12 50 700 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/95ef245cdf72595a618f95c4194d7ef3.pdf 476b6a7fcddc995d7a2f459b5475631a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:822 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:756 Title A name given to the resource Recenzje i artykuły recenzyjne / ETNOGRAFIA POLSKA 1974 t.18 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1974 t.18 z.1, s.239-278 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z J E I A R T Y K U Ł Y R E C E N Z Y J N E „Etnografia Polska", t. X V I I I : 1974 z. 1 Sławoj Szynkiewicz BADANIA ETNOGRAFICZNE W DEMOKRATYCZNEJ R E P U B L I C E WIETNAMU A k t y w n o ś ć naukowa w kraju praktycznie ogarniętym w o j n ą od wielu lat, bezustannie mobilizującym działania ludzkie i środki materialne dla w y s i ł k u mili­ tarnego, jest swego rodzaju ewenementem. Uwaga, jaką poświęca się w Wietnamie P ó ł n o c n y m nauce, oświacie i publikacji w y n i k ó w badawczych, uzasadniona jest nie tylko tradycyjnie utrwaloną pozycją wartości intelektualnych w ogólnym sy­ stemie wartości obowiązującym w Wietnamie. Tłumaczy ją też rola społeczna wszy­ stkich dziedzin kultury, praktycznie współgrająca z realizacją g ł ó w n e g o zadania politycznego państwa, jakim jest przetrwanie kryzysu i rozwój. Autor tych s ł ó w miał okazję zetknąć się na krótko z przejawami życia spo­ łecznego w Wietnamie, nie jest w i ę c zaskoczony znaczeniem p r z y w i ą z y w a n y m do wszelkich form kultywowania zdolności umysłowych człowieka. W jednym w s z a k ż e przyznaje s i ę do pełnego zadziwienia, a dotyczy ono zakresu badań etnograficz­ nych w DRW, intensywniej chyba rozwijanych niż w Polsce — pamiętając o wszel­ kich proporcjach różniących nasze kraje. Do tej porównawczej refleksji prowokuje ilość czynnych i publikujących etnografów, którą można wyliczyć z wydanego nie­ dawno przeglądu stanu badań etnograficznych *. Wymieniono w nim 40 nazwisk współczesnych autorów prac etnograficznych i etnohistorycznych, z pominięciem specjalizacji folklorystycznej i etnolingwistycznej. Nie jest to z pewnością lista pełna, gdyż nie włącza nawet wszystkich autorów esejów zamieszczonych w tym samym tomie, co wspomniane opracowanie. Naszym zamiarem nie jest jednak przeprowadzanie porównań, w istniejących warunkach najprawdopodobniej zawod­ nych, lecz wskazanie na kierunki i ciekawsze problemy badawcze poruszone w wy­ dawnictwach, które dotarły do nas z okazji Międzynarodowych Targów Książki w r. 1972 . Są to nowsze pozycje z serii Studiów Wietnamskich, ukazującej s i ę już od kilku lat w językach wietnamskim, francuskim i angielskim, obliczonej na popularyzację za granicą ważniejszych osiągnięć nauki wietnamskiej. Z żalem 2 1 L e V a n H a o, Ethnological studies and researches in North Viet Nam, [w:] Ethnographical data vol. 1; Vietnamese Studies, nr 32, Hanoi 1972, s. 9-48. Ethnographical data; Agricultural problems (3). Some technical aspects, Vietnamese Studies, nr 2:7, Hanoi 1971, ss. 286. Należy tu w y m i e n i ć w kolejności następujące pozycje (na początku podaję kolejny numer serii): 2 i 13 — Agricultural problems, vol. I i I I ; 10 — Vietnamese women; 15 — Mountain regions and national minorities (ta pozycja wydana w 1967 г., o pozostałych brak danych); 21 — Traditional Vietnam. Some historical stages. 2 3 �240 R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E przyznać trzeba, że nie są nam dostępne wcześniej wydane z tej serii tomy pozo­ stające w tematycznym związku z problematyką etnograficzną . Terytorium D R W zamieszkują ponad 2 miliony 363 tysiące ludności należącej do mniejszości narodowych (wg spisu z r. I960), co stanowi niemal 15°/o ogółu mieszkańców. Składa się na nią 37 odrębnych grup mniejszościowych. Etnogra­ fowie wietnamscy uznali niedawno, że dwie spośród nich — należące do najlicz­ niejszych — Tay i Nung, tradycyjnie traktowane jako odrębne, należy klasyfiko­ w a ć wspólnie ze w z g l ę d u na znaczną bliskość ich kultury . Powstała w ten sposób najliczniejsza w Wietnamie mniejszość Tay-Nung (818 tys. osób). Nie wydaje się, by pogląd ten podzielali wszyscy badacze wietnamscy , tym bardziej że w e d ł u g klasyfikacji językowej narodowości grupy Thai Tayowie należą do podgrupy połu­ dniowej, Nung zaś do centralnej . W Wietnamie P ó ł n o c n y m utworzono w latach 1955 i 1956 dwie strefy auto­ nomiczne zamieszkałe w większości przez odrębne grupy narodowościowe — P ó ł nocno-Zachodnią i Viet Вас. Administracja tych stref zmierza do konsolidacji w ł a ­ dzy ludowej w rejonach górskich oraz do usuwania zakorzenionych instytucji feudalnych. Postawiono sobie również istotny ze społecznego i politycznego punktu widzenia cel gospodarczej integracji owych rejonów z resztą kraju. Realizuje się go poprzez kolektywizację rolnictwa, rozwijanie przemysłów lokalnych oraz eks­ pansję ogólnopaństwowej sieci handlowej, możliwą m.in. dzięki stale ulepszanym liniom komunikacyjnym. Autarkiczna, naturalna gospodarka poszczególnych grup etnicznych weszła w ten sposób w zasięg oddziaływania rynku ogólnokrajowego. Jednakże, jak się wydaje, procesy te nie znalazły się jeszcze w centrum zaintere­ sowania etnografów wietnamskich. Może to być uzasadnione faktem, że trudno byłoby przeprowadzić obiektywną ich analizę, a tym bardziej ustalić ich prawidło­ w o ś c i w zmiennej sytuacji konfliktu wojennego, kiedy zbyt wiele zewnętrznych czynników, niezależnych od polityki państwa, interferuje w przebieg tych procesów. Badania etnograficzne w Wietnamie mają wyraźnie charakter stosowany. Etno­ grafowie wietnamscy nie kontynuują francuskiej szkoły opisowej, która zresztą zdziałała wiele dla uporządkowania wiedzy o faktach etnograficznych w Indochinach. Pewnym w y j ą t k i e m jest dążenie Wietnamczyków do rozpoznania sytuacji społecznej, a zwłaszcza stosunków własnościowych i struktury w ł a d z y u mniej­ szości etnicznych okresu przed wyzwoleniem, stosunkowo pobieżnie zbadanych przez Francuzów. Ten kierunek pozostaje jednak integralnym elementem konse­ kwentnie realizowanej polityki badawczej zmierzającej do zgromadzenia środków pomocnych w ideologicznej walce o jedność światopoglądową i wspólną płaszczyznę aspiracji politycznych, pozbawioną tendencji izolacjonistycznych występujących w przeszłości, a groźnych w okresie w y m a g a j ą c y m ogólnonarodowego zjednoczenia w w y s i ł k u wojennym. W tym tkwi źródło etnograficznych poszukiwań tradycji narodowych i narodo­ wego charakteru, wspólnych wszystkim narodowościom Wietnamu. Zalicza się do nich m. in. dumę narodową, miłość ojczyzny, nieustraszoną odwagę, heroizm i tra­ dycje zawsze zwycięskiego oporu wobec obcej agresji . Wyliczenie powyższe nie 8 4 5 6 7 4 Ethnographical data, s. 5. L e V a n H a o (op. cii., s. 13) pisze o nich jako o dwu grupach etnicznych, zaś L a V a n L o i Dang Nghiem Van wydali w 1968 r. pracę Krótki zarys mniej­ szości etnicznych Tay, Nung i Thai, której tytuł w s k a z y w a ł b y na odrębne ich traktowanie. Por. W. I . G o c h m a n , Kultura i jazyki iajskich narodów, [w:] Indijskaja kultura i buddizm, praca zbiorowa, Moskwa 1972, s. 224.. ' L e V a n H a o , op. cit, s. 29. 5 6 �241 R E C E N Z J E I ARTYKUŁY H E C E N Z Y J N E powinno sugerować, że mamy do czynienia z gatunkiem publicystycznym. Powstają liczne prace analizujące poszczególne wydarzenia z bogatej w walki historii kraju, lecz nie są to tylko prace z zakresu historii politycznej. Analizuje się w nich udział poszczególnych grup ludności (zawodowych, kobiet, mniejszości etnicznych itp.) w walkach i uwarunkowania ich postawy. Realizuje się zamysł stworzenia syntezy bohaterskich czynów całego narodu i teorii heroicznego ideału w życiu społecznym. Do w a ż n y c h osiągnięć zalicza się publikacja Nguyen Hong Phong za­ tytułowana Wietnamski charakter narodowy (1963), która jest w istocie analizą sy­ stemu wartości w kulturze wietnamskiej. Historyczna orientacja etnografii północnowietnamskiej sprawiła, że szczegóło­ wej analizie poddany został proces tworzenia się społeczności lokalnych, rozwoju form samorządowych w wioskach, funkcjonowania takich instytucji, jak wspólnoty ziemskie, rodzina patriarchalna, lineaż i inne związki krewniacze, wreszcie życia obrzędowego — wszystko w aspekcie. historycznym. Specyfika wietnamska sprawia, że niemożliwa jest analiza zjawisk kulturowych i społecznych bez uwzględnienia politycznych. W tym także tkwi przyczyna zainteresowania środowiska etnogra­ ficznego azjatyckim sposobem produkcji W konsekwencji przyjętych dla nauki etnograficznej założeń rozwijane s ą stu­ dia etnogenetyczne. Jednym z najważniejszych w n i o s k ó w sformułowanych w ich wyniku jest uznanie, że grupa etniczna Viet (w polskiej terminologii Wietnamczy­ ków) uformowała się na północnych obszarach Wietnamu i nie pojawiła się tam w wyniku migracji z południowych obszarów C h i n . W procesie etnogenezy Wietnamczyków udział w z i ę ł y n a p ł y w o w e ludy Thai oraz miejscowy element austro-azjatycki, podlegając następnie w p ł y w o m kulturowym charakterystycznym dla zespołu południowo-wschodniej Azji. Wniosek kończący t ę analizę brzmi: „tra­ dycyjna kultura V i e t ó w należy do grupy austro-azjatyckiej" i jest chyba zbyt jednostronny. Zreferowana w y ż e j teza odrzuca przyjmowane w literaturze twier­ dzenie, iż proces etnogenezy Wietnamczyków rozpoczął się na obszarach płd. Chin, zakończył zaś w dolinie rzeki Czerwonej. Przemilcza również (jeśli nie całkowicie odrzuca, o czym trudno w y p o w i a d a ć się na p o d s t a w ę szkicu zawartego w re­ cenzowanej pracy) raczej niepodważalny fakt w p ł y w ó w chińskich na znaczne ob­ szary kultury wietnamskiej. Nie jest również przekonujące zaliczenie języka wiet­ namskiego do grupy austro-azjatyckiej wspólnie z Mon-Khmer . Badaniami etnogenetycznymi objęto także pewne grupy mniejszościowe, co niewątpliwie stanowi sukces, gdyż w odniesieniu do nich niemal całkowicie brakuje ustaleń etnogenetycznych (z w y j ą t k i e m Thajów). Trudno oceniać wyniki tych ba­ dań, należy jednak podnieść fakt uporządkowania przy okazji nie tylko historii, lecz również klasyfikacji jedenastu grup Zao. Również dzięki badaniom wietnamskim nie może już budzić wątpliwości pochodzenie Muongów będących odgałęzieniem zespołu etnicznego Vietów, czy też — w e d ł u g terminologii stosowanej w D R W — zespołu Viet-Muong. Niestety nie zostały jeszcze poznane warunki, w jakich na­ stąpiło rozejście się tych grup, a jest to problem ż y w y od czasu pierwszych i jak dotąd najpoważniejszych prób podjętych przez Francuzkę J . Cuisinier. W omawianym tomie znalazło się interesujące opracowanie poświęcone Muongom . Zawiera ono nowe materiały dotyczące tego ludu i stanowi cenne uzupeł8 9 10 11 8 Tamże, s. 24. Tamże, s. 25. Warto przypomnieć, że Milewski w ł ą c z a język wietnamski do rodziny betańskiej. 8 10 "Nguyen Tu Chi, 16 — Etnografia Polska, XVrrr/1 A Muong sketch, [w:] Ethnographical ty­ data, s, 49-142. �R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E 242 nienie prac Cuisinier. L u d ten rozwinąwszy na wysokim poziomie irygacyjną tech­ nikę uprawy ryżu nie ma zupełnie własnej ceramiki, oryginalnego rzemiosła ani obróbki metalu. Demonstruje w s z a k ż e skomplikowane formy organizacji społecznej opartej na kastach i grupach krewniaczych. Artykuł przynosi ciekawe dane o spo­ łecznym zróżnicowaniu praktyk kultowych, m. in. ogranicza zasięg kultu przodków tylko do warstw wyższych. Po raz pierwszy publikuje się również dane o pew­ nych aspektach funkcji szamana po-mo w obrzędach pogrzebowych. Warto z tego opisu przytoczyć cytat wskazujący na stosunek autora, a także w ł a d z lokalnych, do utrzymujących się nadal praktyk obrzędowych. Stosunek nacechowany rozsądną tolerancją przy jednoczesnym dążeniu do racjonalizacji życia społecznego: „Obrzęd pogrzebowy uległ dobrowolnemu skróceniu z dwunastu nocy do jednej, chociażby tylko ze w z g l ę d ó w higienicznych. Lecz kiedykolwiek Muong opuszcza ten świat, cały przysiółek — włączając działaczy lokalnej komórki par­ tyjnej oraz kadr administracji — przybywa natychmiast, by złożyć kondolencje, okazać pomoc dotkniętej stratą rodzinie, a również by przysłuchać się modlitwom po-mo. Nie dlatego, że ludzie ci pragną zanurzyć się n a chwilę w czarownych snach o nadnaturalnych światach, o których wiedzą, że należą do fikcji, lecz po­ nieważ pieśni po-mo prezentują najczystszy humanizm jeszcze bardziej pod­ kreślony medytacjami w obecności doczesnych szczątków człowieka" . 12 13 Inny artykuł zamieszczony w tomie, a poświęcony T h a j o m , zawiera mniej nowych danych, wykazuje jednak również znaczne zainteresowanie organizacją społeczną i kulturą duchową. Z ciekawszych twierdzeń w nim zawartych należy przytoczyć tezę, że życie religijne Thajów wietnamskich wykazuje nikły w p ł y w buddyzmu, natomiast bardzo silnie przepojone jest formami animistycznymi. Interesujące jest to o tyle, że z w y k ł o s i ę — za francuskimi autorami — uważać, że wszystkie grupy Thajów w Indochinach w y z n a j ą buddyzm Hinajana, jedynie mniejszości Thajów zamieszkujące prowincje Kueiczou i Kuang^i C h R L pozo­ stały animistami. W polityce kulturalnej państwa przywiązuje się — ze względów, o których również była mowa w y ż e j — dużą w a g ę do działalności o ś w i a t o w e j i propagando­ wej w ś r ó d m n i e j s z o ś c i Jednym z najważniejszych zadań, które w związku z tym postawiono etnografom i językoznawcom było stworzenie alfabetu dla wielu l u d ó w pozbawionych dotąd pisma oraz modernizacja alfabetów Tay-Nung, Meo oraz Thai. Rola etnografów nie skończyła się jednak na rozwiązywaniu tego problemu. Oni w ł a ś n i e stanowią trzon kadry realizującej wśród mniejszości zada­ nia polityki kulturalnej. W swojej pracy zawodowej łączą zadania badawcze z propagandowymi i organizatorskimi. Badacze terenowi realizując również ten praktyczny aspekt swojej pracy byli w stanie objąć działalnością wszystkie nie­ mal obszary zamieszkane przez mniejszości. U m o ż l i w i ł o im to odkrycie nie zna­ nych jeszcze grup lub szczegółowsze opisanie m a ł o znanych. Należałoby tu w y ­ mienić m. in. Tay-Hay, Tay-Het, Puoc z grupy Mon-Khmer oraz górali Rue. Etnografowie wietnamscy podejmują również problematykę współczesną, zwłaszcza w odniesieniu do głównej narodowości kraju — Vietów. Badają adaptację robotników fabrycznych, budowlanych i leśnych, dzielnice miejskie jako zespoły etnograficzne, wreszcie spółdzielnie produkcyjne i gospodarstwa p a ń s t w o w e od strony zderzenia współczesności z wartościami tradycyjnymi. Nie­ stety, recenzowana publikacja nie dostarcza na ten temat żadnych bliższych ł n 12 Tamże, s. 133. Dang Nghiem phical data. s. 143-190. 1 3 V a n , An outline of the Thai of Viet Nam, [w:] Ethnogra­ �R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E 243 formacji. Toteż interesująca będzie inna pozycja z omawianej serii, traktująca 0 organizacji życia gospodarczego na wsi oraz technice r o l n i c z e j D w i e pierw­ sze pozycje pod tym samym t y t u ł e m (p. przyp. 3) poświęcone problematyce eko­ nomicznej i społecznej zawierają więcej materiału etnograficznego, są nam jed­ nak niedostępne. W zasadzie jest ona poświęcona kompleksowi zagadnień technicznych i spo­ sobowi ich rozwiązywania przez współczesne rolnictwo wietnamskie. Jego specy­ fikę określa klimat tropikalny, ograniczony zasób ziemi uprawnej, duża gęstość zaludnienia oraz fakt, że przemysł krajowy na obecnym etapie nie może służyć rolnictwu wystarczającą pomocą. Jeśli uwzględnimy jeszcze warunki wojenne, nie będzie niczym zaskakującym, że „aspekt techniczny" w rozumieniu omawianej książki nie traktuje w zasadzie o nowych osiągnięciach agrotechnicznych roz­ wijającego się rolnictwa, lecz o ekonomicznej i organizacyjnej stronie w d r a ż a ­ nia technik tradycyjnych, szczególnie przydatnych w aktualnych warunkach kraju 1 w sytuacji umacniania się systemu kolektywnej gospodarki. Gospodarka rolna, po przejściu kilku etapów reorganizacji, musi być obecnie najbardziej ustabilizowa­ ną dziedziną życia w kraju po to, by umożliwić osiągnięcie innych istotnych c e l ó w politycznych i gospodarczych. Temu zadaniu stabilizacji służyć ma jednak dy­ namiczny proces w funkcjonowaniu wietnamskich spółdzielni produkcyjnych. Książka omawia kilka zagadnień najistotniejszych obecnie dla rolnictwa wietnamskiego. Są to: zróżnicowanie płodów rolnych, hodowla, gospodarka ryb­ na (tradycyjnie towarzysząca uprawie ryżu), badania agronomiczne, szkolenie kadry zawodowej oraz współzależność rolnictwa i innych dziedzin produkcji. Przez zróżnicowanie płodów rolnych rozumie się maksymalne upowszechnienie wielości kultur uprawianych w Wietnamie, takich m. in. jak: kukurydza, słodkie ziem­ niaki, kasawa, warzywa, trzcina cukrowa, fasola, orzeszki ziemne oraz pasze zielone. Pierwszym warunkiem takiego zróżnicowania było uporządkowanie i roz­ budowa systemów irygacyjnych zniszczonych podczas wojny wyzwoleńczej z Francuzami. Zadanie to zostało w zasadzie wykonane w tzw. okresie odbudowy narodowej w latach 1955-1965. Drugą najistotniejszą przeszkodą był brak w o l ­ nych gruntów zajętych pod pierwszoplanową produkcję ryżu tam, gdzie dokonuje się dwu zbiorów w roku. Tzw. ryż zimowy (zwany inaczej plonem piątego mie­ siąca księżycowego) sadzony jest w październiku-listopadzie, zbierany zaś w maju lub czerwcu. Bezpośrednio po żniwach następuje sadzenie tzw. ryżu dziesiątego miesiąca księżycowego, który plonuje w październiku-listopadzie. W ten sposób kultura ryżu w y p e ł n i a cały kalendarz prac rolnych całkowicie zajmując pod nie­ ustanną uprawę wszystkie grunty ryżowe. Rozwiązanie znaleziono przez zastą­ pienie długo plonującego ryżu zimowego tzw. ryżem wiosennym sadzonym w marcu i plonującym w maju. Zaoszczędzone tak cztery miesiące między listo­ padem i marcem przeznacza s i ę głównie na uprawę poplonów służących jako pasza dla zwierząt hodowlanych oraz wykorzystywanych do użyźniania pól. Umie­ jętne stosowanie płodozmianu pozwala wprowadzić do uprawy również inne ro­ śliny. Wspomniane rozwiązanie nie tylko zwiększa produkcję rolną, lecz również znakomicie ogranicza trudności związane z brakiem siły roboczej. Brak ten wy­ stępuje szczególnie tam, gdzie stosuje się dwa tradycyjne zbiory piątego i dziesiątego miesiąca księżycowego. Jest on bardzo dotkliwy zwłaszcza w okresie od listopada do stycznia, kiedy to trwa intensywna praca związana ze zbiorami, orką, sadzeniem 14 Agricultural problems (3). �244 R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E i transplantacją następnego plonu oraz innymi czynnościami gospodarczymi. Na­ leży pamiętać, że niedobór siły roboczej na wsi powiększa się stale w związku z przechodzeniem wielu ludzi do służby wojskowej, pracy w przemyśle i w obro­ nie terytorialnej. Dla ilustracji można s i ę posłużyć przytoczonym w książce przy­ k ł a d e m wsi Ngo Xuyen, która w 1909 r. liczyła 1103 mieszkańców (4219 mężczyzn i 074 kobiety), z czego 385 osób w wieku produkcyjnym (od 16 lat do 60 dla m ę ż c z y z n i 55 dla kobiet). W ciągu 10 lat w i e ś t ę opuściło 201 osób w wieku pro­ dukcyjnym, co daje przeciętną 20 osób rocznie. Ponad 5-procentowy roczny ubytek siły roboczej stanowi p o w a ż n e obciążenie dla rolnictwa. Cennym uzupełnieniem książki jest szczegółowa prezentacja sytuacji gospo­ darczej dwu konkretnych przykładów — okręgu Thanh Oai oraz wsi Ngo Xuyen. Zawiera ona wiele uwag dotyczących trudności w funkcjonowaniu organizmów spółdzielczych wynikających ze słabości kierowania, interferencji przyzwyczajeń z okresu indywidualnej gospodarki oraz ograniczonej akumulacji utrudniającej wprowadzanie nowych technik i podnoszenia wydajności pracy. Interesujący ma­ teriał stanowią spostrzeżenia o sprzecznościach interesów między rzemieślnikami wiejskimi i rolnikami uzewnętrzniających się w procesie przesuwania części rze­ m i e ś l n i k ó w do pracy na roli w imię intensyfikacji produkcji rolnej. Niektóre stare gałęzie rzemiosła zastępowane s ą nowymi, np. produkcja szkła czy przetwórstwo produktów rolnych. Aneks dostarcza ilustracji niewątpliwych osiągnięć uzyskanych zwłaszcza w trudnym okresie pierwszego etapu niszczycielskiej wojny powietrznej prowadzonej przez U S A przeciwko D R W w latach 1965-1969. Tom zamyka doku­ ment w postaci statutu spółdzielni produkcyjnych w y ż s z e g o stopnia. �Antoni Kuczyński R Z E K O M E O D K R Y C I E N I E Z N A N E G O RĘKOPISU WACŁAWA S I E R O S Z E W S K I E G O Przyznam, że odkrywczy charakter artykułu H . Swienki, Historia zaginionego rękopisu Wacława Sieroszewskiego („Etnografia Polska", t. 13: 1969 z. 1, s. 73-85) zdziwił mnie bardzo, jako że w jednym z artykułów poświęconych problematyce w k ł a d u P o l a k ó w w badania Syberii pisałem, iż drugi tom dzieła W. Sieroszew­ skiego poświęconego Jakutom znajduje się w Archiwum Akademii Nauk Z S R R w Leningradzie, a jego mikrofilm w zbiorach Biblioteki Narodowej w Warszawie (sygn. Mf. A . 161). Początkowo sądziłem, że rzeczywiście chodzi o jakiś nowy rękopis tego zasłużonego badacza kultury jakuckiej, tym bardziej że za taki uważał go również doc. dr I. S. Gurwicz z Instytutu Etnografii Akademii Nauk Z S R R w Moskwie, sugerujący się opinią H . Swienki podaną w rosyjskim artykule Wacław Sieroszewski i jego trudy o Jakutach (K 70-letju wychoda w swiet pierwoj etnograficzeskoj monografii o Jakutach) zamieszczonym w czasopiśmie „Izwiestja Sibirskogo Otdielenija Akademii Nauk SSSR", t. 1: 1969, o czym mia­ ł e m możliwość przekonać się podczas pobytu w Moskwie jesienią 1970 roku. 1 Rychło- jednak okazało się, że H . Swiehko „odkrył" rzecz powszechnie znaną dla badaczy problematyki w k ł a d u etnografii polskiej w badania kultury l u d ó w Syberii. Wykorzystując nadarzającą się okazję, jaką jest ukazanie się w „Prze­ glądzie Orientalistycznym" artykułu J . Reychmana , poświęconego najnowszym polskim opracowaniom z zakresu historii badań syberyjskich, należy wyjaśnić to nieporozumienie, i to na łamach tego samego czasopisma, które zamieściło wspomniany artykuł H . Swienki. Oto co na ten temat pisze J . Reychman: 2 Artykuł Swienki w „Etnografii Polskiej" był przedmiotem recenzji H . Hołdy-Różewicz („Kwartalnik Historii Nauki i Techniki" R. 15 nr 3, 1970), przy czym autorka recenzji podkreśla za S w i e n k ą odkrywczy charakter jego badań, zazna­ czając, że materiały do drugiego tomu Jakutów „uważane były tak w Polsce, jak i w Z S R R za zaginione" (s. 638). Dlaczego tak dokładnie podajemy tu te szczegóły bibliograficzne? Otóż w w y ­ mienionej rozprawie polskiego jakutologa, S. Kałużyńskiego z roku 1966 (proszę zwrócić u w a g ę na datę), o polskich badaniach nad J a k u t a m i , na s. 185, w od­ nośniku 48 zaznaczono wyraźnie, że rękopis drugiego tomu Jakutów znajduje się 3 1 A . K u c z y ń s k i , Wkład Polaków w badanie nad ludami Syberii i ich kul­ turą, „Lud", t. 51: 1968, cz. 2, s. 504-584. 3. R e y c h m a n , Ostatnie prace o polskim wkładzie w badanie ludów Azji północno-wschodniej, „Przegląd Orientalistyczny", t. 1: 1972,, s. 63-66. S. K a ł u ż y ń s k i , Polskie badania nad Jakutami i ich kulturą, „Szkice z Dziejów Polskiej Orientalistyki", t. 2: 1966, s. 171-190. 2 а �246 R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E w Leningradzie, że jest on „niezupełnie wykończony", a mikrofilm tego rękopisu znajduje się w „zbiorach mikrofilmowych Biblioteki Narodowej w Warszawie sygn. M L A. 161". Gdyby H . Swienko znał opublikowaną rok przed jego „odkry­ ciem" wzmiankę, dowiedziałby się, że sprawa ewentualnego włączenia przekładu tego rękopisu do pism zbiorowych W. Sieroszewskiego była przez w y d a w c ó w pism i przez spadkobierców W. Sieroszewskiego brana pod uwagę, ale wobec tego, że materiał ten w e d ł u g opinii jakutologów nie był w pełni wykończony, myśli tej zaniechano. Zwraca w i ę c u w a g ę to, że nie tylko H . Swienko w rok po opublikowaniu pracy S. Kałużyńskiego o polskich badaczach Jakutów z wiadomością o losach drugiego tomu Jakutów, dokonał swego rewelacyjnego odkrycia, ale że opublikował o tym wiadomość w roku 1969, nie znając najbardziej miarodajnej na tym polu opinii jedynego polskiego znawcy spraw jakuckich (choć cytuje inny artykuł tegoż K a ­ łużyńskiego w „Euhemerze") i że rewelacyjny charakter swego odkrycia powtórzył w radzieckim czasopiśmie, nie podając wiadomości,' że mikrofilm rękopisu do­ stępny jest w Warszawie. Pożałowania jest też godne, że ten rewelacyjny charak­ ter przyznaje recenzentka pracy Swienki w „Kwartalniku Historii Nauki i Tech­ niki" w roku ¡1970, choć przecież w ł a ś n i e w tymże czasopiśmie odnotowana była (1967, s. 176) rozprawa S. Kałużyńskiego, na co — jeśli nie H . Swienko to w s p ó ł ­ pracowniczka „Kwartalnika Historii Nauki i Techniki", H. Hołdy-Różewiez — po­ winna była zwrócić uwagę. Jakie są wnioski z powyższych uwag? Jeden, że winno się więcej czytać. Jeden z niedawno zmarłych uczonych z w y k ł mawiać, że młodsze pokolenie pracowników nauki wciąż zbyt m a ł o czyta. A drugi — że naprawdę winna istnieć jakaś zasada z jednej strony integrująca nauki, zmuszająca do wzajemnej współpracy i kon­ sultacji, a z drugiej strony rozgraniczająca zakresy i sfery działalności w e d ł u g poszczególnych specjalności. My, orientaliści mamy naszą ścisłą dziedzinę, nie wcho­ dzimy na cudze podwórka, nie ingerujemy do filozofii (nieorientalnej). Gdyby ta zasada była respektowana, nie dochodziłoby do podobnych kompromitacji i nie­ porozumień . 4 Tyle informacji odnośnie do „odkrycia" H. Swienki podał J . Reychman. N a l e ż n e jest również tutaj sprostowanie dotyczące jednego z epizodów życiorysu W. Siero­ szewskiego, jakim jest jego podróż do Japonii w celu zbadania inwentarza kultu­ rowego A j n ó w mieszkających na Hokkaido. H. Swienko w swoim artykule informuje, że na skutek zarzutów, jakie wytyczono W. Sieroszewskiemu w 1900 roku i osa­ dzenia ponownie w Cytadeli Warszawskiej, chcąc uniknąć zesłania na Sybir, zde­ c y d o w a ł się on przyjąć za n a m o w ą ówczesnego wiceprezesa Petersburskiego Towa­ rzystwa Geograficznego, P. Siemionowa, zaproszenie do wzięcia udziału w „plano­ wanej podróży na Sachalin, w celu przebadania w a r u n k ó w życia i kultury Ajnów. Władze carskie były zainteresowane w tej ekspedycji, nie było jednak chętnych ł R e y c h m a n , op. cit., s. 63-64. W przypisie nr 2 do cytowanego powyżej tekstu J . Reychman wyjaśnia, że o pracach W. Sieroszewskiego na tematy jakuckie ukazała się ostatnio nowa rosyjska rozprawa L . I. R o w n j а к o w e j pt. Wacław Sieroszewski — issledowatiel Jakutii, w tomie „Polsko-russkie literaturnyje swjazi", Moskwa 1970, s. 333-344. „Autorka, czerpiąca z archiwów rosyjskich nakreśliła dzieje obu t o m ó w Jakutów. Rownjakowa zna rękopis tomu i przytacza nieco korespon­ dencji na temat próby wydania tego tomu w Z S R R w 1927 r. Rozprawa zaopa­ trzona jest w obfitą literaturę, głównie na temat kontaktów Sieroszewskiego z pisa­ rzami i uczonymi rosyjskimi ciągnących się aż do okresu międzywojennego. Nato­ miast nie zna autorka ani prac Kałużyńskiego, ani nie wie o próbie włączenia drugiego tomu do pism zbiorowych Sieroszewskiego w latach sześćdziesiątych, o czym piszemy niżej. Oczywiście nie zna i prac Swienki. Zasługi Polaków na polu bada­ nia Syberii były przedmiotem sympozjum polsko-rosyjskiego w Warszawie w dniach 29 I X — I X 1909; chodziło tu o zasługi na polu geografii i geologii, ale mowa była i o uczonych, którzy interesowali się i miejscowymi ludami, jak A. DłużykKamieński, T. Zan, A. Czekanowski, zob. «Kwartalnik Historii Nauki i Techniki», R. 15: 1970, nr 1, s, 208-214". �R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E 247 specjalistów, którzy mogliby podjąć taką w y p r a w ę . W tej sytuacji czynniki rządowe musiały iść na ustępstwa i miast zesłania pozwolić Sieroszewskiemu na wyjazd honorowy" . Istotnie propozycja taka była, lecz terenem wyprawy miała b y ć wyspa Hokkaido, gdzie istniały w ó w c z a s enklawy ludności ajnoskiej. A oto co na ten temat pisze W. Sieroszewski: 5 Wyprawa moja na „Daleki Wschód" m i a ł a mocno „polityczny" początek. W roku T9O0 u prof. Korzona żandarmeria rosyjska znalazła w czasie rewizji jakiś nie­ fortunny list, gdzie wymienione b y ł y nazwiska Stefana Żeromskiego i moje. N a podstawie tego listu oskarżono nas: ni mniej n i w i ę c e j jak o zorganizowanie wspa­ niałego pochodu robotniczego dookoła pomnika Mickiewicza w dniu jego odsło­ nięcia raz przypisano nam autorstwo płomiennej z tego powodu proklamacji. [...] Zostałem w i ę c osadzony w cytadeli, a Żeromskiego ocalił jedynie krwotok, jakiego doznał w tym czasie. Zostałem wypuszczony za kaucją pod nadzór, lecz śledztwo ciągnęło s i ę długo, wreszcie coś po roku doszło do mnie, że będę musiał „wrócić do ojczyzny [na rodinu], tj. do Irkucka, gdzie po spędzeniu 15 lat w kraju Jakutów zapisano mnie do ksiąg mieszczaństwa. Nie uśmiechał mi s i ę ten „powrót do o j ­ czyzny", zwróciłem s i ę w i ę c z prośbą o pomoc do senatora P. Siemionowa wice­ prezesa Petersburskiego Towarzystwa Geograficznego w Petersburgu, którego by­ ł e m członkiem. [...] Mój dostojny protektor obiecał uczynić wszystko, co będzie w jego mocy i w tym celu kazał sobie przedstawić swoją sprawę. Po kilku dniach oznajmił m i ze smutną miną, że nic zrobić nie może. [...] Czułem się „zdruzgota­ nym". — No, to nic!... My zrobimy tak!... pocieszył mnie zacny senator, widząc moje zmartwienie — My interesujemy s i ę obecnie Dalekim Wschodem. Zorganizujemy do spółki z A k a d e m i ą Nauk ekspedycję do Ajnów... Jest takie p l e m i ę na północ­ nych wyspach Japońskiego Archipelagu, ciekawe plemię kosmatych ludzi bardzo podobnych do naszych chłopów... Pan tam pojedzie na rok albo dwa, przywiezie Pan materiały, opracuje je... Wydamy książkę i znowu dostanie Pan za nią powrót do ojczyzny, jak to raz już było za Jakutów'. Co miałem robić!... Po paru dniach namysłu i walki z sobą, gdyż przykro mi b y ł o rzucać ś w i e ż o założoną rodzinę i przed ledwie paru laty odzyskaną Ojczyznę, zgodziłem s i ę postawiwszy za warunek „że będzie mi dodany do pomocy nie kto inny, jak Bronisław Piłsudski, starszy brat marszałka Piłsudskiego, przebywający naówczas na Sachalinie w charakterze zesłańca politycznego. W ten sposób ekspe­ dycja nabierała cech zupełnie polskich i w dodatku B. Piłsudski w ł a d a ł doskonale językiem ajnoskim i b y ł bardzo wśród A j n ó w popularny, gdyż ich wspierał, bronił i otaczał opieką. Tytułowano go nawet żartobliwie „królem Ajnów". Warunki moje zostały przyjęte i po półrocznych w s t ę p n y c h przygotowaniach u d a ł e m się w podróż przez Mongolię, Mandżurię, Chiny do Japonii. W połowie czerwca 1908 roku znalazłem s i ę w Hakodate, największym porcie południowego wybrzeża wyspy Hokkaido — dawniej Jesso . 6 Tak w i ę c badania kultury ajnoskiej miały być prowadzone nie na Sachalinie, a na wyspie Hokkaido. Pomyśleć m o ż e ktoś, że to nieistotny szczegół, że nie zmie­ nia on charakteru zasadniczej treści artykułu H . Swienki Rzeczywiście, szczegół to nieistotny, ale jedynie dla nieprofesjonalistów. W historii nauki polskiej — a w i ę c i w problematyce ustalenia rzeczywistego w k ł a d u P o l a k ó w w badania kultur l u d ó w pozaeuropejskich — sprawy te s ą niezmiernie ważne. W tym akurat przypadku jest to wiadomość szczególnie interesująca, gdyż rosyjskie zainteresowanie się D a ­ lekim Wschodem, tzn. japońską wyspą Hokkaido, miało stanowić zapewne począ­ tek dokładniejszych penetracji tej wyspy — lub o d w r ó c e n i e m uwagi od nich — które po etnografach mogli prowadzić inni przedstawiciele Rosji carskiej przygoto­ w u j ą c e j się już chyba w ó w c z a s do wojny z Japonią, która prowadzona była w l a ­ tach 1904-1905. 5 H. Swienko, Historia zaginionego rękopisu Wacława Sieroszewskiego, „Etnografia Polska", t. 13: 1969, z. 1, s. 73-85. W. S i e r o s z e w s k i , Wśród kosmatych ludzi, Warszawa 1926, s. 3-5. 6 �248 R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E Kończąc tych kilka uwag dotyczących opracowania H . Swienki podkreślić trzeba na plus autora, ż e w y d o b y ł on przy okazji zapomniane dokumenty m ó w i ą c e o kon­ taktach W. Sieroszewskiego z pisarzami i uczonymi rosyjskimi okresu m i ę d z y w o ­ jennego, które zestawił w „Aneksie" (s. 812-85) do artykułu. Jeszcze jeden istotny szczegół zawarty w opracowaniu J . Reychmana warty jest zwrócenia n a ń uwagi. Chodzi mianowicie o to, że przy omawianiu artykułu H. Swienki czyni autor u w a g ę na temat wchodzenia nieprofesjonalistów n a po­ dwórka orientalistyczne. Przestrzega jakoby przed tego rodzaju praktykami pisząc, że gdyby zasada pewnej wyłączności była ogólnie praktykowana, nie zdarzałyby sdę podobne kompromitacje i nieporozumienia, które stały s i ę przedmiotem opracowa­ nia H . Swienki. Dalej omawia autor prace A. K u c z y ń s k i e g o — gwoli prawdzie nie wszystkie — wspominając o rozprawie S. K a ł u ż y ń s k i e g o , Najstarsza polska relacja z wędrówek po Syberii, gdzie pisze, że źródło to było przedmiotem arty­ kułu A. K u c z y ń s k i e g o , który istotnie dał w nim „to co mógł", a dalej zastanawia się, kto rzeczywiście przy omawianiu tego rodzaju źródeł winien mieć „priorytet, orientalista czy etnograf?". Sądzę, ż e w tym w ł a ś n i e przypadku byłoby najlepiej, gdyby sprawami tymi zajmowali się łącznie orientaliści i etnografowie, którzy w s p ó l n i e analizowaliby te same źródła i w s p ó l n i e tworzyli ich opracowania. Nie będzie też chyba przesady w tym i nietaktu wobec orientalistów, jeśli stwierdzę, ż e może to robić zarówno sam etnograf, jak i sam orientalista. Najważniejsze jest jednak, aby to, co robią, było robione dobrze, z pełną znajomością problematyki i dokładną dokumentacją naukową, aby ich opracowania powstawały na podstawie należycie zorganizowanego warsztatu naukowego. 7 8 9 7 Pominięte zostały artykuły A. K u c z y ń s k i e g o : Etnograficzny obraz Sy­ berii w świetle osiemnastowiecznej relacji Ludwika Sienickiego, „Etnografia Pol­ ska", t. 14: 1970, z. 1; Wkład polskich podróżników do historii etnografii, t a m ż e ; „Pamiętnik", Faustyna Ciecierskiego jako źródło etnograficzne XVIII wieku, „Etno­ grafia Polska", t. 15: 1971, z. 2, i inne zamieszczone w czasopismach „Wszechświat" i „Problemy". Już po ukazaniu się artykułu J . Reychmana w „Sowietskoj Etno­ grafii" opublikowany został artykuł A. K u c z i n s k i j , Opisanie Sibiři XVIII w. (Materiały L . Senickogo o sibirskich aborigenach i ich kulturę), „Sowietskaja Etno­ g r a f í a " , nr 1: 1972, s. 311-38. S. K a ł u ż y ń s k i , Najstarsza polska relacja z wędrówek po Syberii, „Szkice z Dziejów Polskiej Orientalistyki", t. 3: 1909, s. 67-82. A. K u c z y ń s k i , Pierwsza polska relacja o ludach Syberii, „Enografia Pol­ ska", t. 12: 1968. Warto wspomnieć, ż e popularne o m ó w i e n i e relacji A. K a m i e ń skiego-Dłużyka przedstawił Z. J a s i e w i c z , Pierwszy polski opis Syberii, „ P o ­ znaj Świat", nr 3: 1966. Ostatnio natomiast nowe szczegóły odnośnie osoby A. K a mieńskiego-Dłużyka zaprezentowane zostały przez B. P. P o l e w o j a w artykule pt. O prebywanii w Rossji Adama Kamenskogo Dlużika, awtora pierwogo polskogo soczinenija o Sibiři [w:] Historia kontaktów polsko-rosyjskich w dziedzinie geologii i geografii, Monografie z Dziejów Nauki i Techniki, t. 82, Wrocław—Warszawa— Kraków—Gdańsk 1972. 8 9 �Leszek Dzięgiel KOLONIALIZM W CZARNEJ AFRYCE Literatura afrykanistyczna wzbogaciła się w ostatnich latach o c e n n ą pozycję, której nie może pominąć w swej pracy naukowej ani etnograf, ani historyk, ani badacz problemów gospodarczo-społecznych i politycznych Czarnego Kontynentu. Co ważniejsze dla nas, dzieło to dotarło — co prawda w niewielkiej ilości egzem­ plarzy — także i do polskich, specjalistycznych bibliotek naukowych. Chodzi tu mianowicie o pięciotomową w zamierzeniu publikację zbiorową Colonialism in Africa 1870-1960 w y d a n ą pod redakcją ogólną I . H . Ganna i Petera Duignana przez Cambridge University P r e s s . Autor niniejszego o m ó w i e n i a dysponował w chwili pisania recenzji tylko pierwszymi trzema tomami, ukazującymi się na rynku w y ­ dawniczym w odstępach jednego roku. Praca została sfinansowana przez Amerykanów. Do napisania poszczególnych rozdziałów zaproszono uczonych amerykańskich i angielskich w pierwszym rzędzie, lecz również specjalistów z innych krajów, zwłaszcza z Francji, Belgii, a jeden z rozdziałów drugiego tomu, traktujący kolonializm jako epizod długiej historii Afryki, opracował np. J . F . A. Ajayi, profesor z nigeryjskiego uniwersytetu w I b a danie. Wśród autorów europejskiego pochodzenia znajdujemy zresztą także szereg przedstawicieli u n i w e r s y t e t ó w afrykańskich, z Ugandy, Ghany czy Pretorii. Nazwi­ ska uczonych, ś w i a t o w e j s ł a w y afrykanistów, takich jak Lucy Mair czy Aidan Southall, pozwalają mieć nadzieję, że również i nie wydane dotąd części dzieła posiadać będą wysoki poziom. Jak już z samego tytułu wynika, rzecz traktuje o epoce tak zwanego późnego lub też „nowego" imperializmu w Afryce, jego przyczynach i skutkach. Ujęcie tych problemów jest dość niejednolite, do czego przyczynił s i ę przede wszystkim zbio­ rowy charakter dzieła. Zdarza się, ż e autorzy poszczególnych rozdziałów polemizują ze sobą, a także polemizują z nimi w obszernym w s t ę p i e do dwu początkowych to­ m ó w g ł ó w n i redaktorzy, Gann i Duignan. Ideą całości jest próba m o ż l i w i e wielo­ stronnego naświetlenia zjawisk, jakie w y w o ł a ł kolonializm na obszarach Afryki po­ łożonych na południe od Sahary. Redaktorzy zastrzegają się, iż szereg zagadnień zostało o m ó w i o n y c h fragmentarycznie i że czekają one na dalszych badaczy. Z jed­ nej strony starano się unikać zarzutu, iż książka jest jaszcze jedną próbą wybiele­ nia białego człowieka, który przez ostatnie kilkadziesiąt lat całkowicie niemal pod1 1 Colonialism in Africa 1870-1960, tom pierwszy — The History and Politics of Colonialism 1870-1914, red L . H . Gann i Peter Duignan, Cambridge 1969; tom dru­ gi — The History and Politics of Colonialism 1914-1960, red. L . H . Gann i Peter Duignan, Cambridge 1970; tom trzeci — Profiles of Change: African Society and Colonial Rule, red. Victor Turner, Cambridge 1971. �250 R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E porządkował sobie kontynent afrykański, już poprzednio zresztą eksploatując jego znaczne połacie. Z drugiej strony polemizuje się tu z dość schematycznymi oce­ nami kolonializmu, charakterystycznymi dla kręgów młodej inteligencji afrykań­ skiej, skłonnej do przeceniania e l e m e n t ó w wyzysku i niedoceniania faktu kolosal­ nych zmian cywilizacyjnych w wyniku kontaktu kulturowego. Czy i w jakim sto­ pniu poszczególne rozdziały Kolonializmu iv Afryce są przekonujące — pozosta­ w i a ł b y m do oceny czytelnikowi. W każdym razie jest rzeczą chyba bezsporną, iż kolonializm stanowi splot problemów o wiele bardziej skomplikowanych zarówno na terenie Europy w dawnych mocarstwach kolanialnych i ich społeczeństwach, jak i w samej Afryce, niż to by s i ę mogło w y d a w a ć z powszechnie dostępnej lite­ ratury i publicystyki. Krytycy i apologeci kolonializmu w Afryce zwykli bowiem zajmować się tylko jednym z przejawów i skłonni byli do pochopnego generalizo­ wania. Tymczasem skomplikowany charakter zjawiska kolonializmu w y p ł y w a ł już choćby z faktu, iż Afryka dostała się pod władzę szeregu mocarstw europejskich, posiadających odrębne, znacznie różniące się między sobą tradycje działania poli­ tycznego i wojskowego, odmienne nieraz bezpośrednie cele ekonomiczne i strate­ giczne. Inaczej patrzyła na Afrykę wiktoriańska Anglia, panująca niepodzielnie na morzu, inaczej cesarskie Niemcy. Czegoś innego zupełnie spodziewała s i ę po zdo­ byczach w Afryce żądna r e w a n ż u po klęsce Francja, a już zupełnie odmienna idea przyświecała awanturniczemu królowi Belgów. Powierzchowne stereotypy, zarówno „dzikich czarnych barbarzyńców", których biały człowiek bronił przed łowcami niewolników i przed ich w ł a s n ą okrutną oby­ czajowością, podobnie jak stereotypy kolonizatora z pejczem zagarniającego bajecz­ ne jakoby bogactwa Czarnego Lądu, nie na wiele się zdadzą badaczom współczesnej rzeczywistości afrykańskiej i interpretatorom afrykańskich dziejów najnowszych. W stereotypach takich na pewno nie mieści s i ę dość zaskakująca rola zeuropeizo­ wanych, na poły schrystianizowanych kręgów nadbrzeżnego kupiectwa afry­ kańskiego, które nieraz gorąco zachęcało A n g l i k ó w czy Francuzów do ekspansji w głąb lądu przeciwko lokalnym władcom, utrudniającym handel i pośrednictwo. Nie znajdziemy także w owych powszechnych modelach myślenia miejsca na całą mitologię ekonomiczną, na naiwną wiarę w niezmierzone bogactwa Czarnego Lądu i ich rzekomo łatwy sposób dobywania, co przecież nieraz cechowało rządzące kręgi ówczesnej Anglii, Francji, Niemiec czy Belgii. A dalej dla przykładu w y m i e ń m y fałszywą choć porywającą francuskich wojskowych ideę „Francji stumilionowej", której czarne armie kolonialne miały na polach Europy definitywnie rozstrzygnąć rywalizację z Niemcami. Lub rodzaj histerii strategicznej, jaka dziewiętnastowiecz­ nych s z t a b o w c ó w europejskich pchała w głąb afrykańskich dżungli i stepów, by ubiec innych konkurentów europejskich i uniknąć militarnego oskrzydlenia. Oma­ wiana tu książka daje wgląd w całokształt zagadnień kolonializmu w Afryce i nie­ w ą t p l i w i e znacznie rozszerza horyzonty czytelnika, nawet jeśli nie może s i ę on zgo­ dzić ze wszystkimi jej wywodami. Pierwsze dwa tomy poświęcone są historii i polityce kolonialnej w okresach 1870-1914 oraz 1914-1960 i wydano je pod bezpośrednią redakcją Ganna i Duignana. Znajdujemy w i ę c w tomie pierwszym szkic na temat tradycyjnych społeczności afrykańskich w momencie intensywnego podporządkowania sobie Afryki przez mo­ carstwa europejskie. Dalej zapoznajemy się z problemami handlu i w ł a d z y na te­ renie Afryki Zachodniej w drugiej połowie ubiegłego stulecia. Jeden ze współre­ daktorów omawia samą istotę imperializmu europejskiego w Afryce, a dalsze roz­ działy omawiają różniące s i ę od siebie formy polityki kolonialnego podboju stoso­ wane przez Francję i Anglię na poszczególnych obszarach Czarnego Lądu. Odrębne �R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E 251 rozdziały traktują o polityce niemieckiej i belgijskiej, a także o tak zwanym „im­ perializmie pozaekonomicznym" Portugalii do roku 1910. Problemy nacisku euro­ pejskich ugrupowań humanitarnych na rządy i akcje misyjne do I wojny ś w i a t o ­ wej, zagadnienie reakcji Afrykanów na podbój, a także w ł ą c z e n i e się do ekspansjonistycznego w y ś c i g u w głąb Afryki jednego z państw rodzimych, Etiopii — to roz­ działy uzupełniające ten tom. Każdy z nich stanowi sam dla siebie pasjonującą lekturę. O ile tom pierwszy przedstawia dynamiczną, pełną spektakularnych zmian cy­ wilizacyjnych epokę „optymizmu maszyny parowej" w Afryce, to w tomie drugim zawarty został okres załamania się wielu nadziei białych ludzi, czas dwu wojen światowych, wątpliwości, okres stagnacji i gwałtownego, lokalnego rozwoju, era wzrostu nacjonalizmu afrykańskiego i finał kolonialnej przygody. Problemy oma­ wiane w tomie poprzednim znajdują tu s w ą chronologiczną kontynuację. Zarazem jednak szereg rozdziałów omawia sprawy rozwijających się pod w p ł y w e m cywili­ zacji europejskiej w koloniach afrykańskich elit politycznych i kulturalnych, a tak­ ż e zagadnienie różnych modeli polityki o ś w i a t o w e j , uprawianej wobec Czarnych przez poszczególne mocarstwa. Odrębnym zagadnieniem przedstawianym w jednym z rozdziałów jest wytwarzanie s i ę elit białych osadników, co — jak wiemy — z a ­ ważyć miało na losach całych połaci interesującego nas kontynentu. Dekolonizacji -oraz podsumowaniu drogi Afryki Czarnej do niepodległości poświęcono dwa ostatnie rozdziały. Jeden z nich napisany został przez Afrykanina z Ghany, A. Ad u Boahena, przedstawiciela uniwersytetu w Legon. Szczególnie interesującym dla etnografa i socjologa jest tom trzeci, zatytuło­ wany Profile zmiany: społeczeństwo afrykańskie i władza kolonialna. Redaktorem jest Victor Turner, profesor socjologii i antropologii społecznej uniwersytetu w Chi­ cago, który w krótkim w s t ę p i e stara s i ę uzmysłowić wartość analiz naukowych antropologa społecznego dla sprawy zrozumienia całokształtu zmian, jakim uległa dzisiejsza Afryka pod w ł a d z ą kolonialną. Turner przypomina, iż antropolodzy spo­ łeczni w Afryce, którzy przez służbę kolonialną starej szkoły określani byli mia­ nem „czerwonych", „socjalistów", „anarchistów", skłonnych do siania zamętu w umysłach tubylców, niebawem okrzyknięci zostali przez tubylczych polityków nacjonalistycznych jako „apologeci kolonializmu", „agenci kolonialnej supremacji". W -opracowanym pod redakcją Turnera tomie zawarto szereg przykładów ewo­ lucji, jakiej ulegały w dziedzinie instytucji społecznych i całokształtu kultury spo­ łeczności afrykańskie. Mamy tu w i ę c m. in. o m ó w i o n ą przez L . Mair sprawę no­ wych elit tubylczych w Afryce Wschodniej i Zachodniej, a dalej w p ł y w imperia­ lizmu ma urbanizację Afryki, szczególny charakter tej urbanizacji realizowanej w e d ł u g klucza rasowego. Ponadto w p ł y w okresu kolonialnego na ustalenie praw do ziemi, zagadnienia afrykańskich w o d z ó w i przywództwa politycznego w nowo­ czesnym już stylu oraz kapitalne zagadnienie reagowania Afrykanina na misjo­ narską kampanię oświatową. Zapowiedziany tom czwarty ma być poświęcony problemom ściśle gospodar­ czym Afryki w okrasie kolonialnym, które jednak w mniej lub bardziej skrótowy sposób były omawiane już przecież w poprzednich częściach dzieła. Natomiast piąty i ostatni tom pracy ma zawierać bibliografię przedmiotu i zarazem przewodnik po archiwalnych zbiorach materiałów dotyczących kolonializmu w Afryce, jakie znaj­ dują s i ę w Europie, Stanach Zjednoczonych oraz na samym kontynencie afrykań­ skim, z tym że każdy rozdział w omawianych tu tomach posiada na zakończenie podaną obszerną bibliografię. Każdy też z t o m ó w ma mapki zagadnieniowe i oczy­ wiście indeksy. �252 R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E Spór na temat roli kolonializmu w Afryce trwa nie tylko w Europie, lecz i pośród Afrykanów. Pamiętamy, ile s ł ó w potępienia wypowiedzieli pod jego adre­ sem radykalni przywódcy afrykańscy w rodzaju Nkrumaha czy Seku Toure. Przy­ pominamy sobie t e ż s ł y n n ą w y p o w i e d ź prezydenta Wybrzeża Kości Słoniowej, iż „kolonializm, jeżeli b y ł złem, to złem koniecznym", która rozpaliła do białości jego oponentów ideowych. Dziś, kiedy większość Afryki Czarnej stara s i ę budować z r ę ­ by w ł a s n e g o bytu niepodległego, okres kolonializmu (i jego skutki) wymaga spo­ kojnej, obiektywnej analizy, nie zmąconej koniunkturalnymi s ą d a m i i oportunistycznymi uogólnieniami. Redaktorzy omawianej książki piszą we wstępie, iż m a ł o jest dziedzin historii najnowszej, które, jak Afryka doby kolonialnej, stanowiłyby ciekawsze pole dla dociekań historyka. Stwierdzenie to można by również rozsze­ rzyć n a inne dyscypliny naukowe. W k a ż d y m razie klucz do zrozumienia rzeczy­ wistości społecznej, kulturowej, politycznej, a i gospodarczej Afryki współczesnej tkwi nadal chyba w znacznej mierze w ł a ś n i e w przeszłości kolonialnej. WŁODZIMIERZ P A W L U C Z U K , Światopogląd społeczności tradycyjnej, Warszawa 1972, ss. 239. jednostki w warunkach rozpadu Nieczęsto zdarza się, by etnograf czy socjolog badający kulturę społeczności chłopskich podejmował problemy związane z religią i światopoglądem. Jeszcze rzadziej problematyka taka jest świadomie orientowana antropologicznie; n a j ­ częściej — szczególnie w socjologii — spotyka s i ę analizę społeczną i społeczno-ekonomiczną zjawisk religijnych. Włodzimierz Pawluczuk zaraz na w s t ę p i e swej książki pisze s ł o w a wyrażające świadomość jednostronności takiego podejścia ba­ dawczego, prowadzącego — przy traktowaniu go jako jedynego prawomocnego spo­ sobu interpretacji — do konstruowania fałszywego obrazu rzeczywistości Warto przytoczyć credo Pawluczuka, gdyż w obecnej fazie rozwoju etnografii często traci się z oczu tę perspektywę, która znana jest w historii nauki pod nazwą antropologii kultury: „[...] nadużywanie tego rodzaju metody interpretacji (wyjaśnianie zjawisk przez o d w o ł y w a n i e się do ich funkcji usługowej w stosunku do interesów grup społecznych — przyp. R T ) prowadzi do w y j a ś n i e ń szablonowych, wulgarnych. Są zjawiska religijne, w których treści społeczne są ewidentne [...], są jednak i takie, jak na przykład prądy głęboko mistyczne, ekstatyczne sekty, ruchy ascetyczne itp., gdzie tego rodzaju wyjaśnienie nie wystarcza — potrzebna jest dodatkowa inter­ pretacja antropologiczna, interpretacja biorąca za punkt wyjścia osobowość ludzką i jej potrzeby, które z kolei ukształtowane są przez warunki egzystencji ludzkiej o wiele bardziej trwałe od społeczno-ekonomieznych u w a r u n k o w a ń danej, histo­ rycznie określonej sytuacji" (s, 6). Dodać tu można, że również zjawiska religijne o ewidentnej treści społecznej — jak je określa autor — posiadają aspekty, których w y j a ś n i e n i e wymaga uwzględnienia cech osobowości ludzkiej. Omawiając s w ą po­ s t a w ę badawczą wysuwa t e ż autor postulat podjęcia z marksistowskiego punktu widzenia badań nad nie nowymi i kontrowersyjnymi, ale ciągle aktualnymi, pro­ blemami: „doświadczeniem religijnym", „świadomością kosmiczną", strachem przed śmiercią i poszukiwaniem sensu życia. Waga tego postulatu ujawnia s i ę w kon­ tekście pracy Pawluczuka, która została napisana pod kierunkiem prof. Marii Ossowskiej jako dysertacja doktorska. Jest to praca nietypowa również przez ambitność stawianego celu — ukazania rozterek człowieka w obliczu gwałtownych przemian kulturowych. I chociaż jest �R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E 253 to temat od dawna goszczący na warsztatach naukowców, książka Pawluczuka ukazuje nam nowy wymiar procesów zachodzących w kulturze chłopskiej, bodaj najistotniejszy. Przejdźmy do rozpatrzenia problematyki. Pod w z g l ę d e m merytorycznym można podzielić pracę na trzy zasadnicze części: 1 — model tradycyjnej kultury c h ł o p ­ skiej i określenie typowych cech światopoglądu jednostki w tych warunkach; 2 — czynniki rozpadu kultury tradycyjnej; 3 — charakterystyka zjawisk społecznych określanych jako dewiacyjne. Wszystkie trzy grupy zagadnień rozpatrywane są na przykładzie białoruskich społeczności prawosławnych mieszkających w granicach dzisiejszej Białostocczyzny, określonych w pracy jako grupa etniczna. Obserwacją objęte zostały procesy zachodzące w okresie międzywojennym. Ramy geograficzne i historyczne przekroczył autor kilkakrotnie w celu przedstawienia zjawisk analo­ gicznych bądź pogłębienia analizy przez ukazanie czasowej dynamiki interesują­ cych go zjawisk. Prezentację książki należy rozpocząć od kwestii terminologicznych, które w ne­ gatywny sposób zaciążyły nad początkową, a w jakimś stopniu również zasadniczą częścią pracy. Chodzi przede wszystkim o brak definicji terminu „światopogląd". Wyjaśniając problematykę pracy Pawluczuk zauważa tylko, że zainteresowania jego skierowane są n a światopogląd jednostki „a raczej tę dziedzinę, którą można by n a z w a ć »filozofią człowieka«". Dalej dodaje: „koncentrować się przy tym b ę d ę na centralnym dla niej problemie, na stosunku człowieka do natury, a w szczegól­ ności do czasowej nietrwałości form bytu, do zjawiska przemijania i śmierci" (s. 59-60). Nie można powiedzieć, by takie określenie było najbardziej precyzyjne (nie m ó w i ą c już o braku jasności co do miejsca zajmowanego przez taką proble­ matykę w całokształcie światopoglądu), bowiem autor jedynie w rozdziałach po­ święconych kulturze tradycyjnej m ó w i sporadycznie o stosunku człowiek—natura, zaś problem życia i śmierci w myśli ludowej pojawia s i ę co prawda kilkakrotnie, ale też marginalnie. S ł o w a Pawluczuka odpowiadałyby treści książki, gdyby rozu­ miał on przez „naturę" — rzeczywistość uwarunkowaną historycznie, a przez „for­ my bytu" — wzory, normy i wartości społeczne. Brak teoretycznych ustaleń dotyczących znaczenia terminu „światopogląd" jest g ł ó w n ą przyczyną niejasności rozważań autora na temat tradycyjnego światopoglą­ du jednostki, w których podkreślona jest przede wszystkim ogólnie pojmowana oczywistość sytuacji człowieka we własnej grupie i otaczającym go bezpośrednio świecie. Dla poruszanych dalej zagadnień ogólności te nie wystarczają. Poza nawia­ sem zainteresowań znalazły się tak w a ż n e dziedziny, jak systemy norm i wartości, w której to sferze dezintegracja kultury tradycyjnej ujawniła s i ę najwyraźniej. Innym terminem wzbudzającym wiele zastrzeżeń jest „tradycyjna społeczność terytorialna". Autor pisze: „Określeniem »tradycyjna« przeciwstawiamy tę spo­ łeczność wsi nowoczesnej, mocno związanej z rynkiem, połączonej szeregiem więzi z miastem i ogólnonarodową kulturą" (s. 15). Wszystko to prawda, ale z powodze­ niem można użyć w tym kontekście s ł o w a „dawna". Określenie „tradycyjna" uży­ wane jest synonimicznie z przymiotnikiem „dawna" bardzo często również w pra­ cach etnograficznych. Uproszczenie to wynika z niedostrzegania roli tradycji jako czynnika sterującego życiem społecznym, który decyduje o różnicy między społecz­ nościami chłopskimi, np. X I X wieku a społeczeństwem zurbanizowanym. W da­ nym przypadku można sensownie użyć określenia „tradycyjna" w znaczeniu „dawna", ale implikuje to niemożność zastosowania terminu „społeczność tradycyjna" do istniejących jeszcze obecnie społeczeństw plemiennych, co jest ewidentnym para­ doksem. U ż y w a n i e terminu „tradycja" w uproszczonym, potocznym znaczeniu dzi- �254 R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E wi tym bardziej, że autor za punkt wyjścia przyjmuje koncepcję Beckera, gdzie problematyka tradycji odgrywa dość istotną rolę. Chcąc przejść do pierwszej części zagadnień merytorycznych musimy z n ó w zatrzymać się na sprawach terminologii. Pawluczuk nie u ż y w a bowiem określenia „model tradycyjnej kultury chłopskiej", lecz zgodnie z duchem socjologii „model tradycyjnej społeczności terytorialnej", szczególnie w tytułach rozdziałów i pod­ rozdziałów. Rezygnacja z nich w trakcie w y k ł a d u jest zrozumiała, gdyż przedmio­ tem jego rozważań jest kultura społeczności chłopskich, ze w z g l ę d u na którą zresztą określa te społeczności jako zbliżone do punktu sacred na skali przyjętej za Becke­ rem. Cechy sakralności posiadają nie ludzie, ale związki między nimi, a stosunki społeczne stanowią już sferę kultury. Model tradycyjnej kultury chłopskiej skonstruowany zastał w oparciu o dy­ chotomię Beckera i ustalenia zawarte w pracach D. Markowskiej, A. Kutrzeby-Pojnarowej, J . S. Bystronia, K . Moszyńskiego, J . Chałasińskiego, S. Czarnowskiego, K . Dobrowolskiego, B. Malinowskiego, Z. Szyfelbejn-Sokolewicz. Uznaje on k u l ­ turę chłopską jako system zintegrowany i zharmonizowany, monosemantyczny a jednocześnie wielofunkcyjny. Jako punkt odniesienia dla sytuacji późniejszej, tzn. dezintegracji, model ten jest autorowi przydatny, ale razi nieco schematycznośeią i zbytnią ogólnością, w której brak miejsca dla występujących już w X I X wieku e l e m e n t ó w dezintegrujących kulturę. Znacznie mniej udana jest próba przedstawie­ nia „światopoglądu jednostki w tradycyjnej społeczności terytorialnej". Autor roz­ patruje cztery grupy zagadnień. „Charakter wierzeń wschodniosłowiańskich" to chaotyczna i jednostronna próba skonstruowania z wierzeń, przysłów i deklaratyw­ nych postaw wobec duchowieństwa obrazu, mającego świadczyć o „przewadze wzo­ rów zachowań przekazywanych przez tradycję ludową nad wzorami wnoszonymi do tych społeczności przez chrześcijaństwo". T a , skądinąd słuszna m y ś l nie została jednak w pełni udokumentowana. Bardzo trafnie przedstawione zostały następne zagadnienia: „reguły myślenia", „ontologia ludowa" oraz kwestia „mitu i obrzędu" w oparciu o teorie M. Eliade, L . Levi-Bruhla (skonfrontowaną z ustaleniami C. Lévi-Straussa) i w niewielkim stopniu B. Malinowskiego. Jakkolwiek są to roz­ w a ż a n i a dość ogólne i nie pretendujące do szczegółowej analizy tych dziedzin k u l ­ tury chłopskiej, wartość ich polega nie tylko n a uchwyceniu kilku najważniejszych cech myśli ludowej, lecz także na samym podjęciu problemów niezwykle w a ż n y c h dla zrozumienia każdej kultury. Mimo tego omawiany fragment książki Pawluczu­ ka nie daje zbyt jasnego poglądu na temat całokształtu światopoglądu ludowego. Wszystkie wymienione zastrzeżenia i wątpliwości nie dyskredytują pracy. O jej wartości decyduje bowiem część zasadnicza oparta w znacznym stopniu na w ł a s ­ nych obserwacjach terenowych i niezwykle interesujących materiałach źródłowych zebranych przez autora. Tę część książki rozpoczyna rozdział poświęcony analizie procesów rozkładowych w kulturze chłopskiej, a głównie ich przyczynom. Teore­ tyczną podbudowę stanowi tu koncepcja Orsini-Rosenberga aprobowana przez Pawluczuka z pewnymi uściśleniami. Szkoda, że nie zostały w tym miejscu wyko­ rzystane znane studia K . Dobrowolskiego. Za punkt wyjścia dla analizy sytuacji w prawosławnej grupie etnicznej Biało­ rusinów przyjmuje autor hipotetyczny moment, w którym grupa traci tradycyjne wzory kulturowe i „jako całość nie znajduje [...] jednolitych w z o r ó w nowych". Duże znaczenie posiadają tu różnice wyznaniowe w p ł y w a j ą c e w znacznym stopniu na przebieg i charakter procesu dezintegracji kulturowej. Bardzo w y r a ź n a granica przebiega między grupami katolickimi i prawosławnymi. Według autora, społecz­ ności katolickie zastąpiły utracone wartości wzorem „Polaka patrioty", znajdując �R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E 255 ideologiczne oparcie w narastających od początku istnienia I I Rzeczypospolitej ten­ dencjach deprecjacji e l e m e n t ó w etnicznie ruskich. Utożsamienie się poprzez wiarę z narodem (Polak — katolik) było czynnikiem stabilizującym. Społeczności prawo­ s ł a w n e znalazły s i ę natomiast w sytuacji, w której nie mogły „stać się Polakami z wielu powodów" — w p ł y n ę ł a na to nie tylko nacjonalistyczna polityka rządu pol­ skiego, ale również stereotypy myślenia białoruskiej ludności prawosławnej. Dezintegracja kultury chłopskiej na terenie Białostocczyzny była procesem w y ­ nikającym, jak i na innych terenach Polski, z coraz intensywniejszej od 2 poł. X I X wieku ingerencji c z y n n i k ó w zewnętrznych (zmiany w inwentarzu material­ nym, zmiany sposobów gospodarowania i rozkład gospodarki naturalnej, upo­ wszechnianie szkoły, n a p ł y w nowinek). Okresem p r z e ł o m o w y m procesu była I woj­ na światowa. W przypadku społeczności prawosławnych procesí dezintegracji miał dodatkowy aspekt w postaci degradacji roli kościoła prawosławnego będącej w y ­ nikiem z jednej strony rewolucji w Rosji, z drugiej — w Polsce — dyskryminacji mniejszości wyznaniowych i dążeń polonizacyjnych, walk w e w n ą t r z cerkwi — za­ równo o charakterze religijnym, jak i politycznym — oraz lojalistycznej w stosunku do w ł a d z polskich postawy znacznej części duchowieństwa prawosławnego. Bezpośrednim przejawem rozpadu tradycyjnego systemu kulturowego był za­ nik jego atrybutów czy —• jak pisze autor — „rezygnacja z wartości etnicznych" — dawnych narzędzi, stroju, folkloru — co stanowiło przejaw zaniku tradycyjnych norm i wzorów. Pawluczuk podkreśla szczególnie zanik norm moralnych obserwo­ wany głównie, ale nie tylko, w środowisku m ł o d z i e ż o w y m i rodzenie s i ę nastro­ j ó w nihilistycznych. Nihilizm był tylko jedną z form społecznej dewiacji, w y s t ę ­ pował zresztą często w związku z radykalizmem społeczno-politycznym. W nieruchomych z pozoru społeczeństwach białoruskich (tak opisywali je etno­ grafowie) rodzą się w szybkim czasie organizacje polityczne o radykalnych progra­ mach akceptujących często w a l k ę zbrojną i terror oraz sekty religijne. Ten mo­ ment rozpoczyna najbardziej interesującą część pracy Pawluczuka. Stając w ko­ nieczności wyjaśnienia przyczyn tego stanu, rezygnuje on z interpretacji w kate­ goriach przyczynowych, skupiając u w a g ę na warunkach społeczno-kulturowych sprzyjających powstaniu tego typu zjawisk. D l a jaśniejszego w y k ł a d u o d w o ł u j e s i ę do tradycyjnej, ahistorycznej wizji świata i od tego poziomu rozpoczyna analizę psychologicznych aspektów zachodzących przemian. Człowiek żyjący w „oczywistym" świecie kultury tradycyjnej, przekonany, że każda zmiana istniejących w z o r ó w grozi katastrofą nie tylko świata ludzkiego, ale wręcz kosmosu, w sytuacji niemal całkowitego załamania s i ę dawnego porządku broni istnienia świata za pomocą złożonej sieci oporów, od sfery ekonomiczno-technicznej począwszy, a na sferze psychicznej skończywszy. Pawluczuk margi­ nalnie omawia mechanizmy działania oporów wobec zmian, co nie usprawiedliwia jednak braku wspomnienia choćby w a ż n y c h dla tego problemu prac Dobrowol­ skiego czy Wieruszewskiej. Autor rozpatruje te kwestie ubocznie, gdyż próby utrzymania dawnych s y s t e m ó w norm i wartości nie powiodły się. Zaczęła tworzyć się „pustka kulturowa". Człowiek stracił jednoznaczne przywiązanie do jakiejś re­ ligii, ideologii; wszystko co dawniej b y ł o ś w i ę t e stało się kwestionowanie. Szybki rozwój sekt religijnych w y n i k a ł z konieczności posiadania jasnych i uznanych ukła­ dów odniesienia dla działań jednostkowych i społecznych, stanowił w i ę c odpowiedź na niezaspokojone potrzeby decydujące o zachowaniu równowagi psychicznej. A n a ­ lizując programy i formy działania poszczególnych sekt na terenie Białostocczyzny (trzy odmiany zielonoświątkowców, Kościół Chrystusowy, Adwentyści Dnia Siód­ mego, Badacze Pisma Świętego, Ś w i a d k o w i e Jehowy), autor określa jednocześnie, �256 R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E do jakich potrzeb o d w o ł y w a ł y się one. I tak „wyznania baptystyczne — do potrzeby równowagi duchowej i optymizmu życiowego" (religijne kontemplacje bądź eksta­ tyczne transy), „adwentyści — do potrzeby rozumienia sensu dziejów, a w ich r a ­ mach — współczesnej rzeczywistości" (studia nad tekstem biblijnym), „Świadko­ wie Jehowy — apelują do nastrojów dezaprobaty czy też nienawiści wobec niedomagań społeczno-politycznej rzeczywistości". Gdy do charakterystyki tej dodamy inten­ sywnie rozwijające s i ę radykalne ruchy polityczne ( K P P , K P Z B , K P Z U , Hromada, Niezależna Partia Chłopska, Białoruska Organizacja Rewolucyjna i Organizacja Terrorystyczna), których ideologia miała często charakter chiliastyczny, dostrzegamy odpowiedniość ich form działania w stosunku do dwóch podstawowych t y p ó w oso­ bowości. Pawluczuk zastanawiając s i ę nad wielością prądów ideologiczno-światopoglądowych stwierdza, że wszystkie one „zaspokajają te potrzeby, które nie mogą być inaczej zaspokojone w chwili rozpadu społeczności tradycyjnej", a przyczyn ich rozpowszechnienia szukać należy w potrzebach konkretnych jednostek i ich cechach psychospołecznych. Istotnie, wydaje się, że narzucająca się odpowiedniość między ruchami kontemplacyjno-mistycznymi i introwertycznym typem osobowości oraz ruchami agresywno-dynamicznymi a typem ekstrawertycznym stanowi wy­ jaśnienie tego problemu i ukazuje jednocześnie dwa różne sposoby nadawania sen­ su istnieniu jednostki w skomplikowanej sytuacji kulturowej. Wskazując na podo­ bieństwa funkcji pełnionych przez organizacje polityczne i sekty religijne odsłania autor pewne cechy wszystkich r u c h ó w społecznych w epokach przełomowych, b ę ­ dące odbiciem uniwersalnych własności osobowości ludzkiej. Kolejnym i ostatnim etapem rozważań autora jest zagadnienie prób reintegracji podejmowanych wśród części ludności prawosławnej. I te zjawiska nie dokony­ w a ł y się jednak w ramach oficjalnej cerkwi. Przedmiotem szczegółowej i wielo­ aspektowej analizy jest tzw. sekta grzybowska, powstała spontanicznie w o k ó ł osoby proroka liii, chłopa ze wsi Grzybowszczyzna, której szczególność przejawia się w podobieństwiach jej ideologii i charakteru do ruchów społeczno-religijnych powstających w wyniku zetknięcia s i ę społeczności plemiennych z cywilizacją europejską. Tzw. sekta grzybowska (autor, ze w z g l ę d u na jej amorficzny charakter, u ż y w a również terminu „ruch") była „religijną formą samoobrony grupy etnicznej", <x> przejawiało s i ę w ostrym potępieniu nowych e l e m e n t ó w w kulturze, w nakazie szanowania starych obyczajów itp. Jakkolwiek sekta powstała w opozycji do cerkwi, w y s t ę p o w a ł a z pozycji prawosławia i dążyła do rekonstrukcji jego dawnego, ludo­ wego oblicza. Wyrażało się to między innymi w potępieniu sekt baptystycznyeh i in. Ciekawym momentem ideologii tej grupy jest utożsamienie prawosławia (głównie sekty grzybowskiej) z językiem białoruskim. Jeden z ideologów sekty pisał: „Baptyści i wszystkie inne sekty, znaleźliście sobie wyznanie, a językiem naszym mówicie. Więc piszcie i m ó w c i e po baptysku, wtedy powiem, iż wiara wasza jest od Boga, a tak — od diabła" (s. 227). Pawluczuk wyjaśniając istotę tego ruchu pi­ sze: „Grupa etniczna broni e l e m e n t ó w etnicznych jako »świętych« dlatego, iż są one dla jej członków rzeczywiście święte, co oznacza, iż dla wielu wychowanych w tej kulturze jednostek tylko one s ą w stanie znieść dystans wobec świata, dać poczucie sensu i miejsca indywidualnego w świecie" (s. 231). Dodajmy — s ą b y ć może jedyną szansą zachowania poczucia tożsamości z grupą społeczną i ideologią, dostarczają układów odniesienia jasnych i m o ż l i w y c h do zrozumienia, są „regula­ torami stosunku człowieka do rzeczywistości". Kończąc swe rozważania autor stwierdza, że ruch proroka liii był logiczną kon­ s e k w e n c j ą rozpadu tradycyjnej kultury chłopskiej oraz narastających w łonie spo­ łeczności radykalnych ruchów, sekt religijnych i postaw nihilistycznych. B y ł w i ę c �257 RECENZJE swego rodzaju „złotym środkiem" reakcji społeczności na proces przemian kultu­ rowych. Książka Pawluczuka obok wartości poznawczych ma również reperkusje natury ogólniejszej. Skłania nieuchronnie do refleksji nad prawidłowościami reakcji ludz­ kich na pewne sytuacje społeczno-kulturowe tak w średniowiecznej Europie, w ko­ lonizowanych krajach pozaeuropejskich, jak i w świecie współczesnym. Jest to niewątpliwie pozycja znacząca w dorobku nauk o c z ł o w i e k u i kulturze. Ryszard G U N N A R M Y R D A L , Objektivitat Frankfurt am Main 1971, ss. 115. in der Sozialforschung, Tomicki Suhrkamp Verlag, Problem obiektywizmu badaczy i obiektywności twierdzeń w naukach społecz­ nych zajmuje Gunnara Myrdala prawie od początku prowadzonych przez niego badań ekonomicznych, socjologicznych i metodologicznych. Już w swej drugiej większej pracy dochodzi do wniosku, iż doktryny ekonomiczne, wbrew głoszonym przez ekonomistów programom nauki uznającej wyłącznie autorytet faktów, prze­ niknięte są w y w o d z ą c y m i się z filozofii prawa naturalnego i utylitaryzmu ideami moralnymi i politycznymi. Nie są od nich wolne nawet najbardziej zmatematyzo­ wane i na pozór obiektywne teorie. Zatem wiedza ekonomiczna należy raczej do ideologii niż nauki. Wedle ówczesnych poglądów Myrdala m o ż l i w e jest uprawianie nauk społecznych wolnych od wartościowań. Jedynie w wypadku zastosowań praktycznych w y n i k ó w badań naukowych konieczne jest przyjęcie pewnych prze­ słanek wartościujących, umożliwiających wyprowadzenie z teorii konsekwencji praktycznych. Poglądy metodologiczne Myrdala uległy z czasem znacznej ewolucji. Pierwotna idea nauki wolnej od wartościowania została zastąpiona koncepcją, wedle której na każdym kroku procesu badawczego obecne są wartościowania, a warunkiem ko­ niecznym rzetelnego badania jest w y r a ź n e sformułowanie założonych w nim prze­ słanek wartościujących. Koncepcji tej Myrdal nigdy w pełni nie rozwinął i syste­ matycznie nie wyłożył. Wyrażał ją jedynie okazjonalnie, w związku z podejmowa­ nymi przez niego badaniami konkretnych problemów społecznych i ekonomicznych. W każdej ze swych głównych p r a c powraca Myrdal do problemu roli wartościo­ w a ń w naukach społecznych. Paul Streeten wybrał z pism Myrdala i w y d a ł w od­ dzielnym tomie artykuły i fragmenty prac prezentujące związane z problemem wartościowania postulaty metodologiczne, ich uzasadnienia i zastosowania. Tom wydany przez Streetena jest jakby uzupełnieniem, pozytywną częścią pracy Das po1 2 3 1 Vetenskap och Politik i nationalekonomin, 1930; wyd. niemieckie: Das politische Element in der nationaldkonomischen Doktrinbildung, 1932; wyd. angielskie: The Political Element in the Development of Economic Theory, London 1953, Cam­ bridge 1965. An American Dilemma. The Negro Problem and Modern Democracy, 1944; An International Economy, 1956; Teoria ekonomii a kraje gospodarczo nierozwinięte, 1957, wyd. polskie 1958; Asian Drama, 1968; The Challenge of World Poverty, 1970. Value in Social Theory, 1958, wyd. niemieckie: Das Wertproblem in der Sozialwissenschaft, 1965. 2 3 17 — Etnografia Polska, X V I I I / I �258 RECENZJE lltische Element in dér Nationalókohomischen Doktrinbildung, która miała przede wszystkim charakter krytyczny. W rokü U'967 Myrdal wykładał gościnnie w St. Vincent College w Latrobe (Pensylwania). Tematem wykładów" był problem wartościowania i obiektywizmu w naukach Społecznych. Wygłoszone w ó w c z a s wykłady stały się podstawą oma­ wianej niżej pracy . Zatem jest to pierwsza oddzielna, zwarta praca Myrdala po­ święcona problemowi, który interesował go podczas wszystkich jego badań ekonomicznych i socjologicznych. Podstawowym pytaniem stawianym przez Myrdala w recenzowanej pracy jest pytanie o to, czym jest obiektywność w naukach społecznych i w jaki sposób można ją zagwarantować badając fakty społeczne i związki przyczynowe między nimi. Drugą część tego pytania rozbija na trzy pytania szczegółowe: 1. J a k można uwolnić się od przygniatającego dziedzictwa literatury nauk spo­ łecznych? Zawiera ona bowiem zazwyczaj normatywne i teleologiczne pojęcia, wy­ w o d z ą c e się z metafizycznej filozofii prawa naturalnego i utylitaryzmu. 2. Jak można uwolnić badania naukowe i ich wyniki od w p ł y w u kulturalnego, gospodarczego i politycznego środowiska badacza? 3. Jak można zapobiec zniekształceniu w y n i k ó w badań pod w p ł y w e m zdetermi­ nowanej pochodzeniem, środowiskiem, konstytucją i skłonnościami osobowości ba­ dacza? Aby odpowiedzieć na pytanie, czym jest obiektywność w nauce, należy wpierw wiedzieć, czym jest sama nauka. Wedle Myrdala nauka jest szczególnym rodzajem poznania. W poznaniu zaś można wyróżnić dwie formy: poglądy, czyli poznanie inte­ lektualne i kognitywne, oraz wartościowania •', czyli poznanie emocjonalne i wolitywne. Na poglądy składają się przedstawienia o rzeczywistości. Natomiast warto­ ściowania m ó w i ą o tym, jak być powinno. Poglądy można oceniać za pomocą kryteriów obiektywnych pod w z g l ę d e m słuszności i pełności. Słuszne są te poglądy, które są prawdziwe, niesłuszne są te, które są fałszywe. Pełność jakiś poglądów można ocenić poprzez porównanie ich z w i e d z ą obszerniejszą. Natomiast sądy war­ tościujące, w których znajdują s ł o w n y wyraz wartościowania, nie podlegają ocenie za pomocą kryteriów obiektywnych. W myśleniu konkretnych jednostek między poglądami a wartościowaniami nie ma wyraźnej granicy. Zlewają s i ę one często w jedną całość tworząc opinie, które mają zarazem pewne właściwości poglądów, jak i wartościowań. Wartościowania konkretnych jednostek, częściej niż ich poglądy, bywają nie­ zgodne. Zachowaniami poszczególnych ludzi nie kieruje bowiem na ogół jednolity system wartościowań. Najczęściej zachowania ludzkie są jak gdyby wypadkowymi antagonistycznych dążeń, interesów i ideałów. Spowodowane jest to przede wszyst­ kim tym, iż wartościowania są usytuowane na różnych poziomach „moralnej osobo­ wości" ludzi, którym odpowiadają różne stopnie ogólności s ą d ó w moralnych. Myr­ dal wyróżnia dwa poziomy wartościowań — w y ż s z y i niższy — oraz odpowiednio dwa rodzaje wartościowań — wartościowania w y ż s z e i niższe. Wartościowania w y ż ­ sze s ą wartościowaniami ogólniejszymi; uznaje się je za obowiązujące dla całego narodu lub nawet dla całej ludzkości. Wartościowania niższe odnoszą się tylko do 4 Objectivity in Social Research, 1969. P o n i e w a ż oryginał angielski nie jest mi dostępny, recenzja napisana została na podstawie wydania niemieckiego. Myrdal konsekwentnie wszędzie m ó w i o wartościowaniach, a nie o w a r t o ś ­ ciach. Pragnie^ w ten sposób, jak sam powiada, podkreślić subiektywny charakter procesu wartościowania, ale pojęcie wartościowania nigdzie nie zostało przez niego dostatecznie określone. 4 5 �RECENZJE 259 poszczególnych i n d y w i d u ó w i grup. Mają one w w i ę k s z y m stopniu niż wartości wyższe charakter gospodarczych, społecznych i seksualnych interesów i dążeń. Mimo, iż w naszej kulturze wartościowania w y ż s z e są oceniane moralnie wysoko, to jednak w życiu codziennym ludzkimi zachowaniami kierują przede wszystkim w a r ­ tości niższe. Wartościowania w y ż s z e dochodzą do głosu poza życiem codziennym, w pewnych szczególnych momentach, gdy jednostka w y s t ę p u j e jako rzecznik inte­ resów ogółu. Wartościowania w y ż s z e znajdują oparcie przede wszystkim w państwie i w innych instytucjach formalnych. W nich, jak powiada Myrdal, ludzie zdepo­ nowali myśli o lepszym świecie. Chociaż bowiem zachowaniami większości ludzi kierują wartościowania niższe (żywią przesądy, kierują się egoistycznymi pragnie­ niami i krótkowzrocznymi interesami), to na ogół występując na forum publicznym będą potępiali przesądy i egoizm. Może się zdarzyć, iż np. związki zawodowe jako organizacja potępią dyskryminację rasową, chociaż poszczególni członkowie swym zachowaniem w życiu codziennym będą się przyczyniali do jej trwania. Oczywiście zdarza się, iż instytucje zostaną opanowane przez cynizm moralny, ale na ogół w ustroju demokratycznym instytucje sprzyjają wartościowaniom w y ż s z y m . Właściwości wartościowań powodują, iż ludzie dążą do ich ukrycia. Ludzie nie tylko nie są .skłonni odkrywać przed innymi w ł a s n y c h wartościowań, ale nawet przed samymi sobą nie przyznają się do wartościowań rzeczywiście kierujących ich zachowaniami. Dzieje się tak z następujących p o w o d ó w : 1. Ludzie w życiu codziennym kierują się z czysto oportunistycznych w z g l ę ­ dów wartościowaniami niższymi. T e zaś nie są wysoko moralnie oceniane. Niektóre z nich są potępiane. Mechanizmy kontroli społecznej skłaniają ludzi do ich ukry­ wania. 2. System wartościowań jednostki jest najczęściej niezgodny. Wartościowania niższe popadają w konflikt z wyższymi. Ponadto do konfliktów może dochodzić także w obrębie każdego z dwu rodzajów wartościowań. Konflikt wartościowań odczuwany jest przez jednostkę jako przykrość. 3. Ani wartościowania wyższe, ani niższe nie są uzasadnialne. Nie można wy­ kazać ich słuszności, tak jak dowodzi się słuszności poglądów wskazując na ich prawdziwość. Wartościowania pozbawione są zatem tej siły przekonywania, którą posiadają poglądy. Ponieważ poglądy posiadają pewne pożądane właściwości, których nie posia­ dają wartościowania, przeto ludzie dążą do przedstawienia wartościowań jako po­ glądów lub ich konsekwencji. W ten sposób wartościowania zostają ukryte, a po­ glądy stają się fałszywe. Podlegają temu procesowi zakamuflowywania przede wszystkim wartościowania niższe. Dążenie do ich ukrycia, względnie usprawiedli­ wienia, powoduje powstawanie stereotypów, czyli teorii popularnych, na które skła­ dają się w większości poglądy fałszywe. Takim stereotypem było np. panujące w Stanach Zjednoczonych w epoce Dullesa — Mc Carthy'ego przekonanie o ś w i a ­ towym spisku komunistycznym skierowanym przeciw Ameryce. Stojące za stereo­ typami wartościowania powodują, iż stereotypy zawierają zawsze znaczny ładunek emocjonalny. Wypowiadane s ą one z głębokim przekonaniem i wielkim zaangażo­ waniem. Uczeni nauk społecznych, tak jak wszyscy ludzie, kierują się w życiu przede wszystkim wartościowaniami niższymi, które usiłują przedstawić w postaci poglą­ dów lub przynajmniej nimi uzasadnić. Dlatego zdeterminowane tradycją, środo­ wiskiem i osobowością wartościowania badaczy stają się źródłem błędów w nau­ kach społecznych. Badacze dopasowują wyniki swych badań do w ł a s n y c h w a r t o ś ­ ciowań; wyciągają ze swych badań wnioski zgodne ze swymi wartościowaniami. �260 RECENZJE Szczególnie jest widoczna obecność ukrytych wartościowań w tych pracach, w któ­ rych ocenia się badaną rzeczywistość i w których formułuje się pewne zalecenia praktyczne. Ich autorzy postępują tak, jak gdyby wartościowania były wnioskami wynikającymi logicznie ze zdań o faktach, jak gdyby znajdowały uzasadnienie w naturze rzeczy. Ponieważ zaś naprawdę w n i o s k ó w o charakterze wartościują­ cym nie można wyciągać w y ł ą c z n i e z przesłanek będących zdaniami o faktach, przeto fakt, iż socjologowie tak czynią świadczy, iż w teoriach ich ukryte są wartościo­ wania. Wartościowania do teorii nauk społecznych są przemycane przede wszystkim w pojęciach. Wszystkie bowiem pojęcia nauk społecznych mają wartościujący cha­ rakter. „Gdy o pewnej sytuacji społecznej mówimy, że jest harmonijna, że znaj­ duje się w równowadze lub że jej siły uporządkowały się, zgrały się ze sobą, to w sposób nieunikniony równocześnie stwierdzamy, iż osiągnięta została pewna forma idealna bądź w dziedzinie »s.zczęścia indywidualnego«, bądź w dziedzinie »dobra o g ó ł u « " . Natomiast pojęcia dysharmonii, braku równowagi, nieprzystoso­ wania, dezorganizacji przemycają do opisu sytuacji społecznych oceny negatywne, kwalifikujące te sytuacje jako niepożądane. Często usiłuje się w naukach społecznych zapewnić wynikom obiektywność poprzez wprowadzenie nowych, nie budzących wartościujących skojarzeń pojęć. Zdaniem Myrdala nqwo wprowadzone pojęcia są tylko pozornie pozbawione w a r ­ tościującego charakteru i to tylko dlatego, iż lepiej ukrywają wartościowania. Ale skoro służą one ukrywaniu wartościowań, to tym samym sprzyjają błędom. Zatem wprowadzanie neologizmów, mające na celu wyrugowanie pojęć o charakterze w a r ­ tościującym, jest bezcelowe, a niekiedy wręcz szkodliwe. Podobnie jak wartościujący charakter pojęć nie jest czymś zgoła niepożąda­ nym, tak też obecność wartościowań w teoriach nie przekreśla ich naukowego charakteru. Co w i ę c e j , w naukach społecznych możliwe są tylko i w y ł ą c z n i e teorie zawierające elementy wartościujące. Przekonanie to wspiera Myrdal trzema argu­ mentami. Po pierwsze, wszystkie zbadane przez niego teorie w naukach społecz­ nych zawierają element wartościujący. Po drugie, bez wartościowania nic nie wy­ woła naszego zainteresowania, nic nie będzie miało dla nas ważności lub znaczenia, zatem nie będzie w ogóle obiektów w y w o ł u j ą c y c h w ludziach pragnienie ich nau­ kowego poznania. Po trzecie, w samych faktach nie jest zawarta zasada ich wyboru i uporządkowania; same obserwacje nie zrodzą jeszcze teorii. Zawsze konieczne jest przyjęcie pewnego punktu widzenia, którego warunkiem koniecznym jest zajęcie określonego stanowiska wartościującego. Zatem, konkluduje Myrdal, nigdy nie było i nigdy nie będzie bezinteresownej nauki społecznej. Każde badanie jakiegoś pro­ blemu społecznego jest zawsze zdeterminowane wartościowaniami. Najczęściej jed­ nak przesłanki wartościujące badań w naukach społecznych są przez badaczy nieuświadamiane, a zatem także nie są przez nich ujawniane, lecz pozostają dla nich samych i dla czytelnika niewidoczne, ukryte. Ale ponieważ ukryte wartościowania zawsze w y w o ł u j ą błędy w poglądach, przeto także ukryte przesłanki badań w nau­ kach społecznych są źródłami błędów. Szczególnie zaś narażeni są na błędy ci ba­ dacze, którzy uważają, iż obiektywność teoriom nauk społecznych można zapewnić przez uwolnienie ich od wartościowań. O ile stosują się w swych badaniach do 6 6 M y r d a l , Das Westproblem in der Sozialwissenschaft, Hannover 1965, ,s. 163-164. Odwołuję się w tym miejscu do wcześniejszej pracy Myrdala, w której pro­ blem pojęć wartościujących został szerzej przedstawiony. Tak czyni też sam autor w omawianej pracy. �RECENZJE 261 głoszonego przez nich postulatu nauki neutralnej w z g l ę d e m wartościowań, to teorie ich są tylko pozornie obiektywne. Z nauki można bowiem tylko pozornie wyelimi­ nować wartościowania, poprzez lepsze ich ukrycie. Naprawdę maksymalną obiek­ tywność w naukach społecznych można osiągnąć tylko poprzez ujawnienie w a r t o ś ­ ciowań, poprzez wyraźne ich sformułowanie i uświadomienie. Zatem warunkiem koniecznym obiektywności każdego badania w naukach społecznych jest podanie jego przesłanek wartościujących. Przesłanki wartościujące konkretnego badania winny spełniać szereg postula­ tów. Przede wszystkim muszą być tak dobrane, aby nie były wzajemnie niezgodne. Nie mogą też być dobrane dowolnie, lecz muszą opierać s i ę na rzeczywistych w a r ­ tościowaniach ludzi. Z realizacją tego ostatniego postulatu w i ą ż e się kilka trud­ ności. I tak wartościowania są zawsze ściśle związane z poglądami. Wartościowania w p ł y w a j ą na poglądy, a poglądy na wartościowania. Badacz winien uwzględnić w p ł y w fałszywych poglądów na wartościowania i tak dobrać przesłanki wartościu­ jące, aby wyrażały one wartościowania, które ludzie mieliby, gdyby ich poglądy były prawdziwe. Następna trudność w y p ł y w a z faktu, iż wartościowania mające znaleźć zastosowanie jako przesłanki wartościujące muszą w większości w y p a d k ó w odnosić się do sytuacji w przyszłości. Oczywiście wnoszenie na podstawie obecnych wartościowań o przyszłych, mających miejsce w zmienionych warunkach społecz­ nych wartościowaniach jest bardzo ryzykowne. Kolejnym źródłem trudności są kon­ flikty wartościowań obecne nie tylko między indywiduami a grupami, lecz także w samych indywiduach. Ludzie nie posiadają na ogół jednolitego systemu wartoś­ ciowań, żyją najczęściej w moralnym konflikcie i kompromisie. Istnienie konfliktów w obrębie wartościowań utrudnia wyrobienie sobie obrazu rzeczywistych wartościo­ w a ń i przewidywanie ich zmian. Pokonanie opisanych trudności m o ż l i w e jest po­ przez oparcie się na wyższych wartościowaniach. Myrdal zdaje się być przekonany, iż gdyby ludzie nie mieli błędnych poglądów, to w ł a ś c i w e by im były tylko w a r ­ tościowania wyższe. Drugą trudność usuwa jego zdaniem fakt, iż wartościowania wyższe zachowają także ważność w przyszłości. Dzięki tym n i e w ą t p l i w y m zaletom wartościowania w y ż s z e nabierają takiej wagi, iż rozwiązują problem konfliktu war­ tościowań; usuwają one po prostu powstające z nimi w konflikcie wartościowania niższe. Ale we współczesnym społeczeństwie nabierają znaczenia także konflikty w e w n ą t r z wartościowań wyższych. Należałoby zatem prowadzić konkretne badania posługując się różnymi alternatywnymi grupami przesłanek wartościujących. Ze w z g l ę d ó w praktycznych nie jest ó w postulat realizowalny. Przesłanki wartościujące determinują bowiem całą metodę badania; w p ł y w a j ą na definicje pojęć, na sfor­ mułowanie teorii, na techniki obserwacji i przedstawianie wyników. Równoczesne posługiwanie się jednak różnymi metodami nie tylko skomplikowałoby pracę, ale przerasta także środki, którymi dysponują nauki społeczne. Dlatego konieczne jest wybranie na początku badań jednej grupy przesłanek wartościujących; inne w a ż n e grupy przesłanek mają zostać wprowadzone na dalszym etapie badań. Autor nie precyzuje, kiedy i w jakim celu mają zostać uwzględnione inne grupy przesłanek wartościujących. Myrdal podaje dwa przykłady swoich badań, w których zastosował metodę wyraźnego formułowania przesłanek wartościujących. Badając problem dyskrymi­ nacji Murzynów w Stanach Zjednoczonych przyjął za przesłanki wartościujące sy­ stem wyższych wartościowań, który znalazł wyraz w konstytucji amerykańskiej i licznych narodowych instytucjach. Wartościowania te w Stanach Zjednoczonych są stale publicznie omawiane i dyskutowane. W ich świetle badał Myrdal codzien­ ne zachowania ludzi i powodujące je wartościowania. Natomiast badając gospodar- �262 RECENZJE czą i społeczną sytuację krajów południowej Azji, za przesłankę wartościującą przyjął powszechny tam ideał modernizacji. Ideał modernizacji tworzy w tych k r a ­ jach rodzaj etosu narodowego, spełnia rolę podstawy wszelkich politycznych dy­ skusji. Zdaniem Myrdala modernizacja jest też jedynym sposobem uniknięcia w tych krajach katastrofy, do której doprowadzić może np. wzrost ludności. W obydwu wypadkach przesłanki wartościujące zastały sformułowane w oparciu o wartościo­ wania ludzi ze społeczeństwa badanego. Można jednak badać pewne społeczeństwo z punktu widzenia wartościowań innego społeczeństwa. Proponowana przez Myrdala metoda osiągania obiektywności w naukach spo­ łecznych nasuwa wiele wątpliwości. Przede wszystkim nie wydaje się, aby można ją konsekwentnie stosować. Skoro bowiem przesłanki wartościujące pewnego bada­ nia mają być oparte na rzeczywistych wartościowaniach ludzi, to przed ich sfor­ m u ł o w a n i e m należałoby przeprowadzić badania wartościowań, które oczywiście znowu w y m a g a j ą przesłanek wartościujących, i t d . W praktyce zatem ustalenie przesłanek wartościujących nie może mieć charakteru obiektywnego, w sensie na­ danym temu s ł o w u przez Myrdala, lecz będzie zawsze w dużej mierze zależało od wartości preferowanych przez badacza. Co gorsza, procedura ustalania przesła­ nek wartościujących grozi tym, czego Myrdal najbardziej się obawia — ukrytą i n ­ gerencją wartościowań badacza w wyniki badania. Skoro bowiem procedura usta­ lania przesłanek wartościujących nie ma zagwarantowanej obiektywności, to nic nie stoi na przeszkodzie, aby przesłanki wartościujące były raczej wyrazem war­ tościowań badacza niż wartościowań grup społecznych, których rzekomo są od­ zwierciedleniem. Załóżmy jednak, iż pewien system przesłanek wartościujących określonego ba­ dania został ustalony. Czy zapewnia on obiektywność samym badaniom? Jako wskaźnik obiektywności badań uznaje Myrdal prawdziwość ich wyników. Zatem procedura ustalania przesłanek wartościujących ma być między innymi środkiem osiągania prawdziwości w y n i k ó w . Nie wydaje się, aby była ona do tego celu środ­ kiem odpowiednim. Służy ona bowiem tylko określonej operacjonalizacji aparatury badawczej w celu przeprowadzenia określonego rodzaju badań, ale nie może być gwarantem poprawności samych badań. I tak np. system przesłanek wartościują­ cych przyjętych przez Myrdala w jego badaniu problemu murzyńskiego w Ameryce posłużył mu do zbadania rozbieżności między rzeczywistymi zachowaniami ludzi a w y ż s z y m i wartościami na ogół przez A m e r y k a n ó w akceptowanymi i do zbadania zależności między konfliktem wartości a rozpowszechnieniem i trwaniem pewnych fałszywych poglądów. Przyjęte jednak przez Myrdala przesłanki wartościujące nie gwarantowały ustalonym przez niego zależnościom prawdziwości. Metoda propono­ wana przez Myrdala nie jest bowiem metodą falsyfikacji ani weryfikacji twierdzeń, lecz jest to propozycja określonego rodzaju badań, w których, wychodząc z pew­ nego systemu społecznie akceptowanych wartości, badalibyśmy, na ile kierują one zachowaniami ludzi. Interesowałyby nas w tego rodzaju badaniach rozbieżności pomiędzy społecznie akceptowanym systemem wartości a rzeczywistymi motywami 7 7 Na tę trudność wskazuje Hans Albert omawiając pracę Myrdala Das Wertproblem in der Sozialwissenschajt. Wedle Alberta postulat myrdalowski nie jest realizowalny ze w z g l ę d ó w logicznych. Zgodnie bowiem z dyrektywą Myrdala, zało­ żeniem empirycznych badań interesów społecznych jest ich uprzednia znajomość, konieczna do sformułowania przesłanek wartościujących. Zatem znajomość rezul­ tatów badań jest warunkiem metodologicznie zasadnego przeprowadzenia samych badań. Das Wertproblem in den Sozialwissenschaften. Bemerkungen zu Myrdals neuem Buch, [w:] „Schweizerische Zeitschrift für Volkswirtsehaft und Statistik" R. 94: 1968, nr 3, s. 336-337. �RECENZJE 263 ludzkich działań. Badania tego rodzaju mogą spełniać rolę demaskatorską, a w wy­ padku prac Myrdala niewątpliwie t a k o w ą rolę spełniają. T y m należy tłumaczyć szeroki oddźwięk, jaki w y w o ł u j ą prace Myrdala. Nie tylko proponowana przez Myrdala metoda osiągania obiektywności budzi wątpliwości, także nieprzekonywające s ą jego argumenty przemawiające rzekomo za niemożliwością uniknięcia wartościowań w naukach społecznych. Wedle Myrdala wartościowania s ą nieusuwalne z nauk społecznych, p o n i e w a ż bez nich nie byłoby m o ż l i w e zainteresowanie jakimkolwiek przedmiotem i ponieważ na nich opiera s i ę każda zasada organizująca fakty, ale obydwie przyczyny są również relewantne w naukach przyrodniczych, zatem również z nauk przyrodniczych, nie byłyby usuwalne wartościowania. Dla zapewnienia i m obiektywności należałoby również w nich stosować m e t o d ę proponowaną przez Myrdala, ale — jak wiadomo — problem obiektywności w naukach przyrodniczych praktycznie nie istnieje. Obydwa argu­ menty są również nieprzekonywające z innych względów: Faktem jest, iż k a ż d e m u badaniu musi towarzyszyć zainteresowanie przedmiotem badania. Wśród wielu m o ż ­ liwych zainteresowań tym samym przedmiotem można wyróżnić zainteresowanie poznawcze. Ono powoduje, iż dążymy do ustalenia faktów i ich wyjaśnienia. Nie w i d a ć p o w o d ó w , dla których to zainteresowanie, będące warunkiem koniecznym wszelkiego poznania, miałoby jednocześnie być źródłem nieobiektywności poznania. Faktem jest też, iż nauka przedstawia fakty uporządkowane wedle pewnych zasad, ale znowu nie w i d a ć powodów, dla których zasady te miałyby zależeć od naszych kapryśnych wartościowań. Należy raczej przyjąć, iż w zasadach tych rzeczywistość jakoś s i ę odzwierciedla. Zresztą gdyby było inaczej, to Myrdal przeczyłby sam sobie. Wszak wedle niego poglądy i wiedza naukowa, jako ich szczególny przypa­ dek, mogą być prawdziwe, czyli w określony sposób zgodne z rzeczywistością. Gdy­ by natomiast struktura naszej wiedzy zależała od wartościowań, to nie można by do niej stosować kryterium prawdy. Nieprzekonywające jest również twierdzenie Myrdala, i ż wartościowania do nauk społecznych przemycane są w pojęciach, które zawsze w naukach społecznych muszą mieć charakter pojęć wartościujących. Przede wszystkim nie wiadomo, co Myrdal rozumie przez pojęcie wartościujące, i czy w ogóle istnieją pojęcia niewartościujące. Przytaczane przez Myrdala pojęcia wartościujące jako przykłady — harmonia, r ó w n o w a g a , organizacja — są również stosowane w naukach przyrodni­ czych. Zatem należałoby przypuszczać, iż przemycają one również do nauk przyrod­ niczych wartościowania. Jeśli przez przemycanie wartościowań rozumieć tylko w y ­ w o ł y w a n i e przez pojęcia pozytywnego lub negatywnego skojarzenia, jak to zdaje się miejscami pojmować Myrdal, to rzeczywiście wiele pojęć nauk społecznych, a także przyrodniczych, ma charakter wartościujący. Ale w innym miejscu po­ wiada, iż np. pojęcia harmonii, równowagi mają dlatego charakter wartościujący, ponieważ mówiąc o pewnej sytuacji społecznej, iż jest harmonijna lub pozostaje w równowadze, jednocześnie stwierdzamy, iż została osiągnięta pewna forma ide­ alna w dziedzinie „szczęścia indywidualnego" lub „dobra ogółu". Nie sądzę, aby twierdząc, iż np. w pewnym okresie w kierownictwie partii nazistowskiej zapano­ w a ł a r ó w n o w a g a sił, jednocześnie twierdzilibyśmy cokolwiek o szczęściu indywi­ dualnym lub dobru ogółu. Nie sądzę też, iż używając do opisu pewnych sytuacji społecznych terminów takich, jak dysharmonia, nieprzystosowanie, brak równo­ wagi, dezorganizacja, jednocześnie ocenia się te sytuacje negatywnie. Np. m o ż e m y tłumaczyć dążenia pewnych ludzi do reform społecznych ich nieprzystosowaniem społecznym, ale dążenia tych ludzi mogą być jednocześnie ocenione przez nas pozy­ tywnie. �264 RECENZJE Ze w z g l ę d u na przedstawione niedostatki argumentacji, podstawowe tezy M y r ­ dala o niemożliwości uniknięcia wartościowania w naukach społecznych i o ukry­ tych wartościowaniach jako źródłach błędów, nie w y d a j ą się być dostatecznie uza­ sadnione. Natomiast, j a k się zdaje, Myrdal trafnie uchwycił p e w n ą powszechną w naukach społecznych praktykę. Oto znaczna część badań podejmowana jest na tzw. zamówienia społeczne. Niekiedy są te> po prostu badania zlecone przez pewne instytucje p a ń s t w o w e lub prywatne. Niekiedy zaś impulsem do podjęcia pewnych badań jest uświadomienie sobie przez badacza pewnych problemów społecznych. Obydwa rodzaje prac łączy powód, dla którego zostały podjęte — jest nim chęć zreformowania pewnej, odczuwanej jako niezadowalająca, sytuacji społecznej. D l a ­ tego wyniki takich badań formułuje się często w postaci zaleceń. Jeśli w pracach prezentujących wyniki tego rodzaju badań nie formułuje s i ę jasno celów, którym te badania mają służyć, to można odnieść wrażenie, iż wedle autora pracy jego zalecenia wynikają wyłącznie z twierdzeń O' faktach. Co gorsza, badacze sami ule­ gają niekiedy temu złudzeniu. Niekiedy w badaniach takich zakłada s i ę t e ż mil­ cząco określony rodzaj środków prowadzących do celu, pomijając inne jako nie­ wygodne dla zleceniodawcy. I tak np. w wyniku badań przeprowadzonych w pew­ nym zakładzie p r z e m y s ł o w y m można zalecać zwiększenie dyscypliny pracy. Celem badań było znalezienie sposobu podniesienia wydajności pracy. Środkiem zaś do niego prowadzącym ma być zmniejszenie absencji w drodze zwiększenia dyscypliny. Oczywiście, iż środek został wybrany arbitralnie. Jeżeli to b y ł np. zakład zatrud­ niający przede wszystkim kobiety, to może należało w y b u d o w a ć raczej żłobek lub przedszkole. Milczące założenia, co do c e l ó w i środków, występują w wielu pracach socjo­ logów. Odczuwają oni bowiem nie tylko potrzebę poznawania, lecz także reformo­ wania społeczeństwa. Oczywiście nie ma istotnych powodów, dla których socjo­ logowie winni się wstrzym3'wać od udziału w przekształcaniu społeczeństwa. Należy jednak od nich wymagać, aby nie przedstawiali aprobowanych przez nich c e l ó w i preferowanych środków jako wywiedzionych z badania rzeczywistości społecznej. Taki sens można też łączyć z dyrektywą Myrdala zalecającą ujawnianie wartościo­ wań, o ile będziemy ją rozumieli mniej uniwersalnie niż to pragnie jej autor. Gerhard Kloska TÓTH J A N O S , Az Orsěgek népi építészete (Architektura ludowa w Onség), wyd. Müszaki konyvkiadó, Budapeszt 1971, ss. 154, ilustr. 328. regionie Bogata jest węgierska literatura etnograficzna w zakresie prac poświęconych budownictwu ludowemu. Wynika to z faktu, iż etnografowie węgierscy już w dru­ giej połowie ubiegłego stulecia przystąpili do poważnych badań nad tym zagadnie­ niem, a ,na początku X X w. dołączyli s i ę do nich również architekci. Do grona tych ostatnich należy Tóth Janos, który w 1971 r. w y d a ł kolejne już opracowanie budow­ nictwa węgierskiego, tym razem dotyczące regionu Orség. Jest to niewielki obszar kraju nad granicą Jugosławii i Austrii, który od wschodu sąsiaduje z regionem Gocsej 4 Oba regiony posiadają wiele wspólnych cech w ludowym budownictwie. 1 J . T ó t h , Gocsej népi építészete (Budownictwo ludowe w regionie Gocsej), Budapeszt 1965, recenzja: J . Czajkowski, „Polska Sztuka Ludowa", R. X X I I : 1968, nr 3. �265 RECENZJE Jak wynika z ogólnego wprowadzenia zawartego we wstępie, osadnictwo w ę ­ gierskie na obszarze Orség nastąpiło w I X - X wieku. Ludność oparła swój byt na rolnictwie i ekstensywnej hodowli, czego wyrazem — jak pisze autor — były za­ grody czworoboczne z z a m k n i ę t y m podwórzem, w e w n ą t r z którego w zimie trzy­ mano bydło. Zagrody te przypominają nieco okoły znane w Polsce (Krakowskie, Łowickie), chociaż rodzaj i układ pomieszczeń znacznie się różni od tego typu zagród w Polsce. Niekiedy są to dwa rzędy budynków oddzielone w ą s k i m p o d w ó ­ rzem zamkniętym z dwu stron. Pierwszą część pracy poświęcił autor głównie o m ó w i e n i u kształtów osiedli i form jednostek osadniczych. Do analizy tego zagadnienia posłużyły mu szczegółowe mapy katastralne z lat 1857-1860 oraz starsze mapy z lat 1758 i 1784. Już na pierwszy rzut oka na 25 rycin ilustrujących ten dział, czytelnik orientuje się, że charakte­ rystycznym elementem osadniczym wsi były grupy d o m ó w i zabudowań oddzielone jedne od drugich dużymi połaciami uprawnej ziemi. Mamy tu w i ę c prawdopodob­ nie do czynienia z pierwotnym osadnictwem jednodworczym lub przysiółkowym, co potwierdzałby fakt, iż ten typ osad, zwany „szer", organizacyjnie wiązał się z w i e l k ą rodziną. Kolejny rozdział pracy to omówienie typologii i rozwoju chałupy. Za punkt w y j ś c i o w y bierze autor dom z kuchnią, sienią i komorą, w którym w pierwszej fazie następuje wydzielenie w sieni komory mieszkalnej, a następnie dodanie izby obok kuchni. Dopatruje się przy tym związków z podobnymi chałupami w y s t ę p u ­ jącymi w budownictwie słoweńskim i styryjskim. Pokrewny temu typowi był dom złożony z trzech pomieszczeń, tj. izby, kuchni i komory, ale bez komunikacji w e w n ę t r z n e j . Do każdego z pomieszczeń prowadzą drzwi z zewnątrz. Interesujące w tym wypadku jest funkcjonalne zastosowanie podcieni lub silne wypuszczenie do przodu okapu dachowego zapewniającego ochro­ nę w e j ś ć przed opadami atmosferycznymi. Analogie do tego rodzaju budownictwa znane są z terenu Rumunii'-. W tym rozdziale autor wraca ponownie do kwestii zagród czworobocznych, analizując ich rozwój, oraz omawia typ zagrody w kształcie litery „L", w której pod jednym dachem znajdują się pomieszczenia mieszkalne i gospodarcze. N a s t ę p ­ nie omawia także takie elementy architektoniczne, jak ganki i podcienia oraz rodzaje i rozwój urządzeń ogniowych. Z kolei przechodzi do opisu zdobnictwa i wyróżnia trzy jego rodzaje: dekorację malowaną, rzeźbioną i sztukatorską. Szcze­ gólnie interesująca jest dekoracja malarska drewnianych płaszczyzn dachu w y s t ę ­ pujących nad ścianą szczytową. Wśród m o t y w ó w zdobniczych spotyka się tu ele­ menty geometryczne z klasyczną rozetą cyrklową wpisaną w koło (którą znajdu­ jemy również na tamtejszych skrzyniach sarkofagowych), roślinno-kwlatowe, ma­ jące swój odpowiednik w tzw. węgierskim renesansie, a także zoo- i antropomorficzne. Te ostatnie bywają niekiedy ryzowane na drewnianych szczytach domów. Mówiąc o rodzajach dekoracji nie pomija autor również wnętrz mieszkalnych. Opisuje je wprawdzie bardzo krótko, ale daje przegląd ciekawszych mebli o cha­ rakterze muzealnym (zydle, ryzowane skrzynie i łóżka, meble malowane oraz piece kaflowe). Dalszy ciąg pracy stanowi o m ó w i e n i e konstrukcji budynków zarówno mieszkal­ nych, jak i gospodarczych. Jednym z bardziej interesujących szczegółów jest opis nieznanej w Polsce konstrukcji dachu, która polega na ustawianiu na ścianach 2 P. H . S t a h 1, Planurile can. Sibiu 1958. caselor rominesti táránesti, [w:] Studii si comuni­ �266 RECENZJE poprzecznych budynku kilku par skrzyżowanych k o z ł ó w zastępujących sochy i pod­ trzymujących ślemię. N a nim zaś leżą normalne krokwie. Jest to panująca forma konstrukcji d a c h ó w n a opisywanym terenie, chociaż bywają też dachy ze z w y k ł ą konstrukcją sochowo-ślemieniową. Dodajmy od siebie, że sposób umieszczania ś l e ­ mienia na kozłach nie jest specyfiką węgierską, gdyż znamy go r ó w n i e ż z połu­ dniowej Słowacji, Bułgarii, Polesia, a także z niektórych okolic południowych Nie­ miec . W ramach opisu b u d y n k ó w gospodarczych, spośród których autor nie pomija nawet najmniejszych (np. gołębniki), zwraca on szczególną u w a g ę na spichrze p i ę ­ trowe, tzw. „kászté" lub „kastu", które w y s t ę p u j ą t e ż w Austrii i u S ł o w e ń c ó w . Charakterystycznymi obiektami dla omawianego terenu są budynki przeznaczone do produkcji i przechowywania win. Są to dwu- lub trójpomieszczeniowe obiekty, w których pierwsze lub drugie pomieszczenie mieści urządzenia do wyrobu w i n (prasa itd.), ostatnie zaś jest izdebką z piwnicą pod spodem. Pod w z g l ę d e m kon­ strukcyjnym budynki te w zasadzie nie różnią się od mieszkalnych. Dalszą część pracy (w ramach tego samego rozdziału) poświęcił autor opisowi obiektów sakralnych (kościoły, dzwonnice, kapliczki, krzyże) zarówno drewnianych, jak i murowanych. Tóth Janos, będąc specjalistą w zakresie muzealnictwa skansenowskiego, ko­ rzysta z każdej okazji, by przedstawić w tym zakresie swoje poglądy. Jest on zda­ nia, ż e ochrony zabytków budownictwa nie należy ograniczać wyłącznie do m u z e ó w skansenowskich, ale objąć nią in situ całe wsie lub ich części. Na tle omawianych „skansenów" w Szombathely i Zalaegerszeg śledzi on możliwości zastosowania ele­ m e n t ó w tradycyjnego budownictwa we współczesnej architekturze. W zakończeniu książki znajdujemy obszerną bibliografię zagadnienia oraz krót­ kie (może zbyt krótkie) streszczenia w języku angielskim, niemieckim i rosyjskim. Książka J . Tótha stanowi niewątpliwie dobry przykład opracowania, którego wartość podnosi bardzo bogata szata ilustracyjna i dobry na ogół układ graficzny. Na w s p o m n i a n ą szatę ilustracyjną składają s i ę fotografie, rzuty i przekroje budyn­ k ó w , plany zagród i wsi, rysunki detali architektonicznych oraz szereg kolorowych tablic. Podobnie, jak we wcześniej już opublikowanych pracach tego autora, nie­ naganny jest druk na doskonałym papierze kredowym i wysoki poziom wszystkich ilustracji. Jest to z kolei zasługa wydawnictwa Müszaki Konyvkiadó w Budapeszcie. 3 Jerzy A N T O N I KUCZYŃSKI, Syberyjskie Czajkowski szlaki, W r o c ł a w ¡1972, ss. 409, ilustr. Problematyka syberyjska, tak wyraźnie zaznaczona w dziejach etnografii pol­ skiej, również we współczesnej polskiej nauce cieszy s i ę rosnącym zainteresowa­ niem. Obok Antoniego Kuczyńskiego, z podziwu godną w y t r w a ł o ś c i ą podkreślaj ą3 Z. D m o c h o w s k i , Sprawozdanie ze studiów nad poleskim budownictwem drzewnem w r. 1934/35, „Biuletyn historii sztuki i kultury", 1935, nr 4, s. 329, ryc. 19; Ch. V a k a r e l s k i , Etnografia Bułgarii, Wrocław 1965, s. 95; D. Z e l e n i n , Rusische (ostslavische) Volkskunde, Berlin i Lipsk 1927, s. 268, ryc. 210; J . M j a r t a n , Prispevok к Studiu ludového stavitelstva a bývania v okrese Vráble, „Slo­ venský Národopis", 1958, z. 5, rozdz. 4; B. S c h i e r , Hauslandschaften und Kulturbewegungen im ostlichen Mitteleuropa, Reichenberg 1932, s. 52-53; J . C z a j k o w ­ s k i , Konstrukcja sochowo-ślemieniowa w budownictwie vtiejskim na terenie Polski, „Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie", t. I V : 1972. �RECENZJE 267 cego swymi licznymi publikacjami w a g ę zagadnień syberyjskich, piszą o nich w okresie powojennym także W. Armón, T. Chodzidło, językoznawca S. Kałużyński oraz religioznawca H . Swienko. Większość prac omawia w k ł a d P o l a k ó w w pozna­ nie kultury l u d ó w syberyjskich w okresie sprzed I w o j n y ś w i a t o w e j , należy zatem do s t u d i ó w z zakresu historii nauki. Prace te winny stanowić przygotowanie i za­ chętę do podjęcia, po trwającej ponad pół wieku przerwie, terenowych badań etno­ graficznych na obszarach syberyjskich. L u k i tej nie zapełnił Stanisław Urbańczyk, jedyny etnograf polski prowadzący w ostatnich latach badania terenowe nad B u riatami. Rozwijająca s i ę współpraca etnografów krajów socjalistycznych zapewne stworzy już wkrótce warunki do zainicjowania takich badań. Książka A. Kuczyńskiego jest pracą popularnonaukową. Zajmuje się zresztą nie tylko dziejami badań etnograficznych. Jej zakres jest szerszy. Informuje czy­ telnika o udziale P o l a k ó w w poznaniu z a r ó w n o ziemi, jak i l u d ó w syberyjskich oraz ich kultury. Obok danych o badaniach etnograficznych dostarcza ponadto w i a ­ domości o materiałach i badaniach antropologicznych, językoznawczych, geologicz­ nych, geograficznych oraz zoologicznych i botanicznych. Na zdecydowaną dominację w tej książce problematyki etnograficznej, obok profesji i zainteresowań autora, w p ł y n ę ł o znaczenie materiałów i s t u d i ó w nad kulturą l u d ó w tubylczych w cało­ kształcie naukowych badań Polaków na terenie Syberii. Wstęp książki zawiera informacje o zakresie pracy, a także wykorzystanych źródłach. Autor dokonał selekcji bogatej literatury przedmiotu, selekcji podporząd­ kowanej celowi pracy, jakim jest przedstawienie historii gromadzenia materiałów o wartościach naukowych i badań naukowych P o l a k ó w na Syberii. Jednocześnie wskazuje na niewykorzystane dla tematu, a niezwykle cenne źródła znajdujące s i ę w archiwach radzieckich. Podkreśla znaczenie problematyki syberyjskiej nie tylko z racji powiązań Syberii z losami wielu P o l a k ó w w przeszłości, ale również ze w z g l ę d u na jej współczesną rolę terenu nadzwyczaj rozległego, bogatego w zasoby surowcowe i g w a ł t o w n i e się rozwijającego. Rozdział pierwszy Syberia w czasie i przestrzeni przynosi podstawowe wiado­ mości o historii, ludach syberyjskich i ich kulturze oraz środowisku geograficznym, niezbędne dla zrozumienia w a r u n k ó w działania i przedmiotu zainteresowań polskich badaczy. Dowiadujemy się w i ę c o podboju i kolonizacji tych ziem przez Rosję, przy czym utrwalenie panowania na terenie Zachodniej Syberii w okresie po śmierci Jermaka nie było już dziełem „księstwa moskiewskiego", jak pisze autor (s. 32), a moskiewskiego państwa. Losy l u d ó w tubylczych, eksploatowanych i wyniszcza­ nych w kolonialnych warunkach narzucanych przez carat, przeciwstawiono rady­ kalnie nowej ich sytuacji w ramach socjalistycznego państwa. Kulturę tych l u d ó w w jej tradycyjnej postaci scharakteryzowano posługując się obszernymi fragmenta­ mi relacji, z których jedynie najstarsza, Kamieńskiego-Dłużyka, sięga X V I I wieku. Dlatego zaskakuje stwierdzenie zamieszczone w podsumowaniu tej części pracy: „Tak mniej więcej w ogólnych zarysach przedstawiał się układ etniczno-gospodarczy Syberii przed trzystu laty..." (s. 80). Stanowczo zbyt wiele zarzutów i znaków zapytania m o ż n a postawić fragmen­ tom tego rozdziału traktującym o problemach etnicznych Syberii. Autor o ludach Syberii pisze zamiennie jako narodowościach lub narodach, nie uwzględniając prób powiązania tych dwóch ostatnich terminów z etapami rozwoju etnicznego. Wpro­ wadza nazwy grup etniczno-językowych: „ugorska" i „samodijska" (s. 82) w for­ mach nieużywanych w nauce polskiej. W naszej literaturze grupy te określamy jako ugryjską i samojedzką. Wymienia sześć grup etniczno-językowych tubylczych l u d ó w Syberii pominąwszy niezbędną tutaj informację, że grupy te w c h o d z ą w r a - �268 RECENZJE mach przyjętej klasyfikacji do określonych rodzin. Wśród tureckich l u d ó w Syberii zabrakło Tuwijczyków, zwanych dawniej Sojotami (s. 83). Do Paleoazjatów autor zalicza, wbrew najnowszej literaturze radzieckiej i polskiej, również Eskimosów, A l e u t ó w i K e t ó w (s. 86-87). W tekście w y k ł a d u oraz w indeksie pojawiają się obok siebie takie nazwy etniczne, jak Szorcy i Szorowie, Nanajcy i Nanajowie, Udechejcy i Udechejczycy, bez wyjaśnienia, że wymienione pary nazw dotyczą tych samych ludów. Nie wykorzystano indeksu dla zorientowania czytelnika poprzez odsyłacze, że np. Eweni to lud dawniej nazywany Lamutami. Brak zestawienia no­ wych i starych nazw etnicznych nie pozwoli czytelnikowi zorientować się, że G i liacy, wśród których przebywał B. Piłsudski, znani są dzisiaj pod nazwą N i w c h ó w , a Goldowie to współcześni Nanajowie. Zarówno podana klasyfikacja grup etnicz­ nych, jak i statystyka etniczna w y m a g a j ą powołania się na źródło. Rozumiem, że autor nie chciał przeładować bibliografii. Pominięcie w niej pozycji podstawo­ wych, takich jak Atlas narodów mira czy Narody Sibirii z serii „Narody mira" wydaje się jednak niedopatrzeniem. Kolejny rozdział „W kręgu tradycji historycznej i pamiętnikarskich relacji" dotyczy już problematyki zasygnalizowanej tytułem książki. Długą listę P o l a k ó w piszących o Syberii z autopsji otwiera znane nazwisko A. Kamieńskiego-Dłużyka. R ó w n i e szeroko przedstawione zostały losy i materiały etnograficzne L . Sienickiego, K . Lubicz-Chojeckiego, J . Kopcia i F . Ciecierskiego. A. Kuczyński, autor monogra­ ficznych artykułów O Kamieńskim-Dłużyku, Sienickim, Kopciu i Ciecierskim, pisze o okresie do końca X V I I I wieku z dużym znawstwem. Stosuje schemat następujący, po o m ó w i e n i u biografii zesłańca, ze szczególnym o m ó w i e n i e m jego syberyjskiego itinerarium, przytacza obszerne fragmenty pozostawionych relacji i wyrokuje o ich wartości na podstawie znajomości współczesnej nam literatury przedmiotu. Jako komentarz do w y p i s ó w z Kamieńskiego pojawił się przydługi, przeszło dwustronicowy, cytat z Frazera. Przy okazji w s p o m n ę o niewątpliwej wadzie książki, jaką jest jej rozwlekłość. Uderza ona zresztą nie tam, gdzie A. Kuczyński drobiazgowo opowiada o faktach lub umieszcza wypisy ze w s p o m n i e ń podróżników, a tam, gdzie pisze do nich wprowadzenia i komentarze. Omówienie relacji Polaków z Syberii z okresu późniejszego zawarł autor w roz­ dziale „Zesłańcze szlaki w pierwszej połowie X I X stulecia". Po zarysowaniu sytu­ acji politycznej i kulturalnej na ziemiach polskich oraz ukazaniu związków m i ę ­ dzy polskim ruchem w y z w o l e ń c z y m a rosyjskimi rewolucjonistami przedstawia A. Kuczyński długi szereg Polaków przebywających w ó w c z a s na Syberii. Wśród nich na szczególną uwagę zasługuje postać J . Kowalewskiego, znakomitego orientalisty, pierwszego naukowca w grupie P o l a k ó w piszących o Syberii oraz J . Koby­ łeckiego, autora książki uznanej za pierwszą polską monografię Syberii. Następny rozdział, „Syberyjskie drogi nauki tułaczej", już w swym tytule za­ wiera charakterystykę polskiej eksploracji Syberii w I I połowie X I X wieku. Poja­ w i a j ą się świetne nazwiska badaczy, spośród których wielu ukształtowało swoje naukowe zainteresowania podczas pobytu na Syberii, wnosząc doniosły w k ł a d w po­ znanie zamieszkujących ją ludów. Obok reprezentantów nauk przyrodniczych: A. Czekanowskiego, J . Czerskiego, B. Dybowskiego, występują badacze kultury l u ­ dów tubylczych: W. Sieroszewski, E . Piekarski, A. Szymański, F . Kon. M. Witaszewski, B. Piłsudski i in. Powiązanie większości spośród badaczy-etnografów z rewolu­ cyjnymi ruchami społecznymi i zetknięcie się z ewolucjonistyczną i marksistowską literaturą, przy silnej jednakże presji materiałów terenowych, stworzyło interesu­ jące metodologiczne ramy ich pracy. W rozdziale tym zakwestionować należy, na co zwrócił u w a g ę W. Armon, twierdzenie o „angielskiej wersji książki" W. Siero1 �269 RECENZJE szewskiego Dwanaście lat w kraju Jakutów (s, 429) oraz informację o A. S z y m a ń ­ skim jako autorze „wielkiej pracy pt. Ziemia jakucka i jej mieszkańcy, „znajdują­ cej s i ę po dzień dzisiejszy w rękopisie" (s. 345). „Angielska wersja książki" jest 46-stronicowym streszczeniem wybranych rozdziałów pracy z dodanymi uzupełnie­ niami W. Sieroszewskiego, natomiast odnalezione w Warszawie i Krakowie frag­ menty zamierzonej pracy, której Szymański nie zakończył, pozwalają m ó w i ć o nim jako o autorze niezrealizowanego wielkiego zamysłu. Ostatni rozdział, „Siadami badaczy tubylczych kultur Syberii w wieku X X " , obejmuje już badaczy i podróżników z wyboru: J . Talko-Hryncewicza, M. Czaplicką, S. Poniatowskiego i in. Należy dodać, że Ossolineum, wydawca książki, hojnie ją wyposażyło, drukując poza w s t ę p e m jeszcze „Od autora", a także umieszczając „Zestawienie chronologiczne" faktów związanych z omawianym tematem, obszerny „Wykaz źródeł i ważniejszej literatury" oraz „Przypisy", ponadto indeks nazwisk i nazw geograficznych. Syberyjskie szlaki A. Kuczyńskiego, praca popularnonaukowa, na skutek w y ­ eksponowania problematyki etnograficznej stały się najszerszą, jak dotąd, próbą całościowego- przedstawienia dziejów badań P o l a k ó w nad kulturą l u d ó w Syberii. Z tej nie tak częstej dla książek popularnonaukowych funkcji podsumowania wy­ przedzającego szczegółowe opracowania naukowe Syberyjskie szlaki w y w i ą z u j ą się dobrze dzięki szerokiej wiedzy autora o przedmiocie rozważań i na ogół zachowanej ostrożności w formułowaniu sądów. Książka ta stanowi wartościowe ustalenie do­ tychczasowego stanu wiedzy i zachęca do wypełnienia luk i pogłębienia badań. Wymienione potknięcia w s k a z u j ą na konieczność szczególnie troskliwego przygo­ towania tego typu publikacji, przeznaczonych dla szerokiego kręgu czytelników. Zbigniew Jasiewicz WŁODZIMIERZ WINCŁAWSKI, Przemiany środowiska wychowawczego wsi peryferyjnej. Studium wioski Ciche Górne powiatu nowotarskiego, Wrocław—War­ szawa—Kraków—Gdańsk 1971, ss. 293. Studium Wincławskiego u w a ż a m za w a ż n ą pozycję socjologii wychowania. Ten dział socjologii wyodrębniony już w okresie m i ę d z y w o j e n n y m i posiadający wy­ raźnie wyodrębniony przedmiot, nie był rozwijany w Polsce Ludowej w zakresie badań nad środowiskiem wiejskim. Okres głębokich przemian społeczno-kulturo­ wych wsi został wręcz zaprzepaszczony nie tylko zresztą dla socjologii wychowa­ nia. Powstałe w tym okresie prace dotyczące kultury wsi, na ogół typu historycz­ nego, okazują małą przydatność jako podbudowa działania. Zawierają niewiele i n ­ formacji mogących posłużyć do podjęcia konkretnych zabiegów wychowawczych. Praca Wincławskiego stanowi wyraźny przełom. Określona została jako znaj­ dująca się na „pograniczu kilku dyscyplin, przede wszystkim jednak pedagogiki społecznej, socjologii wychowania oraz socjologii wsi", a napisana „metodą etnogra­ ficzną" 4 To zastosowanie nazw różnych nauk m o ż e w y d a w a ć się zbędne. Jest to jednak niewątpliwie wyraz dążeń integracyjnych w obrębie nauk społecznych przeciwstawiających się zbyt daleko idącej specjalizacji. Trzeba zarazem przyznać, że analiza procesu wychowania i całości środowiska wychowawczego nie jest 1 Z. T . W i e r z b i c k i , Przedmowa do omawianej pracy, s. I I I . �270 RECENZJE m o ż l i w a bez zintegrowanego podejścia. Wychowanie jest soczewką skupiającą sze­ reg działań społecznych środowiska wiejskiego. Terenem badań była w i e ś Ciche Górne w powiecie nowotarskim. Studium jest monografią całościową z problemem wiodącym, który wyznacza pewien kąt w i ­ dzenia. W tym przypadku były to zagadnienia środowiska wychowawczego, którego zmiany autor prześledził w przedziale czasowym od 1870 do 1968 r. Układami od­ niesienia dla oceny etapów przemian są dla autora: stan z roku 1870 i współczesne środowisko wielkomiejskie, jako pewne kontinuum rozwojowe, na tle którego oma­ wia badaną Wieś. Wincławski obierając tę zasadniczą opozycję: tradycja — w s p ó ł ­ czesność, poszedł w i ę c inną drogą niż na przykład D. Markowska , usiłująca w y ­ raźnie określić cezury czasowe przemian rodziny w środowisku wiejskim. Zakres pracy jest szeroki, w y d a w a ł o b y się za szeroki jak na jej rozmiary. Autor jednak, jak podkreśla w przedmowie Z. T. Wierzbicki, uniknął niebezpieczeństw po­ wierzchowności docierając do wszystkich istotnych problemów. Studium składa się z dwu części, w których autor omawia: 1 — naturalne śro­ dowisko wychowawcze (rodzina i społeczność lokalna) oraz 2 — intencjonalne śro­ dowisko wychowawcze (instytucje ponadlokalne). Przemiany procesu wychowania w rodzinie są skorelowane z przemianami ro­ dziny i jej funkcji. Ciche sklasyfikowane jako w i e ś peryferyjna (wg obliczeń autora wsie takie stanowią około 30°/o) nie mogło jednak oprzeć s i ę impaktowi k u l ­ tury masowej i w z o r ó w miejskich. Przemiany charakteru rodziny wiejskiej, oma­ wiane w szeregu współczesnych prac, dają s i ę zaobserwować i tutaj. Są one jednak mniej intensywne niż we wsiach bardziej zurbanizowanych; na linii przyjętego przez autora kontinuum byłoby Ciche bardziej odległe od modelu rodziny wielko­ miejskiej, a bliższe modelowi z roku 1870. Sytuacja przemieszania starego i nowego jest zjawiskiem charakterystycznym, jest pewnym stanem społecznym w badanej wsi. Postawy aktywne, nowe dążenia, wzory, aspiracje, realizowane m. in. w wychowaniu, stoją w sprzeczności z niskim poziomem produkcji rolnej. Sprzeczność ta jest czynnikiem zakłócającym linię przemian, lecz jej nie hamującym. Proces wyodrębniania się jednostki z rodzinne­ go zespołu roboczego, „wyodrębniania człowieka z gospodarstwa" jest zjawiskiem postępującym. Przystosowanie się do nowej sytuacji i próby jej przezwyciężenia w y t w o r z y ł y nowy typ osobowości przeciwstawny „człowiekowi-nawykowcowi", cha­ rakterystycznemu dla wsi tradycyjnej, a mianowicie typ „człowieka-innowatora". Wyodrębnienie się człowieka z gospodarstwa oraz wzrastająca autonomizacja rozbija harmonijność i w e w n ę t r z n ą spójność wychowania tradycyjnego: oddzielono je od pracy. Wychowanie zostało podzielone (a przynajmniej jest to tendencja na­ silająca się w Cichem) na dwa odrębne procesy: przygotowanie zawodowe i kształ­ towanie osobowości. I tu zwraca u w a g ę Wincławski na istotne czynniki kształtu­ jące osobowość dziecka, jak autorytet rodzicielski, charakter pracy produkcyjnej i styl życia w rodzinnej zagrodzie. Wyodrębnienie ich wydaje się istotne chociażby ze w z g l ę d u na niedocenianie ich przez współczesną politykę s p o ł e c z n o - w y c h o wawczą. Wychowanie w kolektywach pełni w e d ł u g autora mniejszą rolę. O ile jeszcze klasa szkolna jako grupa celowa spełnia pewne funkcje wychowawcze, to sponta2 3 4 2 W pracy Rodzina w środowisku wiejskim, Kraków 3 1964, ss. 214. Cechą charakterystyczną w s i „peryferyjnej" jest jej peryferyjne usytuowanie w z g l ę d e m miast, ośrodków przemysłowych i wsi o funkcjach usługowych. 4 Wincławski, Przemiany środowiska..., s. 5. �RECENZJE 271 niczne dziecięce grupy rówieśnicze cechuje brak oddziaływania socjalizacyjnego i niski stopień oddziaływania więziotwórezego. Skierowanie w i ę c uwagi na rodzinę, jako g ł ó w n ą instytucję kształtującą osobowość, powinno wskazać kierunek polityce wychowawczej. Wzrost wychowawczego znaczenia rodziny idzie w parze ze spadkiem adaptacyjno-korektywnych funkcji grupy lokalnej w Cichem. Należy sądzić, że obecny kierunek społecznych przemian wsi związany jest ze spadkiem znaczenia i dezinte­ gracją grupy lokalnej rekompensowanymi wzrostem znaczenia rodziny, czyli że lo­ kalna społeczność wiejska staje s i ę grupą autonomizujących się rodzin, w których odbywa się decydująca część procesu wychowania. Jednym z problemów poruszanych w związku z ucieczką młodych ze wsi jest problem czasu wolnego i sposobu jego spędzania. Dzieci z Cichego w i d z ą go w ma­ rzeniach jako czas w y p e ł n i o n y bierną konsumpcją. Należy — sądzę — postawić so­ bie pytanie, czy dość powszechny model biernego uczestnictwa w kulturze nie jest przypadkiem pragnieniem odpoczynku od nadmiaru o b o w i ą z k ó w ? Przemęczenie pracą nie sprzyja aktywności społecznej jednostki. R ó w n i e interesująca jest część studium poświęcona ponadlokalnym instytucjom wychowawczym. Opisywany w pracach socjologicznych konflikt między szkołą a w s i ą w y s t ą p i ł tu po 1900 r. Konflikt ten istnieje zresztą w dalszym ciągu, co przejawia s i ę w niskiej frekwencji szkolnej w okresie nasilenia prac polowych, nie­ zbyt wysokiej sprawności nauczania, w m a ł y m procesie (20%) u c z n i ó w kontynuują­ cych naukę w szkołach ponadpodstawowych. Wzrost oceny wykształcenia jest jednak wyraźny. W y ł o m w konfliktowym stosunku do szkoły s p o w o d o w a ł y rodziny reemi­ grantów i, obecnie, chłopów-robotńików, dążące do zapewnienia dzieciom wy­ kształcenia. Czynnikiem decydującym o zmianie stosunku do szkoły był w i ę c kon­ takt ze ś w i a t e m ponadlokalnym. Szkoła stała się pomostem łączącym z nim i umo­ żliwiającym wyjście ze wsi. Odgórnie narzucona, obca wisi tradycyjnej (por. prace J . Chałasińskiego i W. Szczerby) stała się z czasem instytucją potrzebną i nie­ zbędną. W świetle tych stwierdzeń interesujące byłoby prześledzenie drogi, jaką przeszła szkoła od instytucji obcej i dysharmonicznej w kulturze ludowej do i n ­ stytucji w a ż n e j i niezbędnej w kształtowaniu drogi oraz celów życiowych młodego pokolenia wsi. Na koniec chciałbym wrócić jeszcze do problemu metody i technik badawczych. Autor podjął próbę rehabilitacji metody etnograficznej w epoce badań masowych. Jest to n i e w ą t p l i w i e próba udana. W świetle doświadczeń etnografii jest to jednak w y w a ż a n i e m drzwi otwartych. Pewne wątpliwości budzi też nie tyle podstawowa technika badawcza — obser­ wacja uczestnicząca ukryta, ile jej ocena. Wydaje się, że charakter uzyskanych in­ formacji nie w y m a g a ł aż tak zakamuflowanej i konspiracyjnej metody. Sam autor przyznaje, że pełnienie o b o w i ą z k ó w kierownika szkoły nieraz kolidowało z pro­ wadzonymi badaniami, a ich ukończenie było m o ż l i w e dzięki zwolnieniu z części o b o w i ą z k ó w oraz pomocy stypendialnej P A N - u . Pewne zdziwienie musi w i ę c bu­ dzić apel Z. T. Wierzbickiego do nauczycieli wiejskich o kontynuowanie pracy Wincławskiego i zbieranie w naukowy sposób materiału empirycznego. Sam apel i jego ton zbyt przypomina podobne wezwania z przełomu X I X i X X wieku. Wieś tymczasem domaga się nauczyciela — rzetelnego fachowca, profesjonała — jak p i ­ sze Wincławski — doskonalącego s i ę w swej pracy, zwłaszcza w pracy w środo­ wisku wiejskim. Prace takie, jak Wincławskiego, winny być raczej pomocą niż jednym z c e l ó w nauczycieli pracujących na wsi. Studium Wincławskiego wskazuje w a ż n y kierunek badań naukom społecznym. �272 RECENZJE Jest to jednocześnie próba korekty stanowiska pedagogiki. Wskazuje bowiem inny kierunek oddziaływań wychowawczych: od poznania środowiska do pedagogiki, a nie na odwrót. Należałoby .sobie życzyć, by praca ta stała się o b o w i ą z k o w ą lek­ turą nauczycieli przygotowujących się do pracy w takim środowisku, jak w i e ś „pe­ ryferyjna". Recenzowana praca budzi wiele smutnych refleksji. W świetle danych z C i ­ chego oderwane od życia w y d a j ą się n a w o ł y w a n i a pedagogów o osobny kąt czy osobne posłanie dla dziecka. Jakże inaczej niż w postulatach pedagogów przed­ stawia się też problem równych szans i równego startu życiowego dla dzieci. U w a ­ żam tę książkę za wyzwanie rzucone pedagogom, działaczom politycznym i społeczno-kulturalnym. Szkoda, że ukazała się w tak m a ł y m nakładzie, co praktycznie nie pozwoli jej wyjść poza środowisko naukowe. Należałoby sobie życzyć, aby praca Wincławskiego zrobiła dobry początek nowego etapu rozwoju socjologii wy­ chowania w Polsce. Leon Grela B U D O W N I C T W O L U D O W E O P O L S Z C Z Y Z N Y , tekst: E . Gil, S. Pilarski; foto­ grafie: S. Broniez ¡(3), E . G i l (28), M. Kurek (1), J . Michałowski (5); opracowanie graficzne: Z. Jasińska; Wydawnictwo Artystyczno-Graficzne, Kraków 1970, s. nlb. 50. Wszelkie dotychczasowe dokonania wydawnicze Muzeum Wsi Opolskiej ukie­ runkowane są na popularyzację działalności tej placówki w zakresie stanu zaawan­ sowania prac inwentaryzacyjnych i konserwatorskich oraz przybliżenia etnogra­ ficznej problematyki regionu miejscowemu społeczeństwu. Trzeci z kolei folder po­ święcony jest budownictwu ludowemu Śląska Opolskiego , a treść jego oprowadza czytelnika po wielu rejonach tej ziemi, gdzie do naszych dni zachowały się „drew­ niane pomniki" miejscowej architektury. W ich zespole występują budynki miesz­ kalne, obiekty gospodarcze — stodoły, spichlerze, chlewy, piwnice, olejarnie oraz budownictwo sakralne. Oprócz starannie dobranych zdjęć zaprezentowano w fol­ derze rozplanowanie wnętrz poszczególnych obiektów oraz pokazano nieco detali architektonicznych. Tekst prezentuje natomiast najistotniejsze wiadomości histo­ ryczne oraz społeczno-gospodarcze, które dotyczą pierwocin budownictwa drew­ nianego na tych obszarach. Nie pominięto w nim także omówienia pierwszoplano­ wych cech poszczególnych rodzajów budynków. W odniesieniu do pomieszczeń mieszkalnych tworzą je dwuspadowe dachy krokwiowe, zrębowe ściany i dwutraktowe rozplanowania wnętrza z sienią usytuowaną centralnie, dzielącą budynek na dwie izby i dwie komory. Jedną część chałupy zajmował gospodarz, drugą na­ tomiast przeznaczano dla wycużników — rodziców będących na utrzymaniu dzieci po zrzeczeniu się majątku. Występowały także budynki jednotraktowe, w których po jednej stronie sieni znajdowała się izba, po drugiej zaś izba i komora. W bu­ dynkach tych częste było połączenie pod jednym dachem pomieszczeń mieszkalnych i gospodarczych. Opisy te uzupełnione są fotografiami obiektów zachowanych w te­ renie, z których część zostanie przeniesiona do- skansenu. W podobny sposób potraktowano opisy budynków gospodarczych wymieniając jedynie najistotniejsze cechy ich konstrukcji. Dopełnieniem tego opisu są także fo­ tografie, które w tego rodzaju popularnych wydawnictwach odgrywają większą rolę od tekstu. Dokładna metryka umieszczona pod każdą z ilustracji czyni całość г 1 Tytuły dwu poprzednich folderów: Spichlerze Wiatraki i młyny wodne Opolszczyzny, K r a k ó w 1969. Opolszczyzny, Kraków 1967; �273 RECENZJE folderu przystępną i zrozumiałą dla nieprofesjonalistów. Z obiektów architektury sakralnej zaprezentowano 5 kościołów. Najstarszy z nich zbudowany został około 1518 roku (Olesno), inne natomiast są zaledwie nieco młodsze. Architektura sa­ kralna Opolszczyzny wykształciła się na gruncie rozwiniętego już budownictwa świeckiego. Uwidacznia się to na przykładzie szeregu cech wspólnych, zwłaszcza w konstrukcji, materiale budowlanym i zdobnictwie. Przy wznoszeniu tych budowli pracowali bowiem ci sami majstrowie śląscy lub ich uczniowie, którzy budowali budynki mieszkalne i gospodarcze. W sumie jest to architektura zrodzona z miej­ scowych tradycji, które dopiero w k o ń c o w y c h latach X I X stulecia zaczęły powoli zanikać. Spowodowane to zostało licznymi w z g l ę d a m i ekonomiczno-społecznymi, 0 których tylko mimochodem wspominają autorzy. Podobnie jak w wydawnictwach poprzednich tego typu, również i tutaj zapomnieli oni o zaprezentowaniu mapy Opolszczyzny ze wskazaniem na niej obiektów udostępnionych w folderze, który 1 w takiej formie spełnia s w ą rolę popularyzatorską. Antoni Kuczyński L E K S I K A P O L E S J A U P R A S T O R Y I C Z A S I E , Mińsk 1971, ss, 212, nlb. 3 (w tekście mapy). Trzecią z kolei pracą zbiorową z dialektologii Polesia w y d a n ą w ciągu ostat­ nich paru lat jest Leksika Polesia u prastary i czasie, opracowana przez biało­ ruski zespół naukowy Instytutu Językoznawstwa Akademii Nauk w M i ń s k u . Z a ­ równo dwie prace poprzednie, jak też niniejsza, prezentując głównie materiał j ę ­ zykowy, a także archeologiczny, zmierzają do wyjaśnienia na szerokim tle po­ r ó w n a w c z y m słowiańsko-bałtyckim. roli Polesia w kształtowaniu się S ł o w i a ń ­ szczyzny, a także późniejszych migracji l u d ó w słowiańskich i niesłowiańskich przez tereny Polesia. Zagadnienie to nie powinno być przecież obojętne etnografom. Do­ dajmy też, że etymologiczna analiza materiału językowego, jaki przedstawiają autorzy, może nasunąć etnografowi wiele cennych spostrzeżeń. W omawianej tu pracy zespół lingwistów białoruskich w składzie: G . F . Wiesztort, L . T. Wygonnaja, J . J . Łuczyc-Fiedorec i W. U. Martynow, podjęła ambitne zadanie naświetlenia podobieństw i różnic leksykalnych pomiędzy trzema zasadni­ czymi częściami Polesia na tle ogólnosłowiańskim z uwzględnieniem procesów et­ nicznych, jakie zachodziły na tych ziemiach w przeszłości. Południowe Polesie to teren w p ł y w ó w irańskich, wschód, a z czasem północ —• obszar w p ł y w ó w bałtyc­ kich, zachód natomiast zajmowali Słowianie, którzy po wędrówkach Gotów posu-' w a j ą się wraz z Irańczykami, Hunami i Bułgarami nadwołżańskimi na południe, a część ich na Polesiu żyje w symbiozie z Jaćwingami, którzy na zachód sięgają w głąb Mazowsza. Badając wybrany materiał leksykalny, autorzy niekiedy łączą Polesie zachodnie z Mazowszem jako obszar wspólnych infiltracji jaćwieskich. P r y peckie Polesie podzielone zostało na trzy areały leksykalne: zachodni, centralny i wschodni, przy czym podobieństw słownikowych jest więcej między areałem centralno-wschodnim niż centralno-zachodnim, co pozwala na wydzielenie dwóch za­ sadniczych zespołów: zachodniego i centralne-wschodniego. Podział ten powstał w wyniku późniejszego zasiedlenia wschodniej rubieży Polesia przez Słowian. T a 1 1 Por. Leksika Polesja, Moskwa 1968 (rec. A. B e d n a r c z u k , Polska", t. 14: 1970, s. 293-296); Polesje, Moskwa 1968 (rec. w druku). 18 — Etnografia Polska, ХУШ/1 „Etnografia �274 RECENZJE część Polesia była pierwotnie zamieszkiwana przez Bałtów (którzy istnieli tam prawdopodobnie do V I I I wieku) i długo jeszcze zachowała s w ó j bałtycki charakter. Autorzy zbadali około 500 podstawowych l e k s e m ó w i w y r a z ó w od nich po­ chodnych. Rozpatrują oni grupy nazw związanych z rolnictwem: nieużytki rolne (hora, pustavina, kurhan, murava), odłóg, ugór wraz z bliższymi określeniami jego części (obloh, zloh, pereabloh, calina), żleb, pierwsza zaorana bruzda (poprzeczna i podłużna), zboża i ich plonujące części, choroby zbóż, oczyszczanie ziarna od plew, rodzaje plew, młocka ręczna i mechaniczna, dalej nazwy posiłków s p o ż y w a ­ nych w ciągu dnia (snedanne — zajutrak, obed — poludzeń, vjačera), kasz, prze­ t w o r ó w mlecznych, pieczywa, tłuszczów i zup (jtłśfca, rosół, kvas, boršc), а poza tym nazwy pomieszczeń mieszkalnych (kureń, chita, kuča, izba, dom, chram), za­ budowań gospodarczych itp. S ł o w n i c t w o Polesia w odniesieniu do przedstawionych w y ż e j działów jest nie­ zwykle bogate, jedno pojęcie może posiadać od kilku do kilkudziesięciu nazw, np. na określenie nieużytków rolnych istnieje 51 terminów, pierwsza zaorana bruzda ma ich 30, a poprzecznie zorana bruzda 25; czynność oczyszczania ziarna od plew posiada 17 określeń itp. Dla większości tych grup leksykalnych wykreślono mapki zasięgu poszczególnych odmian semantycznych. Wszystkie one mają odpowiedniki w pozostałych językach słowiańskich i dają się sprowadzić do odpowiednich iorm prasłowiańskich, a niekiedy także do iorm praindoeuropejskich. Wiele zostało za­ pożyczonych z języka gockiego, irańskich i greki. Trudno na łamach skrótowego omówienia wgłębiać się w etymologię poszczególnych słów, a przecież jest ona w i e l k ą pomocą dla etnografów w dociekaniu treści kulturowych poszczególnych nazw. Przytoczmy dla przykładu synonimiczne zakresy pojęcia las', 'chata', 'kasza-krupy'. Słowianie mają wiele l e k s e m ó w na określenie lasu: bor&, дога, даь, acosija, xvoja, suma i inne. Na wschodnim Polesiu las sosnowy nazywa s i ę chwoja, a sosną nazywa się tam tylko bardzo stare iglaste drzewa z naturalnymi pęknięciami. T a ­ kie drzewa określa się jako sosnowate. Autorzy przywodzą tu paralele s ł o w i a ń s k o bałtyckie: prasłowiańskie sosna podobnie jak litewskie šaša oznaczało zapewne "na­ rośl, krostę', a w i ę c coś na podobieństwo starczej, chropowatej kory drzew igla­ stych. Pozostałe nazwy lasu mają źródłosów słowiański, a niektóre nawet północno-indoeuropejski, jak xvostja i Ъоь. Najstarszy zasięg ma s ł o w o Í e s i pochodne, obej­ muje ono całą Słowiańszczyznę w s c h o d n i ą i zachodnią. S ł o w o to ma t e ż szeroki z a ­ kres znaczeniowy. Na Polesiu ma znaczenie lasu liściastego, podczas gdy w areale serbochorwackim i panońskim oznacza materiał drzewny. Na południu Słowiańszczy­ zny na oznaczenie lasu w y s t ę p u j e gora. Za starożytnością tej nazwy przemawia litew­ skie giria, łotewskie dzira i pruskie garian 'drzewa'. Prasłowiańskie słowo gvozb na południu oznacza las w górach, podczas gdy na Polesiu jest to gęsty las wśród błot. S ł o w o даь (tak jak rosyjskie rosca, które p o w s t a ł o od prasłow. orsti 'róść') ma znaczenie młodego, rosnącego lasu, bo i prasłowiańskie gaiti oznaczało 'róść, wyrastać'. Inny prasłowiański wyraz xvorsb zachował się w polskim chrust, s ł o ­ w e ń s k i m i serbochorwackim hrast i został zapożyczony do węgierskiego (haraszt), ma on odpowiedniki w niemieckim Horst 'kępa drzew' i staroangielskim hyrst 'zarośla', sięga w i ę c epoki indoeuropejskiej. Leksem chata w znaczeniu dom mieszkalny u ż y w a n y jest poza Polesiem na zachodzie i południu rosyjskiego terytorium językowego. Na Podolu natomiast cha­ ta oznacza mogiłę, a na określenie wiejskiego domu mieszkalnego u ż y w a się tam nazwy kuriń, zaś na ruskim Zakarpaciu chiža i kuča. Polskie chata ma znaczenie starego, ubogiego domu o jednej izbie. Wyraz ten ma dawne pochodzenie na wschód �275 RECENZJE od Wisły, a w języku ogólnopolskim zjawia s i ę dość późno, bo dopiero w X V I I I wieku, i jest zapożyczeniem wschodmosłowiańskirn. Chata nie występuje u S ł o w i a n południowych, m a ona zasięg w y r a ź n i e centralnosłowiański. Uczeni przyjmują, że rozpowszechnił się on u S ł o w i a n wschodnich już po odłączeniu s i ę S ł o w i a n p o ł u ­ dniowych. Wschodniosłowiański zasięg chaty po linię Wisły nasuwa przypuszczenie, ż e jest to s ł o w o zapożyczone z języka gockiego, gdzie hebjo oznacza pomieszcze­ nie; może to być jednak również pożyczka irańska. Przejdźmy do omówienia powszechnego pożywienia Słowian, jakim były k a ­ sze. Nazwom potraw przygotowywanym z kasz na Polesiu odpowiadają następu­ jące leksemy: kaša, grušča, kucca, kólawa, gruca i pšeno. Obrzędowa potrawa wigi­ lijna fcwcca (polskie kresowe kutia, fcucja) m a źródłosłów grecki i pochodzi od sło­ w a kokkos 'ziarno'. Podobnie rzecz ma s i ę z k o ł a w ą (rosyjskie i ukraińskie kotywo), która jest też o b r z ę d o w y m jadłem (kasza z pszenicy z rodzynkami) i po­ chodzi od s ł o w a greckiego kollyvon o tym samym znaczeniu. Gruca to kasza spo­ rządzana z niedojrzałego ziarna, n a z w ę tę zapożyczono z niemieckiego Griitze 4 ł u « z o n y jęczmień'. Prasłowiańskie gostja г ръЬепо 'ziarno jaglane, potrawa z krup j a ­ glanych', zachowały s i ę we wszystkich językach słowiańskich. Również kaszę można uznać za p o t r a w ę prasłowiańską, bo znana jest jako potrawa z krup w większości j ę z y k ó w słowiańskich. Autorzy białoruscy podjęli niezwykle ambitną pracę. Na podstawie wybranego s ł o w n i c t w a z niektórych dziedzin kultury materialnej Polesia dokumentują oni w i ę ź tego regionu z całą Słowiańszczyzną, podkreślając dzisiejszą jego archaiczność na tym tle. W w y j a ś n i e n i u poszczególnych w y r a z ó w często uciekają się do p o r ó w ­ nań z językami bałtyckimi i indoeuropejskimi. Aby wyjaśnić, na czym polega ar­ chaiczność kulturowo-językowa Polesia, autorzy badają zbieżności leksykalne m i ę ­ dzy Polesiem a odległymi dialektami słowiańskimi, np. łużyckimi, s ł o w e ń s k i m i czy macedońskimi. Brak lub zanik podobnych l e k s e m ó w w centrum, np. w polskim czy w czeskim, przemawia za dawnością słów, które przetrwały na peryferiach S ł o ­ wiańszczyzny. Jakkolwiek Polesie jest kulturowo i językowo archaiczne, to nie jest ono najdalszą wschodnią peryferią Słowiańszczyzny, należałoby może w w i ę k s z y m stopniu uwzględniać dialekty rosyjskie, zwłaszcza archaiczne północne. Spośród zapożyczeń obcych nie w z i ę t o pod u w a g ę w p ł y w ó w fińskich. Jako slawiśei jednak wykazali autorzy dużą erudycję i dobrą znajomość faktów porównawczych. Dla etnografów interesujących s i ę kulturą S ł o w i a n Lefcsifca Polesja u prostory i czasie jest bardzo cenną pozycją. Alicja E . B. W A D E C K A J A , Drewnie tabl. 22. idoly Jeniseja, Bednarczuk Leningrad 1967, ss. 77, ryc. 2И, Na rozległych obszarach stepów ciągnących s i ę w okolicach środkowego Jeniseju leży kotlina minusipska. Jeszcze dzisiaj gąszcze l a s ó w i tajg nadają jej w wielu rejonach niemal pierwotny wygląd. To w ł a ś n i e tutaj stoją kamienne posągi ze stylizowanymi rysunkami twarzy ludzkich i ornamentami zoomorfieznymi. T e „kamienne pomniki przeszłości" oraz ich ornamentyka intrygowały od lat wielu badaczy i podróżników. Informacje o nich występują w relacjach osiemnastowiecz­ nych autorów, którzy zawędrowali w te odległe strony — np. D. G. Messerszmidt, �276 RECENZJE F . I. Strahlenberg, P. S. Pallas, I. G. Gmelin i inni, a wśród nich Polak — zesła­ niec na Sybir po powstaniu kościuszkowskim (1794) J . Kopeć . Z czasem jednak zdziwienie z powodu stojących samotnie w stepach posągów zaczęło przeradzać się w systematyczne badania naukowe, zapoczątkowane jeszcze w X I X stuleciu pod mecenatem Muzeum Krajoznawczego w Minusińsku. W k o ń ­ cowych latach X I X stulecia i w początkach X X gromadzeniem materiału zabytko­ wego na drodze wykopalisk zajmowali się amatorzy-krajoznawcy, którzy w bada­ niach tych nie wyszli poza opis uzyskanego inwentarza kulturowego. Nie potrafili też powiązać w logiczne ciągi materiału archeologicznego z antropologicznym i etnograficznym. Stąd też wyjaśnienie chronologii i genezy kamiennych posągów znad Jeniseju było niezmiernie trudne. Ostatnie badania nad tą problematyką do­ wiodły, że dolina środkowego Jeniseju otoczona ze wszystkich stron górami: K u ź nieckim Ałatau, A ł t a j e m i Sajanami, była zasiedlona przez człowieka już w epoce górnego paleolitu, kiedy kształtowały się stosunki wspólnoty pierwotnej. W procesie powolnego rozwoju od paleolitu do neolitu, do epoki brązu i okresu opanowania umiejętności obróbki żelaza uległy zmianom stosunki społeczne wśród ludności kotliny minusińskiej: matriarchat ustąpił patriarchatowi, natomiast w miejsce pierwotnej hodowli pasterskiej przyszła hodowla koczownicza. Oprócz wymienionej powyżej problematyki związanej z historią badań „ka­ miennych pomników" recenzowana książka omawia symbolikę określonych orna­ mentów, ich chronologię i funkcję. Odnośnie do funkcji to E . B. Wadeckaja wy­ jaśnia, że posągów tych nie należy łączyć z obrządkiem pogrzebowym. Są one bo­ wiem egzotyczną, jak na warunki syberyjskie, formą powszechnego — dla miesz­ kających ongiś w dolinie środkowego Jeniseju plemion tubylczych — zjednywania sobie przyjaźni różnego rodzaju duchów przyrody. Jeśli w i ę c owi tubylcy stawiali posąg, to jedynie w celu osiągnięcia określonej korzyści: np. wyleczenia z choroby, zabezpieczenia pomyślnych łowów, ochrony stada itp. Analogiczne zwyczaje spo­ tkać można u innych l u d ó w Syberii, jedynie forma idoli była nie tak wielka. T e leuci, Szorcy i Kumandincy z północnego Ałtaju figurki takie sporządzali z drzewa lub trawy, natomiast u Eskimosów z kontynentu amerykańskiego m a l e ń ­ kie steatytowe posążki służące za zabawki dla dzieci posiadały także s w o j ą ma­ giczną funkcję. 1 Omówienie pracy byłoby niepełne, gdyby nie w s p o m n i e ć o ilustracjach, z któ­ rych przede wszystkim topografie obiektów zestawione na 22 tablicach dają względnie poprawne wyobrażenie o formie i ornamentyce, bardzo zresztą zróżnico­ wanej. Tę krótką rozprawkę o osobliwych „pomnikach przeszłości" przypominają­ cych niejednokrotnie posągi z Wysp Wielkanocnych kończy skrótowe o m ó w i e n i e poszczególnych jej rozdziałów w języku francuskim. Antoni Kuczyński KSIĄŻKI NADESŁANE Kinżałow R. W., Kultura driewnich Maja, Izdatielstwo „Nauka", Leningrad 1971, ss. 362, ilustr. czarno-białe w tekście. Monografia znanego radzieckiego amerykanisty poświęcona charakterystyce k u l 1 Analizę realiów etnograficznych zawartych w Dzienniku podróży J . Kopcia przeprowadził A. Kuczyński w artykule: Wkład polskich podróżników do historii etnografii. Relacje Józefa Kopcia o ludach Syberii, „Etnografia Polska", t. 13: 1969, z. 1. �RECENZJE 277 tury Majów. Autor omawia w kolejności: źródła i historię badań, gospodarkę i k u l ­ turę materialną, niektóre problemy struktury społecznej, w i e d z ę naukową, archi­ tekturę i sztukę, literaturę, taniec i muzykę oraz wyobrażenia religijne. Praca oparta na liczącej ponad tysiąc pozycji literaturze przedmiotu jest dobrym kompen­ dium wiedzy o kulturze uważanej za jedną z wiodących w procesie rozwoju cywi­ lizacji mezoamerykańskich. Uzupełnienie tekstu stanowią liczne ilustracje, plany oraz indeksy. R. T. Indijskaja kultura i buddizm. Sborník statiej pamiati akadiemika F. I. Szczerbatskogo, Izdatielstwo „Nauka", Moskwa 1972, ss. 277. Księga poświęcona pamięci rosyjskiego orientalisty, znawcy buddyzmu, składa się z d w ó c h części: pierwsza to referaty wygłoszone na sesji z okazji 100-lecia urodzin Szezerbatskiego, druga to artykuły tematycznie związane z dziedziną jego zainteresowań. Zbiór zawiera prace z zakresu językoznawstwa, historii literatury, etnografii i religioznawstwa. Staroindyjskie systemy numeracji, Struktura niektó­ rych cejlońskich rytuałów i mitów (w związku z kultem drzew), Buddyzm i środkowaazjatycka cywilizacja, O rozwoju endogamii u staroindyjskích Varnów — to tylko niektóre z interesujących tytułów tego wydawnictwa. Д. T. Siemiotika i iskusstwomietria, Izdatielstwo „Mir", Moskwa 1972, ss. 362. Zbiór artykułów i fragmentów w i ę k s z y c h prac francuskich, amerykańskich, nie­ mieckich, szwedzkich, polskich i czechosłowackich uczonych, których cechą w s p ó l n ą jest badanie różnych dziedzin kultury przy zastosowaniu aparatury badawczej nauk ścisłych. Książka składa się z trzech części tematycznych: 1. Kultura jako system (C. Lévi-Strauss, V. W. Turner), 2. Sztuka i modelowanie (m.in. R. Jacobson, M. Schapiro), 3'. Badania wrażliwości estetycznej (m.in. C. E . Osgood, G . J . Suci i P. H . Tanenbaum, W. E . Simmat). Celem edytorów było uzupełnienie wiedzy o współ­ czesnych metodach badań humanistycznych. R. T. H o u t a r t F . , P i n E . , Kościół w godzinie Ameryki Łacińskiej, Warszawa 1972, ss. 218. Autorzy książki to profesor uniwersytetu w Louvain, jednocześnie Sekretarz Generalny F E R E S oraz profesor Gregorianum w Rzymie, zajmujący się analizą so­ cjologicznych problemów w Ameryce Łacińskiej. Praca jest próbą przedstawienia miejsca i roli Kościoła w chwili natężonego rozwoju sytuacji społeczno-politycznej na kontynencie południowoamerykańskim. O wartości książki decydują nie tylko interesujące dane z dziedziny socjologii religii, ale także ocena kierunków prze­ mian i na tym tle próby określenia celów i perspektyw działania Kościoła kato­ lickiego w krajach Trzeciego Świata. R. T. G u r e w i с z A. Ju., Katiegorii sriedniewiekowoj kultury, Moskwa 1972, ss. 318. Niebanalna próba ukazania kultury średniowiecznej Europy poprzez analizę wy- �:278 RECENZJE branych kategorii kultury (przestrzeń, czas, praca, prawo, bogactwo, własność). Autor zakłada we w s t ę p i e : „Będziemy rozpatrywać, jeśli można s i ę tak wyrazić, nie tylko »tekst«, ale i »słownik« do niego". Celem pracy jest rekonstrukcja mo­ delu świata funkcjonującego w świadomości średniowiecznego społeczeństwa i uchwy­ cenie dialektyki przemian przez porównanie światopoglądu przedchrześcijańskiego (głównie l u d ó w germańskich) z chrześcijańskimi. Książkę zamyka indeks nazwisk i indeks rzeczowy. R. T. В a s z i ł o w W. A., Driewnije ciwilizacji Peru i Boliwii, Izdatielstwo „Nauka", Moskwa 1972, ss. 2,10, ilustr., mapy, tablica. Praca poświęcona przedinkaskim kulturom w rejonie Centralnych A n d ó w (od X w. p.n.e. do XI(V¡ w. n.e.). N a podstawie materiałów archeologicznych autor ś l e ­ dzi procesy powstawania, rozwoju i upadku poszczególnych kultur i ich wzajemne związki. Niektóre z nich łączone są ze znanymi grupami etnicznymi, jak na przy­ k ł a d Aymarami. Dla rekonstrukcji pewnych problemów etnicznych wykorzystuje Basziłow źródła pisane z okresu konkwisty. Praca zawiera duży materiał ilustra­ cyjny i zaopatrzona jest w bogaty wykaz bibliograficzny. R. T. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/992d29ab9ee45853af26286327267245.pdf 66a7c3889f2f588d9f1292f9f0f1888b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:900 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:828 Title A name given to the resource Czas wolny i rozrywka młodzieży pasterskiej w Mongolii / ETNOGRAFIA POLSKA 1977 t.21 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1977 t.21 z.1, s.154-173 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kabzińska-Stawarz, Iwona Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text IWONA K A B Z I Ń S K A - S T A W A R Z CZAS W O L N Y I ROZRYWKA MŁODZIEŻY W MONGOLII PASTERSKIEJ W latach 1971-1974 c z ł o n k o w i e ekspedycji etnograficznej P A N do M o n g o l i i , k i e r o w a n e j przez prof. dr. W i t o l d a Dynowskiego, p r z e p r o w a ­ d z i l i badania ankietowe w ś r ó d mongolskiej m ł o d z i e ż y pasterskiej. Zebra­ n y m a t e r i a ł s k ł a d a s i ę ze 111 ankiet i d o t y c z y szeroko rozumianego p o ­ j ę c i a adaptacji m ł o d z i e ż y pasterskiej do ś r o d o w i s k a . Badania ankietowe d a ł y o g ó l n e p o j ę c i e o problemach i s y t u a c j i m ł o d z i e ż y , p o z w o l i ł y na w y ­ k r y c i e z a l e ż n o ś c i m i ę d z y z j a w i s k a m i n a l e ż ą c y m i do r ó ż n y c h dziedzin ż y c i a (praca, wypoczynek, p l a n y na p r z y s z ł o ś ć itp.). N i e wszystkie zagad­ nienia p o t r a k t o w a n o jednakowo w y c z e r p u j ą c o . Z b y t m a ł o u w a g i p o ś w i ę ­ cono, w e d ł u g mnie, zagadnieniom w y p o c z y n k u m ł o d z i e ż y , k t ó r y jest r ó w n i e w a ż n ą d z i e d z i n ą ż y c i a j a k praca czy nauka zawodu, a t a k ż e aspiracjom i potrzebom w zakresie w y p o c z y n k u . M a t e r i a ł a n k i e t o w y zawiera w i e l e cennych i n f o r m a c j i , m i ę d z y i n n y m i rejestr w s p ó ł c z e ś n i e w y s t ę p u j ą c y c h f o r m r o z r y w e k m ł o d z i e ż y pasterskiej, preferencje p e w ­ n y c h f o r m oraz dokonane przez m ł o d z i e ż oceny ś r o d o w i s k a miejskiego i pasterskiego pod w z g l ę d e m ilości r o z r y w e k i czasu wolnego. W t r a k c i e o p r a c o w y w a n i a t y c h m a t e r i a ł ó w n a s u n ę ł y m i się pewne p y t a n i a , n a k t ó r e s z u k a ł a m odpowiedzi podczas b a d a ń t e r e n o w y c h , l a t e m 1975 r o k u na terenie somonu B a j a n w a j m a k u c e n t r a l n y m . D y s p o n u j ą c r e j e s t r e m f o r m r o z r y w k i s t a r a ł a m się z n a l e ź ć p r z y c z y n y w i ę k s z e j l u b mniejszej popularności pewnych form. Wyjaśnień szukałam między innymi w kon­ k r e t n y c h m o ż l i w o ś c i a c h ś r o d o w i s k a pasterskiego. P o r ó w n a n i e f o r m w y ­ s t ę p u j ą c y c h w s p ó ł c z e ś n i e z f o r m a m i t r a d y c y j n y m i (z okresu p r z e d r e w o l u ­ cyjnego i p a r u l a t po R e w o l u c j i 1921 r o k u ) p o z w o l i ł o na p r z e ś l e d z e n i e k o n t y n u a c j i p e w n y c h w z o r ó w zachowania i b y ł o p u n k t e m w y j ś c i a do o g ó l n y c h r o z w a ż a ń o charakterze r o z r y w k i j a k o odpowiedzi na pewne p o t r z e b y s p o ł e c z n e . Część b a d a ń p o ś w i ę c i ł a m czasowym r a m o m r o z r y w k i i w y p o c z y n k u . K o r z y s t a j ą c z socjologicznych koncepcji „ c z a s u w o l n e ­ go" p o d j ę ł a m p r ó b ę sprawdzenia p r z y d a t n o ś c i stosowania tego t e r m i n u w w a r u n k a c h mongolskich, o d w o ł u j ą c się przede w s z y s t k i m do ś w i a - �CZAS WOLNY I ROZRYWKA 155 d o m o ś c i pasterzy, do u ś w i a d a m i a n y c h przez n i c h okoliczności s p r z y j a j ą ­ cych wypoczynkowi. Zebrane i n f o r m a c j e p o c h o d z ą od 30 osób, przedstawicieli pokolenia starszego (50-80-letnich) i m ł o d z i e ż y (20-30-letniej). M a j ą one w a l o r o g ó l n y , k a ż d a b o w i e m d o t y c z y nie k o n k r e t n e j jednostki, j a k w m a t e r i a l e a n k i e t o w y m , ale jest w y n i k i e m w i e d z y o grupie r ó w i e ś n i c z e j i i n n y m pokoleniu, w z a j e m n y c h ocen i s p o s t r z e ż e ń . D u ż a z g o d n o ś ć i n f o r m a c j i pozwala na w y k o r z y s t a n i e ich do c h a r a k t e r y s t y k i r o z r y w e k m i e s z k a ń c ó w danego somonu. P o d o b i e ń s t w o przebiegu p e w n y c h p r o c e s ó w p o t w i e r d z i ł y w y p o w i e d z i o s ó b p o c h o d z ą c y c h z i n n y c h t e r e n ó w a j m a k u centralnego oraz m i g r a n t ó w . Informacje d o t y c z ą c e preferencji f o r m r o z r y w k i zawar­ te w materiale a n k i e t o w y m z n a l a z ł y potwierdzenie w badaniach tegorocz­ n y c h . M a t e r i a ł , j a k i m d y s p o n u j ę , pochodzi w i ę c z r ó ż n y c h t e r e n ó w i m o ­ że s ł u ż y ć do w n i o s k o w a n i a o procesach w y s t ę p u j ą c y c h na terenie c a ł e g o k r a j u . Osoby ankietowane p o c h o d z i ł y z a j m a k u chubsugulskiego, ś r o d kowogobijskiego, archangajskiego, b u ł g a ń s k i e g o i centralnego. L i t e r a t u r a na temat w s p ó ł c z e s n y c h r o z r y w e k m ł o d z i e ż y pasterskiej jest n i e w i e l k a , b r a k przede w s z y s t k i m j a k i c h k o l w i e k r o z w a ż a ń o g ó l ­ niejszych, k t ó r e nie o g r a n i c z a ł y b y się do r e j e s t r a c j i f a k t ó w . T e n niedosta­ tek l i t e r a t u r y p o ś w i ę c o n e j nie t y l k o r o z r y w c e ale i i n n y m dziedzinom ż y c i a m ł o d z i e ż y m o ż n a t ł u m a c z y ć n i k ł y m do tej p o r y zainteresowaniem t ą częścią s p o ł e c z e ń s t w a . Ze w z g l ę d u na b r a k odpowiedniej l i t e r a t u r y i o g r a n i c z o n o ś ć w ł a s n e g o m a t e r i a ł u pewne przedstawione t u r o z w a ż a n i a m o g ą m i e ć charakter s u b i e k t y w n y . W w i e l u p r z y p a d k a c h nie b y ł a m w stanie d o k o n a ć k o n f r o n t a c j i s p o s t r z e ż e ń . C Z A S W O L N Y J A K O SZCZEGÓLNA K A T E G O R I A C Z A S U , J E G O POJĘCIE I W Y M I A R W naukach s p o ł e c z n y c h c z ę s t o s p o t y k a m y się z p o j ę c i e m czasu w o l ­ nego. W e s z ł o ono na t r w a ł e w s k ł a d j ę z y k a potocznego w i e l u s p o ł e ­ c z e ń s t w . Jego upowszechnienie z a w d z i ę c z a m y m i ę d z y i n n y m i ś r o d k o m masowego przekazu. W i e l u s o c j o l o g ó w t w i e r d z i , że o i s t n i e n i u czasu w o l ­ nego m o ż e m y m ó w i ć dopiero w odniesieniu do p e w n y c h g r u p w s p o ł e ­ c z e ń s t w a c h i n d u s t r i a l n y c h . Czas w o l n y jest f a k t e m r z e c z y w i s t y m t a m , gdzie warsztat pracy oddziela się od d o m u , i n s t y t u c j i u s ł u g o w y c h , o ś w i a ­ t o w y c h , r e k r e a c y j n y c h i t p . Staje się on j e d n o c z e ś n i e p r z e d m i o t e m d ą ż e ń i potrzeb t y c h g r u p s p o ł e c z n y c h , k t ó r e są go n i e m a l pozbawione b ę d ą c u z a l e ż n i o n y m i od r e ż i m u gospodarstwa rolnego czy hodowlanego. Czas w o l n y jest n a j c z ę ś c i e j u t o ż s a m i a n y z o d e r w a n i e m się od p o d s t a w o w y c h z a j ę ć ekonomicznych i gospodarskich, z w y k o n y w a n i e m c z y n n o ś c i poza­ ekonomicznych, z r ó ż n i e p o j m o w a n y m odpoczynkiem. N a istnienie k a ­ t e g o r i i czasu wolnego z w r ó c i l i u w a g ę K . M a r k s , F. Engels. W . E. Moor. Jego r o l ą s p o ł e c z n ą i odbiciem w ś w i a d o m o ś c i l u d n o ś c i z a j m o w a l i się �156 IWONA KABZIÑSKA-STAWARZ t a k ż e socjologowie polscy m . i n . N . Assorodobraj, B . G a ł ę s k i , D . G a ł a j , E. J a g i e ł ł o - Ł y s i o w a , E. W n u k - L i p i ń s k i i i n n i . 1 Socjologiczna koncepcja o podziale czasu globalnego w s p o ł e c z e ń ­ s t w a c h i n d u s t r i a l n y c h na czas pracy i czas przeznaczony na w y p o c z y n e k znajduje potwierdzenie w licznych badaniach. W w i e l u t a k i c h s p o ł e c z e ń ­ stwach czas w o l n y jest r z e c z y w i s t o ś c i ą s p o ł e c z n ą , f a k t e m z n a j d u j ą c y m odbicie w ś w i a d o m o ś c i znacznej części s p o ł e c z e ń s t w a . Mongolia n a l e ż y d z i ś do k r a j ó w i n d u s t r i a l i z u j ą c y c h się w s z y b k i m tempie. Ś w i a d o m o ś ć s p o ł e c z n a zmienia s i ę jednak znacznie w o l n i e j n i ż baza m a t e r i a l n a s p o ł e c z e ń s t w a . Rozmaicie t e ż k s z t a ł t u j ą się potrzeby s p o ł e c z n e . D ą ż y ł a m do uzyskania odpowiedzi na n a s t ę p u j ą c e p y t a n i a : Czy w e w s p ó ł c z e s n y c h w a r u n k a c h m o n g o l s k i c h m o ż e m y m ó w i ć o „ c z a s i e w o l n y m " jako k a t e g o r i i ś w i a d o m o ś c i s p o ł e c z n e j ? Jak jest t e n czas p o j ­ m o w a n y i czy stanowi on u ś w i a d a m i a n y przedmiot l u d z k i c h potrzeb? P r z e a n a l i z o w a ł a m przede w s z y s t k i m b u d ż e t czasu p o c h ł a n i a n e g o przez p r a c ę i czasu, j a k i m o ż e b y ć w y k o r z y s t a n y na w y p o c z y n e k w r o z k ł a d z i e sezonowym i d o b o w y m . I n t e r e s o w a ł o m n i e r ó w n i e ż , od j a k i c h c z y n n i ­ k ó w pasterze u z a l e ż n i a j ą pewne d z i a ł a n i a pozaekonomiczne, na p r z y k ł a d k o n t a k t y t o w a r z y s k i e p o ł ą c z o n e z w y j a z d e m do innego somonu l u b m i a ­ sta, r o z r y w k ę i t p . i czy p o s ł u g u j ą się o n i w w y p o w i e d z i a c h p o j ę c i e m „ c z a ­ su w o l n e g o " . J u ż pierwsze w y p o w i e d z i p o z w o l i ł y z a u w a ż y ć , że pasterze nie u ż y w a l i p o j ę c i a „ c z a s u " . W y r a ź n i e obecna w i c h ś w i a d o m o ś c i b y ł a natomiast k a ­ tegoria „ilości pracy". W y s t ą p i ł a ona g ł ó w n i e w w y p o w i e d z i a c h starszych i n f o r m a t o r ó w , k t ó r z y p o r ó w n y w a l i okresy gospodarki i n d y w i d u a l n e j i k o ­ l e k t y w n e j . Z odpowiedzi t y c h w y n i k a , ż e n a j w i ę k s z e z m i a n y p o l e g a j ą na w z r o ś c i e ilości p r a c y i zatarciu się w y r a ź n y c h r ó ż n i c m i ę d z y sezonami, w y r a ż a j ą c y c h się stopniem nasilenia prac pasterskich. W okresie gospo­ d a r k i i n d y w i d u a l n e j nasilenie to p r z y p a d a ł o na okres wiosenno-letni, podczas g d y j e s i e ń i zima b y ł y okresami odpoczynku (szczególnie p r z y s p r z y j a j ą c e j pogodzie i dobrej organizacji pracy). We w s p ó ł c z e s n y c h w a ­ r u n k a c h , j a k t w i e r d z ą pasterze, r ó ż n i c e te nie są t a k w y r a ź n e . N i e i s t ­ n i e j ą dziś okresy w z g l ę d n e g o w y p o c z y n k u . K a ż d y z s e z o n ó w obfituje w prace pasterskie, a s z c z e g ó l n e nasilenie t y c h prac w y s t ę p u j e w okresie w i o s e n n o - l e t n i m . P r a c o c h ł o n n o ś c i zajęć nie z m n i e j s z a j ą nawet nowe m e ­ t o d y pracy, na p r z y k ł a d mechanizacja. O c e n i a j ą c d w a okresy w gospodar­ ce i n f o r m a t o r z y z w r a c a l i u w a g ę g ł ó w n i e na ilość pracy, z a l e ż n ą od w a ­ r u n k ó w atmosferycznych w k a ż d y m z s e z o n ó w i w p o d z i a ł a c h dobowych. Ż a d e n z i n f o r m a t o r ó w natomiast nie p o r ó w n y w a ł czasu pracy, nie m ó w i ł o wzroście czasochłonności. Czas nie b y ł r ó w n i e ż b r a n y pod u w a g ę p r z y ocenianiu m o ż l i w o ś c i w y ­ j a z d o w y c h . S ą to p r z e w a ż n i e w y j a z d y do rodziny, z d a r z a j ą c e się nie c z ę ś 1 K . Ł a p i ń s k a , „Czas wolny" w świadomości „Etnografia Polska", t. 12: 1968, s. 67-85. społecznej mieszkańców wsi, �CZAS WOLNY I R O Z R Y W K A 157 ciej n i ż 1-3 razy w r o k u . M i e s z k a ń c y miast, z w y k l e p r a c o w n i c y i n s t y ­ t u c j i p a ń s t w o w y c h , p r z y j e ż d ż a j ą do r o d z i n y z a m i e s z k a ł e j w chudonie w okresie u r l o p o w y m l u b w z w i ą z k u z w a ż n y m i w y d a r z e n i a m i r o d z i n n y ­ m i . Nasilenie t y c h p r z y j a z d ó w przypada na okres letnio-jesienny. T r u d ­ no b y ł o b y natomiast w s k a z a ć na i l o ś c i o w ą p r z e w a g ę w y j a z d ó w pasterzy w k t ó r y m ś z s e z o n ó w . M o ż l i w o ś c i w y j a z d ó w u z a l e ż n i a l i o n i nie bezpo­ ś r e d n i o od p ó r r o k u , ale od k o r z y s t n y c h w a r u n k ó w atmosferycznych w k a ż d e j z nich. Bardzo r z a d k o p o d a w a l i jako c z y n n i k s p r z y j a j ą c y n i e ­ w i e l k ą ilość pracy, a w ż a d n y m p r z y p a d k u nie w y s t ą p i ł a z a l e ż n o ś ć w y ­ j a z d ó w do ilości czasu. Od w a r u n k ó w atmosferycznych u z a l e ż n i a n o t e ż m o ż l i w o ś c i r o z r y w k i i w y p o c z y n k u . Ilość p r a c y w y m i e n i a n o t u jako c z y n n i k m a j ą c y w p ł y w p o ś r e d n i . M o ż e s i ę na p r z y k ł a d z d a r z y ć , że w okresie n a j w i ę k s z e g o nasi­ lenia prac pasterskich pogoda u n i e m o ż l i w i w y k o n y w a n i e z a d a ń , stwarza­ j ą c automatycznie w a r u n k i do w y p o c z y n k u (na p r z y k ł a d deszcz podczas s i a n o k o s ó w ) . Z k o l e i obfite opady ś n i e g u w okresie z i m o w y m m o g ą znacz­ nie z a k ł ó c i ć odpoczynek, z w i ę k s z a j ą c ilość pracy pasterza. W okresie lata i jesieni z m n i e j s z a j ą się odległości m i ę d z y k o c z u j ą c y m i g r u p a m i , d z i ę k i czemu z a c h o d z ą dogodne w a r u n k i do organizowania w s p ó l n y c h zabaw. O d l e g ł o ś c i m i ę d z y t y m i g r u p a m i w y d ł u ż a j ą się w p o z o s t a ł y c h sezonach. Jest to jeszcze jeden p r z y k ł a d na to, j a k d u ż a jest z a l e ż n o ś ć p e w n y c h f o r m r o z r y w k i od k l i m a t u . W a r u n k i e m w y p o c z y n k u m o ż e b y ć t a k ż e odpowiednia organizacja pracy. N i e k t ó r z y z m ł o d y c h i n f o r m a t o r ó w b y l i zdania, że p r z y s p r a w n y m d z i a ł a n i u w y p o c z y n e k jest m o ż l i w y n i e m a l codziennie, n a w e t w t r u d n y m okresie n a j w i ę k s z e g o nasilenia prac pasterskich. I w t y m p r z y p a d k u ż a ­ den z i n f o r m a t o r ó w nie uzależniał świadomie możliwości wypoczynku od ilości czasu. W y n i k i b a d a ń p r o w a d z ą do w n i o s k u , że w obecnych w a r u n k a c h nie m o ż e m y m ó w i ć o „czasie w o l n y m " j a k o k a t e g o r i i ś w i a d o m o ś c i s p o ł e c z ­ nej pasterzy. Istnienie czasu jako k a t e g o r i i o b i e k t y w n e j nie jest przez nich u ś w i a d a m i a n e . Właściwie m o ż n a było spodziewać się takich w y n i ­ k ó w . Wiadomo, że c a ł a gospodarka pasterska u z a l e ż n i o n a jest od w a r u n ­ k ó w atmosferycznych, k t ó r e o k r e ś l a j ą ilość pracy, a w i ę c t a k ż e j e j czas i czas odpoczynku. Z a l e ż n o ś ć w i e l u d z i a ł a ń od w a r u n k ó w atmosferycz­ n y c h m u s i b y ć u ś w i a d a m i a n a silniej n i ż z a l e ż n o ś ć od ilości pracy, z w ł a s z ­ cza że ta jest n a j c z ę ś c i e j w y n i k i e m w y s t ą p i e n i a odpowiedniej pogody. Ś w i a d o m e zachowanie pasterzy m u s i b y ć r ó w n i e ż przede w s z y s t k i m p o d ­ p o r z ą d k o w a n e t y m w a r u n k o m , a nie czasowi. J e ż e l i czas w o l n y j a k o r z e c z y w i s t o ś ć s p o ł e c z n ą przypisuje się p e w ­ n y m g r u p o m w c h o d z ą c y m w s k ł a d s p o ł e c z e ń s t w i n d u s t r i a l n y c h , to oczy­ w i s t e jest, że nie m o ż e m y m ó w i ć o n i m w odniesieniu do k u l t u r y t r a d y ­ c y j n e j . Z d u ż y m p r a w d o p o d o b i e ń s t w e m m o ż e m y t w i e r d z i ć , że „czas w o l ­ n y " nie f u n k c j o n o w a ł w ś w i a d o m o ś c i pasterzy m o n g o l s k i c h w w a r u n k a c h �158 IWONA KABZIÑSKA-STAWARZ k u l t u r y t r a d y c y j n e j . Badania w y k a z a ł y , że nie jest on do dziś powszech­ n ą potrzebą społeczną. D y c h o t o m i c z n y p o d z i a ł czasu globalnego, j a k i p r o p o n u j ą p r z e d s t a w i ­ ciele nauk s p o ł e c z n y c h , nie znajduje potwierdzenia w w a r u n k a c h m o n ­ golskich na obecnym etapie z i n d u s t r i a l i z o w a n i a k r a j u . T e n p o d z i a ł na czas p r a c y i czas w o l n y nie sprawdza s i ę w w a r u n k a c h m o n g o l s k i c h z d w ó c h p o w o d ó w : po pierwsze nie m o ż e m y jeszcze m ó w i ć o oddzieleniu warszta­ t u p r a c y pasterza od d o m u i r ó ż n y c h i n s t y t u c j i u s ł u g o w y c h , a po drugie ścisłe w y o d r ę b n i e n i e czasu pracy od czasu w y p o c z y n k u jest t u często z u p e ł n i e n i e m o ż l i w e . Z a s t r z e ż e n i e to dotyczy przede w s z y s t k i m f o r m r o z r y w k i spontanicznej, k t ó r e c z ę s t o w y s t ę p u j ą w p o ł ą c z e n i u z w y k o n y ­ w a n i e m p o d s t a w o w y c h z a j ę ć gospodarskich. Spotkania dzieci i m ł o d z i e ­ ży na pastwiskach s ą d o s k o n a ł ą o k a z j ą do zabawy w kości czy k a m i e n i e bez p r z e r y w a n i a pasienia stad. Zabawa jest ściśle zintegrowana z d z i a ­ ł a n i e m e k o n o m i c z n y m , nie w y p e ł n i a p r z e r w w t y m d z i a ł a n i u , ale m u po p r o s t u towarzyszy. Zastosowanie w y ż e j w y m i e n i o n e g o p o d z i a ł u czasu globalnego do w a r u n k ó w mongolskich jest r ó w n i e ż n i e m o ż l i w e z tego p o ­ w o d u , że nie odzwierciedla on p o j ę ć f u n k c j o n u j ą c y c h w ś w i a d o m o ś c i pa­ sterzy. G d y b y p o s ł u ż y ć s i ę p o j ę c i a m i faktycznie u ż y w a n y m i przez pa­ sterzy i o d n o s z ą c y m i się do z j a w i s k u ś w i a d a m i a n y c h przez nich, p o d z i a ł ten m ó g ł b y p r z y j ą ć n a s t ę p u j ą c ą p o s t a ć : wszelkie zachowania = praca (zachowanie ekonomiczne ) 4- zachowania poza­ ekonomiczne (związane lub nie związane z gospodarstwem). Celowo z a s t ą p i ł a m „ d z i a ł a n i e " p o j ę c i e m „ z a c h o w a n i e " . D z i a ł a n i e suge­ r u j e d y n a m i k ę , a p r z e c i e ż c z ę s t o m a m y do czynienia z t a k i m rodzajem z a c h o w a ń , j a k na p r z y k ł a d w y p o c z y n e k b i e r n y (w grupie z a c h o w a ń poza­ ekonomicznych) . O g ó l n i e p r z y j ę t y p o d z i a ł odnosi się t y l k o do r o z r y w k i zorganizowa­ nej, gdzie w y r a ź n e jest oddzielenie zabawy od pracy. T a k i e zorganizo­ wane f o r m y r o z r y w k i w y s t ę p u j ą przede w s z y s t k i m w z w i ą z k u z uroczy­ s t o ś c i a m i i ś w i ę t a m i r o d z i n n y m i , d o r o c z n y m i i gospodarskimi (na p r z y ­ k ł a d ś w i ę t o picia k u m y s u ) . W k u l t u r z e t r a d y c y j n e j o k a z j ą do z o r g a n i ­ zowania zabaw b y ł y ponadto ś w i ę t a religijne, s k ł a d a n i e ofiar na owo, majdar i t p . F o r m y r o z r y w k i spontanicznej w y s t ę p u j ą natomiast bez specjalnych okazji. F a k t e m jest, że te same g r y m o g ą t o w a r z y s z y ć roz­ r y w c e zorganizowanej i spontanicznej (ha p r z y k ł a d kości, szachy itp.). Z j a w i s k o w y p o c z y n k u ( z a c h o w a ń nie z w i ą z a n y c h z p r a c ą ) b y ł o na pewno znane pasterzom w okresie k u l t u r y t r a d y c y j n e j . Jak p o w i e d z i a ł a m , nie b y ł o ono u t o ż s a m i a n e z „ c z a s e m w o l n y m " . D l a c e l ó w badawczych m o ż n a b y w p r o w a d z i ć p o j ę c i e „ c z a s u ś w i ą t e c z n e g o " z a z n a c z a j ą c jednak, że o w i e l e bardziej u ś w i a d a m i a n e b y ł y przez pasterzy k o n k r e t n e zacho­ wania, c z y n n o ś c i przeciwstawne pracy, n i ż i c h z w i ą z e k z czasem. K o ­ n i e c z n o ś ć uczynienia tego z a s t r z e ż e n i a sprawia, że bezpieczniej chyba m ó w i ć po prostu o zachowaniach ś w i ą t e c z n y c h b ę d ą c y c h u ś w i a d a m i a n y m �CZAS WOLNY I ROZRYWKA 159 p r z e c i w i e ń s t w e m pracy. U d z i a ł w zorganizowanych f o r m a c h r o z r y w k i w y m a g a ł często oderwania s i ę od p r a c y na d ł u ż e j , g d y ł ą c z y ł s i ę z w y ­ jazdem. W a r u n k i e m u m o ż l i w i a j ą c y m t a k i w y j a z d b y ł o zapewnienie opie­ k i z w i e r z ę t o m p o z o s t a j ą c y m na miejscu. J e ż e l i m o ż n a b y ł o zlecić to za­ danie dzieciom, k o m u ś z r o d z i n y l u b s ą s i a d ó w , to p e ł n y w y p o c z y n e k b y ł m o ż l i w y . K i e d y w y j a z d nie b y ł konieczny, pasterz o g r a n i c z a ł się do w y ­ konania n a j n i e z b ę d n i e j s z y c h prac, aby m ó c j a k n a j p e ł n i e j p o ś w i ę c i ć s i ę zachowaniom nie z w i ą z a n y m z p r a c ą . Podobnie rozstrzyga się te s p r a w y współcześnie. O „czasie w o l n y m " jako fakcie, r z e c z y w i s t o ś c i s p o ł e c z n e j , m o ż e m y m ó w i ć w odniesieniu do n i e k t ó r y c h g r u p l u d n o ś c i m i e j s k i e j . Coraz w i ę k ­ szy p r z e p ł y w i n f o r m a c j i z miasta do chudonu powoduje, że p o j ę c i e to staje s i ę z r o z u m i a ł e i b l i s k i e pasterzom. Reakcje i n f o r m a t o r ó w na p y t a ­ nia, w k t ó r y c h p o j ę c i e to b y ł o zawarte (na p r z y k ł a d o oceny ilości czasu wolnego w m i e ś c i e i chudonie) w s k a z y w a ł y na to, że nie jest ono dla n i c h obce. N i e m a l n a t y c h m i a s t kojarzono je z r o z r y w k ą , w y p o c z y n k i e m , z t y m , co s t a n o w i p r z e c i w i e ń s t w o pracy, z a c h o w a ń ekonomicznych i o b o w i ą z ­ k ó w gospodarskich. Fakt, że pasterze nie p o s ł u g i w a l i s i ę w s w y c h w y p o ­ wiedziach p o j ę c i e m „ c z a s u w o l n e g o " jest d o w o d e m operowania t y m i k a ­ tegoriami, k t ó r e m a j ą znaczenie s p o ł e c z n e i z n a j d u j ą potwierdzenie w k o n k r e t n e j r z e c z y w i s t o ś c i . W y d a j e m i się, że p o s ł u g i w a n i e s i ę p e w ­ n y m i p o j ę c i a m i z a l e ż y od tego, czy zjawiska, k t ó r e o k r e ś l a j ą , są p r z e d ­ m i o t e m l u d z k i c h potrzeb i od stopnia t y c h potrzeb. Potrzeba czasu w o l ­ nego nie jest silna w s p o ł e c z e ń s t w i e pasterskim M o n g o l i i . M a to przede w s z y s t k i m z w i ą z e k z n i e w i e l k ą jeszcze z n a j o m o ś c i ą tego zjawiska przez pasterzy, w y n i k a j ą c ą z b r a k u b e z p o ś r e d n i e g o d o ś w i a d c z e n i a , a t a k ż e ze stosunkowo n i s k ą p o z y c j ą czasu w h i e r a r c h i i w a r t o ś c i uznanych przez społeczeństwo. Czasem w o l n y m jako p o t r z e b ą s p o ł e c z n ą z a j m u j ę się w I I I części o p r a ­ cowania. F O R M Y R O Z R Y W K I MŁODZIEŻY P A S T E R S K I E J — W Y N I K I B A D A Ń I ROZWAŻANIA OGÓLNE M i m o d u ż e j ilości z a d a ń , j a k i e gospodarka pasterska stawia przed pa­ sterzami, z n a j d u j ą o n i czas na odpoczynek, a r o z r y w k a s t a n o w i n i e o d ­ ł ą c z n y element i c h życia. M a ona t a k ż e s z c z e g ó l n e znaczenie s p o ł e c z n e . P o s ł u g u j ę się w opracowaniu p o j ę c i a m i r o z r y w k i , zabawy i g r y . W y ­ m a g a j ą one sprecyzowania. W y c z e r p u j ą c ą i p r z e k o n u j ą c ą d e f i n i c j ę zaba­ w y d a ł J. H u i z i n g a . Zabawa jest w e d ł u g niego „ d o b r o w o l n ą c z y n n o ś c i ą l u b z a j ę c i e m w y k o n y w a n y m w p e w n y c h ustalonych granicach czasu i przestrzeni, w e d ł u g d o b r o w o l n i e p r z y j ę t y c h , lecz b e z w a r u n k o w o obo­ w i ą z u j ą c y c h r e g u ł , jest ona celem s a m y m w sobie, towarzyszy j e j uczu2 2 J . H u i z i n g a , Homo ludens, Warszawa 1967, s. 49. �160 IWONA KABZIÑSKA-STAWARZ cie n a p i ę c i a , r a d o ś c i i ś w i a d o m o ś ć oderwania s i ę od zwyczajnego ż y c i a " . Do zabaw zalicza H u i z i n g a na p r z y k ł a d g r y z r ę c z n o ś c i o w e , hazardowe i u m y s ł o w e , przedstawienia, w i d o w i s k a , t a ń c e , m u z y k ę , sport, a w n i m m i ę d z y i n n y m i zapasy i w y ś c i g i konne. G r a i zabawa s ą przez H u i z i n g ę o k r e ś l a n e t y m s a m y m p o j ę c i e m . J ę z y k mongolski, podobnie j a k r o s y j ­ s k i , nie w y t w o r z y ł o d d z i e l n y c h p o j ę ć g r y i zabawy. Natomiast w naszym j ę z y k u f u n k c j o n u j ą d w a odmienne o k r e ś l e n i a , dla k t ó r y c h n a d r z ę d n a jest j a k s ą d z ę , r o z r y w k a . Tabela 1. Najpopularniejsze formy rozrywki młodzieży pasterskiej Formy rozrywki gra w karty siatkówka słuchanie muzyki, śpiew szachy warcaby szycie, haft, robienie na drutach czytanie książek gra w kości kino domino Ilość osób preferują­ cych daną formę roz­ rywki Wynik w procen­ tach 100% = 99 osób 49 20 19 17 17 9 8 8 8 49,5 20,2 19,2 17,2 17,2 9,1 8,1 8,1 8,1 8,1 8 W s p ó ł c z e s n a m ł o d z i e ż pasterska ma do w y b o r u w i e l e f o r m r o z r y w k i . Materiały, k t ó r y m i dysponuję, pozwalają z o r i e n t o w a ć się w popularności t y c h f o r m . S p o ś r ó d 111 a n k i e t o w a n y c h t y l k o 12 osób nie m i a ł o u l u b i o ­ n y c h r o z r y w e k . Odpowiedzi p o z o s t a ł y c h zebrano w t a b e l i I , u k a z u j ą c e j preferencje f o r m r o z r y w k i . Preferowane f o r m y r o z r y w k i m a j ą r ó ż n y charakter. Najpopularniejsza jest gra w k a r t y , nie w y m a g a j ą c a w y s i ł k u fizycznego, zdecydowanie relaksowa. Coraz w i ę k s z ą p o p u l a r n o ś ć zyskuje s i a t k ó w k a i inne g r y w p i ł k ę , a w i ę c g r y ruchowe, dynamiczne. I n n y m rodzajem r o z r y w k i jest s ł u c h a n i e m u z y k i i ś p i e w . Pasterze s ł u c h a j ą m u z y k i nadawanej przez radio, c h o d z ą na k o n c e r t y , k i e d y a r t y ś c i p r z y j e ż d ż a j ą do chudonu, sami t e ż często ś p i e w a j ą i g r a j ą na i n s t r u m e n t a c h m u z y c z n y c h . D u ż ą p o p u ­ l a r n o ś c i ą cieszą s i ę t e ż g r y , k t ó r e o k r e ś l i ł a b y m jako statyczne, nie w y ­ m a g a j ą c e d u ż y c h przestrzeni a n i z m i a n y miejsca. O p r ó c z bardzo p o p u l a r ­ n y c h k a r t m o ż n a z a l i c z y ć do tej g r u p y szachy, warcaby, domino i kości. P o d s u m o w u j ą c o g ó l n i e t ę część m a t e r i a ł u ankietowego m o ż n a p o w i e d z i e ć , ż e do najpopularniejszych n a l e ż ą g r y statyczne (68 osób), g r y sportowe ( s i a t k ó w k a , k o s z y k ó w k a , tenis, l e k k o a t l e t y k a i t p . — 36 osób), zabawy taneczne i s ł u c h a n i e m u z y k i (25 osób), prace pasterskie i domowe (szycie, haft, robienie na d r u t a c h , p r z y g o t o w a n i e k u m y s u i t p . — 11 osób), k i n o (8 osób) i l i t e r a t u r a (8 osób). N i e k t ó r e osoby w y m i e n i a ł y po k i l k a r o z r y w e k �CZAS WOLNY I ROZRYWKA .161 s t ą d r ó ż n i c a m i ę d z y liczbą a n k i e t o w a n y c h , a l i c z b ą g ł o s ó w p o d a n ą w na­ wiasach p o k a ż d e j z f o r m r o z r y w k i . Badania ankietowe o b j ę ł y t r z y k r o t n i e w i ę k s z ą l i c z b ę k o b i e t n i ż m ę ż ­ czyzn (83 k o b i e t y i 28 m ę ż c z y z n ) . B i o r ą c pod u w a g ę stosunek ilości w y ­ p o w i e d z i do liczby o s ó b r e p r e z e n t u j ą c y c h d a n ą p ł e ć i d u ż ą z g o d n o ś ć i n ­ f o r m a c j i w danej g r u p i e m o ż n a w y c i ą g n ą ć w n i o s k i d o t y c z ą c e p o d z i a ł ó w r o z r y w e k w p o p u l a c j i w e d ł u g płci. Zainteresowanie g r a m i t y p u szachy, k o ś c i , w a r c a b y , k a r t y jest jednakowe u o b y d w u p ł c i . R ó w n i e ż n i e z a l e ż n e od płci jest zainteresowanie g r a m i s p o r t o w y m i . D o gier t y c h z a l i c z y ł a m t a k ż e u j e ż d ż a n i e k o n i i w i e l b ł ą d ó w , ł o w i e n i e k o n i na u r g ę , w y ś c i g i k o n ­ ne i t p . I c h uczestnikami s ą w w i ę k s z o ś c i m ę ż c z y ź n i , ale zdarza się, że i k o b i e t y w y m i e n i a j ą je w ś r ó d swoich u l u b i o n y c h zabaw. D u ż a część m ł o d z i e ż y uczestniczy w sporcie w charakterze k i b i c ó w . Uczestnictwo to jest t a k ż e n i e z a l e ż n e od płci. D z i e w c z ę t a s t a n o w i ą natomiast w i ę k s z o ś ć w ś r ó d z w o l e n n i k ó w zabaw tanecznych, częściej s ł u c h a j ą m u z y k i , ś p i e ­ w a j ą . One t e ż przede w s z y s t k i m c z y t a j ą k s i ą ż k i , c h o d z ą do k i n a i na k o n c e r t y , c h o ć liczba c h ł o p c ó w w ś r ó d u c z e s t n i k ó w t y c h f o r m r o z r y w k i zaczyna w y r a ź n i e w z r a s t a ć (na co w s k a z u j ą na p r z y k ł a d badania t e r e ­ nowe przeprowadzone w b i e ż ą c y m r o k u ) . M ł o d z i e ż o g l ą d a f i l m y w y ­ ś w i e t l a n e w chudonie przez k i n o objazdowe, rzadziej chodzi do k i n a w m i e ś c i e . N a 111 a n k i e t o w a n y c h 19 osób nie b y ł o w k i n i e w ogóle l u b w i d z i a ł o f i l m 1-2 r a z y w ż y c i u . Zainteresowanie l i t e r a t u r ą w y k a z u j ą n i e m a l w y ł ą c z n i e d z i e w c z ę t a . O k o ł o 1/3 i n f o r m a t o r ó w n i e czyta prasy, a c i k t ó r z y c z y t a j ą , rzadko z a p a m i ę t u j ą t r e ś ć a r t y k u ł ó w l u b p o s z u k u j ą k o n k r e t n e j t e m a t y k i , co ś w i a d c z y o n i e w i e l k i m zainteresowaniu p r a s ą i b i e r n y m n a j c z ę ś c i e j odbiorze t r e ś c i . Badania o b j ę ł y g r u p ę m ł o d z i e ż y w w i e k u od 16 do 30 l a t . Osoby do lat 20 w y k a z y w a ł y w i ę k s z e zainteresowanie m u z y k ą , f i l m e m , l i t e r a t u r ą i g r a m i s p o r t o w y m i n i ż osoby starsze. Zainteresowanie g r a m i s t a t y c z n y m i b y ł o natomiast j e d n a k o w o d u ż e w obu grupach. R o z k ł a d p r e f e r e n c j i r o z r y w e k (tabela I ) jest ś w i a d e c t w e m a k t u a l n y c h m o ż l i w o ś c i korzystania z r o z r y w e k i potrzeb w tej dziedzinie. N a j n i ż e j w tej t a b e l i z n a l a z ł o s i ę k i n o i l i t e r a t u r a , korzystanie z k t ó r y c h w y m a g a p e w n y c h z a b i e g ó w technicznych i u k s z t a ł t o w a n y c h z a i n t e r e s o w a ń . Tego­ roczne badania terenowe w y k a z a ł y , że m o ż l i w o ś ć zaspokajania potrzeb r o z r y w k i w chudonie nie u l e g ł a zmianie w p o r ó w n a n i u z okresem 19711974. R o z k ł a d p r e f e r e n c j i b y ł podobny, c h o ć potrzeba k o r z y s t a n i a z k i n a , t e a t r u i t p . w y d a j e s i ę w y r a ź n i e w z r a s t a ć . O potrzebach w dziedzinie r o z ­ r y w k i b ę d ę m ó w i ć w dalszej części opracowania. We w s p ó ł c z e s n y c h r o z r y w k a c h pasterzy m o ż n a b y w y r ó ż n i ć f o r m y r o z r y w k i zorganizowanej i spontanicznej, o k t ó r y c h m ó w i ł a m w części p o ś w i ę c o n e j „ c z a s o w i w o l n e m u " . F o r m y spontaniczne w y s t ę p u j ą n a j ­ c z ę ś c i e j n i e z a l e ż n i e od sezonu. W i ę k s z o ś ć znanych pasterzom r o z r y w e k u p r a w i a s i ę w c i ą g u c a ł e g o r o k u . W okresie w i o s n y , lata i jesieni p a n u j ą U — Etnografia Polska, t. X X I , z. 1 �162 IWONA K A B Z I N S K A - S T AWARZ dogodne w a r u n k i do zabaw i gier s p o r t o w y c h , ale i okres z i m o w y nie oznacza c a ł k o w i t e j rezygnacji z tego t y p u gier. Z a l e ż n o ś ć n i e k t ó r y c h gier od w a r u n k ó w atmosferycznych jest bardzo silna. Na p r z y k ł a d gra me­ son szagaj charwach — strzelanie do lodowej k o s t k i — w y s t ę p u j ą c a na zachodnich terenach k r a j u , m o ż e się o d b y w a ć t y l k o na z a m a r z n i ę t e j po­ w i e r z c h n i jeziora l u b r z e k i . Gra ta p r z y p o m i n a nieco nasze k r ę g l e , polega b o w i e m na t r a f i e n i u s p e c j a l n y m d r e w n i a n y m s z e ś c i a n e m w u ł o ż o n e na p o w i e r z c h n i l o d u k o s t k i lodowe. Dogodne w a r u n k i atmosferyczne s t w a ­ r z a j ą t a k ż e m o ż l i w o ś ć c z ę s t s z e g o korzystania z k i n a objazdowego w o k r e ­ sie l e t n i m . O k a z j ą do zorganizowania zabaw są rozmaite u r o c z y s t o ś c i r o ­ dzinne, ś w i ę t a doroczne, gospodarskie i t p . , w k t ó r y c h bierze u d z i a ł m ł o ­ dzież. T a k ą o k a z j ą jest zawsze stawianie nowej j u r t y (szine ger barich), n a r o d z i n y dziecka, 70-, 75-, 80- i 85-ta rocznica u r o d z i n starca, a ze ś w i ą t doroczny Cagan sar ( N o w y Rok), 11 lipca, d z i e ń b r y g a d y i t p . N a j w a ż ­ niejszym ś w i ę t e m gospodarskim jest na w i e l u terenach k r a j u ś w i ę t o picia k u m y s u , o t w i e r a j ą c e k r ó t k i okres w y s t ę p o w a n i a tego napoju. N o w y m z j a w i s k i e m w p o r ó w n a n i u z okresem k u l t u r y t r a d y c y j n e j , o k t ó r y m w s p o m i n a l i n i e k t ó r z y i n f o r m a t o r z y , jest u r z ą d z a n i e p r z y j ę ć na p r z y k ł a d z okazji p o w o ł a n i a do wojska l u b z a k o ń c z e n i a s ł u ż b y w o j s k o w e j , rozpo­ częcia l u b z a k o ń c z e n i a n a u k i i t p . W p r z y j ę c i a c h t y c h uczestniczy rodzina i znajomi. Na o k r e ś l e n i e ś w i ę t a u ż y w a n o n a j c z ę ś c i e j p o j ę c i a nair l u b bajar. C z ę ­ sto w y s t ę p o w a ł y one zamiennie. N a j c z ę ś c i e j j e d n a k o k r e ś l a n o nair j a k o ś w i ę t o statyczne, o g r a n i c z a j ą c e się do jednej l u b k i l k u j u r t , podczas gdy bajar w i ą ż e się ze z m i a n ą miejsca, r u c h e m , p o k o n y w a n i e m o d l e g ł o ś ­ ci, na p r z y k ł a d w t e d y , gdy odwiedza się k r e w n y c h na Cagan sar. ( M a m y t u k o l e j n y p r z y k ł a d na r ó w n o w a ż e n i e s i ę e l e m e n t ó w d y n a m i c z n y c h i sta­ t y c z n y c h w k u l t u r z e pasterskiej). Obchodom ś w i ą t t o w a r z y s z ą r ó ż n e za­ b a w y . N a j c z ę ś c i e j gra się w palce, k a r t y , kości, szachy i t p . W y s t ę p u j ą t e ż tak zwane „ 3 m ę s k i e g r y " (zapasy, strzelanie z ł u k u i w y ś c i g i konne) n a j ­ częściej pojedynczo, bo w p e ł n y m zestawie m o ż n a je z a o b s e r w o w a ć t y l k o z okazji 11 lipca. Podczas ś w i ą t p a ń s t w o w y c h organizuje się zazwyczaj w i e c z o r k i taneczne w k l u b a c h , pokazy f i l m ó w , k o n c e r t y i t p . Wiele z t y c h f o r m r o z r y w k i w y s t ę p u j e na co d z i e ń , ale przez f a k t towarzyszenia ś w i ę ­ t o m n a b i e r a j ą one bardziej uroczystego c h a r a k t e r u . S z c z e g ó l n ą o k a z j ą do zabaw jest zawsze Cagan sar. O p r ó c z u c z e s t n i k ó w w y ż e j w y m i e n i o n y c h gier spotyka się w t y m d n i u g r u p y l u d z i z a b a w i a j ą c y c h się zadawaniem zagadek, opowiadaniem d o w c i p ó w i t p . Na n i e k t ó r y c h terenach w w i g i l i ę Cagan sar w y s t ę p u j e gra w kości, zwana dzieleniem ż a b y (ałag melchij), z w y n i k ó w k t ó r e j w r ó ż y się o szczęściu i bogactwie na n a j b l i ż s z y r o k . N i e u d a ł o m i się u z y s k a ć odpowiedzi na pytanie, czego s y m b o l e m jest ż a b a w k u l t u r z e mongolskiej. Na terenach radzieckiej A z j i Ś r o d k o w e j b y ł a ona s y m b o l e m bogactwa, z n a j d o w a ł a się w ornamentyce p i e r ś c i e n i �1G3 C Z A S WOLNY I R O Z R Y W K A 3 i bransolet, na amuletach c h r o n i ą c y c h przed z ł y m spojrzeniem dew . B y ć m o ż e podobne zjawisko w y s t ę p o w a ł o w k u l t u r z e pasterskiej M o n g o l i i . W s p ó ł c z e ś n i psychoanalitycy i p s y c h i a t r z y p r z y p i s u j ą g r o m o k r e ś l o n ą r o l ę s p o ł e c z n ą . Gra jest n a ś l a d o w a n i e m p e w n y c h s y t u a c j i s p o ł e c z n y c h , a j e d n o c z e ś n i e p r z e j a w i a j ą się w niej k u l t u r o w e a r c h e t y p y g ł ę b o k o zako­ rzenione w zbiorowej i i n d y w i d u a l n e j n i e ś w i a d o m o ś c i . 4 P o ś r ó d gier z n a n y c h pasterzom m o n g o l s k i m z n a j d u j e m y w i e l e p r z y ­ k ł a d ó w na to, że są one n a ś l a d o w n i c t w e m o k r e ś l o n y c h s y t u a c j i s p o ł e c z ­ n y c h . N a ś l a d u j e s i ę w n i c h c z y n n o ś c i charakterystyczne dla gospodarki pasterskiej i ś r o d o w i s k a . T a k ą z a b a w ą b y ł o na p r z y k ł a d w k u l t u r z e t r a ­ d y c y j n e j r o z c i ą g a n i e w o j ł o k u , ł o w i e n i e k o n i na u r g ę (bardzo popularne w e w s p ó ł c z e s n y m chudonie), w i e l e gier d z i e c i ę c y c h (cagaan temeecech — b i a ł y w i e l b ł ą d , czono tarwagacaćh — w i l k i tarbagany, czuluu — k a m i e ­ nie itp.). O grach pasterzy jako c z y n n o ś c i a c h n a ś l a d o w c z y c h wspomina się w l i t e r a t u r z e . G r y tego t y p u b y ł y r ó w n i e ż ś r o d k i e m w y c h o w a w c z y m , za p o m o c ą k t ó r e g o starsze pokolenie p r z e k a z y w a ł o m ł o d z i e ż y w i e d z ę o p e w ­ n y c h p r o b l e m a c h z ż y c i a s p o ł e c z n o ś c i pasterskiej, w i e d z ę o ś r o d o w i s k u i sytuacjach dla niego c h a r a k t e r y s t y c z n y c h . N a p r z y k ł a d gra czono tar­ wagacaćh m i a ł a s y m b o l i z o w a ć stosunki p a n u j ą c e w przyrodzie, p o l o ­ w a n i e na w i l k a na tarbagany, u c z ą c j e d n o c z e ś n i e s p r a w n o ś c i i s p r y t u . Podobnie gra cagaan temeecech, w k t ó r e j w i l k poluje na m a ł e w i e l b ł ą d z i ą t k o chronione przez g r u p ę pasterzy. D o s k o n a ł y m p r z y k ł a d e m n a ­ ś l a d o w n i c t w a i uczenia s i ę poprzez r o z r y w k ę jest, w e d ł u g mnie, dzie­ cięca gra w k a m i e n i e (czuluu). O p r ó c z elementu r o z r y w k o w e g o zawiera ona aspekt w y c h o w a w c z y , w y r a b i a s p o s t r z e g a w c z o ś ć , u m i e j ę t n o ś ć roz­ r ó ż n i a n i a b a r w i k s z t a ł t ó w , operowania s y m b o l a m i , w y m a g a p o m y s ł o w o ś ­ ci, uczy obserwowania otoczenia, w k t ó r y m ż y j e m ł o d y pasterz. Zabawa ta polega na z b i e r a n i u k a m i e n i i u k ł a d a n i u z n i c h r ó ż n y c h w z o r ó w , na p r z y k ł a d j u r t y z j e j w y p o s a ż e n i e m l u b scen znanych dzieciom z otocze­ nia, c h a r a k t e r y s t y c z n y c h dla ż y c i a s p o ł e c z n o ś c i . Zabawa ta jest j e d n o ­ c z e ś n i e p r z y k ł a d e m , j a k t r u d n e b y w a w s p o ł e c z n o ś c i pasterskiej rozgra­ niczenie czasu p r a c y i czasu wolnego. W k a m i e n i e gra s i ę n a j c z ę ś c i e j na p a s t w i s k u podczas w y k o n y w a n i a n o r m a l n y c h zajęć gospodarskich. Czuluu jest do d z i ś popularna, c h o ć obserwujemy spadek tej p o p u l a r n o ś c i w sto­ s u n k u do k u l t u r y t r a d y c y j n e j . Ł a d n y opis zabawy w kamienie z n a j d u ­ j e m y w k s i ą ż c e L . T u d i e w a Otkrywaja mir . 5 6 Stopniowo p o j a w i a j ą się w chudonie nowe zabawy p o l e g a j ą c e na na3 N. G. В о г o z n a, Niekotoryje matieriały ob amuletach-ukraszenijach nasielenija Sriedniej Azii, [w:] Domusułmanskije wierowanija i obrjady w Sriedniej Azii, Moskwa 1975, s. 284. P. G u i r a u d , Semiología, Warszawa 1974, s. 112. Oczerki istorii kultury Mongolskoj Narodnoj Riespubliki, Ułan Ude 1971, s. 206-207. L . T u d i e w, Otkrywaja mir, Ułan Bator 1970, s. 19-29. 4 5 6 �164 IWONA KABZIÑSKA-STAWABZ śladowaniu zachowań bohaterów książek i filmów lub pewnych zawodów (kierowca, lekarz, nauczyciel, sprzedawca) . S p o ł e c z n y charakter gier m o n g o l s k i c h w y r a ż a się r ó w n i e ż w uczestni­ c t w i e d u ż e j liczby o s ó b t o w a r z y s z ą c y c h g r a j ą c y m i j a k n a j w i ę k s z e j l i c z ­ bie samych g r a j ą c y c h . Uczestnicy gier t r a d y c y j n y c h n i g d y nie b y l i sami, n i e z a l e ż n i e od tego, czy gra t o c z y ł a s i ę na stadionie, w stepie czy n a n i e ­ w i e l k i e j przestrzeni j u r t y . K i b i c e p r z e ż y w a l i w a l k ę t a k samo emocjo­ nalnie, j a k a k t o r z y , a czasem m o ż e silniej... Zainteresowanie i z a a n g a ż o ­ wanie w i d z ó w w y r a ż a ł o się w czynieniu zakładów, typowaniu zwycięzcy. W i e l e gier p r z e w i d y w a ł o m o ż l i w o ś c i poszerzenia s k ł a d u g r a j ą c y c h i g r ę p a r a m i l u b t r ó j k a m i (na p r z y k ł a d badżij, szagaj, w s p ó ł c z e s n e k a r t y ) . R ó w n i e ż sama w a l k a i w s p ó ł z a w o d n i c t w o , jako g ł ó w n e cechy gier m o n ­ golskich, d e c y d u j ą o s p o ł e c z n y m charakterze t y c h gier. S ą to b o w i e m zjawiska charakterystyczne dla zorganizowanych g r u p l u d z k i c h . Spo­ ł e c z n y charakter zabaw, p o d z i a ł ó w r ó l p e ł n i o n y c h przez p o s z c z e g ó l n e g r u p y w s p o ł e c z e ń s t w i e w y r a ż a się t a k ż e w i n w e n t a r z u zabaw. I n w e n ­ tarz zabaw m o ż e , j a k s ą d z ę , s ł u ż y ć do c h a r a k t e r y s t y k i pozycji t y c h g r u p , m o ż e b y ć j e d n y m z w y z n a c z n i k ó w tej pozycji. W okresie k u l t u r y t r a d y ­ cyjnej w y r a ź n i e u p r z y w i l e j o w a n ą g r u p ą b y ł a grupa d o r o s ł y c h m ę ż c z y z n ( p o w y ż e j l a t 40), k t ó r z y cieszyli się szacunkiem i a u t o r y t e t e m w s p o ł e ­ c z e ń s t w i e . W y s o k a pozycja s p o ł e c z n a tej g r u p y z n a j d o w a ł a w y r a z na p r z y k ł a d w etykiecie o b o w i ą z u j ą c e j w jurcie, d z i ś j u ż nie przestrzeganej t a k r y g o r y s t y c z n i e , w o d p o w i e d n i m zachowaniu k o b i e t i m ł o d z i e ż y . D o ­ r o ś l i m ę ż c z y ź n i b y l i t a k ż e p e ł n o p r a w n y m i uczestnikami w s z y s t k i c h u r o ­ c z y s t o ś c i z w i ą z a n y c h ze ś w i ę t a m i r o d z i n n y m i , d o r o c z n y m i i t p . T o p e ł n o ­ p r a w n e uczestnictwo p o l e g a ł o m i ę d z y i n n y m i na m o ż l i w o ś c i picia a l k o h o ­ l u , k t ó r a to c z y n n o ś ć b y ł a zabroniona m ł o d z i e ż y płci obojga (z w y j ą t k i e m dnia w ł a s n e g o ś l u b u ) . Archi, mongolska w ó d k a , b y ł a uznana za n a p ó j cenny, n i e z w y k l e szanowany i z tego w z g l ę d u n i e d o s t ę p n y m ł o d z i e ż y i kobietom. D z i ś archi pije r ó w n i e ż m ł o d z i e ż , a z u p e ł n i e n o w y m z j a w i ­ skiem w dziedzinie obyczaju jest picie a l k o h o l u przez k o b i e t y , co p r a w ­ da w mniejszej ilości n i ż m ę ż c z y ź n i . 7 Wysoka pozycja starszych m ę ż c z y z n w y r a ż a ł a się r ó w n i e ż w dziedzi­ nie r o z r y w k i . G r u p a ta d y s p o n o w a ł a najbogatszym zestawem zabaw, m a j ą c j a k o j e d y n a d o s t ę p do gier h a z a r d o w y c h (domino), p o ś w i ę c a ł a t e ż w i e l e czasu r o z r y w c e , n a j c z ę ś c i e j u c z e s t n i c z y ł a w grze w k o ś c i , szachy i t p . Ś w i a d e c t w e m p r z e w a g i m ę ż c z y z n w dziedzinie r o z r y w k i jest t a k ż e absolutny b r a k zabaw t y p o w o kobiecych, d o s t ę p n y c h t y l k o k o b i e t o m . K o b i e t y nie b r a ł y t e ż u d z i a ł u w w i e l u grach ze w z g l ę d u na to, że nie d y ­ s p o n o w a ł y o d p o w i e d n i ą siłą f i z y c z n ą (np. w zapasach, ł u c z n i c t w i e , jeson tochoj). S ą d z ę jednak, że o w i e l e w a ż n i e j s z y jest w t y m ograniczeniu aspekt s p o ł e c z n y , p o d t r z y m y w a n i e t r a d y c j i , k t ó r a d o p u s z c z a ł a t y l k o m ę ż - 7 Oczerki, op. cit., s. 462. �C Z A S WOLNY I R O Z R Y W K A 105 czyzn do u d z i a ł u w w i ę k s z o ś c i zabaw, w y z n a c z a j ą c kobiecie r o l ę gospo­ d y n i d o m o w e j . K o b i e t y nie g r a ł y n i g d y w t e j samej grupie, co m ę ż c z y ź n i . U c z e s t n i k ó w gier o b o w i ą z y w a ł y r ó w n i e ż p o d z i a ł y w e d ł u g w i e k u . T y l k o w w i ę k s z o ś c i zabaw d z i e c i ę c y c h nie i s t n i a ł y granice wyznaczone przez p ł e ć . P o d z i a ł y te z a c h o w a ł y się r ó w n i e ż w s p ó ł c z e ś n i e w ś r ó d u c z e s t n i k ó w gier t r a d y c y j n y c h . We w s p ó ł c z e s n y c h r o z r y w k a c h m ł o d y c h pasterzy s p o t y k a m y f o r m y , k t ó r e s ą k o n t y n u a c j ą f o r m t r a d y c y j n y c h , f o r m y nowe, b ę d ą c e w y t w o r e m ostatnich 10-20 l a t oraz najnowsze, do niedawna jeszcze nie znane w c h u donie i d z i ś nie m a j ą c e szerokiego z a s i ę g u . W okresie p r z e d r e w o l u c y j n y m i o k o ł o 30 l a t po r e w o l u c j i w r o z r y w c e pasterzy m o n g o l s k i c h d o m i n o w a ­ ł y g r u p y t y p u szachy, szagaj (kości), domino oraz „3 m ę s k i e g r y " . J a k w y k a z a ł y badania w s p ó ł c z e s n e , te rodzaje r o z r y w k i są do d z i ś bardzo popularne w chudonie, a n i e k t ó r e z n i c h cieszą s i ę coraz w i ę k s z y m z a i n ­ teresowaniem (na p r z y k ł a d szachy i „ 3 m ę s k i e g r y " bez ł u k u ) . Z m a l a ł o natomiast zainteresowanie g r ą w kości, s z c z e g ó l n i e w ś r ó d m ł o d z i e ż y , bo starsze pokolenie nadal c z ę s t o zalicza je do u l u b i o n y c h , a czasem j e d y ­ n y c h , f o r m r o z r y w k i . Za kości do g r y s ł u ż ą , j a k d a w n i e j , n a t u r a l n e k o ś c i s t a w u skokowego t y l n y c h n ó g owcy. S ą one czasem malowane przez zanurzenie w wodzie z n a t u r a l n y m b a r w n i k i e m , n a j c z ę ś c i e j na zielono, czerwono, b r ą z e w o l u b czarno. D o najpopularniejszych n a l e ż ą g r y szagaj szuurech, szagaj charwach i je$bn tochoj. Szagaj szuurech polega na p o d ­ r z u c a n i u specjalnej p l e c i o n k i z m e t a l o w y c h k ó ł e k zwanej szuur (sito, rzeszoto) i s c h w y t a n i u j e j p r z y jednoczesnym z g a r n i ę c i u d ł o n i ą odpo­ w i e d n i e j ilości k o ś c i u ł o ż o n y c h w k u p k ę l u b rozrzuconych, tak, aby n i e u p a d ł szuur i ż a d n a z k o ś c i z n a j d u j ą c y c h s i ę w d ł o n i . Specjalny k s z t a ł t k o ś c i w y k o r z y s t a n o do nadania k a ż d e j z czterech s t r o n n a z w y z w i e r z ę c i a . Jedna ze s t r o n nosi n a z w ę konia, i n n a w i e l b ł ą d a , o w c y i kozy. Te ozna­ czenia s ą bardzo w a ż n e p r z y w i e l u rodzajach gier. N a p r z y k ł a d szagaj charwach polega na t a k i m strzelaniu p a l c a m i j e d n ą k o ś c i ą do d r u g i e j o z n a c z a j ą c e j to samo z w i e r z ę , b y u d e r z y ć j ą i z e b r a ć j a k n a j w i ę c e j kości. Specjalnych u m i e j ę t n o ś c i w y m a g a jesón tochoj (9 łokci). Uczestnicy m u s z ą s t r z e l i ć k o s t k ą u ł o ż o n ą na specjalnej deseczce (chaszłaga) do celu z n a j d u j ą c e g o s i ę w odległości 9 ł o k c i od g r a j ą c y c h . Celem t y m jest 12 kości, a w y g r y w a ten, k t o s t r ą c i n a j w i ę c e j kości. W latach p i ę ć d z i e s i ą t y c h p o j a w i ł y s i ę w chudonie k a r t y i nowe g r y sportowe ( s i a t k ó w k a , k o s z y k ó w k a , tenis, lekoatletyka). Z o s t a ł y one bar­ dzo szybko zaakceptowane przez s p o ł e c z e ń s t w o . O akceptacji tej zadecy­ d o w a ł zapewne f a k t , że g r y te m o ż n a b y ł o n a z w a ć t y l k o z u w a g i na na­ s t ę p s t w o czasowe, natomiast nie r ó ż n i ł y s i ę c h a r a k t e r e m od gier t r a d y ­ c y j n y c h . N a j w a ż n i e j s z y m i e l e m e n t a m i b y ł y w n i c h nadal w s p ó ł z a w o d ­ n i c t w o , w a l k a , eliminacja. Opinia M o n g o ł ó w o sporcie jest na ogół pozy­ tywna. Spośród informatorów, z k t ó r y m i rozmawiałam w bieżącym roku, wszyscy oceniali sport j a k o p o ż y t e c z n y dla z d r o w i a , dla fizycznego i d u - �166 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ chowego r o z w o j u organizmu. Jeden z n i c h p o w i e d z i a ł nawet, że sport i zabawa w ogóle p r z y n o s z ą l u d z i o m szczęście ( m ę ż c z y z n a , lat 80). Rola s p o r t u i g i m n a s t y k i w o g ó l n y m r o z w o j u c z ł o w i e k a z o s t a ł a t e ż doceniona przez w ł a d z e k r a j u , a wprowadzenie g i m n a s t y k i do p r o g r a m u szkół p o d s t a w o w y c h uznane za najpilniejsze zadanie p o l i t y k i s p o ł e c z e j . O d p o w i e d n i p r o g r a m przedstawiono na I I I Z j e ź d z i e P a r t i i w 1924 r o k u . P o p u l a r n o ś ć s p o r t u w M o n g o l i i jest z j a w i s k i e m ł a t w y m do w y t ł u m a ­ czenia. Sport zaspokaja odwieczne p o t r z e b y i d ą ż e n i a do doskonalenia c i a ł a i ducha, c z ł o w i e k w y s p o r t o w a n y jest w z o r e m , a sama w a l k a spor­ t o w a w y z w a l a emocje i p r z e ż y c i a l u d z i w s p o s ó b s p o ł e c z n i e zaakcepto­ w a n y . „ N a r ó d mongolski w y t w o r z y ł ć w i c z e n i a fizyczne i g r y , k t ó r e w c h o ­ d z i ł y w s k ł a d systemu w y c h o w a n i a . Od k o c z o w n i k a w y m a g a n o , aby dob­ rze s t r z e l a ł , szybko s k a k a ł na k o n i u , b y ł silny..." 8 9 Emocje podobne d o t y c h , j a k i e b u d z ą na p r z y k ł a d zawody sportowe, p o j a w i a j ą się u w i d z ó w c y r k o w y c h . P o p u l a r n o ś ć c y r k u w M o n g o l i i jest znaczna. Jak s ą d z ę , z a d e c y d o w a ł o niej t a k ż e element r y z y k a , m o ż l i w o ś c i zademonstrowania s w y c h u m i e j ę t n o ś c i , s p r a w n o ś c i fizycznej, odwagi, a w i ę c cech cenionych przez s p o ł e c z e ń s t w o i w y m a g a n y c h od a r t y s t ó w cyrkowych. Od c z a s ó w s t a r o ż y t n y c h znane są M o n g o ł o m „3 m ę s k i e g r y " . A r c h e o ­ logowie z n a l e ź l i na terenie tego k r a j u ś l a d y ł u c z n i c t w a z epoki k a m i e n i a i b r ą z u . O z a m i ł o w a n i u M o n g o ł ó w do j a z d y k o n n e j i ł u c z n i c t w a d o n o s z ą t e ż k r o n i k i c h i ń s k i e sprzed 2000 l a t . Sama nazwa jest d o s ł o w n y m t ł u ­ maczeniem mongolskiej erijn gurwan naadam . N i e odpowiada ona j e d ­ nak s y t u a c j i f a k t y c z n e j . W grach z w a n y c h m ę s k i m i u c z e s t n i c z ą p r z e ­ cież t a k ż e d z i e w c z ę t a . N a z w a ta pochodzi zapewne z c z a s ó w , gdy w i m ­ prezach n a a d o m o w y c h b r a l i u d z i a ł w y ł ą c z n i e m ę ż c z y ź n i . Bardziej ade­ k w a t n e b y ł o b y o k r e ś l e n i e t y c h gier jako w y m a g a j ą c y c h m ę s t w a , odwagi, z r ę c z n o ś c i i t p . P o z o s t a ń m y j e d n a k p r z y nazwie u ś w i ę c o n e j t r a d y c j ą . 1 0 11 Badania nad m ł o d z i e ż ą w s p ó ł c z e s n ą w y k a z a ł y d u ż e zainteresowanie m u z y k ą i ś p i e w e m . Z a m i ł o w a n i e do ś p i e w u i g r y na i n s t r u m e n t a c h w y ­ s t ę p o w a ł o w k u l t u r z e t r a d y c y j n e j jako zjawisko powszechne. P i e ś n i i m u ­ z y k a t o w a r z y s z ą do dziś u r o c z y s t o ś c i o m r o d z i n n y m i dorocznym, a t a k ż e codziennym c z y n n o ś c i o m , na p r z y k ł a d w y g a n i a n i u b y d ł a , w y r a ż a j ą t a k ż e r ó ż n e uczucia ludzkie. „ M o n g o ł o w i e s ą n i e z w y k l e m u z y k a l n i . W c a ł y m k r a j u m o ż n a z n a l e ź ć wiele rodzin, z k t ó r y c h d a ł o b y się s t w o r z y ć spory zespół w o k a l n y , a co lepsi w y k o n a w c y cieszą się o g r o m n y m powodzeniem. Tak b y ł o r ó w n i e ż w p r z e s z ł o ś c i " . 1 2 8 W. D y n o w s k i , Współczesna Mongolia, Wrocław 1968, s. 165. Oczerki, op. cit., s. 207. O. N a m n a n d o r d ż , G. A m a r , National sports, Ułan Bator 1971, s. 5. B. R i n c z e n , Tri igry mużej, olimpijskije igry Mongołów, „Sowriemiennaja Mongolia", nr 1: 1956, s. 35-40. W. C. N a j d а к o w, Kobdoskij muzykalno-dramaticzeskij tieatr, „Matieriały po istorii i filosofii Centralnoj Azii", t. 6, Ułan Ude 1970, s. 69. 9 1 0 1 1 1 2 �167 C Z A S WOLNY I R O Z R Y W K A M ł o d z i e ż w s p ó ł c z e s n a ma w i ę k s z e m o ż l i w o ś c i w y b o r u r o z r y w k i n i ż m ł o d z i e ż okresu przedrewolucyjnego i p i e r w s z y c h l a t po R e w o l u c j i . Po­ j a w i ł y się f o r m y nie znane do tej p o r y pasterzom, s t a n o w i ą c e w y t w ó r c z a s ó w najbardziej w s p ó ł c z e s n y c h . F o r m y te to przede w s z y s t k i m k i n o , a t a k ż e zabawy taneczne organizowane w k l u b a c h , s z k o ł a c h i t p . Taniec t o w a r z y s k i b y ł do niedawna z u p e ł n i e nie znany w chudonie. Jego poja­ w i e n i e się jest w y n i k i e m w p ł y w ó w nie t y l e m i e j s k i c h , co europejskich. N i e u m i e m w tej c h w i l i o d p o w i e d z i e ć dlaczego w k u l t u r z e M o n g o l i i nie w y s t ę p u j e zjawisko, k t ó r e m o ż n a b y n a z w a ć ś w i e c k i m t a ń c e m l u ­ d o w y m . Dlaczego w k u l t u r z e , w k t ó r e j i s t n i a ł taniec d w o r s k i , taniec sa­ k r a l n y i s z a m a ń s k i nie w y k s z t a ł c i ł się taniec l u d o w y , b ę d ą c y c h o c i a ż b y n a ś l a d o w n i c t w e m t a m t y c h w z o r ó w ? B . Rinczen t ł u m a c z y zanik w p e w ­ n y m okresie t a ń c ó w l u d o w y c h , k t ó r e u t o ż s a m i a z s z a m a ń s k i m i , w p ł y w e m lamaizmu, k t ó r y zwalczał tę f o r m ę r o z r y w k i jako p o g a ń s k ą . T ł u m a c z e ­ nie to w y d a j e się b y ć mocno uproszczone. W y j a ś n i e ń n a l e ż y chyba szu­ k a ć g ł ę b i e j , to znaczy w w a r s t w i e ś w i a t o p o g l ą d u , potrzeb s p o ł e c z e ń s t w a , charakterze p r e f e r o w a n y c h w z o r ó w z a c h o w a ń i w z o r ó w o s o b o w o ś c i , a m o ­ że nawet w charakterze gospodarki, c h o ć b y ł a b y to o s t a t e c z n o ś ć . Znane są b o w i e m p r z y k ł a d y l u d ó w podobnie j a k M o n g o ł o w i e pasterskich i w o ­ j o w n i c z y c h , k t ó r e d y s p o n u j ą r ó ż n y m i , b o g a t y m i f o r m a m i t a ń c a (na p r z y ­ k ł a d a f r y k a ń s c y Masajowie). Dlaczego te same cechy gospodarki m i a ł y b y p o w o d o w a ć w r ę c z przeciwne zjawiska u r o z p a t r y w a n y c h l u d ó w ? S ą ­ siedni B u r i a c i zachodni m a j ą , dla p o r ó w n a n i a , bardzo b o g a t ą k o l e k c j ę t a ń c ó w l u d o w y c h , c z ę s t o p o ł ą c z o n y c h z zabawami (z k t ó r y c h w i e l e ma charakter naśladowczy) . W y j a ś n i e n i e przyczyn nieobecności t a ń c a l u ­ dowego w k u l t u r z e t r a d y c y j n e j M o n g o l i i w y d a j e m i się c i e k a w y m p r o b ­ l e m e m . Niestety, nie z a j m o w a ł a m się n i m b l i ż e j i nie p o t r a f i ę odpowie­ dzieć na to pytanie. Obecnie m a m y w M o n g o l i i w i e l e t a ń c ó w t o w a r z y ­ skich, w y k o n y w a n y c h p r z y akompaniamencie n i e t r a d y c y j n y c h i n s t r u m e n ­ t ó w , t a k i c h j a k akordeon czy pianino i ten t y p r o z r y w k i zdobywa sobie coraz w i ę k s z ą p o p u l a r n o ś ć . 13 u W r a z z p o j a w i e n i e m się n o w y c h f o r m r o z r y w k i n a s t ą p i ł a nie t y l k o zmiana i n w e n t a r z a i z w i ę k s z e n i e m o ż l i w o ś c i w y b o r u zabaw, ale t a k ż e zmiana t r e ś c i p r z e k a z y w a n y c h za p o ś r e d n i c t w e m r o z r y w k i i zmiana sa­ mego c h a r a k t e r u zabawy. O d b i ó r t r e ś c i s t a ł się z i n d y w i d u a l i z o w a n y , b r a k e l e m e n t u w s p ó ł z a w o d n i c t w a i silnej w i ę z i ł ą c z ą c e j widza i aktora. N o w e f o r m y r o z r y w k i m a j ą za cel sam w sobie w ł a ś n i e z a b a w ę . W p r a w d z i e w większości filmów, p r o g r a m ó w radiowych i telewizyjnych występują jeszcze t r e ś c i s p o ł e c z n o - p o l i t y c z n e , c z ę s t o podawane w n a i w n e j f o r m i e d y d a k t y c z n e j , ale powodzenie f i l m ó w k o m e d i o w y c h i sensacyjnych po1 3 B. R i n c z e n , Iz naszego kulturnogo nasledija, sbornik statiej, Ułan Bator 1958, s. 27-32. I. E . T u g u t o w, Obszczestwiennyje igry Bur jat, „Etnograf iczeskij sbornik B K N I I SO A N SSSR", t. 2, Ułan Udě 1961, s. 43-65. 1 4 �168 IWONA KABZIÑSKA-STAWARZ zwala p r z y p u s z c z a ć , że t e n rodzaj p r o d u k c j i b ę d z i e z y s k i w a ł coraz w i ę c e j z w o l e n n i k ó w . R o s n ą c e powodzenie zabaw tanecznych i w y s t ę p ó w ar­ t y s t y c z n y c h k a ż e t a k ż e p r z y p u s z c z a ć , że m ł o d z i ludzie b ę d ą p o s z u k i w a ć t a k i e j f o r m y r o z r y w k i , k t ó r e j t r e ś c i s t a n o w i ć b ę d ą zdecydowane p r z e c i ­ w i e ń s t w o pracy. W tej c h w i l i zapotrzebowanie na tak z w a n ą r o z r y w k ę m a s o w ą je^t jeszcze n i e w i e l k i e , ale w y k a z u j e tendencje wzrostowe. MOŻLIWOŚCI R O Z R Y W K I I C Z A S U W O L N E G O J A K O M O T Y W Y M I G R A C J I DO M I A S T W s p o ł e c z e ń s t w i e i n d u s t r i a l n y m obserwujemy zjawisko z m i a n y spo­ s o b ó w zachowania części l u d n o ś c i w i e j s k i e j . W z o r e m do n a ś l a d o w a n i a jest n a j c z ę ś c i e j miasto, a m ó w i ą c ś c i ś l e j , zachowanie t y c h k r ę g ó w l u d ­ ności, z k t ó r y m i s t y k a j ą s i ę w s p o s ó b t r w a ł y m i e s z k a ń c y ś r o d o w i s k a niemiejskiego. N i e d o k ł a d n a z n a j o m o ś ć ś r o d o w i s k a miejskiego powoduje powstawanie w i e l u s t e r e o t y p o w y c h w y o b r a ż e ń na temat życia w m i e ś c i e . W w y n i k u z e t k n i ę c i a s i ę l u d n o ś c i w s i z i n n y m i w z o r a m i zachowania p o w s t a j ą c z ę s t o nowe potrzeby, k t ó r y c h ś r o d o w i s k o w i e j s k i e nie jest w stanie z a s p o k o i ć . N a s t ę p u j e t e ż zmiana postaw wobec w ł a s n e g o ś r o ­ dowiska, w w y n i k u k t ó r e j m o ż e d o j ś ć do p o d j ę c i a decyzji o m i g r a c j i . J e ż e l i zamiar t e n jest s i l n y i odpowiednio u m o t y w o w a n y , c z ę s t o znajduje w y r a z w k o n k r e t n y m d z i a ł a n i u . M i g r a c j a m ł o d z i e ż y do miasta jest zja­ wiskiem charakterystycznym dla k r a j ó w zindustrializowanych i i n d u s t r i a l i z u j ą c y c h s i ę . Jest to t a k ż e proces c h a r a k t e r y s t y c z n y dla M o n g o l i i , p r z y b i e r a j ą c y w t y m k r a j u coraz w i ę k s z y w y m i a r . O stopniu z n a j o m o ś c i miasta przez m ł o d y c h m i e s z k a ń c ó w c h u d o n u m o ż n a w n i o s k o w a ć na podstawie m a t e r i a ł ó w a n k i e t o w y c h i i n f o r m a c j i z a w a r t y c h w w y w i a d a c h p o c h o d z ą c y c h z tegorocznych b a d a ń . M a t e r i a ł y te z a w i e r a j ą m i ę d z y i n n y m i opinie o ż y c i u w m i e ś c i e , o ilości r o z r y w e k i c z a s ú wolnego. Podczas tegorocznych b a d a ń p o s z u k i w a ł a m odpowiedzi na p y t a n i e o miejsce r o z r y w e k i czasu wolnego w ś r ó d m o t y w ó w m i g r a c j i do miast. I n t e r e s o w a ł y m n i e t a k ż e p o t r z e b y m ł o d z i e ż y ( k s z t a ł t u j ą c e s i ę i j u ż u k s z t a ł t o w a n e ) w t y c h dziedzinach życia. Z n a j o m o ś ć miasta jest jeszcze w tej c h w i l i n i e w i e l k a w ś r o d o w i s k u pasterskim, a opinie o n i m f o r m u ł o w a n e b y ł y o s t r o ż n i e . 57,5°/o a n k i e t o ­ w a n y c h u d z i e l i ł o odpowiedzi „ n i e w i e m " , „ n i e m a m zdania" na p y t a n i e o o c e n ę ilości r o z r y w e k w m i e ś c i e i chudonie, a 40,6% na p y t a n i e o oce­ n ę ilości czasu wolnego. S ą d z i ł a m , ż e z n a j o m o ś ć miasta i opinia o n i m z a l e ż y od p o b y t u w t y m ś r o d o w i s k u i od czasu t r w a n i a tego p o b y t u . W y ­ n i k i b a d a ń nie w y k a z a ł y jednak w t y c h p r z y p a d k a c h ś c i s ł y c h z a l e ż n o ś c i . W i e l e osób, k t ó r e p r z e b y w a ł y w m i e ś c i e przez czas d ł u ż s z y i w y d a w a ł o ­ b y się, ż e z d ą ż y ł y p o z n a ć ś r o d o w i s k o miejskie na t y l e , b y m ó c je p o r ó w ­ n a ć z chudonem i ocenić, na p y t a n i e o oceny p o d a w a ł o odpowiedzi „ n i e w i e m " . P o z o s t a ł e opinie w s k a z u j ą na p r z e w a g ę miasta w dziedzinie r o z - �169 C Z A S WOLNY I R O Z R Y W K A r y w k i . Oceny czasu wolnego k s z t a ł t u j ą s i ę m n i e j jednoznacznie. S p o ś r ó d 21 osób, k t ó r y c h p o b y t w m i e ś c i e t r w a ł k r ó t k o , 61,90% o c e n i ł o i l o ś ć r o z ­ r y w e k w m i e ś c i e j a k o w i ę k s z ą n i ż w chudonie. Ż a d n a osoba nie o c e n i ł a tej ilości j a k o mniejszej. S p o ś r ó d 34 osób, k t ó r e d ł u ż e j p r z e b y w a ł y w m i e ś c i e , o przewadze tego ś r o d o w i s k a w dziedzinie r o z r y w k i m ó w i ł o 70,58%, a t y l k o 5,88% o s ó b m i a ł o o d m i e n n ą o p i n i ę . Osoby, k t ó r e p r z e ­ b y w a ł y w m i e ś c i e k r ó t k o b y ł y raczej s k ł o n n e s ą d z i ć , że czasu tego jest w m i e ś c i e m n i e j (42,85% w p o r ó w n a n i u z 23,80% odpowiedzi p r z e c i w ­ nych). 41,18% s p o ś r ó d osób, k t ó r y c h p o b y t w m i e ś c i e t r w a ł d ł u ż e j , s ą ­ dziło, ż e m i e s z k a ń c y miasta m a j ą w i ę c e j czasu wolnego, 35,29% — ż e m n i e j . Odpowiednie w y n i k i b a d a ń a n k i e t o w y c h p r z e d s t a w i a j ą tabele 2-5. Tabela 2. Związek opinii o ilości rozrywek z pobytem w mieście Opinie o ilości rozrywek Pobyt informatora w mieście więcej w mieście mniej nie wie niejedno­ znaczne Razem był w mieście nie był w mieście 39 24 2 2 11 28 4 0 56 54 razem 63 4 39 4 110 Tabela 3. Związek opinii o ilości czasu wolnego z pobytemw mieście Opinie o ilości czasu wolnego w mieście więcej w mieście mniej nie wie niejedno­ znaczne Razem był w mieście nie był w mieście 20 11 20 14 9 28 7 1 56 54 razem 31 34 37 8 110 Pobyt informatora Tabela 4. Związek opinii o ilości rozrywek w mieście z długością pobytu Opinie o ilości rozrywek w mieście więcej w mieście mniej nie wie niejedno­ znaczne Razem krótki długi 13 24 0 2 6 6 2 2 21 34 razem 37 2 12 4 55 Długość pobytu �17O IWONA KABZIÑSKA-STAWARZ Tabela 5. Związek opinii o ilości czasu wolnego w mieście z długością pobytu Opinie o ilości czasu wolnego Długość pobytu:' w mieście więcej w mieście mniej nie wie niejednoznaczne Razem krótki długi 5 14 9 12 5 б 2 2 21 34 razem 19 21 11 4 55 Badania tegoroczne p r o w a d z ą do w n i o s k u , że pewne niedostatki k u l ­ t u r a l n e chudonu s ą coraz bardziej odczuwane przez m ł o d y c h pasterzy, a ilość r o z r y w e k jest n i e w y s t a r c z a j ą c a . N a j d o t k l i w i e j odczuwany jest b r a k k i n a , c y r k u , t e a t r u , m u z e ó w , a w i ę c t y c h f o r m r o z r y w k i , k t ó r e w tej c h w i l i dostarcza t y l k o miasto. K r y t y k o w a n o t e ż j a k o ś ć k o p i i f i l m o w y c h , g d y ż do chudonu d o c i e r a j ą p r z e w a ż n i e f i l m y c z a r n o - b i a ł e , n i e w y r a ź n e , podniszczone, o f a t a l n y m stanie u d ź w i ę k o w i e n i a . Zapotrzebowanie na t e l e w i z j ę jest jeszcze bardzo n i e w i e l k i e . S p o ś r ó d tegorocznych i n f o r m a ­ t o r ó w zaledwie d w ó c h w y m i e n i ł o t e l e w i z j ę j a k o element r ó ż n i c u j ą c y miasto i chudon w dziedzinie k u l t u r y , nie w y k a z u j ą c n i ą j e d n a k szcze­ g ó l n e g o zainteresowania. Opinie o niedostatecznej ilości r o z r y w e k w c h u ­ donie p o t w i e r d z i ł a w i ę k s z o ś ć i n f o r m a t o r ó w n a l e ż ą c y c h do starszego p o ­ kolenia. W i e l u z n i c h sądziło, że niedostatek t e n s t a n o w i j e d n ą z p r z y ­ c z y n m i g r a c j i do miast. W s p ó ł c z e ś n i e m a m y do czynienia z t a k ą s y t u a c j ą , że z w i ę k s z o n a w p o r ó w n a n i u z okresem k u l t u r y t r a d y c y j n e j ilość r o z ­ r y w e k jest nie w y s t a r c z a j ą c a wobec a k t u a l n y c h , r o s n ą c y c h potrzeb k u l ­ t u r a l n y c h . Wzrasta zapotrzebowanie na ten t y p r o z r y w k i , k t ó r e g o nie m o ż e d o s t a r c z y ć chudon. W okresie k u l t u r y t r a d y c y j n e j potrzeby m ł o ­ d z i e ż y w dziedzinie r o z r y w k i b y ł y na ogół zaspokajane, a pgraniczone m o ż l i w o ś c i w y b o r u s p r a w i ł y , że nie b y ł o c z y m w y p e ł n i ć ewentualnie o d ­ c z u w a n y c h b r a k ó w . W okresie k u l t u r y w s p ó ł c z e s n e j w z r o s ł a n i e p o m i e r ­ nie rola miasta j a k o o ś r o d k a k u l t u r a l n e g o d o s t a r c z a j ą c e g o n o w y c h f o r m r o z r y w k i i u ł a t w i a j ą c e g o zaspokajanie potrzeb w tej dziedzinie. W y n i k i b a d a ń w y k a z a ł y , że negatywne oceny ś r o d o w i s k a pasterskiego pod w z g l ę ­ d e m m o ż l i w o ś c i zaspokojenia potrzeb k u l t u r a l n y c h nie w y w i e r a j ą w tej c h w i l i n a j w i ę k s z e g o w p ł y w u na podejmowanie decyzji m i g r a c y j n y c h . Za n a j w a ż n i e j s z e m o t y w y m i g r a c j i m o ż n a u z n a ć d ą ż e n i e do zdobycia w y ­ k s z t a ł c e n i a , i n t e r e s u j ą c e g o zawodu, p o d j ę c i a ciekawej pracy. U podstaw t y c h decyzji l e ż y p r z e w a ż n i e n e g a t y w n a ocena p r a c y w pasterstwie p o ­ ł ą c z o n a c z ę s t o z w y o b r a ż e n i a m i o l e k k i e j i spokojnej p r a c y w m i e ś c i e . Stosunkowo d u ż a liczba ocen nie w y k a z u j ą c y c h p r z e w a g i miasta pod w z g l ę d e m ilości czasu wolnego i w s k a z u j ą c y c h , na n i e w i e l k ą z n a j o m o ś ć tego zjawiska pozwala p r z y p u s z c z a ć , że czas w o l n y nie s t a ł s i ę jeszcze powszechnie o d c z u w a n ą p o t r z e b ą s p o ł e c z n ą , z j a w i s k i e m powszechnie u ś w i a d a m i a n y m . W s k a z u j ą na to t a k ż e odpowiedzi i n f o r m a t o r ó w (miesz- �C Z A S WOLNY I R O Z R Y W K A 171 k a ń c ó w somonu Bajan), k t ó r z y o d p o w i a d a j ą c na o t w a r t e p y t a n i e o r ó ż ­ nice m i ę d z y m i a s t e m a chudonem nie w y m i e n i a l i czasu wolnego j a k o elementu r ó ż n i c u j ą c e g o te d w a ś r o d o w i s k a . N i e w y s t ą p i ł on t a k ż e w ś r ó d m o t y w ó w m i g r a c j i do miast. N i e w ą t p l i w i e na t a k ą s t r u k t u r ę w y p o w i e d z i w p ł y n ę ł a s ł a b a z n a j o m o ś ć ś r o d o w i s k a miejskiego. O ś m i o g o d z i n n y d z i e ń p r a c y (a w i ę c nie b e z p o ś r e d n i o „czas w o l n y " ! ) j a k o c z y n n i k d e c y d u j ą c y o p o z y t y w n e j ocenie miasta w y m i e n i ł a t y l k o jedna kobieta, k t ó r a p r a ­ c o w a ł a p a r ę l a t j a k o robotnica i z d o ł a ł a p o z n a ć o r g a n i z a c j ę pracy w m i e ś ­ cie. Ci sami i n f o r m a t o r z y o d p o w i a d a j ą c na b e z p o ś r e d n i e p y t a n i e o ilość czasu, j a k i m o g ą p r z e z n a c z y ć ria wypoczynek, oceniali j ą na ogół j a k o n i e w y s t a r c z a j ą c ą . M o ż e m y w i ę c chyba s t w i e r d z i ć , że m i m o s ł a b e g o o d ­ bicia w ś w i a d o m o ś c i s p o ł e c z n e j czas w o l n y istnieje jako potrzeba. Po­ r ó w n u j ą c w y p o w i e d z i i n f o r m a t o r ó w n a l e ż ą c y c h do starszego pokolenia, k t ó r z y oceniali ilość czasu w y p o c z y n k u w okresie swej m ł o d o ś c i , z w y ­ p o w i e d z i a m i m ł o d z i e ż y w s p ó ł c z e s n e j m o ż n a s t w i e r d z i ć , że w y m a g a n i a o d n o s z ą c e się do ilości tego czasu w y r a ź n i e w z r o s ł y . Ciekawe, że m ł o ­ dzi pasterze częściej b y l i s k ł o n n i ł ą c z y ć d o b r ą o r g a n i z a c j ę pracy i sprzy­ j a j ą c e w a r u n k i atmosferyczne z m o ż l i w o ś c i a m i znalezienia czasu na o d ­ poczynek, podczas g d y starsi sądzili, że w e w s p ó ł c z e s n y c h w a r u n k a c h gospodarki pasterskiej m ł o d z i e ż jest nadmiernie p r z e c i ą ż o n a p r a c ą . Starsi i n f o r m a t o r z y d z i e l i l i na ogół m ł o d z i e ż na d w i e kategorie. J e d ­ na to c i , dla k t ó r y c h r o z r y w k a i czas w o l n y n a b r a ł y n a j w i ę k s z e g o zna­ czenia i k t ó r z y p o r z u c a j ą p r a c ę w pasterstwie, m i g r u j ą do miast, p r a c u ­ j ą d o r y w c z o p o z o s t a j ą c na c z ę ś c i o w y m l u b c a ł k o w i t y m u t r z y m a n i u r o ­ d z i n y z a m i e s z k a ł e j w m i e ś c i e . C i , k t ó r z y pozostali w chudonie i o d r z u ­ c a j ą p r a c ę w pasterstwie o c e n i a n ą jako n i e c i e k a w ą i m ę c z ą c ą , a m o ż l i ­ w o ś ć z m i a n y swego p o ł o ż e n i a w i d z ą j e d y n i e w zamieszkaniu w m i e ś c i e , z n a j d u j ą s i ę w s y t u a c j i p r z y p o m i n a j ą c e j stan zawieszenia, p u s t k i . I c h p l a n y są b o w i e m nie zawsze m o ż l i w e do zrealizowania. D u ż a grupa m ł o ­ d z i e ż y oceniana p o z y t y w n i e przez starszych ze w z g l ę d u na to, że uczy się, pracuje i pomaga r o d z i c o m w pasterstwie, nie stawia r o z r y w k i i czasu Wolnego na p i e r w s z y m miejscu w h i e r a r c h i i potrzeb, ale w i ę k s z o ś ć t y c h l u d z i odczuwa b r a k i k u l t u r a l n e ś r o d o w i s k a . Z w i ę k s z a j ą c y s i ę n a p ł y w i n f o r m a c j i o m i e ś c i e , p r z y w o l n i e j zmienia­ j ą c y m s i ę charakterze gospodarki pasterskiej i ś r o d o w i s k a pasterskiego, b ę d z i e zapewne p r o w a d z i ć do z w i ę k s z a n i a się liczby m i g r a n t ó w w przysz­ łości i do z m i a n y m o t y w ó w m i g r a c j i . * M i g r a c j a do miast i stosunek do ś r o d o w i s k a , nie t y l k o w dziedzinie k u l t u r y , w y m a g a j ą d o k ł a d n i e j s z e g o o m ó w i e n i a . W t y m miejscu o g r a n i ­ c z y ł a m się do przedstawienia w ą s k i e g o zagadnienia r o z r y w k i pasterzy, �172 IWONA KABZIÑSKA-STAWARZ do ukazania a k t u a l n e j s y t u a c j i w t e j dziedzinie i r o l i , j a k ą s p e ł n i a r y w k a w s p o ł e c z e ń s t w i e pasterskim. S t a r a ł a m się znaleźć dla pewnych zjawisk s i ę g n i ę c i e do k u l t u r y istniejących tradycyjnej współcześnie, między i w z o r ó w zachowania przez pasterzy m o n g o l s k i c h . S c h a r a k t e r y z o w a ł a m roz­ wytłumaczenie innymi przez preferowanych również sposób m o w a n i a „ c z a s u w o l n e g o " i f u n k c j o n o w a n i a tego p o j ę c i a w poj­ świadomości pasterzy. M o n g o l i a znajduje s i ę obecnie w s y t u a c j i c h a r a k t e r y s t y c z n e j łeczeństw zmiana industrializujących potrzeb i wzorów się. W społeczeństwach zachowania, konfrontacja tych tradycji d l a spo­ następuje z nowymi w y t w o r a m i . P i e r w s z y etap z m i a n w dziedzinie r o z r y w k i m i a ł , j a k u k a z a ­ ł a m , przebieg w y j ą t k o w o ł a g o d n y . Z a k ł ó c e n i e spowodowane piero pojawieniem się f o r m o z u p e ł n i e ciach, z w i ą z a n y c h z powstaniem zostało do­ o d m i e n n y m charakterze i ośrodka konkurencyjnego, jakim treś­ jest miasto. Ивона Кабзяньска-Ставаж СВОБОДНОЕ ВРЕМЯ И РАЗВЛЕЧЕНИЕ ПАСТУШЕСКОЙ МОЛОДЕЖИ МОНГОЛИИ Резюме В 1971 г. этнографическая экспедиция ПАН в Монголию провела первые исследования по приспособлению скотоводческой молодежи к окружающей среде. Д о 1974 г.было собрано 111 анкет. На основе содержащейся в них информации, дополненной исследованиями, про­ веденными автором в 1975 г. на территории сомона Баян, была написана настоящая статья. Из многих вопросов, изучавшихся в ходе анкетного опроса, автор выбрала сравнительно наименее исследованный вопрос об отдыхе молодежи. Используя социологические концепции свободного времени, остающегося в тесной связи с вопросом отдыха, автор предприняла попытку проверить пригодность применения этого термина к монгольским условиям. Как показали исследования, в современных мон­ гольских условиях нельзя говорить о суцдствовании „свободного времени" как категории социального сознания скотоводов. Предлагаемое социологами дихотомическое деление глобального времени на рабочее в«*емя и свободное время по многим соображениям не может применяться относительно монгольской действительности. Во-первых, оно касается только тех групп общества, в которых произошло отделение рабочего места от дома, от мест по обслуживанию и т.п., что непроизошло еще в условиях скотоводческого хозяйства. Во-вторых, очень часто развлечение столь сильно связано с экономическими действиями, что невозможно провести какую-либо границу между ними (например, игра в кости или камни во время, когда пас>т стада на пастбищах). И, наконец, перенесение упомянутого деления на монгольскую почву не отражало бы сознания скотоводов и понятий, какими они пользуются. Скотоводы никогда не ставили в зависимость видов своего поведения от количества времени. Они не употребляли понятия „свободное время", хотя и разбирались в нем.Всякое поведение оказывалось зависимым от атмосферных условий и, реже, от ко­ личества труда, регулируемого этими условиями. Желая оставаться-в согласии с понятиями, функционирующими в сознании скотоводов и отражающими актуальное социальное поло- �C Z A S WOLNY I H O Z H Y W K A 173 жение, автор предлагает заменить схему деления глобального времени следующей записью : всякое поведение = хозяйственное поведение (труд) + внехозяйственное поведение (свя­ занное или яе связанное с хозяйством), с той оговоркой, что оно касается форм организо­ ванного развлечения, сопровождающего празднества и семейные, ежегодные, хозяйствен­ ные и i .п. праздники. Ибо осознается одно лишь поведение, а не время, в котором оно имеет место. Во второй части статьи обсуждены наблюдаемые в настоящее время формы развле­ чения молодежи. Среди них можно отличить формы, являющиеся продолжением тради­ ционных форм, формы, появившиеся в худоне в пятидесятые годы X X в., и формы, еще несколько лет тому назад почти не известные животноводам. Автор ищет причины попу­ лярности этих форм, ссылаясь м.пр. на образец личности кочевника, сложившийся в мон­ гольском обществе в течение веков, на факт удовлетворения этими формами определенных общественных потребностей и т.п. Автор представляет также преображения, происшедшие в перечне развлечений, в нуждах и образцах поведения в этой области, а также в самом ха­ рактере развлечений, и особенно в их общественной роли. В настоящее время мы имеем дело с ситуацией, когда увеличенное по сравнению с тра­ диционной культурой количество развлечений не удовлетворяет культурных запросов ско­ товодов. Это связано с растущим спросом на тот тип развлечений, который пока бес­ препятственно доступен лишь в городском центре. Культурная неудовлетворительность худона ощущается молодежью, а недостаток развлечений становится одним из важных мотивов миграции в города. Свободное время имеет среди этих мотивов гораздо меньшее значение, так как оно не известно скотоводам по прямому опыту и не представляет собой столь сильно осознаваемого объекта потребностей, как это имеет место в случае развле­ чений. Возможностями наличия развлечений и свободного времени автор занимается в тре­ тьей части статьи. В ней же приводятся также я представления о количестве свободного времени и развлечений в городе и ведутся поиски связи между ними и побывками в городе и продолжительностью данной побывки. Соответственные итоги анкетных исследований рпедставлены в таблицах 2-5. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e5fd4fad9858a7566ee3681eac33d0d1.pdf 16444c11811558c6fe3a494c84a469ac Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:899 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:827 Title A name given to the resource Rytm torguckiego koczownika / ETNOGRAFIA POLSKA 1977 t.21 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1977 t.21 z.1, s.137-153 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mróz, Lech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text L E C H MRÓZ R Y T M TORGUCKIEGO KOCZOWANIA* Ostatnie badania (1975 r.) E k s p e d y c j i Etnograficznej Z a k ł a d u E t n o ­ g r a f i i I H K M P A N w M o n g o l i i skierowane b y ł y w w i ę k s z o ś c i na p r a c ę n a d poznaniem s p o ł e c z n o ś c i T o r g u t ó w , z a m i e s z k u j ą c e j somon B u ł g a n a j m a k u kobdoskiego. J e d n y m z p o d j ę t y c h t e m a t ó w jest w ł a ś n i e w z o ­ rzec k o c z o w n i c t w a T o r g u t ó w i w y n i k a j ą c y c h z tego k o n s e k w e n c j i w i n ­ n y c h dziedzinach i c h k u l t u r y . P o n i ż s z y tekst jest w s t ę p n y m przedsta­ w i e n i e m w n i o s k ó w uzyskanych w w y n i k u b a d a ń prowadzonych przez autora w 1975 r . 1. T o r g u c i m i e s z k a j ą w M o n g o l i i p r a w i e w y ł ą c z n i e na terenie somon u B u ł g a n a j m a k u kobdoskiego. Granice r e j o n u p r z e b y w a n i a T o r g u t ó w w y z n a c z a j ą : od p ó ł n o c y pasmo A ł t a j u , na k t ó r e g o p o ł u d n i o w y c h stokach i w d o l i n a c h z n a j d u j ą s i ę letnie pastwiska, od zachodu granica p a ń s t w o ­ w a p o m i ę d z y M o n g o l i ą i C h i n a m i , od p o ł u d n i a pasmo n i e z b y t w y s o k i c h g ó r B a j t a g Bogdo, k t ó r ę d y t a k ż e biegnie granica z C h i n a m i , a od w s c h o ­ d u b i e g n ą c a p o ł u d n i k o w o od A ł t a j u poprzez Gobi Z a a ł t a j s k ą do p o ł u d ­ n i o w e j granicy p a ń s t w a a d m i n i s t r a c y j n a l i n i a d z i e l ą c a somon B u ł g a n od somonu Ujencz. W ś r ó d l u d n o ś c i somonu poza T o r g u t a m i spotyka s i ę r ó w n i e ż K a z a ­ c h ó w , w c h o d z ą c y c h obecnie g ł ó w n i e w s k ł a d I I b r y g a d y — pomocniczej, oraz przedstawicieli M o n g o ł ó w - C h a ł c h a , p r a c u j ą c y c h g ł ó w n i e w a d m i ­ n i s t r a c j i i w ł a d z a c h somonu. Kazachowie z a m i e s z k u j ą s ą s i e d n i a j m a k bajan ólgijski, z k t ó r y m somon B u ł g a n graniczy (w A ł t a j u ) , ale na p r z e ­ strzeni ostatnich k i l k u d z i e s i ę c i u l a t p r z e s u n ę l i granice swojego z a s i ę g u . Koczowiska i c h nadal z n a j d u j ą się w s ą s i e d n i m a j m a k u , natomiast c i , * Zamieszczony poniżej tekst jest jedynie dość pobieżnym, w s t ę p n y m naszki­ cowaniem zjawisk, jakie tworzą obraz dzisiejszego życia Torgutów i jakie związa­ ne są z ich koczowaniem; tytuł jest więc w pewnym sensie na wyrost — obecnie autor przedstawia jedynie garść wprowadzających informacji, sygnalizujących nie­ jako kierunek pracy, mając przy tym nadzieję, że uda się rozwinąć badania i w kolejnej publikacji ukazać pełniej to, co stanowi o wyrazie, charakterze życia i rodzaju kultury Torgutów, czyli po prostu przedstawić rytm torguckiego koczo­ wania w powiązaniach synchronicznych. �138 L E C H MROZ k t ó r z y z a m i e s z k u j ą somon B u ł g a n , z a j m u j ą się r o l n i c t w e m i w y k o n y w a ­ n i e m i n n y c h prac pomocniczych (pozapasterskich) dla s p ó ł d z i e l n i i so­ monu. W ś r ó d T o r g u t ó w w y r ó ż n i ć m o ż n a przedstawicieli p i ę c i u g r u p : W a n g i j n , B e e l i j n , T a j d ż i j n , Choszut oraz Chowog-sair Dawne podziały Tor­ g u t ó w s t r a c i ł y dziś znaczenie; przedstawiciele r ó ż n y c h g r u p razem p r a ­ c u j ą t w o r z ą c mieszane b r y g a d y pasterskie, w c h o d z ą ze s o b ą w z w i ą z k i m a ł ż e ń s k i e , ale m i m o t o istnieje w y r a ź n a ś w i a d o m o ś ć p r z y n a l e ż n o ś c i czy wywodzenia się z określonej grupy. D l a j a s n o ś c i n a l e ż y p o d a ć , że Choszuci nie są tego samego pochodze­ nia, co p o z o s t a ł e g r u p y T o r g u t ó w , j e d n a k ż e od bardzo dawna ż y j ą w t y m rejonie, w w y n i k u czego doszło do zasadniczej u n i f i k a c j i i a s y m i l a c j i z g r u p a m i t o r g u c k i m i . W rezultacie Choszuci nie t y l k o we w ł a s n e j ś w i a ­ d o m o ś c i , ale i przez otoczenie u w a ż a n i s ą za T o r g u t ó w (Choszut-Torgut), i to n a w e t za d ż m r c e n - T o r g u t ( p r a w d z i w y c h T o r g u t ó w ) . W y m i e n i o n e g r u p y są j e d y n y m i przedstawicielami T o r g u t ó w w M o n g o l i i . W Chinach ż y j ą jeszcze inne społeczności torguckie oraz część g r u p y W a n g i j n i w i ę k ­ szość Chowog-sair. 2 P o d s t a w ą gospodarki T o r g u t ó w mongolskich b y ł a i jest hodowla z w i e ­ r z ą t ; w o d r ó ż n i e n i u od n i c h g r u p y ż y j ą c e w Chinach, c h o c i a ż z a j m u j ą s i ę h o d o w l ą , w znacznym stopniu p r z e s z ł y na u p r a w ę ziemi. S p o ś r ó d t y c h p i ę c i u g r u p — W a n g i j n , Beelijn, T a j d ż i j n , Choszut i Chowog-sair — cztery pierwsze m o ż n a u z n a ć za g r u p y miejscowe (od dawna). I c h r e j o n y koczowania z n a j d o w a ł y się w granicach M o n g o l i i , na terenie dzisiejszego somonu B u ł g a n l u b t u ż za g r a n i c ą , w dalszym od­ c i n k u b i e g u r z e k i B u ł g a n i j e j d o p ł y w ó w . L e t n i e pastwiska B e e l i j n , T a j ­ d ż i j n , C h o s z u t ó w z n a j d o w a ł y się na halach w g ó r n y m biegu rzeki B u ł g a n , a z i m o w i s k a w d o l n y m j e j biegu, w okolicy, gdzie zmienia ona k i e r u n e k z p o ł u d n i k o w e g o i ostro s k r ę c a na z a c h ó d , k u g r a n i c y p a ń s t w o w e j ; j e ­ d y n i e czasem B e e l i j n z i m ą p r z e p ę d z a l i stada a ż do zbiegu Bajan goł i Ca­ gan goł (na terenie Sinkiangu), t a m b o w i e m m i e ś c i ł o się c e n t r u m a d m i ­ nistracyjne części T o r g u t ó w . T a k ż e W a n g i j n m o ż n a u w a ż a ć za g r u p ę a u t o c h t o n i c z n ą ; w i ę k s z o ś ć r e j o n ó w i c h koczowania z n a j d o w a ł a się w p r a w ­ dzie j u ż poza o b e c n ą g r a n i c ą , ale w j e j b e z p o ś r e d n i e j b l i s k o ś c i , a na z i m ę nierzadko schodzili nad r z e k ę B u ł g a n , w y p a s a j ą c stada w granicznych rejonach C h i n i M o n g o l i i . Ponadto b e z p o ś r e d n i k o n t a k t W a n g i j n z i n n y ­ m i g r u p a m i w y n i k a ł z f a k t u , że w okresie p o p r z e d z a j ą c y m r e w o l u c j ę — a w i ę c zaledwie nieco ponad 50 l a t t e m u — g r u p y B e e l i j n i T a j d ż i j n po­ z o s t a w a ł y w stosunku p o d l e g ł o ś c i do W a n g i j n . Z w i e r z c h n i k g r u p y W a n 1 Pisownię nazw przyjmuję taką, jaką w oparciu o literaturę zastosował autor poprzedniego artykułu S. Szynkiewicz. Brzmienie miejscowe nazw odbiega od ustalonych w literaturze, informatorzy określali poszczególne grupy mianami: Wangin, Beelin, Hajdżi, Choszut, Chowogsaryn (lub w skrócie Chowog). Pochodzenie grupy Choszut wyjaśnia szerzej S. Szynkiewicz. 2 �RYTM TORGUCKIEGO KOCZOWANIA 139 gijn — wang-nojon, b y ł także zwierzchnikiem grup Beelijn i Tajdżijn, m i m o iż p o s i a d a ł y one r ó w n i e ż swoich no j o n ó w . C e n t r u m a d m i n i s t r a ­ cyjne t y c h g r u p i siedziba wang-nojona z n a j d o w a ł y się blisko g r a n i c y (choć j u ż na terenie Chin) w p o b l i ż u r z e k i B u ł g a n . Torguci B u ł g a n somonu o k r e ś l a n i s ą t e r m i n e m „ P i ę c i o s o m o n o w i T o r ­ g u c i " albo „ P i ę ć s o m ó w a ł t a j s k i c h " . Obecnie w ś w i a d o m o ś c i potocznej w p r z e k o n a n i u w i e l u i n f o r m a t o r ó w t e r m i n ten oznacza p i ę ć g r u p w y ­ m i e n i o n y c h poprzednio. Jedynie nieliczni z i n f o r m a t o r ó w w i e d z ą , że do r e w o l u c j i t e r m i n ten m i a ł i n n e znaczenie. Choszuci i Chowog-sair ( k t ó ­ r z y mieszkali jeszcze w Chinach) nie b y l i w l i c z a n i do 5 s o m o n ó w a ł t a j ­ skich. O k r e ś l e n i e m t y m oznaczano j e d y n i e 5 g r u p p o d l e g ł y c h w a n g - n o j o n o w i — W a n g i j n , B e e l i j n i T a j d ż i j n , z t y m że W a n g i j n d z i e l i l i się na 3 g r u p y : W a n g i j n (osobistych pasterzy wang-nojona), A w d ż i j i Bachszii — te d w i e ostatnie g r u p y t a k ż e p o d l e g a ł y b e z p o ś r e d n i o w a n g o w i i r z ą d z o n e b y ł y przez jego r o d z i n ę . N a czele W a n g i j n , B e e l i j n i T a j d ż i j n s t a l i n o j o nowie, z k t ó r y c h hierarchicznie n a j w y ż s z y b y ł wang, a n a j n i ż s z y n o j o n T a j d ż i j n . Z w i e r z c h n i c y A w d ż i j i Bachszii nie w c h o d z i l i w s k ł a d r a d y 5 s o m o n ó w a ł t a j s k i c h , w k t ó r e j zasiadali wang-nojon, beel-nojon i n o j o n grupy Tajdżijn. D a w n y p o d z i a ł t e r y t o r i a l n y z o s t a ł po części usankcjonowany w a d m i ­ n i s t r a c y j n y m podziale k r a j u po r e w o l u c j i . Po zniesieniu d a w n y c h po­ działów administracyjnych z czasów m a n d ż u r s k i c h wprowadzony został w r o k u 1930 n o w y , w k t ó r y m dzisiejszy somon B u ł g a n (w p r z y b l i ż e n i u ) d z i e l i ł się na n a s t ę p u j ą c e choszuny : T o r g u t Bejle, T o r g u t Dzasag, T o r gut W a n . Rejon p r z y g r a n i c z n y p o ł u d n i o w o - z a c h o d n i ( w p o b l i ż u pasma Bajtag Bogdo) z a j m o w a ł choszun b a j a t c h a ń s k i . Poza t y m od p ó ł n o c y s ą ­ s i a d o w a ł z T o r g u t Bejle choszun w s c h o d n i o - a ł t a j s k o - u r i a n c h a j s k i , a od wschodu w miejscu dzisiejszego somonu Ujencz z n a j d o w a ł się choszun c h a n b a t o r c h a j c h a ń s k i z a c h o d z ą c y częściowo na wschodnie obszary d z i ­ siejszego somonu B u ł g a n . Choszun T o r g u t Bejle o b e j m o w a ł obszary g ó r ­ nego biegu rzeki B u ł g a n i l e t n i c h pastwisk I n d e r t — t r a d y c y j n y c h pa­ s t w i s k B e e l i j n . Choszun T o r g u t Dzasag o b e j m o w a ł r e j o n y p o ł o ż o n e bar­ dziej na p o ł u d n i e w ś r o d k o w y m b i e g u B u ł g a n u , a w i ę c w p r z y b l i ż e n i u t e r e n y dawnego c e n t r u m i n a j c z ę s t s z e g o p o b y t u g r u p y Choszut (dzasagt to t y t u ł nojona C h o s z u t ó w ) . Jedynie W a n g i j n (choszun T o r g u t Wan) za­ jęli n a j m n i e j urodzajne i zasobne w pastwiska r e j o n y p o ł u d n i o w e p r z y ­ l e g a j ą c e do Bajtag Bogdo, co z r e s z t ą m o ż n a w y t ł u m a c z y ć f a k t e m o d w i e ­ dzania t y c h t e r e n ó w przez W a n g i j n i d a w n i e j ; a poza t y m jako grupa p r z y b y ł a z S i n k i a n g u o t r z y m a l i t e r e n y p r a k t y c z n i e nie z a j ę t e przez g r u ­ p y z dawna w t y m rejonie M o n g o l i i ż y j ą c e . Jednak — j a k z d a j ą się ś w i a d c z y ć w y p o w i e d z i i n f o r m a t o r ó w — wszystkie g r u p y ł ą c z n i e z W a n ­ g i j n l a t e m m i a ł y m o ż l i w o ś c i w y p a s u na pastwiskach a ł t a j s k i c h , tak w i ę c p o d z i a ł o z n a c z a ł raczej r e j o n y pastwisk jesienno-zimowo-wiosennych. 3 3 Według podziału z roku 1930 kraj dzielił się na ajmaki, a te na choszuny. �140 L E C H MRÓZ N i e w y m i e n i o n a jest w t y m podziale grupa T a j d ż i j n , ale p r a w d o p o d o b ­ nie d z i e l i ł a ona pastwiska i r e j o n y z i m o w i s k z B e e l i j n . W ł a ś c i w i e j e d y n i e Chowog-sair są g r u p ą obcą, p r z y b y ł ą do M o n g o l i i z C h i n pod koniec I I w o j n y ś w i a t o w e j i w p i e r w s z y c h latach p o w o j e n ­ n y c h . I c h dawniejsze pastwiska z n a j d o w a ł y się w Tarbagataju na p ó ł n o ­ cny zatehód od dzisiejszych siedzib. G r u p y B e e l i j n , T a j d ż i j n i Choszut w zasadzie p r z e b y w a j ą w całości (poza j e d n o s t k o w y m i p r z y p a d k a m i ) w M o n g o l i i , W a n g i j n w przewadze, ( k i l k a d z i e s i ą t r o d z i n p o z o s t a ł o w S i n ­ k i a n g u , na z a c h ó d i p o ł u d n i o w y z a c h ó d od o b s z a r ó w dzisiaj zamieszki­ w a n y c h ) , Chowog-sair z a ś p r z y k o c z o w a ł a do M o n g o l i i t y l k o część (jeden somon — D e l u u n ) , a w i ę k s z o ś ć (13 s o m o n ó w ) — j a k s t w i e r d z a j ą i n f o r ­ m a t o r z y — p o z o s t a ł a w Chinach. Obecnie rozmieszczenie T o r g u t ó w z t y c h g r u p w brygadach somonu przedstawia się n a s t ę p u j ą c o : Choszuci i T a j d ż i j n — 1 brygada ) w y p a s a j ą l a t e m razem na Wangijn — 4 brygada | halach I n d e r t i Toszilt Beelijn — 5 brygada 1 w y p a s a j ą razem l a t e m na i nieco w 3 \ halach C o n c h i l t Chowog-sair — 3 brygada | 2. Obszar somonu B u ł g a n posiada k i l k a d o ś ć w y r a ź n i e r ó ż n i ą c y c h s i ę stref fizjograficznych. N a p ó ł n o c y przebiega pasmo A ł t a j u z k i l k o m a z e s p o ł a m i pastwisk g ó r s k i c h i d o ś ć r o z b u d o w a n ą siecią w o d n ą d o p ł y w ó w rzeki B u ł g a n . Ś r o d e k i część p o ł u d n i o w a to obszar p u s t y n n y o n i e w y s o k i c h wzniesieniach i s k ą p y m n a w o d n i e n i u , gdzie j e d y n i e w ł a ś c i w i e dolina r z e k i B u ł g a n daje oparcie h o d o w l i , a n a w e t u p r a w i e r o l n i c z o - s a d o w n i czej, prowadzonej w r a m a c h z n a j d u j ą c e j się t u t a j s p ó ł d z i e l n i ; p r z y c z y m — p o n i e w a ż rzeka m n i e j w i ę c e j w p o ł o w i e w y s o k o ś c i t e r y t o r i u m somonu s k r ę c a na z a c h ó d k u g r a n i c y z C h i n a m i — p o ł u d n i o w a część jest p r a w i e bezwodna. Poza t y m na p o ł u d n i u na samej g r a n i c y znajduje się n i e z b y t d u ż y k o m p l e k s g ó r s k i , Bajtag Bogdo, z k t ó r e g o w y p ł y w a k i l k a s t r u m i e n i g i n ą c y c h w p u s t y n i . Ten u k ł a d w a r u n k ó w decyduje, że dla pasterstwa — k t ó r y m zajmuje s i ę znaczna w i ę k s z o ś ć l u d n o ś c i somonu — w ł a ś c i w i e t y l k o d w a obszary s t a n o w i ć m o g ą b a z ę d l a w y p a s u : g ó r s k i e pastwiska a ł t a j s k i e i dolina r z e k i B u ł g a n . Oddalenie i charakter pasma Bajtag Bogdo powoduje, że m o ż e ono b y ć t r a k t o w a n e t y l k o j a k o teren r e z e r w o w y , gdy w p r z y p a d k u niedostatku t r a w y spowodowanego s u c h y m r o k i e m n a l e ż y część stad, g ł ó w n i e owce i kozy, p o p r o w a d z i ć dalej 'na p o ­ ł u d n i e , r e z e r w u j ą c pastwiska w d o l i n i e B u ł g a n u d l a z w i e r z ą t c e n n i e j ­ szych — b y d ł a i k o n i . Dlatego zasadnicze przemieszczenia pasterzy ze sta­ d a m i o d b y w a j ą się w z d ł u ż k i e r u n k u p ó ł n o c •— p o ł u d n i e na przestrzeni 120-150 k m , jaka dzieli pastwiska w dolinie r z e k i B u ł g a n i l e ż ą c e w A ł ­ t a j u pastwiska o k r e ś l a n e z b i o r o w y m i n a z w a m i I n d e r t i Toszilt — na 4 1 W rosyjskiej literaturze, a za nią i w mongolskiej, przyjęto używać nazwy Conchilt, miejscowe brzmienie różni się nieco: Conchil, Conchel. �RYTM TORGUCKIEGO 141 KOCZOWANIA z a c h ó d od g ó r n e g o b i e g u r z e k i B u ł g a n oraz C o n c h i l t , l e ż ą c e na w s c h ó d od g ó r n e g o b i e g u r z e k i B u ł g a n (pod m a s y w e m T a w y n C h u m u s t w p a ś m i e M u n c h Chajrchan). Poza t y m k l i m a t i w a r u n k i p a n u j ą c e t u t a j w c i ą g u r o k u c z y n i ą somon B u ł g a n j e d n y m z najdogodniejszych w c a ł e j M o n g o l i i d l a r o z w o j u h o d o w l i czy w ogóle gospodarki. Przez obszar somonu prze­ biega k i l k a stref k l i m a t y c z n y c h , d a j ą c y c h m o ż l i w o ś c i p r z e m i e s z c z e ń stad w r e j o n y dogodne, i one to w znacznym stopniu o k r e ś l a j ą r y t m przekoc z o w a ń . Ś r e d n i e t e m p e r a t u r y lipca u k ł a d a j ą się w cztery strefy, w g r a ­ nicach od p o n i ż e j 15°C do p o w y ż e j 25°C, podobnie t e m p e r a t u r y stycznia ( i z o t e r m y stycznia w y z n a c z a j ą cztery strefy, z k t ó r y c h n a j n i ż s z a w y n o ­ si zaledwie 0 ° C ) . Ostatnie p r z y m r o z k i wiosenne p r z y p a d a j ą na okres przed 10 V , a j e d y n i e w A ł t a j u p o m i ę d z y 10 a 20 V ( z w i e r z ę t a s ą jesz­ cze na pastwiskach wiosennych), pierwsze z a ś jesienne po 20 I X na ob­ szarze w i ę k s z o ś c i somonu, t y l k o w A ł t a j u p r z y c h o d z ą w okresie p o m i ę ­ dzy 10 a 20 I X . T a k dogodne w a r u n k i nie w y s t ę p u j ą w ł a ś c i w i e nigdzie w M o n g o l i i . N a w e t stosunkowo niezbyt d u ż a ilość o p a d ó w (100-150 m m w części p o ł u d n i o w e j somonu, 150-200 m m w części ś r o d k o w e j i 200250 m m w A ł t a j u ) — podobnie j a k na G o b i — nie czyni w a r u n k ó w h o d o w l i m n i e j s p r z y j a j ą c y m i , bo stosunkowo dobrze r o z w i n i ę t a sieć w o d ­ na (rzeki B u ł g a n i j e j d o p ł y w ó w ) zasila z i e m i ę w w o d ę z a p e w n i a j ą c za­ d o w a l a j ą c ą na ogół j a k o ś ć k a r m y d l a stad. 5 3. H o d o w l a zajmuje w M o n g o l i i miejsce s z c z e g ó l n e i w niej znajduje zatrudnienie — b e z p o ś r e d n i e l u b p o ś r e d n i e •— znaczna w i ę k s z o ś ć l u d ­ ności. Podobnie jest i w somonie B u ł g a n , m i m o iż dogodne w a r u n k i g l e ­ b o w o - k l i m a t y c z n e s t w a r z a j ą m o ż l i w o ś c i r ó w n i e ż u p r a w y zbóż, a t a k ż e sadownictwa. W r a m a c h s p ó ł d z i e l n i (negdel) istnieje z e s p ó ł l u d z i z a t r u d ­ n i o n y c h w r o l n i c t w i e , k t ó r e s t a n o w i w a ż n ą p o z y c j ę e k o n o m i c z n ą somo­ n u . Jest to z r e s z t ą jeden z najbardziej rolniczo r o z w i n i ę t y c h s o m o n ó w M o n g o l i i . Ponadto na terenie somonu istnieje stacja d o ś w i a d c z a l n a , p r o ­ w a d z ą c a u p r a w ę m e l o n ó w i a r b u z ó w oraz na z n a c z n ą s k a l ę sadownic­ t w o — j a b ł o n i e , niskopienne w i ś n i e c h i ń s k i e i ś l i w y . P r z y stacji p r o w a ­ dzone są t a k ż e prace nad r o z w i n i ę c i e m pszczelarstwa. J e d n a k ż e — m i m o t y c h e f e k t y w n y c h c z ę s t o p r z e d s i ę w z i ę ć — hodowla z w i e r z ą t stanowi p o d ­ stawę. Hoduje s i ę wszystkie p i ę ć p o d s t a w o w y c h g a t u n k ó w z w i e r z ą t : w i e l ­ b ł ą d y , konie, b y d ł o , owce i kozy, z k t ó r y c h t r z y ostatnie s t a n o w i ą p o ­ zycje n a j p o w a ż n i e j s z e . I o ile u p r a w a r o l i jest d o m e n ą l u d z k o ś c i kazach­ skiej, o t y l e pasterstwo i h o d o w l a z w i e r z ą t są w y ł ą c z n y m n i e m a l za­ j ę c i e m l u d n o ś c i t o r g u c k i e j , a w k a ż d y m razie j e j zasadniczej części. T y m s a m y m p r z e j ś c i e od d a w n y c h u k ł a d ó w polityczno-ekonomicznych do n o ­ w y c h m o g ł o n a s t ą p i ć w s p o s ó b zharmonizowany, nie n a r u s z a ł o b o w i e m p o d s t a w o w y c h zasad egzystencji t o r g u c k i e j s p o ł e c z n o ś c i — i c h baza eko5 Dane wg pracy: szawa 1971. B. Gungadasz, Mongolska Republika Ludowa, War­ �142 L E C H MRÓZ nomiczna, rodzaj życia, w oparciu o k t ó r y i s t n i a ł c a ł y u k ł a d k u l t u r y , p o ­ z o s t a ł y jeśli nie c a ł k o w i c i e t o ż s a m e , to w n i e w i e l k i m t y l k o s t o p n i u z m i e ­ nione. Dopiero m o m e n t u s p ó ł d z i e l c z e n i a stad b y ł bardziej zasadniczym p r z e ł o m e m , ale n a s t ą p i ł on po u p ł y w i e około 55 l a t od r e w o l u c j i , k i e d y ludzie z d o ł a l i j u ż p r z y w y k n ą ć do n o w y c h k i e r u n k ó w zmian. N a w e t zresz­ t ą u s p ó ł d z i e l c z e n i e nie p o z b a w i ł o l u d n o ś c i z u p e ł n i e stad a n i m o ż l i w o ś c i wypasania w rejonach, do k t ó r y c h od dawna b y l i p r z y z w y c z a j e n i . D o ­ ś w i a d c z e n i e n a r o s ł e przez pokolenia n a k a z a ł o i w r a m a c h nowej p o l i t y ­ k i — realnie o c e n i a j ą c s y t u a c j ę — z a c h o w a ć t e n u k ł a d i l i c z y ć s i ę z w z o ­ rem istniejącym. 4. Koczowanie T o r g u t ó w nosi, m i m o z m i a n i u p ł y w u czasu, w y j ą t k o ­ w o s t a b i l n y charakter. P o m i j a j ą c okres dawnej h i s t o r i i p o w a ż n i e j s z y m i z a k ł ó c e n i a m i b y ł y zmiana r e j o n ó w w y p a s u g r u p y W a n g i j n oraz w y n i ­ k a j ą c e ze z m i a n y miejsca p o b y t u i przykoczowania Chowog-sair prze­ mieszczenia r e j o n ó w w y p a s o w y c h . W p r z y p a d k u p o z o s t a ł y c h g r u p t o r ­ g u c k i c h w a h n i ę c i a w schemacie w y p a s u m i a ł y charakter n i e w i e l k i i w y ­ nikały głównie z przyczyn klimatycznych. M i m o p o z o r ó w r u c h l i w o ś c i , tak zda się z w i ą z a n e j z ż y c i e m paster­ s k i m , s p o ł e c z n o ś ć T o r g u t ó w m a z a d z i w i a j ą c o s t a b i l n y charakter. Obser­ w o w a n e na przestrzeni ostatnich k i l k u d z i e s i ę c i u l a t z m i a n y r y t m u k o ­ czowania są m i n i m a l n e i c z ę s t o c a ł e d z i e s i ę c i o l e c i a m i j a j ą bez j a k i c h ­ k o l w i e k odejść od i s t n i e j ą c e g o u k ł a d u . Jak w y n i k a z r o z m ó w z i n f o r m a ­ t o r a m i , n i e j e d n o k r o t n i e znane s ą p r z y p a d k i , g d y całe ż y c i e m i j a ł o w przemieszczeniach p o m i ę d z y d w o m a obszarami w y p a s o w y m i ( l e t n i m i jesienno-zimowo-wiosennym) bez opuszczenia r e j o n u koczowania nie t y l k o w celach z m i a n y pastwisk, ale n a w e t w celach h a n d l o w y c h czy i n n y c h . S t ą d stwierdzone są p r z y p a d k i s p ę d z e n i a około 50 l a t w t y c h sa­ m y c h dolinach i halach, k i e d y to i n f o r m a t o r nie w i d z i a ł a n i miasta, a n i j a k i e g o k o l w i e k innego skupiska czy osady, czy nawet s ą s i e d n i e g o somo­ n u . Jest to w i ę c p r z y pozorach r u c h l i w o ś c i faktyczna s t a b i l n o ś ć , t y l e że nie ograniczona do jednego miejsca, lecz w a h a d ł o w y c h p r z e m i e s z c z e ń p o m i ę d z y k i l k o m a p u n k t a m i w y p a s o w y m i g r u p u j ą c y m i s i ę na ogół w d w a z e s p o ł y pastwisk. M i m o w i ę c jego p a r a d o k s a l n o ś c i , p r a w d z i w e w y d a j e s i ę stwierdzenie jednej z i n f o r m á t o r e k (pytanej, dlaczego po k r ó t ­ k i m okresie p o b y t u w S i n k i a n g u — d o k ą d u c i e k l i w obawie przed r e ­ w o l u c j ą — w r ó c i l i na swoje dawne t e r e n y wypasowe), że „ p a s t e r z e nie l u b i ą się p r z e n o s i ć " . Roczny c y k l ż y c i a p o z o s t a ł w zasadzie od p o k o l e ń n i e z m i e n i o n y i w y ­ znaczony b y ł p o r a m i z m i a n pastwisk; poza t y m charakteryzuje się d u ż ą rytmicznością i stałością. P o m i ę d z y p o s z c z e g ó l n y m i g r u p a m i T o r g u t ó w i s t n i a ł o pewnego rodza­ j u z r ó ż n i c o w a n i e w y n i k a j ą c e ze s t r u k t u r y posiadanych stad i z a m o ż n o ś c i . W z w i ą z k u z t y m p o z o s t a w a ł t a k ż e rodzaj t r a n s p o r t u stosowanego p o d ­ czas z m i a n miejsca p o b y t u . T a k ż e zajmowanie s i ę u p r a w ą ziemi przez �R Y T M TORGUCKIEGO KOCZOWANIA 143 część T o r g u t ó w b y ł o z w i ą z a n e z z a s o b n o ś c i ą g r u p y . W zasadzie najzam o ż n i e j s z y m i g r u p a m i b y ł y W a n g i j n i B e e l i j n — posiadali oni najlicz­ niejsze stada, a w i c h s k ł a d z i e spore ilości w i e l b ł ą d ó w i k o n i ; przedsta­ wiciele t y c h d w ó c h g r u p p r a w i e nie z a j m o w a l i się u p r a w ą ziemi. N a j u b o ż e j p r e z e n t u j ą się Choszuci i T a j d ż i j n — stada i c h b y ł y m n i e j liczne i w d o d a t k u z p r z e w a g ą z w i e r z ą t m a ł y c h (owiec i kóz). W obu t y c h g r u ­ pach w i d o c z n y jest niedostatek (w okresie p o p r z e d z a j ą c y m r e w o l u c j ę ) z w i e r z ą t d u ż y c h , z w ł a s z c z a w i e l b ł ą d ó w i k o n i , w y r a ż a j ą c y się c h o c i a ż b y w fakcie u ż y w a n i a do t r a n s p o r t o w a n i a d o b y t k u podczas z m i a n miejsca p o b y t u — b y d ł a . I n n a rzecz, że pastwiska t y c h g r u p (letnie i jesienno-zimowo-wiosenne) z n a j d o w a ł y się w mniejszej odległości od siebie niż pa­ stwiska g r u p w y m i e n i o n y c h w y ż e j ; z w ł a s z c z a w p r z y p a d k u T a j d ż i j n jest to widoczne. Z a t e m i przekoczowywanie m n i e j n a s t r ę c z a ł o t r u d n o ś c i . Je­ żeli nie b y ł o m o ż l i w e z a ł a d o w a n i e c a ł e g o d o b y t k u od razu, p r z e w o ż o n o część, potem z w i e r z ę t a w r a c a ł y i zabierano r e s z t ę ; nie b y ł o b y j e d n a k m o ż l i w e takie koczowanie na d u ż e odległości, gdzie droga p o m i ę d z y pa­ s t w i s k a m i t r w a 3 czy n a w e t 5 d n i , i to dla w i e l b ł ą d ó w . T r u d n o d z i ś do­ k ł a d n i e j w y j a ś n i ć p r z y c z y n y niedostatku u obu g r u p —• T a j d ż i j n i Choszut. B y ć m o ż e f a k t koczowania na bliskie odległości, a zatem i m n i e j ­ sze zapotrzebowanie na z w i e r z ę t a w ł a ś c i w i e t y l k o do t r a n s p o r t u s ł u ż ą ­ ce, u c z y n i ł s z e r s z ą i c h h o d o w l ę z b y t e c z n ą , ale m o ż l i w e jest t e ż w y j a ś n i e ­ nie o d w r o t n e — niedostatek bazy t r a n s p o r t o w e j nie p o z w a l a ł na p o k o ­ n y w a n i e znaczniejszych odległości, t y m s a m y m p o ś r e d n i o d z i a ł a j ą c w k i e ­ r u n k u r o z w i n i ę c i a h o d o w l i owiec i k ó z , bardziej o d p o r n y c h na zimno i su­ rowsze w a r u n k i , j a k i e p a n o w a ł y na b l i s k i c h l e t n i s k o m zimowiskach t y c h Torgutów. Pojęcie zamożności tych grup także może być względne — zwierzę­ c i e m p r e s t i ż o w y m jest w M o n g o l i i bardzo często k o ń i ilość ich, a t a k ż e w i e l b ł ą d ó w — w rejonach gobijskich — o k r e ś l a j e d n o c z e ś n i e w potocznej ś w i a d o m o ś c i status m a j ą t k o w y r o d z i n y ; opinia o mniejszej z a m o ż n o ś c i C h o s z u t ó w i T a j d ż i j n m o ż e w y n i k a ć w ł a ś n i e z mniejszej ilości t y c h z w i e ­ r z ą t , a nie z faktycznego rozeznania w stanie m a j ą t k o w y m r o d z i n T a j ­ d ż i j n i C h o s z u t ó w . N a w e t f a k t zajmowania się przez obie te g r u p y (w w i ę k s z y m s t o p n i u n i ż przez p o z o s t a ł e ) u p r a w ą ziemi jest t y l k o w z g l ę d ­ n y m a r g u m e n t e m ś w i a d c z ą c y m o i c h mniejszej z a m o ż n o ś c i ; u p r a w a zie­ m i — częściowo p r z y n a j m n i e j — m o ż e w y n i k a ć z tego, że tak w i o s n ą , j a k i j e s i e n i ą przekoczowanie z a j m o w a ł o znacznie m n i e j czasu i w i ę c e j po­ z o s t a w a ł o go wolnego do w y k o r z y s t a n i a na prace rolnicze. W p r z y p a d k u W a n g i j n czy Beelijn, dla k t ó r y c h przemieszczenie z a j m o w a ł o d w a i p ó ł l u b t r z y k r o t n i e w i ę c e j czasu, m n i e j p o z o s t a w a ł o go na inne prace — choć, co c h c ę p o d k r e ś l i ć , jest to t y l k o jedna z m o ż l i w o ś c i i b y ć m o ż e n a w e t uboczna, w y j a ś n i e n i a w i ę k s z e j p o p u l a r n o ś c i u p r a w y z i e m i u C h o s z u t ó w i T a j d ż i j n n i ż u p o z o s t a ł y c h g r u p t o r g u c k i c h . Poza t y m u p r a w a z i e m i , siew i z b i o r y o g r a n i c z a ł y się do najprostszych c z y n n o ś c i , w y k o n y w a n y c h podczas p o b y t u na w i o s e n n y c h i jesiennych pastwiskach. Tak w i ę c w za- �144 L E C H MRÓZ sadzie roczny c y k l ż y c i o w y o g r a n i c z a ł się do k i l k a k r o t n y c h p r z e m i e s z c z e ń stad i j u r t , w e d ł u g tego samego powielanego w z o r u i w e d ł u g tej sa­ m e j — na ogół — m a r s z r u t y , podczas z a ś p o b y t u na k o l e j n y c h p a s t w i ­ skach do p i l n o w a n i a p a s ą c y c h się stad i p r z e r o b u m l e k a na r ó ż n e g o r o ­ d z a j u — w s k r o m n y m z r e s z t ą asortymencie — p r o d u k t y mleczne stano­ wiące podstawę wyżywienia. P o m i ę d z y p o s z c z e g ó l n y m i g r u p a m i T o r g u t ó w i s t n i a ł y r ó ż n i c e w sche­ macie koczowania — co b y ł o j u ż sygnalizowane — j e d n a k ż e nie b y ł y to r ó ż n i c e zasadnicze. T y m s a m y m m o ż l i w e jest przedstawienie pewnego o g ó l n e g o schematu koczowania T o r g u t ó w ; r ó ż n i c e w stosunku do tego schematu, n a j c z ę ś c i e j n i e z b y t d u ż e , w y n i k a j ą z p r z y n a l e ż n o ś c i do tej czy i n n e j g r u p y , a zatem i nie t y c h samych r e j o n ó w pastwisk ( g ł ó w n i e z i ­ m o w y c h ) , historycznego etapu r o z w o j u oraz w a h n i ę ć k l i m a t y c z n y c h . Wyruszenie na pastwiska letnie n a s t ę p o w a ł o n a j c z ę ś c i e j około p o ł o w y czerwca, p o b y t na n i c h t r w a ł p r z e c i ę t n i e do p o ł o w y w r z e ś n i a ; niekiedy, jeśli w a r u n k i b y ł y s p r z y j a j ą c e l u b jeśli w dolinie b y ł a susza, p r z e d ł u ż a n o p o b y t o k i l k a t y g o d n i . Podczas lata t r z y - i czterokrotnie zmieniano m i e j ­ sce w y p a s u p r z e p ę d z a j ą c stada na o d l e g ł o ś ć około 5 do 7 k m . W ę d r ó w k a na pastwiska jesienne t r w a ł a 2 do 5 d n i , w z a l e ż n o ś c i od rodzaju p r o w a ­ dzonych stad (z b y d ł e m w ę d r o w a n o w o l n i e j n i ż z o w c a m i czy kozami) i rodzaju t r a n s p o r t u . J u r t y i d o b y t e k p r z e w o ż o n o na w i e l b ł ą d a c h , ale b y w a ł y w y p a d k i , gdy u ż y w a n o do tego celu b y d ł a , co o c z y w i ś c i e w ę ­ d r ó w k ę p r z e d ł u ż a ł o . B y d ł a do t r a n s p o r t u u ż y w a l i , j a k j u ż z o s t a ł o p o w i e ­ dziane, T a j d ż i j n i Choszuci, a w latach p o w o j e n n y c h — w w y n i k u k l ę s k i i w y g i n i ę c i a części stad — r ó w n i e ż grupa B e e l i j n . Pastwiska jesienne, zimowe i wiosenne z n a j d o w a ł y s i ę na ogół blisko siebie i odległość m i ę ­ d z y n i m i j e d y n i e w y j ą t k o w o d o c h o d z i ł a do 100 k m , licząc d r o g ę w z d ł u ż biegu m e a n d r u j ą c e j rzeki B u ł g a n . W p r z y p a d k u C h o s z u t ó w i T a j d ż i j n pas­ t w i s k a jesienno-zimowo-wiosenne l e ż a ł y znacznie b l i ż e j siebie, w o d ­ ległości k i l k u k i l o m e t r ó w , w w ą w o z i e , k t ó r y m p ł y n i e Bajan g o ł a ż do miejsca jego u j ś c i a do B u ł g a n goł. W ą w ó z ten i dziś z r e s z t ą s t a n o w i b a z ę dla w y p a s u znacznej części stad s p ó ł d z i e l c z y c h . P o b y t na pastwiskach jesiennych t r w a ł z w y k l e do p o ł o w y listopada, z przemieszczaniem s i ę ś r e d n i o t r z y k r o t n y m do k o l e j n y c h zakoli B u ł g a n u czy Bajan g o ł . D r o g a na pastwiska z i m o w e z a j m o w a ł a ś r e d n i o jeden d z i e ń . Miejsca u ż y t k o w a ­ ne z i m ą m u s i a ł y w y r ó ż n i a ć s i ę nie t y l k o d o b r ą p a s z ą , ale i b y ć w m i a r ę dobrze o s ł o n i ę t e od w i a t r u i zimna, w t y m b o w i e m okresie o d b y w a ł o s i ę p r z y j m o w a n i e t z w . m ł o d n i a k a . Na p r z e ł o m i e lutego i marca (zazwy­ czaj) wyruszano na pastwiska wiosenne — n i e k i e d y b y ł o i c h d w a : p i e r w ­ sze na okres wczesnej w i o s n y i drugie p r z e ł o m u w i o s n y i lata — s k ą d z n ó w wyruszano w p o c z ą t k u czerwca na pastwiska letnie, d o c i e r a j ą c t a m po 3-5 dniach (w p r z y p a d k u T a j d ż i j n i C h o s z u t ó w po 2-3 dniach). W y ł o ­ m e m b y ł y lata suche, g d y z a c h o d z i ł a k o n i e c z n o ś ć p ę d z e n i a części stad a ż pod B a j t a g Bogdo, c z y l i dalsze o k o ł o 150 k m na p o ł u d n i e , w t e d y droga �RYTM TORGUCKIEGO KOCZOWANIA 145 z pastwisk l e t n i c h t r w a ł a ponad t y d z i e ń . Ten r y t m rocznego p r z e p ę d u stad i j u r t y , w e d ł u g tego samego powielanego w z o r u i w e d ł u g tej sak l i m a t y c z n y m i czy i n n y m i p r z y c z y n a m i j a k i e g o ś s z c z e g ó l n e g o c h a r a k t e r u . 5. W e w s z y s t k i c h z w y m i e n i o n y c h g r u p wypasano w zasadzie 5 p o d ­ s t a w o w y c h g a t u n k ó w z w i e r z ą t . Chowog-sair w momencie p r z y k o c z o w a n i a do M o n g o l i i s t a n o w i l i g r u p ę d o ś ć b o g a t ą . J e d n a k ż e sytuacja, w j a ­ k i e j się z n a l e ź l i , i f a k t szybkiego opuszczenia S i n k i a n g u s p o w o d o w a ł y , ż e swoje stada b y d ł a , owiec i k ó z m u s i e l i p o z o s t a w i ć — w części je sprze­ d a j ą c , w części p o z o s t a w i a j ą c r o d z i n o m . T y m s a m y m , c h o c i a ż p r z y p r o ­ w a d z i l i ze s o b ą spore ilości k o n i i w i e l b ł ą d ó w , część z n i c h m u s i e l i bez­ p o ś r e d n i o po p r z e j ś c i u w y m i e n i ć na z w i e r z ę t a mleczne. W k r ó t c e po p r z y k o c z o w a n i u Chowog-sair p r z y s z ł a k l ę s k a b r a k u paszy — dzud, w w y ­ n i k u czego znaczne ilości z w i e r z ą t w y g i n ę ł y . S p o w o d o w a ł o to powszech­ ne z u b o ż e n i e Chowog-sair, ale i p o z o s t a ł y c h g r u p T o r g u t ó w (w n i e k t ó ­ r y c h rodzinach z 50 do 80 sztuk z w i e r z ą t p o z o s t a ł o po 2, 3, i t o n a j ­ częściej owiec). W t e d y t e ż u p r a w a ziemi s t a ł a się powszechniejsza j a k o u m o ż l i w i a j ą c a p r z e t r w a n i e do m o m e n t u p o w t ó r n e g o w z r o s t u p o g ł o w i a stad. N a w e t po u s p ó ł d z i e l c z e n i u nie n a s t ą p i ł y j a k i e ś znaczniejsze z m i a n y w s t r u k t u r z e stad, poprzez np. r o z w i n i ę c i e specjalnie h o d o w l i k t ó r e g o ś z g a t u n k ó w z w i e r z ą t . W a h n i ę c i a k l i m a t y c z n e , k o n i e c z n o ś c i cyklicznego zmieniania pastwisk p o w o d u j ą , że r o z w i n i ę c i e h o d o w l i jednego t y l k o rodzaju z w i e r z ą t b y ł o b y r y z y k o w n e , tak w i ę c t r a d y c y j n y w z ó r , w y p r a c o ­ w a n y przez pokolenia, jest w zasadzie k o n t y n u o w a n y — t a k w stadach indywidualnych, jak i spółdzielczych, choć oczywiście w przypadku tych ostatnich z m o d y f i k o w a n y zasadami nowej p o l i t y k i i organizacji. 6. D a w n e r e j o n y w y p a s u i koczowania T o r g u t ó w o g r a n i c z a ł y się do części dzisiejszego B u ł g a n somonu. Obecne c e n t r u m somonu B u ł g a n m i e ś c i się w rejonie, gdzie od dawna i przez s p o r ą część r o k u k o n c e n t r o w a ł o się ż y c i e T o r g u t ó w g r u p Beeljn, T a j d ż i j n i Choszut. I c h dawne o ś r o d k i a d m i n i s t r a c y j n e z siedzibami nojonów i lamajskimi k l a s z t o r a m i z n a j d o w a ł y się niedaleko B u r e n Chajrchan, g ó r y otaczanej czcią j a k o miejsce ś w i ę t e , l e ż ą c e j na p ó ł n o c od dzisiejszego c e n t r u m i w jego b e z p o ś r e d n i e j b l i s k o ś c i . O d l e g ł o ś ć t y c h c e n t r ó w p o s z c z e g ó l n y c h g r u p w a h a ł a się od 10 do około 30 k m od B u r e n Chajrchan. N a j b l i ż e j obecnego c e n t r u m somonu z n a j d o w a ł y się t e r y t o r i a zimowe B e e l i j n — B a j a n Sudal w r a z z c e n t r u m T J s ł u u r y n (Cagan Tung), t e r y t o r i a T a j d ż i j n b y ł y nieco dalej na p ó ł n o c — Czonotyn Char U d z u u r , a C h o s z u t ó w na p ó ł n o c n y w s c h ó d — Chagszaal ( c e n t r u m S u m i j n Cagan). T a k ż e letnie pastwiska l e ż a ł y tam, gdzie i obecnie n a j ­ częściej l a t e m p r o w a d z o n y jest wypas, na halach I n d e r t i Toszilt (nazwy od p o t o k ó w w p a d a j ą c y c h w g ó r n y m biegu B u ł g a n goł), z t y m że Torguci B e e l i j n i T a j d ż i j n u ż y t k o w a l i t e r e n y I n d e r t , w Toszilt z a ś n a j c z ę ś c i e j w y p a s a l i Choszuci. 10 — Etnografia Polska, t. X X I . z. 1 �146 L E C H MRÓZ T a k w i ę c przez c a ł e lata czy n a w e t pokolenia r u c h o d b y w a ł się na tej p o ł u d n i o w o - p ó ł n o c n e j trasie. W s p ó l n e u ż y t k o w a n i e pastwisk przez B e e l i j n i T a j d ż i j n z r o z u m i a ł e jest c h o ć b y przez f a k t , że obie g r u p y p o d ­ legały wspólnie wang-nojonowi, jednakże w obrębie terenu objętego n a z w ą I n d e r t k a ż d a m i a ł a swoje o k r e ś l o n e r e j o n y wypasu. Siedziby g r u p y W a n g i j n z n a j d o w a ł y się t y l k o niewiele k i l o m e t r ó w na z a c h ó d , w p o b l i ż u g r a n i c y z C h i n a m i , c h o ć j u ż na terenie S i n k i a n g u . D a s z w a n d ż i l , jamyn ( c e n t r u m a d m i n i s t r a c y j n e g r u p y W a n g i j n , siedziba wang-nojona i zarazem c e n t r u m s ą d o w n i c z o - a d m i n i s t r a c y j n e „ p i ę c i u so­ m o n ó w t o r g u c k i c h " ) , z n a j d o w a ł o się u ujścia Cagan goł do rzeki B u ł ­ gan — m n i e j w i ę c e j na tej samej w y s o k o ś c i geograficznej co B u r e n Chajrchan, pastwiska z a ś letnie w g ó r a c h , na halach G u r w a n nur, na w y s o k o ś c i I n d e r t , c h o ć po d r u g i e j stronie granicy. 7. Okres r e w o l u c j i i lata n a s t ę p n e p r z y n i o s ł y zmiany, j e d n a k ż e t y l k o w p r z y p a d k u części T o r g u t ó w b y ł y to z m i a n y zasadnicze. P o m i j a m t u t a j zagadnienie z m i a n u s t r o j o w y c h , wyswobodzenie pasterzy z p o d l e g ł o ś c i n o j o n o m i u t r a t ę w p ł y w ó w k o ś c i o ł a lamajskiego, k t ó r y z r e s z t ą na t y m terenie n i g d y w ł a ś c i w i e nie b y ł tak r o z w i n i ę t y j a k w i n n y c h rejonach M o n g o l i i . J e ś l i chodzi o sam rodzaj życia i k o c z o w n i c t w o torguckie, za­ sadnicze p r z e o b r a ż e n i a n a s t ą p i ł y dopiero w latach masowego u s p ó ł d z i e l czenia. Ruch r e w o l u c y j n y w M o n g o l i i r o z w i j a ł się w rejonach bardziej cen­ t r a l n i e u s y t u o w a n y c h i Torguci, ż y j ą c y na peryferiach, a w k a ż d y m r a ­ zie w znacznej odległości, nie bardzo — j a k m o ż n a s ą d z i ć — o r i e n t o w a l i się w k i e r u n k u z m i a n i i c h p o d s t a w o w y c h z a ł o ż e n i a c h . P o n i e w a ż z a ś n o w a idea g r o z i ł a z m i a n ą dotychczasowego życia, w i e l u T o r g u t ó w oba­ w i a ł o się po prostu r e w o l u c j i (tak z r e s z t ą jednoznacznie z o s t a ł o to p r z e d ­ stawione w w y w i a d a c h ) . Dlatego część T o r g u t ó w , n i e p e w n y c h losu w re­ w o l u c y j n e j M o n g o l i i , z a r e a g o w a ł a opuszczeniem M o n g o l i i i u c i e c z k ą na t e r e n y S i n k i a n g u . N a przekoczowanie t a m z d e c y d o w a ł a się część ( p r a w ­ dopodobnie znaczna w i ę k s z o ś ć ) Beelijn, k t ó r z y odeszli prowadzeni przez swojego nojona. W a n g i j n w w i ę k s z o ś c i zamieszkiwali w t y m czasie po drugiej stronie granicy, t o t e ż przykoczowanie t a m t a k ż e tej części, k t ó r a aktualnie p r z e b y w a ł a w M o n g o l i i , t r u d n o u w a ż a ć za u c i e c z k ę ( n a l e ż y pa­ m i ę t a ć , że w S i n k i a n g u z n a j d o w a ł o się c e n t r u m administracyjne W a n ­ g i j n ) . B e e l i j n b y l i g r u p ą stosunkowo blisko z w i ą z a n ą z W a n g i j n — ten f a k t t a k ż e m ó g ł w p ł y n ą ć na p o w s z e c h n o ś ć i c h m i g r a c j i . W n i e w i e l k i m stopniu na o d e j ś c i e d e c y d o w a l i się T a j d ż i j n i Choszut — i n t e r e s u j ą c e jest to z w ł a s z c z a w p r z y p a d k u T a j d ż i j n , k t ó r z y r ó w n i e ż — j a k i B e e l i j n — podlegali w a n g - n o j o n o w i . Z a w a ż y ł a t u t a j chyba postawa nojona T a j d ż i j n , k t ó r y sam p o s t a n o w i ł z o s t a ć w M o n g o l i i . Może t e ż znaczenie m i a ł o to, że tak T a j d ż i j n , j a k Choszuci b y l i g r u p a m i stosunkowo najbardziej sta­ b i l n y m i — w w i ę k s z y m s t o p n i u z a j m o w a l i się u p r a w ą ziemi, w stadach i c h p r z e w a ż a ł y owce i kozy, k t ó r e nie s ą w stanie tak szybko w ę d r o w a ć , �RYTM TORGUCKIEGO KOCZOWANIA 147 oraz b y d ł o znacznie gorzej n a d a j ą c e się do t r a n s p o r t u n i ż konie i w i e l ­ błądy. R u c h e m i g r a c y j n y do S i n k i a n g u zainicjowali W a n g i j n , k t ó r z y o p u ś c i l i M o n g o l i ę w k r ó t c e po r e w o l u c j i i jeszcze za panowania bogdo-gegena, w r o k u 1923 . B e e l i j n , T a j d ż i j n i Choszuci dopiero w k i l k a lat p ó ź n i e j zdecydowali się na ten k r o k , i to j u ż w okresie r e p u b l i k i — w r o k u 1930 (pojedynczy o d k o c z o w y w a l i j u ż w r o k u 1929). J e d n a k ż e j u ż po u p ł y w i e około r o k u od m o m e n t u e m i g r a c j i do S i n k i a n g u rozpoczyna się r u c h p o w r o t n y — pierwsza p a r t i a u c i e k i n i e r ó w powraca na swoje dawne pas­ t w i s k a . Na przestrzeni trzech lat — do 1933 г., p o w r a c a j ą nie t y l k o T a j d ż i j n , Choszuci i Beelijn, ale t a k ż e ci W a n g i j n , k t ó r z y odkoczowali do S i n k i a n g u jeszcze w 1923 r. — ci ostatni p r z y p r o w a d z a j ą ze s o b ą t a k ż e W a n g i j n ó w , k t ó r z y c a ł y czas i przed r e w o l u c j ą mieszkali w S i n k i a n g u . P r z y c z y n ą tego masowego p o w r o t u i ucieczki z S i n k i a n g u b y ł o w e d ł u g w y p o w i e d z i i n f o r m a t o r ó w to, że z o r i e n t o w a l i się, iż w M o n g o l i i jest lepiej, pastwiska w S i n k i a n g u są gorsze, a ponadto w Chinach groził i m p o b ó r do wojska. 6 L a t a s p ę d z o n e w S i n k i a n g u nie w y w a r ł y j a k i e g o ś zasadniczego w p ł y ­ w u na ż y c i e pasterzy — p o d j ę l i po p r o s t u p r z e r w a n y na ten czas w z ó r ż y c i a i w r ó c i l i na dawne szlaki koczowania. Jedynie dla W a n g i j n p r z y koczowanie o z n a c z a ł o z m i a n ę — nie m o g l i j u ż w y p a s a ć na l e t n i c h pastwiskach G u r w a n n u r i d o ł ą c z y l i do B e e l i j n w y p a s a j ą c w I n d e r t . T y m s a m y m z a g ę ś c i ł y się pastwiska zimowe i letnie, jednak z u w a g i na dostatek — na ogół — paszy nie p r o w a d z i ł o to, j a k się w y d a j e , do j a k i c h ś komplikacji. K o l e j n y m w a ż n y m m o m e n t e m b y ł o przykoczowanie w latach 1943-1948 Chowog-sair. P o w o d e m p r z y j ś c i a b y ł o n i e u k o n t e n t o w a n i e miejsco­ w y m i w a r u n k a m i , a przede w s z y s t k i m n a p i ę t a sytuacja w S i n k i a n g u —• w t y m czasie d z i a ł a ł y t a m g r u p y zbrojne pod w o d z ą Osmana, k t ó r y d ą ż ą c do ustanowienia n i e z a l e ż n e g o p a ń s t w a kazachskiego d o p u s z c z a ł s i ę prze­ s t ę p s t w — r a b u n k ó w i m o r d ó w w stosunku do l u d n o ś c i torguckiej. Poza t y m część Chowog-sair z d e c y d o w a ł a się na przykoczowanie do M o n g o l i i pod w p ł y w e m r e w o l u c y j n y c h idei r o z p r z e s t r z e n i a j ą c y c h się poprzez g r a ­ n i c ę w w y n i k u d z i a ł a n i a a g i t a t o r ó w . D l a Chowog-sair w i ę c r e w o l u c j a b y ł a o z n a k ą z m i a n y r a d y k a l n e j — c a ł k o w i t e g o , t r w a ł e g o porzucenia d a w n y c h koczowisk i p r z e j ś c i a na nowe. P o c z ą t k o w o nieliczni C h o w o g -sair (najpierw p r z y k o c z o w a ł o 5 rodzin) d o ł ą c z y l i do W a n g i j n w y p a s a j ą c razem z n i m i , a w momencie liczniejszego p r z y b y c i a s k i e r o w a n i zostali na letnie w y p a s y na pastwiska Conchilt, k t ó r e p r z e d t e m nie b y ł y u ż y t ­ kowane przez T o r g u t ó w , a a d m i n i s t r a c y j n i e n a l e ż ą w ogóle do s ą s i e d n i e g o a j m a k u . T y m s a m y m przykoczowanie Chowog-sair nie o z n a c z a ł o dla 6 Ruch ten rozpoczął się prawdopodobnie już w 1922 г., choć większość moich r o z m ó w c ó w odnosiła fakt emigracji do 1923 r. �148 L E C H MRÓZ m i e j s c o w y c h — w zasadzie — z m i a n y a n i n a w e t z a k ł ó c e n i a t r a d y c y j n e ­ go c y k l u rocznego koczowania. P o c z ą t k o w o sytuacja Chowog-sair na terenie B u ł g a n somonu p r z e d ­ s t a w i a ł a się niekorzystnie. Spora część i c h stad p o z o s t a ł a w S i n k i a n g u . Z o s t a w i l i t a k ż e l u b s t r a c i l i część s p r z ę t ó w gospodarczych. Poza t y m ci, k t ó r z y p r z y b y l i w pierwszej f a l i , b y l i t r a k t o w a n i p o c z ą t k o w o j a k o c u ­ dzoziemcy i przez p i e r w s z y r o k do d w ó c h lat nie m i e l i p e ł n e j swobody, np. w ę d r o w a n i a na pastwiska letnie, ograniczeni w poruszaniu się do d o l i n y r z e k i B u ł g a n . P o t e m p r z y s z e d ł dzud i d u ż a część stad p a d ł a ; w tej s y t u a c j i spora część Chowog-sair z a j ę ł a się z k o n i e c z n o ś c i t a k ż e u p r a w ą ziemi, nie r e z y g n u j ą c j e d n a k z u p e ł n i e z pasterstwa — c h o ć czasowo ograniczonego. G d y z a i s t n i a ł a m o ż l i w o ś ć , p o d j ę l i i oni w ę d r o w a n i e do­ p a s o w u j ą c się do miejscowego c y k l u , u ż y t k u j ą c te same pastwiska co i W a n g i j n oraz pastwiska Conchilt, c h o c i a ż n a d a l n i e k t ó r z y ł ą c z y l i to z u p r a w ą ziemi. T e n stan t r w a ł przez k i l k a lat, z a k ł ó c a n y czasami z m i a ­ n a m i r e j o n ó w w y p a s ó w w w y n i k u decyzji w ł a d z somonowych. N a l e ż y d o d a ć , że lata czterdzieste to nie t y l k o okres przykoczowania Chowog-sair. M n i e j w i ę c e j w t y m s a m y m czasie (1944-1948) p r z y b y ł y do M o n g o l i i dalsze g r u p y W a n g i j n . W Chinach i rejonach p r z y g r a n i c z n y c h p a n u j ą c e n a p i ę c i e d o t y k a ł o nie t y l k o Chowog-sair. W a n g i j n , k t ó r y c h sporo p r z e b y w a ł o p r z e c i e ż stale w S i n k i a n g u , m i m o g r a n i c y u t r z y m y w a l i k o n t a k t y rodzinne z W a n g i j n a m i z M o n g o l i i i gdy sytuacja w Chinach z a o g n i ł a się, a p r z y t y m r o z p o c z ę ł y się r e k w i z y c j e — z w ł a s z c z a k o n i — z d e c y d o w a l i się, i p r o w a d z e n i przez p r z y b y s z ó w z M o n g o l i i p r z e k r o c z y l i g r a n i c ę . A k c j a b y ł a zorganizowana — W a n g i j n z S i n k i a n g u r o z s y ł a l i do p o s z c z e g ó l n y c h g r u p i r o d z i n p o s ł a ń c ó w z i n f o r m a c j a m i o planowanej ucieczce. W ten s p o s ó b znaczna część rodzin p r z y k r o c z o w a ł a , z w ł a s z c z a t y c h , k t ó r e z a m i e s z k i w a ł y r e j o n y przygraniczne i okolice dawnego cen­ t r u m D a s z w a n d ż i l . W i ę z y rodzinne, j a k i e ł ą c z y ł y i c h z W a n g i j n a m i ż y ­ j ą c y m i w M o n g o l i i , u m o ż l i w i ł y i m szybkie i b e z k o n f l i k t o w e w ł ą c z e n i e się do miejscowej s p o ł e c z n o ś c i i p o d j ę c i e w y p a s u w e d ł u g miejscowego w z o r u i na t y c h samych pastwiskach co W a n g i j n o w i e z dawna za­ siedziali, t y m s a m y m i dla m i e j s c o w y c h T o r g u t ó w nie o z n a c z a ł o to j a ­ k i c h ś k o m p l i k a c j i czy zmian. 8. W w y n i k u p r z e k o c z o w a ń do S i n k i a n g u i p o w r o t u część pasterzy u t r a c i ł a spory procent z w i e r z ą t , ponadto p r z y s z ł y lata k l ę s k i , gdy z w i e r z ę t a masowo g i n ę ł y : t a k i b y ł r o k 1945, k i e d y to p o g ł o w i e stad z m n i e j s z y ł o się o około d w i e trzecie. W efekcie z u b o ż e n i a część l u d n o ś c i zmuszona z o s t a ł a do zajęcia się r o l n i c t w e m . W p r a w d z i e u p r a w a z i e m i b y ł a na t y m terenie znana, ale nie b y ł a r o z w i n i ę t a . Z a j m o w a ł y się n i ą d a w n i e j g ł ó w n i e r o z i n y z g r u p T a j d ż i j n i C h o s z u t ó w i n i e z b y t licznie B e e l i j n — o c z y w i ś c i e poza u p r a w n y m i p o l a m i k l a s z t o r n y m i , bo te i s t n i a ł y na i n n y c h zasadach. J e d n a k ż e u p r a w a ziemi nie p r z e k r e ś l a ł a pasterskie­ go c h a r a k t e r u t y c h g r u p . Pola u p r a w n e z n a j d o w a ł y się w dolinie r z e k i �RYTM TORGUCKIEGO KOCZOWANIA 149 B u ł g a n i p r z y zbiegu B a j a n goł i B u ł g a n goł, a w i ę c w p o b l i ż u pastwisk jesienno-zimowych, siew o d b y w a ł s i ę w czasie p o b y t u na pastwiskach w i o s e n n y c h (na p r z e ł o m i e k w i e t n i a i maja), a z b i o r y po powrocie z past­ w i s k l e t n i c h , o b r ó b k a ziemi z a ś o g r a n i c z a ł a s i ę w zasadzie do zaorania j e j r a d ł e m po u p r z e d n i m w y s i a n i u ziarna i p o p r a w i e n i a r o w ó w d o p r o w a ­ d z a j ą c y c h w o d ę do p ó l . L a t e m t y l k o jeden do d w ó c h r a z y w ł a ś c i c i e l o d ­ w i e d z a ł swoje pola w celu wpuszczenia w o d y do k a n a ł ó w n a w a d n i a j ą c y c h . Poza t y m j e d n a k r y t m rocznego ż y c i a nadal o k r e ś l a n y b y ł s e z o n o w y m i w ę d r ó w k a m i ze stadami. ( U p r a w a ziemi k o n t y n u o w a n a b y ł a t a k ż e w n i e ­ k t ó r y c h p r z y p a d k a c h — n a w e t po p o w t ó r n y m wzbogaceniu się — p o d w p ł y w e m p o p y t u na p r o d u k t y r o l n e ze s t r o n y m i e s z k a ń c ó w s ą s i e d n i c h na w s c h ó d l e ż ą c y c h s o m o n ó w Ujencz i A ł t a j , nie p o s i a d a j ą c y c h w a r u n k ó w do r o z w i n i ę c i a u p r a w y ziemi, a t a k ż e n o w e j p o l i t y k i w ł a d z m o n g o l s k i c h k ł a d ą c y c h nacisk na r o z w ó j r o l n i c t w a . T e n stan t r w a ł do u s p ó ł d z i e l c z e nia — a n a w e t do d w ó c h l a t po t y m fakcie — k i e d y to u p r a w i a n i e ziemi p r z e j ę ł a specjalna brygada s p ó ł d z i e l n i ) . 9. Z n a c z n y m m o m e n t e m w ż y c i u T o r g u t ó w B u ł g a n somonu b y ł o m a ­ sowe u s p ó ł d z i e l c z e n i e stad w 1959 r. W ł a ś c i w i e j u ż w c z e ś n i e j część l u d ­ ności z r ó ż n y c h g r u p w s t ą p i ł a do s p ó ł d z i e l n i , j e d n a k ż e dopiero w 1959 r o k u akcja n a b r a ł a powszechnego c h a r a k t e r u . O d tej c h w i l i T o r g u c i stali s i ę pasterzami k o c z u j ą c y m i w r a z ze stadami s p ó ł d z i e l n i . J e d n a k ż e m o g l i t a k ż e p o s i a d a ć w ł a s n e stado — ograniczone i l o ś c i o w o do 50 z w i e r z ą t — k t ó r e wypasane b y ł o na t y c h samych terenach, co stada s p ó ł d z i e l c z e . M i m o w i ę c z m i a n y w ł a ś c i c i e l a — dysponenta znacznej części stad, c y k l rocznego ż y c i a i koczowania p o z o s t a ł podobny. Wprowadzenie i realizo­ w a n i e n o w y c h , bardziej u j e d n o l i c o n y c h zasad p o l i t y k i gospodarczej u s t a l i ł o n o r m y , w e d ł u g k t ó r y c h pasterz r o z l i c z a ł się z pracy, co jest n o w o ś c i ą w stosunku do u k ł a d u tradycyjnego, podobnie j a k decydowanie 0 s a m y m wypasie i przekoczowaniach pozostaje w zasadzie poza i n d y ­ w i d u a l n ą o c e n ą i d e c y z j ą , g d y ż k i e r o w a n e jest o d g ó r n i e . Posiadanie w ł a s n y c h stad p o d t r z y m u j e jednak t r a d y c y j n y s t y l pracy i życia, p o ­ dobnie j a k fakt, że r e j o n y pastwisk oraz szlaki w ę d r ó w e k p o z o s t a ł y d l a w i ę k s z o ś c i te same. W r a m a c h s p ó ł d z i e l n i doszło do nowego p o d z i a ł u na b r y g a d y z j e d n o ­ czesnym p o d z i a ł e m t e r e n ó w w y p a s u . Chowog-sair (3 brygada) o t r z y m a l i pastwiska najrzadziej u ż y w a n e przed r e w o l u c j ą przez m i e j s c o w y c h — Conchilt, w r a z z n i m i p r z e b y w a t a m n i e w i e l k a część B e e l i j n oraz K a z a ­ chowie z s ą s i e d n i e g o a j m a k u bajan-olgijskiego. Choszuci i T a j d ż i j n p o ­ zostali na s w y c h d a w n y c h , sprzed r e w o l u c j i , l e t n i c h pastwiskach w T o ­ szilt, a z i m o w i s k a c h w z d ł u ż B a j a n g o ł a ż do B u ł g a n goł, B e e l i j n 1 W a n g i j n z a ś o b j ę l i l e ż ą c e nieco dalej na z a c h ó d pastwiska I n d e r t . Poza t y m — co jest w a ż n e — w w y n i k u c a ł k o w i t e g o p r z e j ę c i a u p r a w y ziemi przez s p e c j a l n ą b r y g a d ę r e k r u t u j ą c ą s i ę g ł ó w n i e z K a z a c h ó w (2 brygada), T o r g u c i m o g l i w r ó c i ć do pasterstwa, t y l k o w zasadzie n i m �150 L E C H MROZ się z a j m u j ą c ; t y m s a m y m po okresie o k o ł o 15 do 30 l a t n a s t ą p i ł p o w r ó t do r y t m u rocznego, j a k i i s t n i a ł na terenie z a m i e s z k i w a n y m przez T o r ­ g u t ó w przed i zaraz po r e w o l u c j i . O c z y w i ś c i e wzbogaconego o pewne nowe elementy w y n i k a j ą c e z p o s t ę p u i p o l i t y k i p a ń s t w o w e j , a t a k ż e przekoczowania Chowog-sair, ale w zasadniczym charakterze podobnego do dawnego. 10. A n a l i z u j ą c t r a d y c j ę k o c z o w n i c z ą T o r g u t ó w B u ł g a n somonu i z m i a ­ ny, j a k i e n a s t ą p i ł y , m o ż n a — p o d s u m o w u j ą c — s t w i e r d z i ć , co n a s t ę p u j e : a) Najbardziej s t a b i l n ą g r u p ą s ą Choszuci — b ę d ą c y j e d n o c z e ś n i e w ł a ś c i w i e w t ó r n i e T o r g u t a m i , g d y ż , j a k j u ż wspomniano, pochodzeniem r ó ż n i ą się od p o z o s t a ł y c h g r u p . T r a d y c y j n i e i od dawna z w i ą z a n i s ą l e t n i m i w y p a s a m i z r e j o n e m T o s z i l t u i nadal — c h o ć j u ż w r a m a c h s p ó ł ­ dzielni — w y p a s a j ą t a m stada. Czas koczowania podlega p e w n y m w a h ­ n i ę c i o m u z a l e ż n i o n y m od d e c y z j i s p ó ł d z i e l n i , ale w zasadzie nie p r z e k r a ­ cza d w ó c h t y g o d n i w stosunku do dawnego w z o r u . Podobnie ilość czasu potrzebna na dotarcie na pastwiska jest w zasadzie taka sama; zmiana dotyczy j e d y n i e f r a g m e n t u drogi, k t ó r ą p ę d z i s i ę stada. Obecnie z po­ w o d u n a p i ę c i a w stosunkach m o n g o l s k o - c h i ń s k i c h pasterze p r z e p ę d z a j ą stada na letnie pastwiska nie t r a d y c y j n ą d r o g ą k t ó r a b i e g ł a p r z y samej granicy, ale nieco bardziej na w s c h ó d , poprzez g ó r y . T o t e ż zdarza się, że droga t r w a o 1 d z i e ń d ł u ż e j . S u m u j ą c m o ż n a p o w i e d z i e ć , że Choszuci p r z e d s t a w i a j ą w y j ą t k o w o s t a b i l n ą f o r m ę koczowania i że z a r ó w n o r e ­ w o l u c j a , j a k i u s p ó ł d z i e l c z e n i e , c h o ć z m i e n i ł y s i ę w s p o s ó b zasadniczy u k ł a d s t o s u n k ó w i zasady i c h życia, samej egzystencji, podobnie j a k r e j o n ó w i r y t m u koczowania, nie z m i e n i ł y w znaczniejszym stopniu. b) D r u g ą w k o l e j n o ś c i g r u p ą , k t ó r a w y k a z u j e w y j ą t k o w o d u ż e z w i ą ­ zanie z d a w n y m i r e j o n a m i w y p a s u , s ą T a j d ż i j n ; t y l k o n i e w i e l k a c z ę ś ć i c h o p u ś c i ł a czasowo — i to na k r ó t k o — M o n g o l i ę . Poza t y m przez c a ł y czas a ż do dzisiaj z w i ą z a n i są ze s w o i m i d a w n y m i t e r e n a m i w y p a s u ; w skali dziesięcioleci z m i a n y s ą n i e w i e l k i e i z w i ą z a n i e z r e j o n e m t r a d y ­ cyjnie u ż y t k o w a n y m jest nadal bardzo d u ż e . P o w a ż n i e j s z ą z m i a n ą — nie w p ł y w a j ą c ą j e d n a k w s p o s ó b zasadniczy na t o k ż y c i a — jest w p r z y ­ p a d k u obu t y c h g r u p c a ł k o w i t e zarzucenie u p r a w y ziemi, co n a s t ą p i ł o w momencie powszechnego u s p ó ł d z i e l c z e n i a . c) W p r z y p a d k u B e e l i j n zmiana w stosunku do okresu p r z e d r e w o l u c y j ­ nego jest znaczniejsza. Po pierwsze w i ę k s z a ilość c z ł o n k ó w tej g r u p y odk o c z o w a ł a czasowo do S i n k i a n g u , a poza t y m w r a m a c h s p ó ł d z i e l n i część B e e l i j n z o s t a ł a przydzielona do b r y g a d y 3 i r a z e m z Chowog-sair lata s p ę d z a j ą na pastwiskach C o n c h i l t . Część koczuje j a k d a w n i e j . S u m u j ą c m o ż n a p o w i e d z i e ć , że B e e l i j n s ą g r u p ą , k t ó r ą w w i ę k s z y m s t o p n i u d o t k n ę ł y zmiany, j e d n a k ż e nie są to z m i a n y bardzo zasadnicze, t y m sa­ m y m m o ż n a B e e l i j n o k r e ś l i ć j a k o g r u p ę w z g l ę d n i e s t a b i l n ą w stosunku do t r a d y c j i . W a ż n y m m o m e n t e m jest to, iż nie i s t n i e j ą j u ż dawne o d - �R Y T M TORGUCKIEGO KOCZOWANIA 151 r ę b n e centra t y c h trzech g r u p — p o s i a d a j ą w s p ó l n e c e n t r u m somonu — B u ł g a n , l e ż ą c e jednak n i e z b y t daleko od d a w n y c h . d) Bardziej zasadnicza zmiana n a s t ą p i ł a d l a W a n g i j n , to znaczy tej i c h części, k t ó r a o s i e d l i ł a się w M o n g o l i i , j e d n a k ż e nie p r z e w a r t o ś c i o w u j ą c ą generalnie j a k o ś c i ż y c i a . W t y m - w z g l ę d z i e p r z y j ś c i e W a n g i j n — poza p r z e s u n i ę c i e m i c h r ó w n o l e ż n i k o w o k u w s c h o d o w i — p r a k t y c z n i e nic nie z m i e n i ł o ; b l i s k o ś ć i c h z g r u p a m i B e e l i j n i T a j d ż i j n , a t a k ż e dostatek pastwisk s p o w o d o w a ł y , że p r z y s z e d ł s z y zaczęli po p r o s t u u ż y t k o w a ć te same co i tamte g r u p y pastwiska i w e d ł u g podobnych zasad. P r z e s u n i ę c i e to w d o d a t k u jest n i e w i e l k i e , g d y ż obecnie W a n g i j n n a l e ż ą do b r y g a d y 4 i letnie i c h pastwiska z n a j d u j ą się w I n d e r t . N a l e ż y z a z n a c z y ć , że w p r z y p a d k u trzech p i e r w s z y c h g r u p z m i a n y r y t m u koczowania i r e j o n ó w z i m o w i s k (a w p r z y p a d k u części B e e l i j n t a k ż e letnisk) w i ą ż ą się z m o m e n t e m u s p ó ł d z i e l c z e n i a . D o tego czasu p o z o s t a w a ł y p r a k t y c z n i e niezmienione. W p r z y p a d k u W a n g i j n zmiana n a s t ą p i ł a w c z e ś n i e j przez sam f a k t osiedlenia się po mongolskiej stronie g r a n i c y i dalsze z m i a n y koczowisk b y ł y j u ż t y l k o k o n s e k w e n c j ą i w y ­ n i k i e m o g ó l n y c h z m i a n o r g a n i z a c y j n y c h w somonie. e) Jedynie w p r z y p a d k u Chowog-sair m o ż n a m ó w i ć o zasadniczej zmianie. P o n i e w a ż od m o m e n t u przykoczowania do M o n g o l i i do po­ wszechnego u s p ó ł d z i e l c z e n i a t r u d n o m ó w i ć o p o w s t a n i u t r a d y c j i , zatem r o k 1959 jest dla Chowog-sair pewnego rodzaju z a m k n i ę c i e m okresu r o z p o c z ę t e g o w latach czterdziestych. Po t y m czasie dopasowani do m i e j ­ scowych zasad życia, jego r y t m u i r a m o r g a n i z a c y j n y c h p o d e j m u j ą je na zasadach i s t n i e j ą c y c h . 11. J e ż e l i chodzi o r e j o n y w y p a s u , to pastwiska I n d e r t i Toszilt nadal s ą p o d s t a w ą letniego w y p a s u i j a k d a w n i e j , t a k w okresie p o r e w o l u c y j n y m oraz w r a m a c h s p ó ł d z i e l n i u ż y t k o w a n e przez g r u p y B e e l i j n (część), T a j d ż i j n i Choszut, a od lat t r z y d z i e s t y c h t a k ż e przez W a n g i j n . Jedynie pastwiska C o n c h i l t s ą terenem n o w y m d l a letniego w y p a s u , u ż y w a i c h r ó w n i e ż „ n o w a " grupa Chowog-sair, a B e e l i j n dopiero od m o m e n t u u s p ó ł d z i e l c z e n i a w 1959 r . i nowej organizacji b r y g a d . Pastwiska jesienno-zimowo-wiosenne w z d ł u ż B a j a n goł, u ż y w a n e d a w n i e j przez T a j d ż i j n , i u u j ś c i a B a j a n goł do B u ł g a n goł (przez C h o s z u t ó w ) p o z o s t a w a ł y w i c h posiadaniu przez w i e l e l a t po r e w o l u c j i . Obecnie jest t o w r a z z d o l i n ą B u ł g a n u r e j o n w y p a s u w t y c h trzech porach r o k u d l a T a j d ż i j n , C h o s z u t ó w , B e e l i j n oraz W a n g i j n — bez p o d z i a ł u , g d y ż w i ę k s z o ś ć stad jest w s p ó l n a (spółdzielcza). D o l i n a B u ł g a n u jest t a k ż e r e j o n e m z i m o w a n i a stad b r y ­ gady w y p a s a j ą c e j l a t e m na Conchilt. Rejon g ó r s k i B a j t a g Bogdo jest terenem w zasadzie n o w y m . I n f o r ­ m a t o r z y nie w s p o m i n a j ą , j a k o b y d a w n i e j prowadzono t a m wypas stad (przez omawiane g r u p y ) , a i teraz B a j t a g Bogdo t r a k t o w a n e jest j a k o rejon rezerwowy. 12. M i m o p r z e m i a n w ż y c i u pasterzy t o r g u c k i c h w i e l e d a w n y c h cech �152 L E C H MRŮZ i c h ż y c i a p r z e t r w a ł o . M i ę d z y i n n y m i p r z e t r w a ł d a w n y zwyczaj znaczenia stad t a m g a m i . T a k j a k i d a w n i e j W a n g i j n z n a c z ą z w i e r z ę t a p ó ł k s i ę ż y c e m umieszczonym w g ó r n e j części uda, B e e l i j n w p o ł o w i e w y s o k o ś c i uda, a T a j d ż i j n p ó ł k s i ę ż y c e m na w y s o k o ś c i kolana. Ta sama tamga, t y l k o r ó ż n i e umiejscawiana, p o d k r e ś l a w y r a ź n i e dawne p o w i ą z a n i a t y c h trzech g r u p . T a m g ą C h o s z u t ó w jest t z w . taszur ( k n u t —• kreska), a Chowog-r -sair j a k b y falista l i n i a z a ł a m a n a p o ś r o d k u (w p r z y p a d k u Chowog-sair i s t n i a ł a w i ę k s z a ilość t a m g o z n a c z a j ą c y c h p o s z c z e g ó l n e r o d y ) . T a m g a m i — m i m o obecnego przemieszania — znaczy się t y l k o stada w ł a s n e , i n d y w i ­ dualne. T a m g i s ą w y r a ź n y m n a w i ą z a n i e m do t r a d y c j i i dawnej p r z y ­ n a l e ż n o ś c i g r u p o w e j , t y m bardziej że nie m a z w y c z a j u znaczenia z w i e r z ą t t a m g ą i n n e j g r u p y . (Stada s p ó ł d z i e l n i t a k ż e znaczone s ą t a m g a m i w k s z t a ł ­ cie t r z e c h k ó ł — k r ę g ó w , u s y t u o w a n y c h tak, że t w o r z ą t r ó j k ą t ; d w a u podstawy i t r z e c i u g ó r y ) . Naszkicowany c y k l rocznego koczowania znajduje c a ł y szereg u z u p e ł ­ n i e ń w i n n y c h elementach k u l t u r y T o r g u t ó w i w a r u n k u j e w i e l e s y t u a c j i i c h egzystencji. K a ż d o r a z o w e przekoczowanie o k r e ś l a n e jest p e w n y m i ś c i s ł y m i zasadami w y n i k a j ą c y m i z t e c h n i k i i t r a d y c j i , p o d k r e ś l a n e z a w ­ sze — j a k o m o m e n t uroczysty — staranniejszym czy ś w i ą t e c z n y m u b i o r e m i p e w n y m i p r a k t y k a m i , w y r a ż a j ą c y m i n a d z i e j ę zapewnienia p o m y ś l n o ś c i na n o w y c h , c h o ć z n a n y c h terenach. Ta r ó ż n o r o d n o ś ć w z a ­ j e m n y c h p o w i ą z a ń rocznego r y t m u koczowania i i n n y c h s t r o n k u l t u r y i ż y c i a T o r g u t ó w uwidacznia się d o ś ć w y r a z i ś c i e . N i e c h c i a ł b y m j e d n a k w y p r o w a d z a ć j u ż j a k i c h ś o g ó l n i e j s z y c h w n i o s k ó w , g d y ż — z r a c j i sto­ s u n k o w o k r ó t k i c h b a d a ń i b r a k ó w w m a t e r i a ł a c h — m o g ł y b y b y ć one n i e z u p e ł n i e p r a w d z i w e l u b pochopne. B y ć m o ż e też, że n i e k t ó r e zagad­ nienia w m i a r ę p o g ł ę b i e n i a b a d a ń u z y s k a j ą nieco i n n e n a ś w i e t l e n i e czy wyjaśnienie. Jlex Мруз РИТМ ТОРГУТСКОЙ КОЧЕВКИ Резюме На территории Булган сомона кобдоского аймака проживают 4 группы торгутов: ван­ гийн, бээлийн, тайджи, хошут и ховогсарьш. В основу хозяйства этих групп легло пасту­ шество и скотоводствопяти повсеместно разводимых в Монголии видов животных: вер­ блюдов, лошадей, крупного рогатого скота, овец и коз, с тем, что в части групп (тайджи и хошут) в структуре стада преобладали овцы и козы. Группы вангийн, бээлийн и тайджи издавна связаны традицией; все три они подчинялись общему начальству ванг-нойона и хо­ тя, как бээлийн, так и тайджи, имели своих нойонов, ванг являлся начальником всех, как самый высокий чином. Среди этих пяти групп четыре — автохтонные группы. Кочевья бэ­ элийн, тайджи и хошут находились на Алтае на горных лугах Индэрт и Тошильт (летние), зимние же — в долине реки Булган и ее притока Баян гол. Летние пастбища вангийн нахо- �RYTM TORGUCKIEGO KOCZOWANIA 153 дились в Гурван нур на высоте Индэрт, а зимние — близ административного центра торгутских сомонов и местопребывания ванга у устья Цаган гола в Булган гол ; следовательно, районы кочевий вангийн находились на территории Синьцзяна, принадлежащей уже Китаю. Однако вангийн заходили на зиму также и на монгольский участок реки Булган. Итак, в силу факта близкого расположения кочевий и связей с бээлийн и тайджи, также и вангийн можно причислить к автохтонным группам. Один лишь ховогсарын составляют чужую группу, прибывшую из Синьцзяна в 1945-1948 гг. в побеге от вооруженных групп Османа, казах­ ского вождя, стремившегося создать там Независимое государство. В период после революции часть торгутов — большинство вангийн и бээлийн, а также некоторый процент тайджи и хошут — бежала в Синьцзян, неуверенная в своей судьбе в ре­ волюционной Монголии. Однако уже в течение одного — трех лет они вернулись. Лишь пребывание вангийн в Синьцзяне продолжалось около десяти лет, но зато, когда и они перекочевали обратно, с ними прибыли те группы вангийн, которые прежде кочевали всегда только в Синьцзяне — обеспокоенные обстановкой в Китае, теперь они решили бежать в Монголию. В силу близких связей с вангийн они стали пользоваться горными лугами Индэрт, где летом пасли скот бээлийн и тайджи, а на зиму стали сгонять стада в долину реки Булган так же, как и бээлийн. Прежние связи облегчили им сравнительно быстрое прис­ пособление к местным условиям. Годичный цикл жизни составляла четыре-пятикратная смена пастбищ параллельно со сменой времен года (весенних пастбищ обычно было два) и связанное с этим перемещение имущества и скота ; вангийн, после прибытия, стали также вести установленный образ жизни, который, впрочем, не отличался от ведшегося ими прежде. Несмотря на некоторые колебания такое положение продолжалось вплоть до войны. Однако не из-за прибытия ховогсарын в сороковые годы произошли изменения, ибо те ча­ стично присоединились к вангийн, а затем получили новые, до сих пор не употреблявшиеся пастбища Цонхилт — стало быть, не они ввели разлад в существующие соотношения. Это годы дзуду, бедствие недостатка кормов, быстро обеднило пастухов, заставляя обратить внимание на земледелие с целью продержаться до времени размножения скота. Тайджи и хошут уже прежде занимались в незначительных пределах земледелием, но дзуд привел к тому, что это занятие стало повсеместным. Важнейшей датой в жизни торгутов Булган сомона и продолжения ее традиционного образа явился 1958 год — год введения массовой кооперации. В итоге новой политики было введено новое деление на бригады, причем часть бээлийн переводилась с их традиционных летних пастбищ Индэрт на пастбища Цонхилт, которыми они пользуются совместно с при­ шельцами из Синьцзяна — ховогсарын. Однако, в силу факта, что земледелием занялась специальная бригада торгуты Булган сомона смогли вернуться к прежнему образу жизни, ведя ее к тому же чаще всего на своих прежних территориях, с тем, что теперь они, кроме своих, пасут также и кооперативные стада. Изменение же самого цикла кочевки оказыва­ ется минимальным, так как кооперативные власти в основном опираются на опыт, санкци­ онированный традицией. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6199f70ea9171d6dc5357cda3b9e5531.pdf 689111b281660495274d1de13c17af76 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:898 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:826 Title A name given to the resource Torguci Mongolii / ETNOGRAFIA POLSKA 1977 t.21 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1977 t.21 z.1, s.117-136 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szynkiewicz, Sławoj Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z TORGUCI MONGOLII Uwagi na tle pierwszych badań etnograficznych wśród Torgutów ałtajskich Polska ekspedycja etnograficzna w M o n g o l i i p r z e p r o w a d z i ł a w r o k u 1975 w s t ę p n e badania terenowe w ś r ó d T o r g u t ó w a ł t a j s k i c h , k t ó r y to f a k t z a s ł u g u j e na s z c z e g ó l n e odnotowanie, g d y ż b y ł y to badania p i o n i e r ­ skie. Torguci, jedna z g r u p o j r a c k i c h , z a m i e s z k u j ą na terenie M R L w somonie B u ł g a n a j m a k u kobdoskiego w s p ó l n i e z p e w n ą liczbą C h o s z u t ó w . Odgrodzeni od reszty k r a j u pasmem A ł t a j u Mongolskiego, s ą s i a d u j ą na zachodzie z Zachczinami, na p ó ł n o c y z a ś z U r i a n c h a j a m i i K a z a c h a m i , k t ó r z y z r e s z t ą w ostatnich d z i e s i ę c i o l e c i a c h d o ś ć licznie p o c z ę l i k o c z o w a ć t a k ż e na terenach t o r g u c k i c h . T o r g u c i b u ł g a ń s c y s t a n o w i ą część T o r ­ g u t ó w a ł t a j s k i c h rozdzielonych g r a n i c ą p a ń s t w o w ą z C h i n a m i i j e d n o ­ c z e ś n i e część szerszej s p o ł e c z n o ś c i o b e j m u j ą c e j T o r g u t ó w S i n k i a n g u . J e ś l i u w z g l ę d n i m y , że T o r g u c i s t a n o w i l i g ł ó w n y element etnogenetyczny w s p ó ł t w o r z ą c y n a r o d o w o ś ć k a ł m u c k ą , d o j d z i e m y do w n i o s k u , ż e n a l e ż ą oni do w a ż n i e j s z y c h i szeroko rozprzestrzenionych g r u p mongolskich. 1 W l i t e r a t u r z e i s t n i e j ą fragmentaryczne relacje o charakterze etnogra­ f i c z n y m d o t y c z ą c e T o r g u t ó w S i n k i a n g u . D o s t a r c z y ł y i c h z w ł a s z c z a prace Potanina, Iwanowskiego, Grumm-Grzymajły, Todajewej, Haslunda i Ramstedta. Natomiast T o r g u c i a ł t a j s c y s t a n o w i ą , j a k d o t ą d , b i a ł ą p l a m ę na mapie naszego poznania. D o t y c z y to b a d a ń etnograficznych, g d y ż j ę z y k o z n a w c z e p r o w a d z i ł w ś r ó d n i c h w latach 6 0 - t y c h m o n g o l s k i uczony 1 Ponadto bliżej nie określona, lecz niezbyt wielka liczba Torgutów i Szar Torgutów znajduje się także na terenie somonu Tosoncengel w ajmaku D z a w c h a ń skim, C. S z a g d a r s ü r e n , Mongolyn cergijn zachion baiguulaltaas iiusen dorwón owog, [w:] Studia Archaeologica Instituti Historiae Ac. Sc. R. P. Mongolici, t. V, Ułanbator 1972, s. 181. Przypuszczalnie są oni, podobnie jak Eleci w Archangaju, uciekinierami z Dżungarii z czasów podboju mandżurskiego. Mogli zatem niegdyś stanowić wspólnotę z obecnymi Torgutami ałtajskimi przed krótkotrwałym pobytem tych ostatnich nad Wołgą. Potwierdzałby to etnonim Szar Torgut, który koresponduje z n a z w ą rodu Szar (Szaras, Szarnuud) w y s t ę p u j ą c e g o w ł a ś n i e u T o r ­ g u t ó w ałtajskich, podczas gdy brak go u Torgutów tarbagatajskich. �118 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z 2 Ł u w s a n b a ł d a n . N a l e ż ą o n i do t y c h n i e l i c z n y c h m n i e j s z o ś c i w M o n g o l i i , 0 k t ó r y c h b r a k n i e w l i t e r a t u r z e s k r ó t o w e j c h o ć b y i n f o r m a c j i etnograficz­ nej. P r z e w a l s k i , k t ó r e g o ś l a d a m i p r z e m i e r z a ł a nasza ekspedycja A ł t a j Mongolski, p o z o s t a w i ł w zasadzie t y l k o opis k r a j o b r a z u , P o t a n i n z a ś 1 W ł a d i m i r c o w — jedynie listę r o d ó w zaczerpniętą z drugiej r ę k i i w y ­ m a g a j ą c ą , w ś w i e t l e naszych i n f o r m a c j i , poprawek. W tej s y t u a c j i ekspe­ d y c j a nasza p o d j ę ł a się etnograficznego opisu tej s p o ł e c z n o ś c i z z a m i a r e m odtworzenia integralnego obrazu p e w n y c h dziedzin jej k u l t u r y . P o c z ą t k o ­ w y etap b a d a ń u z a s a d n i ł , j a k się w y d a j e , s ł u s z n o ś ć w y b o r u z u w a g i na k u l t u r o w ą i historyczną specyfikę Torgutów. Od k o m u n i k a t u na temat o r i e n t a c y j n y c h b a d a ń na z u p e ł n i e n o w y m terenie nie n a l e ż y o c z e k i w a ć u o g ó l n i e n i a zebranego m a t e r i a ł u , t o t e ż ogra­ n i c z ę się do przedstawienia w s t ę p n y c h w n i o s k ó w , k t ó r e m o g ą m i e ć zna­ czenie dla dalszych s t u d i ó w . W y d a j e się j e d n a k celowe p o p r z e d z i ć je k i l k o m a i n f o r m a c j a m i h i s t o r y c z n y m i i r e f l e k s j a m i p ł y n ą c y m i z zesta­ w i e n i a t y c h i n f o r m a c j i z obserwacjami t e r e n o w y m i . INFORMACJE HISTORYCZNE Torguci p o j a w i a j ą się na scenie historycznej pod koniec X V I w i e k u jako jedno z najsilniejszych u g r u p o w a ń k s z t a ł t u j ą c y c h s y t u a c j ę p o l i t y c z ­ n ą w zespole o j r a c k i m , obok C h o s z u t ó w , C z o r o s ó w , D e r b e t ó w i C h o j t ó w . W k r ó t c e u t r w a l a się i c h p o d z i a ł na d w i e g r u p y k i e r o w a n e przez d w i e g a ł ę z i e tej samej r o d z i n y a r y s t o k r a t y c z n e j . G r u p a p ó ł n o c n a prowadzona przez Cho Or loka separuje się od podstawowego t r z o n u l u d ó w o j r a c k i c h i odkoczowuje na t e r e n y zachodniej Syberii, w dorzecze g ó r n e g o Obu, I r t y s z u i I s z i m u . M i a ł o to miejsce na p r z e ł o m i e w i e k ó w X V I i X V I I , 3 4 2 Badania te nie były publikowane. Dr Łuwsanbałdan udostępnił nam wgląd w swoje materiały terenowe, za co zespół ekspedycji jest mu szczególnie w d z i ę ­ czny. Były to w ó w c z a s wolne obszary w sąsiedztwie terytorium zajętego przez Ojratów. Pod koniec X V I w. Ojraci okazali się szczególnie zagrożeni od wschodu przez Mongołów Chalcha (por. wojna 1587 roku), od zachodu zaś przez uaktywnia­ jących się Kazachów. Toteż dysydentom ojrackim pozostawała w ę d r ó w k a na po­ łudnie lub północ. Oba te kierunki zostały wykorzystane, przy czym najwcześniej południowy (przez Torgutów zwanych później kuku-norskimi). Był on wykorzysty­ wany także i później, w drugiej ćwierci X V I I w. przez Guszi-chana, który usadowił się również w okolicach Kuku-noru tworząc organizm nazywany niekiedy chana­ tem choszuckim, a także podjął próbę podbicia Tybetu. Tak więc w ę d r ó w k i Ojra­ t ó w kierunkowane były przyczynami zewnętrznymi, te zaś ostatnie miały również pewien w p ł y w na decyzje o podjęciu wędrówki. Nie wydaje się zatem usprawie­ dliwiona przedstawiona przez Złatkina ostra krytyka poglądu Kotwiczą, iż tery­ torialna ciasnota powodowana była głównie naciskiem z zewnątrz (I. J . Z ł a t к i n, Istorija Dżungarskogo chanstwa, Moskwa 1964, s. 115 przyp.). Autor ten jedyną przyczynę w ę d r ó w e k upatruje w zapotrzebowaniu na pastwiska, co jest niewątpli­ wie również uproszczeniem i wydaje się nie mieć zastosowania do Dżungarii. 3 4 Pierwszy znany raport o obecności Ojratów nad Obem pochodzi z 1598 Z ł a t к i n, op. cit., s. 123. г., �119 T O R G U C I MONGOLII o d 1627 r. z a ś Cho O r l o k p r o w a d z i w stepy n a d w o ł ż a ń s k i e t y c h ż e p ó ł ­ n o c n y c h T o r g u t ó w oraz c z ę ś ć C h o s z u t ó w i D e r b e t ó w , r a z e m 50 tys. rodzin, c z y l i 250 tys. o s ó b . P o ł u d n i o w a g r u p a T o r g u t ó w p o d z i e l i ł a się na d w i e części, z k t ó r y c h jedna jeszcze w X V I w i e k u o d k o c z o w a ł a poza S i n k i a n g w r e j o n K u k u - n o r u , d r u g a z a ś p o z o s t a ł a w T i e ń s z a n i u , z w ł a s z c z a w do­ l i n i e r z e k i I i i . Ż a d n a z t y c h g r u p zdaje się nie o d g r y w a ć p o w a ż n i e j s z e j r o l i w p o w s t a j ą c y m w ł a ś n i e p a ń s t w i e d ż u n g a r s k i m . Torguci u s u w a j ą się na margines w a l k i o p r z y w ó d z t w o w ś w i e c i e o j r a c k i m , k t ó r a p r o w a d z i do skoncentrowania w ł a d z y w r ę k a c h a r y s t o k r a c j i czoroskiej p r z e w o d z ą ­ cej u g r u p o w a n i u D ż u n g a r ó w . 5 N i e m n i e j azyl, k t ó r y T o r g u c i w y r o b i l i sobie nad W o ł g ą w postaci c h a n a t u k a ł m u c k i e g o , nie i z o l o w a ł i c h od ojczyzny. Uczestniczyli o n i w p r z y g o t o w a n i u kodeksu p r a w z 1640 г., w y m i e n i a l i w i z y t y , p o d t r z y ­ m y w a l i z w i ą z k i m a ł ż e ń s k i e z D ż u n g a r a m i , bezustannie p o d r ó ż o w a l i do T y b e t u , p r ó b o w a l i w p ł y w a ć na przebieg sprav/ w d a w n e j o j c z y ź n i e . Po­ w r a c a l i t e ż k i l k a k r o t n i e w i ę k s z y m i g r u p a m i , stali się w a ż n y m p r z e d m i o ­ t e m p o l i t y c z n y c h p r z e t a r g ó w , oni t e ż s p r a w i l i , że d w ó r c h i ń s k i zdecydo­ w a ł się w y s ł a ć m i s j ę d y p l o m a t y c z n ą do E u r o p y , b y s k ł o n i ć chana K a ł m u k ó w do ostatecznego p o w r o t u . F a k t , że K a ł m u c y są l a m a i s t a m i , m i m o iż r u s z y l i na z a c h ó d przed uznaniem l a m a i z m u za o f i c j a l n ą r e l i g i ę O j r a t ó w , r ó w n i e ż wskazuje na silne z w i ą z k i z p o z o s t a ł y m i o j r a c k i m i g r u ­ pami. T r w a ł y nie t y l k o k o n t a k t y dyplomatyczne, rodzinne i religijne, lecz t a k ż e w s t a ł y m p o g o t o w i u z n a j d o w a ł a się p r ę ż n o ś ć m i g r a c y j n a K a ł m u k ó w , m i m o iż k o r z y s t a l i oni bez w i ę k s z y c h o g r a n i c z e ń z d o b r y c h pastwisk. O k o ł o 1644 r. r o z w a ż a n o p l a n p o w r o t u do A z j i , w ł a d c y k a ł m u c c y s ł a l i p o s ł ó w do P e k i n u z d a n i n ą , c h o c i a ż f o r m a l n i e znajdowali się pod p r o ­ t e k t o r a t e m r o s y j s k i m . S y n chana A j u k i S a n c z d ż a w przenosi się do D ż u n g a r i i z 15 tys. r o d z i n , nieco p ó ź n i e j A j u k a zabiera część u p r o w a d z o n y c h przez syna T o r g u t ó w , a z n o w u ż w 1724 r. arystokracja k a ł m u c k a śle do 6 7 8 9 5 Kałmyckije istoriko-litieraturnyje pamjatniki w russkom pieriewodie, Elista 1969, s. 50; D. G o n g o r, Chowdyn churaanguj tüüch, Ułanbator 1964, s. 45. G a b a n S z a r a w, Skazanije ob ojratach, [w:] Kałmyckije..., s. 157-158. Tak to przynajmniej przedstawiają źródła chińskie. Szukur-dajczin wypra­ wiał posłów do Pekinu w latach 1655-1657, zaś chan Ajuka w 1716 г., a jego wnuk Donrob-raszi w 1766 r. (Men-gu-ju-mu-csi. Zapiski o mongolskich koczewjach, S-Pietierburg 1895, s. 144). Poselstwo Ajuki datowane jest różnie, np. Łytkin mówi, iż miało ono miejsce w 1700 r. (Kałmyckije..., s. 71 przyp.), zaś Złatkin (op. cit., s. 339) ustala datę na 1709 r. Chan Ajuka interweniował w Pekinie na rzecz zwol­ nienia Arawdżura, arystokraty kałmuckiego, zatrzymanego w drodze powrotnej z pielgrzymki do Tybetu. Misja okazała się bezskuteczna i Arawdżur z towarzyszą­ cymi poddanymi pozostał w granicach Chin tworząc w regionie Ningsia enklawę torgucką (tzw. Torguci Edzi jn-golscy). 1 7 8 S G a b a n S z a r a w, op. cit., s. 150. ' Batur-Ubuszi Tiumen, Skazanije 71. o dierbien-ojratach, [w:] Kałmyckije..., �120 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z D ż u n g a r i i poselstwo dla o m ó w i e n i a ewentualnego p o w r o t u jednak, n a s t ę p n a 1 0 . Zamiast tego m i g r a c j a o d b y w a s i ę w k i e r u n k u zachodnim. W roku 1756 l u b 1758 Ceren t a j d ż i (Szeren w w e r s j i miejscowej) w r a z z 10 r o d z i n t o r g u c k i c h (a t a k ż e przed Mandżurami wielka z doliny rzeki H i nad Wołgę 1 1 . Wreszcie m i g r a c j a z 1771 r o k u — p o w r ó t t e g o ż C e r e ñ a oraz Ubasziego, k t ó r y ków derbeckich, choszuckich i chojckich) (jedynie do K o t l i n y D ż u n g a r s k i e j przypadek — odwilż na poprowadził Wołdze — ostatnia kałmuckiego połowę miał tys. ucieka Kałmu- uniemożliwić u c i e c z k ę c a ł e m u n a r o d o w i ) . B y ł to sukces d y p l o m a c j i c h i ń s k i e j i j e d n o ­ c z e ś n i e tragedia K a ł m u k ó w , gdyż spośród 170 t y s . o s ó b na miejsce t a r ł a t y l k o p o ł o w a w s k u t e k g ł o d u i k o n i e c z n o ś c i p r z e b i j a n i a sobie przez n i e p r z y j a z n e okolice A z j i Ś r o d k o w e j w czasie w ę d r ó w k i 8 miesięcy 1 2 szunów czuulgan dokonali zdecydowali czowiska w drogi trwającej . Mandżurowie którzy do­ się Tieńszaniu wchodzących w następującej porzucić granice lokacji Rosji, przybyszów. otrzymali oraz T a r b a g a t a j u . Podzieleni zostali na skład sejmu „Prawowiernych" Kałmucy, rozległe Unen 1 S 10 süsegtejn i p o w r ó c i l i w S i n k i a n g u do e t n o n i m u T o r g u t . Z k o l e i dani C e r e ñ a , k t ó r z y kilkanaście lat wcześniej opuścili Tieńszań, ko­ chopod­ otrzymali s t o j ą c e p u s t k ą t e r e n y p o d a ł t a j s k i e — d o l i n y r z e k B u ł g a n , Cagaan i C z i n 1 0 Z ł a t к i n, op. cit, s. 334. Aż trzy różne daty podaje Men-gu..., s. 144, 154, 155. Por. także G o n g o r, op. cit., s. 45; G r u m m - G r z у m a j ł o, Zapadniaja Mongolija i Urjanchajskij kraj, t. I I I cz. 1, Leningrad 1926, s. 186-187. Przekazywane przez tego ostatniego autora przypuszczenie, że Ceren był Chojtem, nie może się ostać w świetle faktu, że ¡po powrocie był on w ł a d c ą choszunu torguckiego (o takiej zaś kwalifikacji de­ cydowało pochodzenie władcy, a nie poddanych) oraz powtarzającej się w źródłach jego konkretnej pozycji w genealogii w ł a d c ó w torguckich (m. in. Men-gu..., s. 145, 154; H . H a s 1 u n d, Men and gods in Mongolia, New York 1935, s. 307). Men-gu..., s. 453. 13 Przewodnictwo sejmem spoczywało w rękach chana Ubasziego, który zaini­ cjował migrację znad Wołgi, po jego śmierci zaś pozostało w jego linii genealo­ gicznej. Torguci wchodzący w skład tego sejmu nazwani zostali „starymi" i dzie­ lili się na 4 ajmaki, których obiegowe nazwy pochodzą od nazw zajmowanych te­ renów. Torguci Char-szar stanowią grupę najliczniejszą (4 choszuny, 54 somony) i mają koczowiska w Tieńszaniu, zwłaszcza w dolinie rzeki I i i . Torguci Chür-charus (2 choszuny, 7 somonów) oraz Tsin-ho (1 choszun, 4 somony) koczują na północ od Tieńszaniu w stronę Tarbagataju. Pozostały ajmak, drugi pod w z g l ę d e m liczeb­ ności (3 choszuny, 14 somonów) zajął okolice Chowog-sair w górach Tarbagataju. Ludność tych czterech ajmaków nazywa się często Torgutami Ili-Tarbagatajskimi. Do sejmu „starych" Torgutów włączono także formalnie małą grupkę (1 somon) znad rzeki Edzijn, która stanowi byłych poddanych Arawdżura (por. przyp. 7). Całkowicie odrębną grupę stanowią Torguci kuku-norscy, którzy jeszcze w X V I wieku odkoczowali z Dżungarii na południowy wschód. Liczą oni 12 choszunów. Prawdopodobnie w okresie późniejszym część ich powróciła do doliny Iii, skąd ok. 1757 r. w y e m i g r o w a ł a na krótko do K a ł m u k ó w . Po powrocie zajęli oni koczowiska podałtajskie. Pozostali Torguci kuku-norscy nigdy nie opuszczali Azji. Ich kon­ takty z Torgutami Sinkiangu były stosunkowo słabe. 1 1 1 2 �121 T O R G U C I MONGOLII gel. U t w o r z y l i oni ajmak z ł o ż o n y z d w u c h o s z u n ó w . Jeden z n i c h z n a j ­ d o w a ł się pod p r z e w o d n i c t w e m C e r e ñ a , k t ó r y o t r z y m a ł t y t u ł wanga, w ł a d c ą drugiego z a ś z o s t a ł Szarchuchen z t y t u ł e m bejse. Ten ostatni b y ł najprawdopodobniej b r a t a n k i e m C e r e ñ a . Poddani obu c h o s z u n ó w n a z y ­ w a n i b y l i T o r g u t a m i „ n o w y m i " albo b u ł g a n - g o l s k i m i ( t e r m i n „ a ł t a j s c y " r o z p o w s z e c h n i ł się w l i t e r a t u r z e rosyjskiej), p r z y c z y m jest bardzo p r a w ­ dopodobne, że o b j ę t o t y m t e r m i n e m r ó w n i e ż nietorguckie n a r o d o w o ś c i , k t ó r e w r a z z Cerenem o p u s z c z a ł y D ż u n g a r i ę i w r a z z n i m p o w r ó c i ł y . W 1773 r . na t e r e n y B u ł g a n u p r z y k o c z o w a ł choszun C h o s z u t ó w z T i e ń szaniu, k t ó r y m k i e r o w a ł a w d o w a po jego w ł a d c y , b ę d ą c a s i o s t r ą Szarchuchena. T r z y w y m i e n i o n e choszuny t w o r z y ł y sejm „ S e r d e c z n i e o d ­ d a n y c h " ( w d o m y ś l e : d w o r o w i cesarskiemu) Czin setgeltijn czuulgan, k i e r o w a n y przez wanga C e r e ñ a . 1 4 Zarysowana w y ż e j sytuacja s t a n o w i ł a r a m y f u n k c j o n o w a n i a s p o ł e c z ­ ności b u ł g a ń s k i e j w naszych czasach. S p o ł e c z n o ś ć ta dzieliła się i dzieli nadal, w ś w i a d o m o ś c i starszego pokolenia, na T o r g u t ó w wanga i T o r ­ g u t ó w beela (co o z n a c z a ł o b y p o d w y ż s z e n i e r a n g i drugiego w ł a d c y w sto­ s u n k u do w y j ś c i o w e g o bejse). Od r o k u 1945 koczuje na terenie B u ł g a n u około 170 r o d z i n p r z y b y ł y c h z C h o w o g - s a i r w Tarbagataju (a w i ę c byłych K a ł m u k ó w ) . Tworzą oni trzecią zasadniczą grupę w strukturze miejscowej. W y s t ę p u j e ponadto jeszcze grupa T a j d ż i j n b ę d ą c a r e z u l t a t e m p o d z i a ł u choszunu bejse-beela na d w a somony. W t e n s p o s ó b T o r g u c i b u ł g a ń s c y d z i e l i l i się w p o c z ą t k a c h X I X w i e k u na 3 somony — w a n g a , bejse ( p ó ź n i e j beela) i t a j d ż i . Ź r ó d ł a z k o ń c a X I X w i e k u m ó w i ą o 5 som o n a c h , co oznacza, że j u ż w ó w c z a s w r a m a c h choszunu wanga w y ­ o d r ę b n i ł y się dodatkowe d w a somony A w d ż i j n i Bagszijn, n o t o w a n e w naszych m a t e r i a ł a c h t e r e n o w y c h . M i m o iż z a c h o w a ł a s i ę p a m i ę ć o n i c h , nie w p ł y n ę ł y one zasadniczo na k o n f i g u r a c j ę g r u p o w ą s p o ł e c z e ń s t w a , w k t ó r y m obecnie w y r ó ż n i a s i ę t r z y g r u p y autochtoniczne: T o r g u t ó w W a n g j i n (w w e r s j i miejscowej O n g i j n , najliczniejsi i p r z o d u j ą c y p r e s t i ż o ­ w o , co jest spadkiem po dawnej h i e r a r c h i i a d m i n i s t r a c y j n e j ) , B e e l i j n (bardziej zasiedziali na obecnym terenie somonu B u ł g a n ) , T a j d ż i j n (grupa n a j u b o ż s z a ) , oraz g r u p ę t o r g u c k i c h p r z y b y s z ó w z Chowog-sair, d a w n y c h K a ł m u k ó w . C h o s z u t ó w n a l e ż a ł o b y u z n a ć r ó w n i e ż za g r u p ę autochtonicz15 1 6 1 4 Dotyczyłoby to przede wszystkim Chojtów i Derbetów, gdyż Choszuci, k t ó ­ rzy towarzyszyli Cerenowi, powrócili do Sinkiangu bez zmiany etnonimu (por. Men-gu..., s. 147-148, 156). Polskie nazewnictwo geograficzne proponuje pisownię Hebukesaier rosyjskie zaś Kobuk-saur, my jednak będziemy używali pisowni fonetycznie najbliższej ory­ ginalnej. G o n g o r, op. cii., s. 47, przypuszcza, że jest to pomyłka wynikająca z zali­ czenia do Torgutów dwu somonów choszuckich. Choszuci jednak nie tworzyli dwu somonów, co byłoby warunkiem arytmetycznej prawidłowości wnioskowania. Po­ nadto miejscowa ludność wyraźnie odróżnia 5 somonów torguckich od somonu Choszutów. 1 5 1 6 �122 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z n ą w t y m s a m y m sensie, w j a k i m a u t o c h t o n i c z n y m i są b u ł g a ń s c y T o r g u c i . Pastwiska p o d a ł t a j s k i e zajęli oni b o w i e m w t y m s a m y m m n i e j w i ę c e j czasie, to znaczy w latach 70-tych X V I I I w i e k u , j a k k o l w i e k p ó ź n i e j przez k i l k a lat koczowali na terenach p o ł o ż o n y c h bardziej na p ó ł n o c . S t o p i e ń o d r ę b n o ś c i C h o s z u t ó w od c a ł e g o w y m i e n i o n e g o z e s p o ł u nie w y d a j e s i ę p r z e k r a c z a ć o d r ę b n o ś c i w y s t ę p u j ą c y c h w e w n ą t r z z e s p o ł u , co sprawia, iż n i e k i e d y zaciera się poczucie obcości samego e t n o n i m u , s p r o w a d z a j ą c go do r z ę d u p o z o s t a ł y c h w y r ó ż n i e ń g r u p o w y c h . P o w y ż s z e u w a g i nie w y c z e r p u j ą b y n a j m n i e j p r o b l e m u h i s t o r i i T o r g u ­ t ó w . I s t n i e j ą c e ź r ó d ł a u m o ż l i w i a j ą d o k ł a d n i e j s z e jego przedstawienie, co w y d a j e się potrzebne w k o n t e k ś c i e s ł a b o d o t ą d opracowanej h i s t o r i i w s z y s t k i c h O j r a t ó w . N a s z y m celem b y ł o wskazanie na t r z y k w e s t i e o n i e w ą t p l i w y m znaczeniu dla b a d a ń etnograficznych. Po pierwsze, w i e l k a r u c h l i w o ś ć przestrzenna T o r g u t ó w nie m a j ą c a , j a k się wydaje, o d p o w i e d n i k ó w u n o w o ż y t n y c h M o n g o ł ó w wschodnich. R u c h l i w o ś ć ta, na poziomie w y ż s z y m n i ż z w y k ł e gospodarcze koczowanie pasterzy — n a z w i j m y go poziomem p o l i t y c z n y m , w i n n a z n a l e ź ć odbicie w k u l t u r z e . N a l e ż a ł o b y zatem p o s z u k i w a ć ideologicznych u z a s a d n i e ń r u c h l i w o ś c i , jej e w e n t u a l n y c h k u l t u r o t w ó r c z y c h k o n s e k w e n c j i (tak w za­ kresie zmiany, j a k t e ż p e t r y f i k a c j i l u b t w o r z e n i a i n s t y t u c j i ) oraz mecha­ n i z m ó w przystosowawczych. Z p u n k t u widzenia h i s t o r i i s p o ł e c z n e j w a ż n e b y ł o b y o k r e ś l e n i e o ś r o d k ó w i n i c j a t y w y , s p o s o b ó w przekazywania i n f o r ­ m a c j i i stopnia swobody decyzji, z w ł a s z c z a p r z y p o d e j m o w a n i u m i g r a c j i przez część zainteresowanej s p o ł e c z n o ś c i . Po drugie, w e w n ę t r z n e z r ó ż n i c o w a n i e badanego z e s p o ł u w y w o d z ą c e się z f e u d a l n y c h p o d z i a ł ó w a d m i n i s t r a c y j n y c h ( t r z y g r u p y odpowiada­ j ą c e d a w n y m somonom t o r g u c k i m ) . S p o ł e c z n e i k u l t u r o w e konsekwencje t a k i c h p o d z i a ł ó w u l u d ó w pasterskich nie s ą dobrze zbadane, c h o c i a ż k r y j ą one i n t e r e s u j ą c e m o ż l i w o ś c i i n t e r p r e t a c y j n e . Po trzecie, stosunek badanego z e s p o ł u do ś w i a t a z e w n ę t r z n e g o z ł o ­ ż o n e g o z T o r g u t ó w o o d m i e n n y c h losach historycznych, z i n n y c h n a r o ­ d o w o ś c i ojrackich, z M o n g o ł ó w Chalcha, wreszcie z l u d ó w obcych etnicz­ nie i k u l t u r a l n i e . K r y t e r i a z r ó ż n i c o w a n i a , s p o s ó b s a m o o k r e ś l e n i a , ustale­ nie stosunku do g r u p obcych oraz w z g l ę d n y c h odległości s p o ł e c z n y c h w r a m a c h tego e t n o - u n i w e r s u m w i n n y s t a ć się t u ł a t w i e j u c h w y t n e n i ż w p r z y p a d k u s p o ł e c z n o ś c i bardziej k o h e r e n t n y c h , o rzadszej sieci w i ę z i w y c h o d z ą c y c h na z e w n ą t r z g r u p y . S z c z e g ó l n e o k o l i c z n o ś c i s p r a w i ł y , iż na terenie a ł t a j s k i e g o somonu B u ł g a n z n a l a z ł s i ę z e s p ó ł l u d z k i s p e ł n i a j ą c y w a r u n k i kompetentnego zbioru p o t e n c j a l n y c h i n f o r m a t o r ó w w zakresie w y m i e n i o n y c h k w e s t i i . P o d e j m i e m y obecnie jeden z a s p e k t ó w p r o b l e m u trzeciego, m i a n o ­ w i c i e podstaw s a m o o k r e ś l e n i a i r e l a c j i do i n n y c h g r u p ojrackich, z n o w u ż zresztą w ujęciu historycznym. �123 T O R G U C I MONGOLII E T N O G E N E Z A TORGUTÓW Zagadnienie to nie jest d o t ą d w y j a ś n i o n e . K r o n i k i p r e z e n t u j ą c e ideo­ l o g i ę p r z y w ó d c ó w f e u d a l n y c h w s k a z u j ą na kereickiego Wang-chana l u b c z ł o n k a jego r o d z i n y j a k o p r o t o p l a s t ę l i n i i p a n u j ą c e j . N i e u d a ł o s i ę n a m z n a l e ź ć powszechniejszego odbicia tego w t r a d y c j i l u d o w e j . O r i e n t a c j a p o l i t y c z n a k r o n i k a r z a ma t u istotne znaczenie, g d y ż znany jest przekaz 0 pochodzeniu z a r ó w n o T o r g u t ó w , j a k i samego Czyngis-chana od m a n ­ d ż u r s k i e g o d o m u p a n u j ą c e g o . Jedna z p ó ź n i e j s z y c h genealogii w y w o d z i a r y s t o k r a c j ę t o r g u c k ą od w ł a d c ó w i n d y j s k i c h , co zgodne jest z o g ó l n o m o n g o l s k ą t e n d e n c j ą towarzyszącą umacnianiu się w p ł y w ó w lamaizmu 1 t y m t y l k o s i ę od niej r ó ż n i , że nie adoptuje postaci Czyngisa do k l u c z o ­ w e j l i n i i , lecz konsekwentnie p o d t r z y m u j e obcość w stosunku do C z y n g i s i d ó w . Jednak nawet w tej genealogii w y s t ę p u j e i m i ę W a n g -chana, chociaż w s k a ż o n e j postaci. Badacze mongolscy d o p a t r u j ą s i ę w y s t ę p o w a n i a e t n o n i m u tor gut j u ż w Tajnej historii . Ramstedt przytacza e t y m o l o g i ę l u d o w ą z a n o t o w a n ą u T o r g u t ó w w T i e ń s z a n i u — nazwa m a w y w o d z i ć s i ę od turug-utu „ s z c z u p l i i d ł u d z y " , sam z a ś ogranicza s i ę do wskazania tureckiego ź r ó d ł o s ł o w i a . Ł y t k i n w y j a ś n i a znaczenie n a z w y j a k o „ p r z y c z y n i a j ą c y t r u d ­ n o ś c i " , co t a k ż e m o ż e b y ć e t y m o l o g i ą l u d o w ą . Z k o l e i w naszych m a ­ t e r i a ł a c h t e r e n o w y c h etymologia b u ł g a ń s k a k o j a r z y (chociaż nie w y j a ś n i a ) t e r m i n z n a z w a m i trzech c h a r a k t e r y s t y c z n y c h dla tej z i e m i p r z e d m i o ­ t ó w — torcog (czapeczka k o b i e t y z a m ę ż n e j ) , tookun ( b u t y filcowe) i tooroj (drzewo gobijskie): torcog malgataj, tookun gutaltaj, tooroj modtoj torguud. D o ś ć rozpowszechniony w l i t e r a t u r z e jest p o g l ą d , że nazwa w y w o d z i się z w y s t ę p u j ą c e g o w Tajnej historii o k r e ś l e n i a g w a r d i i dziennej C z y n ­ g i s i d ó w , s k ą d niedaleko j u ż do w n i o s k u o genetycznej t o ż s a m o ś c i sub­ s t r á t u ludzkiego tej g w a r d i i oraz p l e m i e n i a T o r g u t ó w . Koncepcja taka ma historyczne analogie i nosi cechy p r a w d o p o d o b i e ń s t w a , ale nie w y ­ kluczone, że p o w s t a ł a ona p ó ź n o j a k o ś r o d e k i n t e g r a c j i d y s y d e n t ó w ojrackich, k t ó r z y p r a g n ę l i p o z o s t a ć na marginesie w a l k i o w ł a d z ę w D ż u n ­ garii. Tezę tę s p r ó b u j e m y u p r a w d o p o d o b n i ć w dalszym ciągu w y w o d u . 1 7 1 8 1S 2 0 2 1 2 2 1 7 Informacja ustna dr. Łuwsanbałdana. Por. wyjątek kroniki przytoczony przez H a s 1 u n d a, op. cit., s. 306. S z a g d a r s ü r e n, op. čit., s. 181. G. I . R a m s t e d t , Etimologija imieni ojrat, [w:] Sbornik w czest 70-letija G. N. Potanina, S-Pietierburg 1909, s. 556. Koresponduje to z przytoczoną przez H a s l u n d a (op. cit, s. 307) z kroniki Torgutów Char-szar etymologią w y w o d z ą c ą etnonim od wyrazu turelluk biyetai „wysokiego wzrostu, wyniośli". Kałmyckije..., s. 50 przyp. Opinię tę powtarzają również G. G. S t r a t a n o v i c h , V . E . E r d n i e v , An analysis of social terms, Moskwa 1964, s. 15 (referat na V I I Międzynarodowy Kongres Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w Moskwie). 1 8 1 9 2 0 21 2 2 �124 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z O T o r g u t a c h po raz p i e r w s z y wspomina k r o n i k a Szara Tudżi wy­ m i e n i a j ą c i c h w ś r ó d i n n y c h l u d ó w ojrackich, z i n y c h z a ś k r o n i k X V I I - w i e c z n y c h czyni to j e d y n i e Erdene Tobczi Sagan Seczena. I n n e k r o n i k i p r z e m i l c z a j ą i c h , n a w e t j e ś l i m ó w i ą o p o z o s t a ł y c h O j r a t a c h . Sam e t n o n i m p o j a w i a się w e d ł u g Z ł a t k i n a dopiero w 1567 г., c z y l i na około 40 lat przed p i e r w s z ą m a s o w ą m i g r a c j ą T o r g u t ó w na t e r e n y Rosji. D a t a ta nie m o ż e b y ć w p r a w d z i e uznana za d o w ó d na p ó ź n e pojawienie się T o r ­ g u t ó w , z tej p r z y c z y n y , że w c z e ś n i e j s z e pisane ź r ó d ł a mongolskie są b a r ­ dzo rzadkie. N i e m n i e j m o ż n a p r z y j ą ć h i p o t e z ę , że sam e t n o n i m jest sto­ sunkowo p ó ź n e g o pochodzenia. I n t e r e s u j ą c e , że najbardziej k o m p e t e n t n a w sprawach ojrackich Szara Tudżi postacie historyczne, znane n a m s k ą d i n ą d j a k o p r z y w ó d c y T o r g u t ó w , i d e n t y f i k u j e j a k o n a l e ż ą c e do omoku ( l i n i i pochodzeniowej) K e r e i t . Z b i e ż n o ś ć z K e r e i t a m i Wang-chana jest oczywista. Z k o l e i Gaban Szaraw, autor o stulecie p ó ź n i e j s z y i n a l e ż ą c y do a r y s t o k r a c j i torguckiej, t w i e r d z i , że część b l i s k i c h p r z o d k ó w Cho O r l ó k a (inicjatora k a ł m u c k i e j migracji) nazywano Machaczin K e r i a t a m i (Kereitami) . T a k p o w a ż n e ź r ó d ł o j a k Men-gu-ju-mu-tsi (z r a c j i d o s t ę p u do nie zachowa­ n y c h j u ż k r o n i k torguckich) t w i e r d z i , że w p r z e c i w i e ń s t w i e do pozos­ t a ł y c h g ł ó w n y c h n a r o d o w o ś c i ojrackich, pochodzenie rodowe T o r g u t ó w ( k o n k r e t n i e j : i c h p r z y w ó d c ó w ) jest n i e z n a n e . M a m y praw o s ą d z i ć , że T o r g u t o m z a l e ż a ł o na u z n a n i u i c h p e ł n e j p r z y ­ n a l e ż n o ś c i do etnosu mongolskiego, czemu p r z e s z k a d z a ł a kereicka t r a ­ dycja. (Do dziś jeszcze istnieje n i e p e w n o ś ć , czy K e r e i c i b y l i l u d e m m o n ­ golskim, czy t e ż t u r e c k i m ) . W y r a z e m tego pragnienia jest p o d k r e ś l e n i e przez Gaban Szarawa, ż e „ T o r g u c i autentycznie [pochodzą] z r o d u o j rackiego" . Z k o l e i a r y s t o k r a t a choszucki, jeszcze w p o c z ą t k a c h X I X w i e ­ k u k o n t y n u u j e — j a k się w y d a j e — o p i n i ę p r z e c i w s t a w n ą , iż „ T o r g u c i 2 3 ы 2 5 26 r 2 7 2 3 Z ł a t к i n, op. cit, s. 72. Dotyczy to Mergen-Tumenego, inicjatora przyjęcia lamaizmu przez Ojratów, niewątpliwego Torguta i kuzyna 2-go stopnia innego przywódcy torguckiego Cho Orlóka, który prowadził migrację nad Wołgę. Por. Szara Tudżi, mongolskaja leto­ pis XVII wieka, Moskwa 1957, s. 169. Chodzi o pięciu młodszych braci dziada Cho Orlóka, G a b a n Szaraw, op. cit., s. 141. Torgucka linia rządząca niewątpliwie traktowała owych Machaczin Keriatów jako bliskich k r e w n i a k ó w (por. tamże, s. 154). Nie jest wykluczone, że „Machaczin" jest pomocniczym etnonimem wyróżniającym linię boczną od głównej linii Kereit (bez przymiotnika) reprezentowanej zgodnie z zasadą senioratu przez starszych braci znanych jako rządząca linia torgucka. S p r a w ę komplikuje fakt, że etnonim ma charakter patronimiczny, przodek zaś imieniem Machaczi był (w prze­ ciwieństwie do sugestii Gaban Szarawa) pradziadem w prostej linii Cho Orlóka, co wskazywałoby, że to g ł ó w n a linia arystokracji torguckiej zrezygnowała z etnonimu Kereit, który zresztą rzeczywiście przestał być stosowany. (O Machaczim wspominają jedynie genealogie wykorzystane w dwu, skądinąd bardzo kompeten­ tnych źródłach, Szara Tudżi..., s. 160 i Men-gu..., s. 133.) 2 4 2 5 2 <¡ Men-gu..., s. 115, 133. G a b a n S z a r a w , op. cit, 2 7 s. 140. �125 T O R G U C I MONGOLII 2 8 p r z y ł ą c z y l i się do O j r a t ó w " . N i e b y ł o b y zatem nic dziwnego w t y m , ż e część a m b i t n i e j s z y c h K e r e i t ó w o d r z u c i ł a t ę n a z w ę p o s ł u g u j ą c się p a t r o n i m e m Machaczin l u b p r z y j m u j ą c n a z w ę T o r g u t , b y ć m o ż e z i n s p i ­ r a c j i Tajnej historii, czy z b l i ż o n e g o do n i e j ź r ó d ł a . Ten ostatni e t n o n i m u t w i e r d z i ł s i ę z czasem w p r a k t y c e s p o ł e c z n e j , K e r e i t z a ś p o z o s t a ł w po­ staci n a z w y jednego z r o d ó w t o r g u c k i c h (ale w y s t ę p u j e t e ż w tej f u n k c j i u i n n y c h l u d ó w ) . W e d ł u g i n f o r m a c j i Ramstedta Torguci S i n k i a n g u m i e l i zachować p a m i ę ć o t y m , jakoby kilkakrotnie zmieniali n a z w ę . 2 B 3 0 Sugerowana t u zmiana m i a ł a j e d n a k szersze, n i ż t y l k o t e r m i n o l o g i c z ­ ne, znaczenie. T o w a r z y s z y ł a jej t a k ż e , j a k s i ę w y d a j e , zmiana s y m b o ­ licznej f u n k c j i e t n o n i m u . Przypuszczalnie K e r e i t o d n o s i ł o się jeszcze (zgodnie ze ś r e d n i o w i e c z n ą t r a d y c j ą r o d o w ą , k t ó r ą w Szara Tudżi s z c z ą t ­ k o w o reprezentuje o k r e ś l e n i e omok) do c z ł o n k ó w l i n i i a r y s t o k r a t y c z n e j , a w i ę c l i n e a ż u w y w o d z ą c e g o s i ę od o k r e ś l o n e g o protoplasty. K i e d y z a ś w w i e k u X V I O j r a c i poczęli t w o r z y ć p l u r a l i s t y c z n e s p o ł e c z e ń s t w o p o l i ­ tyczne z ł o ż o n e z m n i e j l u b bardziej n i e z a l e ż n y c h u d z i a ł ó w f e u d a l n y c h ułusów, k r y t e r i u m r e k r u t a c j i s p o ł e c z n o ś c i takiego ułusu nie b y ł o j u ż krewniacze, c h o c i a ż u O j r a t ó w d ł u ż e j n i ż u C h a ł c h a s ó w z a c h o w a ł y się g r u p y o cechach r o d u . K r y t e r i u m t y m b y ł a s o l i d a r n o ś ć g r u p y zorganizo­ w a n e j na zasadach w s p ó l n o t y interesu, k t ó r a integrowana b y ł a ś r o d k a m i e k o n o m i c z n y m i i p r z y m u s u zbrojnego. K i e r o w a ł a n i ą rodzina a r y s t o k r a ­ tyczna n a l e ż ą c a do l i n e a ż u o o k r e ś l o n e j nazwie, n a z w ą z a ś ułusu, sym­ b o l e m i n t e g r u j ą c y m poddanych w o k ó ł w ł a d c y , m o g ł a b y ć w ł a ś n i e nazwa jego l i n e a ż u l u b t e ż z u p e ł n i e inna, u t w o r z o n a dla tego celu. W y d a j e się, że t a k i m o g ó l n o s p o ł e c z n y m czy p o l i t y c z n y m e t n o n i m e m b y ł „ T o r g u t " Nie b y ł to też, j a k się w y d a j e , przypadek izolowany. Podobnie m o ż n a interpretować relację między terminami Udżeit — Choszut oraz Czoros — D ż u n g a r i Czoros — Derbet. N i e m n i e j przypadek T o r g u t ó w z jednego p u n k t u widzenia w y d a j e się s z c z e g ó l n y . O t ó ż jest bardzo prawdopodobne, że w s p ó l n o t a i n t e r e s ó w , k t ó r a ex definitione miała i n t e g r o w a ć ułus t o r g u c k i , p o l e g a ł a na opozycji wobec idei p a ń s t w a d ż u n g a r s k i e g o . W procesie f o r m o w a n i a się n a r o d o w o ś c i k l u c z o w ą r o l ę o d e g r a ł p r o g r a m p o l i t y c z n y o d w o ł u j ą c y się do t r a d y c j i rozdrobnienia feudalnego ( j a k k o l w i e k b y paradoksalnie t a k i wniosek nie b r z m i a ł ) . P r z y ­ puszczenie to m o ż n a b u d o w a ć na w y j ą t k o w o k o n s e k w e n t n e j polityce se­ p a r o w a n i a się T o r g u t ó w od w ł a d z y centralnej, t y m bardziej z r e s z t ą k o n ­ sekwentnego, i m bardziej Torguci r o ś l i w siłę, co oznacza p o w i ę k s z a n i e się i c h l i c z e b n o ś c i w s k u t e k n a p ł y w u n o w y c h z w o l e n n i k ó w i c h izolacjonistycznej p l a t f o r m y politycznej. 31 2 8 В a t u r - U b u s z i, op. cit., s. 26. " G i u m m - G r z y m a j ! o , op. cit., s. 188-189 przyp. R a m s t e d t , op. cit., s. 556. Według Szara Tudżi, s. 169, przywódca Choszutów Bajbagas należał do amo­ ku Udżeit. 3 0 3 1 �126 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z Tworzenie n a r o d o w o ś c i w r a m a c h politycznej j e d n o ś c i ułusu wyma­ g a ł o k u l t y w o w a n i a tej j e d n o ś c i , c z y l i d ł u ż s z e j stabilizacji. P o n i e w a ż j e d ­ n a k ułusy p o w s t a w a ł y w w y n i k u d z i a ł a ń spontanicznych, l i n i e p o d z i a ł ó w u t r w a l i ł y p o c z ą t k o w ą m o z a i k ę . Czytelna jest ona z l i s t y nazw r o d o ­ w y c h w s k ł a d z i e p o s z c z e g ó l n y c h n a r o d o w o ś c i . T y t u ł e m p r z y k ł a d u po­ s ł u ż m y się l i s t ą r o d ó w n o t o w a n y c h u T o r g u t ó w i C h o s z u t ó w a ł t a j s k i c h oraz T o r g u t ó w Chowog-sair. W y s t ę p u j e w n i c h co n a j m n i e j 5 r o d ó w 0 nazwach i d e n t y c z n y c h z e t n o n i m a m i ułusów czy n a r o d o w o ś c i f u n k c j o ­ n u j ą c y c h samodzielnie w n o w s z y m okresie (Bagatuud, Barga, C h a t a m u u d , Chojt, C h u s z u u t ) . Ponadto w d w u w y p a d k a c h w y s t ę p u j e z b i e ż n o ś ć nazw r o d o w y c h u C h o s z u t ó w i T o r g u t ó w ( C h o t t u u d i Szarnuut). Z k o l e i , dla p o d k r e ś l e n i a s p o n t a n i c z n o ś c i procesu f o r m o w a n i a się n a r o d o w o ś c i trzeba w s k a z a ć na r ó ż n i c e w y s t ę p u j ą c e m i ę d z y a ł t a j s k ą i t a r b a g a t a j s k ą g a ł ę z i a m i T o r g u t ó w . O t ó ż na 19 r ó ż n y c h nazw r o d o w y c h w y s t ę p u j ą ­ c y c h w obu grupach razem w z i ę t y c h , t y l k o 2 są w s p ó l n e (Chuszuut 32 3 3 1 M e r k i t ) . Jest to d o k ł a d n i e t a k i sam w s k a ź n i k z b i e ż n o ś c i , j a k i w y ­ s t ę p u j e m i ę d z y Choszutami i T o r g u t a m i a ł t a j s k i m i . Z a t e m s t o p i e ń z r ó ż ­ nicowania w ramach tej samej n a r o d o w o ś c i m o ż e b y ć t a k i sam j a k poza jej granicami. S ą to o c z y w i ś c i e t y l k o formalne k r y t e r i a z r ó ż n i c o w a n i a , k u l t u r o w e m o g ą d a ć obraz odmienny. P r z e m a w i a j ą one jednak silnie na rzecz w n i o s k u o p o c z ą t k o w y m chaosie c h a r a k t e r y z u j ą c y m f o r m o w a n i e s i ę n a r o d o w o ś c i na etapie z w i ą z k ó w p o l i t y c z n y c h oraz na rzecz tezy, że d o ­ piero stabilizacja polityczna, p o c z y n a j ą c od X V I I w i e k u d a ł a m o ż l i ­ w o ś ć tworzenia się stosunkowo s t a ł y c h i j e d n o r o d n y c h s p o ł e c z n o ś c i j a k o d e s y g n a t ó w i s t n i e j ą c y c h e t n o n i m ó w . P o n i e w a ż jednak stabilizacja ta n i e b y ł a t r w a ł a , proces b y ł k o n t y n u o w a n y , c h o ć w z w o l n i o n y m tempie. Jest p r z e c i e ż znamienny b r a k p e w n o ś c i , czy Derbeci i Chojci, k t ó r z y ok. 1757 r. u c i e k l i z D ż u n g a r i i w r a z z T o r g u t a m i C e r e ñ a , p o w r ó c i l i j a k o Torguci, czy t e ż oddzielnie . Podobnie K a ł m u c y pod w o d z ą Ubasziego, k t ó r z y nad W o ł g ą s k ł a d a l i się p r ó c z T o r g u t ó w co n a j m n i e j z C h o s z u t ó w oraz D e r b e t ó w , osiedleni zostali w S i n k i a n g u j a k o Torguci, ź r ó d ł a z a ś m a n d ż u r s k i e nie w s p o m i n a j ą nic o o d r ę b n y c h r o z w i ą z a n i a c h a d m i n i s t r a ­ c y j n y c h dla i n n y c h n a r o d o w o ś c i . 3 4 W y d a j e się zatem, że nie m o ż n a obecnie d a ć precyzyjnej odpowiedzi na pytanie o etniczne k o m p o n e n t y procesu etnogenezy T o r g u t ó w , poza wskazaniem, że b y ł y to r ó ż n e g r u p y O j r a t ó w . W y d a j e się jednak n i e 3 2 Bagatuud, ród choszucki i zarazem omok ojracki poświadczony w Szara Tudżi. Chadamuud, ród choszucki i zarazem lud wymieniony przez Batur-Ubus z i (op. cit., s. 47) w jednym rzędzie z Choszutami i Chojtami. Chuszuut, ród torgucki jednobrzmiący z etnonimem Choszut. Opieram się na porównaniu własnych materiałów terenowych z informacja­ mi Potanina i Władimircowa. T a druga ewentualność nie oznacza jednak zachowania odrębności, gdyż nie ma żadnego śladu ich samodzielnego istnienia wśród azjatyckich Ojratów (por. przyp. 14). Jeśli zatem powrócili, to tylko w składzie Torgutów albo Choszutów 3 3 3 4 �.127 T O R G U C I MONGOLII m a l pewne, że proces t e n r o z p o c z ą ł się n i e w i e l e w c z e ś n i e j n i ż w w i e ­ k u X V I , nie z a ś w czasach f u n k c j o n o w a n i a dziennej g w a r d i i C z y n g i s i d ó w . Wskazanie p r o p o r c j i u d z i a ł u p o s z c z e g ó l n y c h n a r o d o w o ś c i o j r a c k i c h w et­ nogenezie T o r g u t ó w m u s i a ł o b y p o d l e g a ć o d r ę b n e m u p o s t ę p o w a n i u do­ w o d o w e m u dla k a ż d e j n i e m a l z 7 i c h g r u p t e r y t o r i a l n y c h ( p o m i j a j ą c K a ł m u k ó w ) . D z i e l i je b o w i e m nie t y l k o p r z e s t r z e ń , lecz t a k ż e koleje l o ­ s ó w , kompozycja r o d ó w oraz odmienne stosunki z s ą s i a d a m i . W y s t a r c z y p o w i e d z i e ć , że t y l k o w ostatnich d w u stuleciach T o r g u c i a ł t a j s c y w s p ó ł ­ ż y l i bardzo blisko (ze znamionami a k u l t u r a c j i ) z s ą s i e d n i m i Choszutami, u t r z y m y w a l i t e ż ścisłe z w i ą z k i z Zachczinami i U r i a n c h a j a m i . P o z o s t a ł e g r u p y t o r g u c k i e w s p ó ł ż y ł y bliżej — p r ó c z C h o s z u t ó w — r ó w n i e ż z E l e t a m i , D e r b e t a m i a t a k ż e Czacharami. P ó ł n o c n i Torguci s ą s i a d o w a l i z Kazacha­ m i , p o ł u d n i o w i z a ś m i ę d z y i n n y m i z U j g u r a m i , co r ó w n i e ż nie p o z o s t a ł o bez w p ł y w u na pewne dziedziny k u l t u r y . Towarzyszy t e m u t a k ż e silne z r ó ż n i c o w a n i e antropologiczne wykazane przez I w a n o w s k i e g o . 35 Przedstawiony p o w y ż e j wniosek o pochodzeniu T o r g u t ó w nie p o j a w i a się po raz pierwszy. S f o r m u ł o w a ł go j u ż G r u m m - G r z y m a j ł o , ogranicza­ j ą c w p r a w d z i e proces etnogenezy do ś r e d n i o w i e c z a . W e d ł u g jego o p i n i i T o r g u c i to „ g r u p a narodowa p o w s t a ł a w epoce mongolskiej z f r a g m e n t ó w r o z l i c z n y c h n a r o d o w o ś c i " . Ś w i a d o m i go są t a k ż e Ojraci, k t ó r z y nazy­ w a j ą T o r g u t ó w cochor, c z y l i „ p s t r y m i , z r ó ż n i c o w a n y m i " . Co w i ę c e j , ś w i a d o m o ś ć ta nie obca jest s a m y m T o r g u t o m , k t ó r z y zgodnie z z a s a d ą socjocentryzmu p r z y m i o t n i k i e m cochor o b d a r z a j ą i n n ą g r u p ę t o r g u c k ą , z a ś dżinken „ p r a w d z i w y , a u t e n t y c z n y " o d n o s z ą do w ł a s n e j . 3 6 3 7 3 8 W ź r ó d ł a c h nie z n a j d u j e m y b e z p o ś r e d n i c h s t w i e r d z e ń o w y p a d k a c h zlania się T o r g u t ó w z i n n y m i n a r o d o w o ś c i a m i o j r a c k i m i . N a t r a f i a m y jednak na w s k a z ó w k i , że n i e j e d n o k r o t n i e i s t n i a ł y po t e m u s p r z y j a j ą c e w a r u n k i . Tak w i ę c część T o r g u t ó w k u k u - n o r s k i c h w c h o d z i ł a w s k ł a d choszunu C h o s z u t ó w i celem przerwania tego stanu rzeczy g r o ż ą c e g o a s y m i l a c j ą , z d e c y d o w a ł a się na uznanie z w i e r z c h n i c t w a c h i ń s k i e g o uzys­ k u j ą c mecenat dla o d r ę b n o ś c i a d m i n i s t r a c y j n e j . D o k ł a d n i e n i e m a l o d w r o t n a sytuacja w y s t ą p i ł a w B u ł g a n i e z a g r a ż a j ą c i n t e g r a l n o ś c i Cho­ s z u t ó w , k t ó r z y j a k o p ó ł somonu w c h o d z i l i w s k ł a d choszunu torguckiego beela Szarchuchena. K i e d y z w i ą z e k ten zaczął n a r u s z a ć interesy Cho­ s z u t ó w , u z y s k a l i o n i z g o d ę w ł a d z m a n d ż u r s k i c h na opuszczenie t e r y t o r i u m B u ł g a n u pod pretekstem o k r u c i e ń s t w p o p e ł n i a n y c h przez beela. Po­ w r ó c i l i do B u ł g a n u dopiero, gdy u z y s k a l i m o ż l i w o ś ć u f o r m o w a n i a od3 9 3 5 Opieram się na relacji przekazanej przez G r u m m - G r z y m a j ł ę , op. cit., s. 185. 36 Tamże, s. 186. Tamże. Zanotowane przez naszą ekspedycję Torgutami ałtajskimi i chowog-sairskimi. Men-gu..., s. 133. 37 3 8 39 we wzajemnych relacjach pomiędzy �128 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z 40 r ę b n e g o c h o s z u n u . O Choszutach z Char-szar i n t e g r u j ą c y c h się z t a m ­ t e j s z y m i T o r g u t a m i , p r z y n a j m n i e j w f o r m i e w s p ó l n e j organizacji w o j s k o ­ w e j , pisze H a s l u n d . M i m o iż nie m o ż e m y p r z y t o c z y ć k o n k r e t n y c h p r z y ­ k ł a d ó w d e f i n i t y w n e j asymilacji, o i c h i s t n i e n i u ś w i a d c z y k o m p o z y c j a r o d o w a p o s z c z e g ó l n y c h n a r o d o w o ś c i o j r a c k i c h oraz historia E l e t ó w , k t ó ­ r z y u f o r m o w a l i się p ó ź n i e j od T o r g u t ó w , w c h ł a n i a j ą c stopniowo r ó ż n e grupy, zwłaszcza zaś D ż u n g a r ó w . 4 1 K U L T U R A A D Z I E J E SPOŁECZNE P r o p o n u j ą c w y ż e j uznanie tezy, iż n a r o d o w o ś ć torgucka r o z w i n ę ł a się i u m o c n i ł a w X V I w i e k u j a k o o ś r o d e k d y s y d e n t ó w wobec n o w y c h tendencji p o l i t y c z n y c h l u b raczej z w o l e n n i k ó w status quo, przyjąłem p o g l ą d , że T o r g u c i nie m i e l i a m b i c j i p o l i t y c z n y c h i pozostawali na uboczu w a l k i o p r z y w ó d z t w o w ś r ó d O j r a t ó w , k t ó r a t o c z y ł a s i ę g ł ó w n i e m i ę d z y Czorosami i Choszutami. Dlatego t e ż o p u ś c i l i D ż u n g a r i ę p r z e ­ k s z t a ł c a j ą c ą się z r e p u b l i k i u d z i e l n y c h p a n o w a ń w centralistycznie r z ą ­ dzony chanat. Paradoksalnie, owo d ą ż e n i e do p a r t y k u l a r y z m u m i a ł o s p r a w i ć , ż e T o r g u c i u t w o r z y l i o r g a n i z m p o l i t y c z n y nad W o ł g ą i k i e r o ­ w a l i n i m jako p r z y w ó d c y K a ł m u k ó w . W i e m y t e ż , ż e u t r z y m y w a l i a k t y w ­ ne k o n t a k t y z r e s z t ą O j r a t ó w . J e ś l i z p o w y ż s z e g o zechcemy w y c i ą g n ą ć wniosek, że c e c h ą T o r g u t ó w jest pragnienie pozostawania na p e r y f e r i a c h w stosunku do o ś r o d k a p r e z e n t u j ą c e g o d y n a m i k ę r o z w o j o w ą , to i c h w s p ó ł c z e s n e p o ł o ż e n i e , za­ r ó w n o w M o n g o l i i , j a k t e ż w S i n k i a n g u czy s ą s i a d u j ą c y c h z n i m p r o ­ w i n c j a c h C h i n , z d a w a ł o b y s i ę to p o t w i e r d z a ć . K o n t y n u o w a n y jest j e d n o ­ c z e ś n i e paradoks a k t y w n e g o m a r g i n a l i z m u , k t ó r e to p o j ę c i e s t o s u j ę na oznaczenie odrzucenia z a ś c i a n k o w o ś c i i uczestniczenia z dystansu w w a ż ­ n y c h w y d a r z e n i a c h . P o d a ł t a j s k i , g ł ę b o k o k r e s o w y somon t o r g u c k i , m ó g ł ­ b y b y ć p o k a z o w y m p r z y k ł a d e m p o z y t y w n y c h z m i a n z a c h o d z ą c y c h obec­ nie w M o n g o l i i . W y s t a r c z y w s p o m n i e ć w i e l k ą b a d a w c z ą s t a c j ę sadown i c z o - o g r o d n i c z ą ( j e d n ą z czterech w k r a j u ) , d z i ę k i k t ó r e j B u ł g a n z y s k a ł s ł a w ę oazy; r o l n i c t w o — w p r a w d z i e o d a w n e j t r a d y c j i — lecz w s p ó ł ­ c z e ś n i e sprawnie zorganizowane i p o s ł u g u j ą c e się m a s z y n a m i ; p r z e m y s ł t e r e n o w y na s k a l ę w i ę k s z ą n i ż w i n n y c h znanych n a m somonach; w r e s z ­ cie urbanistyczne planowanie c e n t r u m somonowego. Somon s p r a w i a w r a ­ ż e n i e bogatego i wszechstronnie w y k o r z y s t u j ą c e g o m o ż l i w o ś c i awansu, jakie s t w o r z y ł o p a ń s t w o . K o n t r a s t u j e to z a r ó w n o z p r z e s z ł o ś c i ą , j a k t e ż ze w s p ó ł c z e ś n i e u k s z t a ł ­ t o w a n y m m o d e l e m z m i a n y k u l t u r o w e j . P i e r w s z y k o n t r a s t sprowadza s i ę do prostej opozycji: dostatek — u b ó s t w o . P r z e ł o m w i e k ó w X I X i X X 40 4 1 Tamże, s. 156. H a s l u n d , op. cit., s. 220. �129 T O R G U C I MONGOLII c h a r a k t e r y z o w a ł się w e d ł u g s ł ó w G r u m m - G r z y m a j ł y oraz naszych i n ­ f o r m a t o r ó w k a t a s t r o f a l n y m p o ł o ż e n i e m gospodarczym, k t ó r e z m u s i ł o a d ­ m i n i s t r a c j ę c h i ń s k ą do u l g p o d a t k o w y c h , z z w ł a s z c z a zniesienia u c i ą ż l i w e j s ł u ż b y p o c z t o w e j . D l a b e z p o ś r e d n i e g o obserwatora oczywista jest r a d y k a l n a zmiana s y t u a c j i , p r z y n a j m n i e j w s k a l i o g ó l n e j , jeśli nie w s z y s t k i c h jednostek. D r u g i k o n t r a s t dotyczy k o n s e k w e n c j i z m i a n m o d e r n i z a c y j n y c h d l a miejsca k u l t u r y t r a d y c y j n e j w systemie w a r t o ś c i . W w i e l u rejonach k r a j u notuje się drastyczny spadek a u t o r y t e t u w a r t o ś c i t r a d y c y j n y c h , k t ó r e — z p e w n y m i w y j ą t k a m i — p o j m u j e się jako s t o j ą c e w sprzecz­ ności z procesem w s p ó ł c z e s n y c h przemian, co odbija się t a k ż e na sto­ sunkach m i ę d z y p o s z c z e g ó l n y m i p o k o l e n i a m i . W p r z y p a d k u T o r g u t ó w nie s t w i e r d z i l i ś m y pojawienia s i ę t a k i e j opozycji, co nie oznacza, że t r a d y c y j n a k u l t u r a f u n k c j o n u j e t a m w niezmienionej postaci. Z m i a n y w ś w i a d o m o ś c i s p r a w i ł y , że s t r a c i ł a ona s w ą f u n k c j o n a l n o ś ć , jednak pa­ m i ę ć o n i e j akceptowana jest jako element o k r e ś l e n i a w ł a s n e j t o ż s a ­ m o ś c i g r u p o w e j . W tej sytuacji nie dochodzi do zerwania ciągłości prze­ kazu k u l t u r o w e g o , ani t e ż do przerwania k o n t a k t u m i ę d z y p o k o l e n i a m i . 42 P o j a w i ć się m o ż e pytanie o s t o p i e ń z a c h o w a w c z o ś c i k u l t u r y t o r g u c k i e j . N a l e ż a ł o b y s t w i e r d z i ć , że najprawdopodobniej nie s p r a w d z ą s i ę oczekiwania G r u m m - G r z y m a j ł y , k t ó r y p i s a ł : „Ałtajcy (tzn. Torguci ałtajscy) winni reprezentować inny stopień bytowania niż ich współplemieńcy, którzy oddzielili się od nich w pierwszej połowie X V I I wieku, ponieważ będąc grupą poddaną mniejszym w p ł y w o m obcym e w o l u o w a ł a słabiej i w mniejszym stopniu podlegała przekształceniom, winna też zachować bardziej pierwotne, podstawowe cechy życia społecznego..." 4 3 F a k t e m jest, że s p o t k a l i ś m y się z ż y w ą jeszcze p a m i ę c i ą o w i e l u cechach k u l t u r y t r a d y c y j n e j , k t ó r e w ś r ó d C h a ł c h a s ó w nie t y l k o p r z e s t a ł y f u n k c j o n o w a ć , lecz n a w e t nie w c h o d z ą j u ż do zasobu w i e d z y o w ł a s n e j p r z e s z ł o ś c i . D o t y c z y to przede w s z y s t k i m sfery w i e r z e n i o w e j , a p r z y ­ czyna t k w i chyba w znacznie s ł a b s z y m o d d z i a ł y w a n i u l a m a i z m u , k t ó r y nie zdołał z n i s z c z y ć p e w n y c h p r a k t y k n a l e ż ą c y c h do etapu w c z e ś n i e j ­ szego. Natomiast p o r ó w n a n i e , k t ó r e s u g e r o w a ł G r u m m - G r z y m a j ł o , to znaczy z i n n y m i g r u p a m i t o r g u c k i m i , nie d a ł o b y przypuszczalnie spo­ dziewanego p r z e z e ń obrazu. N a podstawie w s t ę p n e g o zestawienia T o r ­ g u t ó w m i e j s c o w y c h z chowog-sairskimi m o ż n a p r z y p u s z c z a ć , że w ł a ś n i e t y m o s t a t n i m n a l e ż a ł o b y p r z y p i s a ć w i ę k s z ą z a c h o w a w c z o ś ć , t a k w za­ kresie s t r o j u , uczesania i o b r z ę d o w o ś c i ( p r z y n a j m n i e j w e d ł u g s t a n u bez­ p o ś r e d n i o po i c h p r z y b y c i u pod A ł t a j ) . N i e m n i e j w jednej w a ż n e j dziedzinie T o r g u c i b u ł g a ń s c y zachowali, wprawdzie już tylko pamięć interesującego kompleksu obrzędowego, k t ó r y w y d a j e s i ę m i e ć z r e s z t ą znacznie szerszy geograficznie zasięg, j a k 4 2 43 Grumm-Grzymajło, Tamże, s. 193-194. 9 — Etnografia Polska, t. X X I , z. 1 op. cit., s. 194. �130 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z k o l w i e k w ł a ś n i e b y l i K a ł m u c y u t r a c i l i go. M a m t u na m y ś l i f u n k c j ę o b r z ę d u weselnego p o l e g a j ą c ą na s y m b o l i c z n y m o d t w a r z a n i u wczesnego s t a d i u m procesu f o r m a t y w n e g o s p o ł e c z e ń s t w a i jego k u l t u r y . J e ś l i u i n ­ n y c h l u d ó w Ś r o d k o w e j A z j i c e n t r a l n y m p u n k t e m o b r z ę d u weselnego b ę d z i e inscenizacja bohaterskich w y d a r z e ń historycznych, to u T o r g u t ó w w y d a j e się n i m b y ć demonstracja c y k l u ewolucyjnego domostwa. (Nie b y ł to w p r a w d z i e w ą t e k eksponowany, t k w i ł on niejako w t l e o b r z ę d u , j a k k o l w i e k b y ł o b o w i ą z k o w y ) . N o w o p o w s t a j ą c a rodzina m i a ł a o b o w i ą z e k r o z p o c z y n a ć ż y c i e w dżołom — pomieszczeniu b ę d ą c y m p r y m i t y w n i e j szą f o r m ą j u r t y (pozbawionej p i o n o w y c h ścian), w k t ó r y m stawiano dodatko­ w o rosochaty maszt s y m b o l i z u j ą c y jeszcze w c z e ś n i e j s z ą f o r m ą domos­ t w a — s z a ł a s . Ognisko domowe i n i c j o w a n o p o m i ę d z y k a m i e n i a m i p o d ­ t r z y m u j ą c y m i kocioł. Ta demonstracja filogenezy domostwa, a p o ś r e d n i o i r o d z i n y , t r w a ł a przez czas o b r z ę d u weselnego jedynie, m i a ł a w i ę c cha­ r a k t e r r y t u a ł u . K w a l i f i k a c j i tej nie zmienia fakt, że w p r z e s z ł o ś c i bar­ dzo w i e l e r o d z i n z p o w o d u u b ó s t w a k o n t y n u o w a ł o ż y c i e w dżołomie przez czas d ł u ż s z y . J e ś l i jednak o d p a d a ł y ograniczenia materialne, w ó w ­ czas nowa j u r t a , o m o ż l i w i e w y s o k i m standarcie, o c z e k i w a ł a z a k o ń c z e n i a o b r z ę d u p o w t a r z a j ą c e g o j e j c y k l r o z w o j o w y , b y p r z e j ą ć swe f u n k c j e . W t e n s p o s ó b s p o ł e c z e ń s t w o o d n a w i a j ą c e s i ę biologicznie przez zawie­ ranie m a ł ż e ń s t w , o d n a w i a ł o t e ż stale proces k r e o w a n i a s i ę j a k o i n s t y t u c j i przez s y m b o l i z u j ą c e j ą r ó w n a n i e : domostwo 4- ognisko domowe = r o ­ dzina s p o ł e c z e ń s t w o . W y s t ą p i e n i e t a k i e j f u n k c j i w o b r z ę d z i e wesel­ n y m l u d ó w mongolskich, w r a z z r u d y m e n t a r n ą i n t e r p r e t a c j ą , zanoto­ wane z o s t a ł o po raz pierwszy, co przypuszczalnie z a w d z i ę c z a m y ż y w o t ­ n o ś c i d a w n y c h e l e m e n t ó w w k u l t u r z e T o r g u t ó w , j a k t e ż zachowanej przez n i c h samych, p r z y n a j m n i e j c z ę ś c i o w o , u m i e j ę t n o ś c i w i d z e n i a w ł a s n e ­ go ż y c i a s p o ł e c z n e g o i duchowego w kategoriach systemu uniwersalnego. W y d a j e się, że ś l a d y tej u m i e j ę t n o ś c i dostrzec m o ż n a r ó w n i e ż w i n t e r ­ p r e t o w a n i u przez n i c h w ł a s n e j m o b i l n o ś c i . H i s t o r i a T o r g u t ó w , j a k w s k a z y w a l i ś m y na to w c z e ś n i e j , obfituje w p r z y k ł a d y d y n a m i z m u przestrzennego. R ó w n i e ż ta cecha jest k o n t y ­ nuowana. W y s t a r c z y w s k a z a ć na t r z y w i e l k i e m i g r a c j e w czasach n o w o ­ ż y t n y c h . R o k 1922 — T o r g u c i W a n g i j n o d b y w a j ą d r o g ę do T i e ń s z a n i u (ok. 600 k m w l i n i i prostej) po to, b y po 20 z g ó r ą latach p o w r ó c i ć . Po­ dobnie, t y l k o w i n n y m czasie, w ę d r u j e część T o r g u t ó w B e e l i j n . Rok 1945 — n i e m a l 200 r o d z i n T o r g u t ó w tarbagatajskich przesiedla się pod A ł t a j (ok. 460 k m w l i n i i prostej). R u c h y mniejszych g r u p na k r ó t s z y c h nieco trasach t r w a j ą stale, powodowane naporem K a z a c h ó w l u b i n n y m i p r z y c z y n a m i . D o l a t 4 0 - t y c h S i n k i a n g c h a r a k t e r y z u j ą c y s i ę b r a k i e m sta­ b i l n o ś c i p o l i t y c z n e j s t a n o w i ł d u ż ą siłę p r z y c i ą g a j ą c ą . W p ó ź n i e j s z y m okresie, po z a m k n i ę c i u g r a n i c y p a ń s t w o w e j , d y n a m i c z n i T o r g u c i z w r ó c i ­ l i s w o j ą u w a g ę k u r o z w i j a j ą c y m się o ś r o d k o m p r z e m y s ł o w y m samej M o n g o l i i , m i g r u j ą c do n i c h dla p o d j ę c i a pracy zarobkowej. C o k o l w i e k �T O R G U C I MONGOLII 181 d a ł o b y s i ę p o w i e d z i e ć o m o t y w a c h tej r u c h l i w o ś c i , na pewno nie b y ł a ona spowodowana k o n i e c z n o ś c i ą e k o n o m i c z n ą w sensie m a k r o s p o ł e c z n y m — m i a n o w i c i e p o t r z e b y m i e s z k a ń c ó w tej ziemi nie w y k r a c z a ł y poza m o ż l i w o ś c i ś r o d o w i s k a . To ostatnie b o w i e m dostarcza obszernych i w y ­ d a j n y c h pastwisk, k t ó r e zawsze są w stanie w c h ł o n ą ć d o d a t k o w y c h u ż y t ­ kowników, o czym świadczy przykład Choszutów, przesiedleńców z Tarbagataju, czy licznych kazachskich p r z y b y s z ó w . N i e zamierzam b y n a j ­ m n i e j s u g e r o w a ć istnienia n i e o k r e ś l o n e j i m m a n e n t n e j potrzeby r u c h l i ­ w o ś c i przestrzennej u k o c z o w n i k ó w , c h c i a ł b y m raczej w s k a z a ć na r o l ę c z y n n i k a ideowego j a k o p o w a ż n e j s i ł y m o t y w a c y j n e j w ż y c i u pasterzy b ę d ą c y c h p r z e d m i o t e m niniejszej r e l a c j i . P r z y j r z y j m y się p r z y k ł a d o m p r z y t a c z a n y m uprzednio. Choszuci (gdy w 1773 r. p r z e n i e ś l i s i ę pod A ł t a j ) o d e r w a l i się od w s p ó ł p l e m i e ń c ó w rze­ k o m o w p r o t e ś c i e p r z e c i w k o i c h postawie w j a k i m ś zatargu i po to, b y z a d o ś ć u c z y n i ć p r a g n i e n i u swej p r z y w ó d c z y n i p o ł ą c z e n i a s i ę z k r e w n y m i , z r y w a j ą c z r e s z t ą tego samego t y p u w i ę z i c a ł e j g r u p y . Po r e w o l u c j i , m i e s z k a ń c y d o l i n y B u ł g a n opuścili k r a j pod w p ł y w e m m o t y w a c j i p o l i ­ tycznej, p r o w a d z e n i nie przez w ł a s n e g o w ł a d c ę , lecz przez u r i a n c h a j skiego mnicha-demagoga. C i sami u c i e k i n i e r z y p o w r ó c i l i m i ę d z y i n n y m i w rezultacie m i s j i propagandowej zorganizowanej przez lokalne w ł a d z e b u ł g a ń s k i e . Z k o l e i T o r g u c i Chowog-sair zdecydowali s i ę o p u ś c i ć z a j m o ­ wane t e r e n y w w y n i k u sporu z ż o n ą z m a r ł e g o p r z y w ó d c y na t l e j e j n i e ­ u d o l n o ś c i oraz ulegania w p ł y w o m c h i ń s k i m i w y b r a l i B u ł g a n w s k u t e k ideowego o d d z i a ł y w a n i a nowego w z o r u ż y c i a s p o ł e c z n e g o w l u d o w e j M o n g o l i i , przekazanego i m u m i e j ę t n i e przez o f i c e r ó w p o l i t y c z n y c h . O d w o ł a j m y s i ę do w e r b a l i z a c j i p r z y c z y n podobnych decyzji. W i e l k a m i g r a c j a nad W o ł g ę r o z p o c z ę ł a się, p o n i e w a ż k s i ą ż ę Cho O r l o k „ n i e c h c i a ł wyniszczenia s w o i c h poddanych, g d y w czasie zamieszek O j r a c i d ż u n garscy zabijali s i ę n a w z a j e m " . W s p ó ł o r g a n i z a t o r i p r z y w ó d c a m i g r a c j i T o r g u t ó w Chowog-sair do B u ł g a n u podaje j a k o b e z p o ś r e d n i ą p r z y c z y n ę d e z e r c j ę o d d z i a ł u r e k r u t ó w t o r g u c k i c h , przestraszonych źle z r o z u m i a n y m s y g n a ł e m t r ą b k i ż o ł n i e r z y c h i ń s k i c h i o b a w ę przed s k u t k a m i tej dezercji. C z ł o w i e k , k t ó r y to m ó w i , zdaje sobie j e d n o c z e ś n i e s p r a w ę ze w z m o ż o n e ­ go ucisku, j a k i z a s t o s o w a ł y w ł a d z e m a n d ż u r s k i e wobec T o r g u t ó w oraz z a g r o ż e n i a ze s t r o n y kazachskich b a n d nacjonalisty Osmana. N i e prze­ szkadza m u t o jednak i n t e r p r e t o w a ć h i s t o r i ę , k t ó r ą sam t w o r z y ł , na w z ó r m i t u o powrocie K a ł m u k ó w do D ż u n g a r i i w w y n i k u poruszenia spowo­ dowanego h a r c a m i konia, k t ó r e g o s i e r ś ć z a j ę ł a s i ę ogniem. 44 N i e p r o p o n u j ę t r a k t o w a ć r e a k c j i e m o c j o n a l n y c h — n a w e t jeśli rze­ czywiście w y s t ę p o w a ł y — jako przyczynowej siły w dzianiu się historii. M i a ł y one b o w i e m g ł ę b s z e p o d ł o ż e i w n i m dopiero t k w i ą m e c h a n i z m y o k r e ś l a j ą c e losy zainteresowanych s p o ł e c z n o ś c i . N i e m n i e j , w a r t o z w r ó c i ć u w a g ę na to, że m y ś l e n i e historyczne k r o n i k m o n g o l s k i c h (ale p r z e c i e ż 4 4 В a t u r - U b u s z i, op. cit., s. 50-51. �132 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z nie t y l k o a u t o r ó w t y c h k r o n i k ) opiera się na mitologizacji zgody l u b n i e ­ zgody m i ę d z y p r z y w ó d c a m i , operuje b ł a h y m nieraz sporem czy niepo­ r o z u m i e n i e m j a k o w a r t o ś c i ą o b j a ś n i a j ą c ą wydarzenia. D z i ę k i t e m u za­ gadkowo dla nas b r z m i ą w Tajnej historii Mongołów s p ó r Temuczyna z Begterem czy r o z e j ś c i e się tego pierwszego z D ż a m u k ą oraz w i e l e i n ­ n y c h s y t u a c j i . D z i ę k i t e m u t e ż w ł a d c y ojraccy w d ą ż e n i u do ł a d u po­ litycznego p o r o z u m i e w a j ą się co j a k i ś czas, b y nie d z i a ł a ć sobie na prze­ kór, tłumacząc napięcia powstające w świecie ojrackim wzajemnym nieposzanowaniem swego arystokratycznego s t a t u s u . G d y „ r o z c h o d z ą s i ę m y ś l i " grozi k o n f l i k t . W o m a w i a n y c h w a r u n k a c h k o n f l i k t m ó g ł d o t y ­ c z y ć t y l k o u d z i e l n y c h k s i ą ż ą t , r e a l i z o w a ł się jednak j a k o k o n f l i k t spo­ ł e c z n y l u b p o l i t y c z n y . M a m y t u zatem do czynienia z k o n c e p c j ą s p o ł e ­ c z e ń s t w a jako u n i w e r s u m g r u p reprezentowanych przez p r z y w ó d c ó w , w k t ó r y m chaos powstaje t y l k o w ó w c z a s , g d y w j e d n o c z ą c y m i c h k r ę g u idei — m y ś l i , c z y j a ś m y ś l o p u ś c i tor n a t u r a l n y i z m i e n i a j ą c k i e r u n e k zderzy się z i n n ą . W k o n s e k w e n c j i powstaje naruszenie p o r z ą d k u spo­ ł e c z n e g o , p o w o d u j ą c e w o j n ę l u b z e s p o ł o w ą z m i a n ę koczowisk. Ta ostat­ nia jest b o w i e m r ó w n i e ż p r z e j a w e m chaosu, m i m o iż dotyczy n o m a d ó w . Ł a d s p o ł e c z n y ma w i ę c w znacznym stopniu o d z w i e r c i e d l a ć ł a d kosmicz­ ny, b y t y z a ś t w o r z ą c e jego s t r u k t u r ę p o c h o d z ą z koncepcji feudalnej. 45 Wniosek, że m i g r a c j a n o m a d ó w jest stanem chaosu d l a zaintereso­ wanej s p o ł e c z n o ś c i nie t y l k o z p u n k t u widzenia organizacji życia, lecz t a k ż e w o g ó l n i e j s z y m w y m i a r z e k u l t u r o w y m , z a s ł u g u j e na p o d k r e ś l e n i e . Z b y t c z ę s t o b o w i e m zdarza się r o z u m i e ć j ą o d w r o t n i e — j a k o stan n a t u ­ r a l n y . T o r g u c i b u ł g a ń s c y d o s t a r c z a j ą m o ż l i w o ś c i odpowiedzenia na w y ­ n i k a j ą c e z tego w n i o s k u p y t a n i a . Przemieszczenia l u d n o ś c i , k t ó r e prze­ ż y w a l i , nie m o g ą b y ć t r a k t o w a n e w jednej p ł a s z c z y ź n i e z przekoczowan i a m i sezonowymi j a k o zjawisko p o d l e g a j ą c e w y j a ś n i e n i o m ekonomicznej n a t u r y . R ó ż n i je b o w i e m nie t y l k o skala wydarzenia. Jak w i d z i e l i ś m y , m a j ą one s w o j ą i d e o l o g i ę i m i t o l o g i ę , m o g ą m i e ć t a k ż e s p e c y f i c z n ą o b y ­ c z a j o w o ś ć , zwyczajowe mechanizmy u ł a t w i a j ą c e przystosowanie się do n o w y c h w a r u n k ó w w n o w y m otoczeniu. B y ł y b y to mechanizmy ustalane przez k u l t u r ę , nie z a ś w y n i k a j ą c e b e z p o ś r e d n i o z n a w y k u — u o g ó l n i o n e ­ go praktycznego d o ś w i a d c z e n i a , g d y ż rzadko migracje takie z d a r z a j ą się częściej n i ż raz w j e d n y m pokoleniu. M a t e r i a ł y ekspedycji p o z w a l a j ą s t w i e r d z i ć , że w p e w n y c h sytuacjach m i g r a n c i s t o s u j ą w i n t e n c j i magicz­ nej o d w r ó c o n y schemat p o d z i a ł u w e w n ę t r z n e g o j u r t y , p r z y p o m i n a j ą c y ten, j a k i p r z e j ś c i o w o w p r o w a d z a się na w y p a d e k ś m i e r c i d o m o w n i k a . Z m i a n a ma charakter s t a ł y , u t r w a l a ona a k t z w y c z a j o w y p o w o ł a n y dla p o d k r e ś l e n i a w a g i p r z e j ś c i a w i n n y stan, p r z e m i a n y p o r z ą d k u rzeczy. Stabilizuje niejako stan chaosu p o t w i e r d z a j ą c p r a w i d ł o w o ś ć p r z y j ę t e j t u interpretacji. 45 Tamże, s. 32-33. �T O R G U C I MONGOLII M ó w i ą c w y ż e j o t w o r z e n i u się m i t ó w m i g r a c y j n y c h oraz o l u d o w y c h interpretacjach bodźców migracji d o t k n ę l i ś m y sprawy subiektywizmu w t r a k t o w a n i u w y d a r z e ń przez l u d o w ą h i s t o r i o g r a f i ę . Postawa taka zda­ je się c h a r a k t e r y z o w a ć w i e l e a s p e k t ó w stosunku c z ł o w i e k a do h i s t o r i i . T o r g u c i są z w o l e n n i k a m i zasady z g o d n o ś c i m i ę d z y w s p ó ł c z e s n o ś c i ą a p r z e s z ł o ś c i ą . Postawa taka, k t ó r a k a ż e z d o b y w a ć d o ś w i a d c z e n i e (lub m o t y w a c j e ) w h i s t o r i i nie jest w ś w i e c i e m o n g o l s k i m ograniczona t y l k o do T o r g u t ó w , j e d n a k w M R L z o s t a ł a p r z y t ł u m i o n a w t a r g n i ę c i e m w ż y c i e s p o ł e c z n e d o ś w i a d c z e ń urbanizacji. Te ostatnie n a d a ł y p r z e s z ł o ś c i w y ­ m i a r diachroniczny, n a k a z u j ą c t r a k t o w a ć j ą z szacunkiem w p r a w d z i e , lecz t a k ż e z czasowym i i n t e l e k t u a l n y m dystansem. Natomiast t r a d y c y j n y stosunek do p r z e s z ł o ś c i m i a ł charakter synchroniczny, p r z y b l i ż a j ą c y , na­ r z u c a j ą c y bardziej i n t y m n ą r e a k c j ę na w y d a r z e n i a dawne i w y m a g a j ą c y j e d n o c z e ś n i e uznania z w i ą z k u p r z y c z y n o w o - s k u t k o w e g o m i ę d z y przesz­ łością i w s p ó ł c z e s n o ś c i ą . Z a c h o w a ł się on jeszcze w p e w n y m stopniu w ś r ó d przedstawicieli starszego pokolenia T o r g u t ó w . N a l e ż a ł o b y w y r ó ż n i ć p r z y n a j m n i e j d w a t y p y a k t y w n y c h historiozofów, b ę d ą c y c h j e d n o c z e ś n i e w swojej s p o ł e c z n o ś c i nauczycielami (a po części t w ó r c a m i ) t r a d y c j i k u l t u r o w e j . T y p rzadszy — k r e a t y w n y ; p o b u ­ dzony i n t e l e k t u a l n i e , n i e k i e d y k o n t r o w e r s y j n y , „ p r o r o c z y " , t w o r z y i prze­ t w a r z a i n t e r p r e t a c j e w y d a r z e ń , uczestniczy w p o w o ł y w a n i u do ż y c i a he­ r o s ó w k u l t u r o w y c h . Ekspedycja z e t k n ę ł a się z o s t a t n i m w badanej g r u ­ pie przedstawicielem tego g a t u n k u , k t ó r y m . i n . l a n s o w a ł k s i ę c i a C e r e ñ a (o n i m patrz część historyczna a r t y k u ł u ) na t w ó r c ę j u r t y . Istnieje t a k ż e z r ó w n o w a ż o n a w e r s j a tego t y p u — d o ż y w a j ą c e g o s w y c h lat d z i a ł a c z a , t w ó r c y w y d a r z e ń , k t ó r y m obecnie przydaje i n t e r p r e t a c j ę . N a l e ż ą t u p r z y ­ p a d k i organizatora m i g r a c j i T o r g u t ó w chowog-sairskich oraz c z ł o n k a m i ­ sji m a j ą c e j z a c h ę c i ć do p o w r o t u z S i n k i a n g u g r u p ę p o r e w o l u c y j n y c h uciekinierów. 46 T y p d r u g i , c z ę s t s z y — o d t w ó r c z y , r e i n t e r p r e t u j ą c y dawne a u t o r y t e ­ t y , w t y m t a k ż e k s i ę g i historyczne. L u d z i t a k i c h t w o r z y ł y z w y k l e s p r z y ­ j a j ą c e w a r u n k i , a m i a n o w i c i e d o s t ę p do ź r ó d e ł w i e d z y — d w o r u k s i ą ­ ż ę c e g o i p r z e c h o w y w a n y c h t a m k s i ą g . Z a r ó w n o relacje T o r g u t ó w b u ł g a ń s k i c h j a k t e ż chowog-sairskich m ó w i ą o i s t n i e n i u Historii Torgutów 4 7 4 6 Ilustruje to napotkany przez nas przypadek abstynencji od alkoholu uzasad­ nianej nakazem Czyngis-chana. W relacjach grupy Wangijn nazywa się ją Torguutyn tiiiich, zaś grupy przy­ byłej z Chowog-sair Mongol cajdzyn dewter. Żaden z ich egzemplarzy nie zacho­ w a ł się na terenie M R L , tak w rękach prywatnych jak też w bibliotekach. H a s ­ l u n d , op. cit, s. 306-307, mówi o podobnej kronice w posiadaniu chańskiego cho­ szunu Torgutów Char-szar, przy czym - podany przez niego tytuł kroniki Torgutyn Rarelro jest z pewnością skażony. Z przytoczonych przez Haslunda w y j ą t k ó w wy­ nika, że kronika powstała po migracji znad Wołgi. Czas powstania pozostałych nie jest znany. Szczegółowy materiał genealogiczny zawarty w Men-gu-ju-mu-csi wskazywałby, że jej autorzy mieli dostęp do kroniki starszej. 4 7 �134 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z czytanej na d w o r a c h w p u b l i c z n y c h seansach dla ograniczonego a u d y ­ t o r i u m . D w a j b y l i dworzanie, m o g ą c y p r z y s ł u c h i w a ć się l e k t u r z e z r a c j i p e ł n i o n y c h o b o w i ą z k ó w , n a l e ż e l i do n i e l i c z n y c h przedstawicieli l u d u , k t ó r z y b y l i w stanie z a p o z n a ć s i ę p o ś r e d n i o z k s i ę g a m i . Obecnie n a l e ż ą oni do a u t o r y t e t ó w l o k a l n y c h , p o w a ż n i e w p ł y w a j ą c y c h na k s z t a ł t o w a n i e o p i n i i . Jeden z n i c h p r z e c i w s t a w i a s i ę w y n o s z e n i u C e r e ñ a na p i e d e s t a ł herosa k u l t u r o w e g o o d n o s z ą c p o c z ą t e k k s z t a ł t o w a n i a się i n s t y t u c j i t o r ­ g u c k i c h do okresu n a d w o ł ż a ń s k i e g o , z czego t e ż logicznie w y n i k a uzna­ nie Czyngischana za jednego z p i e r w s z y c h r e e m i g r a n t ó w do D ż u n g a r i i znad W o ł g i (a zatem k o n t y n u a t o r a mitycznego p o r z ą d k u j u ż na z i e m i torguckiej). D r u g i z tych ludzi b y ł j e d y n y m informatorem, k t ó r y w y ­ m i e n i ł kereickiego Wang-chana jako p r o t o p l a s t ę T o r g u t ó w , co n a l e ż y p r z y p i s a ć w i e d z y z a c z e r p n i ę t e j z k r o n i k oficjalnych. F a k t t e n z r e s z t ą z o s t a ł p r z e t w o r z o n y tak, a b y p o z o s t a w a ł w zgodzie z s a m o i d e n t y f i k a c j ą T o r g u t ó w j a k o jednej z g ł ó w n y c h g a ł ę z i l u d ó w mongolskich, m i a n o w i c i e Wang-chan uznany z o s t a ł za syna Czyngisa. Przedstawiona t u sytuacja w s k a z y w a ł a b y , że t r a d y c y j n a k u l t u r a torgucka nie m i a ł a z a m k n i ę t e g o systemu mitologicznego, że stale b y ł y do niego wnoszone p o p r a w k i i prze­ sunięcia dzięki aktywności ludzi z k r ę g u i n t e p r e t a t o r ó w i twórców trady­ c j i . W y d a j e się zatem, że w podobnych badaniach n a l e ż y szerzej u w z g l ę d ­ n i a ć p o s t u l a t y dynamicznego t r a k t o w a n i a m i t o l o g i i l u d o w e j w procesie jej bezustannego t w o r z e n i a s i ę i adaptowania do w a r u n k ó w . 4 8 S p o ł e c z n o ś ć torgucka podlega obecnie procesowi modernizacji w t e m ­ pie szybszym n i ż w i e l e i n n y c h na terenie M o n g o l i i . O b e c n o ś ć l u d z i , o k t ó ­ r y c h wspomniano w y ż e j , jest s z c z ę ś l i w y m p r z y p a d k i e m z a p o w i a d a j ą c y m i n t e r e s u j ą c y przebieg z m i a n y k u l t u r o w e j , a j e d n o c z e ś n i e dostarcza etno­ g r a f o w i jednego z ostatnich j u ż b y ć m o ż e w M o n g o l i i p r z y k ł a d ó w f u n k ­ cjonowania k u l t u r y t r a d y c y j n e j , w p r a w d z i e w o t w a r t y m k o n t a k c i e ze ś w i a t e m z e w n ę t r z n y m , ale za to -— co cenniejsze — z u d z i a ł e m j e j ak­ t y w n y c h r z e c z n i k ó w . Jest to zjawisko rzadkie nie t y l k o dla M o n g o l i i ; nawet w t y c h c z ę ś c i a c h ś w i a t a , gdzie w y s t ę p u j ą jeszcze z a m k n i ę t e spo­ ł e c z e ń s t w a t r a d y c y j n e , nie zawsze dane jest e t n o g r a f o w i t r a f i ć na w y b i t y n c h f u n k c j o n a r i u s z y t r a d y c j i — jej t w ó r c ó w i i n t e r p r e t a t o r ó w o ż y ­ w i o n y c h duchem m i s j i , nie p o j a w i a j ą s i ę oni b o w i e m w k a ż d y m pokole­ n i u . Co frapuje w p r z y p a d k u t o r g u c k i m , t o m o ż l i w o ś ć p o ł ą c z e n i a w j e d ­ n y m c z ł o w i e k u tego ducha z a k t y w n o ś c i ą s p o ł e c z n ą i p o l i t y c z n ą na rzecz z m i a n w s p ó ł c z e s n y c h . Z n a n y jest n a m t a k ż e p r z y k ł a d o d w r o t n y , nie m o ż n a zatem p r z e w i d y w a ć p e ł n e g o sojuszu t r a d y c j i z n o w o c z e s n o ś c i ą i jest to jeden z a r g u m e n t ó w za n i e o d k ł a d a n i e m dalszych b a d a ń . 4 3 Jest to wyraźnie inspirowane księgami historycznymi, gdyż człowiek głoszą­ cy tę opinię należy do tej grupy torguckiej, która pod p r z y w ó d z t w e m Cereña s p ę ­ dziła nad Wołgą jedynie kilkanaście lat. �T O R G U C I MONGOLII 135 Славой Шинкевич ТОРГУТЫ] МОНГОЛИИ. ЗАМЕТКИ НА ФОНЕ ПЕРВЫХ ЭТНОГРАФИЧЕСКИХ ИССЛЕДОВАНИЙ СРЕДИ АЛТАЙСКИХ ТОРГУТОВ Резюме Этнографические исследования среди булган-мангольских торгутов (ин. называемых ал­ тайскими) не проводились еще до сих пор, и поэтому материалы, собранные в 1975 г. поль­ ско-монгольским исследовательским коллективом, заслуживают внимания. Статья стре­ мится разобраться в нескольких вопросах, возникающих в связи с предварительными ито­ гами исследований. Тот факт, что торгутское общество исследовалось впервые, заставлял исходить с установлений, касающихся прошлого. В части, посвященной исторической информации, изложены факты, проливающие свет на следующие вопросы: 1. Большая миграционная подвижность торгутов по сравнению с другими монгольс­ кими народами (наблюдающаяся с XVI в.). Это подвижность политического, а не эконо­ мического порядка, а потому и возникает вопрос о ее особом месте в культурной традиции, отличном от того, какое занимают сезонные перекочевки. 2. Дифференцированность торгутского этноса на 7 групп (не считая калмыков) с от­ личными историческими судьбами и с специфическими междуэтническими контактами. Следует, поэтому, ожидать подачи интересных ответов относительно их самоопределения как торгутов, и отдельно как общности булганских торгутов по отношению к остальным торгутским группам и к другим монголам. 3. Внутренняя дифференцированность булганскою общества. Ее наличие делает воз­ можными поиски последствий былого феодального административного деления дж. об­ щественного сознания и для этнографических отличий. То же самое касается и результатов сожительства с торгутами, прибывшими из Тарбагатая, и с хонгутами. Во второй части статьи предпринята попытка привести в порядок накопленные до сих пор сведения об этногенезисе торгутов, проблема о которой содержится в пункте 2 выше­ указанного перечня исследовательских вопросов. Родословные владетельного дома Торгутов, ведущие его начало от кереитского Ванг-хана, не дают основания для высказываний о происхождении самого торгутского этноса. Владетельная ветвь еще до X V I I в. пользовалась наименованиями кереит и махачин для определения собственного происхождения. Они носили печать чужеродности в монгольской среде, а потому и были покинуты в пользу этнонима торгут, появившегося, по всей веро­ ятности, в X V I в. Некоторые исследователи ведут этимологию этого термина от дневной гвардии чингисидов. Если она окажется даже и верной, то это не может означать сущес­ твования непрерывной последовательности между людским субстратом этой гвардии и тор­ гутским обществом. Однако она может означать идеологическую попытку установить связь с чингисской традицией через чуждую по своему происхождению торгутскую аристократию. Автор полагает, что толчком для образования торгутской национальности вокрук двух или большего числа ойратских улусов были политические события X V I в. Торгуты могли зародиться как центр, сосредотачивающий диссидентов, которые не признавали тенденцию к цеитрализаании власти, приведшую к возникновению джунгарского ханства. Политичес­ кая программа торгутов, как их южной, так и северной ветви, состояла в последовательном обосолении от макрополитической структуры Эта программа могла составлять идеоло­ гическую основу объединения в одно целое различных ойратских групп — в торгутскрю национальность. В третьей части статьи автор рассматривает некоторые из остальных вопросов сфор­ мулированной в начале проблематики. Торгутский изоляционизм, который можно было наблюдать в первый период их этнического бытия, сейчас не выступает. Торгуты сомона �136 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z Булган активнее многих других сомонов МНР используют возможности, созданные го­ сударством, благодаря чему они — одно из самых зажиточных обществ с.х.о., само же на­ селение часто мигрирует на работу в индустрии и интеллигентских профессиях в городские центры страны. Это доказательство далеко продвинутого объединения с остальной частью общества Монголии. Так как булганские торгуты происходят из южной, кукунорской группы торгутов, в ли­ тературе встречались мнения, что они могут представлять „более первобытные черты" в противоположность торгутам, составлявшим некогда часть калмыкской национальности (Грумм-Гжимайло). Сегодня нельзя было бы поддерживать такое мнение потому, что про­ изошли коренные преображения, последовавшие после революции. Сравнение же с группой, прибывшей в сороковые годы из Тарбагатая (именно былых калмыков), указывало бы на то, что в момент соприкосновения больше традиционных черт представляли пришельцы. Тем не менее, всему торгутскому обществу свойственно уважение к собственной тра­ диции и ко многим еще лицам, хранящим знание о ней (м.пр. в статье приведена система­ тизация таких „хранителей традиции"). Правда, это уже лишь историческое знание, но оно тем более ценно для этнографа. Благодаря тому было записано редкое сообщение о сва­ дебном обряде, существенной частью которого являлся обычай показывать эволюцион­ ные стадии жилища как обрядовое оживление исторического процесса становления жилища, а тем самым возобновление общества в ходе обряда, согласно с единством триады: жилище, семья, общество. Анализ примеров торгутских миграций указывает на то, что их сообщаемые причины имеют идейный характер — их, как правило, сочетают с конфликтом, особенно с конфли­ ктом, вовлекающим феодального повелителя. Такой конфликт, толкуемый как наруше­ ние правил общественного сожительства, вызывает в обществе хаос в смысле отхода от определенных культурой норм функционирования общества и его институтов. Он вместе с тем является и стимулом для миграции, понимаемой как стремление выйти из хаоса. Одновременно массовая миграция есть некое продолжение состояния хаоса (ей нельзя счи­ тать нормальном положением у кочевых народов) и сопутствуют ей некоторые обычаи, свойственные такому состоянию (например, реверсирование функционального плана юр­ ты). Более близкое изучение тсргутской культуры должно внести много нового в толко­ вание былой жизни кочевников Средней Азии и современных процессов социальных пре­ образований в МНР. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3ab07ee1f89c93c40ba4febd053e283a.pdf a92b6e4f74feb7a42c3139d4275df5d2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:897 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:825 Title A name given to the resource Symboliczne uniwersum jurty mongolskiej / ETNOGRAFIA POLSKA 1977 t.21 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1977 t.21 z.1, s.98-116 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wasilewski, Jerzy Sławomir Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text J E R Z Y SŁAWOMIR W A S I L E W S K I SYMBOLICZNE UNIWERSUM JURTY MONGOLSKIEJ 1 Tekst niniejszy jest p r ó b ą odpowiedzi na pytanie, w j a k i s p o s ó b rzecz, dzieło r ą k l u d z k i c h — w t y m w y p a d k u mongolska j u r t a j a k o w y t w ó r k u l t u r y m a t e r i a l n e j oraz z w i ą z a n e z n i ą zachowania i d z i a ł a n i a — staje się k o r e l a t e m postaw emocjonalnych, koncepcji światopoglądowych i t r e ś c i w i e r z e n i o w y c h , a w i ę c uczestniczy w duchowej sferze k u l t u r y . Na t ę p o z y c j ę rzeczy w k u l t u r z e duchowej s k ł a d a j ą się d w i e zasadni­ cze okoliczności, w y m a g a j ą c e o d r ę b n e g o p o t r a k t o w a n i a . Pierwsza z n i c h to ta, że przedmiot, z w ł a s z c z a tak w a ż n y dla c z ł o w i e k a j a k jego d o m o ­ stwo, skupia w o k ó ł siebie pewne emocje — uczucia p r z y w i ą z a n i a i sza­ c u n k u , czci i t r o s k i . M o g ą one p r z e j a w i a ć się w s p o s ó b z u p e ł n i e ś w i e c k i albo p r z y b i e r a ć f o r m y r e l i g i j n e : k i e d y przedmiot zostanie opatrzony w ł a s n ą i s t o t ą d u c h o w ą , g d y uzna się go za d z i e ł o b o g ó w czy wreszcie za i c h s i e d z i b ę l u b m a t e r i a l i z a c j ę . O k o l i c z n o ś ć druga natomiast to ta, ż e rzecz nie jest często uznana przez j e j t w ó r c ę i u ż y t k o w n i k a za jego c a ł ­ k o w i c i e autonomiczny p r o d u k t , lecz t y l k o za znak r z e c z y w i s t o ś c i pozaludzkiej, pozakulturowej, k t ó r a m i a ł a b y t u b y ć pierwowzorem, punktem odniesienia, precedensem dla k s z t a ł t u ludzkiego w y t w o r u i d z i a ł a n i a . M o ż n a zatem r o z d z i e l i ć aspekt z n a k o w y t r e ś c i w i e r z e n i o w y c h s k u ­ p i o n y c h w o k ó ł danego p r z e d m i o t u od autentycznej w a r t o ś c i d u c h o w e j , j a k ą się w n i m s a m y m dostrzega. O c z y w i ś c i e są to t y l k o d w a r ó ż n e spo­ soby w y r a ż a n i a zasadniczo tego samego ludzkiego stosunku do w y t w o ­ r ó w k u l t u r y , oddzielam j e t u jednak, p o n i e w a ż w y m a g a j ą one o d m i e n ­ nego p o t r a k t o w a n i a : p i e r w s z y — semiotycznego, d r u g i z a ś morfologicz­ nego. U ż y w a j ą c t e r m i n u „ s y m b o l i k a j u r t y " m a m na m y ś l i n a t u r a l n i e t y l k o t e n pierwszy, z n a k o w y aspekt t r e ś c i w i e r z e n i o w y c h . A l b o w i e m k a ż d y s y m b o l to g ł ó w n i e znak, a w i ę c „coś, co pod j a k i m ś w z g l ę d e m l u b w j a - 1 Artykuł p o w s t a ł na podstawie materiałów terenowych zebranych w latach 1974-75 w somonach Rinczen-lchumbe i Tunel w ajmaku chubsugulskim (Darchaci, Chotgojcy i Chałchasi), Bułgan ałtajski w ajmaku kobdoskim (Torguci) oraz Bajan w ajmaku centralnym (Chałchasi i tzw. Szine Barga). �SYMBOLICZNE UNIWERSUM JURTY 99 2 k i e j ś r o l i reprezentuje wobec k o g o ś coś innego" Właśnie najogólniejsze p o j ę c i e z n a k u z o s t a ł o p r z y j ę t e za k r y t e r i u m doboru m a t e r i a ł u w n i n i e j ­ szej pracy; s ą d z ę , że j a k o p u n k t w y j ś c i a do b a d a ń jest ono ściślejsze n i ż niejednoznacznie p o j m o w a n y „ s y m b o l " . Zastosowanie w tej r o l i tego ostatniego p o j ę c i a w y m a g a ł o b y arbitralnego w y b o r u k t ó r e j ś z i s t n i e j ą ­ c y c h jego d e f i n i c j i , w s k a z u j ą c e j na p o s z c z e g ó l n e cechy specyficzne s y m ­ b o l u w klasie z n a k ó w i p o c i ą g n ę ł o b y za s o b ą n i e b e z p i e c z e ń s t w o z b y t ostrej selekcji m a t e r i a ł u nie p a s u j ą c e g o do p r z y j ę t e j d e f i n i c j i . T y m c z a ­ sem dopiero zadaniem tego t e k s t u jest w y ł o n i e n i e o w y c h cech specy­ ficznych; bo s y m b o l i k a danej rzeczy to zapewne jednak coś w i ę c e j n i ż t y l k o z n a k o w y j e j charakter. N i e k a ż d y znak jest symbolem, bo ten ostatni inaczej realizuje swe podstawowe f u n k c j e n i ż inne znaki; lecz na pewno k a ż d y s y m b o l jest znakiem, i to s t a n o w i ć m o ż e p u n k t w y j ś c i a w jego analizie. Ryc. 1. Osiem symboli szczęścia: 1 — parasol, 2 — złote ryby, 3 — butla, 4 — lotos, S — muszla, 6 — nić szczęścia, 7 — znak zwycięstwa, 8 — krąg Rys. M. Opalska K a ż d y p r a w i e element j u r t y jest z n a k i e m czegoś, co istnieje w na­ turze l u b w ś w i e c i e n a d n a t u r a l n y m ; s ą t e ż w j u r c i e symbolizowane o b i e k t y ze ś w i a t a k u l t u r y , a w i ę c rzeczy nie „ d a n e " , lecz stworzone r ę k ą l u d z k ą , ale t e ż w t e d y s ą to p r z e d m i o t y o d u ż y m ł a d u n k u sacrum, naj­ częściej k u l t o w e a t r y b u t y l a m a i z m u , czy n a w e t w y p r a c o w a n e przez t ę 2 Tak definiuje znak jeden z k l a s y k ó w problematyki, Charles Sanders Peirce, cyt. za: U . E c o , Pejzaż semiotyczny, Warszawa 1972, s. 57-58. �100 J E R Z Y S. W A S I L E W S K I r e l i g i ę wieloznaczne symbole, a zatem to, czego c z ł o w i e k nie u ś w i a d a m i a sobie j a k o w ł a s n e swe d z i e ł o . J u r t a b y w a i n t e r p r e t o w a n a j a k o zrobiona na w z ó r 8 o f i a r n y c h s y m b o l i l a m a i z m u (mong. najman tachil, pełna nazwa óldzij chutugun najman temdeg, t y b . Ъга-szis rtags-brgjad). Tak w i ę c „ p a r a s o l " rencen dug to o g ó l n a f o r m a j u r t y , „ k r ą g " chorlo to g ó r ­ n y k r ą g szkieletu, „ n i t k a s z c z ę ś c i a " mong. óldzij, t y b . balbij — p o k r y w a się k r a t o w n i c ą j u r t y , z a ś b u t l i na w o d ę l u s t r a l n ą ЪитЪа odpowiada k s z t a ł t f o r m o w a n y na k o ń c u l i n y czagtga . Do tego t y p u i n t e r p r e t a c j i m o ż n a jeszcze d o ł ą c z y ć o p i n i ę , że j u r t a p r z y p o m i n a s w o i m w y g l ą d e m suburgan (sanskr. stupa, cenotaf b u d d y j s k i ) . Z a u w a ż m y t u , że takie i n ­ terpretacje k w a l i f i k o w a n e s ą przez w s p ó ł c z e s n y c h pasterzy j a k o speku­ lacje ł a m ó w ; p o w s t a w a ł y one w trakcie n i e k a n o n i c z n y c h d o c i e k a ń m o n ­ golskich m n i c h ó w , s p o ż y t k o w u j ą c y c h r e p e r t u a r lamajskich s y m b o l i na r o d z i m y m gruncie. P o ś w i ę c o n o i m t u t y l e miejsca, a l b o w i e m ze w z g l ę d u na powszechne d a w n i e j uczestnictwo pasterzy w ż y c i u k l a s z t o r n y m s ą one o g ó l n i e znane, c h o ć nie są u w a ż a n e za istotne. S k ą d i n ą d i c h w p ł y w na ż y c i e s p o ł e c z n e b y ł niebagatelny, skoro na p r z y k ł a d w dzisiejszym a j m a k u p o ł u d n i o w o g o b i j s k i m (a zapewne nie t y l k o tam) jeszcze bezpo­ ś r e d n i o przed r e w o l u c j ą zabraniano a r a t o m u ż y w a ć w j u r t a c h k r ę g u t y p u chorlo, z a s t r z e g a j ą c go dla ł a m ó w i a r y s t o k r a c j i . 3 Z u p e ł n i e i n n y w y m i a r m a j ą te symbole w o b r ę b i e j u r t y , k t ó r e m o ż n a o k r e ś l i ć j a k o ludowe, pasterskie. Nie są one t y l k o s p e k u l a c j ą na t e m a t danej rzeczy, lecz w p ł y w a j ą na j e j k s z t a ł t , p r o g r a m u j ą s p o s ó b w y k o n a ­ nia i u ż y t k o w a n i a . Z a c z n i j m y od o m ó w i e n i a s y m b o l i k i l i n y czagtga, z w i e s z a j ą c e j się ze ś r o d k a g ó r n e g o k r ę g u toono, s ł u ż ą c e j m i ę d z y i n n y m i do jego s y m e t r y c z ­ nego ustawienia podczas r o z k ł a d a n i a j u r t y . W g ó r n e j części p o w i n n a ona f o r m o w a ć ł u k , k t ó r y w e d ł u g s ł ó w pasterzy „ p r z y p o m i n a " (szindżtej) s z y j ę w i e l b ł ą d a , a zatem p o w i n i e n b y ć j e j r o z m i a r ó w . Gdzie indziej m ó w i się, że p ę t l a ta „ z n a c z y " {temdeg) u r g ę do ł o w i e n i a k o n i i dlatego p o w i n ­ na m i e ć w y m i a r g ł o w y d w u l e t n i e g o ź r e b a k a . D o l n y z w i e s z a j ą c y się k o ­ niec l i n y z a k ł a d a n e j w e wschodniej p o ł o w i e j u r t y pod w o j ł o k i e m dachu za ż e r d z i e uń p o w i n i e n f o r m o w a ć t a m wybrzuszenie, k t ó r e m a p r z y p o ­ m i n a ć owczy ż o ł ą d e k (chodood) albo l a m a j s k ą b u t l ę na w o d ę l u s t r a l n ą . O p a s u j ą c e szkielet j u r t y t a ś m y dotuur choszlon p o w i n n y b y ć na p o c z ą t k u p r z y r a m i e d r z w i z w i ą z a n e d w o m a w ę z ł a m i aman chüdzüü ujaa, k t ó r e p r z y p o m i n a j ą p i e r w s z y k r ą g s z y j n y o w c y {aman chüdzüü) i stąd noszą jego n a z w ę . Bogata i z a j m u j ą c a jest t e ż s y m b o l i k a g ó r n e g o k r ę g u szkieletu j u r t y . M a t e r i a ł f o l k l o r y s t y c z n y , k t ó r y ze w z g l ę d u na l i c e n c j ę a r t y s t y c z n ą nie jest m o ż e g w a r a n t o w a n ą r e j e s t r a c j ą w i e r z e ń i p o g l ą d ó w , sugeruje t u 3 Nie natrafiłem w badaniach na istnienie pozostałych odniesień, ich rekon­ strukcję pozostawiam wyobraźni symbolicznej czytającego — na podstawie za­ mieszczonych ilustracji. �101 SYMBOLICZNE UNIWERSUM J U R T Y odniesienia kosmiczne; oto w geriijn jerol — b ł o g o s ł a w i e ń s t w a c h d l a j u r ­ t y wygłaszanych między i n n y m i przy zakładaniu rodziny — p r z y r ó w n u ­ j e s i ę ó w k r ą g do S ł o ń c a , g d y z a ś jest do p o ł o w y z a s ł o n i ę t y — do K s i ę ­ ż y c a . Jego k w a d r a t o w e w o j ł o k o w e p o k r y c i e ó r c h z w r ó c o n e jest r o g a m i na cztery s t r o n y ś w i a t a , s t ą d p r z y p o m i n a nacagdordż (lamajski symbol z ł o ż o n y c h z d w ó c h s k r z y ż o w a n y c h oczirów — r y t u a l n y c h bereł symbo­ lizujących między i n n y m i piorun). Ryc. 2. Sposoby zakładania liny czagtga za żerdzie dachu jurty: 1 — bogaty żołądek, 2 — butla, 3 — nić szczęścia, 4 — wąż (w jurcie mieszkają dwie osoby płci męskiej) Rys. M. Opalska Zagadki d o t y c z ą c e toono c z y n i ą , j a k s i ę zdaje, a l u z j ę do kosmicznego drzewa, na k t ó r y m siedzi m i t y c z n y p t a k G a r u d i : saglagar modny orojd sajchan szuwuuny üür [„Na wierzchołku rozgałęzionego drzewa Gniazdo pięknego ptaka"] P r z e c h o d z ą c do m a t e r i a ł u ściśle etnograficznego z w r ó ć m y u w a g ę na c h a r a k t e r y s t y c z n y n o w y m o t y w w symbolice toono: t y p o w o pasterskie odniesienie do owcy. Oto w centralnej, a z w ł a s z c z a w e wschodniej M o n ­ g o l i i , a w i ę c na terenach nie o b f i t u j ą c y c h w drzewa, k r ą g t e n s k ł a d a n y jest z k i l k u d z i e s i ę c i u d r o b n y c h k a w a ł k ó w d r e w n a i dlatego p r z y p o m i n a �102 J E R Z Y S. W A S I L E W S K I a r a t o m p o m a r s z c z o n ą p o w i e r z c h n i ę w e w n ę t r z n ą owczego ż w a c z a sarchinag; s t ą d t e ż w z i ę ł a się jego nazwa sarchinag toono. Z k o l e i t e n ż e k r ą g w zachodniej i p ó ł n o c n e j M o n g o l i i , camchrataj toono, sklejony z jednego l u b k i l k u w i ę k s z y c h k a w a ł k ó w d r e w n a , ma g ł a d k i o b w ó d i k r z y ż u j ą c e się pod k ą t e m p r o s t y m poprzeczki; w e d ł u g powszechnego w ś r ó d a ł t a j ­ s k i c h T o r g u t ó w przekonania p r z y p o m i n a on S u m b u r - u ł ę , k o s m i c z n ą g ó r ę lamajskiej kosmologii. Jest do n i e j podobny, a l b o w i e m : 1) jest nieprze­ k r a c z a l n y ( z a r ó w n o g d y umieszczony jest u szczytu j u r t y , j a k i g d y l e ż y na ziemi, bo w t e d y nie w o l n o nad n i m p r z e c h o d z i ć ) tak, j a k n i e d o s t ę p n a jest S u m b u r - u ł a ; 2) poprzeczki d z i e l ą go na 4 s e k t o r y tak j a k S u m b u r - u ł a podzielona jest 4 g r a n i a m i na 4 zbocza; 3) znajduje się w ś r o d k u j u r t y , tak j a k g ó r a kosmiczna w ś r o d k u ś w i a t a . Na marginesie z w r ó ć m y t u u w a g ę na z n a m i e n n y f a k t , że wierzenie o tak zasadniczej dla c z ł o w i e k a archaicznego w a r t o ś c i , j a k przekonanie o „ b y c i u w ś r o d k u ś w i a t a " , realizuje się t u w s p o s ó b symboliczny, a w i ę c o d m i e n n y n i ż w t r a d y c y j n e j s p o ł e c z n o ś c i c h ł o p s k i e j . O ile b o w i e m w w i e r z e n i a c h np. polskich (co p r a w d a n o t o w a n y c h w X I X i X X w i e k u , a w i ę c w s c h y ł k o w y m okresie tej koncepcji symbolicznej, co b y ć m o ż e t ł u m a c z y jej t r y w i a l i z a c j ę ) dana w i e ś , kościół czy k a m i e ń są w ś r o d k u ś w i a t a i p e ł n i ą f u n k c j ę autentycznej hierofanii, to przedstawione p o w y ­ żej mongolskie wierzenie na t e m a t toono, k t ó r e t y l k o „ p r z y p o m i n a " s o b ą c e n t r a l n ą g ó r ę , jest jej znakiem, nie u t o ż s a m i a go ze ś r o d k i e m ś w i a t a . D o pasterzy mongolskich o d n i e ś ć m o ż n a zatem s ł o w a badacza m e n t a l n o ś c i symbolicznej l u d z i ś r e d n i o w i e c z a , k t ó r z y „ n i e mieszali ani p l a n ó w , ani p r z e d m i o t ó w : w y k o r z y s t y w a l i j e d n a k na t y c h r ó ż n y c h planach w s p ó l n y m i a n o w n i k w subtelnej grze analogii, p o d ł u g tajemniczego stosunku m i ę ­ dzy ś w i a t e m f i z y c z n y m i ś w i a t e m s a k r a l n y m " . 4 Ó w tajemniczy z w i ą z e k m i ę d z y ś w i a t e m m a t e r i a l n y m , tzn. s t w o r z o ­ n y m i ręką ludzką formami symbolicznymi, a ś w i a t e m sakralnym, czyli s f e r ą i c h n a t u r a l n y c h b ą d ź w i e r z e n i o w y c h p i e r w o w z o r ó w , m a t a k ż e na naszym gruncie bardzo s z c z e g ó l n y i z ł o ż o n y charakter. Opisany p o w y ż e j p i e r w s z y poziom tej r e l a c j i to z e w n ę t r z n e p o d o b i e ń s t w o m i ę d z y s y m b o ­ l e m a desygnatem; poziom n a s t ę p n y o k r e ś l a m y w p r z y b l i ż e n i u jako „ w s p ó ł i s t o t o w o ś ć " r o z u m i e j ą c przez to, że s y m b o l posiada n i e k t ó r e w ł a ś ­ ciwości swego desygnatu w y b r a n e przez w z g l ą d na i c h i s t o t n o ś ć . P r z y ­ toczmy t u p r z y k ł a d z m a t e r i a ł u terenowego: w e d ł u g c z ę s t e j w ś r ó d pa­ sterzy o p i n i i , d w a w ę z ł y z a w i ą z u j e się na t a ś m i e o p a s u j ą c e j ś c i a n ę na p o d o b i e ń s t w o k r ę g ó w o w c y po to, b y b y ł y one tak silne i nierozerwalne, j a k nierozdzielne s ą owe k r ę g i , u c h o d z ą c e za bardzo t r u d n e do r o z ł a m a nia palcami. P r z e d s t a w m y t u jednak k r ó t k ą a n a l i z ę s e m a n t y c z n ą u j a w ­ n i a j ą c ą drugie dno tej i n t e r p r e t a c j i . Oto s ł o w a aman chüdzüü — pierw­ szy k r ą g s z y j n y — p o s ł u ż y ł y nie t y l k o do nazwania o w y c h w ę z ł ó w , k t ó 4 D. С h e n u, Theologie au ХЦе siecle, Paris 1957, s. 160; cyt. za e u r, Hermeneutyka i egzystencja, Warszawa 1975, s. 124. P. Rico- �SYMBOLICZNE UNIWERSUM JURTY 103 r e są d w o m a p i e r w s z y m i w ę z ł a m i w i ą z a n y m i w czasie stawiania j u r t y , ale t e ż np. do honorowego t y t u ł o w a n i a drugiego k o n i a na mecie w y ś c i ­ g ó w z okazji ś w i ę t a naadara. T y t u ł u j e s i ę go aman chüüdzund irsen m o r ' — k o ń , k t ó r y p r z y s z e d ł , tak, j a k pierwszy k r ą g . K o ń z w y c i ę z c a t y ­ t u ł o w a n y jest türüülsen mor', ostatni z a ś , h o n o r o w a n y na r ó w n i z p i e r w ­ s z ą p i ą t k ą — siilijn daaga. W k a ż d y m z t y c h w y p a d k ó w o d n a j d u j e m y n a z w y części ciała z w i e r z ę c i a : g ł o w a (türüü) i ogon (süül'), c h o ć jest t o związek trudniej uchwytny niż w ewidentnym przypadku „pierwszego k r ę g u szyjnego"; jest o n podobnie o d l e g ł y , j a k z w i ą z e k naszych o k r e ś l e ń „ n a c z e l n y " albo „ p r z y j ś ć w ogonie" z a n a t o m i c z n y m i o d p o w i e d n i k a m i . W w y p a d k u w y ś c i g ó w m a m y w i ę c do czynienia ze z j a w i s k i e m oznacza­ nia k o l e j n o ś c i chronologicznej k o n i p r z y b y w a j ą c y c h na m e t ę za p o m o c ą nazw k o l e j n y c h części owczego grzbietu. B y ć m o ż e podobnie n a l e ż y i n ­ t e r p r e t o w a ć „ k r ą g s z y j n y " — pierwsze w ę z ł y w jurcie. P i e r w o t n e b y ł o ­ b y t u zjawisko j ę z y k o w e , semantyczne — oznaczanie k o l e j n o ś c i chrono­ logicznej z j a w i s k za p o m o c ą k o l e j n y c h części owczego grzbietu. W ś w i a ­ d o m o ś c i pasterzy o t r z y m u j e ono n a s t ę p n i e i n t e r p r e t a c j ę s e m i o t y c z n ą : że w ę z ł y te są podobne do k r ę g ó w owcy, a wreszcie w p e ł n i symbolicz­ n ą : że d z i ę k i t e m u b ę d ą podobnie mocne . 5 To nadbudowanie i n t e r p r e t a c j i symbolicznej na fakcie semantycz­ n y m s k ł a n i a chyba do r e f l e k s j i nad siłą m y ś l i symbolicznej, k t ó r a do­ s t r z e ż e r e a l n y z w i ą z e k t a m , gdzie p i e r w o t n i e jest t y l k o z w i ą z e k e t y m o ­ logiczny, a l b o w i e m t e n p i e r w s z y jest c z ł o w i e k o w i b l i s k i i ż y c i o w o po­ t r z e b n y (węzeł podobny do k r ę g u b ę d z i e r ó w n i e silny) d r u g i z a ś abstrak­ cyjny i bezużyteczny. W ł a ś c i w o ś c i swego p i e r w o w z o r u posiada r ó w n i e ż z a k ł a d a n y za ż e r ­ dzie dachowe na k s z t a ł t owczego ż o ł ą d k a koniec l i n y czagtga, b i o r ą c y s t ą d s w ą n a z w ę chodood, a n a j c z ę ś c i e j z szacunkiem bajan chodood, bo­ g a t y ż o ł ą d e k . A l b o w i e m w e d ł u g s ł ó w pasterzy, t a k j a k do ż o ł ą d k a o w c y d o s t a j ą s i ę p o k a r m y , b y t a m z o s t a ć przetworzone i d a ć siłę c a ł e m u ciału, t a k do owego z b i o r n i k a stworzonego przez koniec l i n y czagtga wpada p o m y ś l n o ś ć bujan chiszig, n a s t ę p n i e przechodzi po niej w g ó r ę do k r ę g u toono, s k ą d rozlewa s i ę na c a ł e domostwo. P o m y ś l n o ś ć ta — rozumiana j a k o bogactwo i r o z w ó j rodziny, d ł u g o w i e c z n o ś ć j e j c z ł o n k ó w i wzrost stada •— k r ą ż y po ś w i e c i e , w t y m t a k ż e w o k ó ł j u r t y w k i e r u n k u zgod­ n y m z r u c h e m S ł o ń c a , nardzow, i dlatego wpada do „ b o g a t e g o ż o ł ą d k a " 5 Nie podejmuję się sądzić, w jakim stopniu węzeł ten jest naprawdę podobny do kręgu szyjnego owcy; według niektórych pasterzy — nie, „to tylko taka naz­ wa". Poza jurtą wiąże się go między innymi na końcach odkładanego na noc zwiniętego jedwabnego pasa — tradycyjnego składnika mongolskiego stroju. Spot­ kałem się z opinią, że obwiązywanie pasa tym w ę z ł e m znaczy, iż noszący go czło­ wiek jest podobnie powściągliwy i skupiony jak odporny jest ó w krąg. Mechanizm tworzenia symbolicznej nadbudowy jest więc tu taki sam, jak w przypadku węzła w jurcie. �104 J E R Z Y S. W A S I L E W S K I Ryc. 3. Stawianie jurty Fot. S. Szynkiewicz od p ó ł n o c y ; s t ą d wybrzuszenie l i n y jest skierowane zawsze o t w o r e m w t ę s t r o n ę (to znaczy w lewo), a l b o w i e m koniec znajduje s i ę w e wschodniej części j u r t y s t o j ą c e j zawsze d r z w i a m i na p o ł u d n i e . Jedynie w j u r t a c h gobijskich czagtga zawieszana jest po stronie zachodniej; s k ą d i n ą d pa­ sterze t a m t e j s i (ajmak ś r o d k o w o g o b i j s k i , d a w n y choszun Tuszet-wana) u t r z y m u j ą , że w p r z e s z ł o ś c i p a n o w a ł o z a k ł a d a n i e l i n y po stronie w s c h o d ­ n i e j w k s z t a ł c i e ż o ł ą d k a , co jednak m i a ł o z o s t a ć zmienione d e c y z j ą w ł a d ­ cy choszunu. Obecnie z a k ł a d a się czagtga w formie uproszczonego óldzij albo w postaci ż m i i j a k o jednego z „ t r z e c h s i l n y c h s t w o r z e ń " , p r z y c z y m s i ę g a ona za t y l e poprzeczek na p r a w o i l e w o od centralnej, i l e jest osób płci m ę s k i e j w rodzinie. Na i n n y m miejscu w y k a ż ę , j a k p ó ł n o c n y k i e r u n e k p r z y b y w a n i a bujan chiszig w i ą ż e się z w i e l o m a m o n g o l s k i m i w i e r z e n i a m i , w k t ó r y c h p ó ł n o c jest s t r o n ą d o b r ą , w y s y ł a j ą c ą w s z e l k ą p o m y ś l n o ś ć . J u ż z podane­ go m a t e r i a ł u w i d a ć jednak c a ł ą d i a l e k t y k ę r a c j i z a r ó w n o p r a k t y c z n y c h , j a k i t y c h w i e r z e n i o w y c h , k t ó r e w sumie o k r e ś l a j ą , k s z t a ł t rzeczy u ż y t ­ k o w a n y c h przez c z ł o w i e k a . O t ó ż czagtga jest to l i n a d o ś ć d ł u g a , k t ó r a t y l k o w czasie s i l n y c h w i a t r ó w jest u ż y w a n a dla stabilizowania j u r t y ( t r z y m a n a w t e d y przez d o m o w n i k ó w l u b p r z y w i ą z y w a n a do k o ł k a w zie­ m i , c i ę ż k i e g o m e b l a czy d u ż e g o naczynia z k u m y s e m ) . Co za t y m idzie, ż e b y nie p r z e s z k a d z a ć na co d z i e ń , m u s i b y ć zawożona — i to d o ś ć szero- �SYMBOLICZNE UNIWERSUM J U R T Y 105 k o — za ż e r d z i e dachu, pod w o j ł o k o w y m p o k r y c i e m . P r z y t y m na p e w n o ł a t w i e j jest p r z y t r z y m u j ą c l i n ę l e w ą r ę k ą f o r m o w a ć p r a w ą ó w „ b o g a t y ż o ł ą d e k " czy b u t l ę ЪитЪа, co w rezultacie powoduje, że skierowanie o t w o r u w lewo, na p ó ł n o c ma swe p r a k t y c z n e uzasadnienie. S y m b o l i k a „ b o g a t e g o ż o ł ą d k a " w y d a w a ć się m o ż e zatem d o r o b i o n ą przez pasterzy r e g u ł ą m n e m o t e c h n i c z n ą , albo w r ę c z p r ó ż n ą s p e k u l a c j ą ; jednak j e j p o w ­ szechne w centralnej i wschodniej M o n g o l i i w y s t ę p o w a n i e ( j u r t y zachodniomongolskie o b y w a j ą się w ogóle bez czagtga) j e j ścisły z w i ą z e k z k o m p l e k s e m w i e r z e ń na temat bujan chiszig i k i e r u n k u p ó ł n o c n e g o , a wreszcie w z g l ą d na g ł ę b o k ą z g o d n o ś ć tej koncepcji z r e a l n y m ż y c i e m mongolskich pasterzy owiec i i c h e m o c j o n a l n y m stosunkiem do tego z w i e r z ę c i a — wszystko t o razem sugeruje archaiczny w r ę c z charakter owego skojarzenia. „ B o g a t y ż o ł ą d e k " n a l e ż y do t y c h s y m b o l i , k t ó r y c h „ n i e m o ż n a t r a k t o w a ć j a k o t w o r u w y o b r a ź n i , jako a l e g o r i i dorobionej p ó ź n i e j do j a k i e g o ś d z i a ł a n i a ludzkiego, skoro to dopiero przez jego u ś w i ę c e n i e u s t a n a w i a j ą go i c z y n i ą m o ż l i w y m " . S k ą d i n ą d ta i s t o t n o ś ć l i n y czagtga w j u r c i e centralnomongolskiej zda­ je się b y ć p r a w i e n i e w y t ł u m a c z a l n a z w a ż y w s z y fakt, że j u r t y zachodniomongolskie doskonale się bez niej o b c h o d z ą oraz że praktyczne f u n k c j e z a b e z p i e c z a j ą c e s p e ł n i a w y s t a r c z a j ą c o i n n a lina, osor l u b tatar, p r z y m o ­ cowana do ziemi i do toono. N i e l e d w i e mistycznego c h a r a k t e r u nabiera czagtga u D a r c h a t ó w , co jest t y m dziwniejsze, że j a k o d a w n y l u d l e ś n y żyj^ y s z a ł a s a c h zaczęli oni u ż y w a ć j u r t y w s k a l i masowej dopiero w X I X w i e k u i , j a k w s k a z u j ą badania terenowe, nie t o w a r z y s z y ł o t e m u p e ł n e p r z e j ę c i e s y m b o l i k i . W czasie b u r z y nie w o l n o j e j t r z y m a ć n i k o ­ m u i n n e m u , j a k t y l k o gospodarzowi domostwa; l i n a ta nazywana jest t a m gerijn dżoloo — wodze j u r t y ; u w a ż a się, że j a k k a ż d y k o ń t a k i k a ż ­ da j u r t a p o w i n n y m i e ć swe wodze. P r z y k ł a d podobnego t r a k t o w a n i a czagt­ ga zanotowano w somonie Bajan, gdzie wiesza się na niej w czasie b u r z y u z d ę , co i n f o r m a t o r z y o b j a ś n i a j ą j a k o zabieg magiczny (domnoch) w z m a c ­ n i a j ą c y siłę l i n y s y m b o l i z u j ą c e j owe wodze. W a r t o t u d o d a ć , że w e d ł u g t y c h samych ź r ó d e ł lina p o w i n n a b y ć spleciona z s i e r ś c i w i e l b ł ą d a — r e p r o d u k t o r a i to takiego, k t ó r y r o z p o c z ą ł j u ż d z i a ł a l n o ś ć r e p r o d u k c y j n ą . K r y j e s i ę za t y m chyba wierzenie, że w ł a ś c i w o ś c i w i e l b ł ą d a — r e p r o ­ d u k t o r a , k t ó r y w k u l t u r z e pasterzy jest niejako uosobieniem ż y w i o ł o w e j siły, p r z e j d ą na z r o b i o n ą z jego s i e r ś c i l i n ę ( r o z s z a l a ł y w i e l b ł ą d z czer­ w o n ą w s t ą ż e c z k ą na szyi to jeden z n a j c z ę s t s z y c h t e m a t ó w masowych r e p r o d u k c j i dzieł mongolskiej s z t u k i w s p ó ł c z e s n e j ) . S y m b o l zachowa zatem w t y m w i ę k s z y m stopniu p o ż ą d a n e w ł a ś c i ­ w o ś c i desygnatu i m bardziej s i ę d o ń upodobni: f o r m ą , surowcem, spo­ sobem p o s t ę p o w a n i a magicznego analogicznym do d z i a ł a ń p r a k t y c z n y c h (na linie p r z y p o m i n a j ą c e j w i e l b ł ą d a , zrobionej z jego s i e r ś c i zawiesza s i ę u z d ę na p o d o b i e ń s t w o k i e ł z n a n i a tego z w i e r z ę c i a ) . 6 c 6 w R i c o e u r , op. cit, s. 9. �106 J E R Z Y S. W A S I L E W S K I S y m b o l , nie b ę d ą c t o ż s a m y z desygnatem, ma jego cechy — a w i ę c m o ż e go z a s t ą p i ć u o b e c n i a j ą c to, co jest n i e d o s t ę p n e z p o w o d u swej n i e m a t e r i a l n o ś c i albo o d l e g ł e w przestrzeni czy t e ż z a m i e r z c h ł e w czasie. W t e n s p o s ó b , gdy na t o r g u c k i m weselu wieszano w j u r c i e r o z g a ł ę z i o n y k a w a ł e k drzewa actaj mod, z n a c z y ł o to, że wesele o d b y w a się w sza­ ł a s i e — pierwszej f o r m i e domostwa p r z o d k ó w . N i e b y ł to z r e s z t ą zabieg stosowany często, lecz co n a j w y ż e j w j u r t a c h bogaczy, wesela b o w i e m ś r e d n i o z a m o ż n y c h i b i e d n y c h pasterzy o d b y w a ł y s i ę p r z e w a ż n i e w t a k z w a n y m dżołomie — j u r c i e bez ścian, w k t ó r e j ż e r d z i e dachowe, t r o c h ę d ł u ż s z e n i ż n o r m a l n i e , w b i t e s ą b e z p o ś r e d n i o w z i e m i ę . Dżołom t a k i sam w sobie s y m b o l i z o w a ł s z a ł a s (owoochoj); trzeba t u d o d a ć , ż e zaczynanie ż y c i a rodzinnego od tej f o r m y domostwa m i a ł o s w ą m o t y w a c j ę p r a k t y c z ­ n ą , a l b o w i e m dżolom jest znacznie t a ń s z y n i ż j u r t a , przez k i l k a l a t po ślubie można kompletować brakujące ściany, wojłok i sprzęty. Nawet j e d n a k ci Torguci, k t ó r z y nie z n a j ą p e ł n e j symbolicznej i n t e r p r e t a c j i w e ­ selnego dżołomu, s ą zdania, że jest to nie t y l k o k o n i e c z n o ś ć ekonomiczna, lecz obyczaj o p a r t y na przekonaniu, że aby ail — rodzina i domostwo — m o g ł y się r o z r a s t a ć , i c h p o c z ą t k i p o w i n n y b y ć j a k najskromniejsze. Zresz­ t ą dla i n n e j g r u p y etnograficznej, chubsugulskich D a r c h a t ó w , posiadamy i n f o r m a c j ę , że wesela i c h dlatego w ł a ś n i e o d b y w a ł y się w s z a ł a s i e urc, bo starcy powiadali, iż jest to pierwsza f o r m a domostwa, a zawarcie w niej ś l u b u p r z y n o s i szczęście . 7 T r a d y c y j n e wesele mongolskie b y ł o o b r z ę d e m , w k t ó r y m symboliczne n a w i ą z a n i e do p r z e s z ł o ś c i m i a ł o zasadnicze znaczenie. W i n t e r e s u j ą c y m nas zakresie p o l e g a ł o to m i ę d z y i n n y m i na rozpalaniu pierwszego ognia w n o w e j j u r c i e nie na ż e l a z n y m s t o j a k u u ż y w a n y m na co d z i e ń , lecz na trzech k a m i e n i a c h tułgyn gurwan czuluu, z p o m o c ą krzesiwa, a w i ę c tak, j a k to r o b i l i p r z o d k o w i e — z a ł o ż y c i e l e g r u p y , do c z a s ó w k t ó r y c h trzeba p o w r ó c i ć , b y m ó c „ k o n t y n u o w a ć ognisko d o m o w e " gal golomt dzalgamdżilach, co oznacza p r z e d ł u ż e n i e ł a ń c u c h a p o k o l e ń . S y m b o l — s u b s t y t u t u m o ż l i w i a w i ę c ł ą c z n o ś ć z t y m , co inaczej jest n i e o s i ą g a l n e . Opinia, że k r ą g tonoo p r z y p o m i n a S u m b u r - u ł ę to nie f o l ­ k l o r y s t y c z n y ozdobnik, ale w y r a z przekonania, że obcowanie ze ś w i a t e m b ó s t w jest m o ż l i w e , jeśli nad g ł o w ą znajduje s i ę w y o b r a ż e n i e g ó r y , k t ó r a s i ę g a do nieba; podobnie o b e c n o ś ć b ó s t w w j u r c i e g w a r a n t u j ą i c h w i z e ­ r u n k i — i k o n k i domowego o ł t a r z y k a . Ten ostatni p r z y k ł a d p r o w a d z i nas k u problematyce w y b i e g a j ą c e j po­ za r o z u m i a n ą ściśle s y m b o l i k ę j u r t y , ale o k a p i t a l n e j dla zagadnienia s y m b o l u w ogóle w a ż n o ś c i . W y p a d n i e j ą t u p r z e d s t a w i ć t y l k o m a r g i n a l ­ nie, p r o b l e m b o w i e m w i z e r u n k ó w b ó s t w j a k o z n a k ó w i k o n i c z n y c h w ś w i a d o m o ś c i w i e r z ą c y c h jest bardziej w i e l o w y m i a r o w y , a n i ż e l i p r e - 7 S . B a d a m c h a t a n , Chbwsgdlijn przyp. 8. Darchaad jastan, Ulaanbaatar 1965, s. 157, �SYMBOLICZNE UNIWERSUM JURTY 107 zentowana t u s y m b o l i k a samego domostwa, s t ą d t e ż w y m a g a z p e w n o ś ­ cią o d r ę b n y c h b a d a ń . W y s t a r c z y t u jednak p o w i e d z i e ć , że o ile j u r t a jest przez samych jej t w ó r c ó w - a r a t ó w u w a ż a n a za znak, to jest dzieło r ą k l u d z k i c h , k t ó r e s w ą w a r t o ś ć s a k r a l n ą z a w d z i ę c z a odniesieniu do rzeczy­ w i s t o ś c i „ d a n e j " , to i k o n k a jest nie t y l e znakiem, ile a u t o n o m i c z n y m sacrum. C h o ć b o w i e m wiadomo, że jest to dzieło r ą k ludzkich, to j e d n a k przez f a k t swej „ o d d a l o n e j genezy" nabiera ona c h a r a k t e r u autentycznej ś w i ę t o ś c i . I k o n k a m a l o w a n a jest b o w i e m przez l a m ę , c z ę s t o w klasztorze, z zachowaniem ś c i s ł y c h r e g u ł , p r z y u ż y c i u farb u w a ż a n y c h za ś w i ę t e , jest podpisana n i e c z y t e l n y m n i e k i e d y dla arata, bo t y b e t a ń s k i m , i m i e ­ n i e m b ó s t w a — a j a k się zdaje n i e z r o z u m i a ł o ś ć jest i s t o t n y m elementem k o n s t y t u u j ą c y m m o n g o l s k ą w i e r z e n i o w o ś ć , c z y l i to, co n i e z r o z u m i a ł e ( w t y m na p r z y k ł a d napisy w obcych j ę z y k a c h , j a k c h i ń s k i i rosyjski) u w a ż a n e jest za p r z e j a w y swego rodzaju sacrum i stosowane w m a g i i pasterskiej, p r z y o b r z ę d z i e p o g r z e b o w y m i t p . O c z y w i ś c i e nie znaczy to, że mongolska i k o n k a jest zawsze t r a k t o w a n a przez w i e r n y c h tak, j a k w p r a w o s ł a w i u i k o n y t y p u Acheiropoietos (ros. n i e r u k o t w o r i e n n y j , „nie r ę k ą l u d z k ą m a l o w a n y " ) ; na pewno jednak i k o n k a odbierana jest prze­ de w s z y s t k i m j a k o sacrum autonomiczne, a dopiero w d r u g i e j k o l e j n o ś c i j a k o znak, podczas gdy ewidentnie przez c z ł o w i e k a w y k o n a n a j u r t a jest ś w i ę t o ś c i ą przede w s z y s t k i m j a k o znak. O c z y w i ś c i e w y w a ż e n i e p r o p o r c j i z a l e ż y od i n d y w i d u a l n y c h k w a l i f i k a c j i r e l i g i j n y c h wiernego, a zanoto­ wane w somonie B a j a n w y p o w i e d z i t r a k t u j ą c e o z w i ą z k u m i ę d z y i k o n k ą a w y o b r a ż o n y m na niej b ó s t w e m d a d z ą się u s z e r e g o w a ć na continuum, k t ó r e g o jeden b i e g u n s t a n o w i ć b ę d z i e ś w i a d o m o ś ć o d r ę b n o ś c i w i z e r u n k u od desygnatu — b ó s t w a , d r u g i z a ś p e ł n e i c h u t o ż s a m i e n i e : 8 „Bóstwo jest jedno i żyje w powietrzu, a ikonki tylko pokazują nam jak ono wygląda, można mu przy nich stawiać ofiary, ale one do niego materialnie nie dotrą, ważne jest tylko, żeby wierzyć" [tj. okazać intencją]. „Te bóstwa żyją gdzieś w świecie [informator wskazuje ruchem g ł o w y kie­ runek północny], ale na oczy ich nie widziałem, nie rozmawiałem z nimi. Ich wy­ obrażenia stoją na ołtarzu, mówią, że burchan tam mieszka, ale czy to prawda nie wiem". „Bóstwo żyje w powierzu, ale w czasie składanych mu małych ofiar [dżachyn tachil, układane na górnym progu wewnątrz jurty odrobinki pożywienia] przyla­ tuje i wchodzi do woreczka [zawieszonego nad górnym progiem, zawierającego wydrukowaną modlitwę] dlatego zostawia mu się uchylone drzwi, żeby wszedł przez górną szparę". 8 W tym kontekście pasjonujący jest spór bizantyjskich ikonoklastów z „czci­ cielami ikon", w trakcie którego padały argumenty teologiczne reprezentujące — mutatis mutandis — dwie przedstawione wyżej biegunowe interpretacje znaku ikonicznego: ikonoklastyczna (Konstantyn V opierający się na koncepcjach m a g ó w Wschodu, stojących zresztą u kolebki podobnych poglądów myśli semickiej), zgod­ nie z którą wizerunek jest „konsubstancjalny" ze swym prototypem i „czicieli obrazów" — oddzielająca wizerunek od prototypu. Patrz: G. O s t r o g o r s k i , Studien zur Geschichte des byzantinischen Bilderstreites, Wrocław 1929. �108 J E R Z Y S. W A S I L E W S K I „Pięciu bogów jurty gerijn tawan tengri żyje w kręgu toono, czy tam będzie jakiś znak, czy nie — one i tak tam są". „Chadag wiszący nad ogniem [przywiązany do kręgu] to jest bóstwo [burchan jum]". A zatem s y m b o l p e ł n i wobec p i e r w o w z o r u r o l ę s u b s t y t u t y w n ą nabie­ r a j ą c d z i ę k i t e m u dodatkowej w ł a s n o ś c i : przez o d d z i a ł y w a n i e n a ń jako na znak m o ż n a n i e k i e d y w p ł y n ą ć na jego desygnat. U m o ż l i w i a to owa t a ­ jemnicza w i ę ź m i ę d z y s y m b o l e m a o z n a c z a n ą p r z e z e ń r z e c z y w i s t o ś c i ą , stanowiąca m y ś l o w ą podstawę z a r ó w n o symbolicznych a k t ó w religij­ n y c h — na p r z y k ł a d ofiary s k ł a d a n e j przed w i z e r u n k a m i b u r c h a n ó w — j a k i n i e k t ó r y c h p r a k t y k magicznych. D o t y c h ostatnich n a l e ż y na p r z y k ­ ł a d zaszywanie n i c i ą złącza d w ó c h p ł a t ó w w o j ł o k u na dachu j u r t y , co ma u n i e m o ż l i w i ć p o r ó d w i e l b ł ą d z i c y l u b k r o w y zgubionej daleko w stepie, g r o ż ą c y z a m a r z n i ę c i e m nowo narodzonego z w i e r z ę c i a . Oba podane p r z y ­ k ł a d y m a j ą na t y l e odmienny charakter, że w y d a j e s i ę uzasadnione sto­ sowanie do n i c h u t a r t y c h o k r e ś l e ń : religia i magia. S ą d z ę jednak, że r o z ­ r ó ż n i e n i e to, p o w s t a ł e na gruncie tradycyjnego europejskiego stosunku do „ w y ż s z e j " r e l i g i i i „ n i ż s z e j " magii, b ę d z i e m u s i a ł o p r z y n a j m n i e j na terenie c e n t r a l n o a z j a t y c k i m z o s t a ć poddane p o w a ż n e j r e w i z j i . Zmusza do tego refleksja nad l a m a i z m e m — r e l i g i ą , k t ó r a opiera s w ą s k u t e c z n o ś ć na m a g i i ; jest to b o w i e m nie t y l e p r z e j ę c i e przez t ę r e l i g i ę p r a k t y k m a ­ gicznych z j a k i c h ś w i e r z e ń n i ż s z y c h (np. szamanizmu), i l e istotne z a ł o ­ ż e n i e l a m a i z m u : w i a r a w k r e a c y j n ą moc s ł o w a , z a k l ę c i a , r y t u a ł u . Odzie­ d z i c z y ł a je chyba ta r e l i g i a po buddyzmie, dla k t ó r e g o t w ó r c z a moc s ł o w a jest oczywista w ś w i e c i e , w k t ó r y m m a t e r i a jest t y l k o f u n k c j ą ducha. M y ś l e n i e i d z i a ł a n i e symboliczne leżą w r ó w n e j mierze u podstaw m a g i i co i r e l i g i i , skoro z a ś te d w i e dziedziny nie są na i n t e r e s u j ą c y m nas t e ­ renie t a k i n s t y t u c j o n a l n i e , w s p o ł e c z n y m f u n k c j o n o w a n i u od siebie o d ­ dzielone, j a k w Europie, to b y ć m o ż e upada j e d y n a podstawa ich r o z r ó ż ­ niania. P r z e d s t a w m y t u p r z y k ł a d r y t u , k t ó r e g o w konwencjonalnej t e r m i n o ­ l o g i i nie s p o s ó b n a z w a ć m a g i c z n y m , c h o ć — j a k się p r z e k o n a m y — nale­ ż y on do k l a s y „ d z i a ł a ń na s y m b o l u automatycznie skutecznych wobec desygnatu", j a k m o ż n a b y o k r e ś l i ć tak zwane sympatetyczne p r a k t y k i magiczne. M a m t u na m y ś l i ściśle przestrzegany nakaz o t w i e r a n i a i z a m y k a n i a g ó r n e g o o t w o r u j u r t y t y l k o w k i e r u n k u nardzow, zgodnie z r u c h e m S ł o ń ­ ca. Dokonuje tego na ogół gospodyni, k t ó r a o b c h o d z ą c rano j u r t ę od d r z w i w z d ł u ż ś c i a n y zachodniej k u t y ł o w i i c i ą g n ą c za l i n ę p r z y m o c o w a n ą do w o j ł o k o w e j p o k r y w y orch o d s ł a n i a o t w ó r d y m n o - o k i e n n y , co dla do­ m o w n i k ó w oznacza p o c z ą t e k dnia. Wieczorne z a s ł a n i a n i e polega na prze­ c i ą g n i ę c i u owej l i n y — k t ó r a w c i ą g u dnia p o z o s t a w a ł a p r z y w i ą z a n a do t y l n e j ś c i a n y j u r t y — na p o w r ó t k u d r z w i o m , t y m razem w z d ł u ż w s c h o d ­ niej ś c i a n y , a w i ę c nadal ze S ł o ń c e m . J e ś l i k t o ś , np. niezorientowane �SYMBOLICZNE UNIWERSUM J U R T Y 109 dziecko, o d s ł o n i l u b z a s ł o n i orch pod S ł o ń c e n a t y c h m i a s t anuluje się t e n r u c h , w y k o n u j ą c go p o t e m poprawnie, na znak z a ś ekspiacji zanurza się koniec l i n y w m l e k u . Inaczej ten czyn m ó g ł b y s p o w o d o w a ć o g ó l n e n i e ­ szczęścia ( т м и ' ) — c h o r o b ę , a n a w e t ś m i e r ć c z ł o n k ó w r o d z i n y , w y g i n i ę ­ cie stada. Z a n i m r o z p a t r z y m y s t r u k t u r ę tego z a j m u j ą c e g o wierzenia p r z e d ­ s t a w m y t u , j a k jest ono t r a k t o w a n e przez samych a r a t ó w . O t ó ż spora­ dycznie t y l k o m o ż n a w rozmowach z pasterzami n a p o t k a ć p r a w d z i w ą w i a r ę w w y s t ą p i e n i e t y c h s k u t k ó w , n i k t z a ś nie p o t r a f i p o w i e d z i e ć , d l a ­ czego m i a ł y b y one m i e ć t a k i w ł a ś n i e charakter. N a ogół araci w y j a ś ­ n i a j ą : „ T o t y l k o t a k i obyczaj, k t ó r y zachowujemy po przodkach, ale n a p r a w d ę t o nic b y się nie s t a ł o " . W y j a ś n i e n i e tego stanu rzeczy polega­ j ą c e g o na powszechnym k w e s t i o n o w a n i u r e a l n o ś c i sankcji owej n o r m y p r z y j e j r ó w n o c z e ś n i e o g ó l n y m przestrzeganiu (z w y j ą t k a m i , o k t ó r y c h p o n i ż e j ) m o ż e b y ć k i l k a . A w i ę c po pierwsze to zdystansowane spojrze­ nie m o ż e b y ć r e z u l t a t e m p o s t ę p u j ą c e j laicyzacji, w t y m i tej oddolnej, r o d z ą c e j się c h o ć b y z obserwacji z m i e n i o n y c h w a r u n k ó w b y t o w a n i a ; na p r z y k ł a d j u r t y torguckie p o s i a d a j ą obecnie k o m i n s t a ł y , nie o d e j m o w a n y na noc od pieca — j a k t o jest w. j u r t a c h c h a ł c h a s k i c h . P o n i e w a ż k o m i n ten t k w i w zachodniej części o t w o r u u n i e m o ż l i w i a to o t w i e r a n i e orch z tej s t r o n y i powoduje, że trzeba to r o b i ć narburuu, pod S ł o ń c e („a m i m o to nic się nie staje"). Po w t ó r e w y d a j e się, ż e pasterzom zawsze b y ł a w ł a ś c i w a pewna s z c z e g ó l n a r a c j o n a l n o ś ć p o l e g a j ą c a na d o r a b i a n i u m n i e j l u b bardziej zracjonalizowanych w y j a ś n i e ń do d z i a ł a ń ewidentnie i r r a c j o ­ n a l n y c h : - r y t u a l n y c h i symbolicznych. Po trzecie; c h o ć b y ta okoliczność, że deklaracje takie o t r z y m u j e się w t r a k c i e w y w i a d u , a w i ę c r o z m o w y prze­ prowadzanej j ę z y k i e m r a c j o n a l n y m , d y s k u r s y w n y m nie z a ś symbolicz­ n y m sprawia, że r o z m ó w c y nie s ą w stanie inaczej w y j a ś n i ć s w y c h s y m ­ b o l i c z n y c h z a c h o w a ń , j a k t y l k o przez „ u c i e c z k ę w a u t o r y t e t " . N a ogół jest to n i e p o d w a ż a l n y a u t o r y t e t t r a d y c j i , p r z o d k ó w , z w a l n i a j ą c y od za­ stanowienia się n a d mechanizmem symbolicznego d z i a ł a n i a , nad l o g i k ą sankcji i t d . A r c y c i e k a w e b y ł o b y dla badacza poznanie, j a k m y ś l e n i e s y m ­ boliczne godzi się z r a c j o n a l n y m w u m y ś l e tego samego c z ł o w i e k a . N i e ­ s t e t y w trakcie r o z m o w y etnografa z i n f o r m a t o r e m taka k o n f r o n t a c j a nie jest w ogóle m o ż l i w a ; z w y w i a d u b o w i e m z r o z u m i e ć m o ż n a t y l k o j e d n ą s t r o n ę s y m b o l u : to, ż e jest on z n a k i e m r e p r e z e n t u j ą c y m coś i n ­ nego — t a k zostanie on b o w i e m o k r e ś l o n y w s f o r m u ł o w a n i u d y s k u r s y w ­ n y m , k t ó r e o d r ó ż n i znak od desygnatu. A l e to r o z r ó ż n i e n i e przestaje b y ć aktualne w momencie, w k t ó r y m na miejsce refleksji p o j a w i a się emocja l u b w i a r a ; w t e d y s y m b o l jest odczuwany j a k o częściowo l u b nawet c a ł ­ kowicie t o ż s a m y z rzeczywistością — k t ó r ą miał tylko r e p r e z e n t o w a ć . J ę z y k d y s k u r s y w n y nie p o t r a f i z d a ć s p r a w y z tego irracjonalnego u t o ż ­ samienia, a wszelkie p y t a n i e o jego i s t o t ę jest k w e s t i o n o w a n i e m , p o w o d u ­ j ą c y m u c i e c z k ę r e l a c j o n u j ą c e g o w j e d y n e racjonalne w y j a ś n i e n i e , j a k ż e �110 J E R Z Y S. W A S I L E W S K I często w y s ł u c h i w a n e przez badacza: „ T o t y l k o t a k i nasz mongolski o b y ­ czaj", mcmaj mongol ulsyn dzan. Ó w paradoks s y m b o l u , p o l e g a j ą c y na t y m , że w w y r a ż e n i u d y s k u r s y w n y m jest on t y l k o znakiem, w s w y m w ł a ś c i w y m z a ś f u n k c j o n o w a n i u jest u t o ż s a m i a n y z desygnatem, da s i ę zapewne s p r o w a d z i ć do d w o i s t o ś c i s t r u k t u r y znaczenia, k t ó r e „ r ó w n o ­ c z e ś n i e jest f u n k c j ą n i e o b e c n o ś c i , skoro p r ó ż n o o d s y ł a do nieobecnych p r z e c i e ż rzeczy, oraz f u n k c j ą o b e c n o ś c i , skoro ma t ę n i e o b e c n o ś ć uobec­ n i ć , p r z e d s t a w i ć " . T r u d n o t u p o w s t r z y m a ć s i ę od r e f l e k s j i , j a k zasadniczo odmienne są te dwa t o r y ludzkiego m y ś l e n i a i d z i a ł a n i a : r a c j o n a l n y i symboliczny, k t ó r e w y c h o d z ą z jednego p o j ę c i a : znaku. 9 W r a c a j ą c jednak do m e r i t u m sprawy, t z n . do i s t o t y owego obyczaju o t w i e r a n i a órcTi ze S ł o ń c e m i z w i ą z a n e g o z t y m wierzenia, trzeba s t w i e r ­ dzić, że z p u n k t u widzenia przedstawionej w y ż e j koncepcji s y m b o l u owa sankcja plasuje się j a k b y poza w ł a ś c i w y m miejscem w y z n a c z o n y m jej przez l o g i k ę m y ś l e n i a symbolicznego. Oto jeśli p r z y j ą ć , że j u r t a po­ siada symboliczne odniesienia do k o s m o s u , to d z i a ł a n i a niezgodne z w y z n a c z o n y m i p r z e z e ń w z o r a m i p o w i n n y m i e ć s k u t k i kosmiczne, n i e z a ś t a k przyziemne, c h o ć drastyczne, j a k te, k t ó r y c h o b a w i a l i się araci: n i e s z c z ę ś c i a w rodzinie i gospodarstwie. C z y ż b y ta k o n k r e t n a sankcja b y ł a t y l k o zabiegiem socjotechnicznym, s p o ł e c z n ą p r z e s t r o g ą dla j e d ­ nostki, k t ó r a c h c i a ł a b y s i ę w y ł a m a ć z powszechnego obyczaju, d l a tego, k t o g w a ł c i p r z y j ę t e w z o r y p o s t ę p o w a n i a ? Ż e t a k nie jest, że m a m y t u do czynienia z w i e r z e n i e m k o n s e k w e n t n y m wobec r e g u ł m y ś l e n i a s y m ­ bolicznego, przekonuje analiza s y m b o l i k i r u c h u obrotowego. Z w r ó ć m y b o w i e m u w a g ę , że k i e r u n e k „ze S ł o ń c e m " jest ogólnie p r z y j ę t y m k i e ­ r u n k i e m obchodzenia j u r t y , ofiarnego owo, mburganu czy ś w i ą t y n i . Z a u w a ż m y t e ż , że jest to k i e r u n e k obracania lamajskiego m ł y n k a m o d l i ­ tewnego churde. Pasterze z a p y t y w a n i o e w e n t u a l n ą z w e r b a l i z o w a n ą n o r m ę dla tego obyczaju p a m i ę t a l i , że l a m o w i e przestrzegali, iż za k r ę c e ­ nie m ł y n k a w k i e r u n k u p r z e c i w n y m „ p ó j d ą do p i e k ł a " . Dawniejsza l i t e r a t u r a rzuca jednak snop ś w i a t ł a na t ę s p r a w ę . Oto G. N . P o t a n i n opisuje rzadko s p o t y k a n y m ł y n e k m o d l i t e w n y z w y o b r a ż e n i e m b ó s t w a O s e r - D ż a m e na wozie z a p r z ę g n i ę t y m w 7 ś w i ń . M ł y n e k t e n jest d y s k i e m osadzonym na pionowej osi, a jego obie powierzchnie podzielone są na 7 s e k t o r ó w ; na p o w i e r z c h n i g ó r n e j w k a ż d y m z n i c h w y o b r a ż o n y jest k w i a t , na dolnej — ś w i n i e , z w r ó c o n e r y j a m i w j e d n ą s t r o n ę , t a k że po o b r ó c e n i u m ł y n k a od l e w e j do p r a w e j b ę d ą one w i r o w a ć r y j a m i do p r z o ­ du. A l e na noc d y s k t e n przewraca s i ę s t r o n ą z w y o b r a ż o n y m i ś w i n i a m i do g ó r y i w t e d y trzeba go o b r a c a ć z p r a w a na lewo, b y ś w i n i e z n ó w i0 9 R i с o e u r, op. cit., s. 14. 10 Wyrazem tego może b y ć np. opinia, że „jurta to pół nieba", bazująca na l u ­ dowej etymologii w y w o d z ą c e j słowo 'ger' (jurta) od 'tenger' (niebo). Patrz też m ó j artykuł: Kategorio przestrzeni w kulturze koczowniczej. Analiza przestrzenna mon­ golskiej jurty, „Etnografia Polska", t. 19: 1975 z. 1, s. 109-128. �SYMBOLICZNE UNIWERSUM JURTY 111 b i e g ł y r y j a m i do przodu; jeśli k t o ś zapomniawszy się o b r ó c i m ł y n e k tak, j a k za dnia, od lewej do p r a w e j , to ś w i n i e p o b i e g n ą ogonkami do przodu, co „ w e d ł u g w i e r z e ń M o n g o ł ó w m o ż e s p o w o d o w a ć naruszenie p o r z ą d k u ś w i a t a i s k o ń c z y ć się u p a d k i e m jego k o n s t r u k c j i w e w s z e c h ś w i a t o w y m potopie l u b p o ż a r z e " . 1 1 Z a n i m odniesiemy t ę i n f o r m a c j ę do sfery j u r t y w y j a ś n i j m y opis Potanina p e w n y m i dodatkowo z e b r a n y m i i n f o r m a c j a m i . A w i ę c Oser- D ż a m e to z p e w n o ś c i ą t y b e t a ń s k i Od-zer-czan-ma (sanskr. MarlczT, B r y l a n t o w e promienie), bodhisattwa przedstawiany na i k o n k á c h i po­ s ą ż k a c h w I n d i i i Tybecie na wozie z a p r z ę ż o n y m w 7 ś w i ń l u b na p o d ­ t r z y m y w a n y m przez nie t r o n i e z lotosu . Z n a n y m i m a t e r i a ł mongolski sugeruje s o l a r n ą i n t e r p r e t a c j ę tego b ó s t w a (nie tak j u ż oczywiste jest, czy f u n k c j o n o w a ł o ono tak samo na gruncie rdzennie b u d d y j s k i m ) . Prze­ m a w i a za t y m sam k s z t a ł t wspomnianego m ł y n k a — nie jest to j a k zawsze cylinder, lecz dysk; charakter r o z s t r z y g a j ą c y m a j ą zanotowane w somonie Bajan informacje, że „ S ł o ń c e to b ó s t w o O s e r - D ż a m e " oraz p o c h o d z ą c e z Gobi wierzenie, że „ S ł o ń c e jeździ na wozie z a p r z ę g n i ę t y m w 7 ś w i ń " ; owe ś w i n i e b y ł y t u n i e z r o z u m i a ł e dla samych i n f o r m a t o r ó w , lecz bez w i ę k s z e g o r y z y k a m o ż n a chyba w i d z i e ć w n i c h W i e l k i W ó z , z w ł a s z c z a że funkcjonuje on na t y m terenie pod a r c h a i c z n ą n a z w ą „ T e r e g odon" — W ó z gwiezdny, a nie t y l k o pod o g ó l n o m o n g o l s k ą n a z w ą D o ł o n - b u r c h a n — Siedem b ó s t w . 12 Jak s ą d z ę , w ł a ś n i e ten fakt, iż wykazana t u solarno-gwiezdna s y m ­ b o l i k a m ł y n k a modlitewnego b y ł a oczywista dla jego u ż y t k o w n i k ó w , s p o w o d o w a ł , że sankcja za obracanie go „ n a opak", m i a ł a explicite kosmiczny charakter. W p r z y p a d k u obchodzenia j u r t y nie ma t a k i e j kosmicznej sankcji expressis verbis, ale nie znaczy to, że nie ma j e j implicite. Na j e j istnienie w s k a z u j ą zebrane w terenie w y p o w i e d z i , w e d ł u g k t ó r y c h k a ż d y c z ł o w i e k m a na niebie s w ą g w i a z d ę , k t ó r a poja­ w i a się p r z y jego narodzinach, z a ś w czasie ś m i e r c i spada; s t ą d w i d z ą c s p a d a j ą c ą g w i a z d ę m ó w i się w całej M o n g o l i i minij ód bisz — „ t o nie moja gwiazda", Torguci z a ś d o d a j ą jeszcze: „ t o spada gwiazda Kazacha" i s p l u w a j ą na z i e m i ę . Tak w i ę c z a k ł ó c e n i e biegu gwiazd odbija s i ę n a 1 1 G. N. P o t a n i n, Krugowoje dwiżenije nocznogo niebje i grozowoje jawlenije w mongolskich priedanijach, ikonopisi i płastikie, [w:] Zapiski Siemipałatynskogo Podotdieła Zapadno-Sibirskogo Otdiela Russkogo Geograficzeskogo Obszczestwa, wyp. 3, Siemipałatynsk 1919, s. 18. Autor ten potrafił wznieść się ponad powszechne europejskie widzenie lamajskich m ł y n k ó w modlitewnych jako maszynek do odma­ wiania modlitw dostrzegając głęboki ich sens w tym, że „o ile ruch młynka nie odpowiadający pozornemu ruchowi gwiazd niszczy trwałość świata, to ruch zgodny ten porządek umacnia. Każdy buddysta, kręcący główką osi cylindra, uważa się za maleńkiego czakrawarti, obracającego koło". Porównaj reprodukcje w: A. G r ü n w e d e l , Mythologie des Budhismus in Tibet und der Mongolei, Leipzig 1900, s. 145-146; A. G o r d o n , Iconography of Tibetan Lamaism, Tokyo 1967, s. 33 i tabl. 1-2 na s. 77. 1 2 �112 J E R Z Y S. W A S I L E W S K I losach c z ł o w i e k a •— s t ą d m o t y w o w a n i e zakazu o t w i e r a n i a órch pod S ł o ń c e w ł a ś n i e k o n s e k w e n c j a m i p r z y z i e m n y m i , ale p r z e c i e ż są one w y ­ n i k i e m katastrofy kosmicznej b ę d ą c e j b e z p o ś r e d n i m r e z u l t a t e m n i e ­ w ł a ś c i w e g o d z i a ł a n i a symbolicznego. P a m i ę t a się t y l k o o t y c h p i e r w s z y c h konsekwencjach — nie m y ś l ą c wcale o gwiazdach — j a k b y na zasadzie „ b l i ż s z a c i a ł u koszula", b o w i e m nie j a k i e j ś abstrakcyjnej katastrofy w kos­ mosie obawia się ó w „ m a ł y c z a k r a w a r t i " , ale j e j w p ł y w u na s w ó j w ł a s ­ n y los. Jest to r u d y m e n t a r n y s k ł a d n i k w ł a ś c i w e j w s z y s t k i m chyba k u l t u r o m ' t r a d y c y j n y m holistycznej w i z j i ś w i a t a , k t ó r a z a k ł a d a , że d z i a ł a n i a ludzkie p o w i n n y p r z e b i e g a ć zgodnie z w z o r e m w y z n a c z o n y m przez Universum, w p r z e c i w n y m b o w i e m razie n a s t ą p i z a k ł ó c e n i e kosmicznego ł a d u , k t ó r e g o konsekwencje poniesie c z ł o w i e k . Ta jedna z Elementargedanken ludzkości realizowana b y ł a z r ó ż n ą siłą przez r ó ż n e k u l t u r y ; do s k r a j n o ś c i d o p r o ­ w a d z i ł j ą c h i ń s k i u n i w e r s a l i z m , w k t ó r y m pole d z i a ł a ń l u d z k i c h uzna­ n y c h za istotne dla f u n k c j o n o w a n i a kosmosu o b j ę ł o wszystkie chyba sfery d z i a ł a l n o ś c i j e d n o s t k i i p a ń s t w a . To sama koncepcja w w y d a n i u s p o ł e c z e ń s t w a pasterskiego (gdzie np. s p r a w y wegetacji i j e j p o d t r z y m y ­ wania nie m o g ł y o d g r y w a ć takiej r o l i , p r a k t y k i z a ś r e l i g i j n e m i a ł y daleko m n i e j etatystyczny charakter) n o r m o w a ł a poczynania l u d z i w bardziej j u ż ograniczonym zakresie: w i ę ź c z ł o w i e k a z kosmosem nie p r z y b i e r a ł a f o r m m i s t y c z n y c h , lecz co n a j w y ż e j symboliczne, j a k to jest w pi'zypadku rytów jurtowych. W t y m miejscu p r o b l e m a t y k a holistycznej w i z j i ś w i a t a k r z y ż u j e się z t e m a t y k ą s y m b o l u . Oto b o w i e m w y m a g a analizy klasa t y c h r y t u a l n y c h z a c h o w a ń c z ł o w i e k a , k t ó r y c h celem jest p o d t r z y m a n i e t r w a n i a Kosmosu poprzez d z i a ł a n i a symboliczne. P r o p o n u j ę n a z w a ć je m i a n e m m a g i i kos­ micznej, p o d k r e ś l a j ą c raz jeszcze, że magia ta m o ż e f u n k c j o n o w a ć w ob­ r ę b i e systemu religijnego (np. m ł y n e k m o d l i t e w n y ) , a n a c z e l n ą z a s a d ą j e j w y o d r ę b n i e n i a b ę d z i e okoliczność, że jest to d z i a ł a n i e symboliczne o oczekiwanej automatycznej s k u t e c z n o ś c i wobec p r z e d m i o t u odniesienia ( t u : Kosmosu). Oto b o w i e m m o ż n a w p ł y n ą ć na Kosmos przez d z i a ł a n i e na obiekt, p o s i a d a j ą c y k o s m i c z n ą s y m b o l i k ę : dom, b u d o w l ę s a k r a l n ą , m ł y n e k m o d l i t e w n y p o ś w i ę c o n y b ó s t w u solarnemu — w y k o n u j ą c r u c h o b r o t o w y zgodny co do k i e r u n k u z k o s m i c z n y m p i e r w o w z o r e m . A l e szersza analiza s y m b o l i k i r u c h u obrotowego — k t ó r a zostanie p r z e d ­ stawiona na i n n y m miejscu — d o p r o w a d z i ł a b y do w n i o s k u , że w s z e l k i r u c h o b r o t o w y , n i e z a l e ż n i e od tego czy przedmiot, w z w i ą z k u z k t ó r y m s i ę go w y k o n u j e , posiada s y m b o l i k ę k o s m i c z n ą czy t e ż nie (jak c h o ć b y k r ę c e n i e ż a r e n ) ma w w i e r z e n i a c h r ó ż n y c h l u d ó w konsekwencje dla biegu czasu i przestrzeni. K a ż d y r u c h o b r o t o w y m u s i b y ć zgodny z k i e ­ r u n k i e m o b r o t u nieba, w ostatniej b o w i e m i n s t a n c j i symboliczne o k a z u j ą się b y ć t a k ż e d z i a ł a n i a ludzkie, a nie t y l k o rzeczy. Jedne i drugie m u s z ą o d p o w i a d a ć p i e r w o w z o r o m , j a k i e wyznacza r z e c z y w i s t o ś ć n a t u r a l n a . �SYMBOLICZNE UNIWEKSUM J U R T Y 113 P i e r w o w z o r ó w t y c h poszukuje c z ł o w i e k w N a t u r z e , b y u w o l n i ć k u l t u r ę od balastu a r b i t r a l n o ś c i , b y u z a s a d n i ć r a c j ę s w y c h d o w o l n y c h — bo k u l t u r o w y c h , a nie n a t u r a l n y c h — p o c z y n a ń , z a k o t w i c z a j ą c je w absolucie rzeczywistości „danej". T a k w i ę c opisana p o w y ż e j s y m b o l i k a j u r t y s p e ł n i a w c a ł e j r o z ­ ciągłości r o l ę , j a k ą gdzie i n d z i e j p e ł n i m i t , k t ó r e g o „ n a c z e l n e zadanie polega na ustaleniu p r a w z o r ó w d l a w s z y s t k i c h l u d z k i c h c z y n n o ś c i m a ­ j ą c y c h j a k i e ś znaczenie" . Z a u w a ż y ć t u trzeba, że nie z n a m y z t e r e n ó w M o n g o l i i ż a d n e g o m i t u na temat powstania j u r t y , k t ó r y m ó g ł b y t ł u m a ­ czyć jej kształt i usprawiedliwiać istniejący sposób jej użytkowania. U z y s k a n ą od t o r g u c H e g o barda l e g e n d ę , ż e j u r t ę w y m y ś l i ł Szeren-wan (postać z r e s z t ą historyczna sprzed około d w ó c h w i e k ó w ) m o ż n a u z n a ć za s p o r a d y c z n ą . C z ę s t s z a jest j u ż notowana w ś r ó d C h a ł c h a s ó w i B a r g u t ó w somonu B a j a n opinia, że j u r t ę d a ł l u d z i o m b u r c h a n . Z tego stwierdzenia nie w y n i k a j e d n a k n i g d y przekonanie, ż e j u r t a z o s t a ł a stworzona w t a ­ k i e j postaci, w j a k i e j znana jest obecnie. A r a c i s ą w p e ł n i ś w i a d o m i , że r o z w i j a ł a s i ę ona w h i s t o r i i od f o r m prostszych, j a k s z a ł a s przez opisany w y ż e j dżołom ( c h a ł c h a s k i e : chatgur). S ą d z ę , iż w p ł y w a na t o fakt, że dzisiejsza j u r t a s t a n o w i j a k b y aglomerat t y c h f o r m i bardzo często, na p r z y k ł a d na odgonach czy p r z y k r ó t k i m j e d n o d n i o w y m p o ­ stoju, u ż y w a s i ę tej samej j u r t y w k t ó r e j ś z j e j e w o l u c y j n i e w c z e ś n i e j ­ szych f o r m — bez ś c i a n albo bez g ó r n e g o k r ę g u , b y kosztem w i e l k o ś c i i w y g o d y pomieszczenia oszczędzić na czasie rozstawiania. S a k r a l n y ł a d u n e k z a w a r t y w p o s z c z e g ó l n y c h c z ę ś c i a c h j u r t y nie m a w i ę c „ u p r a w o m o c n i e n i a przez g e n e z ę " , lecz na ogół przez z n a k o w ą r e l a c j ę do a u t e n t y c z n y c h , i s t n i e j ą c y c h poza j u r t ą w a r t o ś c i . Zaistnienie tej r e l a c j i ma d w o j a k i e s k u t k i : Z jednej s t r o n y daje ona poczucie b l i s k o ś c i desygnatu ( i k o n k i — b ó s t w a , k r ą g — S u m b u r - u ł a ) albo p r z y n a j m n i e j zbliża n i e ­ k t ó r e jego cechy (czagtga — siła w i e l b ł ą d a ) , czy wreszcie s t a n o w i n i e ­ k w e s t i o n o w a n y precedens d l a l u d z k i c h d z i a ł a ń i w z ó r i c h f o r m y ( k i e r u n e k obchodzenia j u r t y , „ b o g a t y ż o ł ą d e k " ) . Z d r u g i e j s t r o n y zastosowanie s y m b o l u z o b o w i ą z u j e do d z i a ł a n i a zgodnego z f u n k c j o n o w a n i e m p i e r w o ­ w z o r u pod s a n k c j ą k o n s e k w e n c j i d l a tego ostatniego, a l b o w i e m poprzez d z i a ł a n i e na z n a k u m o ż n a w p ł y n ą ć na desygnat. J e ś l i c z y n y l u d z k i e s ą zgodne l u b podobne do p r o c e s ó w n a t u r a l n y c h — u t w i e r d z a j ą u n i w e r ­ salny p o r z ą d e k ; g d y s ą sprzeczne l u b z o s t a n ą zaniechane — ł a d ulega zachwianiu. Zanotowane w ś r ó d T o r g u t ó w podanie m ó w i o t y m , j a k Czyngis-chan po naradzie ze s w y m i m i n i s t r a m i w y d a ł zakaz p ę d z e n i a w ó d k i mlecznej archi — pod g r o ź b ą k a r y ś m i e r c i d l a r o d z i c ó w o s ó b w i n ­ n y c h tego p r z e s t ę p s t w a . Po k r ó t k i m czasie w c a ł y m p a ń s t w i e zapano­ w a ł a susza, a t y l k o w okolicy jednej j u r t y p a d a ł deszcz i w y r a s t a ł a r o ś l i n 1 3 1 3 M. E 1 i a d e, Traktat o historii 8 — Etnografia Polska, t. X X I , z. 1 religii, Warszawa 1966, s. 404. �114 J E R Z Y S. W A S I L E W S K I n o ś ć . Czyngis p r z e j e ż d ż a j ą c t a m t ę d y d o s t r z e g ł l e ż ą c ą na z i e m i d r e w n i a n ą r u r ę burcheer, w y m o w n e ś w i a d e c t w o , że w tej j u r c i e nadal destyluje się archi. Z r o z u m i a ł , że to d z i ę k i p ę d z e n i u w ó d k i m o ż e p a d a ć deszcz i o d w o ł a ł co p r ę d z e j zakaz. Z a u w a ż m y t u , ż e proces d e s t y l a c j i archi (podgrzewany w n a c z y n i u d o l n y m m l e c z n y zacier paruje i s k r a p l a s i ę na dnie naczynia g ó r n e g o , w y p e ł n i o n e g o z i m n ą w o d ą , a u z y s k a n y p r o ­ d u k t kapie na dół) p r z y p o m i n a proces p o w s t a w a n i a deszczu, p r z y c z y m p r z y n a j m n i e j trzeci c z ł o n w tej analogii: parowanie — skraplanie — spadanie k r o p l i , w p r o s t nie m ó g ł b y ć przez a r a t ó w nie z a u w a ż o n y . Z p o w y ż s z y c h r o z w a ż a ń w y ł o n i ł s i ę obraz j u r t y j a k o s y m b o l u , a za­ r a z e m p r z e d s t a w i o n y z o s t a ł m a t e r i a ł d o k u m e n t u j ą c y cechy specyficzne s y m b o l u w o b r ę b i e k l a s y z n a k ó w , przede w s z y s t k i m w zakresie jego r e l a c j i do desygnatu. S y m b o l o k a z a ł s i ę t u b y ć znakiem, k t ó r y nie t y l k o p r z y w o d z i na m y ś l desygnat d z i ę k i z e w n ę t r z n e m u p o d o b i e ń s t w u , ale daje c z ł o w i e k o w i poczucie obcowania z w y o b r a ż o n ą r z e c z y w i s t o ś c i ą , w p e ­ w i e n s p o s ó b j ą uobecnia, jeśli nie w całości, to p r z y n a j m n i e j w postaci w y b r a n y c h najistotniejszych j e j cech. Wreszcie przez d z i a ł a n i e s y m b o ­ liczne m o ż n a w p ł y n ą ć na r e p r e z e n t o w a n ą r z e c z y w i s t o ś ć . W y m i e n i o n e p o w y ż e j cechy s y m b o l u nie są b y n a j m n i e j e l e m e n t a m i jego d e f i n i c j i c h o ć b y dlatego, że ostatnia z nich, m o ż n o ś ć o d d z i a ł a n i a na desygnat, p r z y s ł u g u j e t y l k o w y b r a n y m s y m b o l o m . W sumie w s k a z u j ą one t y l k o , j a k g ł ę b o k i e m o ż e b y ć potencjalnie bogactwo i z ł o ż o n o ś ć s y m ­ b o l u w zakresie w ł a ś c i w i e ję.dnej t y l k o jego cechy — r e l a c j i do desyg­ n a t u — stwierdzane w ś w i a d o m o ś c i l u d z k i e j oraz w n i e d y s k u r s y w n y c h : „ s y m b o l i c z n y c h " , o b r z ę d o w y c h i magicznych f o r m a c h j e j w y r a z u . T r a k t o w a n i e rzeczy, z k t ó r ą z w i ą z a n e s ą t r e ś c i w i e r z e n i o w e , j a k o znaku r z e c z y w i s t o ś c i i n n e j nie w y c z e r p u j e p r o b l e m a t y k i j e j duchowego ł a d u n k u . Dopiero u z u p e ł n i o n y o p r e z e n t a c j ę autonomicznych w a r t o ś c i s a k r a l n y c h i emocjonalnych, t k w i ą c y c h w j u r c i e , m a t e r i a ł ten m ó g ł b y w p e ł n i p o k a z a ć , j a k rzecz jest nie t y l k o r z e c z ą . N i e c h m i w o l n o b ę d z i e w y r a z i ć przekonanie, że t a k i e badanie p e ł n e g o znaczenia p r z e d m i o t ó w m o ż e s t a n o w i ć d o m e n ę etnografii, k t ó r a j a k o jedyna w o b r ę b i e h u m a n i ­ s t y k i m o ż e z r o z u m i e ć c z ł o w i e k a przez zrozumienie rzeczy. Ежи СлавомирВасилевски СИМВОЛИЧЕСКОЕ МИРОЗДАНИЕ МОНГОЛЬСКОЙ ЮРТЫ Резюме Статья написана с целью показать, каким образом вещь, произведение человеческих рук: традиционное монгольское жилище, юрта (монгол гэр) какпроизведение материаль­ ной культуры и связанное с нею поведение и действия человека становятся объектоммиро­ воззренческих концепций, верований и эмоций, участвуя в духовной сфере культуры. �SYMBOLICZNE UNIWEBSUM JURTY 115 Это происходит путем приписывания юрте скотоводами-аратами подлинных симво лических значений; по мнению информаторов юрта не есть автономное произведение че­ ловека, с произвольной формой, она символизирует собой („представляет", „напоминает") множество различных объектов естественного мира (природа, животные) или сверхестественного — мира верований и космологических представлений. Она — выполненный рукой человека знак внечеловеческой, внекультурной действительности, знак космоса и Природы, составляющих прообраз и обоснование для формы человеческого произведения и действий. Параллельно с представлением местного материала автор раскрывает очередные су­ щественные черты символа вообще, чтобы добиться полного понимания этого сложного понятия. Итак, символ — это знак особого рода, знак, который не только : 1) своей внеш­ ностью походит на объект, который он должен изображать (десигнат), но также 2) имеет для людей, создающих этот символ и верящих в него, некие существенные свойства изо­ бражаемого и благодаря тому может в известном смысле вызывать представление о нем, и, наконец, 3) имеет часто то свойство, что путем воздействия на символ можно, по убеж­ дению верующих, воздействовать на изображаемый им объект, что есть основа всякой магии, а в случае юрты, прежде всего, „космической магии", как предлагает называть ее автор. Местный материал иллюстрирует поочередно названные черты символа. Итак, по убеждению скотоводов, общая форма юрты и ее отдельные элементы (кольцо, формы кар­ каса, центральный трос чагтга) напоминают восемь знаков найман тахил или субурган и т.п. Далеко более почетное место, чем эти ламайские спекуляции позднейшего времени, занимают распространенные народные поверья, соотносящие отдельные части юрты с жи­ вотными — лошадью, бараном, верблюдом, близкими повседневному опыту монгольских скотоводов. Особенно богатой является животная символика веревки чагтга, прикреплен­ ной к верхнему кольцу, и ее конца, образующего форму овечьего желудка, в который, по поверьям скотоводов, должно ниспадать благополучие буян хишиг, чтобы отсюда распро­ страняться по юрте, как питательные вещества растекаются из желудка по телу овцы. Свя­ зываемые наподобие овечьего первого шейного позвонка два узла на тесьме, опоясыва­ ющей какркас юрты, не только названы так же, как этот позвонок (аман хузуу), но им при­ писывается такая же жесткость и прочность. Чрезвычайно занимательна символика верх­ него кольпа тооно. Фольклорный материал внушает здесь космические отнесения (солнце, луна, космическое дерево с гнездом птицы Гаруди). По поверьям торгутов Алтая кольцо напоминает собой Сумбур-улу, мифическую гору ламайской космологии, высящуюся в цен­ тре мира и достающую вершиной до небес. Таким символическим образом осуществляется это повсеместное в традиционных культурах всего мира убеждение, что человек должен жить „в центре мира", в месте, обеспечивающем связь с Небом. Символ, стало быть, имеет силу вызывать представление отдаленного в пространстве (недоступная Сумбур-ула), а также и давно минувшего во времени. Торгоутская свадьба устраивалась в юрте, воздвинутой из одних лишь кровельных жердей, или с употреблением специального, разветвленного куска дерева, ибо это напоминает шалаш — первую форму жилища предков; огонь разводят огнивом на трех камнях, значит так, как это делалось предками, ко временам которых необходимо символически возвратиться, дабы смочь про­ должать домашний очаг. Третья характерная черта символа : связанное с ним убеждение что путем воздействия на него можно повлиять на изображаемый им объект. Символические действия в юрте — это, например, сшивание стыков двух пластов войлока на кровле, что должно воспрепятс­ твовать родить заблудившейся в степи верблюдице, или известная по сказанию о Чингис­ хане, запретившем гонить водку, магия вызывания дождя посредством прегонки архи (про­ цесс дестилляции ассоцировался здесь с аналогичным выпадением дождя). Однако наиболее важна здесь „космическая магия", связанная с символикой вращательного движения вокруг юрты. Обход юрты, а также монастыря, овона, и даже вращение молитвенной мельницы, должны совершаться по движению Солнца. Анализ пространного сравнительного матер­ иала позволяет отметить, что всякое вращательное движение должно оказывать — по ло- �116 J E R Z Y S. W A S I L E W S K I гике символического мышления — влияние на благополучный ход Солнца и звезд, движе­ ние же в обратную сторону нарушает этот ход и может привести, по древним поверьям, к космической катастрофе. В случае юрты появляется другая мотивация: ежедневное от­ крывание и закрывание дымового-оконного проема путем протягивания веревки вокруг юрты следует делать по Солнцу, в противном случае хозяев могут постигнуть несчастья: смерть, болезни, падеж скота (отсюда специальный ритуал в случае ошибочного обхода против Солнца). Эти санкции, однако, вполне соответствуют вышеописанному космичес­ кому механизму. Ибо в монгольских поверьях заметно проявляется ощущение связи судьбы человека с движением его звезды (ср. оговаривание „это не моя звезда" при виде падающей звезды). Делая движение не сходное с космическим первообразом влияешь м.пр. на дви­ жение твоей звезды, от которой зависит благополучие человека. Следовательно, в обычае открывать юрту по Солнцу проявляется та же идея, которая лежит в основе буддийской концепции „чакраварти" — „людей, которые вращают колесо", способствуя этим благо­ получному движению вселенной. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/567c47ad758a1ad6520adfbe6be18e2a.pdf cfa53506b45a8e9afb9a65f5c9cb25b9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:896 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:824 Title A name given to the resource Sympozjum z badań nad kulturą i społeczeństwem Mongolii, 15 XII 1975 / ETNOGRAFIA POLSKA 1977 t.21 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1977 t.21 z.1, s.95-97 Creator An entity primarily responsible for making the resource Dynowski, Witold Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Część II „Etnografia Polska", t. X X I z. J WITOLD DYNOWSKI SYMPOZJUM Z BADAN NAD KULTURĄ I SPOŁECZEŃSTWEM 15 G R U D N I A 1975 R O K U MONGOLII J a k k o l w i e k pierwsze k o n t a k t y przedstawicieli n a u k o w c ó w polskiego pochodzenia z m o n g o l s k ą n a u k ą i n a u k o w ą w i e d z ą o M o n g o l i i d a d z ą s i ę o d n i e ś ć j u ż do drugiej p o ł o w y X I X stulecia, n i e m n i e j o p e ł n i e j s z y m o b r a ­ zie t y c h s t o s u n k ó w m o ż e m y m ó w i ć dopiero po I I w o j n i e ś w i a t o w e j . K o ­ rzystne b o w i e m w a r u n k i do r o z w o j u p o w i ą z a ń w s p ó ł p r a c y n a u k o w e j i k u l t u r a l n e j p o m i ę d z y P o l s k ą i M o n g o l i ą z a i s t n i a ł y dopiero w r a m a c h P R L i M R L . W oparciu o porozumienia p a ń s t w o w e p o w s t a ł y liczne u m o ­ w y resortowe a w t y m t a k ż e i u m o w y p o m i ę d z y P A N i M o n g o l s k ą A k a ­ d e m i ą N a u k . T o t e ż dla zamanifestowania dobrze u k ł a d a j ą c y c h się p r z y j a ­ cielskich s t o s u n k ó w i dla spopularyzowania w y n i k ó w w s p ó ł p r a c y n a u ­ kowo-badawczej polsko-mongolskiej organizowane s ą . s p e c j a l n e sympozja z okazji k o l e j n y c h rocznic p a ń s t w o w y c h Mongolskiej R e p u b l i k i L u d o w e j . W r o k u 1974 o k o l i c z n o ś c i o w e s y m p o z j u m z o r g a n i z o w a ł U n i w e r s y t e t W a r ­ szawski, m ó w i ą c ściślej K a t e d r a M o n g o l i s t y k i t e g o ż U n i w e r s y t e t u , p r z y udziale Z a k ł a d u E t n o g r a f i i I H K M . Z k o l e i w r o k u 1975 organizatorem se­ sji naukowej poświęconej Mongolii był Z a k ł a d Etnografii I H K M P A N , p r z y w a l n y m udziale K a t e d r y M o n g o l i s t y k i U W . N a posiedzeniach p r z e d p o ł u d n i o w y m i p o p o ł u d n i o w y m w y g ł o s z o n o 12 r e f e r a t ó w . Jako p i e r w s z y z a b r a ł głos prof, dr S t a n i s ł a w K a ł u ż y ń s k i , z a p o z n a j ą c zebranych z w y n i k a m i w ł a s n e g o w a r s z t a t u naukowego w za­ kresie s t u d i ó w nad t e r m i n o l o g i ą w y s t ę p u j ą c ą w dziedzinie organizacji s p o ł e c z n e j d a w n y c h M o n g o ł ó w ( t y t u ł r e f e r a t u O pewnych terminach z zakresu organizacji społecznej dawnych Mongołów). W k o l e j n y m refe­ racie prof, d r E d w a r d T r y j a r s k i z a p o z n a ł zebranych z p r o b l e m a t y k ą m o n g o l i s t y c z n ą na X V I I I s t a ł e j sesji M i ę d z y n a r o d o w e j K o n f e r e n c j i A ł taistycznej. W y p a d a p o d k r e ś l i ć , że prof. E. T r y j a r s k i , b i o r ą c ż y w y u d z i a ł w sympozjach m i ę d z y n a r o d o w y c h , r ó w n i e ż i w k r ę g u m o n g o l i s t ó w p o l ­ s k i c h n a j c z ę ś c i e j o m a w i a p r o b l e m a t y k ę i przebieg t y c h z e b r a ń . 1 1 Między innymi prof. E . T r y j a r s k i omawia przebieg X X I X Międzynaro- �96 WITOLD DYNOWSKI I n t e r e s u j ą c y zestaw r e f e r a t ó w w y g ł o s i l i przedstawiciele m ł o d s z e j ge­ n e r a c j i m o n g o l i s t ó w , przede w s z y s t k i m z w i ą z a n y c h z K a t e d r ą M o n g o l i ­ s t y k i U W . M g r M a ł g o r z a t a K i e ł k i e w i c z w referacie pt.: Problematyka współczesnej nowelistyki mongolskiej n a ś w i e t l i ł a kwestie p r a w i e nie znane i n t e l i g e n c j i polskiej. M g r J e r z y T u l i s o w w referacie Problemy et­ nogenezy Mandżurów s i ę g n ą ł kluczowego zagadnienia — k r y s t a l i z o w a n i a się u g r u p o w a n i a plemiennego, k t ó r e j u ż w X V stuleciu c i ę ż k o w a ż y ł o na stosunkach p o l i t y c z n y c h A z j i , z w ł a s z c z a na p a ń s t w o w o ś c i c h i ń s k i e j . N a s y m p o z j u m m ł o d s z e pokolenie m o n g o l i s t ó w z K r a k o w a b y ł o r e ­ prezentowane przez mgr. S. U r b a ń c z y k a . W y g ł o s i ł on referat na t e m a t Leninowska polityka narodowościowa a współczesne procesy etniczne u ludów mongolskich w ZSRR i MRL. Na osobne o m ó w i e n i e z a s ł u g u j ą r e f e r a t y w y g ł o s z o n e przez doc. Zofię Sokolewicz na t e m a t Zróżnicowania zachowań w tradycyjnej kulturze pasterzy mongolskich, n a s t ę p n i e dr. S ł a w o j a Szynkiewicza w postaci p r o b l e m o w e j r e f l e k s j i o Pierwszych badaniach etnograficznych wśród Turgutów, m g r . Jerzego Wasilewskiego o Symbolice jurty, m g r . L e c h a Mroza o Rytmice torguckiego koczowania i mgr Iwony Kabzińskiej-Staw a r z o Czasie wolnym i rozrywkach młodzieży. Na ten zespół r e f e r a t ó w n a l e ż y s p o j r z e ć poprzez p r y z m a t c z ą s t k o ­ w y c h w y n i k ó w w i e l o l e t n i c h b a d a ń p r o w a d z o n y c h w M o n g o l i i przez p r a ­ c o w n i k ó w naukowych Z a k ł a d u Etnografii I H K M i Katedry Etnografii U W . Bardziej s z c z e g ó ł o w y obraz t y c h w y n i k ó w poznajemy poprzez k s i ą ż k i i a r t y k u ł y o p u b l i k o w a n e przez u c z e s t n i k ó w b a d a ń w M o n g o l i i , i c h publiczne w y s t ą p i e n i a na kongresach, o k o l i c z n o ś c i o w y c h sesjach, audycjach t e l e w i z y j n y c h i r a d i o w y c h z a r ó w n o w k r a j u , j a k i poza jego g r a n i c a m i . M ó w i ą c k r ó t k o , powojenne k o n t a k t y naukowe p o l s k o - m o n golskie, z w ł a s z c z a w zakresie etnologii, s ą dzisiaj w Polsce dobrze zareje­ strowane i co w i ę c e j w s p o s ó b w y m i e r n y . W y r a ź n i e jest t u zarysowana z a r ó w n o linia startu, jak i późniejsze k i e r u n k i prowadzonych b a d a ń . Pro­ w a d z ą one poprzez studia w s p ó ł c z e ś n i e z a c h o d z ą c y c h z m i a n t r a d y c y j n e j k u l t u r y a r a t ó w na r ó ż n y c h szczeblach organizacji t e r y t o r i a l n e j , od j u r t rozrzuconych w g ł ę b o k i m „ c h u d o n i e " poprzez somony i a j m a k i do sto­ ł e c z n e g o zgrupowania szybko m o d e r n i z u j ą c e j się l u d n o ś c i w U ł a n - B a t o r . 2 W zestawie r e f e r a t ó w w y g ł o s z o n y c h na s y m p o z j u m k i l k a t e m a t ó w na­ w i ą z u j e do a k t u a l n i e p r o w a d z o n y c h b a d a ń t e r e n o w y c h w ś r ó d T o r g u t ó w a ł t a j s k i c h . A u t o r r e f e r a t u d r S. Szynkiewicz i i n i c j a t o r b a d a ń tego u g r u ­ p o w a n i a ojrackiego, obecnie z a m i e s z k u j ą c e g o w M o n g o l i i w somonie b u ł dowego Kongresu Orientalistów w Paryżu: Sto pięćdziesiąt lat po Champollionie, „Kultura" z 16 września 1973 r. Od dziesięciu lat (pojawiają się systematycznie relacje z badań i artykuły w czasopiśmie „Etnografia Polska". Problematyce mongolskiej poświęcono także niektóre zeszyty Biblioteki Etnograficznej oraz w tej samej serii wydano parę pozycji książkowych. 2 �Z B A D A N NAD KULTURĄ MONGOLII 97 g a ń s k i m a j m a k u kobdowskiego o k r e ś l a te badania m i a n e m pionierskich. W ś w i e t l e s t u d i ó w dotychczasowych (historycznych i j ę z y k o w y c h ) , p r o b ­ l e m t o r g u c k i jest r z e c z y w i ś c i e m a ł o zbadany. Od s t r o n y z a ś etnograficz­ nej p r o b l e m ten w ł a ś c i w i e pozostaje p r a w i e n i e t k n i ę t y . T o t e ż na przysz­ łość w p i e r w o t n y c h z a m y s ł a c h poznawczych polskiego z e s p o ł u p r a c u j ą ­ cego w M o n g o l i i trzeba b ę d z i e p o s z e r z y ć p r o g r a m b a d a ń o studia m a ł y c h g r u p etnicznych, k o n c e n t r u j ą c się o c z y w i ś c i e przede w s z y s t k i m na histo­ rycznie w y t w o r z o n y c h elementach diferencia specifica kultury Torgut ó w . Na s z c z e g ó l n ą j e d n a k u w a g ę b ę d ą z a s ł u g i w a ć studia nad etnogene­ zą tego u g r u p o w a n i a . E t y m o l o g i a l u d o w a b o w i e m t ł u m a c z y n a z w ę „ t o u r g u t " j a k o c z ł o w i e k a na s t r a ż y uzbrojonego w l a n c ę . Trzeba p r z y t y m za­ r e j e s t r o w a ć , że b y ć m o ż e nazwa „ t o u r g u t " w y w o d z i się z w y s t ę p u j ą c e g o w Tajnej historii o k r e ś l e n i a g w a r d i i dziennej C z i n g i s i d ó w . To o g n i w o znaczeniowe m o ż n a chyba p o ł ą c z y ć z w n i o s k i e m o genetycznej t o ż s a m o ś ­ ci s u b s t r á t u ludzkiego tej g w a r d i i z z a l ą ż k i e m plemienia T o r g u t ó w . W ze­ spole p o l s k i c h e t n o l o g ó w p r a c u j ą c y c h w M o n g o l i i u t r w a l a się p o g l ą d , że koncepcja taka ma historyczne analogie i nosi cechy p r a w d o p o d o b i e ń s t w a . A u t o r r e f e r a t u , d r S. Szynkiewicz, nie w y k l u c z a jednak, ż e „ p o w s t a ł a ona p ó ź n o jako ś r o d e k i n t e g r a c j i d y s y d e n t ó w ojrackich, k t ó r z y p r a g n ę l i p o z o s t a ć na marginesie w a l k i o w ł a d z ę w D z u n g a r i i " . Poszerzenie d z i a ł a l n o ś c i badawczej p o l s k i c h e t n o l o g ó w w M o n g o l i i o studia nad g r u p ą t o r g u c k ą p r z y c z y n i ł y się t a k ż e do znacznego w z b o ­ gacenia bazy m a t e r i a ł o w e j do d o c i e k a ń w i n n y c h dziedzinach. W p e ł n i w y k o r z y s t a ł je m g r Jerzy W a s i l e w s k i w wysoce i n t e r e s u j ą c e j r e f l e k s j i na temat s y m b o l i k i j u r t y . W w y g ł o s z o n y m referacie m g r Jerzy W a s i l e w s k i stara się d a ć odpo­ w i e d ź na pytanie, w j a k i s p o s ó b mongolska j u r t a jako w y t w ó r k u l t u r y m a t e r i a l n e j oraz z w i ą z a n e z n i ą d z i a ł a n i a i zachowania s t a j ą się k o r e l a t e m postaw emocjonalnych, koncepcji ś w i a t o p o g l ą d o w y c h i t r e ś c i w i e r z e ­ n i o w y c h . U k i e r u n k o w a n i e nowatorskiego spojrzenia na j u r t ę i j e j szero­ kiego znaczenia w całości k u l t u r o w e j M o n g o ł ó w , autor r e f e r a t u podbudo­ w a ł w i e l o m a p r z y k ł a d a m i , z a c z e r p n i ę t y m i z r ó ż n y c h dziedzin w y t w a r z a ­ nia i u ż y t k o w a n i a tego w y t w o r u przez a r a t ó w . Z k i e r u n k i e m a k t u a l n i e prowadzonych prac t e r e n o w y c h przez etnolog i c z n ą e k s p e d y c j ę w M o n g o l i i z w i ą z a n y jest r ó w n i e ż referat mgr. Lecha Mroza. T r a k t u j e on o r y t m i e torguckiego koczowania. S t u d i a Lecha M r o ­ ż ą nad j e d n ą z n a j w a ż n i e j s z y c h dziedzin b y t o w a n i a mongolskiego i po­ r z ą d k i e m r u c h ó w koczowniczych w t y m u g r u p o w a n i u e t n i c z n y m t w o r z ą d u ż o cennego m a t e r i a ł u nie t y l k o do poznania specyfiki kulturowej, T o r g u t ó w , lecz w zestawieniu z m a t e r i a ł a m i z r o z l e g ł y c h o b s z a r ó w k r a j u d a j ą obraz i n t e g r a c j i m a ł y c h g r u p etnicznych we w s p ó ł c z e s n y m orga­ nizmie p a ń s t w o w y m c a ł e j M o n g o l i i . 7 — Etnografia Polska, t. X X I , z. 1 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0026fbef17ac70f4409e8fd714c5e2ef.pdf 2a6417b2ee65405bd1f07eb3deef4bc1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:895 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:823 Title A name given to the resource Społeczne uwarunkowania zwyczajów związanych z wyborem współmałżonka oraz społeczne funkcje obrzędowości weselnej / ETNOGRAFIA POLSKA 1977 t.21 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1977 t.21 z.1, s.91-94 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopczyńska-Jaworska, Bronisława Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X I z. 1 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA SPOŁECZNE UWARUNKOWANIA ZWYCZAJÓW ZWIĄZANYCH Z WYBOREM W S P Ó Ł M A Ł Ż O N K A ORAZ SPOŁECZNE FUNKCJE OBRZĘDOWOŚCI WESELNEJ* W u z u p e ł n i e n i u w y p o w i e d z i A n n y K u t r z e b a - P o j n a r o w e j oraz L u d w i ­ k a S t o m m y c h c i a ł a b y m d o d a ć k i l k a i n f o r m a c j i d o t y c z ą c y c h zakresu b a d a ń etnograficznych ł ó d z k i e g o o ś r o d k a etnograficznego. Badania te b y ł y prowadzone przez D z i a ł E t n o g r a f i c z n y Ł ó d z k i e g o M u z e u m A r c h e o ­ logicznego i Etnograficznego, Ł ó d z k ą P r a c o w n i ę I n s t y t u t u H i s t o r i i K u l ­ t u r y M a t e r i a l n e j A k a d e m i i N a u k oraz K a t e d r ę E t n o g r a f i i U n i w e r s y t e t u Ł ó d z k i e g o . Wszystkie te i n s t y t u c j e p r a c o w a ł y przez w i e l e l a t pod k i e r u n ­ k i e m prof. K a z i m i e r y Z a w i s t o w i c z - A d a m s k i e j i zgodnie z jej zaintereso­ w a n i a m i n a u k o w y m i k o n c e n t r o w a ł y s w ą u w a g ę na s p o ł e c z n y c h u w a r u n ­ k o w a n i a c h z w y c z a j ó w z w i ą z a n y c h z z a w i e r a n i e m m a ł ż e ń s t w oraz spo­ ł e c z n y c h f u n k c j a c h o b r z ę d ó w weselnych. SPOŁECZNE U W A R U N K O W A N I A D O B O R U WSPÓŁMAŁŻONKÓW W o m a w i a n y c h badaniach starano się w p i e r w s z y m r z ę d z i e s t w i e r ­ dzić, j a k a jest s p o ł e c z n a h i e r a r c h i a w a r t o ś c i , k t ó r a decyduje o p r e ­ ferencjach p r z y w y b o r z e w s p ó ł m a ł ż o n k a . Badania prowadzono w r ó ż ­ n o r a k i c h s p o ł e c z n o ś c i a c h o z r ó ż n i c o w a n e j s t r u k t u r z e s p o ł e c z n e j i za­ w o d o w e j . N a p r z y k ł a d we wsiach silnie spolaryzowanych m a j ą t k o w o z c h ł o p a m i b o g a t y m i i m a ł o r o l n y m i , w e wsiach z r ó ż n i c o w a n y c h zawodo­ w o , w k t ó r y c h spotykano r o l n i k ó w i r o b o t n i k ó w (Lechowa, 1960), r o l n i ­ k ó w i r z e m i e ś l n i k ó w czy c h a ł u p n i k ó w (Lechowa, 1960), r o l n i k ó w i r y b a ­ k ó w (Kucharska, 1968), r o l n i k ó w i pasterzy ( K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , 1969), f l i s a k ó w i r o l n i k ó w l u b r z e m i e ś l n i k ó w (Biernacka, 1958), wreszcie w e wsiach, gdzie w y s t ę p o w a l i gospodarze dziedziczni i tacy, k t ó r z y dostali z i e m i ę z parcelacji po ostatniej w o j n i e (Sreniowski, 1974). W y n i k i p o w y ż s z y c h b a d a ń s ł u ż y ł y nie t y l e do n a ś w i e t l e n i a obyczajo* Komunikat wygłoszony na kolokwium p o ś w i ę c o n y m zwyczajom miłości i małżeństwa w Europie, Liege 14-20 lipca 1975. dotyczącym �92 BRONISŁAWA KOPCZYNSKA-JAVv'ÜRSKA w o ś c i z w i ą z a n e j z w y b o r e m w s p ó ł m a ł ż o n k ó w , co do n a ś w i e t l e n i a s i ł y o b o w i ą z u j ą c y c h w g r u p i e w z o r ó w z a c h o w a ń . W z o r y te t r a k t o w a n o j a k o w s k a ź n i k i stopnia s p ó j n o ś c i s p o ł e c z n e j i k u l t u r o w e j g r u p y . Z a k ł a d a n o , ż e d o m i n a n t a j e d n o l i t y c h o p i n i i i z a c h o w a ń wskazuje na s i l n ą i n t e g r a c j ę g r u p y , r ó ż n o r o d n o ś ć z a ś o p i n i i na zaawansowanie procesu p r z e m i a n na osi continuum od w s i t r a d y c y j n e j do w s i zmodernizowanej. D o m i n u j ą c y k i e r u n e k p r z e m i a n w s k a z y w a ł na tworzenie s i ę n o w y c h h i e r a r c h i i w a r ­ tości i t p . Jedynie na marginesie p o w y ż s z y c h b a d a ń notowano f o r m y k u l t u r o w o z n o r m a l i z o w a n y c h o b y c z a j ó w , j a k n p . f o r m p r z e d m a ł ż e ń s k i e j swobody seksualnej na P o d h a l u ( K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , 1969), egzogamii czy endog a m i i l o k a l n e j (Zakrzewska, Wieruszewska, 1974). Nieco w i ę c e j u w a g i p o ś w i ę c o n o z w y c z a j o m w y r a ż a n i a o p i n i i publicznej m . i n . na t e m a t cech o s o b o w o ś c i k a n d y d a t ó w do m a ł ż e ń s t w a ( D e k o w s k i , 1961; Wieruszewska, 1969) oraz o b r z ę d o m p r z e j ś c i a z w i ą z a n y m z d o j ś c i e m do d o j r z a ł o ś c i p ł c i o ­ w e j i s p o ł e c z n e j (Wieruszewska, 1966). Zgromadzono w i ę c m a t e r i a ł y do­ t y c z ą c e zabaw zapustnych p o ł ą c z o n y c h z l i c y t a c j a m i d z i e w c z ą t , w czasie k t ó r y c h zachwalano i c h zalety i w y t y k a n o w a d y , czy z w y c z a j a m i p r z y ­ j ę c i a do g r u p y d o r o s ł y c h kosiarzy (zwyczaje ż n i w n e ) l u b g r u p y k o b i e t z a m ę ż n y c h (zwyczaje zapustne). SPOŁECZNE F U N K C J E OBRZĘDOWOŚCI W E S E L N E J S p o ł e c z n e f u n k c j e o b r z ę d o w o ś c i weselnej r o z p a t r y w a n e b y ł y g ł ó w n i e w aspekcie r o l i tego o b r z ę d u j a k o w s k a ź n i k a zasad i n t e g r a c j i oraz h i e ­ rarchizacji r ó ż n y c h grup społeczności wiejskiej. Rozpatrywano w i ę c r o l ę r e p r e z e n t a n t ó w p o s z c z e g ó l n y c h g r u p spo­ ł e c z n y c h w s a m y m r y t u a l e w e s e l n y m (miejsce i r o l ę p o s z c z e g ó l n y c h g r u p w i e k u , płci, g r u p r o d z i n n y c h pana i p a n n y m ł o d e j , chrzestnych), u d z i a ł w p r z y j ę c i u i zabawie weselnej przedstawicieli p o s z c z e g ó l n y c h g r u p rodzinnych, krewniaczych, przyjacielskich i innych. Obserwowane m o d y f i k a c j e r y t u a ł u weselnego oraz s k ł a d u z e s p o ł u u c z e s t n i k ó w wesela, t r a k t o w a n o j a k o w s k a ź n i k p r z e m i a n zasad w s p ó ł ­ ż y c i a s p o ł e c z n o ś c i w i o s k o w e j , z m i a n ę poziomu p r e s t i ż u p o s z c z e g ó l n y c h grup, z m i a n ę o g ó ł u postaw s p o ł e c z n y c h . N a j w i ę k s z y dorobek w zakresie gromadzenia m a t e r i a ł ó w a n a l i t y c z no-opisowych o d n o ś n i e do o b r z ę d o w o ś c i weselnej w centralnej Polsce m a Jan D e k o w s k i (1961 b, 1964 a-b, 1965, 1966, 1967, 1973). S z c z e g ó l n i e d u ż o miejsca p o ś w i ę c i ł D e k o w s k i analizie s y m b o l i k i o b r z ę d u weselnego (roz­ p l ą t y w a n i u warkocza p a n n y m ł o d e j , w y k u p y w a n i u w i a n k a , o b r z ę d o w o ś c i z w i ą z a n e j z ciastem w e s e l n y m oraz u b r a n y m d r z e w k i e m w e s e l n y m , t z w . jabłoneczką). O d r ę b n e miejsce z a j m u j ą badania M a r i i Wieruszewskiej nad r y t u a ł a ­ m i p r z e j ś c i a w czasie o b r z ę d u m a ł ż e ń s k i e g o oraz systemem k o n t r o l i spo- �93 SPOŁECZNE U W A R U N K O W A N I A łecznej, k t ó r y ingeruje w życie współczesnej rodziny wiejskiej (Wieruszewska-Adamczyk, 1971). W w y n i k u p r o w a d z o n y c h b a d a ń stwierdzono liczne r e g u l a r n o ś c i p r o ­ cesu p r z e m i a n w s p ó ł c z e s n y c h , t a k i e , j a k : wzrost znaczenia m a ł e j r o d z i n y , o s ł a b i e n i e znaczenia z w i ą z k ó w o g ó l n o w i o s k o w y c h i k r e w n i a c z y c h , wzrost znaczenia z w i ą z k ó w z w y b o r u w zestawieniu z d a w n i e j d o m i n u j ą c y m i z w i ą z k a m i z g ó r y d e t e r m i n o w a n y m i (Zawistowicz-Adamska, 1974). Prze­ k s z t a ł c e n i a u w a r u n k o w a ń o b r z ę d o w o ś c i stwierdzono n p . w p r z e j ś c i u od w y m i a n y ś w i a d c z e ń na zasadzie r ó w n o w a g i u s ł u g ( d a r y weselne) do m a ­ nifestacji bogactwa i n d y w i d u a l n e g o (kosztowne p o d a r k i , w y s t a w n e p r z y ­ jęcia) w e w s p ó ł c z e s n e j s p o ł e c z n o ś c i d y s p o n u j ą c e j p i e n i ą d z e m . U o g ó l n i e n i a p o w y ż s z e , t r a k t o w a n e j a k o hipotezy t ł u m a c z ą c e , w e r y f i ­ k o w a n e s ą w p r o w a d z o n y c h nadal badaniach. J e d n o c z e ś n i e analiza l i c z ­ n y c h o p i s ó w o b r z ę d ó w weselnych s ł u ż y do odtwarzania s t r u k t u r y same­ go o b r z ę d u oraz w y j a ś n i a n i a jego znaczenia k u l t u r o w e g o . T e ostatnie zadania n a w i ą z u j ą do d a w n y c h n u r t ó w badawczych ( Z a w i s t o w i c z - K i n ­ topfowa, 1929). BIBLIOGRAFIA D E K O W S K I J . P. 1961a Siemieniec („Siemieniec"), Łódzkie Studia Etnograficzne (ŁSE), t. 3, s. 69-78. 1961b Obrzędy i zwyczaje weselne w Załęczu Wielkim, „Prace i Materiały M u ­ zeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi", Seria Etnograficzna ( P I M A i E SE), z. 5, s. 119-134. 1964a Obrzędowy kołacz na weselu południowo-zachodniego Mazowsza, ŁSE, t. 6, s. 116-123. 1964b Najważniejsze zwyczaje i obrzędy wesela łęczyckiego, P M M A i E S E , z. 8, s. 199-226. 1965 Współczesne wesele łaznowskie, P M M A i E S E , z. 9, s. 99-136. 1966 Obrzędowe obnoszenie i kupno panieńskiego wianka na weselu opoczyń­ skim, „Literatura Ludowa", R. 10, z. 2-3, s. 11-20. 1967 Z badań nad obrzędowością weselną we wschodniej części powiatu piotr­ kowskiego, P M M A i E S E , z. 11, s. 111-131. 1973 Rozpleciny w obrzędowości weselnej Polski środkowej, P M M A i E S E , z. 17, s. 47-59. B I E R N A C K A M. 1958 Kamieńczyk — osada flisacka, [w:] Studia i materiały wsi polskiej w XIX i XX w., Wrocław, s. 311-388. do historii kultury KOPCZYŃSKA-JAWORSKA B . 1969 Tradycyjna gospodarka sezonowa w Karpatach Polskich, Wrocław. KUCHARSKA J . 1968 Tradycyjna organizacja rybołówstwa zespołowego na Wybrzeżu Kaszub­ skim, Wrocław. 1971 Przemiany struktury społeczno-zawodowej wši kaszubskich w XX w., Wrocław. 1974 Wpływ zróżnicowania gospodarczo-społecznego mieszkańców Świątkowie na ich stosunek do ziemi, [w:] Stosunek mieszkańców wsi kujawskiej do ziemi, Łódź 1974, s. 78-109. �94 BRONISŁAWA KOPCZYÑSKA-JAWORSKA K U L E S Z A - Z A K R Z E W S K A Т. 1974 Stosunek do ziemi jako podstawy bytu i warunków Orle, [w:] Stosunek mieszkańców..., s. 48-77. życiowych we wsi LECHOWA I. 1960 Ekonomiczne i społeczne podstawy (woj. łódzkie), ŁSE, t. 2, s. 5-44. tkactwa chałupniczego w Dłutowie ŚRENIOWSKI J . 1974 Współczesne zróżnicowanie społeczno-kulturowe wsi Smiłowice z różnymi tradycjami posiadania ziemi, [w:] Stosunek mieszkańców..., WIERUSZEWSKA-ADAMCZYK 1966 Obrzędy 1971 Sankcje w związku s. 110-145. M. recepcyjne wieku dojrzałego systemu kontroli społecznej w Bełchatoioskiem, ŁSE, t. 8, s. 25-82. wobec rodziny wiejskiej, ŁSE, t. 13. ZAWISTOWICZ-ADAMSKA K. 1948/9 Obrzędy weselne, „Łódź teatralna", t. 3, z. 3. ZAWISTOWICZ-KINTOPFOWA K . [ADAMSKA] 1929 Zawarcie małżeństwa przez kupno w polskich obrzędach weselnych, K r a ­ ków. 1974 Więź społeczna i systemy uzależnień w strukturze polskiej wsi, [w:] Sto­ warzyszenie społeczne jako środowisko wychowawcze, Warszawa, s. 53-89. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/74ec61043b4c1dc7e04ec08ac0eb2545.pdf d23502f6d3f81e38e5f41c4410fd1638 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:894 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:822 Title A name given to the resource Struktury elementarne i współczesne zmiany zwyczajów dotyczących małżeństw (przykład polski) / ETNOGRAFIA POLSKA 1977 t.21 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1977 t.21 z.1, s.81-90 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kutrzeba-Pojnarowa, Anna; Stomma, Ludwik Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X I z. 1 ANNA K U T R Z E B A - P O J N A R O W A , L U D W I K STOMMA STRUKTURY ELEMENTARNE I WSPÓŁCZESNE ZMIANY ZWYCZAJÓW DOTYCZĄCYCH MAŁŻEŃSTWA (przykład polski) I Studia d o t y c z ą c e z w y c z a j ó w i o b r z ę d ó w r o d z i n n y c h są w Polsce tak dawne, j a k studia nad k u l t u r ą c h ł o p s k ą i k u l t u r ą n a r o d o w ą w ogóle. W y d a j e się, że d u ż a i l o ś ć m a t e r i a ł ó w , obecnie ewidencjonowa­ n y c h , m o ż e z a i n t e r e s o w a ć ze w z g l ę d ó w p o r ó w n a w c z y c h badacza i n n y c h k r a j ó w europejskich. T r u d n o ś ć w y k o r z y s t a n i a i s t n i e j ą c e g o m a t e r i a ł u polega na jego f r a g ­ mentaryczności i niedokładności wielu opisów. Najściślejsze są m a t e r i a ł y zawarte w opracowaniach k o ń c a w i e k u X I X po okres I w o j n y i n a s t ę p n i e w okresie P o l s k i Odrodzonej po r. 1918 do k o ń c a lat trzydziestych, k i e d y nie t y l k o gromadzono ź r ó d ł o w e opisy, ale p o d j ę t o r ó w n i e ż szereg prac a n a l i t y c z n p - p o r ó w n a w c z y c h , w y c h o d z ą c y c h z r ó ż n y c h koncepcji teore­ t y c z n y c h r ó ż n y c h k i e r u n k ó w n a u k s p o ł e c z n y c h (etnologii, socjologii). B y ł y te k i e r u n k i w nauce polskiej odbiciem p r ą d ó w n a u k i europejskiej. C h a r a k t e r y s t y c z n y dla t y c h o k r e s ó w p l u r a l i z m z a i n t e r e s o w a ń i metod badawczych (do k t ó r e g o p o w r a c a m y r ó w n i e ż obecnie) oraz w y k o r z y s t y ­ w a n i e o r y g i n a l n y c h m a t e r i a ł ó w p o l s k i c h i s ł o w i a ń s k i c h , p o z w a l a ł y ( i po­ z w a l a j ą obecnie) na p o d j ę c i e p r ó b n o w e j i n t e r p r e t a c j i m a t e r i a ł ó w zasta­ n y c h oraz stawiania n o w y c h p y t a ń w prowadzonej ankiecie. S ą d z i m y , ż e m o g ą one s t a ć się naszym w k ł a d e m w europejskie badania. 1 P o c z ą t k o w o p r z e w a ż a ł a w badaniach polskich h i s t o r y z u j ą c a tendencja badawcza pod w y r a ź n y m w p ł y w e m J. Bachofena. Powodzeniem c i e s z y ł y s i ę w Polsce w X I X w . prace P. L e t o u r n e a u i E. Westermarcka. U g r u n t o ­ w a n ą p o z y c j ę ma praca F. Engelsa. O r y g i n a l n y w k ł a d p o l s k i to p r ó b y poszukiwania c e c h s p e c y f i c z n y c h polskiego ( i s ł o w i a ń s k i e g o ) ob- 1 Por. L . S t o m m a , Stan badań nad obrzędowością polską od XVIII w., „Etnografia Polska", t. 19: 1975 z. 1, s. 83-92; tenże, Rytuał w Polsce. Analiza strukturalna, tamże, s. 51-64. 6 — Etnografia Polska, 1. X X I , z. 1 połowy pokładzin �82 ANNA K U T R Z E B A - P O J N A R O W A , L U D W I K STOMMA r z ę d u i z w y c z a j ó w weselnych. I d ą te poszukiwania k i l k o m a d r o g a m i i s ą podejmowane przez e t n o l o g ó w i przez h i s t o r y k ó w p r a w a . P i e r w s i k o ­ r z y s t a j ą z ankiet t e r e n o w y c h . D r u d z y s i ę g a j ą do h i s t o r y c z n y c h ź r ó d e ł pisanych i ź r ó d e ł p o r ó w n a w c z y c h . W y k o r z y s t u j ą jednak r ó w n i e ż o g ó l n e teorie r o z w o j u s p o ł e c z n e g o i k u l t u r y . II P y t a n i a stawiane w dotychczasowych pracach d o t y c z y ł y dwu warstw zjawiska, obserwowanego w s p ó ł c z e ś n i e i rekonstruowanego w jego i s t o t n y c h semantycznie fragmentach o b o w i ą z u j ą c e g o r y t u a ł u ś l u b ­ nego w oparciu o r e l i k t y tego r y t u a ł u t k w i ą c e w ż y w e j s p o ł e c z n o ś c i i za­ chowane w opisie w d o k u m e n t a c h h i s t o r y c z n y c h : A . W a r s t w y archaicznej, z a c h o w a ń , z w y c z a j ó w , o b r z ę d u , i c h zatartego istotnego sensu i i c h e w o l u c j i w procesie h i s t o r y c z n y m ; B . C h a r a k t e r u i sensu z w y c z a j ó w w s p ó ł c z e s n y c h , i c h miejsca w m o ­ d e l u k u l t u r y w s i w s p ó ł c z e s n e j , nowej s t r u k t u r y i c h w s p ó ł c z e s n y c h f u n k ­ c j i . W j e d n y m i d r u g i m w y p a d k u p o l e m b a d a ń b y ł a r z e c z y w i s t o ś ć polska i s ł o w i a ń s k a , natomiast o g ó l n i e s f o r m u ł o w a n e w n i o s k i w y k r a c z a ł y poza konstatacje historyczne. D o t y c z y ł y p r a w i d ł o w o ś c i f u n k c j o n o w a n i a i z m i a n życia społecznego w określonych warunkach historycznych. Mogły b y ć sprawdzane na i n n y m t e ż terenie. W r o z w a ż a n i a c h dotyczących h i s t o r i i istotnych z p u n k t u widzenia prawnego części o b r z ę d u s p e c j a l n ą u w a g ę z w r ó c o n o na d o w o d y ś w i a d ­ czące o w y s t ę p o w a n i u w k r a j a c h s ł o w i a ń s k i c h ś l a d ó w m a ł ż e ń s t w a p r z e z k u p n o . D o t y c h prac n a w i ą z u j ą ostatnio studia w s k a z u j ą c e w oparciu o a n a l i z ę t e k s t u d e k r e t a ł u papieskiego z X I I I w . zawartego w zbiorze Compilatio secunda i w c z e ś n i e j s z y c h ź r ó d e ł ( A l - B e k r i ) na możliwości w y s t ę p o w a n i a u Słowian wcześniejszej niż umowa rodzin zwyczajowej f o r m y zawierania m a ł ż e ń s t w a s p o ł e c z n i e uznanego przez d o b r o w o l n e zamieszkanie k o b i e t y w d o m u m ę ż c z y z n y . 2 3 P r z e p r o w a d z a j ą c s t r u k t u r a l n ą a n a l i z ę o b r z ę d ó w weselnych w Polsce X I X w . w oparciu o i s t n i e j ą c e m a t e r i a ł y stwierdzono, że na s t r u k ­ t u r ę p o l s k i e g o o b r z ę d u w e s e l n e g o s k ł a d a j ą się — po w y ­ ł ą c z e n i u s w a t ó w ( u m o w y p r z e d ś l u b n e j ) — n a s t ę p u j ą c e elementy: a) p o k ł a d z i n y (symboliczna ofiara), b) rozpleciny, c) oczepiny. P o l s k i o b r z ę d weselny n a l e ż y do szerszego c y k l u o b r z ę d o w e g o , o b e j m u j ą c e g o g r u p ę 4 2 W. A b r a h a m , Zawarcie małżeństwa w pierwotnym prawie polskim, L w ó w 1922; K . Z a w i s t o w i c z - K i n t o p f o w a , Zawarcie małżeństwa przez kup­ no w polskich obrzędach weselnych, Kraków 1929. A . V e t u l a n i , Nowe źródło do historii staropolskiego prawa małżeńskiego, ..Czasopismo Prawno-Historyczne", t. 6: 1952, s. 126-162. L . S t o m m a , Słowiańskie obrzędy wesełne — analiza strukturalna, maszy­ nopis w Katedrze Etnografii Uniw. Warszawskiego, 1972. 3 4 �STRUKTURY ELEMENTARNE 83 o b r z ę d ó w ( r o d z i n n y c h i dorocznych) z w i ą z a n y c h ze z m i a n ą stanu spo­ ł e c z n e g o . S t r u k t u r a polskiego o b r z ę d u weselnego z o s t a ł a r o z b i t a z c h w i l ą w e j ś c i a w jego całość elementu ś l u b u k o ś c i e l n e g o , nie s t a n o w i ą c e g o części tej s t r u k t u r y i m a j ą c e g o w s k u t e k tego „ n i e s t a b i l n o ś ć p o z y c y j n ą " . Z r e s z t ą do soboru t r y d e n c k i e g o (1563) K o ś c i ó ł nie z n a ł o b o w i ą z k o w e j f o r m y zawierania m a ł ż e ń s t w a i za w a ż n y uznawano u k ł a d m a ł ż e ń s k i m i ę d z y s t r o n a m i . N a U k r a i n i e w X V I I w . ś l u b k o ś c i e l n y u w a ż a n o za zwyczaj szlachecki, a data upowszechnienia ś l u b u k o ś c i e l n e g o na w s i p o l ­ skiej nie jest ustalona. P r z y j m u j e się, że jest to w i e k X V I I I , ale jeszcze w X I X w . notuje s i ę zawieranie sporadycznie m a ł ż e ń s t w s p o ł e c z n i e u z n a n y c h bez czy w b r e w w o l i k s i ę d z a i jego b ł o g o s ł a w i e ń s t w a . Do prac o d t w a r z a j ą c y c h p e ł n y przebieg z w y c z a j ó w weselnych X I X i X X w . n a l e ż ą studia C. B a u d o u i n de C o u r t e n a y - E h r e n k r e u t z z okresu m i ę d z y w o j e n n e g o . Z w r a c a j ą one u w a g ę na t e a t r a l n o - w i d o w i s k o w ą s t r o ­ n ę c e r e m o n i a ł u weselnego, zasady jego r e ż y s e r i i , m . i n . r o l ę c h ó r ó w . W t y m t e ż k i e r u n k u skierowania u w a g i na zanik j e d n y c h i r o z b u d o w ę i n n y c h w z o r ó w zachowania s p o ł e c z n e g o oraz na z m i e n i a j ą c y s i ę zakres uczestnictwa i o d b i o r u s p o ł e c z n e g o t y c h z a c h o w a ń w n o w y c h w a r u n k a c h gospodarczych i k u l t u r o w y c h ż y c i a r o d z i n y w i e j s k i e j i j e j p o w i ą z a ń ze s p o ł e c z n o ś c i ą l o k a l n ą i s z e r s z ą s p o ł e c z n o ś c i ą k r a j u p o s z ł y n i e k t ó r e — nie p u b l i k o w a n e na ogół l u b p u b l i k o w a n e częściowo — prace prowadzone po I I w o j n i e ś w i a t o w e j w r ó ż n y c h o ś r o d k a c h u n i w e r s y t e c k i c h i muzeach. 5 S t r u k t u r a polskiego o b r z ę d u weselnego nadaje m u — podobnie j a k w i n n y c h k u l t u r a c h — znaczenie ś r o d k a k o m u n i k o w a n i a się. D e k o m p o z y c j a polskiego o b r z ę d u weselnego przebiega od w . X I X w na­ s t ę p u j ą c e j k o l e j n o ś c i zanikania e l e m e n t ó w s t a n o w i ą c y c h istotne s k ł a d ­ n i k i o b r z ę d u : 1) p o k ł a d z i n y ( s t a n o w i ą c e budowanie pomostu m i ę d z y B o ­ g i e m i c z ł o w i e k i e m — niebem i z i e m i ą dla p r z e j ś c i a od d e s t r u k c j i do kreacji, od ś m i e r c i do narodzin) w y s t ę p u j ą n a j w y r a ź n i e j w opisie z p o ł . w . X V I I z U k r a i n y i t y l k o symbolicznie l u b w n i e d o m ó w i e n i a c h w o p i ­ sach w . X I X , 2) rozpleciny, 3) oczepiny. Te ostatnie w ś w i e t l e n i e k t ó r y c h b a d a ń w s p ó ł c z e s n y c h , s t a j ą s i ę obok ś l u b u k o ś c i e l n e g o n a j w a ż n i e j s z y m m o m e n t e m ceremonii weselnej p o d t r z y m y w a n e j niejako sztucznie dla c e l ó w w i d o w i s k o w y c h (w weselach o d t w a r z a n y c h przez z e s p o ł y f o l k l o r y ­ styczne) l u b w y j ą t k o w o na w s i t a m , gdzie się w i ą ż ą ( K r a k o w s k i e ) z t r a ­ d y c y j n y m zbieraniem p r z y t o w a r z y s z e n i u c h ó r a l n y c h ś p i e w ó w d a r ó w p i e n i ę ż n y c h dla m ł o d e j ( „ n a czepiec") od znaczniejszych z w ł a s z c z a uczest­ n i k ó w wesela. N i e w y s t ę p u j ą nigdzie, gdzie zanika ostatecznie u ż y c i e s t r o j u ludowego do ceremonii ś l u b n e j przez n i e k t ó r y c h u c z e s t n i k ó w — f u n k c j o n a r i u s z y ceremonii, w t y m przede w s z y s t k i m p a n n ę m ł o d ą . 6 7 5 C . B a u d o u i n d e C o u r t e n a y - E h r e n k r e u t z o w a , Ze studiów nad obrzędami weselnymi ludu polskiego, Wilno 1929. S t o m m a , op. cit; W. B e a u p l a n , Opis Ukrainy, Warszawa 1972. Materiały z badań terenowych A. Kutrzeba-Pojnarowej. 6 7 �84 ANNA K U T R Z E B A - P O J N A R O W A , L U D W I K STOMMA A zanika w s z ę d z i e . P o z o s t a j ą akcesoria w i ą ż ą c e s i ę z w i d o w i s k o w ą s t r o n ą o b r z ę d u , s ą one coraz częściej te same na w s i , co w m i e ś c i e . Z m i e n i a j ą się uczestnicy o b r z ę d u , charakter i w y s o k o ś ć s k ł a d a n y c h m ł o d y m d a r ó w , w y s t a w n o ś ć u c z t y weselnej, czas t r w a n i a wesela. S ą przestrzegane na w s i n i e k t ó r e zasady k o l e j n o ś c i c z y n n o ś c i m a j ą c y c h na celu: uzyskanie b ł o g o s ł a w i e ń s t w a r o d z i c ó w przed ś l u b e m , p r z y j ę c i a przez n i c h po ś l u b i e , k o l e j n o ś c i goszczenia w p o s z c z e g ó l n y c h domach (u m ł o d y c h , u swaszki i drużby), ceremonialnego wpuszczania d r u ż y n y m ł o d e g o do d o m u m ł o ­ dej, zabaw z w i ą z a n y c h z p o d s t a w i a n i e m f a ł s z y w e j p a n n y m ł o d e j , u s t a w i a ­ nia orszaku weselnego i jego starannego doboru, niesienia d a r u ( k o r o ­ w a j a — d a w n i e j ciasto, k o g u t l u b g ł o w a c u k r u , obecnie t o r t ) dla k s i ę d z a . P o z o s t a j ą t r a d y c y j n i e n i e k t ó r e osoby, p e ł n i ą c e o k r e ś l o n e f u n k c j e o r g a n i ­ z a t o r ó w ceremonii, j a k starosta (marszałek), swaszka i drużbowie. Jest pomoc s ą s i e d z k a w u r z ą d z a n i u p r z y j ę c i a , k t ó r e g o charakter s i ę zmienia. W e d ł u g b a d a ń p r o w a d z o n y c h po I I w o j n i e ś w i a t o w e j w K r a k o w s k i e m i K r o ś n i e ń s k i e m (Podkarpacie) i i n . oraz b a d a ń s t u d e n t ó w U n i w e r s y ­ t e t u Warszawskiego na terenie Mazowsza i Podlasia, dotyczących z m i a n z a c h o d z ą c y c h w okresie ż y c i a 3-4 p o k o l e ń m i e s z k a ń c ó w w s i , z m i a n y te i d ą m . i n . w k i e r u n k u zmniejszenia l i c z b y u c z e s t n i k ó w wesel p o c h o d z ą c y c h z w ł a s n e j w s i , z w i ę k s z e n i a u d z i a ł u r o d z i n y z miasta i i n n y c h okolic. A l e o g ó l n a liczba zaproszonych dochodzi nieraz na w s i np. w K r o ś n i e ń s k i e m , P r z e m y s k i e m , B i a ł o s t o c k i e m do 200 u c z e s t n i k ó w . Wesela p o c h ł a n i a j ą d z i e s i ą t k i t y s i ę c y z ł o t y c h , ponadto k i l k a sztuk i n ­ wentarza ( ś w i n i ę , cielę, k u r y ) , p r o d u k t y gospodarstwa z u ż y t e na prze­ twory itp. W K r a k o w s k i e m , c z ę ś c i o w o w K r o ś n i e ń s k i e m , jeszcze po I I w o j n i e z a c h o w a ł się zwyczaj p o s y ł a n i a przed weselem do d o m u weselnego p r o ­ d u k t ó w d l a w y r o b u ciasta ( m ą k a , jaja, ser). W K r o ś n i e ń s k i e m obserwo­ w a n o jeszcze sporadycznie t r a d y c y j n e na wschodzie P o l s k i „ c h o d z e n i e po w i l k u " po w s i przez u b r a n ą w s t r ó j l u d o w y p a n n ę m ł o d ą w r a z z d r u g ą d z i e w c z y n ą d ź w i g a j ą c ą w ó r na plecach dla zbierania o f i a r o w y w a n e g o n a wesele zboża. Panna m ł o d a m u s i a ł a s t a r o p o l s k i m obyczajem u c h w y c i ć za nogi gospodarzy (nawet dzieci). M ę ż c z y ź n i u c i e k a l i i c h o w a l i s i ę przed n i m i , jeśli nie chcieli d a ć o b o w i ą z u j ą c e g o i c h p r z y t y m dodatkowego d a t k u p i e n i ę ż n e g o . N i e k t ó r z y c h ł o p i j u ż j e d n a k przed I w o j n ą z a r z u c i l i ten zwyczaj odczuwany przez n i c h nie j a k o w y r a z w s p ó l n o t y gromadz­ k i e j , lecz k r ę p u j ą c ą i c h p r o ś b ę o pomoc. N a d a l p r z y j m u j e się j e d n a k p i e n i ą d z e , w r ę c z a n e w czasie o b o w i ą z k o w e g o zapraszania przez m ł o d y c h na wesele. W domach k r e w n y c h i z a p r z y j a ź n i o n y c h , w t y m z w ł a s z c z a kumów, o b o w i ą z u j e r ó w n i e ż g o ś c i n a w czasie zapraszania na wesele. W K r a k o w s k i e m notowano po I I w o j n i e jeszcze ceremonialne s k ł a d a n i e p i e n i ę d z y „ n a czepiec" przez w y w o ł y w a n y c h po n a z w i s k u u c z e s t n i k ó w ( ś p i e w a n o : „coś m i m ó w i , coś m i szepce, że X Y da na czepce"). B y ł y to jeszcze nie w y s o k i e s u m y . W a r t o ś ć p r e z e n t ó w , przynoszonych obec- �STRUKTURY ELEMENTARNE 86 nie (nierzadko obok k w o t p i e n i ę ż n y c h ) r o ś n i e w z a w r o t n y m tempie, po­ dobnie j a k koszty p r e z e n t ó w o t r z y m y w a n y c h przez dzieci w d z i e ń I k o ­ m u n i i (zwyczaj nie znany przed I I w o j n ą a n i na w s i , a n i w m i e ś c i e , z w y ­ j ą t k i e m zdaje się t e r e n ó w zachodnich, gdzie d o t y c z y ł t y l k o r o d z i c ó w chrzestnych). W K r o ś n i e ń s k i e m p r e z e n t a m i ś l u b n y m i s ą d z i ś m a t e r i a ł y na s u k i e n k i , n a k r y c i a s t o ł o w e i naczynia — j a k "w m i e ś c i e , zmechanizowany s p r z ę t gospodarstwa domowego. O d m ę ż c z y z n w n i e k t ó r y c h okolicach k r a j u dodatkowo 1/2 l i t r a w ó d k i . Poza t y m p i e n i ą d z e . W K r a k o w s k i e m t r a d y c y j n i e ze w s i nie p o s i a d a j ą c y c h w ł a s n e g o k o ś ­ cioła o r s z a k w e s e l n y jedzie do w s i parafialnej f u r m a n k a m i . C z ę s t o powraca się jeszcze do s t r o j ó w l u d o w y c h , k t ó r e t u t a j z a c h o w a ł y s i ę i r o z ­ w i n ę ł y pod w p ł y w e m epoki n e o r o m a n t y z m u na p o c z ą t k u w i e k u X X . K o l o r o w o , p a p i e r o w y m i w s t ą ż k a m i ubrane są r ó w n i e ż u p r z ę ż e k o n i . R ó w n i e b a r w n i e i strojnie, t e ż z u ż y c i e m s t r o j ó w , silniej t u jeszcze za­ c h o w a n y c h n i ż w K r a k o w s k i e m , p r e z e n t u j ą s i ę k o r o w o d y weselne na Podhalu. W o z o m , j a k w K r a k o w s k i e m , t o w a r z y s z ą m ł o d z i na koniach. Gdzie indziej ( n i e k t ó r e wsie k r o ś n i e ń s k i e ) orszak idzie p i e c h o t ą przez w i e ś , r ó w n i e ż z towarzyszeniem m u z y k i , p r o w a d z o n y przez d r u ż b ę n i o ­ s ą c e g o k o r o w a j i j a k b y d y r y g u j ą c e g o pochodem. B e z p o ś r e d n i o po I I w o j ­ nie podobne piesze orszaki weselne na Ś l ą s k u O p o l s k i m ubrane j u ż b y ł y w wieczorowe stroje miejskie. B i a ł y s t r ó j p a n n y m ł o d e j z w e l o n e m w y s t ę p u j e j u ż dzisiaj n i e m a l w s z ę d z i e na w s i . Powraca r ó w n i e ż z w i ę k s z ą z n o w u siłą do miasta, gdzie c h ę t n i e z a s t ę p o w a n o go przez szereg l a t bardziej nowoczesnymi s u k i e n k a m i , niekoniecznie b i a ł y m i . N a w i e j s k ą m o d ę zato coraz częściej (w Warszawie powszechnie w ostatnich p a r u latach) zdobi s i ę k o l o r o w y m i (nie b i a ł y m i , j a k w i d z i a ł a m w r o k u 1972 w j e d n y m z miast francuskich) w s t ą ż k a m i , a t a k ż e ostatnio k w i a t a m i , samochody, k t ó r y m i j a d ą p a ń s t w o m ł o d z i do u r z ę d u cywilnego, kościoła, fotografa. Pan m ł o d y na w s i k r o ś n i e ń s k i e j w y s t ę p u j e w czasie s w o i c h ś l u b ó w (cywilnego i k o ś c i e l n e g o ) nierzadko k o l e j n o w d w u n o w y c h g a r n i t u r a c h z najmodniejszych k o l o r o w y c h m a t e r i a ł ó w ze sztucznych w ł ó k i e n . W t e n s p o s ó b moda lansowana na zachodzie (niekoniecznie j e d n a k ż e j a k o s t r ó j weselny) w k r a c z a na w i e ś n i e k i e d y o m i j a j ą c miasto. Niezachowanie z w y c z a j u sprawiania w y s t a w n e g o i bardzo kosztowne­ go wesela na w s i — m i m o że c h ę t n i e nieraz b y ł o b y widziane przez m ł o d y c h , c h c ą c y c h raczej o t r z y m a ć w y p o s a ż e n i e mieszkania — nie daje się p o g o d z i ć z aspiracjami r o d z i c ó w m ł o d y c h , i c h c h ę c i ą u t r z y m a n i a p r e s t i ż u n a w s i , pokazania, że o s i ą g a j ą standard ż y c i a p o z w a l a j ą ­ cy i m na sprawienie takiego wesela, jakiego po n i c h spodziewa się spo­ ł e c z n o ś ć w i e j s k a . W i e ś p r z e j m u j ą c a nowe, miejskie w z o r y ż y c i a i p o ­ w i ą z a n a bardzo ściśle z m i a s t e m m i m o to w s z y s t k o ż y j e w ł a s n y m ż y c i e m i liczy się z sankcjami opinii lokalnej, niekiedy w b r e w opiniom w y ­ r a ż a n y m przez j e d n o s t k i . Polepszenie s i ę s y t u a c j i gospodarczej w s i i p r z e j - �86 ANNA K U T R Z E B A - P O J N A R O W A , L U D W I K STOMMA mowanie p e w n y c h w z o r ó w m i e j s k i c h podnosi w y m a g a n i a i rozbudowuje zwyczaje t r a d y c y j n e , l i k w i d u j ą c te — istotne dla d a w n y c h o b r z ę d ó w — k t ó r e nie s ą w y m i e r n e w kategoriach w y m i a n y ś w i a d c z e ń t o w a r z y s k i c h , prestiżu i rywalizacji społecznej. Zachodzą t u różnice m i ę d z y regionami 0 m n i e j l u b bardziej s i l n y c h t r a d y c j a c h i r ó ż n y m tempie przemian. K i e ­ r u n e k z m i a n jest jednak podobny, j a k r ó w n i e ż podobna m o t y w a c j a za­ chowań. III Dalsza g r u p a prac analizuje p o s z c z e g ó l n e elementy polskiej obrzędowości weselnej, i n t e r p r e t u j e i c h s y m b o l i k ę . W l a ­ tach 1930-1939 u k a z a ł o s i ę ponad 50 prac monograficznych o charak­ terze t e o r e t y c z n y m i d u ż e j bazie ź r ó d ł o w e j . S ą z r ó ż n i c o w a n e metodolo­ gicznie, co c h o ć k ł o p o t l i w e p r z y i c h w y k o r z y s t a n i u , p o z w o l i ł o na r o z ­ szerzenie i p o g ł ę b i e n i e w i e d z y o o b r z ę d a c h weselnych. Te w ł a ś n i e prace s t a ł y s i ę p u n k t e m w y j ś c i a dla p ó ź n i e j s z y c h , s t r u k t u r a l n y c h p r ó b b u ­ d o w y i c h m o d e l u i jego r z u t o w a n i a na szerszy k o n t e k s t k u l t u r o w y . P r ó b y te p o d j ę t e w latach s i e d e m d z i e s i ą t y c h obok k o n t y n u a c j i o p i s ó w t e r e n o w y c h d o p r o w a d z i ł y do u s t a l e ń d o t y c z ą c y c h s y m b o l i k i o b r z ę d ó w w e s e l n y c h i i c h miejsca w szerszych c y k l a c h r y t u a l n y c h . B a ­ dania i d ą w k i e r u n k u uchwycenia s y m b o l u j a k o z n a k u — e l e m e n t u n i e u ś w i a d a m i a n y c h s t r u k t u r p i e r w o t n y c h , nie o p i e r a j ą s i ę w o d r ó ż n i e n i u od analiz epoki dawniejszej na i n t e r p r e t a c j i u ś w i a d o m i o n y c h m o t y w a c j i l u d o w y c h . W o ś r o d k u w a r s z a w s k i m zaawansowane s ą (na etapie s t a t y styzowania modelu) prace d o t y c z ą c e s y m b o l i k i o b r z ę d o w e j , k t ó r y c h a u ­ t o r z y s t a r a j ą się nie o g r a n i c z a ć swoich i n t e r p r e t a c j i do zakresu r y t u a l n o -semantycznego, ale w ł ą c z a j ą go do szerszego systemu z n a k ó w , o b e j m u ­ j ą c e g o t a k ż e m e t e o r o l o g i ę , m a g i ę , m e d y c y n ę l u d o w ą , stosunek do czasu 1 przestrzeni etc. Z w r ó c o n o t a k ż e u w a g ę na p r z y d a t n o ś ć tej m e t o d y do b a d a ń t y p u historyczno-genetycznego. Jak w y n i k a ł o z p r z y t o c z o n y c h j u ż w y ż e j s t w i e r d z e ń d o t y c z ą c y c h o b r z ę d u weselnego w y d a j e się, iż m o ż n a w y o d r ę b n i o n e p r z y zastosowaniu tej m e t o d y s t r u k t u r y p r z e n i e ś ć na p ł a s z c z y z n ę c h r o n o l o g i c z n ą , b y o k r e ś l i ć z a s i ę g czasowy f u n k c j o n o w a n i a n i e k t ó r y c h f o r m a c j i s p o ł e c z n o - i n t e l e k t u a l n y c h , k t ó r e u l e g ł y p ó ź n i e j auto­ m a t y z a c j i , j a k r ó w n i e ż a n a l i z o w a ć zasady i n t e l e k t u a l n e (czy psycho- i n t e l e k t u a l n e ) powstania i c h f o r m o b y c z a j o w o - o b r z ę d o w y c h . N i e chcemy t u p r z y p o m i n a ć w y n i k ó w u s t a l e ń d o t y c z ą c y c h s t r u k t u r y polskiego o b r z ę d u weselnego i p o g l ą d u na ż y c i e l u d z k i e , j a k i realizuje. Poprzestaniemy na analizie znaczenia i f u n k c j i o b r ą c z k i ś l u b n e j na podstawie m a t e r i a ł ó w zebranych p r z y pomocy specjalnego k w e s t i o n a r i u ­ sza, przygotowanego na u ż y t e k k o l o k w i u m d o t y c z ą c e g o z w y c z a j ó w l u d o ­ w y c h w Europie, w trakcie b a d a ń t e r e n o w y c h w 16 wsiach wschodniej �87 STRUKTURY ELEMENTARNE 8 i p o ł u d n i o w e j P o l s k i oraz w oparciu o m a t e r i a ł y i s t n i e j ą c e d l a i n n y c h t e r e n ó w . W s t ę p n e badania p o z w a l a j ą na s f o r m u ł o w a n i e n a s t ę p u j ą c y c h statystycznie sprawdzonych z d a ń d o t y c z ą c y c h o b r ą c z k i : 1) o b r ą c z k ę ś l u b n ą nosi się na p r a w e j r ę c e ; 2) o b r ą c z k ę z a r ę c z y n o w ą ( p i e r ś c i o n e k nosi się na l e w e j r ę c e ; 3) noszenie o b r ą c z k i ś l u b n e j na l e w e j r ę c e przynosi n i e s z c z ę ś ­ cie, spowodowane n a j c z ę ś c i e j przez i s t o t y o charakterze d e m o n i c z n y m ; 4) o b r ą c z k ę ś l u b n ą nosi się n a j c z ę ś c i e j na c z w a r t y m (parzystym) palcu; 5) noszenie o b r ą c z k i na p a l c u n i e p a r z y s t y m powoduje n i e w i e r n o ś ć w s p ó ł ­ m a ł ż o n k a ; 6) o b r ą c z k ę zdejmuje się z palca l u b — rzadziej — p r z e k ł a d a na palec n i e p a r z y s t y podczas porodu, po ś m i e r c i j e j w ł a ś c i c i e l a , podczas choroby, we wschodniej części P o l s k i sporadycznie w czasie n i e k t ó r y c h ś w i ą t dorocznych, j a k Boże Narodzenie, N a r o d z i n y ś w . Jana Chrzciciela, ś w . Ł u c j i , N o w y Rok; 7) p ę k n i ę c i e o b r ą c z k i t a k ś l u b n e j j a k z a r ę c z y n o w e j zwiastuje rozpad m a ł ż e ń s t w a przez o d e j ś c i e l u b ś m i e r ć jednego z w s p ó ł ­ m a ł ż o n k ó w , narzeczonych. K a ż d e z p r z y t o c z o n y c h s t w i e r d z e ń e m p i r y c z n y c h zmusza do skojarze­ nia fenomenu o b r ą c z k i z szerszymi szeregami zjawisk. I tak przesuwanie o b r ą c z k i na palec nieparzysty skierowuje u w a g ę na m a g i ę o t w i e r a n i a i zamykania, z w a n ą przez a n a l o g i ę a n t y c z n ą „ m a g i ą A l k m e n y " . T e n t y p m a g i i powszechny w Polsce i na S ł o w i a ń s z c z y ź n i e towarzyszy sy­ t u a c j o m z m i a n y stanu, p r z y j m u j ą c r ó ż n e f o r m y p r z y jednej s t a ł e j m y ś l i przewodniej. Z m i a n a stanu zostaje u ł a t w i o n a czy spowodowana przez otwarcie, u s u n i ę c i e czegoś o g r a n i c z a j ą c e g o . O d w r o t n i e — z a m k n i ę c i e , z a w i ą z a n i e , zastawienie u t r u d n i a , a nawet u n i e m o ż l i w i a p r z e j ś c i e . Z a ­ w i ą z a n y w o k ó ł pasa sznur c h r o n i przed u t r a t ą z d r o w i a ( u n i e m o ż l i w i a p r z e j ś c i e do stanu chorobowego), ale t e n ż e sznur w czasie choroby m u s i z o s t a ć r o z w i ą z a n y aby z k o l e i u m o ż l i w i ć z m i a n ę stanu ( p o w r ó t do z d r o ­ wia). P r z y k ł a d y m o ż n a mnożyć. 9 Zdania o d n o s z ą c e się do noszenia o b r ą c z k i na p a r z y s t y m l u b niepa­ r z y s t y m palcu o d w o ł u j ą się do rozbudowanej u S ł o w i a n m a g i i cyfr. W k o n k r e t n y m w y p a d k u w y m o w a tej m a g i i jest z b l i ż o n a do c y k l u A l k m e n y . L i c z b y nieparzyste s y m b o l i z u j ą s i l n ą , z w ł a s z c z a w regionach p o ł u d n i o w y c h , w i a r ę w m o ż l i w o ś ć zmiany, parzyste — z a m k n i ę c i e stanu i trwałość. Na p r o b l e m w a r t o ś c i o w a n i a k i e r u n k ó w ( l e w y - p r a w y ) z w r a c a j ą u w a g ę w y p o w i e d z i d o t y c z ą c e r ę k i , na k t ó r e j nosi się o b r ą c z k ę . Strona lewa, 8 Materiały zebrane przez L . S t o m m ę i zespół na zlecenie Ministerstwa Kultury i Sztuki i Komitetu Polskiego do Spraw Wystaw i Kolokwium w Belgii w 1975 r. Przedstawiony artykuł jest tekstem wystąpienia na kolokwium międzynarodo­ wym p o ś w i ę c o n y m zwyczajom dotyczącym miłości i małżeństwa w Europie, w Liege 14-20 lipca 1975 r. (por. sprawozdanie A. Kutrzeba-Pojnarowej w obecnym tomie „Etnografii Polskiej"). Por. L . S t o m m a , Magia Alkmeny, „Etnografia Polska", t. 20: 1976 z. 1, s. 99-110. 9 �88 ANNA K U T R Z E B A - P O J N A R O W A , L U D W I K STOMMA z w i ą z a n a z d i a b ł e m i demonami, jest k i e r u n k i e m niebezpiecznym, ale j e d n o c z e ś n i e d a j ą c y m szerokie szanse z m i a n y i r e a l i z a c j i z a m i e r z e ń n o ­ w y c h , w y c h o d z ą c y c h poza zakres zastanej s t r u k t u r y s p o ł e c z n e j . Strona p r a w a to b e z p i e c z e ń s t w o , s p o k ó j i j e d n o l i t a ciągłość. U z g a d n i a j ą c e m p i ­ ryczne stwierdzenia z t y m i — t a k o g ó l n i k o w o zasygnalizowanymi i p r o s ­ t y m i — zasadami o t r z y m u j e m y n a s t ę p u j ą c e frazy sygnalne: 1) o b r ą c z k a ś l u b n a zapewnia m a ł ż e ń s t w u stan jednolicie t r w a ł y , gwarantowany o p i e k ą sił p o z y t y w n y c h ; 2) o b r ą c z k a z a r ę c z y n o w a ustawia narzeczonych w s y t u a c j i dynamicznej; 3) w a d l i w i e z a ł o ż o n a o b r ą c z k a ś l u b n a n a r a z i ć m o ż e na o d d z i a ł y w a n i e sił n e g a t y w n y c h , a w i ę c na narzucenie i m n i e ­ p o ż ą d a n e g o w w a r u n k a c h stabilizacji stanu dynamicznego; 4) o b r ą c z k a zapewnia s t a ł o ś ć z w i ą z k u (zamyka go); 5) w a d l i w i e z a ł o ż o n a o b r ą c z k a destruuje z w i ą z e k ; 6) o b r ą c z k a z a m y k a r ó w n i e ż , a w i ę c u t r w a l a stan choroby, t r w a n i a porodu, stan p o p r z e d z a j ą c y w okresach przejścia; 7) otwarcie o b r ą c z k i u n i e m o ż l i w i a t r w a ł o ś ć m a ł ż e ń s t w a . Wyliczone t u frazy sygnalne u k a z u j ą z jednej s t r o n y rzeczy j a k n a j z u p e ł n i e j oczywiste — że o b r ą c z k a jest s y m b o l e m zawarcia i t r w a ł o ś c i m a ł ż e ń s t w a , w i ą ż e z Bogiem i t p . Z d r u g i e j s t r o n y jednak p r z y p o m i n a j ą , że j e j r o l a w systemie t r a d y c y j n e j polskiej k u l t u r y l u d o w e j nie ogranicza się do semantyzowania z w i ą z k u m a ł ż e ń s k i e g o , p o z w a l a j ą c j e d n o c z e ś n i e w y t ł u m a c z y ć p e ł n i o n ą przez n i ą r o l ę m . i n . w m e d y c y n i e l u d o w e j , o b r z ę ­ d o w o ś c i dorocznej, i n n y c h o b r z ę d a c h r o d z i n n y c h , a t a k ż e w c y k l u a p h r o d i s i a k a l n y m czy m a g i i n e g a t y w n e j , m a j ą c e j na celu c h o ć b y z a k ł ó c e n i e r ó w n o w a g i s p o ł e c z n e j przez rozbicie s t r u k t u r y m a ł ż e ń s k i e j . Na p r z y k ł a d w y s t ę p u j ą c e w p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i e j Polsce z ł o ś l i w e p r z e k ł a d a n i e ob­ r ą c z e k ś p i ą c y m m a ł ż o n k o m z p a l c ó w p a r z y s t y c h na nieparzyste. Z p r z y ­ k ł a d e m podobnych d z i a ł a ń s p o t y k a m y s i ę w aktach p r o c e s ó w o czary już w X V I I w . IV P o w y ż s z a analiza przeprowadzona w s k r ó c i e z p o m i n i ę c i e m szerszej d o k u m e n t a c j i ź r ó d ł o w e j , do k t ó r e j jeszcze p o w r ó c i m y na i n n y m miejscu, ogranicza się do zasygnalizowania p a r u t y l k o s p o ś r ó d d u ż e g o z e s p o ł u a s p e k t ó w o b r ą c z k i ś l u b n e j . C h o d z i ł o j e d y n i e o przedstawienie t y p u n i e ­ k t ó r y c h prowadzonych aktualnie b a d a ń . Przy t y m profilu b a d a ń w y k o ­ r z y s t y w a n e s ą szeroko m a t e r i a ł y filologiczne i ikonograficzne, co p o w o ­ duje, że charakter i c h oscyluje m i ę d z y k l a s y c z n y m s t r u k t u r a l i z m e m Levi-Straussa a r a d z i e c k ą s z k o ł ą s e m i o l o g i c z n ą W . I w a n o w a i W . Topo­ rowa, nie o b a w i a j ą c s i ę w y s u w a n i a p r o p o z y c j i n o w y c h r o z w i ą z a ń szcze­ g ó l n i e w dziedzinie b a d a ń t y p u diachronicznego. W badaniach w s p ó ł c z e s n y c h , p r o w a d z o n y c h m . i n . w o ś r o d k a c h ł ó d z ­ kim, krakowskim i wrocławskim, a dotyczących problematyki zmiany z a c h o w a ń o b r z ę d o w y c h , r o z p a t r y w a n y c h na t l e o g ó l n y c h p r o c e s ó w zmian �STRUKTURY ELEMENTARNE 89 k u l t u r y w s p ó ł c z e s n e j , zwraca się u w a g ę na p r o b l e m a k t y w i z a c j i spo­ łeczności i i n t e g r u j ą c e j j ą r o l i o b r z ę d u weselnego. Przeprowadzane s ą r ó w n i e ż analizy funkcjonalne oraz studia semiologiczne p o ś w i ę c o n e w i d o w i s k o w o - l u d y c z n e j stronie o b r z ę d u . Tak szerokie i wielostronne u j m o ­ w a n i e t e m a t y k i o b r z ę d o w o ś c i weselnej oraz r ó ż n o r o d n o ś ć w y k o ­ r z y s t y w a n y c h m e t o d p o z w a l a j ą , po z s u m o w a n i u w y n i k ó w b a d a ń , na p r ó b y u j ę ć c a ł o ś c i o w y c h w o p r a c o w y w a n y c h obecnie przez e t n o g r a f ó w polskich k i l k u s y n t e t y c z n y c h pracach p o ś w i ę c o n y c h etnografii i k u l t u r z e l u d o w e j Polski. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/58ccb6647a67ef140a6cf2b86b653380.pdf 70a79c3649a3f5c918589d41668193bc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:892 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:820 Title A name given to the resource Norma, wzór i wartość w życiu seksualnym tradycyjnych społeczności wiejskich w Polsce / ETNOGRAFIA POLSKA 1977 t.21 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1977 t.21 z.1, s.43-72 Creator An entity primarily responsible for making the resource Tomicki, Ryszard Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X I z. 1 RYSZARD TOMICKI W ŻYCIU NORMA, WZÓR I WARTOŚĆ SEKSUALNYM TRADYCYJNYCH SPOŁECZNOŚCI W I E J S K I C H W POLSCE Nie można stale napinać łuku, nigdy nie wypuszczając strzały, ani też stale wy­ puszczać strzał, nigdy nie napinając łuku. KONFUCJUSZ K a ż d e p o s t ę p o w a n i e c z ł o w i e k a jest swego rodzaju n a p i ę c i e m po­ m i ę d z y n o r m ą i j e j zaprzeczeniem. Jak z a u w a ż y ł b o w i e m J. M u k a ř o v sky, „ N o r m a [...] opiera s i ę na dialektycznej a n t y n o m i i m i ę d z y bezwyj ą t k o w ą w a ż n o ś c i ą a d z i a ł a j ą c ą r e g u l a t y w n i e p o t e n c j a l n ą siłą, k t ó r a i m p l i k u j e m o ż l i w o ś ć j e j p o g w a ł c e n i a " . Z w y k l e jednak, w s k u t e k d z i a ł a ­ nia s p o ł e c z n o - k u l t u r o w y c h sił r e g u l u j ą c y c h ż y c i e j e d n o s t k i ( i n t e r n a l i ­ zacja w a r t o ś c i , n o r m i w z o r ó w , t r a d y c j a , k o n t r o l a s p o ł e c z n a i t d . ) r e a l i ­ zowane w r a m a c h danej g r u p y s p o ł e c z n e j zachowania p o z o s t a j ą do uzna­ w a n e j n o r m y w p e w n y m , o k r e ś l o n y m stosunku. Zachowanie dostosowuje s i ę do s p o ł e c z n i e p r z y j ę t e j k o n w e n c j i obyczajowej. M ó w i m y w ó w c z a s 0 i s t n i e n i u w z o r u zachowania, k t ó r e g o a k t u a l i z a c j a m i s ą k o n k r e t n e za­ chowania c z ł o n k ó w s p o ł e c z n o ś c i . N i e k i e d y zamiast o n o r m a c h m ó w i s i ę szerzej o modelach, r o z u m i e j ą c przez ten t e r m i n n o r m y i w y o b r a ż e n i a o w ł a ś c i w y m zachowaniu, for­ m u ł o w a n e przez c z ł o n k ó w danego s p o ł e c z e ń s t w a , t w o r z ą c e obraz pewne­ go p o ż ą d a n e g o stanu rzeczy. Może on w o p i n i i c z ł o n k ó w g r u p y o d z w i e r ­ c i e d l a ć stan r z e c z y w i s t y l u b b y ć i d e a ł e m s ł u ż ą c y m do oceny zjawisk 1 s t a n ó w rzeczy z a c h o d z ą c y c h r z e c z y w i ś c i e . P o d k r e ś l m y r ó ż n i c ę m i ę d z y t y m i sposobami t r a k t o w a n i a m o d e l u i r z e c z y w i s t o ś c i , g d y ż o k a ż e s i ę ona istotna w dalszych r o z w a ż a n i a c h . W m y ś l e n i u o s p o ł e c z e ń s t w a c h t z w . p r o s t y c h czy quasiprostych (ple­ m i e n n y c h i c h ł o p s k i c h ) nierzadko p r z y j m u j e się, iż w n o r m a l n y c h sy1 2 3 4 1 2 3 4 M u k a ř o v s k y , 1970, s. 69. Por. S z c z e p a ń s k i , 1972, s. 100, 102; K ł o s k o w s k a , K ł o s k o w s k a , 1962, s. 37. S z c z e p a ń s k i , 1972, s. 102. 1962, s. 44. �44 RYSZARD TOMICKI tuacjach, a w i ę c gdy nie i n g e r o w a ł y w i c h ż y c i e j a k i e ś c z y n n i k i narusza­ jące s t r u k t u r ę i harmonię funkcjonalną układu społeczno-kulturowego, w z ó r zachowania m i a ł t e n d e n c j ę z b l i ż a n i a s i ę do n o r m y , a nieraz w p e ł n i się z n i ą z b i e g a ł . B i e g u n e m p r z e c i w l e g ł y m d l a tego t y p u r e l a c j i w z o r u i n o r m y (modelu w p o d a n y m sensie) b y ł o b y s p o ł e c z e ń s t w o zurbanizowane, w k t ó r y m r e l a ­ t y w i z a c j a w a r t o ś c i i n o r m , zmniejszenie k o n t r o l i s p o ł e c z n e j i t p . c z y n ­ n i k i p r o w a d z ą w p r a k t y c e do s y t u a c j i , w k t ó r y c h w z ó r r e a l i z o w a n y n i e ­ j e d n o k r o t n i e zbliża s i ę do zaprzeczenia j a k i e j ś n o r m i e . T a k i i d e a l i z u j ą c y i w p e w n y m sensie mechanistyczny s p o s ó b m y ś l e ­ nia, o i l e nie o p i e r a ł b y się na p r a w d z i w y c h p r z e s ł a n k a c h , jest zawsze niebezpieczny. Ł a t w o p r o w a d z i b o w i e m do u j m o w a n i a z j a w i s k s p o ł e c z n o - k u l t u r o w y c h w t a k i s p o s ó b , iż skonstruowany obraz jest „ e s t e t y c z n y " w sensie s p ó j n o ś c i , p r o s t o t y i p r z e j r z y s t o ś c i , ale n i e a d e k w a t n y do rze­ c z y w i s t o ś c i . M ó w i ą c ściślej, i d e a l i z u j ą c y m sposobem m y ś l e n i a n a z y w a m w t y m w y p a d k u rozumowanie, k t ó r e w y c h o d z ą c od p e w n y c h , czasem o g ó l n i e znanych (np. c h r z e ś c i j a ń s k i c h ) n o r m l u b m o d e l i oraz o p i n i i f o r ­ m u ł o w a n y c h przez c z ł o n k ó w badanej s p o ł e c z n o ś c i (gdy d o d a t k o w o bez­ p o ś r e d n i a obserwacja r e a l n y c h z a c h o w a ń jest t r u d n a l u b n i e m o ż l i w a , j a k w w y p a d k u życia seksualnego) p r o w a d z i do stwierdzenia w z g l ę d n e j z w y k l e , ale u d e r z a j ą c e j zbieżności n o r m y i w z o r u . K o l e j n y m etapem jest u o g ó l n i e n i e ; na podstawie t o ż s a m o ś c i b ą d ź analogii n o r m y i o p i n i i o sta­ nie r z e c z y w i s t y m k w a l i f i k u j e się dany u k ł a d s p o ł e c z n o - k u l t u r o w y do takiego l u b innego t y p u . Naszkicowany schemat p o s t ę p o w a n i a dotyczy w znacznej mierze tzw. t r a d y c y j n e j k u l t u r y c h ł o p s k i e j , k t ó r e j m o d e l (czy t e ż modele n i e k t ó r y c h jej p o d s y s t e m ó w ) buduje się •— co p r a w d a nieraz z p r z y c z y n o b i e k t y w ­ n y c h — w podobny s p o s ó b . O t r z y m a n y r e z u l t a t s ł u ż y p o t e m doskonale j a k o „ s t a b i l n y " i jasny p u n k t w y j ś c i a dla analiz złożonej i t r u d n e j do jednoznacznych o p i s ó w r z e c z y w i s t o ś c i , b l i ż s z e j n a m czasowo i bezpo­ ś r e d n i o obserwowanej. 5 Szczególnie wiele p r z y k ł a d ó w myślenia idealizującego dostarczają ba­ dania zjawisk ze sfery moralno-obyczajowej. T u t e ż najsilniej chyba daje się z a u w a ż y ć s k ł o n n o ś ć do s k r a j n y c h i kategorycznych r o z s t r z y g n i ę ć , p r z y stosunkowo skromnej liczbie s t u d i ó w m a t e r i a ł o w o - m o n o g r a f i c z n y c h . N i e ma potrzeby p r z y t a c z a ć p r z y k ł a d ó w p r z y j m o w a n i a tezy o j e d n o ś c i n o r m i w z o r ó w jako oczywistej i nie w y m a g a j ą c e j u z a s a d n i e ń . A l e n a w e t w pracach o p e r u j ą c y c h b o g a t y m i i n t e r e s u j ą c y m m a t e r i a ł e m , s t a w i a j ą ­ c y m przed a u t o r e m w i e l e m o ż l i w o ś c i i n t e r p r e t a c y j n y c h , z a u w a ż a s i ę s k ł o n n o ś ć do r o z s t r z y g n i ę ć w d u c h u idealnie s p ó j n e j k u l t u r y t r a d y c y j 5 W i e r u s z e w s k a , 1971, s. 15-16; T u r o w s k i , 1967, s. 210; z prac ogól­ niejszych por. dychotomiczną typologię regulacji zachowań i przekazu kultury, L ew a d a , 1968, s. 127-128. �NORMA, WZÓR I WARTOŚĆ W ŻYCIU S E K S U A L N Y M 45 nej. Wskazuje s i ę w t e d y z w y k l e na s ą s i e d z k i charakter w s i oraz r o d z i n n y system gospodarowania j a k o c z y n n i k i „ t y p o w e dla d a w n y c h w i e j s k i c h w s p ó l n o t " , k t ó r e z a k ł a d a j ą d ą ż e n i e s p o ł e c z n o ś c i do m a k s y m a l n e j u n i f o r ­ mizacji zachowań, utrzymania ich zgodności z „tradycją", „zasadami mo­ r a l n y m i " i t d . A p r i o r y c z n a akceptacja takiego m o d e l u s p o ł e c z n o ś c i w i e j ­ skiej i jej k u l t u r y w k o n k r e t n y m p r z y p a d k u ż y c i a seksualnego p r o w a d z i nolens volens do k o n k l u z j i , ż e „ p o s t u l a t y m o r a l n o ś c i katolickiej t r a f i ł y na o d p o w i e d n i g r u n t " . 6 Nie w y k l u c z a m b y n a j m n i e j s ł u s z n o ś c i tezy o b l i s k o ś c i n o r m i w z o r ó w w szeregu, m o ż e n a w e t w i e l u , dziedzinach ż y c i a s p o ł e c z n e g o d a w n y c h g r u p l o k a l n y c h . Z a s t r z e ż e n i e b u d z i j e d y n i e jej g e n e r a l n o ś ć , m i l c z ą c a b e z w y j ą t k o w o ś ć k r e u j ą c a obraz o r g a n i z m ó w t o t a l i t a r n y c h , zsakralizow a n y c h i z a m k n i ę t y c h . I d ą c za K o ł a k o w s k i e g o r o z r ó ż n i e n i e m sakralnej i ekologicznej i n t e r p r e t a c j i s p o ł e c z e ń s t w a nie ma w ą t p l i w o ś c i , że takie eksplikacje n a l e ż ą do t y p u pierwszego. P o d ł u g n i c h d a w n e s p o ł e c z n o ś c i w i e j s k i e „ i n t e r e s o w a ł y się w y ł ą c z n i e a d a p t a c j ą jednostki do i n s t y t u c j i , t r a k t u j ą c p r z y t y m cechy i n d y w i d u a l i z u j ą c e o s o b n i k ó w jako p r z e s z k o d ę w adaptacji d o s k o n a ł e j " . Z a k ł a d a j ą c k o n s e r w a c j ę systemu j a k o cel s u w e r e n n y , przypisuje s i ę g r u p o m l o k a l n y m stosowanie w y ł ą c z n i e t a k i c h z a b i e g ó w s o c j a l i z u j ą c y c h , k t ó r e c z y n i ą z jednostek (już n a w e t nie d ą ż ą do uczynienia, ale c z y n i ą faktycznie) t y l k o reprezentacje sakralnego po­ r z ą d k u . Celem i c h jest, b y j e d n o s t k i „ w s p o s ó b m o ż l i w i e d o s k o n a ł y w y ­ z b y ł y się w s z e l k i c h s p o s o b ó w zachowania nie p r z e w i d z i a n y c h zasadami konserwacyjnymi" . 7 8 S ą d z ę , iż t a k i model s p o ł e c z n o ś c i w i e j s k i e j , „ s k a ż o n y " b y ć m o ż e obecnym stanem c y w i l i z a c j i europejskiej, w i z j a m i w s p ó ł c z e s n y c h spo­ ł e c z e ń s t w t o t a l i t a r n y c h oraz o d c z u w a n ą r e a l n o ś c i ą postawy, znanej d z i ę k i F r o m m o w i pod n a z w ą ucieczka od w o l n o ś c i , nie jest p r a w d z i w y . Opisy­ wane p r z e z e ń s p o ł e c z e ń s t w o m u s i a ł o b y b y ć systemem z a m k n i ę t y m , c a ł o ś ­ cią n i e r u c h o m ą , s t a g n a c y j n ą , raczej z w i j a j ą c ą się — b y u ż y ć m e t a ­ fory — niż rozwijającą. Szereg s t u d i ó w etnograficznych i socjologicznych pozwala t w i e r d z i ć , ż e relacja jednostka — s p o ł e c z e ń s t w o w d a w n y c h ś r o d o w i s k a c h w i e j ­ skich b y ł a bardziej złożona. Obserwowane z w ł a s z c z a po I I wojnie, ale i znacznie w c z e ś n i e j p r z e m i a n y w y n i k a ł y nie t y l k o z d z i a ł a n i a c z y n n i k ó w z e w n ę t r z n y c h . U i c h podstaw l e ż a ł o r ó w n i e ż n a p i ę c i e i s t n i e j ą c e p o m i ę d z y j e d n o s t k ą i g r u p ą , m i ę d z y interesami i n d y w i d u a l n y m i i s p o ł e c z n y m i . 9 6 W i e r z b i c k i , 1963, s. 304; analogicznie P i w o w a r s k i , 1971, s. 215: „Do­ póki ludność wiejska żyła w „zamkniętej" społeczności lokalnej, znajdowała się prawie pod w y ł ą c z n y m w p ł y w e m Kościoła i duchowieństwa". K o ł a k o w s k i , 1967, s. 140. Kołakowski, 1967, s. 140; por. dyskusję z taką wizją kultury ludowej Z a d r o ż y ń s k a , 1974. Por. np. studia o innowacjach M a k a r c z y k , 1971; B e r t r a n d , Wierz­ bicki, 1970. 7 8 9 �46 RYSZARD TOMICKI Sposoby r o z w i ą z y w a n i a tej s p r z e c z n o ś c i , r ó ż n e t y p y r e l a c j i m i ę d z y j e d ­ n y m i d r u g i m elementem u k ł a d u w y r a ż a n e w postaci n o r m i w z o r ó w k u l t u r o w y c h s t a n o w i ą jeden z bardziej i n t r y g u j ą c y c h p r z e d m i o t ó w b a ­ d a ń etnologicznych. K a ż d y system s p o ł e c z n o - k u l t u r o w y jest systemem o t w a r t y m . W i n ­ t e r e s u j ą c e j nas k w e s t i i , z a r ó w n o na poziomie s p o ł e c z n o ś c i , j a k i jednost­ k i , i s t n i e j ą potencjalne m o ż l i w o ś c i z m i a n , i to z m i a n d w u k i e r u n k o w y c h . Pierwszy kierunek, przewidziany w „interpretacji sakralnej" charak­ teryzuje się d ą ż e n i e m do absolutyzacji n o r m i interesu s p o ł e c z n e g o ; d r u g i w y r a ż a s i ę zmierzaniem k u absolutyzacji j e d n o s t k i i potrzeb i n d y w i d u ­ alistycznych. W procesie h i s t o r y c z n y m k a ż d y u k ł a d s p o ł e c z n o - k u l t u r o w y m o ż e o s c y l o w a ć m i ę d z y t y m i t e o r e t y c z n y m i b i e g u n a m i •— absolutnej z a m k n i ę t o ś c i i absolutnej o t w a r t o ś c i ( p e ł n e j dezintegracji). M ó w i e n i e o j a k i m ś s p o ł e c z e ń s t w i e i jego k u l t u r z e , iż s ą z a m k n i ę t e — j e ś l i nie jest ś w i a d o m y m i p o w z i ę t y m do c e l ó w badawczych z a ł o ż e n i e m a n a l i t y c z ­ n y m — u z n a ć trzeba za hipostazowanie p o j ę ć . * A r t y k u ł t e n jest p r ó b ą rozpatrzenia r e l a c j i n o r m a — w z ó r w t r a d y ­ c y j n y c h s p o ł e c z n o ś c i a c h w i e j s k i c h na p r z y k ł a d z i e ż y c i a seksualnego. P y ­ tanie badawcze d o t y c z y n i e k t ó r y c h r e g u ł w s p ó ł ż y c i a p ł c i o w e g o obo­ w i ą z u j ą c y c h w t y c h grupach na terenie P o l s k i . W y b ó r tego, a nie innego p r z y k ł a d u p o d y k t o w a n y z o s t a ł k i l k o m a w z g l ę d a m i . Po pierwsze — ż y c i e seksualne, j a k w y k a z a ł o w s t ę p n e rozez­ nanie, dobrze i l u s t r u j e d i a l e k t y k ę n o r m y i w z o r u w ż y c i u d a w n y c h g r u p w i e j s k i c h . Zagadnienie to posiada n i e m a ł ą w a g ę m . i n . dla s t u d i ó w nad r e l i g i j n o ś c i ą l u d o w ą . Po d r u g i e — m o d e l ( w znaczeniu h e u r y s t y c z n y m ) ż y c i a seksualnego nie b y ł dotychczas p r z e d m i o t e m b a d a ń , n i e licząc k i l ­ k u lokalnych o p r a c o w a ń m a t e r i a ł o w y c h , w k t ó r y c h zresztą temat po­ j a w i a ł s i ę raczej na dalszym planie w stosunku do i n n y c h z a g a d n i e ń . Po trzecie wreszcie — b e z p o ś r e d n i ą p r o w o k a c j ą w y b o r u s t a ł a s i ę podniesio­ na ostatnio ponownie k w e s t i a i s t n i e n i a l u b nieistnienia w t r a d y c y j n e j k u l t u r z e l u d o w e j n o r m y z a k a z u j ą c e j s t o s u n k ó w seksualnych poza m a ł ­ ż e ń s t w e m . Ona t e ż b ę d z i e g ł ó w n y m o b i e k t e m mojego zainteresowania. 1 0 OPINIE BADACZY W naukach e m p i r y c z n y c h , m a j ą c y c h za p r z e d m i o t ż y c i e l u d z k i e w jego w y m i a r z e s p o ł e c z n y m i k u l t u r o w y m , c z ę s t o t o c z ą s i ę spory o w a r t o ś c i i n o r m y oraz i c h w p ł y w na ż y c i e jednostek oraz g r u p spo1 0 Nie uwzględniam m. in. zakazów i n a k a z ó w związanych z cyklem roczno-ob­ r z ę d o w y m tzw. świątecznego „zawieszenia" norm, reguł życia seksualnego w m a ł ­ żeństwie itp. �47 NORMA, WZÓR I WARTOŚĆ W ŻYCIU S E K S U A L N Y M ł e c z n y c h . W e t n o g r a f i i j e d n y m z p r z y k ł a d ó w jest i n t e r p r e t a c j a r e g u ł r z ą d z ą c y c h ż y c i e m seksualnym w d a w n y c h ś r o d o w i s k a c h wiejskich. W i e l e zapewne p o w o d ó w s p r a w i ł o , że temat t e n poruszany b y ł n i e z w y k l e rzadko i w t y m sensie m ó w i e n i e o i s t n i e n i u sporu jest p e w n ą p r z e s a d ą . N i e m n i e j j e d n a k czasem w pracach t r a k t u j ą c y c h o rodzinie, socjalizacji, obrzędowości, kontroli społecznej i t d . autorzy marginalnie lub pośrednio d o t y k a j ą tego zagadnienia z a j m u j ą c wobec niego m n i e j l u b bardziej o k r e ś l o n e stanowisko. W zasadzie w i ę k s z o ś ć z n i c h zdaje się b y ć zgodna co do istnienia w s p o ł e c z n o ś c i a c h w i e j s k i c h n o r m y z a k a z u j ą c e j p o z a m a ł ż e ń s k i c h sto­ s u n k ó w seksualnych. W i a d o m o , iż n o r m a ta s t a n o w i ł a i s t a n o w i s k ł a d o w ą c h r z e ś c i j a ń s k i e g o kodeksu moralnego i b y ł a upowszechniana oraz egzek­ w o w a n a p r z y pomocy r ó ż n o r o d n y c h sankcji przez K o ś c i ó ł . 1 1 „W przeszłości dużą w a g ę przywiązywali do nich [wzorów z dziedziny życia seksualnego — R T ] nauczyciele religii, rekolekcjoniści, misjonarze i spowiednicy. Pod ich w p ł y w e m w niektórych środowiskach utarło się przekonanie — pisze socjo­ log religii W. Piwowarski, mając na myśli przede wszystkim środowiska wiejskie — że prawie wszystkie grzechy z dziedziny etyki seksualnej są ciężkie, może nawet cięższe od innych. Jeszcze we współcześnie wydawanych katechizmach spotyka się pogląd, że wśród wielu cnót, cnotę czystości należy »szczególnie« cenić" . 12 B y ł a ona nie t y l k o n o r m ą r e l i g i j n ą . M i a ł a ponadto charakter n o r m y p r a w n e j i , j a k w y k a z a ł B . B a r a n o w s k i , jeszcze w X V I I - X V I I I w., a spo­ radycznie nawet znacznie p ó ź n i e j , j e j przekroczenie karane b y ł o przez s ą d y , n i e k i e d y w s p o s ó b — z naszego p u n k t u widzenia — nadzwyczaj o k r u t n y (łącznie z w y g n a n i e m ze w s i i k a r ą ś m i e r c i ) . Czasem k a r a r o z ­ c i ą g a ł a się t a k ż e na t y c h , k t ó r z y „ p o w i n n i do tego nie d o p u ś c i ć " (gos­ podarz, gospodyni, u r z ą d w ó j t o w s k i ) . P r ó c z s ą d ó w w i e j s k i c h i m i e j s k i c h przestrzegania n o r m y s t r z e g ł r ó w n i e ż d w ó r . 1 3 Sankcjom p r a w n y m p o d l e g a ł y oba rodzaje w y k r o c z e ń przeciw n o r ­ mie — c u d z o ł ó s t w o oraz „ w s z e t e c z n i c t w o " , „ p o r u b s t w o " , „ n i e r z ą d " , k t ó ­ r y m i to p o j ę c i a m i o k r e ś l a n o w ó w c z e s n e j t e r m i n o l o g i i s ą d o w e j stosunki seksualne p o m i ę d z y l u d ź m i stanu wolnego. Jednak d r u g i rodzaj w y ­ kroczenia p o c i ą g a ł za s o b ą k a r y stosunkowo ł a g o d n i e j s z e , a n a w e t m ó g ł nie b y ć k a r a n y , j e ś l i w i n o w a j c y w y r a z i l i g o t o w o ś ć zawarcia z w i ą z k u małżeńskiego . 1 4 N o r m a r e l i g i j n o - p r a w n a z a k a z u j ą c a p r z e d - i p o z a m a ł ż e ń s k i c h sto­ s u n k ó w seksualnych, o b o w i ą z u j ą c a j a k o taka r ó w n i e ż w k o ń c u X I X " B a r a n o w s k i , 1955, s. 55; K u c h o w i c z , 1957, s. 290, 292, 296; W i e r z ­ b i c k i , 1963, s. 315 iprzyp. 22; T r a w i ń s k a , 1957, s. 141. P i w o w a r s k i , 1971, s. 215. "Baranowski, 1955, s. 39, 40, 49, 50-51, 52, 53; K u c h o w i c z , 1957, s. 296-297. Już J . K . Haur propagował ten sposób, por. B a r a n o w s k i , 1955, s. 39, 48, 52; K u c h o w i c z , 1957, s. 294. 1 2 1 4 �48 RYSZARD TOMICKI i w X X w . z b i e g a ł a s i ę , j a k u t r z y m u j ą badacze, z zasadami ż y c i a spo­ ł e c z n e g o w ś r o d o w i s k u w i e j s k i m i m o t y w o w a n a b y ł a dodatkowo r a c j a m i n a t u r y s p o ł e c z n o - g o s p o d a r c z e j . D . M a r k o w s k a p i s z ą c o rodzinie we wsiach podlaskich, a w i ę c na terenie z r ó ż n i c o w a n y m w y z n a n i o w o , stwierdza, że n o r m y p o c h o d z ą c e z systemu religijnego, ustawodawstwa p a ń s t w o w e g o i o b y c z a j o w o ś c i l u d o w e j „ b y ł y ze s o b ą zgodne i t w o r z y ł y h a r m o n i j n y t r e ś c i o w o model. P r z y o d r ę b n o ś c i dogmatycznej i l i t u r g i c z n e j p r a w o s ł a ­ w i e i k a t o l i c y z m c e c h o w a ł a z g o d n o ś ć w zakresie e t y k i i p r a w a k o ś c i e l ­ nego w k w e s t i i m a ł ż e ń s t w a i r o d z i n y " . T w o r z o n y przez nie model sta­ n o w i ł , że m a ł ż e ń s t w o jest j e d y n ą d o p u s z c z a l n ą f o r m ą w s p ó ł ż y c i a sek­ sualnego, p o ż y c i e seksualne poza m a ł ż e ń s t w e m jest grzechem, w s p ó ł ­ ż y c i e seksualne s ł u ż y p r o k r e a c j i , m a ł ż e ń s t w o jest nierozerwalne i „ o b ­ w a r o w a n e nakazem w i e r n o ś c i , t j . w y ł ą c z n o ś c i p o ż y c i a seksualnego". Badania prowadzone w s p ó ł c z e ś n i e np. we wsiach p u ł a w s k i c h i n o w o ­ t a r s k i c h p o t w i e r d z a j ą , że zakaz s t o s u n k ó w seksualnych przed ś l u b e m (lub bez ś l u b u k o ś c i e l n e g o ) , t r a k t o w a n y j u ż w y ł ą c z n i e j a k o n o r m a r e l i gijno-obyczajowa, do dziś u z n a w a n y jest za o b o w i ą z u j ą c y przez o l ­ b r z y m i procent m i e s z k a ń c ó w w s i . I c h m o t y w a c j e o d w o ł u j ą s i ę n a j ­ częściej do w a r t o ś c i , j a k ą jest religia (Kościół) i p r a w a ustanowione przez Boga . O g ó l n i e m ó w i ą c , w i ę k s z o ś ć badaczy s k ł o n n a jest z a a k c e p t o w a ć cha­ r a k t e r y s t y k ę „ d a w n e j m o r a l n o ś c i seksualnej" z a w a r t ą w trzech zasadni­ czych p u n k t a c h : t r a k t o w a n i e spraw płci j a k o rodzaju t a b u s p o ł e c z n e g o , znaczna s u r o w o ś ć obyczajowa p r z e c h o d z ą c a u jednostek n i e m a l w a s c e z ę oraz p ó ź n e u ś w i a d o m i e n i e seksualne m ł o d z i e ż y . P r z y t y m n a j w a ż n i e j ­ s z y m a r g u m e n t e m m a j ą c y m ś w i a d c z y ć o akceptacji n o r m y czystości i j e j f a k t y c z n y m przestrzeganiu przez ś r o d o w i s k a w i e j s k i e są c h ę t n i e w s k a ­ z y w a n e p r z y p a d k i stosowania r ó ż n e g o rodzaju k a r wobec nie przestrze­ g a j ą c y c h j e j jednostek, z w ł a s z c z a panien z dzieckiem i permanentnie ź l e prowadzących się k o b i e t . R ó w n o c z e ś n i e nie b r a k jednak obserwacji s k ł a n i a j ą c y c h do w n i o s k u z g o ł a przeciwnego. P o d k r e ś l a j ą one — n a j o g ó l n i e j m ó w i ą c — s w o b o d ę życia seksualnego na w s i . Nieraz są to i n f o r m a c j e d o ś ć k o n k r e t n e , j a k ta W . K ę t r z y ń s k i e g o o Mazurach: „ D z i e w c z y n y , k t ó r e s t r a c i ł y s w ą n i e ­ w i n n o ś ć , b y w a j ą p o m i m o to p o w a ż a n e i t a k ł a t w o m ę ż ó w d o s t a j ą , j a k 1S l e 1 7 1 8 "Markowska, 1968, s. 136; w odniesieniu do Kurpiów, Markowska, 1965, s. 137. " K u b i a k , 1972, s. 108-113; P i w o w a r s k i , 1971, s. 215-217. W i e r z b i c k i , 1963, s. 315; na późne uświadomienie seksualne zwraca też u w a g ę T r a w i ń s k a , 1957, s. 155-156. "Wieruszewska, 1971, s. 12, 13-14; W i e r u s z e w s k a , 1969, s. 68; W i e r u s z e w s k a , 1970, s. 48-49, 50, 51, 53, 54; B a r a n o w s k i , 1955, s. 58, 69-71; R o s i a k , 1970, s. 172; C i u p a k , 1973, s. 61. 1 7 �49 NORMA, WZOR I WARTOŚĆ W ŻYCIU S E K S U A L N Y M p a n n y p o r z ą d n e . Jest dzisiaj zwyczaj d o s y ć o g ó l n i e p o m i ę d z y M a z u r a m i rozpowszechniony, że k a ż d a para, co m y ś l i się p o b r a ć , j a k i ś czas j u ż przed ś l u b e m ż y j e ze s o b ą — na p r ó b ę " . I n n y m razem, j a k w w y p a d k u ob­ serwacji K . M o s z y ń s k i e g o na Polesiu w s c h o d n i m , m a m y do czynienia z d r o b n ą u w a g ą n o t u j ą c ą z jednej s t r o n y s w o b o d ę w s p ó ł ż y c i a seksualne­ go, a z d r u g i e j r y g o r y s t y c z n i e obchodzone p o k ł a d z i n y , m a j ą c e wszystkie cechy sprawdzianu n i e w i n n o ś c i p a n n y m ł o d e j . To samo z d a j ą s i ę w s k a z y w a ć n i e k t ó r e o b r z ę d y l u d o w e , b y p r z y w o ł a ć t y l k o „ o r g i a s t y c z n e " interpretacje s o b ó t k i , a t a k ż e f o l k l o r i l i t e r a t u r a l u d o w a . „ A r c h a i c z n y p i e r w i a s t e k w o l n e j miłości d o s t r z e ż o n y w n i c h j u ż przez Naruszewicza, nie p o z w a l a ł r o m a n t y k o m ż y w i ć nadziei, że t u w ł a ś n i e z n a j d ą w z o r y poszukiwanej surowej m o r a l n o ś c i l u d u " — pisze J. B a r t m i ń s k i . W k o ń c u dla n i e k t ó r y c h badaczy ś w i a d e c t w e m swobody seksualnej s ą dla dawniejszych c z a s ó w k s i ę g i s ą d o w e , l i t e r a t u r a f r y w o l n a oraz „ u t w o r y , k t ó r e cieszą się o p i n i ą d o s k o n a ł y c h , realistycznie o d t w a ­ r z a j ą c y c h ż y c i e plebejskie p r z e k a z ó w " , j a k Worek Judaszów Klonowicza i Żeńcy Szymonowicza . 1 9 2 0 2 1 2 2 * W l i t e r a t u r z e etnograficznej za jedno ze ś w i a d e c t w respektowania n o r m y z a k a z u j ą c e j w s p ó ł ż y c i a seksualnego przed ś l u b e m u w a ż a n e b y ł y dotychczas p o k ł a d z i n y . Jako sprawdzian d z i e w i c z o ś c i p a n n y m ł o d e j t r a k ­ t o w a l i je m . i n . S. P o n i a t o w s k i i K . Z a w i s t o w i c z - K i n t o p f o w a . I n ­ t e r p r e t a c j ę t ę p o d w a ż y ł ostatnio L . Stomma: „ A b y [...] u d o w o d n i ć , iż p o k ł a d z i n y s ą s p r a w d z i a n e m przestrzegania n o r m y , n a l e ż y s p r a w d z i ć przedtem, czy n o r m a taka [zachowanie dziewiczości do ś l u b u ] rzeczy­ w i ś c i e i s t n i a ł a . A l e takiego d o w o d u p r a w d y p r z e p r o w a d z i ć s i ę nie da" . D l a ukazania b ł ę d n o ś c i wspomnianej i n t e r p r e t a c j i autor wskazuje na: a) s w o b o d ę ż y c i a seksualnego przed ś l u b e m w regionach, gdzie p o k ł a d z i n y realizowane b y ł y z w s z e l k i m i r y g o r a m i , b) zwyczaj z w a n y g o ś c i n n o ś c i ą p ł c i o w ą w s p ó ł w y s t ę p u j ą c y z p o k ł a d z i n a m i , c) realizowanie p o k ł a d z i n 2 3 24 2 5 1 9 K ę t r z y ń s k i , 1968, s. 42; por. opinię T y s z k i , 1974, s. 144; to angielskie „małe" małżeństwo na próbę, polegające na tym, że „gdy zamyśla poślubić sobie młodą panienkę, kładzie się z nią w łóżko dla jej swojego przedsięwzięcia", Dzieje..., 1970, s. 66. M o s z y ń s k i , 1928, s. 231; por. K u c h o w i c z , 1957, s. 318. B a r t m i ń s k i , 1974, s. 12. K u c h o w i c z , 1957, s. 297; inaczej ocenia erotykę sielankową s k a , 1972, s. 66, 67-68. P o n i a t o w s k i , 1932, s. 329. Z a w i s t o w i c z - K i n t o p f o w a , 1929. S t o m m a , 1975, s. 56. przypomina młodzieniec przełożenia 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 2 5 4 — Etnografia Polska, t. X X I , z. 1 Witkow­ �50 RYSZARD TOMICKI d z i e w c z ą t p i ę t n o w a n y c h uprzednio za r o z w i ą z ł y t r y b ż y c i a . Te t r z y k o n t r a r g u m e n t y p r o w a d z ą do s f o r m u ł o w a n i a n a s t ę p u j ą c e g o schematu: sankcja za niedo­ pełnienie normy X sprawdzian przestrzebrak normy x J > „ gania normy х radość z dopełnie­ nia normy X Ponadto L . S t o m m a zwraca u w a g ę na d w i e w a ż n e o k o l i c z n o ś c i : m e n ­ s t r u a c j ę , k t ó r a „ m o g ł a b y z p r a w d o p o d o b i e ń s t w e m 10-33% [...] z a k ł ó c i ć przebieg sprawdzianu na k o r z y ś ć badanej, co siłą rzeczy w y k l u c z a ł o b y p r z y j ę c i e ś l a d ó w k r w i za d o w ó d w y s t a r c z a j ą c y " , oraz n i e o k r e ś l o n o ś ć miejsca p o k ł a d z i n (dom panny m ł o d e j l u b pana m ł o d e g o ) , a t y m s a m y m w razie negatywnego w y n i k u sprawdzianu w y ł a d o w y w a n i e przez uczest­ n i k ó w wesela g n i e w u z tego p o w o d u na panu m ł o d y m , jego rodzicach i i c h d o m u . Do zestawu a r g u m e n t ó w d o d a ć trzeba u m i e j ę t n o ś ć w y w o ł y ­ wania k r w o t o k u przez u ż y c i e naparu z ziół ( p r z y n a j m n i e j w n i e k t ó r y c h regionach, np. na Polesiu), dodatkowo ś w i a d c z ą c ą , iż ś l a d y k r w i nie m o g ł y m i e ć w a l o r u w y s t a r c z a j ą c e g o d o w o d u dochowania d z i e w i c t w a . Wszystkie te f a k t y s p r a w i a j ą , iż p i e r w s z y schemat ulega dalszej k o m p l i k a c j i — sprawdzian przestrzegania n i e i s t n i e j ą c e j n o r m y staje się n i e p e w n y , sankcje z a ś za n i e d o p e ł n i e n i e n o r m y egzekwowane s ą w s p o s ó b p r z y p a d k o w y . „ J e s t r z e c z ą o c z y w i s t ą , że takiego c i ą g u logicz­ nego nie da się w ż a d e n s p o s ó b u t r z y m a ć . Konieczne okazuje s i ę w i ę c kategoryczne odrzucenie [...] i n t e r p r e t a c j i p o k ł a d z i n , t r a k t u j ą c e j je j a k o sprawdzian d z i e w i c z o ś c i p a n n y m ł o d e j " . W efekcie autor proponuje e k s p l i k a c j ę o f i a r n i c z ą ; w y j a ś n i a r y t u a ł p o k ł a d z i n jako swego rodzaju o f i a r ę z k r w i , m a j ą c ą na celu uzyskanie „ z e z w o l e n i a " Boga na k r e a c j ę nowego stanu — m a ł ż e ń s t w a . Czy w s z a k ż e przedstawione s k r u p u l a t n i e f a k t y p o d w a ż a j ą c e d a w n ą i n t e r p r e t a c j ę w y s t a r c z a j ą do j e j odrzucenia? Czy istotnie s ą one do­ w o d e m nieistnienia n o r m y z a b r a n i a j ą c e j s t o s u n k ó w seksualnych przed ślubem? A n a l i z a przeprowadzona przez L . S t o m m ę w swej części n e g a t y w ­ nej, k t ó r ą z r e f e r o w a ł e m , nie pozostawia w ą t p l i w o ś c i , że a) dotychcza­ sowe interpretacje b y ł y co n a j m n i e j n i e p e ł n e , g d y ż nie u w z g l ę d n i a ł y ewidentnej rozbieżności m i ę d z y rzeczywistością a p r o p o n o w a n ą eksplik a c j ą , b) n a j w a ż n i e j s z y m celem p o k ł a d z i n b y ł a publiczna demonstracja k r w i (nawet w p r z y p a d k a c h p r a k t y c z n i e beznadziejnych; g d y b y p o d ­ t r z y m y w a ć za d a w n i e j s z y m i a u t o r a m i k o n c e p c j ę p o k ł a d z i n j a k o f a k t y c z ­ nego sprawdzianu dziewiczości, s y t u a c j i tej nie s p o s ó b w y j a ś n i ć ) . W y m ó g w y w o ł a n i a k r w i , w s p o s ó b n a t u r a l n y l u b sztuczny, i k o 2 6 2 7 8 6 Stomma, " Stomma, 1975, s. 56. 1975, s. 57. �NORMA, WZÓR I WARTOŚĆ W ŻYCIU S E K S U A L N Y M 51 n i e c z n o ś ć zademonstrowania j e j uczestnikom wesela, a za i c h p o ś r e d ­ nictwem lub bezpośrednio całej społeczności lokalnej, skierowały L . S t o m m ę w k i e r u n k u i n t e r p r e t a c j i ofiarniczej. S ą d z ę jednak, że b i o ­ r ą c pod u w a g ę wszystkie wskazane przez niego f a k t y m o ż n a przepro­ w a d z i ć inne rozumowanie, w k t ó r y m p o z w a l a j ą one s k o r y g o w a ć i u z u p e ł ­ n i ć i n t e r p r e t a c j ę p o k ł a d z i n jako sprawdzianu d z i e w i c t w a . W swej do­ tychczasowej postaci i n t e r p r e t a c j a ta okazuje się b o w i e m k l a s y c z n y m p r z y k ł a d e m m y ś l e n i a i d e a l i z u j ą c e g o , w sensie p o d a n y m na w s t ę p i e . A b y d o k o n a ć r e i n t e r p r e t a c j i n i e z b ę d n e jest w s z a k ż e p o t r a k t o w a n i e p o k ł a d z i n j a k o elementu w i ę k s z e j całości, k t ó r ą jest ż y c i e seksualne jednostki w tradycyjnej społeczności wiejskiej. ŻYCIE S E K S U A L N E GÓRALI P O L S K I C H Do analizy r e g u ł r z ą d z ą c y c h ż y c i e m seksualnym w ś r o d o w i s k u w i e j ­ s k i m konieczny b y ł m a t e r i a ł ź r ó d ł o w y w m i a r ę p e ł n y i dostatecznie szcze­ g ó ł o w y . W y b ó r s p o ł e c z n o ś c i g ó r a l s k i c h jako p r z y k ł a d u dla p r z e ś l e d z e ­ nia r e l a c j i m i ę d z y n o r m ą i w z o r e m r e a l i z o w a n y m p o d y k t o w a n y z o s t a ł w y ł ą c z n i e t y m i w z g l ę d a m i . M i m o pewnej specyfiki t y c h s p o ł e c z n o ś c i w stosunku do l u d n o ś c i p o z o s t a ł y c h r e g i o n ó w P o l s k i (na co nieraz z w r a ­ cano u w a g ę ) s ą d z ę , że p r ó b a modelowej analizy zjawiska s t a n o w i ć m o ż e w y s t a r c z a j ą c o s p r a w n y i n s t r u m e n t dla b a d a ń ( p o d k r e ś l a m —• dla b a d a ń , a nie mechanicznych i n t e r p r e t a c j i ) w i n n y c h regionach k r a j u . W m i a r ę m o ż l i w o ś c i i potrzeb model k o n f r o n t o w a n y b y ł z d a n y m i po­ r ó w n a w c z y m i z P o l s k i i S ł o w i a ń s z c z y z n y , co k a ż d o r a z o w o odnotowane z o s t a ł o w przypisach. 2 8 Podstawowego m a t e r i a ł u do analizy d o s t a r c z y ł y m i t r z y ź r ó d ł a : r ę k o ­ p i ś m i e n n a relacja L u d w i k a K a m i e ń s k i e g o z 1 p o ł o w y X I X w., k t ó r ą w y ­ k o r z y s t a ł e m w oparciu o j e j o m ó w i e n i a dokonane przez A . K o w a l s k ą - L e w i c k ą , badania L o n g i n a Malickiego z lat 1937-1939 oraz dane z b a d a ń p r o w a d z o n y c h w latach 50-tych b i e ż ą c e g o stulecia o m ó w i o n e t a k ż e przez A. Kowalską-Lewicką . 2 9 Obserwacje L . Malickiego, z n a j d u j ą c e potwierdzenie i u z u p e ł n i e n i e w obu p o z o s t a ł y c h pracach, s z c z e g ó l n i e w opisach L . K a m i e ń s k i e g o , po­ z w a l a j ą s c h a r a k t e r y z o w a ć schemat z a c h o w a ń s p o ł e c z n y c h w zakresie ż y c i a seksualnego w s p o s ó b n a s t ę p u j ą c y : 2 8 Kowalska-Lewicka, 1967, s. 230; K o w a l s k a - L e w i c k a , 1971, s. 25; T r a w i ń s k a , 1971, s. 39; por. opinię o moralności Podhalan; „nie będzie żadną przesadą stwierdzenie, że w katolicyzmie wiejskim żyją różnego rodzaju pod­ skórne herezje etyczne, będące utrapieniem znających w i e ś duszpasterzy", G r y ­ g i e l , T i s c h n e r , 1966, s. 1467. Kowalska-Lewicka, 1967; K o w a l s k a - L e w i c k a , 1971; Malic­ k i , 1947. 2 9 �52 RYSZARD TOMICKI 1. Dopuszczenie i aprobowanie przez sualnych młodzieży grupę lokalną związków sek­ niezamężnej: „Każden niemal wyrostek kochankę posiada — relacjonuje opis z I p o ł o w y X I X w. — a schodzą się po nocach, najczęściej się to dzieje, iż razem spać się kła­ dą [...] dziwna to, iż takiego spółkowania przedślubnego nie mają sobie za w y s t ę ­ pek każący moralność i obyczajność, ale przeciwnie, dziewka widziałaby się z h a ń ­ bioną, jeśliby kochanka nie m i a ł a " ; „ojciec wie o córce, jaki kochanek do niej uczęszcza, a jak sam robił z za młodu, nie kładzie tamy; ni matka s i ę temu sprze­ ciwia" . „Stosunki płciowe między młodzieżą są u w a ż a n e za zupełnie naturalne i mimo w p ł y w u religii są one częste" •— pisał blisko sto lat później L . M a l i c k i . „Sens »zolytów« [chodzenie do dziewcząt — R T ] znajduje może w pewnej mierze wytłumaczenie w znanym u górali przysłowiu: »nie będę kupował kocura w miechu«; uważają, że przed ożenkiem należy kobietę zbadać pod w z g l ę d e m p ł o d n o ś c i " . 30 M 32 33 2. K o n t r o l e m a j ą c e na celu u j a w n i e n i e i u k a r a n i e p r z e d ś l u b n y c h sto­ sunków seksualnych: „od czasu do czasu zbierali się wójt z kilkoma członkami rady gminnej i urzą­ dzali tzw. »wizytyrkę«, obchodząc wieczorem chlewy względnie chaty, gdzie spały dziewczęta. Jeżeli naszli ją z parobkiem, zabierali jej »zogłowek« albo jemu »czopke«, które musieli potem u w ó j t a »za korónem« wykupić. Schwytani na gorącym uczynku musieli później kamienie przy »ceście« [drodze] tłuc" . „Kto miał »zowitkę« [dziewczynę z dzieckiem — R T ] musiał za karę z nią »przykopy robić« [rowy kopać], a w ó w c z a s każdy wiedział, co to ma oznaczać i — jak mówią — »gańba« była. Stosowano kiedyś jeszcze inną karę na »zowitki«. Jeśli chłopak chodził do dziewczyny, »a stało s i ę między niemi«, to ich obijano. Wójt z kilkoma radnymi wychodzili w nocy na obławę, otoczyli dom i powiązali kochan­ k ó w w powrozy, a potem ich obijali. W niedzielę zaś musieli stać oboje winowajcy przed kościołem, ona po prawej, on po lewej stronie. Przed i po nabożeństwie do­ stawali od ludzi szturchańce, najwięcej oczywiście od tych, którzy mieli z nimi jakieś porachunki. Przy tej sposobności naigrywano się także z nich. W rodzinie mieli tych biedaków » w zowiści« . u 3 5 Ł a t w o z a u w a ż y ć , ż e ta paradoksalna sytuacja m o ż e b y ć opisana sche­ matem, k t ó r y pojawił się p r z y pokładzinach traktowanych jako spraw­ dzian, t r u d n y m j e d n a k do u t r z y m a n i a ze w z g l ę d u na s w ą n i e l o g i c z n o ś ć : brak normy x przestrzeganie Jedynym norma sposobem zabraniająca wszystko 3 0 s p r a w d z i a n przestrzegania n o r m y x - > kara za nie­ n o r m y X. nadania s c h e m a t o w i sensu b y ł o b y przedmałżeńskich obowiązywała w danej stosunków społeczności. przyjęcie, seksualnych A l e zabieg taki iż mimo stałby Cyt. za K o w a l s k a - L e w i c k a , 1967, s. 236. Cyt. za K o w a l s k a - L e w i c k a , 1967, s. 236; por. o stosunku rodziców do współżycia płciowego dzieci, K o w a l s k a - L e w i c k a , 1971, s. 30-32, zwłasz­ cza przyip. 12 i 13. M a l i c k i , 1947, s. 79. M a l i c k i , 1947, s. 94. M a l i c k i , 1947, s. 94. Malicki, 1947, s. 78-80; por. o karach gminnych T r a w i ń s k a , 1957, s. 156-166. 3 1 3 2 3 3 3 4 3 5 �NORMA, WZOR I WARTOŚĆ W ŻYCIU S E K S U A L N Y M 53 z k o l e i w jaskrawej s p r z e c z n o ś c i z p o t w i e r d z a n ą przez badaczy a p r o b a t ą dla tego rodzaju z w i ą z k ó w . Wszystko wskazuje, że r o p a t r y w a n y sche­ m a t i n t e r p r e t a c y j n y nie jest z d o l n y w t a k i e j postaci j a k ą ma obecnie do opisania w s z y s t k i c h a s p e k t ó w zjawiska, a zatem dla p o s u n i ę t e j do absurdu niekonsekwencji d z i a ł a ń s p o ł e c z n o ś c i g ó r a l s k i c h z n a l e ź ć trzeba inne, bardziej b y ć m o ż e s k o m p l i k o w a n e w y j a ś n i e n i e . Przedtem w s z a k ż e r o z w a ż e n i a w y m a g a jeszcze jedno zagadnienie. N O R M A I WZÓR C Z Y WZÓR CONTRA NORMA? „ J a w n o ś ć " p r z e d ś l u b n e g o pożycia, j a k ą p r e z e n t u j ą cytowane m a ­ t e r i a ł y , jest z j a w i s k i e m nie m a j ą c y m odpowiednika w obserwacjach etnograficznych, n i e z w y k l e z r e s z t ą s k ą p y c h , p o c h o d z ą c y c h z i n n y c h regio­ n ó w P o l s k i . W y j ą t e k stanowi n i e w i e l k a , ale k o n k r e t n a i n f o r m a c j a K ę t ­ r z y ń s k i e g o o Mazurach. Stosunkowo w i e l e spotyka się natomiast w z m i a ­ nek o pojedynczych w y p a d k a c h ł a m a n i a n o r m y i reakcjach o p i n i i spo­ ł e c z n e j . Te p r z y k ł a d y nierespektowania n o r m y , w j a k i m ś stopniu nawet dopuszczanego przez o p i n i ę , badacze u w a ż a j ą n a j c z ę ś c i e j za n o r m a l n ą , „ ż y c i o w ą " r ó ż n i c ę m i ę d z y modelem ( n o r m ą ) a r e a l i z o w a n y m w z o r e m . P o g l ą d t a k i zdaje się b y ć p o d s t a w ą n a s t ę p u j ą c e g o stwierdzenia: „W praktyce najpoważniejszym odchyleniem od modelu religijnej moralności był liberalizm qpinii wiejskiej wobec życia seksualnego bezżennej młodzieży m ę s ­ kiej, pod warunkiem, że nie naruszało ono w sposób drastyczny lokalnego porządku społecznego. »Kawaler się wyszumieć musiał, to wiadome. Byle nie robił szkody u sąsiada, zgorszenia nie dawał, to mogło być« — mówił o tym jeden z informa­ torów" — pisze D. Markowska o wsi podlaskiej . 36 Z w r ó ć m y od r a z u u w a g ę na d w i e , poruszone w tej w y p o w i e d z i sprawy: 1. L i b e r a l i z m , w y s t ę p u j ą c y nawet w ś r o d o w i s k a c h m i e j s k i c h , a w prze­ szłości w ś r ó d szlachty, b y ł zawsze n i e s y m e t r y c z n y i d o t y c z y ł w y ł ą c z n i e m ł o d z i e ż y m ę s k i e j ; w y ł ą c z o n e spod niego b y ł y natomiast d z i e w c z ę t a . P r z y n a j m n i e j f o r m a l n i e , g d y ż w p r a k t y c e u t r z y m a n i e tego rodzaju asy­ m e t r i i — szczególnie w ramach niewielkich społeczności lokalnych — b y ł o t r u d n e czy w r ę c z n i e m o ż l i w e . W y d a j e się w i ę c , że zjawisko t o opisać m o ż n a n a s t ę p u j ą c ą f o r m u ł ą : na poziomie werbalizowanej ś w i a ­ d o m o ś c i s p o ł e c z n e j (w o p i n i i publicznej) zachowanie d z i e w i c t w a u w a ż a ­ no za w a r t o ś ć . 3 7 A s y m e t r i ę l i b e r a l i z m u obserwuje się z a r ó w n o w postawach bezpo­ ś r e d n i o zainteresowanych, j a k i w propagowanych przez K o ś c i ó ł modelach ż y c i a . Model t e n nie m u s i w s z a k ż e o d z w i e r c i e d l a ć stanu faktycznego. 3 8 3 6 M a r k o w s k a , 1968, s. 138. " W i e r u s z e w s k a , 1970, s. 48; W i e r z b i c k i , 1963, s. 315; T r a w i l i ­ s k a , 1957, s. 164; K u c h o w i c z , 1957, s. 294-295; M a l e w s k a , 1967, s. 57 n. M a r k o w s k a , 1964, s. 83. 3 8 �54 RYSZARD TOMICKI Wszystkie przytoczone opinie nie m ó w i ą nic o r z e c z y w i s t y c h w y k r o c z e ­ niach, t j . nie m o ż n a na i c h podstawie w y s n u w a ć np. w n i o s k u , ż e k o ­ b i e t y częściej d o p u s z c z a ł y się rzeczonych w y k r o c z e ń . M ó w i ą natomiast, iż stosowano dla n i c h o d m i e n n ą niż dla m ę ż c z y z n m i a r ę . I n t e r e s u j ą c e ś w i a t ł o na t ę k w e s t i ę r z u c a j ą badania w Ż m i ą c e j , gdzie 73,6% badanych d o r o s ł y c h m ę ż c z y z n nie p r z y w i ą z y w a ł o w a g i do d z i e w i c t w a k o b i e t y . Jednak s p o ś r ó d m ł o d y c h c h ł o p c ó w t y l k o trzech p r z y z n a ł o g o t o w o ś ć p o ś l u ­ bienia niedziewicy, pod w a r u n k i e m „że o t y m nie b ę d ą w i e d z i e l i w e w s i " . F a k t y te m o g ą p r o w a d z i ć do przypuszczenia, iż w o p i n i i spo­ ł e c z n e j d e c y d u j ą c e znaczenie m i a ł o nie t y l e zachowanie n i e w i n n o ś c i , ile p r z y z w o i t o ś c i — przestrzeganie p e w n y c h f o r m uznanych w danej g r u p i e za stosowne dla panien. N a w e t u w y j ą t k o w o , j a k w i d z i e l i ś m y , l i b e r a l n y c h w t y m w z g l ę d z i e g ó r a l i d z i e w c z ę t a o b o w i ą z y w a ł y s z c z e g ó l n e nakazy m a ­ nifestowania swej p r z y z w o i t o ś c i . Na p r z y k ł a d nie w o l n o i m b y ł o s p a ć na stryszku, g d y ż „ w y g l ą d a ł o b y na to, że sama szuka p r z y g ó d , czego nie d a r o w a ł a b y jej opinia w s i , a c h ł o p c y z a c z ę l i b y j ą l e k c e w a ż y ć " , nie m o g ł y u c z e s t n i c z y ć w nocnych, w e s o ł y c h w ę d r ó w k a c h po w s i ani o d w i e d z a ć swych chłopców w ich rodzinnym d o m u . 3 9 4 0 T a k ż e w i ę k s z o ś ć o p i s y w a n y c h p r z y k ł a d ó w k a r a n i a za nieprzestrzega­ nie n o r m y dotyczy d z i e w c z ą t , z w ł a s z c z a z a ś t y c h , k t ó r e u r o d z i ł y n i e ­ ś l u b n e dziecko. I ten f a k t n a l e ż y p o d k r e ś l i ć , b o w i e m n a w e t u g ó r a l i p a n n y z dzieckiem b y ł y p r z e d m i o t e m sankcji p u b l i c z n y c h , ł a g o d n i e j ­ szych co p r a w d a n i ż gdzie indziej, ale w y r a ż a j ą c y c h się co n a j m n i e j w określaniu ich obraźliwymi nazwami. 2. Cytowana w y ż e j w y p o w i e d ź nie jest w p e ł n i jasna. M o ż n a j ą r o z u m i e ć dwojako, p r z y c z y m k a ż d e rozumienie i m p l i k u j e bardzo istotne dla i n t e r p r e t a c j i zjawiska konsekwencje. M ó w i ą c n a j o g ó l n i e j nie w i a d o ­ mo, czy ó w l i b e r a l i z m b y ł t y l k o w y r a z e m pewnej t o l e r a n c j i s p o ł e c z n o ś c i dla z a c h o w a ń d e w i a c y j n y c h (jednostkowych), czy t e ż b y ł w y r a z e m m i l ­ c z ą c e g o przyzwolenia i akceptacji p r z e d m a ł ż e ń s k i c h s t o s u n k ó w seksual­ nych? (Podobnie j a k nie w i a d o m o , czy nietolerancja w stosunku do d z i e w c z ą t d e t e r m i n o w a ł a i c h zachowania). Częściej spotyka się z w o l e n ­ n i k ó w pierwszego w a r i a n t u , z jednej s t r o n y p o d k r e ś l a j ą c y c h s u r o w o ś ć o b y c z a j o w o ś c i l u d o w e j , z d r u g i e j d o d a j ą c y c h , iż „ i d e a ł c z y s t o ś c i przed­ m a ł ż e ń s k i e j b y ł ze s p o ł e c z n e g o p u n k t u widzenia swego rodzaju m i t e m , m ó g ł j e d n a k w p ł y w a ć w z m a c n i a j ą c o na d y s c y p l i n ę w grupie. W rzeczy­ w i s t o ś c i dyscyplina ta p o d l e g a ł a f l u k t u a c j o m " . P r z y t a c z a m to zdanie, g d y ż k r y j e się w n i m cenne, c h o ć zakamuflowane s p o s t r z e ż e n i e . 4 1 Relacja L . Malickiego i i n n e p o z w a l a j ą w y s u n ą ć h i p o t e z ę , że p r z y ­ n a j m n i e j na G ó r a l s z c z y ź n i e m a m y do czynienia nie t y l k o z „ n o r m a l n o ż y c i o w ą " r ó ż n i c ą p o m i ę d z y n o r m ą i w z o r e m , nie t y l k o z f o r m ą w y r o z u 3 9 4 0 4 1 W i e r z b i c k i , 1963, s. 291, 316. Kowalska-Lewicka, 1971, s. 31-32; por. W i e r z b i c k i , 1963, s. 315. Trawińska, 1957, s. 159. �NORMA, WZÓR I WARTOŚĆ W Ż Y C I U 55 SEKSUALNYM m i a ł e j tolerancji, lecz ze s p o ł e c z n y m dopuszczeniem ł a m a n i a w p e w n y c h o k r e ś l o n y c h sytuacjach n o r m y , o b o w i ą z u j ą c e j i akceptowanej nadal przez g r u p ę . G d y b y n a w e t j u ż w t y m momencie k t o ś zgodził s i ę z t ą t e z ą , n a t y c h m i a s t p o s t a w i ł b y p y t a n i e : j a k w t a k i m razie w y j a ś n i ć stosowanie k a r za dopuszczalne p r z e c i e ż n i e p o d p o r z ą d k o w a n i e s i ę normie? D l a c z ę ś c i o w e g o p r z y n a j m n i e j r o z j a ś n i e n i a tej k w e s t i i o d w o ł a m s i ę do analogii. ŚWIĘTO N a j l e p s z y m p r z y k ł a d e m czasowego, s p o ł e c z n i e dozwolonego i z r y t u a l i zowanego ł a m a n i a i przekraczania n o r m jest ś w i ę t o . F r a n c u s k i etnolog R. Caillois p i s a ł na t e n temat: „Ów antrakt dopuszczający wszelki zamęt, jakim jest święto, w y s t ę p u j e także jako okres, gdy zawieszony zostaje porządek świata. Dlatego właśnie dozwolone są w ó w c z a s wszelkie wybryki i nadużycia. Idzie o to, by działać na przekór normom. [...] z dwu p o w o d ó w zaleca się rozpasanie i szał. Po pierwsze, chcąc tym odnaleźć warunki w ł a ś c i w e mitycznej przeszłości, ludzie usiłują robić wszystko wręcz przeciw­ nie niż zwykle. Po drugie zaś — wszelkie nadużycie dowodzi nadmiaru siły żywotnej, która może tylko sprzyjać obfitości i pomyślności oczekiwanej odnowy" . 42 Caillois zwraca t u u w a g ę na n i e z w y k l e w a ż n e zjawisko. Ś w i ą t e c z n e ł a m a n i e n o r m dopuszczone jest okresowo ze w z g l ę d u na inne w a r t o ś c i . W i n t e r p r e t a c j i tego badacza, podobnie j a k np. u Eliadego, u t r z y m u j ą c e j się na poziomie z a l e ż n o ś c i kosmicznych, n a d r z ę d n ą w a r t o ś ć s t a n o w i i s ­ t n i e n i e k o s m o s u . T y m s a m y m okresowy a n t y p o r z ą d e k u s t a n a w i a n y jest ze w z g l ę d u na codzienny, n a t u r a l n y p o r z ą d e k . B i o r ą c pod u w a g ę j a k ą ś n o r m ę n a l e ż a ł o b y p o w i e d z i e ć , że j e j ł a m a n i e dokonuje s i ę w m a j e ­ stacie owej n o r m y , jest p r z e d s i ę b r a n e po to, aby u w y p u k l i ć , p o d k r e ś l i ć czy m o ż e t y l k o p r z y p o m n i e ć siłę o b l i g u j ą c ą n o r m y . 43 N i e k i e d y z a s a d ę t ę f o r m u ł o w a n o explicite, u j a w n i a j ą c nadto inne f u n k c j e ś w i ą t e c z n e g o „ c h a o s u " . W X V - w i e c z n e j apologii t z w . ś w i ę t a g ł u p c ó w w a r t o ś ć okresowego rozpasania m o t y w o w a n o t y m , b y „głupota [błazeństwo], która jest naszą drugą naturą i wydaje się człowiekowi przy­ rodzona, mogła swobodnie się wyżyć chociaż raz do roku. Beczki z winem pękają, jeśli się ich od czasu do czasu nie odkrywa i nie wpuszcza do nich powietrza [...]. Dlatego to pozwalamy sobie w określone dni na błaznowanie [głupotę], by potem z tym większą gorliwością powrócić do służby pańskiej" . 44 Pozostaje do r o z s t r z y g n i ę c i a k w e s t i a n a j w a ż n i e j s z a : czy s p o ł e c z n i e dopuszczone ł a m a n i e n o r m podlega sankcjom? Czy jest do p o m y ś l e n i a stosowanie k a r za p o ż ą d a n e , z p u n k t u w i d z e n i a s p o ł e c z e ń s t w a , i c h p r z e ­ kraczanie? 4 2 C a i l l o i s , 1973, s. 143. Istnienie kosmosu, jako uniwersum w określony kosmos jest wytworem kulturowym. В а с h t i n, 1975, s. 147. 4 3 4 4 sposób zorganizowanego; �56 RYSZARD TOMICKI M o i m zdaniem o d p o w i e d ź b r z m i — tak. Pozorna s p r z e c z n o ś ć tego z a ł o ż e n i a ma ź r ó d ł o w r ó ż n y m p o j m o w a n i u p o j ę c i a k a r y i zakresu jego desygnatu. S ą d z ę , że ś w i ą t e c z n e ł a m a n i e n o r m m o ż n a u z n a ć za niekarane 0 t y l e t y l k o , o i l e k a r ą nie jest sam p o w r ó t do przestrzegania n o r m ze w s z y s t k i m i sytuacji tej konsekwencjami. A że ó w p o w r ó t n a l e ż y r o z u ­ m i e ć j a k o k a r ę ś w i a d c z y fakt, iż n i e k i e d y ten s z c z e g ó l n y rodzaj k a r y w y r a ż a n y b y ł symbolicznie, a o k r u t n o ś ć s y m b o l u u n a o c z n i a ł a d o b i t n i e w y ż e j p r z e d s t a w i o n ą z a s a d ę . Oto w s t a r o ż y t n o ś c i k a r n a w a ł o w y k r ó l , z w y k l e n i e w o l n i k s p r a w u j ą c y czasowo funkcje faktycznego w ł a d c y i do­ p u s z c z a j ą c y w majestacie posiadanego p r a w a do p r z e k r o c z e ń , b y ł na za­ k o ń c z e n i e okresu ś w i ą t e c z n e g o u ś m i e r c a n y . Jak b o w i e m s ł u s z n i e za­ u w a ż y ł Caillois „ T e w y k r o c z e n i a nie p r z e s t a j ą b y ć ś w i ę t o k r a d z t w e m . S t a n o w i ą one naruszenie r e g u ł , k t ó r e wczoraj w y d a w a ł y się ś w i ę t e i n i e ­ naruszalne i j u t r o z n ó w t a k i m i b ę d ą . Poczynania te j a w i ą s i ę jako skrajne świętokradztwo" . 4 3 4 6 Teraz, po zarysowaniu o g ó l n e g o c h a r a k t e r u relacji m i ę d z y n o r m ą 1 w z o r e m w okresie ś w i ą t , p r z y s t ą p i ć m o ż e m y do bardziej s z c z e g ó ł o w e g o opisania schematu d z i a ł a ń i z a c h o w a ń w i n t e r e s u j ą c e j nas dziedzinie życia społeczności wiejskich. DOPUSZCZALNOŚĆ Ł A M A N I A N O R M Y W ŻYCIU S E K S U A L N Y M M o ż l i w o ś ć przekraczania n o r m y z a k a z u j ą c e j w s p ó ł ż y c i a p ł c i o w e g o przed ś l u b e m w s p o ł e c z n o ś c i a c h g ó r a l s k i c h b y ł a c e c h ą okresu d o ś ć precyzyjnie zlokalizowanego w c y k l u ż y c i o w y m jednostki. Jego p u n k t p o c z ą t k o w y s t a n o w i ł a , j a k się w y d a j e , „ i n i c j a c j a " m ł o d e g o c z ł o w i e k a na d o r o s ł e g o , ale nie w p e ł n i jeszcze p e ł n o p r a w n e g o c z ł o n k a g r u p y . W y ­ znacznikiem tego m o m e n t u b y ł o o s i ą g n i ę c i e przez j e d n o s t k ę p e ł n e j m o ­ cy p r o d u k c y j n e j , w y r a ż a n e o b r z ę d o w o , j a k np. p r z y w k u p i ę do kosiarzy, l u b t e ż o b y w a j ą c e się bez specjalnej r y t u a l n e j o p r a w y , ale w y r a ź n i e przez s p o ł e c z n o ś ć l o k a l n ą zaznaczane, m . i n . poprzez z m i a n ę t e r m i n o l o g i i stosowanej dla oznaczenia pozycji s p o ł e c z n e j . Na Podhalu „Dziewczęta w wieku 14 - 15 lat, a chłopcy w wieku lat 17 zali­ czali się już do młodzieży. Nazywano ich wtedy dziewka i parobek. Co prawda na­ dal mieszkali w domu rodzicielskim, ale w tym czasie mieli już dużą swobodę. Był to wiek, w którym kończyła się ich edukacja. [...] potrafili już w y k o n y w a ć wszystkie czynności gospodarskie na równi z dorosłymi, byli też w stanie poprowadzić samo­ dzielnie własne gospodarstwo" . 47 M a l i c k i t w i e r d z i , że w p r z y p a d k u d z i e w c z ą t „ w y s t ą p i e n i e pierwszego p e r i o d u [...] daje w e d ł u g p o g l ą d u g ó r a l i ś l ą s k i c h p r a w o do b l i ż s z e g o k o n ­ t a k t u z m ę ż c z y z n ą . M ó w i ą powszechnie: »Mo t y k r a m y , to j u ż m o ż e 4 5 C a i l l o i s , 1973, s. C a i l l o i s , 1973, s. Kowalska-Lewi s. 25-26; M a r k o w s k a , 4 6 4 7 153-154, 156; B a c h t i n , 1975, s. 295. 143. cka, 1967, s. 233; K o w a l s k a - L e w i c k a , 1964, s. 53-55. 1971, �NORMA, WZÓR I WARTOŚĆ W ŻYCIU S E K S U A L N Y M 57 4 8 l y g a ć z c h ł o p e m « . D o d a j m y , ż e pierwsza menstruacja w e d ł u g jego u s t a ­ l e ń zbiega s i ę z w i e k i e m o s i ą g a n i a m o c y p r o d u k c y j n e j p o d a n y m przez L . K a m i e ń s k i e g o . W y r a z e m z m i a n y statusu dziewczyny b y ł o t e ż u g ó r a l i przeniesienie j e j p o s ł a n i a ze w s p ó l n e j i z b y do izby b i a ł e j , k o m o r y , chlewa l u b innego miejsca z a p e w n i a j ą c e g o d y s k r e c j ę i s w o b o d ę w p r z y j m o w a n i u kawalerów . 4 9 I n f o r m a c j e te p o c h o d z ą c e z 1 p o ł o w y X I X w . i 3 0 - t y c h l a t w i e k u X X z n a j d u j ą potwierdzenie w badaniach p o w o j e n n y c h (lata 50-te) p r o w a ­ dzonych na t y m s a m y m terenie, a t a k ż e w m a t e r i a ł a c h p o c h o d z ą c y c h z P o l s k i ś r o d k o w e j . J e d y n ą z a s a d n i c z ą r ó ż n i c ą jest fakt, iż w t y m ostatnim w y p a d k u n i g d y nie wskazuje s i ę w s p o s ó b tak jasny na uzys­ kane p r a w d do swobody seksualnej. Pisze s i ę co n a j w y ż e j o „ z ł a g o d z e ­ n i u w y m o g ó w o d n o s z ą c y c h s i ę do obcowania towarzyskiego obojga p ł c i " . I s t n i e j ą jednak pewne konkretniejsze ś l a d y tej cechy ż y c i a m ł o d z i e ż y na obszarze centralnej P o l s k i . I tak o b r z ę d w k u p u do kosiarzy, o m ó w i o ­ n y przez M . W i e r u s z e w s k ą , p o d k r e ś l a d w a znane n a m m o m e n t y : u z y s k a ­ n i e p e ł n y c h u m i e j ę t n o ś c i gospodarskich oraz uzyskanie n o w y c h p r a w t o w a r z y s k o - m a t r y m o n i a l n y c h (zwyczajowy tekst w y g ł a s z a n y w t r a k c i e w y z w o l i n m ó w i ł : „ t e m u a t e m u w o l n o iść na r ó w n i z d r u g i m i i w o l n o z o b r a n ą d z i e w c z y n ą s t a n ą ć do t a ń c a i m ó w i ć , i p r z y p i j a ć , a n a w e t ż e n i ć się"). Iż m o m e n t t e n z n a m i o n o w a ł ponadto p r a w o do swobody seksualnej p o ś r e d n i o ś w i a d c z y ć m o g ą z a r z u t y stawiane d e l i k w e n t o w i podczas r y t u a l ­ nej „ s p o w i e d z i " , że „łaził do d z i e w c z y n " , a t a k ż e p r z y m ó w k i s p o t y k a j ą c e n o w o w y z w o l o n e g o parobka, k t ó r y s p ó ź n i a się do pracy, że „ n a p e w n o t a k długo spał z pannami" . 5 0 5 1 K o ń c o w y m p u n k t e m okresu swobody seksualnej w s p o ł e c z n o ś c i a c h g ó r s k i c h b y ł o zawarcie m a ł ż e ń s t w a . Od tej c h w i l i jednostka s t a w a ł a się p e ł n o p r a w n y m c z ł o n k i e m g r u p y , u z y s k u j ą c szereg nie posiadanych poprzednio p r a w , ale r ó w n o c z e ś n i e t r a c ą c p r z y w i l e j ł a m a n i a n o r m y . Co w i ę c e j , b y ł a z o b o w i ą z a n a do rygorystycznego przestrzegania w y ł ą c z ­ ności m a ł ż e ń s k i e g o p o ż y c i a seksualnego, o d t ą d p o d p o r z ą d k o w a n e g o f u n k ­ cjonalnie rodzinie. 5 2 A . K o w a l s k a - L e w i c k a , k o m e n t u j ą c opis z u p e ł n e j z m i a n y s t y l u ż y c i a m ł o d z i e ż y po ś l u b i e podany przez L . K a m i e ń s k i e g o , p o d k r e ś l a jego z d u ­ mienie d o k o n u j ą c y m się w d n i u ś l u b u przeistoczeniem g ó r a l i . O d d a j m y głos samemu a u t o r o w i : „Jak pożycie górali przedślubne wolne, niezawisłe, pożycie ich płciowe nieobyczajne, niemoralne, tak przeciwnie, kiedy dziewka mężatką, wystrzega się wszel4 8 Malicki, 1947, s. 78; zbieżność lub rozbieżność dojrzałości biologicznej i społecznej nie jest dostatecznie jasna, por. W i e r z b i c k i , 1963, s. 261. Kowalska-Lewicka, 1971, s. 32; M a l i c k i , 1947, s. 93. T r a w i ń s k a , 1957, s. 151-152; M a r k o w s k a , 1965, s. 110. W i e r u s z e w s k a , 1966, s. 37, 39; R o s i a k, 1970, s. 169. Charakterystyka tych praw u górali, K o w a l s k a - L e w i c k a , 1967, s. 239240. 4 9 5 0 5 1 5 2 �68 RYSZARD TOMICKI kiego z innymi zalotnictwa; ona wierna mężowi, któremu przysięgę wierności biła [...] góral postępuje nie inaczej. Sromotą byłoby dla niego zajść z jaką w znajomość. Wspólnie się kochają, szanują, są sobie wspólnie wierni; ni to ich niepokoi, by mąż lub żona wykroczyć mogło lub jedno, lub drugie [...]. Co no dziewce, to nie wolno kobiecie, zwykli m a w i a ć " . zro­ inną myśl wol­ 53 Opis ten, p o t w i e r d z a n y przez badania prowadzone ponad sto l a t p ó ź ­ n i e j , zdaje się ś w i a d c z y ć o p e ł n e j i n t e r n a l i z a c j i w z o r ó w p o s t ę p o w a n i a p r z e w i d z i a n y c h dla tego okresu ż y c i a i i c h r e l a t y w n e j z g o d n o ś c i z n o r m ą łamania n o r m y w y r a ż a ł a s i ę w o k r e ś l o n y c h zakazach i nakazach zakazującą pozamałżeńskich stosunków płciowych. Utrata przywileju o b o w i ą z u j ą c y c h z w ł a s z c z a m ł o d e m ę ż a t k i . Do n i c h n a l e ż a ł m . i n . nakaz zerwania w s z e l k i c h k o n t a k t ó w t o w a r z y s k o - p r z y j a c i e l s k i c h z - d z i e w c z ę t a ­ m i n i e z a m ę ż n y m i , z p o t e n c j a l n ą m o ż l i w o ś c i ą i c h w z n o w i e n i a po zmianie stanu p r z y j a c i ó ł k i . Nakaz t e n stanie się w p e ł n i jasny dopiero po roz­ p a t r z e n i u k o l e j n y c h z a g a d n i e ń , m o ż n a w s z a k ż e j u ż teraz p o w i e d z i e ć , iż w y n i k a ł on z odmiennego miejsca m ę ż a t k i w u k ł a d z i e s p o ł e c z n y m , m i e j ­ sca d e c y d u j ą c e g o o j e j ściśle o k r e ś l o n y m stosunku do k w e s t i i p r z e d m a ł ­ ż e ń s k i c h k o n t a k t ó w seksualnych. P r z e c h o d z ą c do k l a s y kobiet z a m ę ż ­ n y c h staje się ona automatycznie elementem a p a r a t u k o n t r o l i s p o ł e c z n e j s p r a w u j ą c e j swe funkcje w oparciu o n o r m ę . 5 4 5 S R e g u ł y w y z n a c z a j ą c e zachowania j e d n o s t k i w p o s z c z e g ó l n y c h fazach ż y c i a p r z e w i d y w a ł y r ó w n i e ż nadmierne p r z e d ł u ż a n i e okresu swobody przez niezawieranie z w i ą z k u m a ł ż e ń s k i e g o . M i a ł on s w o j ą g r a n i c ę , pe­ w i e n p r z e d z i a ł w i e k u , po przekroczeniu k t ó r e g o s p o ł e c z n o ś ć z a c z y n a ł a s t a n o w i ć wobec j e d n o s t k i sankcje, n a j c z ę ś c i e j satyryczne, dostatecznie j e d n a k dokuczliwe, b y s k ł o n i ć k r n ą b r n e g o do z a d o ś ć u c z y n i e n i a s p o ł e c z ­ n y m oczekiwaniom, t a k że w „ s t a n i e b e z ż e n n y m p o z o s t a j ą z w y k l e osob­ n i k i fizycznie l u b u m y s ł o w o n i e d o r o z w i n i ę t e " . 5 e Okres ograniczony t y m i d w o m a m o m e n t a m i c h a r a k t e r y z o w a ł się szcze­ g ó l n y m i cechami. O n i e k t ó r y c h j u ż w s p o m n i a ł e m , o i n n y c h b ę d z i e m o w a w dalszej części a r t y k u ł u . T u w s p o m n i e ć c h c ę t y l k o , że w e wsiach bada­ n y c h przez Malickiego ż y c i e towarzysko-seksualne panien i k a w a l e r ó w p r z e b i e g a ł o w znacznej mierze w r a m a c h n i e f o r m a l n e j i n s t y t u c j i , zna­ nej pod n a z w ą „ z o l y t y " . Zazwyczaj w s o b o t ę parobcy zbierali się wieczo5 3 Cyt. za K o w a l s k a - L e w i c k a , 1967, s. 240. D o b r o w o l s k i , 1932, s. 177; dopuszczane były wyjątki w szczególnych sytuacjach, znów motywowane innymi wartościami. W wypadku bezdzietności, uwa­ żanej za karę bożą i ocenianej negatywnie (T r a w i ń s к a, 1957, s. 137) kobieta „stara się jeszcze postronnie z innym mężczyzną wypróbować, czy nie będzie miała dzieci", M a l i c k i , 1947, s. 80; por. K o w a l s k a - L e w i c k a , 1967, s. 231; T r a w i ń s k a , 1957, s. 185-186. Kowalska-Lewicka, 1971, s. 28; por. zakaz uczestniczenia mężatek w wysiadach na Kurpiach, M a r k o w s k a , 1965, s. 152. 6 Malicki, 1947, s. 92; R o s i a k , 1970, s. 172; W i e r u s z e w s k a , 1966, s. 77-79; W i e r z b i c k i , 1963, s. 259-260; T r a w i ń s k a , 1957, s. 160-170, 171-172; M a z u r , 1902, s. 243-244. 6 4 5 5 5 �NORMA, WZOR I WARTOŚĆ W ŻYCIU S E K S U A L N Y M 59 r e m w karczmie, a p ó ź n i e j g r o m a d ą szli przez w i e ś „ k a ż d y do upatrzo­ nej d z i y w k i " . C z ę s t o ta wieczorna w i z y t a b y ł a u m ó w i o n a w c z e ś n i e j , podczas spotkania p r z y pracy l u b w d o m u dziewczyny. Sobota b y ł a d n i e m z a r e z e r w o w a n y m dla p a r o b k ó w i j e ś l i spotkali w a ł ę s a j ą c e g o się „ s m a r k o cza", k a r a l i go p r z y w i ą z u j ą c m u do r ą k d e s k ę l u b z a m y k a j ą c w chlewie. Podobna i n s t y t u c j a znana b y ł a w Ż m i ą c e j . Z. T. W i e r z b i c k i w zna­ m i e n n y s p o s ó b ocenia j e j miejsce i r o l ę w grupie l o k a l n e j : 5 7 „Częściowo na skutek braku instytucji społecznej umożliwiającej częstszy, bar­ dziej bezpośredni kontakt między młodymi, zalecanie się stworzyło sobie nieoficjal­ ną, ledwo tolerowaną przez opinię wsi formę, zwaną »baciarką«. Jest ona w y ł o ­ mem w obowiązującym porządku społecznym, stanowiąc ustępstwo na rzecz indy­ widualnych pragnień i aspiracji, które nie znajdują zaspokojenia w ramach ofic­ jalnego życia grupy" . 58 C h a r a k t e r y s t y k a ta w y m a g a sprecyzowania p o g l ą d u na temat swobo­ d y seksualnej m ł o d z i e ż y . M ó w i ą c o swobodzie nie z a k ł a d a m o c z y w i ś c i e , ż e wszystkie k o n t a k t y m ł o d z i e ż y p r o w a d z i ł y do s t o s u n k ó w seksualnych. S t w i e r d z a m t y l k o , iż w t y m czasie b y ł y one dopuszczane, czego w y r a ­ zem są m . i n . obie w y m i e n i o n e i n s t y t u c j e . Zapewne w w i e l u p r z y p a d k a c h istotnie m o g ł o nie d o c h o d z i ć do ł a m a n i a n o r m y — b y ł a to k w e s t i a i n d y ­ w i d u a l n y c h u w a r u n k o w a ń , temperamentu, wreszcie pozycji s p o ł e c z n e j , c h a r a k t e r u r o d z i c ó w , t z w . atmosfery d o m u i t d . N i e ulega m i m o tego w ą t p l i w o ś c i „ n a e r o t y z o w a n i e " k o n t a k t ó w m ł o d z i e ż y w t y m okresie. P o ­ m i j a j ą c e w i d e n t n y w ś w i e t l e r e l a c j i Malickiego charakter „ z o l y t ó w " , r ó w n i e ż „ b a c i a r k a " nie b y ł a m o i m zdaniem i n s t y t u c j ą r o z ł a m o w ą w sto­ s u n k u do u k ł a d u tradycyjnego. N i e z b y t p r z e k o n u j ą c a jest p r ó b a r e k o n ­ s t r u k c j i ewoluowania j e j c e l ó w od p r z y g o d o w o - s p o r t o w y c h n i e g d y ś do erotyczno-seksualnych, m a j ą c y c h b y ć signum w s p ó ł c z e s n o ś c i . Wieloznacz­ n o ś ć i s p r z e c z n o ś ć o p i n i i o d a w n y m charakterze „ b a c i a r k i " oraz p r z y ­ taczane przez Wierzbickiego k o n k r e t n e f a k t y — swoiste s ł o w n i c t w o ero­ tyczne, list u t o ż s a m i a j ą c y „ b a c i a r k ę " ze s p ę d z e n i e m nocy z d z i e w c z y n ą i i n . — z d a j ą s i ę w s k a z y w a ć , iż m a m y do czynienia z i n s t y t u c j ą analo­ g i c z n ą do „ z o l y t ó w " . SPOŁECZNO-KULTUROWY M E C H A N I Z M Ł A M A N I A N O R M Y W ś w i e t l e p r z e d s t a w i o n y c h d a n y c h p y t a n i e o sens p o k ł a d z i n , od k t ó ­ rego z a c z ę l i ś m y nasze r o z w a ż a n i a , oraz p y t a n i e o i s t o t ę okresowej roz­ b i e ż n o ś c i m i ę d z y n o r m ą i w z o r e m w ż y c i u seksualnym m o ż n a r o z s t r z y g ­ n ą ć w s p ó l n ą o d p o w i e d z i ą . P o d s t a w o w y m w s z a k ż e w a r u n k i e m jest w y ­ r a ź n e rozróżnienie d w ó c h poziomów życia społecznego — płaszczyzny n o r m a t y w n e j oraz p ł a s z c z y z n y faktycznie r e a l i z o w a n y c h z a c h o w a ń . J u ż dotychczasowy opis pozwala s t w i e r d z i ć , że wszystkie d z i a ł a n i a m a j ą c e z w i ą z e k z ż y c i e m seksualnym (a przypuszczam, iż teza ta m o ż e d o t y c z y ć 5 7 M a l i c k i , 1947, s. 93. 5« W i e r z b i c k i , 1963, s. 297. �60 RYSZARD TOMICKI r ó w n i e ż i n n y c h sfer życia) toczą się r ó w n o l e g l e na obu w y r ó ż n i o n y c h poziomach, wzajemnie z r e s z t ą ze s o b ą p o w i ą z a n y c h . W p ł a s z c z y ź n i e n o r m a t y w n e j istnieje i jest akceptowana (o c z y m ś w i a d c z y k o n t r o l o w a n i e jej respektowania i k a r a n i e w y k r o c z e ń ) n o r m a n a k a z u j ą c a zachowanie c z y s t o ś c i przed ś l u b e m . Stosunki seksualne t r a k ­ towane są jako z n a t u r y grzeszne , a i c h jedyne u s p r a w i e d l i w i e n i e sta­ n o w i i n s t r u m e n t a l n o ś ć w stosunku do r o d z i n y (w sensie jednostki społ e c z n o - e k o n o m i c z n e j ) . Cnota jest w t y m k o n t e k ś c i e t r a k t o w a n a j a k o w a r ­ t o ś ć pochodna w relacji do w a r t o ś c i j a k ą s ą n o r m y moralne ustanowione przez Boga. 5 9 W p ł a s z c z y ź n i e r e a l i z o w a n y c h z a c h o w a ń f u n k c j o n u j e w z ó r dopuszcza­ j ą c y s w o b o d ę s t o s u n k ó w seksualnych. W zarejestrowanych w y p o w i e dziech i opiniach g ó r a l i w a r t o ś c i ą m o t y w u j ą c ą jest nieodmiennie rodzina jako u k ł a d s p o ł e c z n o - g o s p o d a r c z y (czyli w g r ę w c h o d z ą w ł a ś c i w i e d w i e w a r t o ś c i przedmiotowe: prokreacja i p r a c a ) . Swoboda seksualna nie t y l k o dopuszczana, ale w r ę c z p o ż ą d a n a przez d o r o s ł ą część s p o ł e c z e ń s t w a ma na celu d o b ó r odpowiedniego partnera, takiego, k t ó r y zapewni r e a ­ lizację s t a w i a n y c h wobec niego przez g r u p ę z a d a ń . Jest to u ś w i a d a m i a n a , j a w n a — b y u ż y ć Mertonowskiego r o z r ó ż n i e n i a — funkcja swobody, p o d ­ p o r z ą d k o w a n e j t u p r z y s z ł e m u m a ł ż e ń s t w u , k t ó r e jest „ s p ó ł k ą p r o d u k ­ c y j n ą " (C. L é v i - S t r a u s s ) z a r ó w n o w sensie biologicznym, j a k i gospodar­ czym. 60 N i e m o ż n a p o m i n ą ć p r z y o m a w i a n i u tego poziomu r z e c z y w i s t o ś c i spo­ ł e c z n e j u k r y t e j f u n k c j i czasowego ł a m a n i a n o r m y , a m i a n o w i c i e s p e ł n i a ­ nia r o l i swego rodzaju z a w o r u b e z p i e c z e ń s t w a . P r z y w i l e j ł a m a n i a n o r m y p r z y s ł u g u j ą c y w ściśle o k r e ś l o n y m okresie ż y c i a m ł o d z i e ż y stoi w istocie na s t r a ż y i n t e r e s ó w s p o ł e c z n o ś c i i w t y m , s ą d z ę , k r y j e się i s t o t n y sens omawianego zjawiska. Stworzenie j e d n o s t k o m czasowo ograniczonej m o ż ­ l i w o ś c i swobodnej realizacji potrzeb uczuciowo-fizjologicznych, s k w a p l i ­ w i e przez w i ę k s z o ś ć w y k o r z y s t y w a n e j , ł a t w i e j czy t e ż ł a g o d n i e j poz­ w a l a z a a k c e p t o w a ć p ó ź n i e j s z y stan rzeczy, w k t ó r y m jednostka podpo­ r z ą d k o w a n a zostaje — p r z y n a j m n i e j w tej sferze ż y c i a •— potrzebom społecznym. 8 1 „ O k r e s p r z e j ś c i o w y " u m o ż l i w i a n a w i ą z y w a n i e przelotnych, k r ó t k o ­ t r w a ł y c h i nie z o b o w i ą z u j ą c y c h z w i ą z k ó w o charakterze k o c h a n k ó w . M a ­ j ą one cechy nie spotykane ani w d z i e c i ń s t w i e , ani w okresie p o ś l u b n y m . M y ś l ę t u na p r z y k ł a d o b r a k u separacji płci, tak silnej u dzieci oraz w m a ł ż e ń s t w i e . P r z e j a w i a ł a się ona nie t y l k o w r y g o r y s t y c z n y m d a w 6 2 M ~ C f s z e w s k i , 1911; C i s z e w s k i , 1927, s. 4-6, 9, 10-11. Por. Z a d r o ż y ń s k a , 1974; T r a w i ń s k a , 1971; s. 42-43; KowalskaL e w i c k a , 1967, s. 281; T u r o w s k i , 1967, s. 212; M a r k o w s k a , 1965, s. 95; o relacja małżeństwo (rodzina) — ziemia W i e r z b i c k i , 1963, s. 255 п.; P i w o ­ w a r s k i , 1971, s. 230-231. Kowalska-Lewicka, 1971, s. 32-33. « Por. T r a w i ń s k a , 1957, s. 154; K o w a l s k a - L e w i c k a , 1971, s. 26; 6 0 6 1 2 �61 NORMA, WZOR I WARTOŚĆ W ŻYCIU S E K S U A L N Y M n i e j podziale pracy, lecz t a k ż e w p o w ś c i ą g l i w o ś c i uczuciowej (czy m o ż e lepiej — w p o s u n i ę t e j do m a k s i m u m p o w ś c i ą g l i w o ś c i w m a n i f e s t o w a n i u u c z u ć ) , rozdziale t o w a r z y s k i m , a n a w e t k o n t a k t a c h j ę z y k o w y c h . Za­ w a r c i e m a ł ż e ń s t w a nieuchronnie z r y w a w i ę z i t y p u kochankowie; n a w e t w t e d y , g d y p a r t n e r z y p o z o s t a j ą ci sami, zaczyna o b o w i ą z y w a ć i c h i n n y kodeks z a c h o w a ń . A często zmiana ta ł ą c z y ł a się ze z m i a n ą partnera, j a k to m i a ł o miejsce w ó w c z a s , k i e d y w y b ó r partnera do t r w a ł e g o z w i ą z k u d y k t o w a n y b y ł przede w s z y s t k i m w z g l ę d a m i e k o n o m i c z n o - s p o ł e c z n y m i i d o k o n y w a ł a go rodzina, nierzadko w b r e w w o l i k a n d y d a t a do z m i a n y stanu . T e n p r z y k ł a d u j a w n i a w p e ł n i kompensacyjne f u n k c j e swobody seksualnej, n a p r o w a d z a j ą c j e d n o c z e ś n i e na ź r ó d ł o e w e n t u a l n y c h k o n f l i k ­ t ó w interesu j e d n o s t k i oraz interesu g r u p y (rodziny). Wskazuje ponadto na jedno z m o ż l i w y c h z n a c z e ń stosowania sankcji za u j a w n i o n e stosunki p ł c i o w e , z w ł a s z c z a te, z k t ó r y c h u r o d z i ł o się dziecko. P o c z ę c i e dziecka m o g ł o s t a n o w i ć skuteczny s p o s ó b przeciwstawienia s i ę przez j e d n o s t k ę interesom g r u p y , j u ż c h o ć b y z tego w z g l ę d u , że p r a w o p r z e w i d y w a ł o anulowanie k a r y za z ł a m a n i e n o r m y w p r z y p a d k u zawarcia przez w i n o ­ w a j c ó w m a ł ż e ń s t w a . W i d a ć teraz w y r a ź n i e , że n o r m a z a k a z u j ą c a sto­ s u n k ó w seksualnych przed ś l u b e m s t a ł a na s t r a ż y i n t e r e s ó w g r u p y , z w ł a s z c z a g r u p r o d z i n n y c h , d y k t o w a n e z a ś przez n i ą sankcje nie są b y ­ n a j m n i e j dowodem n i e d o p u s z c z a l n o ś c i w s p ó ł ż y c i a p ł c i o w e g o przed m a ł ­ ż e ń s t w e m . Ergo w y p a d k i i c h stosowania nie m u s z ą b y ć ś w i a d e c t w e m faktycznego respektowania takiego zakazu. 6 3 6 4 W f o r m i e d y g r e s j i u s z c z e g ó ł o w i a j ą c e j p o w y ż s z e rozumowanie p r z y ­ p o m n i e ć m o ż n a obserwacje Z. T. Wierzbickiego ze w s i Ż m i ą c a m ó w i ą c e o z r ó ż n i c o w a n i u k o n t r o l i s p o ł e c z n e j . Znacznie bardziej p o b ł a ż l i w i e t r a k ­ towano poczynania d z i e w c z ą t ubogich n i ż z a m o ż n y c h . T a k ż e w opiniach o m a ł ż e ń s t w a c h z a w i e r a n y c h z m i ł o ś c i i n f o r m a t o r z y w s k a z y w a l i częściej na z w i ą z k i biedniackie, bezrolne, folwarczne. A w i ę c i m w i ę k s z a b y ł a presja c z y n n i k ó w s p o ł e c z n o - e k o n o m i c z n y c h , t y m silniejszy k ł a d z i o n o na­ cisk na przestrzeganie n o r m y , t y m bardziej ograniczano s w o b o d ę j e d n o ­ s t k i w interesie g r u p y (panny z dzieckiem m i a ł y o b n i ż o n e szanse w y j ś c i a za m ą ż za „ r ó w n e g o " partnera). A s y m e t r i a ta m i a ł a b y ć m o ż e z w i ą z e k t a k ż e z w i ę k s z y m u d z i a ł e m k m i e c i oraz i c h c ó r e k w ż y c i u r e l i g i j n y m ; c ó r k i bogatych gospodarzy s p r a w o w a ł y b o w i e m n a j w a ż n i e j s z e role w ob­ r z ę d a c h k o ś c i e l n y c h , co ł ą c z y ł o się z b e z p o ś r e d n i ą k o n t r o l ą k a p ł a n a nad ż y c i e m dziewczyny . 6 S Wierzbicki, 1963, s. 294-295 przenosi pewne formy wstrzemięźliwości dziecięcej i małżeńskiej na okres młodzieżowy, zacierając różnice między nimi, które wszakże wynikają z przytaczanych przez niego opisów. Por. T h o r é , 1969. Por. przykładowo o roli opinii wsi w doborze partnerów odpowiednich z punktu widzenia interesów pozajednostkowych, W i e r z b i c k i , 1963, s. 257 n. W i e r z b i c k i , 1963, s. 213, 292. 6 3 6 4 8 5 �62 RYSZARD TOMICKI W r ó ć m y teraz do d w ó c h w y r ó ż n i o n y c h p o z i o m ó w ż y c i a s p o ł e c z n e g o . „ R o z p i ę c i e " d z i a ł a ń m i ę d z y t y m i p ł a s z c z y z n a m i w y m a g a ł o ustalenia p e w ­ nego modus vivendi, p r z y j ę c i a , zaakceptowania i przestrzegania o k r e ś l o ­ n y c h r e g u ł . I c h analiza p o z w o l i u k a z a ć w p e ł n i s w o i s t ą d i a l e k t y k ę n o r ­ m y i w z o r u w ż y c i u s p o ł e c z n o ś c i w i e j s k i c h . R e g u ł y te m a j ą w p r z y p a d k u ś r o d o w i s k g ó r a l s k i c h jeden, bardzo w y r a ź n y cel — n i e u j a w n i a n i e p u b ­ liczne z w i ą z k u seksualnego. Na istnienie d w ó c h n u r t ó w w ż y c i u t o w a r z y s k i m m ł o d z i e ż y z w r ó c i ł a u w a g ę A . K o w a l s k a - L e w i c k a . Do pierwszego, oficjalnego n u r t u n a l e ż a ł y spotkania i k o n t a k t y p r z y licznych, z w y c z a j o w y c h okazjach — pracach z e s p o ł o w y c h p o ł ą c z o n y c h c z ę s t o z z a b a w ą , t a k i c h j a k r ó ż n e fazy o b r ó b ­ k i l n u , darcie pierza, „bicie oleju", wesela, odpusty, zabawy w karczmie l u b remizie, wreszcie i n d y w i d u a l n e „ p o s i a d y " , c z y l i w i z y t y c h ł o p c ó w u d z i e w ­ c z ą t w obecności d o r o s ł y c h . Obok niego i s t n i a ł n u r t k o n t a k t ó w „ n i e o f i c j a l ­ n y c h " . U ż y c i e w t y m w y p a d k u c u d z y s ł o w u w y j a ś n i a nadzwyczaj t r a f n a i m a j ą c a d u ż e konsekwencje obserwacja wspomnianej badaczki. „ N i e zna­ czy to b y n a j m n i e j , by rodzice i w ogóle starsze pokolenie o n i c h nie w i e ­ dzieli. W p r o s t przeciwnie, doskonale o r i e n t o w a l i się, co r o b i ą i c h c ó r k i i synowie [...], ale f o r m y t o w a r z y s k i e n i e p o z w a l a ł y im o k a z y w a ć , że się c z e g o ś d o m y ś l a j ą " (podkr. R T ) . 6 6 M o ż n a p o w i e d z i e ć , że ż y c i e seksualne m ł o d z i e ż y , akceptowane przez s p o ł e c z n o ś ć l o k a l n ą , a n a w e t u ł a t w i a n e przez r o d z i c ó w , czego najlepszym dowodem s ą przenosiny p o s ł a n i a c ó r k i do osobnego pomieszczenia, o f i ­ cjalnie nie b y ł o p r z y j m o w a n e do w i a d o m o ś c i . N a l e ż a ł o to do r e g u ł g r y ; b y ł a to r e g u ł a o b o w i ą z u j ą c a d o r o s ł y c h . D o s k o n a ł y m jej p r z y k ł a d e m jest o d p o w i e d ź uzyskana przez L . Malickiego od starej g ó r a l k i na p y t a n i e o stosunkowo m a ł ą liczbę n i e ś l u b n y c h dzieci m i m o swobody seksualnej: „ M u s z ą nie u r z ę d o w a ć [ s p ó ł k o w a ć ] , skoro nic nie m a " . Jakie r e g u ł y o b o w i ą z y w a ł y m ł o d z i e ż ? P i e r w s z ą i n a j w a ż n i e j s z ą b y ł o nieposiadanie dziecka, k t ó r e samo przez s i ę s t a n o w i ł o o c z y w i s t y d o w ó d nieprzestrzegania o b o w i ą z u j ą c e j p r z e c i e ż w r z e c z y w i s t o ś c i n o r m y . D l a ­ tego t e ż , n a w e t w s p o ł e c z n o ś c i a c h g ó r a l s k i c h , gdzie n i e ś l u b n e dzieci t r a k ­ towane b y ł y na r ó w n i z p o z o s t a ł y m i w m y ś l zasady „ p a s t y r z się p r z y d o " , a panna z dzieckiem nie m i a ł a k ł o p o t ó w z z a m ą ż p ó j ś c i e m (podobnie j a k na M a z u r a c h ) , „ z o w i t k i " i i c h n i e f o r t u n n i p a r t n e r z y b y l i publicznie p i ę t n o w a n i , a r o d z i n y m i a ł y i c h „ w z o w i ś c i " . Z a u w a ż m y , że nie idzie t u 6 7 68 6 6 Kowalska-Lewicka, 1971, s. 31, 32. M a l i c k i , 1947, s. 79; wiadomo, że stosowano środki antykoncepcyjne, prze­ de wszystkim tzw. kalendarz małżeński, K o w a l s k a - L e w i c k a , 1971, s. 33, oraz środki ziołowe, B a r a n o w s k i , 1955, s. 80. M a l i c k i , 1947, s. 78-80; K o w a l s k a - L e w i c k a , 1971, s. 33; K o w a l ­ s k a - L e w i c k a , 1967, s. 238; W i e r z b i c k i , 1963, s. 315 przyp. 22. 6 7 6 8 �NORMA, WZÓR I WARTOŚĆ W ŻYCIU S E K S U A L N Y M 63 b y n a j m n i e j o k a r ę za z ł a m a n i e n o r m y , lecz za w y j a w i e n i e t a j e m n i c y p o ­ liszynela, za n i e d o t r z y m a n i e r e g u ł g r y . W t y m k o n t e k ś c i e f a k t y k a r a ­ nia panien z dzieckiem, p r z y w o ł y w a n e dla potwierdzenia tezy o i s t n i e ­ n i u „ d u ż e j s u r o w o ś c i obyczajowej", t r a c ą s w ą moc a r g u m e n t a c y j n ą . M o ­ g ą b o w i e m b y ć t y l k o k o n s e k w e n c j ą s y t u a c j i podobnej do p a n u j ą c e j w ś r ó d górali. 6 9 D r u g ą r e g u ł ą o b o w i ą z u j ą c ą m ł o d z i e ż b y ł o zachowanie t a j e m n i c y ż y c i a seksualnego: „W jednym tylko obowiązywała obie grupy [dziewek i parobków — R T ] lojal­ ność; w przestrzeganiu bezwzględnej tajemnicy spraw dotyczących tylko młodzie­ ży, tajemnicy zarówno przed starszymi, jak i młodszymi. Dyskrecja wobec swoich postępków, przygód miłosnych, uczuć, myśli, kłótni dziewczyny z chłopcem, związ­ k ó w i zerwań poczytywana była za najbardziej w ł a ś c i w y sposób zachowania" . 70 Z t y m ł ą c z y ł a s i ę kolejna r e g u ł a n a k a z u j ą c a zachowanie p o z o r ó w wobec r o d z i c ó w i w s z y s t k i c h d o r o s ł y c h . Akceptacja r o d z i c ó w dla d o ś w i a d ­ c z e ń seksualnych dzieci nie o z n a c z a ł a b o w i e m dopuszczenia w s z e l k i c h f o r m swobody. Oficjalne w i z y t y k a w a l e r ó w u d z i e w c z ą t w y m a g a ł y , b y r o z m a w i a ł z c a ł ą r o d z i n ą i z a c h o w y w a ł s i ę przyzwoicie. G d y w y c h o d z i ł , dziewczyna w y p r o w a d z a ł a go, ale nie p o w i n n a o d d a l a ć s i ę od domu, c h o ć „ g o d z i n a m i w y s t a w a l i » p o p o d ś c i a n y « s z e p c z ą c i u m a w i a j ą c s i ę na s c h a d z k ę " . Podobnie, jeśli dziewczyna w y s z ł a do n a w o ł u j ą c e g o j ą g w i z ­ d e m c h ł o p a k a , czego t a k t o w n i e p o w i n n i nie z a u w a ż y ć pozostali d o m o w ­ nicy, nie w y p a d a ł o j e j o d d a l a ć s i ę od d o m u . Permanentne i ostentacyjne uchybianie tej zasadzie m o g ł o m i e ć daleko i d ą c e konsekwencje — r ó ż n e f o r m y n a p i ę t n o w a n i a podczas ś l u b u , w y k l u c z e n i e p e w n y c h e l e m e n t ó w obrzędu itd. 7 1 U k o r o n o w a n i e m g r y prowadzonej przez m ł o d z i e ż i d o r o s ł y c h b y ł y o m ó w i o n e na w s t ę p i e k o n t r o l e przestrzegania n o r m y , podejmowane j a k ­ b y dla potwierdzenia o g ó l n e j „ n i e ś w i a d o m o ś c i rzeczy". B y ł y to d z i a ł a ­ nia w majestacie n o r m y , w y m a g a j ą c e od m ł o d y c h w y k a z a n i a się s p r y ­ t e m i p r z e b i e g ł o ś c i ą , g d y ż p r z e c i e ż m i m o wszystko dopuszczali s i ę o n i nieoficjalnie dozwolonego, ale nieodmiennie ś w i ę t o k r a d c z e g o ł a m a n i a normy. G r a owa, w y z n a c z a j ą c a j e d n y m role „ u d a j ą c y c h , iż nie w i e d z ą co s i ę dzieje", d r u g i m „ u d a j ą c y c h , że nic s i ę nie dzieje" k o n t y n u o w a n a b y ł a w s p o ł e c z n o ś c i a c h g ó r a l s k i c h t a k ż e w t r a k c i e procesu ś l u b n o - w e s e l n e g o , 6 9 Por. w n i k l i w ą obserwację T r a w i ń s k i e j , 1957, s. 164: „Stosunki przed­ ślubne, o ile tylko młodzi »nie siedzą razem i nie dają ze siebie zgorszenia, tylko mają ze sobą do czynienia« [...] były przedmiotem nagany ze strony jednych, a mil­ czącej aprobaty drugich [...]. W świetle materiału ankietowego i w y w i a d ó w tenden­ cja do pobłażania młodym, dopóki owocem [...] nie było dziecko, zaznaczyła s i ę w okolicach beskidowych". Kowalska-Lewicka, 1971, s. 27. "Kowalska-Lewicka, 1971, s. 31; T r a w i ń s k a , 1957, s. 168. 7 0 �64 RYSZARD TOMICKI k t ó r y z a c z y n a ł się „ s n y m b a m i " , c z y l i u m o w ą p r z e d ś l u b n ą . Pisze L . M a ­ licki: „Młodzi umawiają się podczas »zolyt« o przyjście na »snymby«, a obie strony zainteresowanych rodzin dowiadują się w międzyczasie przez »baby«, jak zostaną przyjęte swaty i ile mniej więcej która strona da młodym. Tymczasem w dniu umowy przygotowują się u »młoduchy« na przyjęcie s w a t ó w [...], jednak po ich nadejściu udają w domu dziewczyny, że o niczym nie wiedzą. Po wstępnych powitaniach oznajmniają swaci żartobliwie, że przyszli kupić jałówkę lub co innego, po czym dopiero »dają się do mowy«" . 72 Po uzgodnieniu w i a n a n a s t ę p o w a ł a t z w . g o ś c i n a . „ J e ż e l i m ł o d z i s i ę jeszcze n i e z b y t dobrze z n a j ą , w y c h o d z ą potem do sieni i t u b a r a s z k u j ą z a p o z n a j ą c się b l i ż e j . [...] Zazwyczaj pozostaje c h ł o p a k w t y m d n i u na noc u swej w y b r a n k i i ś p i z n i ą , aby z b a d a ć , czy nie jest p s z t y r ą [nie­ n o r m a l n i e r o z w i n i ę t ą ] " . Opis ten potwierdza dla g ó r a l i t a t r z a ń s k i c h L . K a m i e ń s k i , p i s z ą c j a k to po n a m ó w i n a c h „ m a t k a t r o s k l i w a o w y g o d ę p r z y s z ł e g o zięcia swego zaprasza na nocleg u siebie i z K a s i ą na w y r k u w y p o c z ą ć radzi, t y l k o o s t r o ż n o ś ć zaleca" . 7 3 7 4 Pierwsze n a m ó w i n y , zwane t e ż d o w i a d a m i , nie b y ł y t r a k t o w a n e j a k o oficjalne z a r ę c z y n y i nie z o b o w i ą z y w a ł y w s p o s ó b ostateczny ż a d n e j ze s t r o n . Dopiero dalsze fazy swatania, oficjalne n a m ó w i n y i z a r ę c z y n y ( z a u w a ż m y , iź s ą one s t o p n i o w y m rozszerzaniem s p o ł e c z n e g o zakresu wydarzenia) p r o w a d z i ł y do ś l u b u . Przytaczam te m a t e r i a ł y dlatego, że w p r o w a d z a j ą do r o z w a ż a ń n o w y element — ś w i a d c z ą , iż ś l u b poprzedzony b y ł o f i c j a l n y m niejako stosun­ k i e m m i ę d z y m ł o d y m i , nie zawsze o b l i g u j ą c y m jednak do o ż e n k u . A k c e n ­ t y p o ł o ż o n e z w ł a s z c z a przez Malickiego na s p r a w d z i a n o w y charakter tego z b l i ż e n i a oraz m o ż n o ś ć wycofania się k a ż d e j ze s t r o n z d a j ą się w s k a z y ­ w a ć , że b y ł a to p r ó b a seksualna p a r t n e r ó w . Analogiczne f a k t y , rejestro­ wane u S ł o w i a n wschodnich i p o ł u d n i o w y c h ( p o r ó w n a j n i ż e j ) , z d a j ą się w s k a z y w a ć na inne m o ż l i w e znaczenia. N a razie p o d k r e ś l m y t y l k o spec­ j a l n y charakter tego stosunku — b y ł o to pierwsze j a w n e z b l i ż e n i e m ł o ­ d y c h (choć w r z e c z y w i s t o ś c i n i e m u s i a ł o b y ć pierwsze). A l e d o k o n y w a ­ ł o się ono niejako p r y w a t n i e , w gronie w y ł ą c z n i e r o d z i n n y m . W t y m momencie n a j w a ż n i e j s z y jest d l a nas i n n y szczegół. Oto panna „ s p r a w d z o n a " podczas n a m ó w i n szła do ś l u b u j a k o dziewica, czego zna­ k i e m b y ł zielony w i a n e k . Z n ó w r z e c z y w i s t o ś ć s p o ł e c z n a realizuje się na d w ó c h poziomach. Ś l u b — o b r z ę d k o ś c i e l n y oraz wesele są k o l e j n y m etapem zawierania m a ł ż e ń s t w a , ale w p r z e c i w i e ń s t w i e do poprzednich 7 5 7 2 Malicki, Malicki, Cyt. za K o Malicki, s. 30; o symbolice s. 19. 7 3 7 4 7 5 1947, s. 95. 1947, s. 95-96. walska-Lewicka, 1967, s. 237. 1947, s. 99, 107-108; por. Z a w i s t o w i c z - K i n t o p f o w a , wianka G l o g e r , 1958, hasło „Wianek"; B a r t m i ń s k i , 1929, 1974, �NORMA, WZÓR I WARTOŚĆ W ŻYCIU S E K S U A L N Y M 65 m a j ą znaczenie stricte o g ó l n o s p o ł e c z n e . D z i e j ą s i ę na p ł a s z c z y ź n i e n o r ­ m a t y w n e j , są o d t w o r z e n i e m n o r m a t y w n e g o modelu, s t a n o w i ą z e s p ó ł a k ­ t ó w m a j ą c y c h na celu m . i n . zawarcie z w i ą z k u wobec c a ł e j s p o ł e c z n o ś c i i zaakceptowanie nie t y l k o nowego m a ł ż e ń s t w a , lecz t a k ż e n o w y c h , n a ­ w i ą z a n y c h d z i ę k i n i e m u w i ę z i s p o ł e c z n y c h przez m a c i e r z y s t ą g r u p ę l o ­ k a l n ą . N i e m a l wszystko, co s i ę czyni w czasie o b r z ę d o w y m , m a znacze­ nie przede w s z y s t k i m symboliczne, j a k ó w w i a n e k n i e w i n n o ś c i p a n n y młodej. POKŁADZINY K . Z a w i s t o w i c z - K i n t o p f o w a a n a l i z u j ą c o b r z ę d weselny u S ł o w i a n z a u w a ż y ł a p o d o b i e ń s t w o pierwszego jawnego stosunku seksualnego m ł o ­ d y c h do p o k ł a d z i n i i n t e r p r e t o w a ł a go j a k o p o z o s t a ł o ś ć p r a k t y k o w a n i a p o k ł a d z i n b e z p o ś r e d n i o po u m o w i e w s t ę p n e j , m a j ą c e j n i e g d y ś — przed upowszechnieniem s i ę ś l u b u k o ś c i e l n e g o — ostateczny charakter p r a w ­ n y . M o d e l o d t w o r z o n y dla s p o ł e c z n o ś c i g ó r a l s k i c h pozwala na zapropo­ nowanie i n n e j e k s p l i k a c j i . 7 6 W czasach, z k t ó r y c h p o c h o d z ą w y k o r z y s t a n e przeze m n i e m a t e r i a ł y , w ś r ó d g ó r a l i nie i s t n i a ł zwyczaj p o k ł a d z i n . P r z e j ś c i e p a n n y m ł o d e j ze stanu w o l n y c h do k l a s y z a m ę ż n y c h w y r a ż a n e b y ł o symbolicznie poprzez z a m i a n ę zielonego w i a n k a na b i a ł y (lub czepiec), co d o k o n y w a ł o s i ę po nocy p o ś l u b n e j albo n i e m a l b e z p o ś r e d n i o po ś l u b i e w k o ś c i e l e . S y m b o ­ l i k ę k o l o r ó w u w a ż a n o za w y s t a r c z a j ą c ą m a n i f e s t a c j ę uzyskania aproba­ t y społeczności lokalnej. Bardziej s k o m p l i k o w a n ą p o s t a ć m i a ł o b r z ę d weselny czy raczej p r o ­ ces z a ś l u b i n o w y , w w i e l u regionach S ł o w i a ń s z c z y z n y jeszcze w p o c z ą t ­ kach b i e ż ą c e g o stulecia. N a B i a ł o r u s i , U k r a i n i e , W i e l k o r u s i , w B u ł g a r i i i S ł o w e n i i — obok jawnego stosunku p ł c i o w e g o w i e ń c z ą c e g o s w a t y i / l u b zaręczyny — w y s t ę p o w a ł y pokładziny, będące j e d n y m z k o ń c o w y c h akor­ d ó w wesela. N i e ma p o t r z e b y w n i k a ć , czy w s p o ł e c z n o ś c i a c h t y c h i s t n i a ­ ła, czy nie i s t n i a ł a n o r m a z a b r a n i a j ą c a s t o s u n k ó w seksualnych przed ś l u ­ bem; sam f a k t defloracji d z i e w c z y n y przed ś l u b e m wystarcza dla ukaza­ nia sensu p o k ł a d z i n . R o z p a t r u j ą c t e n w ł a ś n i e schemat K . Z a w i s t o w i c z K i n t o p f o w a k o n k l u d u j e , że u w s z y s t k i c h l u d ó w s ł o w i a ń s k i c h z a r ę c z y n y b y ł y ostatecznym a k t e m z a t w i e r d z a j ą c y m u m o w ę m a ł ż e ń s k ą i n a d a j ą ­ c y m z w i ą z k o w i „ w o p i n i i publicznej s a n k c j ę p r a w n ą " . D e c y d u j ą c y m ar­ g u m e n t e m ma t u b y ć w ł a ś n i e ó w stosunek p ł c i o w y , u w a ż a n y za pozosta­ łość p o k ł a d z i n . W y s t ę p o w a n i e w ł a ś c i w y c h p o k ł a d z i n i oczepin po ś l u ­ bie k o ś c i e l n y m w y j a ś n i o n e zostaje w n a s t ę p u j ą c y s p o s ó b : „ p r a w d o p o d o b ­ nie pod w p ł y w e m K o ś c i o ł a k o ń c o w e a k t y z a ś l u b i n : p o k ł a d z i n y i oczepiny o d b y w a ć s i ę m u s i a ł y po ś l u b i e k o ś c i e l n y m i w z w i ą z k u z t e m zapewne 7 7 7 6 Zawistowicz-Kintopfowa, " Zawistowicz-Kintopfowa, 5 — Etnografia Polska, t. X X I , z. 1 1929, s. 13, 18, 19. 1929, s. 9, 16-19. �вв RYSZARD TOMICKI 7 8 ś l u b s t a ł się j e d n y m z a k t ó w z d a w i n " . S ł u s z n a konstatacja w t ó r n o ś c i ś l u b u k o ś c i e l n e g o w schemacie o b r z ę d o w y m nie i m p l i k u j e w s z a k ż e w spo­ s ó b konieczny w n i o s k u , j a k o b y p i e r w o t n i e i s t n i a ł y t y l k o jedne „ p o k ł a ­ d ź m y " . Na podstawie poprzednich u s t a l e ń m o ż n a sądzić, że w analizo­ w a n y c h przez a u t o r k ę w y p a d k a c h schemat d z i a ł a ń nie o d b i e g a ł od mode­ l u w y ż e j zrekonstruowanego. P r z y n a j m n i e j w jego ś w i e t l e m o ż n a w y ­ j a ś n i ć jednoczesne w y s t ę p o w a n i e p o z a r ę c z y n o w e g o stosunku p ł c i o w e g o oraz p o k ł a d z i n . Pierwszy j a w n y stosunek, s t a n o w i ą c y ukoronowanie u m o w y ś l u b n e j , po k t ó r y m — j a k p o d k r e ś l a wspomniana a u t o r k a •— dziewczyna z y s k i ­ w a ł a n i e k i e d y u p r a w n i e n i a c z ł o n k a r o d z i n y , m i a ł w y ł ą c z n i e charakter r o d z i n n y , p ó ł p r y w a t n y . M i a ł miejsce w gronie w y ł ą c z n i e b e z p o ś r e d n i o zainteresowanych, n a j w a ż n i e j s z ą z a ś r o l ę gra w n i m m a t k a l u b ojciec panny, k t ó r a ( y ) — j a k u polskich g ó r a l i — zezwala m ł o d y m na o f i c j a l ­ ne s p ę d z e n i e w s p ó l n i e nocy. U m o w a obu zainteresowanych stron jest przez t e n a k t seksualny j a k b y potwierdzona. J e ś l i poprzednio m ł o d z i m i e ­ w a l i ze s o b ą k o n t a k t y p ł c i o w e , r ó ż n i ł y s i ę one z a r ó w n o n i e o f i c j a l n y m charakterem, j a k i j a k o ś c i ą s p o ł e c z n ą . Oficjalne z ł ą c z e n i e p ł c i o w e s t w a ­ rza b o w i e m w i ę ź . I d ą c za R. Bastidem m o ż n a p o w i e d z i e ć , że w t y m w y p a d k u u m o w a p r z e d ś l u b n a oznacza dla j e d n o s t k i p r z e j ś c i e od p ł c i o w o ś c i - p o t r z e b y , zaspakajanej „ n i e l e g a l n i e " , na p r z e k ó r n o r m i e , do p ł c i o w o ś c i k u l t u r o w e j , czy t e ż p ł c i o w o ś c i s p o ł e c z n e j , gdzie f u n k c j a zaspokaja­ nia potrzeby zdominowana jest przez f u n k c j ę p r o k r e a c y j n ą . P i e r w s z y oficjalny z w i ą z e k sytuuje s i ę j u ż w szeregu p ł c i o w o ś c i s p o ł e c z n e j i jest znakiem agregacji d w ó c h g r u p s p o ł e c z n y c h . A l e nie jest b y n a j m n i e j r ó w n o z n a c z n y semantycznie z p o k ł a d z i n a m i i dlatego nie m u s i a ł m i e ć m o c y o b l i g u j ą c e j ; np. w ś r ó d g ó r a l i ś l ą s k i c h i s t n i a ł a , j a k s i ę w y d a j e , po­ tencjalna m o ż l i w o ś ć zerwania u m o w y p r z e d ś l u b n e j , i s t ą d b y ć m o ż e w y ­ n i k ł o u w r a ż l i w i e n i e L . M a l i c k i e g o na s p r a w d z i a n o w y charakter p i e r w ­ szego stosunku. Z a u w a ż m y , iż po ś l u b i e , a w i ę c po w ł a ś c i w y c h p o k ł a d z i nach, m o ż l i w o ś c i t a k i e j nie ma. 7 9 Potwierdzanie u m o w y p r z e d ś l u b n e j a k t e m p ł c i o w y m nie oznacza, b y s w a t y i / l u b z a r ę c z y n y b y ł y f o r m ą o s t a t e c z n ą , w y s t a r c z a j ą c ą dla p r a w ­ nego uznania z w i ą z k u m a ł ż e ń s k i e g o przez o p i n i ę s p o ł e c z n ą , o c z y m ś w i a d ­ czy sama m o ż l i w o ś ć zerwania procesu z a ś l u b i n o w e g o . W istocie stosunek ten stwarza nowe w i ę z i s p o ł e c z n e , ale o bardzo ograniczonym z a s i ę g u . W a r u n k i e m uzyskania s p o ł e c z n e j aprobaty i akceptacji b y ł o zalegalizo­ w a n i e z w i ą z k u za p o ś r e d n i c t w e m ś l u b u k o ś c i e l n e g o oraz (a d a w n i e j za­ pewne w y ł ą c z n i e ) o b r z ę d u weselnego. Charakter wesela b y ł zasadniczo odmienny od s w a t ó w czy z a r ę c z y n i nie ma potrzeby s z c z e g ó ł o w e g o udo­ w a d n i a n i a tego stwierdzenia. W y s t a r c z y p o w i e d z i e ć , że d e c y d u j ą c e zna­ czenie m i a ł o g ó l n o s p o ł e c z n y zakres o b r z ę d u , k r e u j ą c e g o n o w ą s y t u a c j ę s p o ł e c z n ą z a r ó w n o p a ń s t w a m ł o d y c h (obojga razem i k a ż d e g o z osobna), 7 8 7 9 Zawistowicz-Kintopfowa, В a s t i d e, 1969. 1929, s. 36. �NORMA, WZÓR I WARTOŚĆ W ŻYCIU S E K S U A L N Y M 67 j a k i c z ł o n k ó w ich r o d z i n oraz s ą s i a d ó w p e ł n i ą c y c h r ó ż n o r a k i e role o b r z ę ­ dowe (analogicznie b y ł o p r z y chrzcie ) . P o k ł a d z i n y z a j m o w a ł y w s t r u k t u r z e o b r z ę d u weselnego bardzo w a ż n e miejsce i w p e w n y m sensie ( w i ę z i o t w ó r c z y m ) s t a n o w i ł y o d p o w i e d n i k pierwszego oficjalnego, ale p ó ł p r y w a t n e g o stosunku seksualnego m ł o ­ d y c h . O i l e jednak w t e d y akceptacja w s p ó ł ż y c i a p ł c i o w e g o d o k o n y w a ł a się niejako w interesie w a r t o ś c i r o d z i n n y c h (i t u w a ż n e są takie m o t y ­ wacje, j a k sprawdzenie p a r t n e r k i i t p . , g d y ż prokreacja i praca, k t ó r e s ą j e j celem, m a j ą s ł u ż y ć o k r e ś l o n e j l i n i i genealogicznej), o t y l e p o k ł a d z i n y są a k t e m d o k o n y w a n y m w i m i ę w a r t o ś c i g r u p o w y c h , o g ó l n o s p o ł e c z n y c h . W i ę c e j , o i l e w w y p a d k u p i e r w s z y m m a m y do czynienia z p ł a s z c z y z n ą z a c h o w a ń r e a l i z o w a n y c h faktycznie (co nie w y k l u c z a o c z y w i ś c i e i c h zna­ kowego, symbolicznego charakteru), o t y l e w d r u g i m akt seksualny f i g u ­ r u j e w p o r z ą d k u s y m b o l i c z n y m , jest częścią o b r z ę d u (co w s z a k ż e nie m u s i w y k l u c z a ć jego r e a l n o ś c i ) . Jasne jest, że w s p o ł e c z n o ś c i a c h p r a k t y k u j ą ­ cych ó w pierwszy, r o d z i n n y stosunek w y n i k pok?adzin, g d y b y t r a k t o w a n o je j a k o r z e c z y w i s t y sprawdzian d z i e w i c z o ś c i , m u s i a ł b y ć n e g a t y w n y . A m i m o to i s t n i a ł r y g o r y s t y c z n y w y m ó g w y w o ł a n i a k r w i , i n t e r p r e t o w a ­ nej nieodmiennie j a k o d o w ó d d z i e w i c t w a p a n n y m ł o d e j ( ś w i a d e c t w e m i n ­ t e r p r e t a c j i sprawdzianowej są t e ż w y p a d k i , g d y p u b l i c z n ą d e m o n s t r a c j ę z a s t ą p i o n o u s t n ą i n f o r m a c j ą pana m ł o d e g o , b ą d ź c z e r w o n ą w s t ą ż k ą w p l a ­ t a n ą we w ł o s y dziewczyny). Jest to sytuacja analogiczna do opisanej przez Malickiego, k i e d y panna m ł o d a — m i m o co n a j m n i e j jednego d o ś ­ wiadczenia seksualnego — szła do ś l u b u w w i a n k u z i e l o n y m . W pozio­ mie, k t ó r y n a z w a ł e m n o r m a t y w n y m , d e c y d u j ą c e znaczenie ma b o w i e m symboliczna realizacja p e w n y c h d z i a ł a ń , publiczna manifestacja s y m b o l i w y r a ż a j ą c y c h i d e a ł y i w a r t o ś c i grupowe. F a k t y c z n y m celem sprawdzia­ n u b y ł o z a d o ś ć u c z y n i e n i e o b o w i ą z u j ą c y m do k o ń c a r e g u ł o m g r y . 8 0 P o k ł a d z i n y u k a z u j ą się w i ę c jako przede w s z y s t k i m s y m b o l i c z n y a k t (co nie w y k l u c z a , iż m ó g ł b y ć t a k ż e n i e k i e d y f a k t y c z n ą d e f l o r a c j ą ) do­ k o n y w a n y w i m i e n i u i dla potwierdzenia n o r m y z a k a z u j ą c e j p r z e d m a ł ­ ż e ń s k i c h s t o s u n k ó w seksualnych. I c h p o m y ś l n a realizacja jest r ó w n o ­ znaczna z daniem przez m ł o d y c h d o w o d u akceptacji w a r t o ś c i o b o w i ą z u j ą ­ cych w rodzimej s p o ł e c z n o ś c i . O d p o w i e d z i ą g r u p y jest z a ś p r z y j ę c i e m ł o ­ d y c h do s p o ł e c z n o ś c i , co w y r a ż a ł o się w k o n t y n u a c j i o b r z ę d u , d z i ę k i k t ó ­ r e m u k o n s t y t u o w a n o nowe w i ę z i s p o ł e c z n e i gospodarcze. I c h n a w i ą z a n i e s t a n o w i ł o w istocie a k t uznania m a ł ż e ń s t w a . N i e d o p e ł n i e n i e tej r e g u ł y , k t ó r e — n a l e ż y p o d k r e ś l i ć to s z c z e g ó l n i e silnie, g d y ż w r o z w a ż a n i a c h n a u ­ k o w y c h z w y k ł o się nie b r a ć pod u w a g ę p r z y z i e m n y c h spraw l u d z k i c h — m o g ł o m i e ć r ó ż n o r o d n e p r z y c z y n y , ł ą c z n i e z n i e c h ę c i ą jednego z p a r t n e ­ r ó w l u b jednego z „ a k t o r ó w " o b r z ę d u ( r e p r e z e n t u j ą c e g o interesy k t ó r e j ś z rodzin) do zawarcia z w i ą z k u , w y w o ł y w a ł o d e z a p r o b a t ę i gniew w e s e l n i - 8 0 K o m p l e k s o w ą analizę chrzcin jako zjawiska spoleczno-kulturowego przepro­ wadziła K . R u s n á k o v á , 1975. �68 RYSZARD TOMICKI k ó w , a n a w e t c a ł e j s p o ł e c z n o ś c i . Reakcja w e s e l n i k ó w m a w t y m w y p a d k u t a k i sens, j a k karanie panien z dzieckiem u g ó r a l i polskich, c h o ć odpo­ w i e d n i o do w a g i s y t u a c j i o d m i e n n ą s k a l ę k o n s e k w e n c j i i f o r m w y r a z u . Dlatego t e ż nie ma znaczenia miejsce p o k ł a d z i n (dom r o d z i c ó w p a n n y m ł o d e j l u b pana m ł o d e g o ) , ergo obiekt u l e g a j ą c y zdewastowaniu przez zawiedzionych gości. Za z ł a m a n i e r e g u ł g r y teoretycznie odpowiedzialni są b o w i e m oboje m ł o d z i , a t a k ż e i c h rodzice, z w ł a s z c z a jednak rodzice p a n n y m ł o d e j , k t ó r z y b ę d ą c ewentualnie gospodarzami p i e r w s z y c h , „ r o ­ d z i n n y c h p o k ł a d z i n " t y m bardziej w i n n i z a d b a ć o p o m y ś l n ą r e a l i z a c j ę akcji obrzędowej. * O m ó w i o n e aspekty p o k ł a d z i n i o b r z ę d u weselnego ł ą c z ą c e s i ę z ana­ l i z o w a n y m p r o b l e m e m p o z w a l a j ą s t w i e r d z i ć , że i n t e r p r e t a c j a p o k ł a d z i n j a k o sprawdzianu d z i e w i c t w a p a n n y m ł o d e j jest s ł u s z n a j e d y n i e p o d w a r u n k i e m p o d k r e ś l e n i a symbolicznego znaczenia tego a k t u . N a l e ż y on b o w i e m do p o r z ą d k u n o r m a t y w n e g o , w y n i k a z n o r m y z a k a z u j ą c e j p r z e d ­ m a ł ż e ń s k i c h s t o s u n k ó w seksualnych i s ł u ż y p o t w i e r d z e n i u w a ż n o ś c i n o r ­ m y . System n o r m a t y w n y oraz system o b r z ę d o w y s ą i n s t r u m e n t a m i rea­ lizacji w a r t o ś c i g r u p o w y c h , o g ó l n o s p o ł e c z n y c h . P o m i n ą ł e m zupełnie w t y m omówieniu m . i n . ten w y m i a r obrzędu, k t ó r y nazywa s i ę n i e k i e d y k o s m i c z n y m (a co L . S t o m m a o k r e ś l i ł w ana­ lizie p o k ł a d z i n j a k o c e l e b r a c j ę k r w i i ziemi) c h o c i a ż w i ą ż e się on t a k ż e z w a r t o ś c i a m i g r u p o w y m i . B y ć m o ż e jednak celebracja k r w i i ziemi, m a ­ j ą c a na celu „ s t w o r z e n i e pomostu m i ę d z y B o g i e m i c z ł o w i e k i e m [niebem i z i e m i ą ] d l a p r z e j ś c i a od d e s t r u k c j i do k r e a c j i " m n i e j w i ą z a ł a s i ę z pok ł a d z i n a m i , a bardziej z o f i a r ą z koguta. Tego rodzaju ofiara, p o ś w i a d c z o ­ na dla S ł o w i a n wschodnich j u ż w p o ł o w i e X w i e k u , w y s t ę p o w a ł a p o d ­ czas o b r z ę d u weselnego u U k r a i ń c ó w , W i e l k o r u s i n ó w , t z w . S ł o w i a n w ę ­ gierskich, u S e r b o - C h o r w a t ó w i B u ł g a r ó w . W Czechach starosta w e s e l n y u c i n a j ą c k o g u t o w i g ł o w ę o ś w i a d c z a ł u r o c z y ś c i e , że k r w i ą jego z w i ą z e k m a ł ż e ń s k i zatwierdza . O g ó l n y sens o f i a r y w o b r z ę d z i e w e s e l n y m , do­ tychczas i g n o r o w a n y , u k a z a ł c y t o w a n y autor analizy p o k ł a d z i n . Bez u w z g l ę d n i e n i a tego e l e m e n t u nie jest m o ż l i w e zrozumienie c a ł o ś c i o w e g o znaczenia wesela, ale t e ż nie t a k i b y ł cel mojego a r t y k u ł u . 8 1 ZAKOŃCZENIE N a z a k o ń c z e n i e c h c i a ł b y m p o ś w i ę c i ć nieco u w a g i w y n i k o m w s p ó ł ­ czesnych b a d a ń nad stosunkiem do n o r m w s p ó ł ż y c i a p ł c i o w e g o , p r o w a ­ dzonych w r a m a c h s t u d i ó w nad r e l i g i j n o ś c i ą l u d o w ą . I c h s k o n f r o n t o w a ­ nie ze z r e k o n s t r u o w a n y m w y ż e j modelem r e l a c j i m i ę d z y n o r m ą i w z o r e m u m o ż l i w i a zasygnalizowanie t e n d e n c j i p r z e m i a n d o k o n u j ą c y c h s i ę obecnie w tej dziedzinie. Jest to obraz o t y l e c i e k a w y , że wszystkie w y r ó ż n i o n e przeze m n i e tendencje n a w i ą z u j ą do t r a d y c y j n e g o m o d e l u i s t a n o w i ą konsekwencje jego t r a n s f o r m a c j i . w A b r a h a m , 1916, s. 17. �09 NORMA, WZÓR I WARTOŚĆ W ŻYCIU S E K S U A L N Y M P i e r w s z y k i e r u n e k z m i a n polega na „ w y z w o l e n i u " z dawnego m o d e l u i z m i e r z a n i u do b e z w y j ą t k o w e j akceptacji n o r m y oraz faktycznego p o d ­ p o r z ą d k o w a n i a j e j w z o r u zachowania. A . K o w a l s k a - L e w i c k a zaobserwo­ w a ł a na Podhalu, że m ł o d z i e ż k s z t a ł t o w a n a poza g r u p ą l o k a l n ą przez wzorce m o r a l n o ś c i m i e s z c z a ń s k o - k a t o l i c k i e j s k ł a n i a się — m i m o pewnego niezadowolenia d o r o s ł y c h — k u pojednaniu n o r m y i w z o r u . Z w i ą z e k tego t r e n d u ze z m i a n a m i r e l i g i j n o ś c i w i e j s k i e j z a u w a ż y ł H . K u b i a k w e wsiach nowotarskich, gdzie 7 2 % badanych a k c e p t o w a ł o n o r m ę c z y s t o ś c i p r z e d ś l u b n e j z m o t y w a c j a m i n i e m a l w y ł ą c z n i e r e l i g i j n y m i , oraz W . P i ­ w o w a r s k i w czterech w s i a c h w o k o l i c y P u ł a w (od 65,3 do 7 9 , 5 % ) . 82 D r u g i k i e r u n e k . z m i a n w y r a ż a się w odrzuceniu d a w n y c h r e g u ł g r y i u j a w n i e n i u n i e o f i c j a l n y c h poprzednio w z o r ó w zachowania. W a r i a n t ten przejawia się w negacji n o r m y i o t w a r t y m p r z y z n a w a n i u p r a w a do p r z e d ­ ś l u b n e j swobody seksualnej. W p o p u l a c j i badanej przez K u b i a k a r e p r e ­ z e n t o w a ł o go 17,7%, przez P i w o w a r s k i e g o od 10,0 do 17,5%. W obu w y p a d k a c h m o t y w a c j e b y ł y podobne: „Jak się to tylko z g ł o w ą robi i z wielkiej miłości, no to przecież nie grzech", „jak się później pobiorą, to mogą żyć z sobą", „zawsze tak było, że współżyli w okresie przedmałżeńskim" [sic], „Kościół powinien tak zaprowadzić, aby młodzi mogli się poznać rok — dwa przed ślubem. Są różne choroby i natury człowieka. Wszystkiego się nie przewidzi, to dlatego powinni", „młodzi muszą się poznać lepiej, jak się mają później żenić", „przez ten zakaz to powstają tylko niedobrane m a ł ­ żeństwa" . 83 Z a u w a ż m y , że u z e w n ę t r z n i e n i u u k r y t y c h , nie p r z y j m o w a n y c h n i e ­ g d y ś oficjalnie do w i a d o m o ś c i p r a w d t o w a r z y s z ą m o t y w a c j e o d w o ł u j ą c e się do t r a d y c y j n e g o u k ł a d u w a r t o ś c i skoncentrowanych w o k ó ł r o d z i n y jako spółki prokreacyjno-produkcyjnej. Trzeci k i e r u n e k z m i a n p r e z e n t u j ą postawy m i e s z k a ń c ó w N o w e j H u t y p o c h o d z ą c y c h ze w s i n o w o t a r s k i c h . W t y m w y p a d k u 5 0 % badanych w y ­ r a ż a a p r o b a t ę d l a p r z e d ś l u b n y c h s t o s u n k ó w seksualnych. A l e nie jest to j e d y n i e w p o r ó w n a n i u z n u r t e m d r u g i m r ó ż n i c a ilościowa. W m o t y w a ­ cjach nowohutczan eksponuje się osobisty, i n t y m n y charakter życia seksualnego, jego a u t o n o m i ę i nie konieczny z w i ą z e k z m a ł ż e ń s t w e m . Wszystkie zasygnalizowane tendencje m a j ą b e z p o ś r e d n i związek z p r z e m i a n a m i u k ł a d u s p o ł e c z n o - k u l t u r o w e g o na w s i i w y r a ż a j ą z m i a n y w systemie w a r t o ś c i , z w i ą z a n y c h g ł ó w n i e ze s t r u k t u r ą i f u n k c j a m i r o ­ d z i n y oraz j e j miejscem w g r u p i e l o k a l n e j *. 8 4 8 2 Kowalska-Lewicka, 1971, s. 34-35; K u b i a k , 1972, s. 109-110; P i ­ w o w a r s k i , 1971, s. 216. K u b i a k , 1972, s. 112; P i w o w a r s k i , 1971, s. 217. K u b i a k , 1972, s. 111-113. * Dziękuję Pani mgr K . Małkowskiej, dr L . Stommie i dr. S. Szynkiewiczowi za wiele inspirujących rozmów i krytycznych uwag. Część tych ostatnich, z pew­ nością godnych rozważenia, nie została uwzględniona w tekście, sądzę bowiem, iż artykuł w takiej postaci, jaką ma obecnie, może stanowić dogodny punkt wyjścia do dyskusji, w ł a ś n i e dzięki kontrowersyjności niektórych jego stwierdzeń. Jeśli tak się stanie, będzie to dla mnie wystarczającą satysfakcją. 8 3 8 4 �70 RYSZARD TOMICKI BIBLIOGRAFIA A B R A H A M W. 1916 Z dziejów prawa małżeńskiego w Polsce. Zezwolenie panującego lub pa­ nów na małżeństwa poddanych i świeckie opłaty małżeńskie, [w:] Księga pa­ miątkowa ku czci B. Orzechowicza, L w ó w , s. 1-70. B A C H T I N M. 1975 Twórczość Franciszka sansu, Kraków. Rabelais'ego a kultura ludowa średniowiecza i rene­ BARANOWSKI B. 1955 Sprawy obyczajowe i XVIII, Łódź. w sądownictwie wiejskim w Polsce wieku XVII BARTMIÑSKÍ J . 1974 „Jaś koniki poił" (Uwagi o stylu erotyku ludowego), „Teksty", nr 2, s. 11-24. B A S T I D E R. 1969 Rzeczywistość ków, s. 55-73. płci u ludów pierwotnych, [w:] Natura, kultura, płeć, Kra­ B E R T R A N D A. L . , W I E R Z B I C K I Z . T . 1970 Socjologia wsi w Stanach Zjednoczonych, Wrocław—Warszawa—Kraków. C A I L L O I S R. 1973 Żywioł i ład, Warszawa. C I S Z E W S K I s. 1911 Sin po grijehu, „Lud", t. X V I I , s. 261-264. 1927 Żeńska twarz, Kraków. CIUPAK E . 1973 Katolicyzm ludowy w Polsce, Warszawa. DOBROWOLSKI K. 1932 Umysłowość i moralność polska, Kraków, s. 168-204. społeczeństwa staropolskiego, [w:] Kultura staro­ DZIEJE... 1970 Dzieje folklorystyki polskiej 1800-1863. Epoka przedkolbergowska, H. Kapełuś i J . Krzyżanowskiego, Wrocław—Warszawa—Kraków. pod. red. G L O G E R Z. 1958 Encyklopedia staropolska ilustrowana, Warszawa, t. 1-2. G R Y G I E L S., T I S C H N E R J . K s . 1966 Szkic o religijności wsi współczesnej, „Znak", nr 150, s. 1455-1473. KĘTRZYŃSKI W. 1968 O Mazurach, Olsztyn. KŁOSKOWSKA A. 1962 Wzory i modele giczne", nr 2. w socjologicznych badaniach rodziny, „Studia Socjolo­ KOŁAKOWSKI L . 1967 Kultura i fetysze, Warszawa. K O W A L S K A - L E W I C K A A. 1967 Młodzież wiejska na Podhalu w pierwszej połowie XIX wieku (w świetle anonimowej relacji), „Łódzkie Studia Etnograficzne", t. I X , s. 225-241. 1971 Tradycyjne normy obyczajowe w kontaktach młodzieży na Podhalu, „Rocz­ niki Socjologii Wsi", t. X I , s. 23-36. K U B I A K H. 1972 Religijność a środowisko społeczne. Studium zmian religijności pod wpły­ wem ruchów migracyjnych ze wsi do miasta, Wrocław—Warszawa—Kraków— Gdańsk. KUCHOWICZ z. 1957 Z dziejów Warszawa. obyczajów polskich w wieku XVII L E W A D A J . A. 1968 Społeczna natura religii, Warszawa. i pierwszej polowie XVIII, �71 NORMA, WZÓR I WARTOŚĆ W ŻYCIU S E K S U A L N Y M M A K A R C Z Y K W. 1971 Przyswajanie innowacji, Wrocław—Warszawa—Kraków—Gdańsk. MALEWSKA H. 1967 Kulturowe i psychospołeczne determinanty życia seksualnego, Warszawa. MALICKI L. 1947 Materiały do kultury społecznej graficzne", t. V I , s. 77-126. górali śląskich, „Prace i Materiały Etno­ M A R K O W S K A D. 1964 Rodzina w środowisku wiejskim. Studium wsi podkrakowskiej, Wrocław— Warszawa—Kraków. 1965 Rodzina wiejska na terenie dawnej Puszczy Zielonej, [w:] Kurpie. Puszcza Zielona, red. A. Kutrzeba-Pojnarowa, Wrocław—Warszawa—Kraków, t. I I I , s. 95-161. 1968 Religijność i laickość w modelach i wzorach rodziny wiejskiej na Podla­ siu, „Roczniki Socjologii Wsi", t. V I I I , s. 119-152. 1970 Rodzina wiejska na Podlasiu 1864-1964, Wrocław—Warszawa—Kraków. MAZUR J . 1902 O miłości u ludu w życiu i pieśni, „Lud", t. V I I I , s. 225-244. MOSZYŃSKI к . 1928 Polesie wschodnie. Materiały etnograficzne z wschodniej mozyrskiego oraz z powiatu rzeczyckiego, Warszawa. części b. powiatu MUKAfiOVSKY j . 1970 "Wśród znaków PIWOWARSKI i struktur, Warszawa. w. 1971 Religijność szawa. wiejska w warunkach urbanizacji. Studium socjologiczne, War­ P O N I A T O W S K I s. 1932 Etnografia Polski, [w:] Wiedza o Polsce, t. I I I , Warszawa. ROSIAK т. 1970 O niektórych zwyczajach dotyczących młodzieży wiejskiej w wie, pow. Łask, „Łódzkie Studia Etnograficzne", t. X I I , s. 169-173. Rembieszo- RUSNÁKOVA к . 1975 Kmotrovstvo pis). (Analýza spoločenskokulturneho celku), Bratislava (maszyno­ STOMMA L . 1975 Rytuał pokładzin X I X z. 1, s. 51-64. w Polsce. Analiza strukturalna, „Etnografia Polska", t. SZCZEPAŃSKI J . 1972 Elementarne pojęcia socjologii, Warszawa. THORÉ L . 1969 Język i rzeczywistość płci, [w:] Natura, kultura, płeć, Kraków, s. 74-109. T R A WIŃSKA M. (TRAWINSKA-KWAŚNIEWSKA M.) 1957 Sytuacja społeczna kobiety wiejskiej w ziemi krakowskiej w latach 18801914, „Prace i Materiały Etnograficzne", t. X z. 2, s. 129-205. 1971 Wychowanie seksualne młodzieży wiejskiej w rodzinie i grupie rówieśni­ czej, „Roczniki Socjologii Wsi", t. X I , s. 37-54. TUROWSKI j . 1967 Rodzina chłopska w okresie lat 1864-1914 w świetle skich, „Łódzkie Studia Etnograficzne", t. I X , s. 203-224. źródeł pamiętnikar­ T Y S Z K A z. 1974 Socjologia rodziny, Warszawa. W I E R U S Z E W S K A M. 1966 Obrzędy recepcyjne wieku dojrzałego w Bełchatowskiem, „Łódzkie Studia Etnograficzne", t. V I I I , s. 25-82. 1969 Sankcja opinii publicznej w polskich obrzędach i zwyczajach ludowych, „Etnografia Polska", t. X I I I z. 1, s. 63-72. �72 RYSZARD TOMICKI 1970 Kontrola społeczna prokreatywnej funkcji rodziny w świetle bełchatowskiej, „Łódzkie Studia Etnograficzne", t. X I I , s. 45-55. 1971 Lokalna kontrola społeczna jako czynnik wychowawczy w wiejskim, „Roczniki Socjologii Wsi", t. X I , s. 9-21. badań wsi środowisku WIERZBICKI z. т. 1963 Zmiąca w pół wieku później, Wrocław—Warszawa—Kraków. W I T K O W S K A A. 1972 Stawianie, my lubim sielanki, Warszawa. ZADROŻYNSKA A. 1974 Zawarcie małżeństwa. Analiza systemu wartościowania, Warszawa. ZAWISTOWICZ-KINTOPFOWA K . 1929 Zawarcie małżeństwa szczególnym uwzględnieniem przez kupno w polskich obrzędach weselnych roli orszaku pana młodego, Kraków. — ze � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/002c3cbed890139b5ab297bb9e77fb59.pdf 3f1a57faac5c44324fb2c5372562ebdc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:826 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:759 Title A name given to the resource Problemy etnografii proponowane do omówienia w zbiorczym referacie Podsekcji Historii, Archeologii i Historii Kultury Materialnej na II Kongres Nauki Polskiej / ETNOGRAFIA POLSKA 1974 t.18 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1974 t.18 z.2, s.19-22 Creator An entity primarily responsible for making the resource Burszta, Józef Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Część A R T Y K I U Ł Y „Etnografia P o l s k a " , t. X V I I I z. 2 JOZEF BURSZTA PROBLEMY ETNOGRAFII PROPONOWANE DO OMÓWIENIA W ZBIORCZYM REFERACIE PODSEKCJI HISTORII, ARCHEOLOGII I HISTORII K U L T U R Y MATERIALNEJ NA I I KONGRES N A U K I POLSKIEJ Etnografia (obejmująca d y s c y p l i n y zwane gdzie indziej etnologią i antropologią kulturową l u b n a u k a m i etnologicznymi) należy do t y c h n a u k społecznych i h u m a n i s t y c z n y c h , które mają ścisły związek z życiem społeczeństw, zwłaszcza n a r o d o w y c h . Zgodnie z głównym celem n a u k etnologicznych, j a k i m jest uchwycenie prawidłowości rządzących p o ­ w s t a n i e m , r o z w o j e m i różnicowaniem się k u l t u r y ludzkości oraz zbadanie, j a k to zróżnicowanie wyznacza stosunki międzyludzkie — etnografia p o l ­ ska już od początku X I X w i e k u zajęła się szczególnie analizą chłopskiej k u l t u r y l u d o w e j , skupiła uwagę na n a r o d o w y c h wartościach tkwiących w tej k u l t u r z e jako podstawie kształtowania się k u l t u r y narodowej. Pokolenia badaczy i teoretyków k u l t u r y X I X w i e k u pozostawiły bo­ gatą dokumentację k u l t u r y l u d o w e j w j e j regionalnych odmianach i w e wszystkich i s t o t n y c h aspektach, a także w p i e r w s z y c h s y n t e t y c z n y c h zarysach. W h i s t o r i i t y c h badań zapisały się chlubnie znakomite nazwiska. W i e l e nazwisk polskich badaczy zawiera h i s t o r i a e t n o g r a f i i Słowian, D a ­ lekiego Wschodu, Oceanii, A f r y k i , A m e r y k i . Znane są one także w świe­ cie w zakresie uniwersalnej t e o r i i k u l t u r y . W Polsce L u d o w e j nastąpił i s t o t n y rozwój etnografii. Powiększyła się liczba ośrodków u n i w e r s y t e c k i c h do sześciu, w t y m jednak t y l k o czte­ r y kształcące a k t u a l n i e specjalistów z tej dziedziny; rozszerzyła się zna­ cznie kadra naukowa, zwiększyła się sieć muzeów etnograficznych i działów etnograficznych w muzeach ogólnych, wzrosło poważnie piśmiennictwo etnograficzne związane zarówno z ośrodkami P A N , z uniwersytetami, z Polskim Towarzystwem Ludoznawczym, jak i z muzeami. D o szczególnych osiągnięć należy doliczyć też d o p r o ­ wadzenie do ogólnokrajowych a k c j i badawczych i w y d a w n i c z y c h , j a k Polskiego A t l a s u Etnograficznego, A t l a s u Polskich Strojów L u d o w y c h czy e d y c j i już słynnego w świecie w y d a w n i c t w a , j a k i m są Dzieła wszy- �20 JOZEF BURSZTA stkie Oskara K o l b e r g a mające objąć 80 tomów. Znaczne efekty osiągnięto w zakresie e t n o g r a f i i poszczególnych regionów oraz w i e l u w y b r a n y c h problemów. Ostatnie zwłaszcza dziesięciolecie przyniosło rozszerzenie p r z e d m i o t u zainteresowań e t n o g r a f i i poza tradycyjną kulturą ludową. Równolegle z podniesieniem poziomu teoretyczno-metodologicznego i przy rozwija­ jącej się współpracy z n a u k a m i p o k r e w n y m i nastąpiło wzmożenie zainte­ resowań ogólną teorią k u l t u r y , co znalazło w y r a z w badaniach procesów przeobrażeń k u l t u r p l e m i e n n y c h i chłopskich w n u r c i e zmian współczes­ nego świata. Szczególną uwagę zwrócono na uchwycenie i wyświetlenie przeobrażeń t r a d y c y j n e j spuścizny k u l t u r o w e j i j e j r o l i w procesie t w o ­ rzenia się społeczeństw nowoczesnych, zwłaszcza socjalistycznych. P r z e d ­ m i o t e m badań stały się więc •— obok społeczeństwa polskiego — także w y b r a n e regiony A m e r y k i Łacińskiej, A f r y k i , Oceanii oraz niektóre spo­ łeczeństwa z r o d z i n y krajów socjalistycznych: Bułgaria, Jugosławia, r a ­ dzieckie r e p u b l i k i środkowoazjatyckie i Mongolia. Z r a c j i swego p r o f i l u n a u k i etnograficzne są powołane do współdzia­ łania w pierwszoplanowych problemach badawczych n a u k i polskiej. W k o m p l e k s o w y c h badaniach n a d kulturą narodową zmierzać się będzie do: uzupełnienia l u k w zakresie p r o b l e m a t y k i etnogenezy Słowian i etno­ graficznych m o n o g r a f i i regionów Polski; zwiększenia n a c i s k u n a r e j e s t r a ­ cję (przy współpracy muzeów) l u d o w e j twórczości a r t y s t y c z n e j ; szeroko z a k r o j o n y c h badań n a d f o l k l o r e m ; w oparciu zaś o założenie t e o r i i k u l ­ t u r y do opracowania zespołowym wysiłkiem syntezy e t n o g r a f i i Polski i teorii k u l t u r y ludowej. Te badania i prace ukażą istotne r y s y dziejów k u l t u r y narodowej od strony j e j w i e l o r a k i c h żywotnych powiązań z kulturą pracującego l u d u , uwydatnią osiągnięcia i b r a k i przeszłości, odtworzą mechanizm i w z o r y f u n k c j o n o w a n i a k u l t u r y w a r s t w n i e e l i t a r n y c h , j a k i określonych systemów wartości, postaw i działań. W t y c h k i e r u n k a c h prac etnologicznych mieści się ogromna (aktualna i przyszła) użyteczność dla modelowania i urzeczywistnienia socjalistycz­ nej k u l t u r y narodowej, zwłaszcza dla p r o g r a m o w a n i a i realizacji p o l i t y k i k u l t u r a l n e j . Chodzi t u głównie o znaczenie w i e d z y histoiryczno-łkulturowej w kształtowaniu osobowości j e d n o s t k i l u d z k i e j w procesach j e j so­ cjalizacji, o w y d o b y w a n i e z t r a d y c j i k u l t u r o w e j t y c h wartości, które mają siłę kształtowania h u m a n i s t y c z n y c h postaw i dążeń, pozwalają zro­ zumieć sens i znaczenie zachodzących przemian, przyśpieszają świadome w n i c h uczestnictwo i stwarzają psychospołeczne k o m p o n e n t y osobowości j e d n o s t k i zgodnie z interesem społeczeństwa. Właśnie n a u k i etnologiczne zdolne są wydobyć, ukazać i popularyzować t e wszystkie wartości. Mają one też za zadanie badanie t y c h w s z y s t k i c h procesów — głównie na p r z y - �PROBLEMY ETNOGRAFII 21 kładzie w y b r a n y c h społeczności l o k a l n y c h — w n u r c i e bieżącego życia, gdzie mogą ujawniać się nie t y l k o zaobserwowane prawidłowości, ale dzięki n i m mogą powstawać k o n k r e t n e w y t y c z n e , n p . w p l a n o w a n i u m i ­ k r o s t r u k t u r społecznych i i c h w y r a z u k u l t u r o w e g o . Badania t a k i e nie mogą j e d n a k ograniczyć się do r a m społeczeństwa narodowego, choć jest ono t u najistotniejsze. Będą one musiały być rea­ lizowane — w większej j e d n a k niż dotąd mierze — w łączności i w e współpracy z b a d a n i a m i i n n y c h ośrodków europejskich, szczególnie w k r a j a c h socjalistycznych. P o w i n n n y one obejmować także — również w zwiększonym niż dotąd stopniu — niektóre k u l t u r y plemienne czy spo­ łeczeństwa z krajów pozaeuropejskich. K u l t u r a świata staje się b o w i e m coraz bardziej powiązaną całością, podlegającą p o d o b n y m prawidłowo­ ściom przeobrażeń. Poważna r o l a społeczna n a u k etnologicznych i czekające w i e l k i e za­ dania będą t r u d n e do urzeczywistnienia bez z m i a n dotychczasowego sta­ tusu i s y t u a c j i organizacyjnej tej d y s c y p l i n y . Chodzi przede w s z y s t k i m 0 u t w o r z e n i e — j a k to jest z dawna w k r a j a c h socjalistycznych — p l a n o ­ wanego już przed k i l k u l a t y I n s t y t u t u N a u k Etnologicznych P A N . B r a k dotąd takiego i n s t y t u t u odbił się u j e m n i e n a w i e l u odcinkach. Zadania I n s t y t u t u N a u k Etnologicznych byłyby duże. Byłby o n niezbędnym ośrod­ k i e m odpowiadającym w y m o g o m współczesnego w a r s z t a t u naukowego 1 sterującym n a c z e l n y m p r o b l e m e m — teorią k u l t u r y . T y l k o w jego r a ­ mach organizacyjnych można b y : 1) scalić folklorystykę (istnieją t u że­ nujące zaniedbania badawcze), badania sztuki l u d o w e j oraz e t n o m u z y k o logię — rozbite dotąd między różne ośrodki organizacyjne — z całością przedmiotową n a u k etnologicznych; 2) opracować całościowy p l a n badań z u w y d a t n i e n i e m wszystkich jego dotychczasowych l u k i określić per­ s p e k t y w i c z n y rozwój d y s c y p l i n y z i c h synchronizacją w całym k r a j u ; 3) podjąć badania i zadania podstawowe służące zarówno całej dyscyp­ l i n i e , j a k i p r a k t y c e życia spoleczno-kulturalnego, n p . w zakresie p o p u ­ l a r y z a c j i osiągnięć n a u k i w społeczeństwie i pomocy w p r o g r a m o w a n i u i k i e r o w a n i u procesami k u l t u r y współczesnej; 4) stworzyć pełne możli­ wości p r a c y ośrodkowi d o k u m e n t a c j i i i n f o r m a c j i etnograficznej, w r a z z centralą bibliograficzną; 5) wprowadzić szeroko zakrojone studia z za­ k r e s u muzeologii oraz koordynację prac i zadań między I n s t y t u t e m a m u z e a m i e t n o g r a f i c z n y m i oraz P o l s k i m T o w a r z y s t w e m L u d o z n a w c z y m z jego l i c z n y m i agendami; 6) rozwinąć należyte k o n t a k t y i wymianę z ośrodkami zagranicznymi, na którym t o o d c i n k u istnieje dużo braków i zaniedbań. Chodziłoby następnie o utworzenie w P A N reprezentacji e t n o g r a f i i (której dotąd w ogóle nie ma) w postaci K o m i t e t u N a u k Etnologicznych (czy E t n o l o g i i l u b A n t r o p o l o g i i K u l t u r y ) . �22 JOZEF BURSZTA W związku z d y n a m i c z n y m r o z w o j e m naszego życia naukowego i k u l ­ turalnego zarysowuje się coraz większe zapotrzebowanie na pracowników z wykształceniem etnograficznym. Pociąga t o za sobą konieczność roz­ szerzenia studiów u n i w e r s y t e c k i c h na wszystkie ośrodki etnograficzne, a także potrzebę kształcenia w f o r m i e studiów d o k t o r a n c k i c h , p r z y rów­ noczesnej możliwości pogłębienia kształcenia młodej k a d r y także w ośrod­ kach zagranicznych. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1d9ac5dbe9c675daf7cb122e3abd382d.pdf fc9d57e2fba8ddbc11c549546e8c1057 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6081 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource etnografia polska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5670 Title A name given to the resource Spis treści/ ETNOGRAFIA POLSKA 2010 t.54 z.1-2 Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN Language A language of the resource pol., ang. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SPIS TREŚCI ARTYKUŁY Iwona K a b z i ń s k a – „Ludzie się zmienili...” Z badań nad doświadczaniem postsocjalistycznej transformacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . „People have changed...”. Remarks on the experience of postsocialist transformation . . . . Aleksandra R z e p k o w s k a – W drodze na zesłanie. Rozważania na temat relacji międzyludzkich w czasie transportu do Związku Radzieckiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . On the road to the exile. Some thoughts about interpersonal relations during a transport to the Soviet Union . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Maciej K u r c z – Dżuba – miasto pogranicza afrykańskiego. Analiza różnych aspektów doświadczenia pograniczności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Juba – the city on the African borderland. Analysis of different aspects of borderness experience . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Michał R y d l e w s k i – W stronę teorii i historii kultury. Spojrzenie na teorię stylów myślowych Ludwika Flecka. Część II . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . In the site of a theory and history of culture. A glance on Ludwik Fleck’s theory of thought styles. Part II . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dobrochna O l s z e w s k a – Mniejszość chińska pośród ludności indonezyjskiej. Studium przypadku z Sumatry Zachodniej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chinese minority among Indonesian population. The case study from West Sumatra . . . Aleksandra Z a l e w s k a – Tradycyjna kawa po turecku w oczach albańskich emigrantów w Polsce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Traditional Turkish coffee in the eyes of Albanian emigrants in Poland . . . . . . . . . . . . . . . . Agnieszka S z c z e p a n i a k - K r o l l – Adaptacja niemieckich transmigrantów w Poznaniu Adaptation of German transmigrants in Poznan . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5 22 23 45 47 64 65 87 89 111 113 129 131 153 STUDIA I MATERIAŁY Wiaczesław S t e p a n o w – Tradycyjna kultura ludności ukraińskiej w Besarabii w XIX i na początku XX wieku. Rys historiograficzny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Traditional culture of Ukrainians in Bessarabia in the XIX and the beginning of the XX century. Historiographic sketch . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Andrzej W o ź n i a k – Z badań nad kolonizacją rosyjską we wsi mazowieckiej XIX i początku XX wieku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . From the studies on Russian colonization in Mazovia in the XIX and the beginning of the XX century . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 155 169 171 191 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE Andrzej Furier, Polacy w Gruzji, Wydawnictwo Trio, Warszawa 2009, ss. 451 – Iwona Kabzińska 193 Lila Abu-Lughod, Veiled sentiments. Honor and poetry in a Bedouin society, University of California Press, Berkeley-Los Angeles-London 1999 (II wydanie), ss. 356 – Anna Malewska-Szałygin . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 198 �Na pograniczu „nowej Europy”. Polsko-ukraińskie sąsiedztwo, pod redakcją Magdaleny Zowczak, Wydawnictwo DiG, Warszawa 2010, ss. 744 – Wojciech Lipiński . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Łukasz Smyrski, Ajdyn znaczy księżyc. Narody południowej Syberii, Wydawnictwo DiG, Warszawa 2008, ss. 216 – Wojciech Lipiński . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Aleksandr Prigarin, Russkie staroobrâdcy na Dunae. Formirovanie étnokonfessional’noj obŝnosti v konce XVIII – pervoj polovinie XIX vv., SMIL – Archeodoksja, Odessa-Izmaił-Moskwa 2010, ss. 528 – Wojciech Lipiński . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Jerzy Dębski, Joanna Talewicz-Kwiatkowska, Prześladowania i masowa zagłada Romów podczas drugiej wojny światowej w świetle relacji i wspomnień, Wydawnictwo DiG, Stowarzyszenie Romów w Polsce, Warszawa 2007, ss. 272 – Dorota Łuszczek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 199 204 208 213 Informacja dla autorów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 217 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5ddac22002a8aec934496b18c9e0e3d0.pdf dc1cb7a76b4e11f058c428ccff2073dd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6082 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource transformacja ustrojowa postsocjalizm Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5671 Title A name given to the resource "Ludzie się zmienili"...Z badań nad doświadczeniem postsocjalistycznej transformacji / ETNOGRAFIA POLSKA 2010 t.54 z.1-2 Description An account of the resource Etnografia Polska 2010 t.54 s.5-21 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kabzińska, Iwona Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A R T Y K U Ł Y „Etnografia Polska”, t. LIV, 2010, z. 1–2 PL ISSN 0071-1861 IWONA KABZIŃSKA Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa „LUDZIE SIĘ ZMIENILI...” Z BADAŃ NAD DOŚWIADCZANIEM POSTSOCJALISTYCZNEJ TRANSFORMACJI Dawniej ludzie byli bardziej solidarni, pomagali sobie, nie było takiego egoizmu jak teraz. [...] Ludzie nie liczą się ze sobą, traktują jak przedmioty, Dlatego tak łatwo kogoś zabić, skrzywdzić, zabija się przecież przedmiot, a nie człowieka. Ludzie nie szanują drugiego człowieka, ani jego własności1; Czy to przez te pieniądze ludzie tak się zmienili?2 I Ludzie się zmienili. Po roku 1989 – przełomowym dla Polski i wielu innych krajów Europy – twierdzenie to słyszałam dziesiątki razy podczas rozmów ze znajomymi, z osobami korzystającymi z tych samych środków komunikacji miejskiej, podróżującymi tym samym pociągiem, robiącymi zakupy w tym samym sklepie osiedlowym lub na pobliskim bazarku, czekającymi w kolejce do lekarza. Przysłuchiwałam się też rozmowom prowadzonym przez różne osoby w przestrzeni publicznej. Podczas nich często pojawiała się informacja o zmianach, jakim uległ człowiek i jego relacje z innymi ludźmi. Zmiany te były zawsze oceniane negatywnie. Wspomniane zjawisko nie jest jedynie rodzimą specyfiką. Wskazywali na nie również mieszkańcy Białorusi, Litwy i Ukrainy, z którymi miałam okazję rozmawiać podczas pobytów badawczych w tych krajach3. Moimi rozmówcami, zgodnie z przyjętymi Autorką tych słów jest dwudziestoletnia mieszkanka Torunia. Pytanie to zadała starsza kobieta, z którą rozmawiałam wiosną 2008 roku w pociągu na trasie Warszawa–Toruń. 3 W latach 1992–1998, realizując plany naukowe Instytutu Archeologii i Etnologii PAN, prowadziłam prace badawcze w zachodnich i centralnych rejonach Republiki Białorusi. Ich celem było określenie wyznaczników tożsamości etnicznej/narodowej mieszkających na tych obszarach osób identyfikujących się jako Polacy oraz wskazanie wydarzeń mających zasadniczy wpływ na uformowanie tej identyfikacji. Interesowało mnie również funkcjonowanie społeczności lokalnych w zmieniających się warunkach historyczno-politycznych, sposoby doświadczania i oceniania zmian, ich znaczenie dla ludzkich biografii. Wyniki badań przedstawiłam m.in. w monografii Wśród „kościelnych Polaków”... (Kabzińska 1999).W latach 2004–2005 przeprowadziłam kolejne badania w Republice Białorusi. Objęłam nimi także wybrane obszary Republiki Litewskiej (lata 2004–2008) i Ukrainy (rok 2004). Wspomniane prace stanowiły część projektu „Polskie dziedzictwo kulturowe w nowej Europie” (PBZ-KBN-085/H01/2002). Prowadzone podczas nich rozmowy dotyczyły m.in. przemian systemowych zapoczątkowanych w końcu ubiegłego stulecia, ich efektów, kosztów społecznych, postaw wobec obecnej transformacji i związanych 1 2 �6 IWONA KABZIŃSKA założeniami, były przede wszystkim osoby należące do polskiej mniejszości. O procesach transformacji rozmawiałam jednak również z przedstawicielami innych grup etnicznych/narodowych: Litwinami, Ukraińcami, Białorusinami i Rosjanami. Tu również pojawiały się informacje o negatywnych zmianach w sferze ludzkich zachowań. Grupa moich rozmówców była zróżnicowana. Tworzyli ją mieszkańcy wiosek, miast i miasteczek, reprezentujący różne środowiska i grupy wiekowe. Ludzie wykształceni i „prości”, z 3–4 klasami szkoły podstawowej, pracownicy kołchozów i fabryk, urzędnicy, nauczyciele, duchowni, wykładowcy wyższych uczelni, uczniowie szkół średnich i studenci, emeryci i osoby czynne zawodowo. Większość z nich łączyło krytyczne spojrzenie na współczesne przemiany. Na zmiany w sferze stosunków międzyludzkich wskazywano najczęściej spontanicznie. Pytano: „Co się stało z ludźmi?” Niektórzy rozmówcy szukali przyczyn w obecnej transformacji systemowej, inni pozostawiali to pytanie bez odpowiedzi, ograniczając się do zasygnalizowania niepokojącego ich zjawiska. Mówiąc o zmianach, odwoływano się przede wszystkim do własnych doświadczeń lub/i przeżyć innych osób, znanych rozmówcom bezpośrednio lub z opowieści. Ważne źródło wiedzy o wielu współczesnych zjawiskach stanowiły media. Ludzie starsi i w średnim wieku porównywali obecne czasy z utrwalonym w ich pamięci obrazem przeszłości (okres międzywojenny, wojna, lata powojenne, kolejne etapy socjalizmu). Międzywojnie, wspominane przez najstarszych rozmówców (niezależnie od ich wykształcenia i pochodzenia społecznego), było najczęściej idealizowane. Szczególnie podkreślano głęboką religijność osób żyjących w tamtych czasach, wiarę przenikającą każdą sferę ich działań, będącą podstawą autentycznej wspólnoty, podzielającej te same wartości, przekonania, ideały, postępującej zgodnie z nimi. Wskazywano na autorytet, jakim cieszyło się duchowieństwo. Podkreślano także rolę religii i związanych z nią praktyk (systematyczny udział w nabożeństwach, wspólna, codzienna, modlitwa w rodzinach, przystępowanie do spowiedzi i komunii św.) w wychowaniu młodego pokolenia. Z przeprowadzonych przeze mnie rozmów wynika, że wychowanie miało istotny wpływ na kształtowanie stosunków międzyludzkich opartych na życzliwości, szacunku, trosce o drugiego człowieka, uczciwości, odpowiedzialności, pragnieniu unikania konfliktów, a także na umiejętności wybaczania. Rozmówcy podkreślali, że dawniej ludzie spędzali ze sobą znacznie więcej czasu niż obecnie, co sprzyjało życiu rodzinnemu i sąsiedzkiemu. Więzi rodzinne były bardzo silne. Członkowie rodzin i lokalnych społeczności pomagali sobie wzajemnie, troszczyli się o siebie. Małżeństwa – jak twierdzono – były trwałe, a małżonkowie pozostawali sobie wierni przez całe życie. Dzieci pomagały rodzicom w gospodarstwie i były im posłuszne. Poważaniem cieszyły się osoby starsze, nauczyciele, księża. Sposób widzenia wielu zjawisk, mających wyróżniać okres międzywojenny, znakomicie ilustruje następująca wypowiedź: z nią problemów. Jednym z celów było określenie charakteru relacji między polską mniejszością etniczną/ narodową w poszczególnych krajach i grupą dominującą. Wyniki badań prezentuję w książce Między pragnieniem ideału a rzeczywistością... (Kabzińska 2009). �„LUDZIE SIĘ ZMIENILI...” 7 Dawniej wychowanie było bardziej religijne i patriotyczne. Rodzice poświęcali dzieciom więcej czasu, chociaż dużo pracowali. [...] Najważniejsza, najwspanialsza jest rodzina, daje oparcie. Najważniejsze są więzi rodzinne, potem dopiero – przyjaciele. [...] Rodzice dawali dzieciom dobry przykład, wspólnie odmawiali pacierz, śpiewali [...]. Wspólnie kolędowali. [...] Był obowiązek pomóc. Ksiądz miał autorytet, tak samo jak nauczyciele. [...] Młodzież nie była taka rozwydrzona i zdeprawowana jak teraz. No – nie cała. Słuchali starszych, szanowali [...] Ludzie czytali, śpiewali dużo, wspólnie bawili się, tańczyli, pomagali sobie. Teraz się nie potrzebują, izolują się od siebie. [...] Pewnie, że się i pokłócili, ale umieli przeprosić, wybaczyć, nie żywili długo urazy (kobieta, lat 88, Wilno). Kiedy słuchałam wspomnień z lat międzywojennych, miałam wrażenie, że żyjący w tych czasach ludzie byli niemal doskonali. W trakcie dalszych rozmów jednak, pozwalających na szczegółowe omówienie różnych kwestii, w idealnym obrazie pojawiały się pęknięcia. Wychodziło np. na jaw, że w lokalnych społecznościach były przypadki przestępstw4. Zdarzały się kradzieże, oszustwa, zdrady, konflikty sąsiedzkie, czasem nawet zabójstwa lub/i samobójstwa. Częstym zjawiskiem było pijaństwo. Mimo problemów, z jakimi w okresie międzywojnia borykało się wiele osób (najczęściej wymieniano drożyznę, obowiązek płacenia bardzo wysokich podatków, konieczność drastycznego oszczędzania pieniędzy), lata te wspominane są jako wesołe. Z nostalgią mówiono o wspólnym spędzaniu czasu przez członków rodzin i lokalnych społeczności, uprzyjemniającym życie, dającym poczucie bliskości, sprzyjającym kształtowaniu silnych i trwałych więzi międzyludzkich, obejmujących różne pokolenia. Z sentymentem mówiono o wieczorkach, podczas których śpiewano i tańczono, a także wykonywano niektóre prace, np. przędzenie lnu. Na Wileńszczyźnie, oprócz wieczorków, popularne były tzw. dzianuszki – spotkania odbywające się w ciągu dnia. Uczestniczyły w nich głównie kobiety (w wieczorkach brali udział także mężczyźni), które „przędły, szyły, cerowały, umilając sobie monotonną pracę przyśpiewkami, żartami i rozmową. Starsze wspominały dawniejsze czasy, snując różne opowieści o życiu prawdziwym i nieprawdziwym” (Mroczkowska 2005, s. 29). Moi rozmówcy twierdzili, że przed II wojną światową nie występowały powszechne dziś zjawiska, takie jak korupcja, przestępczość na szeroką skalę (kradzieże, zabójstwa, oszustwa), wszechobecny alkoholizm, brak szacunku dla człowieka, rozwody, życie „na kocią łapę”. Radykalne zmiany miała dopiero przynieść wojna i lata powojenne5. W tym czasie na wschodnich terenach Europy, podobnie jak na innych obszarach objętych działaniami wojennymi, „przestały [...] mieć sens dawne normy i wartości. [...] [Wojna] podważyła wizję wszechświata, hierarchię społeczeństw, świętość 4 Świadczą o tym również materiały archiwalne. Jednym z licznych, znanych mi, przykładów jest „Sprawozdanie wojewody nowogródzkiego o ogólnym stanie województwa w latach 1936–1937”, na które natrafiłam w Państwowym Archiwum Obwodu Grodzieńskiego w Grodnie. W rozdziale o bezpieczeństwie publicznym jest m.in. mowa o wzroście przestępczości w tym okresie – liczby napadów rabunkowych, ciężkich uszkodzeń ciała, kradzieży z pól i lasów, przypadków zakłócania porządku publicznego (PAOG, sygn. F. 551, Op. 1, Sp. 342). 5 Należy zauważyć, że w okresie międzywojennym osoby, z którymi rozmawiałam były najczęściej bardzo młode, mogły więc nie mieć wiedzy o wielu zjawiskach. Czas mógł też zatrzeć pamięć o negatywnych doświadczeniach z lat ich dzieciństwa i młodości. �8 IWONA KABZIŃSKA narodzin, posłannictwo kobiet, rycerskość mężczyzn, intymność ludzkich więzi, wstydliwość ciała i jego czynności, skuteczność gestów nieagresji. Podważyła więc całą kulturę. Stała się znakomitą pożywką odczłowieczenia. Na niej się usadowiły wschodnio-europejskie «demokracje ludowe», realny socjalizm, komunizm. Nimi też (choć nie masowo) zafascynował się «zachód», gdzie obfitość dóbr cywilizacyjnych separowała ludzi od siebie, stwarzając im pozory niezależności, samostanowienia, odrębności. Normy współżycia stawały się coraz mniej potrzebne, redukowano je więc do niezbędnych minimów, sygnalizując tylko formalnymi symbolami. W krajach realnego socjalizmu pozornie niekonfliktowe współistnienie społeczeństwa zostało zapewnione dzięki hierarchii partyjnej i jej administracji, realizującej dokładnie okreś­lone wytyczne” (Zadrożyńska-Barącz 1996, s. 25). Wielu mieszkańców Litwy i Białorusi, z którymi rozmawiałam podczas badań, twierdziło, że po wojnie nastąpił niebywały upadek kultury osobistej, wszechobecne stało się chamstwo6. Zdaniem rozmówców, szczególnie rażące było ono w zachowaniach nauczycieli. Większość z nich, w przeciwieństwie do osób, które pracowały w przedwojennych szkołach, nie potrafiła się kulturalnie zachować. Gorliwie służąc nowej władzy, głosząc upowszechnianą przez nią ideologię, nauczyciele mieli też jedynie na celu indoktrynację młodego pokolenia. W opowieściach o czasach socjalistycznych bardzo wyraźnie rysują się podziały na tych, którzy – mimo zdecydowanie niesprzyjających warunków – wytrwali w wierze ojców i tych, którzy tę wiarę odrzucili, biorąc nierzadko aktywny udział w procesie ateizacji społeczeństwa. Stosunek do religii jest istotnym wyznacznikiem podziałów społecznych. Stanowi go również (przeważnie z nim związana) przynależność do partii. Jak stwierdziła jedna z osób, z którymi rozmawiała Anna Helena Wądołowska, „kiedyś ludzie dzielili się na wierzących i partyjnych” (Wądołowska 2005, s. 126). Ludziom wierzącym bardzo trudno było zrozumieć zachowania „swoich” – członków lokalnych społeczności, wywodzących się z polskich rodzin od lat związanych z Kościołem katolickim, którzy w czasach socjalizmu dopuszczali się niszczenia obiektów sakralnych, cmentarzy, usuwali krzyże i figury świętych z przestrzeni wiosek, miasteczek i miast. Za dowód kary i boskiej sprawiedliwości uważane są przypadki nagłej śmierci takich osób lub nieszczęśliwe wydarzenia, które dotknęły członków ich rodzin (szerzej patrz: Kabzińska 1994, s. 47–50; patrz też: Wądołowska 2005, s. 137). Z niedowierzaniem przyjmowane są na ogół, liczne od czasów pieriestrojki i przywróconych dzięki niej swobód religijnych, przypadki nawróceń tych, którzy w minionym okresie walczyli z Kościołem (dużą grupę stanowią tu nauczyciele i działacze partyjni). Niektórzy biorą w obronę takie osoby tłumacząc, że w czasach socjalistycznych nie mogły one chodzić do kościoła z uwagi na zajmowane stanowisko Anna Zadrożyńska-Barącz zauważa, że przed rewolucją francuską chamstwo stanowiło margines kultury europejskiej. Był to margines dopuszczalny, pełniący niekiedy funkcję swoistego wentyla bezpieczeństwa. „Chamstwo było postawą [...] demonstrującą obcość (społeczną, kulturową, etniczną, religijną nawet), wyzwalającą w pewien sposób agresywność do otoczenia lub otoczenia. Zachowania te mieszczą się w kulturowym kodzie i spotykają się z reakcją przewidzianą przez kulturę” (ZadrożyńskaBarącz 1996, s. 24). 6 �„LUDZIE SIĘ ZMIENILI...” 9 oraz powszechne przekonanie, że „niechodzący do kościoła mieli większe szanse dostania lepszej i lepiej płatnej pracy” (Wądołowska 2005, s. 126), wiele osób jednak, jak wynika m.in. z moich badań, nie znajduje dla nich usprawiedliwienia. Nie wierzy też w autentyczną przemianę tych, którzy w czasach socjalistycznych walczyli z Kościołem, a obecnie są gorliwymi wyznawcami katolicyzmu czy prawosławia. Osoby, które w okresie socjalistycznym nie wyrzekły się wiary ojców, wspominały, jak trudno im było pogodzić się np. z – niezgodnym z przykazaniem „pamiętaj, abyś dzień święty święcił” – przymusem pracy w niedziele i dni, w których wypadały (nieuznawanie przez państwo) święta religijne. Podkreślały przy tym, że święta te były obchodzone mimo zakazów. Świętowano po powrocie z pracy, często późnym wieczorem, z zachowaniem środków ostrożności, by nie dowiedziały się o tym lokalne władze. Przestrzegano też, na ile było to możliwe, zakazu wykonywania ciężkich prac w dni świąteczne. Wiele osób wskazywało na niekorzystne, ich zdaniem, w porównaniu z okresem międzywojennym, zmiany w funkcjonowaniu rodzin, wynikające z obowiązku pracy kobiet. Zmuszał on rodziców do umieszczenia dzieci w żłobku lub przedszkolu, jeśli w domu nie było osób, które mogłyby się nimi zająć. Przeprowadzone przeze mnie rozmowy dowodzą, że starsze pokolenie, zwłaszcza kobiety (babcie), odegrało zasadniczą rolę w wychowaniu dzieci i młodzieży, zaszczepieniu im zasad wiary, kształtowaniu postaw wobec drugiego człowieka, jak również wobec dziedzictwa kulturowego własnej grupy pochodzenia, jej języka, zwyczajów, dominu­jących w niej wartości. Podczas badań zetknęłam się zarówno z przeciwnikami kolektywizacji, będącej istotnym wyznacznikiem nowych, powojennych czasów, jak i z osobami, które chwaliły kołchozy, krytykując jednocześnie „pańską Polskę” (grupa ta stanowiła zdecydowaną mniejszość). Niezależnie od stosunku poszczególnych osób do gospodarki kołchozowej, i – szerzej – do socjalizmu, kojarzonego m.in. również z ateizacją i asymilacją mniejszości, pod wieloma względami czasy socjalistyczne oceniane są pozytywnie. Najczęściej chwalono brak bezrobocia, bezpłatne szkolnictwo i służbę zdrowia oraz niskie ceny artykułów spożywczych i przemysłowych. Tylko nieliczni rozmówcy, mówiąc o socjalistycznej przeszłości, wyodrębniali kilka różniących się zdecydowanie od siebie okresów, zauważając, że trudniej (przede wszystkim pod względem ekonomicznym i ideologicznym) żyło się za rządów Chruszczowa, łatwiej natomiast – „za Breżniewa”. Przeważnie jednak przeszłość ta zlewa się w jedną całość. Pozytywnym zjawiskiem, wspominanym przez większość rozmówców, było – kwitnące w czasach ZSRR – życie towarzyskie. Podkreślano, że łatwy dostęp do wielu artykułów spożywczych umożliwiał przygotowanie licznych potraw, którymi częstowano gości. Bez ograniczeń podawano alkohol, często własnej roboty. Hucznie obchodzono uroczystości rodzinne (imieniny, urodziny, wesela, stypy, pożegnanie mężczyzn rozpoczynających służbę wojskową i powrót z wojska), zapraszając do udziału w nich liczne osoby (bliższą i dalsza rodzinę, sąsiadów, kolegów z pracy). W obecnych warunkach, na skutek zubożenia znacznej części społeczeństwa i nieustannego wzrostu cen podstawowych produktów, przyjęcia są często znacznie �10 IWONA KABZIŃSKA skromniejsze. Nie ma też np. mowy o przygotowaniu wielu, znanych rozmówcom i zapamiętanych przez nich z rodzinnych domów, potraw świątecznych. Z sentymentem wspominano działalność wioskowych klubów, w których młodzież spędzała czas wolny od pracy, tańcząc, śpiewając, rozmawiając, pijąc alkohol. Wiele osób żałuje, że wraz z nowymi porządkami instytucje te zniknęły z przestrzeni poszczególnych miejscowości. Nikt też nie urządza już wycieczek w odległe zakątki kraju, których koszty całkowicie lub w znacznym stopniu pokrywały władze kołchozu (na ten temat patrz: Pietruszka 2005, s. 238). W wielu kołchozowych centrach nie ma już stołówek, bibliotek, a często i szkół, które – podobnie jak kluby i wycieczki – integrowały poszczególne osoby z miejscem zamieszkania i społecznością lokalną. Na Wileńszczyźnie, gdzie w czasach socjalistycznych walka z Kościołem nie była tak zdecydowana jak np. w Białoruskiej SRR i Ukraińskiej SRR7, wiele kobiet należało do kółek różańcowych. Spotkania członkiń takich kółek nie tylko służyły wspólnej modlitwie, lecz miały również charakter towarzyski (na ten temat patrz: Mroczkowska 2005, s. 28–30; Wiśniewska 2005, s. 160–161; Wądołowska 2005, s. 144–145). Zauważalne zmiany w relacjach międzyludzkich spowodowało pojawienie się odbiorników telewizyjnych w lokalnych społecznościach. „Do pewnego stopnia [telewizja] zastąpiła [...] wieczorki z lat młodości [...]” (Mroczkowska 2005, s. 24). Przetrwała jedynie ich nazwa, używana obecnie na „określeni[e] wspólnego oglądania telewizji. Zmiany nastąpiły, gdy około 25 lat temu pierwsza osoba we wsi nabyła telewizor, a ludzie aż zza kolonii przychodzili tu patrzeć (emerytka, 68 l.), razem oglądali filmy, rozmawiali. Obecnie, pomimo że większość osób we wsi posiada telewizor, ciągle zdarza się, że wieczorami przychodzą do siebie sąsiadki bądź krewne na wspólne oglądanie ulubionych seriali brazylijskich i meksykańskich8. W przerwach na reklamy rozbrzmiewa ożywiona rozmowa, która nie zawsze cichnie wraz z ich końcem” (tamże, s. 29). Niektórzy spośród moich rozmówców, reprezentujący różne pokolenia, uznali telewizję za jedną z przyczyn rozluźnienia więzi międzyludzkich. Podkreślano, że wiele osób woli oglądać programy telewizyjne, niż spotykać się z sąsiadami lub rodziną, a gdy już są w towarzystwie, patrzą w ekran zamiast rozmawiać. Telewizja zastąpiła dawne autorytety, spowodowała też zmiany wielu zachowań. Mieszkanka Bieniakoń, należąca do starszej generacji, stwierdziła, że zanim upowszechniła się telewizja ludzie byli weseli, dużo śpiewali, bawili się wspólnie. Dziś programy telewizyjne, zwłaszcza informacyjne, budzą lęk, powodują przygnębienie. Zdaniem innej starszej kobiety, mieszkającej w Nalibokach, spełniła się przepowiednia o nadejściu czasów, kiedy w kącie każdego domu będzie siedział diabeł. Według niej, owym diabłem jest telewizor, stawiany najczęściej w rogu pokoju. Dwuramienna antena Nie znaczy to jednak, że Kościół cieszył się tam pełną swobodą i nie podlegał kontroli ze strony państwa (szerzej na ten temat patrz np.: Mikłaszewicz 2001). 8 Podczas wyjazdów badawczych na Białoruś często byłam zapraszana do wspólnego oglądania tego typu programów. W trakcie emisji można było rozmawiać jedynie na tematy związane z treścią oglądanych filmów. Musiałam też dopasować terminy spotkań do programu telewizyjnego i godzin, w których wyświetlane były ulubione seriale moich rozmówczyń (nie zauważyłam, by mężczyźni pasjonowali się fabułą telenoweli). 7 �„LUDZIE SIĘ ZMIENILI...” 11 pokojowa, służąca do odbioru programów telewizyjnych, została porównana przez tę kobietę do diabelskich rogów. Kilkanaście osób negatywnie oceniło telewizję ze względu na upowszechniane przez nią agresywne zachowania, brutalność, brak szacunku dla człowieka, a także nagłaśnianie informacji o różnego rodzaju przestępstwach9. Nasilania się agresji nie można łączyć jedynie z działalnością mediów. Już w połowie XX wieku zwrócono uwagę na związek tego zjawiska m.in. z koniecznością sprostania coraz ostrzejszej konkurencji, pędem do posiadania rozmaitych dóbr, za wszelką cenę, niepohamowaną ambicją, wzrostem liczby ludności oraz, wynikającym z niego, stłoczeniem wielu osób na stosunkowo małej przestrzeni, prowadzącym do wymuszonych kontaktów, przed którymi człowiek zaczyna się bronić (Lorenz 1975, s. 326–327, 332). Agresji sprzyja pośpiech, nadmiar zadań i informacji, podsycane z zewnątrz poczucie zagrożenia, lęku doświadczanie niesprawiedliwości, wulgaryzacja języka i brutalizacja stosunków międzyludzkich, przemoc i brak kultury osobistej (Woydyłło 2007, s. 63–65). Dużą rolę odgrywa też „ideologi[a] braku namysłu, niecierpliwości, niewyrozumiałości” (tamże, s. 64). „U podłoża [...] agresywności leży pogarda, lekceważenie lub niedostrzeganie innych” (Zadrożyńska-Barącz 1996, s. 24). Agresja, podobnie jak „egoizm, [...] brutalność, pazerność w stosunku do dóbr materialnych i władzy, wulgarny język, «grube» maniery”, jest jednym z przejawów chamstwa (tamże, s. 26). Zjawiskiem dotkliwie odczuwanym przez współczesnego człowieka jest pogłębiające się poczucie samotności. „Nikt nie ma czasu [dla innych], zwłaszcza w momentach przeżywania skomplikowanych i trudnych uczuć” (Woydyłło 2007, s. 63; patrz też: May 1997, s. 81–86; Riesman 1971). W obecnych czasach „każda jednostka musi nauczyć się troszczyć o siebie tak, by na nikogo nie liczyć” (May 1997, s. 92). Na samotność i brak zainteresowania problemami drugiego człowieka w dzisiejszym świecie wskazywało wielu moich rozmówców: Młodzi ludzie bardzo często czują się samotni, nie mają z kim porozmawiać, komu się wyżalić. Rodzice albo pracują na zaspokojenie podstawowych potrzeb, albo robią duże pieniądze, nie ma czasu dla dziecka. Naokoło szum, gwar, ulice ruchliwe, bary, kawiarnie, a człowiek jest sam w tym tłumie (kobieta, lat 30, Wilno); Samotność jest problemem obecnych czasów. Często prowadzi do samobójstwa (mężczyzna lat 50, Wilno). Znamienne było porównywanie współczesności, w której człowiek jest samotny, pozostawiony samemu sobie, z okresem idealizowanego socjalizmu: Nikt się ich [ludzi] losem nie interesuje, nikogo nie obchodzą. Dawniej się można było poskarżyć. Jak komuś się źle działo, szedł do rajkomu10. Oni rozpatrzyli sprawę. Człowiek wiedział, że jest jakaś władza, oparcie, a teraz tego nie ma. Każdy jest pozostawiony samemu sobie, ważne tylko, żeby się wzbogacić, nieuczciwie, nieważne jak (mężczyzna, lat 75, Wilno); O negatywnym wpływie telewizji na ludzkie zachowania, kreowaniu przez nią jednobarwnego (mrocznego) obrazu świata, nastrojów lęku, braku zaufania do ludzi i instytucji (publicznych i prywatnych), narzucaniu określonych wzorów kulturowych i wartości patrz np. Mantini 1998. 10 Rejonowego (powiatowego) komitetu partii. 9 �12 IWONA KABZIŃSKA W czasach radzieckich to właśnie było dobre. Troska o człowieka. [...] Teraz ludzie są pozostawieni samemu sobie (kobieta, lat 88, Wilno); Za Rosji ljudi bardziej uważali11. Teraz jest wolna Ukraina i wolno robić, co się chce (kobieta, lat 73, Topilnica, Ukraina); Nie ma się komu poskarżyć, ani na milicję, ani do siel’sowietu12. Ludzie wszędzie piją i nic ich nie obchodzi (kobieta, lat 75, Jawor, Ukraina). Jedną z przyczyn samotności, boleśnie odczuwanej przez współczesnego człowieka, jest brak korzeni, poczucia więzi z przeszłością, oraz brak „powiązań z przyszłością” (May 1997, s. 92–93). Zjawisko to ma wymiar jednostkowy i społeczny. Zdaniem niektórych autorów, prowadzi ono do samobójczego upadku całych społeczeństw i ich kultur (Salij 1998, s. 49–50). Osoby, z którymi rozmawiałam podczas badań zdecydowanie negatywnie oceniały dominujące, według nich, we współczesnej kulturze egoizm, zazdrość, rywalizację na każdym kroku, od najmłodszych lat, pogoń za pieniądzem, znieczulicę, rozpad więzi społecznych, w tym – rodzinnych, brak bezinteresowności: Teraz, ostatnie lata, ludzie nabrali pola, jeden na drugiego złe, chcą mieć więcej, zazdrość, nie ma śpiewu. Nie pomagają sobie. Bez pieniędzy nic nie zrobią. Dawniej pomagali samotnym kobietom. Chociaż dawniej, za kołchozu, groszy13 nie było, to życie było weselsze (kobieta, lat 75, Tur’e, Ukraina); Dawniej ludzie byli bardziej zżyci, uczynni. Nikt nie żałował. Trzeba podwieźć gdzieś – proszę. Teraz za bezpłatnie nikt tobie nie pomoże, nie podwiezie, trzeba płacić za benzynę. Ludzie się cieszą jak się komuś coś źle wydarzy. [...] Dziś zazdrość to najgłówniejsze. Każdy tylko chce coś urwać dla siebie, dla swojej korzyści (kobieta, lat 49, Werenowo, Białoruś); [Dawniej] ludzie przyjaźnili się ze sobą, szanowali się, przychodzili z pomocą w potrzebie. Było weselej (mężczyzna, lat 76, Grodno, Białoruś); Przed wojną starym ludziom było lepiej. Więcej dbali w rodzinie o starych ludzi. Starzy opowiadali coś albo różaniec mówili, mleko im dawali, grzeli się przy piecu. Młodzi teraz starych nie lubią. Jak się syn ożeni to od starych odchodzi i chce sam żyć, o starych nie myśli. Nie ma miejsca dla ludzi starych. Obcy ludzie we wsi teraz, rzadko pomagają (kobieta, lat 68, Naliboki, Białoruś). Według jednej z kobiet, najbardziej zżyty był naród w czasie okupacji. Przecież wtedy nic się nie liczyło. Teraz to liczy jak będzie, jak i co. Nie myślało się o jakiejś korzyści. [...] Trzeba kogoś nakarmić, kogoś przyjąć, kogoś na noc przyjąć, może to..., ale teraz druga sytuacja. Inne czasy i też nie wszędzie. To zależy od międzyludzkich układów. Na wsi trzeba płacić za pomoc wódką, w mieście pieniądze, ale najczęściej rodzina pomaga (kobieta, lat 74, Werenowo, Białoruś). Wiele zależy od stosunków sąsiedzkich. Jedni drugich nie zostawiają. Jakoś, jak bieda, to ludzie się zbierają, pomagają. W chorobie pomagają. [Ważna jest] zażyłość sąsiedzka. Ludziom samotnym pomaga państwo, to już jest państwowa łaska (kobieta, lat 63, Brasław, Białoruś). 11 12 13 Ludzi bardziej szanowano. Rada gminna. Pieniędzy. �„LUDZIE SIĘ ZMIENILI...” 13 Według innej rozmówczyni, ludzie generalnie są dobrzy, ogromny wpływ na ich zachowanie wywiera jednak środowisko, w jakim zostali wychowani, w którym się człowiek obraca. Duch bractwa, wzaimopomoszczi nie potierien. Konieczno, bez­ koristna pomoszcz14 (kobieta, lat 62, Mohylew, Białoruś). Osiemdziesięcioośmioletnia mieszkanka Wilna stwierdziła, że o wielu zjawiskach, które budzą dziś w ludziach lęk, jest mowa w Biblii: Ucisk, nienawiść, takie zmasowanie zła, to nic zaskakującego. Jednak nasze pokolenie z trudem przyjmuje te zmiany. Ciężko się pogodzić z bezbożnością. Wszędzie seks, wódka. To gubi człowieka. A jeszcze pycha, egoizm i zazdrość. Ludzie nie pomagają sobie tak jak kiedyś. Są chłodni wobec siebie. Nie umieją mówić językiem miłości, a to jest najważniejszy język. [...] Dużo chłodu jest między ludźmi, zazdrości, a trzeba mówić językiem miłości, przebaczać, choć to trudne. Stojący nie powinien deptać leżącego, a tak jest. Bardzo dużo [jest] zawiści, krytykowania, pęd do władzy, pieniędzy. Gdyby ludzie żyli Dekalogiem, mielibyśmy raj na ziemi. Bardzo mocno został tu podkreślony wpływ wiary i wychowania opartego na wzorach religijnych na zachowania poszczególnych osób. Na kwestię tę wskazywali również inni rozmówcy. Przykładem może być następująca wypowiedź: Nasza wiara zmusza nas do tego [udzielania pomocy potrzebującym]. Ja liczę15, że jak człowiek wychowany, jakie korzenie i jakie było zaufanie w rodzinie, to wszystko człowiek nabiera, zabiera jak odkurzacz do siebie [...] Wszystko zależy od osoby. Jak człowiek wychowany, tak samo on będzie postępował. Skoro człowiek nie ma ni wiary, ni serca, on nigdy nikomu, to choć on i miliarderem, nikomu nie pomoże, a skoro człowiek nie tyle ma tych groszy, nie tyle ma tych rzeczy, ale on serce ma dobre, to on zawsze pomoże. [...] Ja liczę, że wszystko zależy tylko od samych ludzi. Skoro człowiek nie stracił tej dobrożyczliwości, tej swojej serdeczności, to on zawsze przyjdzie, i w dobrym, i w radosnym, i w bidzie, też pomoże jeden drugiemu, a skoro nie ma tego u człowieka, i w tamte czasy, i w teraźniejsze, skoro nie ma tej serdeczności, to on nigdy nie pomoże. Dobre słowo czasem też pomaga (kobieta, lat 53, Lida, Białoruś); Bardzo ważna jest pomoc ludziom. Najważniejszy jest człowiek, sprawy rodzin [...]. Ludzie nie widzą wyjścia z sytuacji, opuszczają ręce, trzeba im pomóc, żeby uwierzyli w siebie, skonfrontować z psychologiem. Ich nie stać na prywatną pomoc. Trzeba pomagać, jest szansa, są emocjonalne problemy w rodzinach, można pomóc je rozwiązać (kobieta, ok. 50 lat, Wilno, pracownica ośrodka pomocy społecznej). Rozmówcy bardzo mocno akcentowali znaczenie pomocy rodzinnej i sąsiedzkiej w sytuacji powiększającej się dramatycznie sfery ubóstwa oraz nasilających się innych problemów, z którymi musi sobie radzić wiele osób (alkoholizm, bezrobocie, przemoc w rodzinie, brak nadziei na lepsze jutro, samotność). Zauważono, że ci, którzy nie mogą liczyć na pomoc najbliższych, muszą korzystać z państwowej łaski. Podkreślano jednak również, że możliwości świadczenia różnych form pomocy są niewystarczające w stosunku do ogromu potrzeb (szerzej patrz: Kabzińska 2009, s. 33–36, 44–52, 59–61). Niepokojącym zjawiskiem, na które zwracali uwagę przede wszystkim mieszkańcy Republiki Litewskiej, mówiąc o współczesnych przemianach, jest wzrost liczby samobójstw. 14 15 Duch braterstwa, pomocy wzajemnej, nie zaginął. Oczywiście, chodzi o pomoc bezinteresowną. Uważam. �14 IWONA KABZIŃSKA Litwa znajduje się wśród krajów, w których zjawisko to – w skali europejskiej – przybrało największe rozmiary. Systematyczny wzrost samobójstw występował już wprawdzie w czasach Litewskiej SRR (Malewski, Żukauskas 2000, s. 210), fakt ten nie docierał jednak do społecznej świadomości, z tego względu wiele osób łączy falę samobójstw przede wszystkim z okresem postsocjalistycznym. Za najważniejsze przyczyny wspomnianego zjawiska rozmówcy uznali: samotność, obojętność na los drugiego człowieka, pogoń za pieniądzem, długotrwały stres, utratę sensu życia, problemy rodzinne i finansowe, brak akceptacji samego siebie, nieumiejętność przyjmowania życiowych porażek. Najbardziej niepokojący jest wzrost liczby samobójstw popełnianych przez ludzi bardzo młodych (szerzej patrz: Kabzińska 2009, s. 28–30). Wspomniane zjawisko odnotowano w wielu krajach Zachodu. Wskazując na jego źródła, Rollo May stwierdził, że „dopóki nadrzędnym celem pozostaje robienie pieniędzy, dopóki na co dzień nie będziemy uczyć etyki poprzez przykład w domu i rządzie, młodzi ludzie nie będą skłonni sformułować odpowiedniej filozofii życia, a telewizja będzie przeładowana agresją i seksem, niezdolna uczyć, jak kochać – tak długo trwać będzie w środowisku młodych ludzi ów przerażający poziom depresji i samobójstw” (May 1997, s. 18; patrz też: tamże, s. 103–104). Współczesny człowiek – zauważa May – tkwi w pustce etycznej, egzystuje „bez wyraźnych wzorców i celów”, „tęskniąc [jednocześnie nierzadko] za czymś, co wypełniłoby pustkę w [jego] życiu” (tamże, s. 19). Kultura, w której żyje jest „pozbawion[a] szacunku dla wartości etycznych” (tamże, s. 53). Wiele osób załamuje się „pod wpływem niesprzyjających warunków, takich jak bezlitosne współzawodnictwo16, a także „długotrwałe, nadmierne napięcie nerwowe [...], zgryzota, nędza, głód, strach, przepracowanie, beznadziejność itp.” (Lorenz 1975, s. 337). Kilkoro moich rozmówców mieszkających w Republice Litewskiej doszło do wniosku, że samobójstwa popełniają ludzie, którzy nie wierzą w Boga, w Opatrzność, którzy odrzucili przykazania i normy religijne lub ich nie znają. Dziś ludzie sobie zrobili boga z pieniądza i jak coś się nie uda to nie mają dokąd pójść, nie widzą innego wyjścia jak skończyć ze sobą (kobieta, lat 55, Wilno). Za Jackiem Salijem można powiedzieć, że brak wiary powoduje, iż ludzie „zamykają się na nadzieję, która płynie od Boga” (1998, s. 54). Z przeprowadzonych przeze mnie rozmów wynika, że jednym ze zjawisk charakterystycznych dla obecnych czasów jest rosnąca lawinowo liczba rozwodów (na ten temat patrz też: Wiśniewska 2005, s. 164). Następuje również rozluźnienie więzi rodzinnych (doświadczają tego nierzadko osoby bardzo blisko spokrewnione). Za źródło tych zmian rozmówcy uznali m.in. nadmierne zaangażowanie rodziców w sprawy zawodowe, pogoń za pieniędzmi, pozostawianie dzieci bez kontroli, na skutek czego stają się one szczególnie podatne na wpływ telewizji, Internetu, grup rówieśniczych. Lorenz powołuje się na badania amerykańskich socjologów, przede wszystkim Vance Packard, z których wynika, że „współzawodnictwo wewnątrz gatunku jest «źródłem wszelkiego zła», zła w sensie o wiele bardziej bezpośrednim, aniżeli mogłaby nim kiedykolwiek zostać agresja” (Lorenz 1975, s. 77). 16 �„LUDZIE SIĘ ZMIENILI...” 15 Za główną przyczynę wielu zjawisk towarzyszących obecnej transformacji, obejmujących m.in. sferę stosunków międzyludzkich, uznano kult pieniądza, związany z dzikim, czarnym, drapieżnym17 kapitalizmem, bogacenie się bez umiaru. Zdaniem wielu osób, zmiany spowodowane są również odrzuceniem zasad religijnych, określających normy moralne, system wartości, sposoby postępowania w stosunku do drugiego człowieka, wytyczających wyraźną granicę między dobrem i złem. W następstwie odrzucenia tych zasad oraz pogoni za pieniądzem współczesny świat staje się zły, zimny, nieludzki, pozbawiony miłości i współczucia, pełen zawiści, walki i agresji18. Dla moich rozmówców wciąż ważne znaczenie mają podziały na ludzi wierzących w Boga i postępujących zgodnie z nakazami religii oraz tych, którzy nakazy te odrzucają lub w ogóle ich nie znają. Funkcjonuje też podział na ludzi, którzy uczciwie i bardzo ciężko pracują, nie wyciągają ręki po cudzą własność, nie dają łapówek, nie należą do żadnych układów, starają się postępować tak, by nie krzywdzić innych, oraz tych, którzy mają nielegalne źródła dochodów, są powiązani z władzą, a nawet ze strukturami mafijnymi, którzy w nieuczciwy sposób skorzystali z procesu prywatyzacji państwowych przedsiębiorstw. Na Litwie, Ukrainie, Białorusi, podobnie jak w Rosji, popularny jest termin prechwatyzacja (prichwatyzacja), doskonale oddający sposób widzenia nieuczciwej prywatyzacji (wzbogacił się na niej ten, kto przechwycił część narodowego majątku, przywłaszczył ją sobie). Na Ukrainie niezwykle wpływowa, a przy tym krytycznie oceniana przez dużą część społeczeństwa, jest grupa tzw. oligarchów – „przedsiębiorców, którzy albo otrzymują od sprawujących władzę szczególne ulgi, sytuujące ich przedsiębiorstwa poza wszelką konkurencją, albo obdarzani są szczególną protekcją sprawiającą, że ich działalność nie podlega kontroli organów skarbowych i stojących na straży prawa, albo jedno i drugie” (Chmelko 2004, s. 19). Z przeprowadzonych przeze mnie badań wynika, że wielu mieszkańców krajów leżących za wschodnią granicą Polski zdecydowanie negatywnie ocenia ludzi sprawujących władzę (od najwyższych jej szczebli po lokalnych urzędników), nie wykazujących troski o innych obywateli, żyjących chwilą obecną, nie myślących o przyszłości i skutkach swoich działań, podejmujących niesprawiedliwe decyzje, pozwalających na „dziką prywatyzację”, w której sami biorą udział. Krytykowano rozrastającą się biurokrację i nieograniczoną władzę urzędników, a także np. dopuszczenie do tego, by leczenie chorych było uzależnione od zawartości ich portfeli. Moi rozmówcy nie kryli niezadowolenia z powodu wielu zjawisk, świadczących – ich zdaniem – o braku sprawiedliwości społecznej19. W ich przekonaniu, dowodem Terminy te były używane przez rozmówców. Określenia te pochodzą z wypowiedzi rozmówców. 19 „Od Erazma z Rotterdamu i Morusa aż po opowieść Cervantesa o Don Kichocie i dramaty Szekspira wielcy myśliciele i artyści renesansu ukazywali sprzeczności między człowiekiem oraz jego wizją życia i sprawiedliwości a rzeczywistymi warunkami istnienia. W ten sposób [np.] humanizm, rozpoczynając od idei wyzwolenia ludzi z więzów ponadludzkiego świata kościelnej metafizyki, stawiał nowy problem filozofii człowieka – problem stosunku człowieka do jego własnego świata, problem wyzwolenia się z nieludzkich więzów nakładanych ludziom przez władzę polityki i pieniądza” (Suchodolski 1977, s. 29–30). Egalitaryzm jest wartością rdzenną cywilizacji zachodniej (Webb 1986, s. 102), wiadomo jednak powszechnie, że między głoszonymi wartościami a rzeczywistością istnieje ogromna przepaść (zwraca na to uwagę np. Bauman 2005, s. 45–51, 190–192). 17 18 �16 IWONA KABZIŃSKA niesprawiedliwości są np. rosnące w błyskawicznym tempie fortuny rodzimych biznesmenów, które nierzadko powstały w wyniku nieuczciwej prywatyzacji, z naruszeniem prawa. Wskazywano też na zróżnicowany dostęp do kapitału, który jest przyczyną pogłębiającej się polaryzacji społeczeństwa. Stanowi on również jedno z kryteriów przynależności do grupy beneficjentów lub przegranych obecnej transformacji. W czasach socjalistycznych wiele mówiono o równości i sprawiedliwości. Starano się też niwelować różnice materialne, ukrywać je, powstrzymywać się przez ostentacyjną demonstracją zamożności (na ten temat patrz np. Marmuszewski 1999). Ówczesna propaganda krytykowała kapitalizm, ukazując go jako ustrój oparty na wyzysku człowieka przez człowieka. Zachód był przedstawiany w zdecydowanie niekorzystnym świetle. Paradoksalnie, ten sam Zachód „przez długie lata [...] jawił się w wyobraźni społecznej w krajach komunistycznych jako wymarzony wybawiciel [...]” (Jaroszyński 2004, s. 61). Po rozpadzie ZSRR wiele zjawisk utożsamianych z zachodnią kulturą spotkało się z jawną aprobatą części mieszkańców państw, w które przekształciły się dawne republiki radzieckie. Z entuzjazmem przyjęło je także wielu mieszkańców pozostałych krajów „bloku wschodniego”. Zaakceptowali oni nie tylko możliwość jawnego bogacenia się i publicznej demonstracji stanu posiadania, ale też uczestnictwo w kulturze konsumpcyjnej oraz nowe dla społeczeństw Europy Środkowej i Wschodniej ideologie (liberalizm, postmodernizm) i kreowane przez nie wzory kulturowe. W przypadku osób religijnych stosunek do dóbr materialnych, ich akumulacji i kontroli bogactwa, kształtowany jest przez wyznawaną przez nie wiarę. Prawosławie i katolicyzm np., mające licznych wiernych w krajach leżących za wschodnią granicą Polski, tradycyjnie głoszą pochwałę ubogiego sposobu życia. Wzorem godnym naśladowania jest biblijny Łazarz, antywzorem natomiast bogacz, który nie dzieli się swoim majątkiem, nie troszczy o bliźnich. Chrześcijaństwo, podobnie jak wiele innych wyznań, dla których ważna jest idea sprawiedliwości społecznej, wyrosło m.in. ze sprzeciwu wobec elit (religijnych i świeckich), często obcych etnicznie i kulturowo, obojętnych na los tzw. zwykłych ludzi, wyzyskujących ich (Webb 1986). Narodziło się w środowisku osób odsuniętych na margines, zarówno przez obce etnicznie warstwy rządzące (Rzymianie), jak i przez rodzimych bogaczy (tamże, s. 113). Jezus kładł nacisk na kwestie moralne, uczył też własnym przykładem, iż należy akceptować ludzi chorych, słabych moralnie, biedaków, wszelkich „innych”, sprzeciwiając się izolowaniu ich od reszty społeczeństwa. Tym samym negował obowiązujące powszechnie reguły postępowania (tamże, s. 109–110)20. Głęboko przeżywana religia stanowi oparcie dla jej wyznawców, pozwala przetrwać w zmieniającym się, niestabilnym świecie21, zachować spokój, spojrzeć na życie Interesująca jest, moim zdaniem, przedstawiona przez Webba interpretacja zachowań ludzi, którzy w Niedzielę Palmową entuzjastycznie witają Jezusa, a potem skazują go na śmierć. W rzeczywistości, twierdzi Webb, nie ma mowy o zmianie zachowań. W Niedzielę Palmową Jezus był otoczony przez rzesze pielgrzymów, głównie przybyłych z wiosek, w Wielki Piątek natomiast stanął twarzą w twarz z mieszkańcami Jerozolimy, których życie zależało od Świątyni uosabiającej Prawo (Webb 1986, s. 113). 21 W odniesieniu do obecnych czasów, podlegających nieustannym, szybkim zmianom, Zygmunt Bauman używa określenia „płynna nowoczesność” (liquid modernity) (szerzej patrz: Bauman 2006). 20 �„LUDZIE SIĘ ZMIENILI...” 17 z perspektywy innej niż ta, która zamyka je w granicach doczesności, choć nie jest łatwo w tym wszystkim zachować równowagę ducha. Musimy jednak przez to wszystko przejść, co nam przynosi życie (kobieta, lat 55, Wilno). Większość osób, z którymi rozmawiałam podczas wyjazdów badawczych na Białoruś, Litwę i Ukrainę uznała przywrócenie swobód religijnych za najważniejszy efekt pieriestrojki. W przekonaniu niektórych rozmówców, jest to jedyny pozytywny element zmian związanych z obecną transformacją. II Od ponad dwudziestu lat mieszkańcy Europy Wschodniej bezpośrednio doświadczają zjawisk od dawna doskonale znanych zachodniemu światu – pogłębiającej się samotności, rozluźnienia lub rozpadu więzi rodzinnych, trudności w nawiązaniu trwałych kontaktów międzyludzkich, narastającej agresji, wzrostu przestępczości, braku nadziei na lepsze jutro. Uczą się funkcjonować w świecie oficjalnie lansującym konsumpcjonizm, hedonizm, przedmiotowe traktowanie człowieka, egoizm, bru­ talizację życia, kształtowanym przez media, reklamy i specjalistów od PR. W świecie, w którym upowszechnia się chamstwo22 i bezwstyd, w którym wiele osób nie ma poczucia winy, wybierając kłamstwo, cynizm, przemoc, przekupstwo, pochlebstwo czy oportunizm, ponieważ inni też tak postępują. W przekonaniu, że nie warto być uczciwym (Salij 1997, s. 49). W świecie, w którym „zatarły się niepostrzeżenie granice między przedsiębiorczością a oszustwem. [...] Obowiązujący kiedyś moralny absolutyzm: są rzeczy, których po prostu się nie robi, zastąpił moralny relatywizm: skoro wszyscy to robią, to czemu ja miałbym być inny?” (Lubawski 2010, s. 40, 4223; por. May 1997, s. 50). Filozofia „przede wszystkim ja”, której hołduje wielu mieszkańców współczes­ nego świata, wpływa na zmianę ludzkich zachowań i charakter relacji społecznych. „Współcześnie rozbudowuje się ideologia egoizmu [...] stawiając[a] [...] jednostkę w centrum świata, usuwając[a] resztę ludzi na jego margines” (Zadrożyńska-Barącz 1996, s. 23–24). Dziś „kryterium społecznego znaczenia wiąże się z «siłą przebicia», młodością, wiedzą. [...] ceniony jest jawny egoizm jednostek, który się stał warunkiem realizacji zamierzeń” (tamże, s. 26). Żeby dać sobie radę w życiu, trzeba być egoistą i chamem (kobieta, lat 28, Wilno). Znamienne jest lekceważenie opinii publicznej, nieliczenie się ze zdaniem innych. „Wprawdzie – jak zauważa Salij – ludziom już od czasów Adama zdarzało się postępować haniebnie, ale dzisiaj – na skutek większej złożoności relacji międzyludzkich Dominikanin o. Jacek Salij uważa, że „powszechne dzisiaj schamienie” może być „znakiem głębokiej rozpaczy” (Salij 1998, s. 51). Moim zdaniem, zjawisko to jest przede wszystkim wynikiem upowszechniania postaw egoistycznych, źle pojętej wolności oraz braku wyraźnej granicy między dobrem i złem, tym, co właściwe i naganne. Do jego upowszechniania przyczynia się również celowe łamanie tradycyjnych norm kulturowych przez kulturę masową (na temat współczesnego chamstwa patrz też: Zadrożyńska-Barącz 1996, s. 24–27). 23 Autor cytuje wypowiedź Adama Smitha. 22 �18 IWONA KABZIŃSKA – częstokroć się tego nawet nie wstydzimy” (1997, s. 258). Zanika pojęcie wstydu, utożsamianego przez starożytnych Greków z honorem, respektem dla cudzej opinii, wzglądem na nią (na ten temat patrz: Dembińska-Siury 1991, s. 47–49; o pojęciu wstydu w różnych kulturach patrz też: Jaworski 1998; Kosowska 1998; Łotman 1975; zob. również: Buczyńska-Garewicz 1975). Brak poczucia wstydu jest, według mnie, m.in. efektem dyktatu mediów i upow­ szechnianych przez nie zachowań. Sprzyja temu również zmiana podejścia do religii – wybiórcze traktowanie głoszonych przez nie treści, zakazów i nakazów, akceptowanie tego, co poszczególnym osobom odpowiada i odrzucanie tego, co je ogranicza (Jakimowicz 2009). Religie wprawdzie ciągle wskazują czego człowiek powinien się wstydzić (patrz np.: Kunce 1998; Termińska 1998; Wstyd w Koranie...1998), współczesny świat kieruje się jednak najczęściej innymi drogowskazami. Nieliczna i słaba jest grupa inteligencji chrześcijańskiej, zdolnej do samodzielnej refleksji, nie poddającej się oddziaływaniu mediów, głoszącej idee – odrzuconego przez dominującą we współczesnym świecie kulturę masową – humanizmu chrześ­ cijańskiego, którego podstawą jest „ukierunkowanie cywilizacji na człowieka jako centrum wszystkich dziedzin kultury” (Jaroszyński 2004, s. 61). Autor przyznaje, że formowanie tej grupy jest niezwykle trudne w sytuacji, gdy „dzieci wychowuje telewizja i ulica”, „gdy rodzice nie mają [dla nich] czasu [...], gdy funkcji wychowawczych nie pełni szkoła, często nastawiona negatywnie do wartości religijnych, pozbawiona elementów wykształcenia klasycznego” (tamże, s. 63–64). Dodaje też, że wraz z wycofaniem ze szkół retoryki, logiki, filozofii, greki i łaciny „zniszczone zostały podstawy wykształcenia klasycznego, czyli humanistycznego, które dawały umiejętność rozumienia różnorodnych tekstów i werbalizacji myśli” (tamże, s. 64). Treści religijne konkurują obecnie z wieloma innymi wizjami świata, często sprzecznymi z nimi lub wręcz zwalczającymi je. Licznych zwolenników ma np. liberalizm, lansujący dążenie do niczym nieograniczonej wolności, życie jak się komu podoba, negujący wartości moralne jako ograniczające możliwości działania człowieka (szerzej na ten temat patrz np.: Bloom 1997). Pod wpływem postmodernizmu upowszechnia się m.in. relatywizm, również odrzucający zasady moralne, zacierający granicę między dobrem i złem, podważający przekonanie o istnieniu obiektywnej prawdy, stawiający znak równości między wszystkimi religiami, sektami i wierzeniami (szerzej patrz np.: Bauman 1996, 2006, 2007; Legutko 1994). Zgadzam się z tymi, którzy zauważają, że w dobie „płynnej nowoczesności” człowiek traci stałe punkty oparcia. Nie stwarza mu ich „nowoczesne społeczeństwo przemysłowe, zbudowane na nauce i technice, na tych zatem wytworach, które od początku swego powstania zmieniały tradycyjny układ «człowiek-świat» [...]. Złudzeniem i oszustwem było również wmawianie człowiekowi, iż punkty takie nie są mu potrzebne, iż wolność jest cenniejsza niż trwałość jego bytu, iż odczarowanie świata jest tożsame z jego uszczęśliwianiem. Zarówno od strony filozofii jak i samej kultury powracają pytania: Kim jest człowiek? Czy jest on jeszcze człowiekiem? Czy jest w stanie przetrwać w swym bycie mimo niesprzyjających warunków? Czy jest w stanie ożywić dziedzictwo przeszłości?” (Redaktorzy 1993, s. 6). �„LUDZIE SIĘ ZMIENILI...” 19 Utrata poczucia stabilności, brak jasnego drogowskazu określającego cele życia, sens ludzkiej egzystencji oraz klarowne zasady postępowania, powodują wiele dramatów osobistych i problemów przeżywanych przez całe społeczeństwa (szerzej patrz: May 1997). Interesujący, także z perspektywy antropologii kulturowej, jest, moim zdaniem, pogląd, zgodnie z którym we współczesnym świecie brakuje mitów, będących „narracyjnymi wzorami, nadającymi ludzkiej egzystencji znaczenie” (tamże, s. 13), „wyrażających wierzenia i wartości moralne” (tamże, s. 19), dających „poczucie tożsamości, udzielając odpowiedzi na pytanie: «Kim jestem?»24, [...] umożliwiają[cych] przeżywanie wspólnoty25, [...] ukorzeniają[cych] nasze wartości moralne”, pozwalających „radzić sobie z niepojęta tajemnicą stworzenia” (tamże, s. 27). Mitów „pełniących rolę przewodnika, rytuałów wprowadzających w życie wspólnoty, sakramentów stanowiących inicjację w jakieś sacrum” (tamże, s. 84). Tak zwany „zwykły człowiek”, „przeciętny zjadacz chleba”, nie potrafi najczęściej nazwać ideologii, z których przejawami styka się w swoim życiu, których doświadcza na co dzień, nie ma całościowej wiedzy na ich temat, nie czyta poświęconych im rozpraw. Nie mówi o liberalizmie czy postmodernizmie, ani też o ponowoczesnej etyce czy etyce w zglobalizowanym świecie, dostrzega natomiast wiele zjawisk, nazywając je po swojemu, choć często nie potrafi precyzyjnie określić ich pra-źródła. Odwołując się do własnych doświadczeń, obserwacji, wiedzy, praktyki, wyciąga wnioski dotyczące zmian warunków życia i ich wpływu na ludzkie zachowania. „Zwyczajny człowiek” nie zna prac Karla Mannheima, w których napisano m.in., że „nawet najmniejsza zmiana w konfiguracji społecznej rzutuje bezpośrednio na zmiany psychologiczne i kulturowe” (Mannheim 1974, s. 31), jak też, że „te same napięcia, które stanowią niebezpieczeństwo w życiu gospodarczym, działają również w dziedzinie kultury” (tamże, s. 115)26, dostrzega jednak wyraźnie, jak pod wpływem zmian ekonomicznych i politycznych (oraz – dodajmy – mediów) przekształca się znana mu rzeczywistość, jak zmieniają się ludzkie zachowania. „Przeciętny człowiek” nie zajmuje się kwestiami egzys­tencjalnymi, nie stawia filozoficznych pytań o naturę człowieczeństwa, jego miarę27, „Kiedy Edyp woła: «Muszę dowiedzieć się, kim jestem i skąd przychodzę», a Alex Haley szuka swych źródeł, zbierając materiał do powieści Korzenie, obaj stanowią ilustrację tej funkcji mitu” (May 1997, s. 27). 25 „Istnieje potrzeba przynależności do jakiejś wspólnoty, do domu, z którym związani jesteśmy uczuciowo, rodziny, w której będziemy chronieni i z którą łączy nas intymna bliskość. [...] bez domu, które daje ciepło i bezpieczeństwo dziecko nie rozwija się w sposób prawdziwie ludzki. [...] Posiadanie rodziny, którą można nazwać własną, i posiadanie przyjaciół – prawdziwych czy wyimaginowanych – jest czymś więcej niż tylko nakazem: jest konieczne dla psychologicznego, duchowego i fizycznego przetrwania [...] w chaotycznym wszechświecie” (May 1997, s. 47). 26 Tezy te rozwija Mannheim w swojej książce (Mannheim 1974). 27 Zdaniem Salija, dziś miarą człowieczeństwa coraz rzadziej jest sumienie, W powszechnym przekonaniu stanowi ją sława, bogactwo, inteligencja, wykształcenie, siła, używanie życia, zawieranie korzystnych znajomości, realizacja własnych celów, za wszelką cenę, „przydatność w dziele niesprawiedliwości”. Miara, jaką jest „przydatność w dziele niesprawiedliwości”, została określona przez Salija jako „miara Dżyngis-chana i Hitlera”. Zgodnie z nią „ludzi traktuje się wyłącznie jak termity, które mają opanować cale kraje”, wykazując swą przydatność we wspomnianym dziele (Salij 1997, s. 33–34). 24 �20 IWONA KABZIŃSKA nie pyta o samopoznanie i jego znaczenie. Doświadczając zmian, uczestnicząc w nich bezpośrednio, nierzadko jednak pyta: Co się stało z człowiekiem? Co się stało z ludźmi? Konstatując, że „ludzie się zmienili”, szuka niekiedy źródeł tych zmian, docieka dlaczego tak się dzieje, wskazuje możliwość naprawy negatywnie ocenianej sytuacji, dostrzegając ją np. w bezwzględnym przestrzeganiu nakazów i zakazów religijnych, w umocnieniu wychowawczych funkcji rodziny i ograniczeniu wpływu mediów, w nadziei na możliwość powrotu do przynajmniej niektórych, znanych mu, elementów przeszłości. Z faktu, że współczesne zmiany są negatywnie oceniane przez wiele osób nie wynika, że osoby te są przeciwne jakimkolwiek transformacjom. Istotny jest jednak ich kierunek, oczekiwania wobec nich, skutki, koszty jednostkowe i społeczne, towarzyszące im odczucia. Jesteśmy dziś świadkami niezwykle ostrej rywalizacji, w której biorą udział różne wizje świata i sposobów życia. Która z nich zwycięży w nieodległej przyszłości? Jaka będzie społeczno-kulturowa cena wygranej i jej następstwa, choćby dla sfery relacji międzyludzkich? Czy będzie się pogłębiać rozczarowanie, niepewność jutra, brak zaufania do innych osób, a także do instytucji państwowych, społecznych, religijnych? (na ten temat patrz np.: May 1997, s. 238; Richardson, Webb 1986, s. 120). Czy człowiek będzie się czuł coraz bardziej samotny? Czy coraz częściej będziemy się stykać z chamstwem, egoizmem, brutalnością, agresją? Nie jest to, przyznam, zbyt optymistyczna wizja. Czy można jej uniknąć? LITERATURA B a u m a n Z y g m u n t 1996, Etyka ponowoczesna, PWN, Warszawa. – 2005, Europa, niedokończona przygoda, Wydawnictwo Literackie, Kraków. – 2006, Płynna nowoczesność, Wydawnictwo Literackie, Kraków. – 2007, Szanse etyki w zglobalizowanym świecie, „Znak”, Kraków. B l o o m A l l a n 1997, Umysł zamknięty, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań. B u c z y ń s k a - G a r e w i c z H a n n a 1975, Uczucia i rozum w świecie wartości. Z historii filozofii wartości, Ossolineum, Wrocław. C a s s i r e r E r n s t 1977, Esej o człowieku. Wstęp do filozofii kultury, Czytelnik, Warszawa. C h m e l k o W a l e r i j 2004, Przemiany struktury społecznej na Ukrainie w okresie niezawisłości, Studia socjologiczne, nr 4, s. 11–31. Człowiek... 1993, Człowiek. Drogi poszukiwań. Studia z antropologii i etyki, red. M. Filipiak, M. Szulakiewicz, Wyższa Szkoła Pedagogiczna w Rzeszowie, Rzeszów. D e m b i ń s k a - S i u r y D o b r o c h n a 1991, Człowiek odkrywa człowieka, Wiedza Powszechna, Warszawa. J a k i m o w i c z M a r c i n 2009, Statystyka polskiego katolika, Gość niedzielny, 26 lipca, s. 16–19. J a r o s z y ń s k i P i o t r 2004, Chrześcijaństwo wobec postkomunizmu, Człowiek w kulturze. Pismo poświęcone filozofii i kulturze, z. 16, s. 59–69. J a w o r s k i E u g e n i u s z 1998, Wstyd jako kategoria typologiczna, [w:] Wstyd w kulturze, red. E. Kosowska, Wydawnictwo „Śląsk”, Katowice, s. 39–51. K a b z i ń s k a I w o n a 1994, Odbudowa kościoła i zmiany w funkcjonowaniu społeczności lokalnej. Przykład Bieniakoń, Literatura Ludowa, nr 4–6, s. 43–58. – 1999, Wśród „kościelnych Polaków”. Wyznaczniki tożsamości etnicznej (narodowej) Polaków na   Białorusi, Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa. �„LUDZIE SIĘ ZMIENILI...” 21 – 2009, Między pragnieniem ideału a rzeczywistością. Polacy na Litwie, Białorusi i Ukrainie    w okresie transformacji systemowej przełomu XX i XXI stulecia, Letter Quality, Warszawa. K o s o w s k a E w a 1998, Wstyd. Konotacje antropologiczne, [w:] Wstyd w kulturze, red. E. Kosowska, Wydawnictwo „Śląsk”, Katowice, s. 52–63. K u n c e A l e k s a n d r a 1998, Wstyd i wina w dyskursie kościoła katolickiego. Wprowadzenie do problematyki, [w:] Wstyd w kulturze, red. E. Kosowska, Wydawnictwo „Śląsk”, Katowice, s. 122–131. L e g u t k o R y s z a r d 1994, Etyka absolutna i społeczeństwo otwarte, Arcana, Kraków. L o r e n z K o n r a d 1975, Tak zwane zło, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa. L u b a w s k i A n d r z e j 2010, Czy rekiny biznesu mają sumienie?, Polityka, 27 marca, s. 40–42. Ł o t m a n J u r i j 1975, O semiotyce pojęć wstyd i strach w mechanizmie kultury (tezy), [w:] Semiotyka kultury, red. M. R. Mayenowa, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa, s. 202–205. M a l e w s k i H e n r y k, Ż u k a u s k a s G e d i m i n a s 2000, Przestępczość i zjawiska patologii społecznej na przełomie wieków, [w:] Prace VI Międzynarodowej Konferencji „Nauka a jakość życia. Perspektywy i wyzwania III tysiąclecia”, Wilno, 22–24 VI 2000, red. R. Brazis, J. Wołkonowski, Universitas Studiorum Polona Vilnensis, Wilno, s. 208–210. M a n n h e i m K a r l 1974, Człowiek i społeczeństwo w dobie przebudowy, PWN, Warszawa. M a n t i n i C a r l o M a r i a 1998, Rozmowy z moim telewizorem, Wydawnictwo WAM, Kraków. M a r m u s z e w s k i S t a n i s ł a w 1999, Wealth and Poverty – Two Motives of Polish Commonsense Thinking, Polish Sociological Review, vol. 1, s. 59–71. M a y R o l l o 1997, Błaganie o mit, T. Zysk, Zysk i S-ka Wydawnictwo, Poznań. M i k ł a s z e w i c z I r e n a 2001, Polityka sowiecka wobec Kościoła katolickiego na Litwie 1944–1965, Instytut Studiów Politycznych PAN, Oficyna Wydawnicza RYTM, Warszawa. M r o c z k o w s k a J o a n n a 2005, Ludzie o ludziach. Opowieści biograficzne w wymiarze komunikacyjnym, [w:] Centrum na peryferiach. Monografia społeczności lokalnej Ejszyszek i okolic na Wileńszczyźnie, red. A. Perzanowski, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa, s. 21–49. P i e t r u s z k a J o a n n a 2005, Wieś pokołchozowa na Wileńszczyźnie. Studium przypadku, [w:] Etnografia lokalnych znaczeń. Monografia społeczności lokalnej okolic Dziewieniszek na Wileńszczyźnie, red. Ł. Smyrski, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa, s. 231–252. R e d a k t o r z y 1993, Słowo wstępne, [w:] Człowiek. Drogi poszukiwań. Studia z antropologii i etyki, red. M. Filipiak, M. Szulakiewicz, Wyższa Szkoła Pedagogiczna w Rzeszowie, Rzeszów, s. 5–6. R i c h a r d s o n M i l e s, W e b b M a l c o l m C. 1986, Civilization. Its burden and its blessing, [w:] The burden of being civilized. An anthropological perspective on the discontents of civilization, red. M. Richardson, M.C. Webb, The University of Georgia Press, Athens-London, s. 120–126. R i e s m a n D a v i d 1971, Samotny tłum, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa. S a l i j J a c e k OP. 1997, Rozpacz pokonana, Wydawnictwo „W drodze”, Poznań. S u c h o d o l s k i B o g d a n 1977, Przedmowa, [w:] E. Cassirer, Esej o człowieku. Wstęp do filozofii kultury, Czytelnik, Warszawa, s. 5–32. Te r m i ń s k a K a m i l a 1998, Mozaistyczna koncepcja wstydu, [w:] Wstyd w kulturze, red. E. Kosowska, Wydawnictwo „Śląsk”, Katowice, s. 114–121. W a l i g ó r s k i A n d r z e j 1973, Antropologiczna koncepcja człowieka, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa. W ą d o ł o w s k a A n n a H e l e n a 2005, Krzyż we wsi – Bóg we wsi. Kulturowe i indywidualne uwarunkowania manifestacji pobożności, [w:] Centrum na peryferiach. Monografia społeczności lokalnej Ejszyszek i okolic na Wileńszczyźnie, red. A. Perzanowski, Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa, s. 125–153. W e b b M a l c o m C. 1986, Why our civilization can never be ‘moral’? The cultural ecology of Christian origin, [w:] The burden of being civilized. An anthropological perspective on the discontents of civilization, red. M. Richardson, M. C. Webb, The University of Georgia Press, Athens–London, s. 101–119. �22 IWONA KABZIŃSKA W i ś n i e w s k a J o a n n a 2005, Świat w oczach kobiet. Studium wsi Butrymańce na Wileńszczyźnie, [w:] Centrum na peryferiach. Monografia społeczności lokalnej Ejszyszek i okolic na Wileńszczyźnie, red. A. Perzanowski, Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa, s. 154–173. W o y d y ł ł o E w a 2007, My, rodzice dorosłych dzieci, Wydawnictwo Literackie, Kraków. W s t y d w K o r a n i e... 1998, Wstyd w Koranie. Materiały źródłowe, wybór P. Dziadek, [w:] Wstyd w kulturze, red. E. Kosowska, Wydawnictwo „Śląsk”, Katowice, s. 132–134. Z a d r o ż y ń s k a - B a r ą c z A n n a 1996, Krótki szkic o chamstwie, Etnografia Polska, t. 40, z. 1–2, s. 19–28. IWONA KABZIŃSKA „PEOPLE HAVE CHANGED...” REMARKS ON THE EXPERIENCE OF POSTSOCIALIST TRANSFORMATION Key words: social transformation, nostalgia, post-communism, life styles, behavior In the course of author’s research on the experience of political transformation, the citizens of post-soviet Lithuania, Belarus and Ukraine often underlined that: People have changed. Some of them have asked: What has happened to the people? and perceived these changes as a negative phenomenon. Contemporary changes were compared with the interwar decades (the oldest interviewees) or the soviet period. Informants usually pointed the breakup of the family bonds, the rise of the conflicts between humans, omnipresent aggression, boorishness, selfishness, brutality of life, crime and the chase for money. The phenomena such as the overwhelming rivalry, envy, social callousness, the lack of disinterestedness and justice as well as the loneliness were stigmatized by interviewees. Contemporary times were often described as bad, cold, inhuman, deprived of love and sympathy. Quite often people didn’t hope for better tomorrow. These critical judgments have been related to the political transformation and capitalism – often described as the wild, rapacious or black. People blamed the mass media for popularization of negative patterns of behavior. Many interviewees explained contemporary changes in the means of secularization, the lack of moral authorities and the upbringing based on religious values. The author underlines that phenomena pointed by her informants are well known in Western Europe. She is curious whether they will increase or is there a more optimistic solution possible. Translated by Jarosław Derlicki Adres Autorki: Prof. nadzw. dr hab. Iwona Kabzińska Instytut Archeologii i Etnologii PAN al. Solidarności 105, 00-140 Warszawa e-mail: red_etno@iaepan.edu.pl � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/308bbe34d464eab81c1df1ed19dff43d.pdf 95008a505d7cd766aa2190c5ce75aa11 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6084 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Sudan - Dżuba ( miasto) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5673 Title A name given to the resource Dżuba - miasto pogranicza afrykańskiego /ETNOGRAFIA POLSKA 2010 t.54 z.1-2 Description An account of the resource Etnografia Polska 2010 t.54 s.45-63 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kurcz, Maciej Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska”, t. LIV, 2010, z. 1–2 PL ISSN 0071-1861 MACIEJ KURCZ Instytut Etnologii i Antropologii Uniwersytetu Śląskiego, Cieszyn DŻUBA – MIASTO POGRANICZA AFRYKAŃSKIEGO. ANALIZA RÓŻNYCH ASPEKTÓW DOŚWIADCZENIA POGRANICZNOŚCI Wyodrębnianie się pograniczy (czyli stref przejściowych pomiędzy dwoma lub więcej bytami politycznymi) we współczesnej Afryce ma wpływ na procesy urbanizacyjne na kontynencie. Postępująca westernizacja czy „transgraniczna przedsiębiorczość” przyczyniają się bowiem do żywiołowego rozwoju ośrodków miejskich na pograniczach. To swego rodzaju „targi kontaktów” – przygraniczne centra wymiany komplementarnych dóbr pochodzących z sąsiednich, odmiennych kulturowo czy geograficznie regionów (więcej: Vorbrich 1996, s. 211). Na obszarach pogranicznych tworzą się także zalążki urbanizmu. Na skutek gwałtownych przeobrażeń kulturowych, miejscowa ludność nabiera cech typowych dla środowiska miejskiego (na przykład w kwestii pracy czy wypoczynku). Z naturalnych względów ma to ogromny wpływ na urbanizację pograniczy afrykańskich – koncentrowanie się życia tych obszarów w ośrodkach miejskich i prężnego ich rozwoju. Pograniczność posiada nie tylko wymiar dosłowny, przestrzenny, ale może być rozumiana metaforycznie – jako poczucie liminalności, progowości, niejednorodności istnienia. Tym samym można traktować ją na wzór środkowej fazy obrzędów przejścia Arnolda van Gennepa (2006). Oba wymiary: geograficzny oraz symboliczny, w równym stopniu odpowiadają ze specyficzną kulturę utrzymującą się na tych obszarach. Dżuba usytuowana jest na pograniczu z Ugandą, Kenią, Kongiem (DRK) i Republiką Środkowoafrykańską. Skutki jej „pograniczności” widoczne są gołym okiem na różnych poziomach funkcjonowania miasta, zarówno w kwestiach ekonomicznych, identyfikacyjnych czy kulturowych. Fenomen ten ma olbrzymie znaczenia dla kondycji życiowej mieszkańca miasta – jego wysiłków, by skutecznie poruszać się w rzeczywistości intensywnie urbanizującej się Dżuby. Ze względu na współczesną sytuację w regionie (powstanie niepodległego Sudanu), miasto stanowi niezwykle interesujący obiekt badań w skali całego kontynentu. W artykule przedstawię różne przejawy pograniczności w tym mieście – nie tylko żywiołowo urbanizującego się ośrodka pogranicznego, ale także stolicy pół-niezależnego bytu państwowego: Sudanu Południowego. Omówię również specyfikę miejscowego urbanizmu, kształtowanego pod wpływem wielowymiarowej pograniczności. Artykuł ten jest efektem badań terenowych w Dżubie prowadzonych w latach 2007 i 2008 w ramach grantu MNiSW Dżuba – ośrodek kultur i konfliktów. �48 MACIEJ KURCZ POGRANICZE AFRYKAŃSKIE JAKO PRZEDMIOT BADAŃ We współczesnych studiach nad pograniczami Afryka jest obecna coraz częściej. Na temat pograniczy afrykańskich dysponujemy już niemałą literaturą (Wilson, Donnan 2007; Cohen 1997; Merkx 2000 i inni). Nie bez przyczyny – na kontynencie afrykańskim obserwujemy bowiem szczególny wzrost mobilności przestrzennej zamieszkujących go ludzi. Wpływają na to różnorakie czynniki, w szczególności jednak procesy globalizacji oraz konflikty zbrojne. W Afryce dokonuje się proces deterytorializacji, obejmujący: migracje, globalizację (transnarodowy przepływ dóbr oraz ludzi), subnacjonalizację oraz – procesy reterytorializacji, których wyrazem jest powstawanie mikro-regionów czy wyodrębnianie się pograniczy. W procesach tych biorą udział różnorodni „aktorzy”: miejscowi przedsiębiorcy, warlordowie, pracownicy pomocowi, międzynarodowe korporacje, elity polityczne i wielu innych. Efektem tych procesów jest tworzenie się nowego ładu przestrzennego kontynentu – a jednym z jego składników jest wyodrębnianie się pograniczy (Cohen 1997; Howard, Shain 2005). Podobnie jak w przypadku innych kontynentów, teoria pogranicza jest jednym ze sposobów przestrzennego ujęcia kultury afrykańskiej, który we współczesnej afrykanistyce należy do szczególnie chętnie podejmowanych. Mimo rosnącej popularności tej problematyki, „miastu pogranicza” (jako swoistej odmianie urbanizmu afrykańskiego) nie poświęcono, jak dotąd, wystarczającej uwagi. Zdecydowanie niesłusznie. Miasta te, szczególnie obecnie, rozwijają się wyjątkowo dynamicznie, stając się nowymi centrami kapitalizmu afrykańskiego, eksploatującymi transgraniczne kontakty, a których wpływy nierzadko promieniują na bardziej metropolitalne obszary. DŻUBA – MIASTO PRZYCIĄGAJĄCE MIGRANTÓW Jeszcze niedawno Dżuba była prowincjonalną afrykańską mieściną, zdewastowaną przez wieloletnią wojnę. Aktualnie – prawie z dnia na dzień – staje się wielkim miastem, stolicą autonomicznych prowincji południowych. W okresie dwóch wojen (1964–1972 oraz 1983–2005) Dżuba liczyła kilka tysięcy mieszkańców, a jej obszar ograniczał się do niewielkiego centrum, do dziś nazywanego Juba Town. W latach 1970. w krótkim okresie międzywojennym, podejmowano próby rozbudowy miasta, ale przerwał je wybuch w roku 1983 drugiej wojny domowej1. Przez ostatnie kilkadziesiąt lat Dżuba była dla ludności tubylczej symbolem nietolerancji i ksenofobii, miejscem kaźni wielu tysięcy osób, terenem zmilitaryzowanym, przypominająKonflikt zbrojny w Sudanie Południowym był jednym z najkrwawszych i najdłuższych konfliktów w pokolonialnej Afryce (działania zbrojne trwały tak naprawdę bez mała pięćdziesiąt lat). Tysiące ludzi straciło życie, setki tysięcy ratowało się ucieczką do sąsiednich krajów. Wielu deportowano do prowincji północnych i przydzielano muzułmańskim opiekunom, czyniąc z nich nierzadko niewolników. Bez­ pośrednią przyczyną konfliktu były autorytarne rządy muzułmańskiej większości; brutalna islamizacja i arabizacja obszarów zamieszkałych przez ludność afrykańską, w większości wyznającą różne odmiany chrystianizmu. 1 �DŻUBA – MIASTO POGRANICZA AFRYKAŃSKIEGO 49 cym bardziej obóz wojskowy niż ośrodek miejski. Z miasta uczyniono fortecę wojsk rządowych, choć nie wybudowano fortyfikacji. Zostało natomiast otoczone osiedlami czarnoskórej ludności internowanej w mieście. W zamyśle Chartumu mieszkańcy tych osiedli stanowili zakładników – przysłowiowe „żywe tarcze”, osłaniające miasto przed atakami partyzantów. Porozumienia pokojowe ze stycznia 2005 roku między rządem w Chartumie i Ludowym Ruchem Wyzwolenia Sudanu (Sudan People’s Liberation Movement – SPLM)2 stworzyły możliwości odbudowy Sudanu Południowego i powrotu do tego kraju milionów uchodźców3. W procesach zapoczątkowanych tymi porozumieniami ważną rolę odgrywa Dżuba. Obecnie jest to największe – po Chartumie – centrum polityczno-administracyjne Sudanu. Powstaje tam ogromna struktura administracyjna o charakterze tak centralnym, jak i lokalnym (stanowym)4. Miasto to odgrywa także pierwszorzędną rolę gospodarczą na Południu, stając się pewnego rodzaju katalizatorem boomu gospodarczego, finansowanego głównie dzięki środkom z handlu ropą naftową. Obecnie Dżubę zalewa istna powódź imigrantów, która rozpoczęła się w 2005 roku i w 2007 osiągnęła najwyższy poziom. Do miasta wędruje ludność wiejska, która szuka tam lepszych warunków do życia. Imigrantami są zarówno pracownicy tworzących się urzędów państwowych, jak i dorobkiewicze z sąsiednich krajów. Do miasta ciągnie przede wszystkim rzesza niegdysiejszych uchodźców. Jak na razie, na Południe powróciło dwa miliony wygnańców (The long road home 2008, s. 5). Duża ich część skierowała się do Dżuby – najprężniej rozwijającego się ośrodka Południa. W ostatnich kilku latach liczba mieszkańców tego miasta zwiększyła się kilkakrotnie i sięga kilkuset tysięcy. I będzie wzrastać. Na powrót czekają bowiem jeszcze dziesiątki, jeśli nie setki tysięcy ludzi. DŻUBA I POGRANICZE POŁUDNIOWOSUDAŃSKIE Obszarem o bez wątpienia bardzo starych tradycjach pogranicza jest południowo­ sudańska Ekwatoria – najbardziej na południe wysunięty kraniec Sudanu. Od niepamiętnych czasów dla ludności z Północy (białej, zorientowanej na kulturę Bliskiego Wschodu), był to obszar o wyraźnych cechach pogranicza. Z jednej strony, wyznaczał ogólnie granice z Czarną Afryką, z drugiej: krańcowo peryferyjny, nie­do­ stępny, nieznany, złowrogi, ukształtowany przez czynniki geograficzne – nieprzebrane 2 To polityczne ramię Ludowej Armii Wyzwolenia Sudanu (SPLA) – organizacji militarnej, która wiodła prym w ruchu oporu przeciwko władzom w Chartumie. 3 W wyniku porozumienia z 2005 roku (tzw. Comprehensive Peace Agreement) prowincje południowe otrzymały szeroką autonomię, a w plebiscycie w roku 2011 mieszkańcy tych obszarów opowiedzieli się za niepodległością. Ważnym punktem tego kompromisu jest podział dochodów ze sprzedaży ropy naftowej wydobywanej ze złóż w Sudanie Południowym, (co zapewnia władzom autonomicznych obszarów znaczne środki finansowe). 4 Dość wspomnieć, iż na mocy porozumień pokojowych w Dżubie powstają odpowiedniki większości instytucji centralnych z Chartumu (24 ministerstwa!). �50 MACIEJ KURCZ bagniste rozlewiska rzeczne – tzw. Sudd („przegroda”, „zapora”). Ekwatoria miała więc utrudnione kontakty z Północą, także pod względem kulturowym. W czasach kolonialnych doszły do tego zaniedbania w infrastrukturze regionu. Również i dziś jej stan pozostawia wiele do życzenia. Drogi na Północ są niebezpieczne i tylko okresowo przejezdne. Transport rzeczny – tradycyjnie najpewniejszy – po wojnie nie został, jak na razie, w pełni reaktywowany. Właściwie jedynym regularnym środkiem komunikacji z wnętrzem Sudanu jest samolot. Na ten jednak pozwolić sobie mogą tylko nieliczni. Zresztą nawet i ten środek transportu, jak się miałem okazję przekonać, zawodzi w porze deszczowej. Do dziś więc niedorozwój komunikacyjny regionu wpływa na kontakty między obydwiema częściami kraju, skazując Południe na łączność z zagranicą, a w rezultacie na autonomizację polityczną i ekonomiczną. Podczas gdy od Północy region ten jest przez większą część roku niedostępny, od Południa otwiera się naturalnie (poprzez rozległe, płaskie połacie sawanny między jeziorem Wiktorii a basenem Konga) na interior afrykański. Dokładniej tworzy geograficzny trójkąt w granicach dzisiejszego Sudanu Południowego, Konga (DRK), Ugandy i Kenii. Tak kiedyś, jak i dziś, zamieszkują go zróżnicowane kulturowo społeczności. Dodatkowo – znów ze względów geograficznych (braku naturalnych barier), nader często był terenem migracji, przebiegających zazwyczaj z Północy na Południe. Jego struktura etniczna należała do szczególnie dynamicznych; krzyżowały się tu bowiem nieustannie elementy różnorodnych kultur. W okresie kolonialnym pogranicze to uległo polityzacji. Granice, arbitralnie ustalone na początku XX wieku przez władze Brytyjskiego Protektoratu Ugandy oraz Anglo-Egipskiego Sudanu, sztucznie podzieliły miejscowe społeczności, jak Aczoli czy Madi (Merkx 2000, s. 8, za: Collins 1962). Etniczne i handlowe więzi między nimi jednak nie zanikły, lecz rozwijały się pod wpływem nowych czynników (np. restrykcyjnej polityki kolonialnej). W okresie postkolonialnym były to fale migracji zarówno generowane politycznymi i zbrojnymi zawieruchami, jak i koniunkturą ekonomiczną. Już w latach 1950. Sudańczycy masowo migrowali do pracy w ugandyjskim przemyśle bawełnianym. Doświadczenia te okazały się wkrótce bezcenne, gdy wyruszyli do tego kraju ponownie. Tym razem jednak jako uchodźcy (Merkx 2000, s. 10). Niedługo później ci sami uciekinierzy musieli sami udzielić gościny, bowiem na przełomie lat 1970. i 1980. Sudan stał się schronieniem dla Ugandyjczyków, uciekających z kraju na skutek niepokojów po upadku Idi Amina; „wojsko Amina” rekrutowało się głównie z takich grup etnicznych, jak: Alur, Lugbara, Kakua i Madi – po zmianie sytuacji politycznej w 1979 (upadku reżimu Idi Amina) salwowali się ucieczką do Sudanu Południowego (Merkx 2000, s. 11). W latach 1980. sytuacja znów się odwróciła. Sudańczycy masowo szukali schronienia w pobliskiej Ugandzie, na skutek wybuchu w 1983 kolejnej wojny domowej na południu Sudanu. Tradycyjnie pogranicza afrykańskie zajmowały społeczności wędrowne. W ostatnim pięćdziesięcioleciu dla pogranicza afrykańskiego charakterystyczni stali się różnego rodzaju uciekinierzy, przede wszystkim uchodźcy i wewnętrznie przesiedleni. Z powodów bezpieczeństwa, koszarowani są najczęściej w pobliżu granic państwowych. Zjawisko uchodźctwa nierozerwalnie związane jest dziś w Afryce z pojęciem �DŻUBA – MIASTO POGRANICZA AFRYKAŃSKIEGO 51 pogranicza. Obszar ten w ostatnich dekadach stawał się nader często areną konfliktów zbrojnych oraz kryzysów humanitarnych. Z taką właśnie sytuacją mamy do czynienia na pograniczu południowosudańskim. Na skutek doświadczeń historycznych tożsamość mieszkańca tego obszaru pogranicza jest dynamiczna, zmienna – polega na identyfikowaniu się zarówno z losem uchodźcy, jak i udzielającego gościny. Na pograniczu południowosudańskim spotkać się można z tzw. tożsamością kontekstową – zwaną też wielokrotną lub sytuacyjną, polegającą na identyfikowaniu się z różnymi grupami (etnicznymi, narodowymi czy religijnymi) w zależności od sytuacji. Migracje ludności tego regionu przez formalnie istniejące granice przyczyniły się do ukształtowania heterogenicznej współczesnej kultury miejscowych społeczeństw i ich poczucia „wielopaństwowej” przynależności. Jedną z ich cech jest umiejętność życia na styku różnych bytów państwowych, wędrowania z kraju do kraju w zależności od koniunktury (Allen, Turton 1996, s. 5–9). Mieszkaniec pogranicza południowosudańskiego pod wieloma względami koresponduje z koncepcją Roberta Parka, „człowieka pogranicza” (Marginal Man) – jednostki głęboko zakorzenionej w kulturze dwóch różnych ludów. Nie czuje się do końca członkiem nowej społeczności. Nie może lub nie chce bowiem zerwać ze swoją pierwotną tożsamością. Przez to niejako żyje na marginesie dwóch kultur i dwóch społeczeństw (Park 1928, s. 892). „Migrant-uchodźca” z pogranicza Sudanu Południowego rzadko kiedy jednak pragnie zerwać ze swoją przeszłością. Przeciwnie, włączył ją do swojej nowej, synkretycznej tożsamości. Tą stara się wykorzystywać do budowania poczucia kolektywnej jedności lub też do poprawiania swojej pozycji materialnej. Nie jest do końca akceptowany w „społeczeństwie narodowym”. Doświadczenia, które posiada, czynią z niego osobę zaradną życiowo i kreatywną. Jego sytuacja nie wywołuje u niego zasadniczo poczucia osamotnienia czy wyobcowania. To zasadniczo odróżnia go od „człowieka pogra­ nicza” opisanego przez Parka. PROCESY URBANIZACYJNE A INFRASTRUKTURA MIEJSKA Gwałtowny rozrost urbanizacyjny Dżuby wywołuje wiele problemów. Miasto przeżywa głód mieszkaniowy. W zasadzie nie buduje się nowych domostw, ograniczając się do renowacji starych, które na razie najczęściej wciąż są w stanie ruiny. Szczęśliwcy na prominentnej państwowej posadzie mogą co prawda liczyć na lokum pracownicze, które wszakże nie są do pozazdroszczenia. Według moich obserwacji, w jednym pomieszczeniu mieszka średnio 5–6 osób. Czynsze biją rekordy, przeciętna wysokość wynosi około 200 dolarów miesięcznie, sięgając nawet 3000 dolarów za miesiąc5. W rezultacie znaczna liczba mieszkańców miasta rozlokowała się w turystycznych namiotach lub mieszka w tradycyjnej, okrągłej chacie z gliny i sitowia. Taka zabudowa stanowi dominujący akcent architektoniczny Dżuby. 5 Czynsze podbijają prominentni urzędnicy państwowi, którzy na utrzymanie w mieście (w tym najem reprezentacyjnego lokalu) pobierają specjalne subwencje. �52 MACIEJ KURCZ Kolejny, palący problem to brak bieżącej wody – paradoksalny ze względu na położenie miasta na brzegu Nilu. Woda dostępna jest tylko punktowo ze źródeł gruntowych, czerpana za pomocą ręcznych pomp, jest też rozwożona becz­ko­wozami tankowanymi wprost z rzeki. Ograniczony dostęp do wody stanowi poważne utrudnienie, zwłaszcza dla kobiet, które zwyczajowo są odpowiedzialne za zaopatrzenie zagrody w wodę. Często muszą one w tym celu pokonywać znaczne odległości. Deficyt wodny jest jedną z najczęstszych przyczyn sąsiedzkich kłótni, a nawet poważniejszych awantur. Sytuację pogarsza zagrożenie epidemiologiczne, które jest związane z dotychczas nierozwiązanym problemem odpadów. W mieście nie ma kanalizacji, zaś funk­ cjonujące niegdyś szamba uległy zaśmieceniu. Przydomowe ustępy mają charakter prowizoryczny lub de facto nie istnieją. Kto tylko może udaje się za potrzebą nad rzekę lub w pobliskie zarośla. Jeszcze gorzej jest ze zwykłymi odpadami. Wyrzucane są na ulicę, gdzie miejscami powstaje ubita warstwa śmieci. Problemem nie są odpady organiczne, ulegają bowiem szybkiemu rozkładowi lub są zjadane przez domowy inwentarz zwierzęcy. Prawdziwą zmorą są natomiast śmieci, które nie ulegają szybkiemu rozkładowi. Jedynym, zaobserwowanym przeze mnie, sposobem usuwania tych odpadów było regularnie wypalanie. O poranku i zachodzie słońca nad miastem unosi się cuchnący dym palonych tworzyw sztucznych. Wyłącznymi, jak na razie, systematycznymi czyścicielami miasta są „dzieci ulicy”, specjalizujących się w zbieraniu plastikowych butelek, które skupowane są przez sprzedawców napojów i benzyny. Wprawdzie zostały utworzone służby oczyszczania miasta, lecz ich działanie zauważalne jest tylko na terenie bazarów, gdzie nagromadzenie śmieci jest największe. Bazarowe odpady są wywożone za rogatki miasta i pozostawiane na sawannie. W czasie pory suchej w Dżubie niezwykle często wybuchają pożary. Stanowią one plagę zwłaszcza bazarów, gdzie nie ma tygodnia, żeby nie było przynajmniej jednego pożaru. Najczęściej przyczyną jest palenie śmieci, miejscowi uważają jednak, że jest to sprawka czarnoksięskich sztuczek zamawianych przez nieżyczliwych sąsiadów lub konkurencję. Pożary, a nadto ich konceptualizacja, może być sygnałem narastania animozji w dynamicznie heterogenizującym się społeczeństwie, zwłaszcza na linii Sudańczycy – obcokrajowcy. W mieście w zasadzie nie ma także elektryczności. W energię elektryczną zaopatrywane są wyłącznie ministerstwa, budynki publiczne oraz nieliczne domostwa położone w okolicy centrum. Brak prądu, w przeciwieństwie do wody, nie jest szczególnie uciążliwy dla mieszkańców, ponieważ przywykli sobie radzić bez elektryczności. Większość domów oraz lokali usługowych posiada generatory prądotwórcze. W oczach moich informatorów miasto należy do skrajnie nieprzyjemnych i nieestetycznych. W przypadku większości migrantów prezentuje się zdecydowanie gorzej od miejsca ich dotychczasowego pobytu – bez różnicy, czy był to Chartum czy obóz Kakuma w Kenii. Zabudowa miejska pozostaje w ruinie. Krajobraz zdominowały prowizoryczne konstrukcje z blachy i gliny. W mieście brak jest zasadniczo asfaltowych dróg. W rezultacie ciągle utrzymuje się tu chmura piasku i pyłu. Nie ma też zieleni. Ta �DŻUBA – MIASTO POGRANICZA AFRYKAŃSKIEGO 53 ogołocona została prawie całkowicie w czasie wojny. Zatem nie ma się co dziwić, że respondenci zgodnie twierdzili, iż brakuje w mieście fragmentów, które moglibyśmy nazwać ładnymi. Dla większości, jedynymi względnie przyjemnymi miejscami były hotele i restauracje. Fakt ten w zasadniczy sposób utrudniał aklimatyzację ludności migrującej do miasta. Jednocześnie współtworzył złowrogą aurę tego miejsca, która udzielała się tak naprawdę wszystkim kategoriom mieszkańców miasta. Krajobraz miejski ma ogromne znaczenie dla budowania specyfiki kulturowej Dżuby – intensyfikacji metaforycznego odczuwania pograniczności tego miejsca. GOSPODARKA POGRANICZNOŚCI W okresie postkolonialnym pogranicza afrykańskie to przede wszystkim „hand­ lowe i przelotowe korytarze” (Traffic and Passage Corridors). Pograniczność łączy się z przestrzenną mobilnością. Ta z kolei, w dzisiejszych czasach, okazuje się z reguły niezwykle dochodowa. Takie działania, jak szmugiel czy migracja zarobkowa, okazują się szczególnie opłacalne – są w stanie zrekompensować człowiekowi kryzysy humanitarne czy fakt oddalenia od centrum. Pogranicze to obszar peryferyjny i zmarginalizowany. Jednocześnie jednak jest także wolny, nie do końca kontrolowany – a zatem i doskonały dla rozwoju gospodarczego, drobnej przedsiębiorczości. W Afryce to obszary, które są kuźniami nieformalnej gospodarki – dochodowa działalność ekonomiczna poza oficjalnymi regulacjami. Już u progu niepodległości powszechne na kontynencie stały się okresowe migracje zarobkowe. Zjawisko to, choć wciąż mało znane (w nowożytnej historii Afryki zajmowano się przede wszystkim migracją do miast), jest udokumentowane w wielu krajach afrykańskich (na przykład pogranicze Beninu i Nigerii czy Togo i Ghany) (Adepuju 1995, s. 93). Ważne w tym względzie okazały się także wspólne tradycje kolonialne, podobne dzieje polityczne i gospodarcze całych regionów. Okres kolonialny sprawił, że wiele obszarów zostało zespolonych trwale w większe kulturowe całości (frankofońska Afryka Zachodnia czy anglosaska Afryka Wschodnia). Fakt ten w okresie postkolonialnym jest znaczącym bodźcem wyodrębniania się obszarów pogranicznych. Transgraniczna wymiana handlowa ma na południowosudańskim pograniczu stosunkowo długą tradycję. Już wraz z dekolonizacją na pograniczu (jak i na całym kontynencie) przyspieszyły znacznie przeobrażenia w sferze ekonomii. Tradycyjny system wymiany i produkcji stracił na znaczeniu. W jego miejsce pojawiała się gospodarka towarowa. Ludność pogranicza szybko przekonała się o korzyściach, które niósł ze sobą transgraniczny kapitalizm – zarzucając dawne instytucje życia gospodarczego. Sudańczycy, wykorzystując „gościnność” Ugandyjczyków, szmuglowali do kraju używki w rodzaju kawy oraz tytoniu. W zmian pozostawiali towary otrzymywane w ramach pomocy humanitarnej, na które było niesłabnące zapotrzebowanie w Ugandzie (Merkx 2000, s. 10). Nie inaczej jest i dziś, gdy w Sudanie Południowym zagościł pokój. W regionie tym rozkwita drobna przedsiębiorczość. W znakomitej �54 MACIEJ KURCZ większości jest to zasługa imigrantów ugandyjskich. Tak naprawdę jednak, w zależności od sytuacji – tak Sudańczycy, jak i Ugandyjczycy nauczyli się czerpać korzyści z zamieszkiwania na styku dwóch bytów politycznych. Fakt ten w równym stopniu co czynniki polityczne, wpłynął na poczucie wspólnotowości tego zakątka Afryki. To jeden z podstawowych komponentów spajających tożsamość jego mieszkańców. Gospodarka badanego ośrodka w dużej części opiera się na półlegalnej wymianie handlowej z sąsiednimi krajami. Bliskość granicy państwowej stwarza dodatkowe możliwości dla rozwoju miejskiej gospodarki, w szczególności jednak jej sektora nieformalnego. Ustanawia bowiem swoistą dwuznaczność, która umożliwia eksploatowanie lokalnej gospodarki za pomocą, tak legalnych, jak i nielegalnych praktyk. W przypadku Dżuby władza okazuje się zupełnie bezradna wobec tych działań. Nielegalnym dorobkiewiczom udzielają wsparcia wszyscy: organizacje międzynaro­ dowe, wspólnoty lokalne, kościoły czy zwykli ludzie (bez mała połowa pracowników goszczącej mnie instytucji kościelnej pochodziła z Ugandy). Mało tego, praktyki te nie były kompromitujące nawet dla formalnych struktur państwowych. Są pewnego rodzaju koniecznością w zdewastowanym przez wojnę regionie. W pewnym sensie stanowią podporę państwa w budowaniu niezależności ekonomicznej względem Chartumu. Stały się rodzajem ogólnospołecznej aktywności secesyjnej – kontestacji wszystkiego co pochodzi z Północy. Przemytnictwo czy przepływ nielegalnych pracowników odpowiadają za normalne życie w mieście – za dostępność podsta­wowych produktów czy usług: od wody mineralnej po benzynę. W 2008 roku w czasie niepokojów w Kenii po wyborach prezydenckich, ruch transgraniczny na pewien czas ustał – sparaliżowało to funkcjonowanie Dżuby. Drastycznie podskoczyły ceny niektórych produktów, co gorsza, w pewnym momencie w mieście zabrakło benzyny. GLOBALIZACJA NA POGRANICZU Procesy globalizacyjne wywierają znaczny wpływ na gospodarkę miejską. Glo­ balizację postrzegam jako intensyfikującą się sieć transnarodowych powiązań, obejmującą szerokie spektrum zjawisk od wykorzystywania nowoczesnego sprzętu komputerowego i telekomunikacyjnego po globalne korporacje, a w szczególności inwestycje, systemy produkcji czy procedury prawne realizowane przez nie w różnych częściach świata. Przez wiele lat Afryka znajdowała się na marginesie globalnej ekumeny. Ze swoją zacofaną infrastrukturą, niestabilną sytuacją politycznym czy ubóstwem materialnym Afrykańczyków, nie tyle nie była w stanie wziąć aktywnego udziału w globalnym systemie wymiany, co nie mogła odgrywać w nim nawet swych tradycyjnych ról: rezerwuaru naturalnych surowców oraz rynku zbytu towarów wysokorozwiniętego świata (Hannerz 2006; Freund 2007, s. 170–171). Przypadek Dżuby przeczy tym uogólnieniom – świadczy przynajmniej o ich dezaktualizacji. Miasto wraz ze stabilizacją polityczną w regionie, stało się częścią procesów współtworzących globalizację. Sprzyja temu swoisty mikroklimat kulturowy panujący na obszarze przygranicznym. �DŻUBA – MIASTO POGRANICZA AFRYKAŃSKIEGO 55 Na pograniczach, za sprawą migracji, konfliktów czy organizacji dobroczynnych, ulegają przyspieszeniu przeobrażenia kultury afrykańskiej. Dawni przywódcy nie są już uznawani przez władzę, a instytucje tradycyjne ulegają dekompozycji. W ich miejscu pojawia się nowa kultura o bardziej kosmopolitycznym charakterze. Krzyżują się w niej elementy tradycyjne oraz globalne, mieszanka pochodzenia amerykańsko-europejskiego. Ich eksponentami są aktualnie różnorakie organizacje pozarządowe niosące pomoc na obszarach ogarniętych przez „kryzysy humanitarne” (w znakomitej większości właśnie na terenach pogranicznych). Wiemy już, iż niezwykle ważnym bodźcem kształtowania się nowej kultury są czynniki gospodarcze. W celu skuteczniejszego wykorzystywania możliwości ekonomicznych mieszkańcy wypracowują wspólne zasady komunikacji. Wykorzystuje się do tego celu języki wehikularne (suahili, arabski, hausa, somali czy oromo) albo też języki dawnych metropolii kolonialnych, przede wszystkim angielski i francuski. Te ostanie nie budzą już negatywnych emocji – przeciwnie, są doceniane, choćby ze względu na przypisywaną im „neutralność” i „bez-etniczność”. Wraz z językiem pojawiają się wspólne, ujednolicone zasady wymiany handlowej (np. jedna waluta)), czy ogólne wzory codziennego życia. W Dżubie liczyć się trzeba jednocześnie z dwoma systemami organizacji ruchu drogowego (sudańskim oraz ugandyjskim – prawostronnym i lewostronnym). Podobnie, powszechnie akceptowaną walutą jest szyling ugandyjski. Niekiedy, płaszczyzną do transgranicznej komunikacji stają się dawne, przedkolonialne tradycje. W przypadku badanego ośrodka tę rolę spełnia kultura suahili. Jej agentami są cudzoziemcy z sąsiednich krajów, ale także byli uchodźcy. Ciekawe, iż ci ostatni, nielubiani i krytykowani przez ludność, która w czasie wojny przebywała w Sudanie, stają się jednocześnie nośnikiem kultury, do której aspiruje całe miasto. Uosabiają kulturę, której wszyscy aktualnie pożądają. Jest to kultura Zachodu, podlana wschodnioafrykańskim sosem, która staje się fundamentem tworzącej się nowej kultury Dżuby. Wielkomiejskie obycie repatriantów sprawia, że są oni wzorem dla pozostałych mieszkańców miasta. Wychodźstwo pociąga za sobą gruntowne przeobrażenia kulturowe. Jednym z jego rezultatów jest nabywanie przez uciekinierów elementów typowo miejskiej kultury. Centrami tych przeobrażeń są obozy dla uchodźców. To tam znajdują się zalążki urbanizmu: charakterystyczny sposób spędzania wolnego czasu, stosunki społeczne, ekonomia (Agier 2002). Uchodźctwo ma aktualnie ogromne znaczenie dla żywiołowego tempa urbanizacji w Afryce. Zespolenie tych dwóch arcyważnych zjawisk utrudnia proces repatriacji dawnych uciekinierów. ORGANIZACJE POMOCOWE Jednym z najbardziej jaskrawych przejawów globalizacji we współczesnej Afryce jest obecność organizacji pomocowych. Od prawie półwiecza Afryka jest odbiorcą gigantycznej pomocy humanitarnej. Od lat 1980., na fali popularności neoliberalnego paradygmatu rozwoju, dystrybucją pomocy zajęły się głównie Organizacje �56 MACIEJ KURCZ Pozarządowe (NGOs). Na przestrzeni ostatnich kilku dekad stały się w Afryce agendami globalizacji: ekspansji amerykańsko-europejskiej kultury (choć także nierzadko treści z innych kręgów kulturowych, jak np. cywilizacji islamu). Współcześ­ nie to znaczące źródło wielopłaszczyznowych zmian w społeczeństwie afrykańskim od zwyczajów kulinarnych i seksualnych, przez ustrój ekonomiczny i społeczny, po idee religijne. Odpowiadają za dyfuzję globalnej kultury, w tym przede wszystkim wolno­rynkowej gospodarki, demokratycznych reguł życia społecznego. Percepcja tych zjawisk przez Afrykańczyków to klucz do zrozumienia globalizacji we współczes­ nej Afryce. Dla mieszkańców Zachodu to instytucje jednoznacznie pozytywne – są wybawieniem dla cierpiącej skrajną nędze Afryki. Dla Afrykańczyków istotnie wiążą się z szansą na lepsze jutro. Afrykańczycy nie szukają dziś wsparcia ze strony państwa. Jego rola prawie wszędzie na kontynencie uległa zredukowaniu, a wiele z jego obowiązków przejęły organizacje pozarządowe. Warto pamiętać jednak, iż dla miejs­ cowych intelektualistów są nierzadko przejawami re-kolonizacji, neoimperializmu. Tak jak przed wiekami Europejczycy „uwolnili” Afrykę z jarzma przedkolonialnego despotyzmu, tak i teraz ratują ją od nieudolnych i opresyjnych rządów, które uczyniły życie na kontynencie koszmarem (Nugent 2004, s. 327). W mieście mają swoje siedziby liczne organizacje zajmujące się działalnością humanitarną. Najważniejsze to wyspecjalizowane agendy Narodów Zjednoczonych, takie jak: UNICEF, WFP, UNOCHA, UNMIS (Sudan Południowy to jeden z najstarszych obszarów ich działalności w Afryce6). Inne to tzw. organizacja pozarządowe (Non-Government Organizations, NGOs) – podmioty prywatne lub prawne działające na rzecz wybranego interesu publicznego, niepobierające z tego tytułu rządowych subwencji (np. Amnesty International, Międzynarodowy Czerwony Krzyż) (Łatoszek, Proczek 2001, s. 38). Ich znaczenia dla funkcjonowania miasta nie da się przecenić. Mają olbrzymie znaczenie dla miejscowego rynku pracy: wspierają drobną przedsiębiorczość: organizują szkolenia, stowarzyszenia zrzeszające drobnych przedsiębiorców, czy pomagają założyć własny biznes. Ważne są w kwestii proponowania typowo miejskiej etyki: wytężonej pracy i przedsiębiorczości. Przyczyniają się także do zacieśniania międzyludzkich kontaktów, choćby w formie różnego rodzaju stowarzyszeń. Celebrowanie globalnych świąt, w rodzaju Światowego Dnia Uchodźcy czy Chorych na AIDS/HIV, to znaczące elementy miejskiego ludyzmu. Organizacje dobroczynne to także drugi, po aparacie państwowym, pracodawca w mieście. Materialnie, nierzadko oferujący lepsze apanaże aniżeli administracja państwowa. Pensja jest godziwa i co najważniejsze, regularnie wypłacana. Mankamentem jest okresowość zatrudnienia. Sudańczycy pracują tam w różnorakim charakterze: od portierów, po pracowników specjalistycznych, bezpośrednio związanych z konkretnymi projektami. Praca ta To tzw. organizacje międzyrządowe (IGOs). Ich członkami są państwa (minimum trzy) repre­ zentowane przez specjalnych przedstawicieli, posiadających od nich pełnomocnictwo i instrukcje. Do organizacji tego typu należą między innymi: ONZ i System NZ, Wspólnoty Europejskie czy Północno­ amerykańska Strefa Wolnego Handlu (NAFTA) (Łatoszek, Proczek 2001, s. 38). 6 �DŻUBA – MIASTO POGRANICZA AFRYKAŃSKIEGO 57 stabilizuje materialnie człowieka, zazwyczaj także jego najbliższą rodzinę. To wśród pracowników organizacji pomocowych znaleźć można najwięcej drobnych przedsiębiorców, którzy dzięki stałej posadzie, dysponują dodatkowymi funduszami na rozwój własnej działalności. Organizacje mają znaczenie dla miejscowego rynku pracy także z innego powodu. W przeciwieństwie do aparatu państwowego znajdują tutaj zatrudnienie przedstawiciele grup mniejszościowych, wśród nich przede wszystkim byli uchodźcy. Organizacje pomocowe tworzą dodatkową, alternatywną rzeczywis­ tość. Są wyraźną przeciwwagą dla formalnej władzy, jednocześnie kompensują jej niedostatki, jak immobilizm, korupcję czy brak transparentności. Przepustką do tego alternatywnego świata jest status „pokrzywdzonego”: przede wszystkim uchodźcy lub wewnętrznie przesiedlonego. Podstawowym personelem instytucji pomocowych są jednak biali. W mieście praktycznie wszyscy „Europejczycy” związani są mniej lub bardziej z działalnością dobroczynną. Zajmują miejskie hotele oraz zamknięte obszary rezydencjalne, nazywane „campami”. Ze względu na obowiązujące procedury, nie ma do nich dostępu nikt z zewnątrz. Są też w pewnym sensie obszarami samowystarczalnymi. Europejczyków, podobnie jak innych obcokrajowców, charakteryzuje skrajna separacja względem Afrykańczyków (wyjątek stanowi wąska grupa „natywnych z kompetencjami” – czyli byłych uchodźców, którzy mieli wiele do czynienia z cudzoziemcami z organizacji dobroczynnych). Ich dzień przebiega według schematu: camp/hotel – miejsce pracy – camp/hotel. Przy czym, pomiędzy tymi miejscami przemieszczają się wyłącznie samochodami. Rzadko kiedy spotykałem na ulicy białego człowieka. Miejscami kontaktu pozostawały przede wszystkim restauracje i kawiarnie hotelowe, ewentualnie kościół oraz ścisłe centrum (Juba Town). W innych częściach miasta obecność białego człowieka spotykała się co najmniej ze zdziwieniem. Pracownicy organizacji pomocowych to jedna z grup, w której zachowaniu, sposobie bycia można było dostrzec specyfikę miejscowej rzeczywistości: anty-strukturalną oraz dekadencką. Cechowała ich swoista moralność, nietypowe pod względem obyczajowym zachowania. Wszystko zrzucano na karb stresującej pracy, z dala od domu, w niewyobrażalnie ekstremalnych warunkach. BEZ-ETNICZNOŚĆ Dżuba, choćby z racji swojego stołecznego charakteru, jest tyglem etnicznym i kulturowym. W mozaice etnicznej Dżuby dominują czarnoskóre ludy – rdzenni mieszkańcy stanu Ekwatoria. Wśród nich najliczniejszy to lud Bari oraz spokrewnione językowo z nim: Mondari, Niambara, Padziuru, Kakua, Padziulu oraz Kuku. Tak naprawdę jednak, od przynajmniej dekady mieszkają tutaj przedstawiciele wszystkich etnosów tego fragmentu Sudanu (Madi, Moro, Azande, Latuko, Aczoli czy Toposa). Wszystkie one tworzą nieformalną grupę podstawowych mieszkańców Dżuby – tzw. Ekwatoriańczyków. Nie należą jednak do najbardziej wpływowych. Od podpisania porozumień pokojowych rzeczywistą władzę w mieście sprawują bowiem Nuerowie, �58 MACIEJ KURCZ Szyllukowie, a zwłaszcza Dinkowie – tradycyjnie najsilniejsze etnosy murzyńskiego Południa. Do grona mieszkańców zaliczają się także dorobkiewicze z sąsiednich krajów afrykańskich. Ze względów ekonomicznych w mieście przybywa także Azjatów. W pierwszej kolejności to Hindusi z sąsiednich krajów afrykańskich. W mieście przebywa także znacząca liczba pracowników chińskich – inżynierów czy zwykłych robotników budowlanych. Wreszcie mamy także białych, pracowników różnego rodzaju instytucji pomocowych. W tak zróżnicowanym środowisku możemy obserwować całe spektrum przemian etniczności: od wzrostu partykularyzmu etnicznego oraz międzyetnicznej rywalizacji, przez pojawienie się nowych tożsamości, po anty-etniczne zachowania. Wszystkie służą przeżyciu w środowisku miejskim – adaptacji do życia w nim, a także optymalnego wykorzystanie drzemiących w nim możliwości. Jedną z takich strategii, jak sądzę związaną ze specyfiką Dżuby, jest swoiste „ukrycie” etniczności. To w pierwszej kolejności efekt doświadczeń wojennych w zbiorowej pamięci murzyńskiego Południa. Obawiają się jej jako czynnika konfliktogennego. Dlatego też nie manifestuje się jej zasadniczo w obrębie miasta. Jest ważna, żywa, silnie uświadomiona, ale nie pojawia się w sferze publicznej, poza murami zagrody. Ulega prywatyzacji. Daje o sobie znać na poziomie klanu lub rodziny, i to zazwyczaj w czasie podniosłych uroczystości. Języka etnicznego nie używa się poza rodzinnym domem. Nie chodzi tylko o różnice językowe, ale także o przekonanie, iż lepiej komunikować się za pośrednictwem arabszczyzny, a dokładniej arabskiego pidżinu Juba Arabic, a najlepiej używać języka angielskiego. W potocznym wyobrażeniu, ludzie mówiący w swoim rodzinnym języku są nieokrzesani – to po prostu wieśniacy. Powszechnie unika się także przestrzeni o wyraźnie etnicznym charakterze. Preferuje się za to miejsca otwarte dla wszystkich. Dotyczy to szczególne znienawidzonych powszechnie, mieszkających w mieście Dinków. Z tym zjawiskiem należy wiązać popularność hotelowych barów i restauracji. To najważniejsze elementy na „mapie” miejskiego wypoczynku. Ich nazwy: Addis, Asamra, Bejding, pozwalają czasem dowiedzieć się czegoś o ich właścicielach. Lokal taki to zazwyczaj kontuar i kilka plastikowych stolików. W ciągu dnia świeci pustką – po zachodzie pęka w szwach. Zapełnia się wtedy międzynarodową klientelą, bez względu na pochodzenie czy kolor skóry. Nocami bawi się tu miejscowa elita: sztubaccy watażkowie ruchu oporu, sfrustrowani urzędnicy państwowi czy najróżniejszej maści biznesmeni. Łączy ich poczucie nudy, nierzadko także wyobcowania i osamotnienia. Wszyscy są tutaj regularnymi bywalcami. Dla wielu, to miejsce, to przysłowiowy drugi dom. Tu etniczności nie ma. To przestrzenie między­narodowe – otwarte na wszystkich. Można schować się tam za jakaś fikcyjną, kosmo­ polityczną tożsamością. Ważna jest także swoista recepcja miasta jako przestrzeni bez-etnicznej, która zamieszkała jest nie przez przedstawicieli różnych grup etnicznych, ale w pierwszej kolejności przez mieszkańców miasta. W przeciwieństwie do prowincji, tu nie ma plemienności tak samo, jak tradycyjnych obrzędów i rytuałów. Etniczność, plemienność to przejawy ruralizmu, czynniki stygmatyzujące migranta wiejskiego. Dlatego też tatuaż bliznowy, rudawe włosy zabarwione krowim moczem czy faso- �DŻUBA – MIASTO POGRANICZA AFRYKAŃSKIEGO 59 nowo wygolone włosy poza wąskim paskiem na czubku głowy to wizualne dowody „zaściankowości” i „tradycjonalizmu”. „Ukrycie etniczności” to zachowanie typowe dla środowiska miejskiego. Jak zauważyła amerykańska antropolożka Lissa Malkki (1995), motywowane jest lękiem – przekonaniem, iż pierwotna tożsamość nie pasuje do miejsca, w którym właśnie znalazł się człowiek. Ochronę zapewnia ukrycie etniczności lub też schowanie się za jakąś fikcyjną, fasadową tożsamością. Zjawisko to zaobserwował także brytyjski antropolog Gaim Kibreab, w przypadku uchodźców erytrejskich w Sudanie. Zanotował między innymi, iż wygnańcy osiedlający się w miastach starają się być bardziej kosmopolityczni od tych z obozów. Dzieje się tak ponieważ, nie czują się pewnie ze swoją pierwotną tożsamością. Dlatego też uchodźcy zmieniali imiona, język, strój czy nawet religię. Wszystko po to, by jak najbardziej upodobnić się do otoczenia. Nie przeszkadzało to jednak, zdaniem Kibreaba, w uważaniu się w dalszym ciągu za Erytrejczyków – identyfikacja ta jednak była do pewnego stopnia uśpiona (za: Agier 2002, s. 333). Moim zdaniem, doskonale odnosi się to także do aktualnej sytuacji w Dżubie. „Ukrycie etniczności” w mieście to dowód jej żywotności, a nie rozpadu. To swoista „strategia niewidzialności” mieszkańca gwałtownie urbanizującego się ośrodka. Ludzie w heterogenicznym środowisku miejskim obawiają się etniczności. Upatrują w niej siłę konfliktogenną. Mieszkańcy Sudanu Południowego przekonali się o tym dobitnie w czasie niedawnej wojny, a także w okresie wychodźstwa. Z powodu „ukrycia etniczności” miasto należy do nader bez­piecznych. Nie jest to zasługą służb mundurowych, ale właśnie tego, iż ludzie boją się nawet najmniejszej awantury z sąsiadami. Mogłaby ona rozwinąć się do rozmiarów konfliktu etnicznego. MIASTO POGRANICZA I KOBIETA Wiele mieszkanek współczesnej Dżuby to cudzoziemki, pochodzące z praktycznie wszystkich ościennych krajów. Najwięcej jest tu Ugandyjek. Przyciąga je perspektywa szybkiego zarobku. Nie marzą z reguły, aby tutaj pozostać. Chcą się po prostu szybko dorobić i wyjechać. Perspektywy są rzeczywiście nęcące. W miesiąc można zarobić tyle, ile w Ugandzie czy Kenii przez cały rok. Imigrantki z zagranicy korzystają z boomu gospodarczego w mieście oraz (a może przede wszystkim) z mody na wszystko co wschodnioafrykańskie. Są sprzedawczyniami dóbr konsumpcyjnych, których wszyscy pożądają. To oficjalne powody ich migracji. Te bardziej intymne to cała różnorodność problemów z jakimi boryka się obecnie afrykańska kobieta. Kobiety uciekają przed nieszczęśliwymi małżeństwami, zazwyczaj poligamicznymi, w których zabrakło po prostu dla nich miejsca. Inne, to porzucone lub rozwódki, które nie mają już do kogo wrócić oraz z czego się utrzymać. Wiele z nich musiało opuścić rodzinne strony, gdyż zaszły w ciążę przed zawarciem małżeństwa. Migrują wtedy do Sudanu wraz z nieślubnym potomstwem. Sudan Południowy dla kobiet z sąsiednich krajów stwarza wiele możliwości . Przede wszystkim daje im szansę na odrobinę ekonomicznej, ale także życiowej niezależności. �60 MACIEJ KURCZ W potocznym wyobrażeniu Sudańczyków afrykańskie cudzoziemki to prostytutki, kobiety lekkich obyczajów. Rzeczywiście prostytucja znajduje się na szczycie listy usług oferowanych przez cudzoziemki. Wiele kobiet przyjeżdżających do Dżuby także niejako zostaje zmuszona do zajęcia się tym procederem. Nie tyle nie udaje się im znaleźć innego zatrudnienia, co nie są w stanie odłożyć satysfakcjonującej je sumy. Powodem są skrajnie wysokie koszty życia w mieście. To zazwyczaj skłania wiele z nich do podjęcia, niejako dodatkowo, zawodu prostytutki. Najbardziej dochodowa jest praca w hotelowych barach i restauracjach. Tam pojawiają się tylko najzamożniejsi, głównie obcokrajowcy. Pracują tam w podwójnym charakterze: kelnerek oraz „kobiet do towarzystwa”. Nie nagabują klientów. Byłoby to zdecydowanie niestosowne i nie­eleganckie. Żadna nie uważa się za zawodową prostytutkę. To zresztą uniwersalna cecha Afrykanek zajmujących się tą profesją. W całej Afryce kobiety przypisują temu zajęciu charakter prywatny, towarzyski (Flynn 2005, s. 156). Bez względu na okolicz­ ności oraz zaangażowanie w proceder, kobieta nade wszystko dba o swój wizerunek. Za wszelką cenę stara się zachować pozory przyzwoitości oraz tradycyjnych wzorów zachowań w kwestii relacji damsko-męskich. Dlatego też nie ma mowy o bezpruderyjności czy bezpośredniości. Wszystko opiera się na nieformalnej konwencji i grze pozorów. Wszyscy doskonale wiedzą na czym ona polega. Zawsze jednak nim kobieta ulegnie, musi wpierw zostać zdobyta. Z tego powodu zaloty mają niemalże standardowy, zrytualizowany przebieg. Przez większą część wieczoru prostytutki usługiwały i umilały czas klientom baru. Przysiadały się do stolików, rozmawiały, cały czas dbając, aby ich potencjalni klienci mieli kufle pełne piwa. Z reguły po kilku wychylonych kuflach, lądowali razem w którymś z namiotów hotelowych (w czasie moich badań hotele Dżuby składały się wyłącznie z namiotów). Dzięki swoistej strategii, mało który mężczyzna opierał się wdziękom hotelowych pracownic. Warto nadmienić, iż ich klientami była w miarę jednorodna grupa mężczyzn. Byli to w większości samotni (pozostający w mieście bez żadnych krewnych), sfrustrowani urzędnicy państwowi. Wszyscy mieszkający tu od niedawna. Łączyło ich poczucie nudy i wyobcowania. Nie mieli zasadniczo problemów finansowych. Ich problemem było poczucie obcości i osamotnienia. Ludzie ci każdą wolną chwilę spędzali w lokalnym hotelowym barze. Prostytucja to część gospodarki przygranicznej prawie całego świata. Nie występuje na wszystkich pograniczach politycznych – równocześnie nie ogranicza się także tylko do tych obszarów (charakterystyczna jest także dla obszarów zurbanizowanych). Tu jednak znajdują się szczególnie korzystne warunki do jej rozwoju. Należy do nich specyfika gospodarcza tych terenów. Rozwinięta szara strefa, asymetria rozwoju gospodarczego między sąsiadującymi krajami czy w końcu mobilność przestrzenna, to tylko niektóre z czynników sprzyjających „urynkowieniu seksu” (Donnan, Wilson 2007, s. 127). Podkreśla się także, iż prostytucja rozkwita w miastach pogranicznych ze względu na panującą tam bezosobowość i pogardę dla przedsta­ wicieli obcych społeczeństw (tamże). Problem ten naturalnie należy do bardziej złożonych (więcej: Donnan, Wilson 2007). W transgranicznej prostytucji w Dżubie nie chodzi o różnice w rozwoju gospodarczym między dwoma sąsiednimi krajami (jak na przykład na pograniczu meksykańsko-amerykańskim czy czesko-austriackim). Dla �DŻUBA – MIASTO POGRANICZA AFRYKAŃSKIEGO 61 kobiety wschodnioafrykańskiej to po prostu jedna z bardziej dochodowych możliwości zarobienia pieniędzy – podreperowania domowego budżetu czy zdobycia pieniędzy na rozpoczęcie własnego biznesu. To jeden z przejawów nieformalnej aktywności kobiety na pograniczu afrykańskim. W wymiarze społecznym prostytucja to szansa na skompensowanie przez nie niskiej pozycji społecznej w macierzystym kraju. Prostytucja tutaj nie jest tym samym co wśród swoich. Tutaj to tylko jedna z wielu usług oferowanych przez cudzoziemców – przejściowa i niezwykle dochodowa! Dla miejscowych mężczyzn – większości klientów prostytutek – są one atrakcyjne nie ze względu na cenę. Pożąda się je ze względu na kulturę, którą uosabiają, a nade wszystko ich pochodzenie. Podług informatorów, odpłatne korzystanie z usług seksualnych Sudanek byłby nie tyle niemożliwe, co niemoralne i niebezpieczne (ze względu na niebezpieczeństwo pozamałżeńskiej ciąży i zemsty rodowej). Dla Sudańczyków miejs­ cowe kobiety nie mogłyby się zajmować tym procederem. Mają bowiem zupełnie inny temperament, przede wszystkim jednak odmienne morale. Popularność kobiet lekkich obyczajów zza granicy (Ugandy, Konga czy Etiopii) nie przeszkadza w obarczaniu ich winą za upadek obyczajowy miasta oraz szerzenie się różnych poważnych chorób. AIDS/HIV, w potocznym wyobrażeniu mieszkańców, to dolegliwości, które całkowicie należy łączyć z zagranicznymi migrantami. To choroby, których źródła znajdują się na zewnątrz: w Kenii lub Ugandzie. W Sudanie Południowym, tak jak w innych miejscach w Afryce, całe zło, bez względu, czy nadprzyrodzone czy nie, pochodzić musi od obcych7. ZAKOŃCZENIE. LIMINALNA TEORIA MIASTA POGRANICZA Dżuba przeżywa dziś dramatyczne przeobrażenia. Tempo i rozmiar owych zmian wymakają się jakimkolwiek próbom ich zrozumienia czy choćby opisu. W moim odczuciu pewną szansą w tym zakresie jest dialektyka pograniczności, rozumianej szeroko, i przestrzennie, i symbolicznie. Pograniczność tego obszaru Sudanu Południowego koresponduje z „liminalnością” (progowością) okresu w historii Dżuby – jak i całego Sudanu Południowego, zawieszonych gdzieś między kryzysem a stabilizacją, wojną a pokojem, chaosem a porządkiem. W przypadku tego miasta 7 W Afryce mamy do czynienia ze swego rodzaju „demonologiczną geografią”. Na przykład: czwezi – duchy lokalne w Ugandzie, budzą strach wśród mieszkańców pobliskiej Tanzanii; w tym samym kraju ludzie obawiają się migawo – duchów pochodzących z Konga, w rejonie Wielkich Jezior do kategorii duchów opętujących należą arabskie dżiny, z wiarą w których spotkać się można było pierwotnie na wybrzeżu Oceanu Indyjskiego (Shorter 2001, s. 70). Nie inaczej sprawa się ma w przypadku kultu duchów zaar w Sudanie Północnym. Powszechnie wierzy się, iż są one pochodzenia cudzoziemskiego i wywodzi się je bądź ogólnie z interioru afrykańskiego, bądź z Arabii Saudyjskiej. Współcześnie tradycje związane z duchami opętującymi wiązane są z określonymi chorobami, przede wszystkim AIDS – największym nieszczęściem współczesnej Afryki. W Sudanie powszechnie uważa się, iż choroba ta przywleczona została bądź przez Europejczyków, bądź Afrykańczyków z południa. W Ugandzie także uważa się ją za obcą – jej rozpowszechnienie łączy się z żołnierzami i handlarzami z Tanzanii, kierowcami z Kenii czy – podobnie jak w Sudanie – z zagranicznymi turystami (Donnan, Wilson 2007, s. 177) �62 MACIEJ KURCZ intensyfikują to zjawiska żywiołowe procesy urbanizacyjne. Dżuba to miasto w fazie tworzenia się. Mało tego, to także miejsce intensywnego oddziaływania transformujących zjawisko, jak globalizacja czy nieformalna wymiana handlowa. Wszystko to powoduje, iż utrzymuje się tutaj swoista kultura, w wymiarze znaczeniowym i procesualnym zbliżona do środkowej, liminalnej fazy obrzędów przejścia Arnolda van Gennepa (2006). W tym przypadku skojarzenia nasuwają się z jeszcze jednym, wybitnym etnologiem Victorem Turnerem (2005) i jego teorią rytuału liminalnego. Dżuba to miejsce tworzenia się efemerycznych, odwróconych i zmiennych struktur, czyli wszystkiego tego, co Turner nazywał liminalnością. Miasto jest jedną wielką antystrukturą, generującą swoistą więź. Człowiek zawiesza tam swoją tożsamość i wkracza do świata odmiennej rzeczywistości kulturowej: swoistej kultury, moralności czy układów społecznych. Wszystko to, co tu spotyka, kłóci się z typowymi społecznymi hierarchiami oraz instytucjonalnymi normami i ideami. Dla każdego oznacza to coś innego. Dla migranta wiejskiego łączy się zasadniczo z dekompozycją tradycyjnej organizacji społecznej, dla mieszkańca globalnej Północy z kolei, raczej z materialnymi niedostatkami ludzkiej egzystencji oraz beznadzieją i cierpieniem rdzennej ludności. Miejscowa rzeczywistość jest zatem antystrukturalna, jednocześnie także twórcza i przekształcająca. Przerywa monotonię, prezentuje nieograniczone wręcz możliwości czy wreszcie służy zbożnym celom (np. bogaceniu się). Dzięki utrzymującemu się mikroklimatowi kulturowemu, miasto żyje, a nawet się rozwija. Przejawem tego jest choćby żywiołowy rozkwit spontanicznej przedsiębiorczości czy masowy napływ cudzoziemców. Ważna w tym względzie jest bliskość granicy państwowej. Niemniejsze znaczenie ma także więź między mieszkańcami. Zdewastowany wojną krajobraz, trauma wojenna oraz żywiołowe tempo urbanizacyjnych przemian wywołuje u wszystkich poczucie wyobcowania. Wszystko tutaj podporządkowane jest właściwie jednemu tylko celowi: przeżyciu. Inne usuwane są na plan dalszy. Nie ma znaczenia zasadniczo, czy jest się wiejskim migrantem, repatriantem czy pracownikiem organizacji dobroczynnej. Do tego jeszcze powódź migrantów, żywiołowy i niekontrolowany napływ grup ludzkich o najróżniejszym zapleczu rasowym, etnicznym czy społecznym. Dżuba to tygiel kultur, mimo iż jeszcze przed kilku laty mało kto słyszał o jej istnieniu. Większość traktuje jednak miasto jako miejsce tymczasowego pobytu. Nikt nie wiąże z nim swojej przyszłości. Byli uchodźcy planują powrót w rodzinne strony lub też wyjazd za granicę. Migranci wiejscy pragną ogólnie poprawić swoją sytuację życiową. Cudzoziemcy zatrudnieni w organizacjach humanitarnych są tutaj tylko na czas trwania projektów. Spajająca jest także bliskość granicy państwowej. Ta jednako u wszystkich wywołuje te same, antagonistyczne uczucia: nadziei, ale też i lęku – przed nieznanym i obcym światem, z którym niejako intuicyjnie kojarzy się wszelkie zło. To miejsce realnych możliwości, ale i metafizycznego lęku. Wyrazem tego ostatniego jest choćby utrzymująca się w mieście wiara w złowrogie, nadprzyrodzone istoty będące na usługach czarowników-cudzoziemców. Wszystko to zasadniczo odpowiada za swoisty, dekadencki klimat miejscowej kultury. Nikt nikogo nie zna – wszyscy są tutaj obcy, niczym tabula rasa – są czystą, nie zapisaną �DŻUBA – MIASTO POGRANICZA AFRYKAŃSKIEGO 63 kartą. To ogromna niedogodność, ale też czynnik budujący, ułatwiający tworzeniu się związków społecznych. To czynnik zespalający. W swoich badaniach mogłem się o tym osobiście przekonać. Jak w przypadku rytuałów pielgrzymkowych, opisanych przez Turnera, ludzi wyłączonych poza ramy społeczeństwa, jednoczy wspólny cel. Efemeryczne, tymczasowe, tym niemniej spajające skrajnie zróżnicowanie miasto, umożliwiające w nim przetrwanie tak migrantowi ze wsi, jak i cudzoziemcowi z pozarządowej organizacji. W przypadku rytuałów pielgrzymkowych, Turner (2005) kładł nacisk na obrzęd jako pochwałę odrzucenia i przekroczenia konwencji społecznych. W Dżubie chodzi bardziej o przetrwanie w silnie urbanizującym się mieście. W tym wyraża się społeczna funkcja tego zjawiska. LITERATURA A d e p u j u A d e r a n t i 1995, Migration in Africa. An overview, [w:] The migration experience in Africa, red. J. Baker, T. A Aina, Nordiska Afrikainstitutet, Uppsala, s. 87–109. A g i e r M i c h e l 2002, Between war and city. Towards an Urban Anthropology of refugee camps, Ethnography, Volume 3, Number 3, s. 317–341. A l l e n T i m, T u r t o n D a v i d 1996, Introduction: in search of cool ground, [w:] In search of cool ground. War, flight and homecoming in Northeast Africa, red. T. Allen, African World Press Trenton, London, s. 1–23. C o h e n R o b i n 1997, Global diasporas: an introduction, University College, London. D o n n a n H a s t i n g s, W i l s o n T h o m a s M. 2007, Granice tożsamości, narodu, państwa, WUJ, Kraków. F l y n n K. C a r e n 2005, Food, culture, and survival in African city, Palgrave Macmillan, New York. F r e u n d B i l l 2007, The African city. A history, Cambridge University Press, University of KwaZulu-Natal. H a n n e r z U l f 2006, Powiązania transnarodowe. Kultura, ludzie, miejsca, WUJ, Kraków. H o w a r d A l l e n M., S h a i n R i c h a r d S. 2005, Spatial factor in African history. Relationship between social, material, perceptual, Brill, Leiden. Ł a t o s z e k E w a, P r o c z e k M a g d a l e n a 2001, Organizacje międzynarodowe. Założenia, cele, działalność. Podręcznik akademicki, ELIPSA, Warszawa. M a l k k i L i s a H. 1995, Purity and exile: violence, memory, and national cosmology among Hutu refugees in Tanzania, University of Chicago Press, Chicago. M e r k x J o s e p h 2000, Refugee identities and relief in an African borderland: a study of Northern Uganda and Southern Sudan, New Issues in Refugees Research, Number 19, Geneva. N u g e n t P a u l 2004, Africa since independence, Palgrave Macmillan, London. P a r k R o b e r t 1928, Human migration and marginal men, American Journal of Sociology, Volume 33, Number 6, s. 881–893. S h o r t e r A y l w a r d 2001, African culture. An overview, Paulines Publications Africa, Nairobi. The long road home… 2008, The long road home. In-depth study into the reintegration of IDPs and refugees returning to Southern Sudan and the Three Areas, Phase II, Juba Report, Humanitarian Policy Group (HPG), Overseas Development Institute, London. Tu r n e r V i c t o r 2005, Gry społeczne, pola i metafory. Symboliczne działanie w społeczeństwie, WUJ, Kraków. v a n G e n n e p A r n o l d 2006, Obrzędy przejścia. Systematyczne stadium ceremonii, PIW, Warszawa. V o r b r i c h R y s z a r d 1996, Górale Atlasu Marokańskiego, PTL, Poznań–Wrocław. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c5c4052edf3103a4b318b48e98f446cd.pdf f0cb6e8c6dc1c0fe77dc48b963686c1a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1695 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1568 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 2001 t.45 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2001 t.45, s.3-4 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text INSTYTUT ARCHEOLOGII I ETNOLOGII POLSKIEJ AKADEMII NAUK ETNOGRAFIA POLSKA XLV Zeszyt 1-2 Warszawa 2001 �REDAKTOR: IWONA KABZIŃSKA Członkowie Rady Redakcyjnej: Wanda Paprocka, Mirosława Drozd-Piasecka, Andrzej Woźniak, Dagnosław Demski Adres Redakcji: 00-140 Warszawa, A l . Solidarności 105 E-mail: red_etno@iaepan.edu.pl Koncepcja okładki: Iwona Kabzińska, Dagnosław Demski Na okładce wykorzystano fragment plakatu wydanego z okazji święta Kumbha Mela w Allahabadzie (ze zbiorów prywatnych D . Demskiego) Tłumaczenia streszczeń angielskich: Anna Kuczyńska-Skrzypek Korekta: Redakcja i Autorzy Wydanie publikacji zostało dofinansowane przez Komitet Badań Naukowych Etnografia Polska © Copyright 2001. A l l Rights Reserved A l l papers, photos and cover are copyright to their authors and to Etnografia Polska Etnografia Polska is regularly indexed in the International Bibliography of the Social Sciences; in IBZ - CD-ROM; IBR - International Bibliography ofBook Reviews of Scholarly Literature; IBR - CD-ROM Printed in Poland PL ISSN 0071-1861 Skład i druk: Zakład Wydawniczy Letter Quality, 01-216 Warszawa, u l . Brylowska 35/38 Tel.: 631 45 18, (0-22) 607217879, fax: 63141 37, e-mail: rwlq@optimus.waw.pl Drukarnia: PUIP, Jachranka 94 Zam. nr 48. Objętość ark. wyd. 23,5. Nakład 420 egz. Papier offset 80 g �SPIS TREŚCI Etnologia w X X I wieku [?] - Iwona Kabzińska 5 ARTYKUŁY Wanda P a p r o c k a - Instytucje i organizacje polskie na Kresach Wschodnich 1920-1939 Polish institutions and organizations in the Eastern Borderland of Poland in the years 1920-1939 Anna E n g e l k i n g - Poleska ekspedycja etnosocjologiczna Józefa Obrębskiego w latach 1934-1937. Organizacja. Metody badań. Problematyka. Uczestnicy Ethno-sociological expedition of Józef Obrębski to Polesie in the years 1934-1937. Organization. Research methods. Problems. Participants Mirosława D r o z d - P i a s e c k a - Andrzej Lepper - chłopski przywódca charyzmatyczny? (Wizerunek medialny przewodniczącego „Samoobrony") Andrzej Lepper - the charismatic peasant leader? (The media image of the leader of "Samoobrona" ["Self-Defence"] peasant trade union) Inga K u ź m a - Emocje jako przedmiot wiedzy i wiary Les emotions comme l'objet d'une foie et d'un raison Iwona K a b z i ń s k a - Utopijna idea słowiańskiej jedności w świetle podziałów w łonie katolicyzmu i prawosławia oraz konfliktów między „siostrzanymi Kościołami" (przykład Słowian wschodnich i zachodnich) The Utopian idea of the Slavonic unity in the light of the religious divisions within Roman Catholicism and Russian Orthodox Church and the conflict of "sister churches". (The case of the Eastern and Western Slavs) Dagnosław D e m s k i - 12-letni cykl jowiszowy w Wielkiej Tradycji hinduizmu. Cykl świąt Kumbha Mela The twelve year Jovian cycle in the Great Tradition of Hinduism. The ritual cycle of Kumbha Mela Eugeniusz K ł o s e k - Górale dwóch narodów? O warunkach i konsekwencjach polsko-słowackiego rozbratu we wsiach Bukowiny rumuńskiej The highlanders of two nations? Circumstances and consequences of the Polish-Slovakian breach in the villages of the Romanian Bucovina Justyna D o b o s z y ń s k a - Tbilisi - mała ojczyzna gruzińskiej Polonii Tbilisi - the "little homeland" of the Polish colony in Georgia Andrzej W o ź n i a k - K a r t k i z dziejów prawosławnej parafii św. Aleksandry w Stanisławo­ wie koło Modlina Some pages fron the history of the St. Alexandra Russian Orthodox parish in Stanisławów near Modlin 9 22 23 45 47 84 85 97 99 116 117 134 135 153 155 181 183 194 STUDIA I M A T E R I A Ł Y Zuzanna G r ę b e c k a - Świat staroobrzędowców północnej Białorusi. Ciągłość i zmiana tradycyjnej kultury i obyczajowości The world of the Old Believers in northern Belarus. Continuity and change of their traditional culture Jacek G ą d e c k i - Turystyka czy neokolonializm? Tourism or neocolonialism? 195 214 215 221 �RECENZJE I OMÓWIENIA George E. Marcus, Ethnography through thick and thin, Princeton 1999, Princeton University Press - Marcin Brocki Polskie opisywanie świata. Od fascynacji egzotyką do badań antropologicznych, A . Kuczyń­ ski (red.), Wrocław 2000, Katedra Etnologii Uniwersytetu Wrocławskiego - Anna Milewska-Mfynik Andrzej Bieńkowski, Ostatni wiejscy muzykanci. Ludzie, obyczaje, muzyka, Warszawa 2001, Prószyński i S-ka - Małgorzata Bujak Dariusz Matelski, Niemcy w Polsce w X X wieku, Warszawa - Poznań 1999, Wydawnictwo Naukowe PWN S.A. - Andrzej Furier Antoni Kroh, Sklep potrzeb kulturalnych, Warszawa 1999, Prószyński i S-ka - Mariola Kuligowska Wielka Syberia małych narodów, Ewa Nowicka (red.), Kraków 2000, Zakład Wydawniczy „ N O M O S " - Katarzyna Kulikowska Lech Leciejewicz, Nowa postać świata. Narodziny średniowiecznej cywilizacji europejskiej, Wrocław 2000, Monografie Fundacji Na Rzecz Nauki Polskiej - Iwona Kabzińska Gerard Labuda, Święty Wojciech. Biskup - męczennik, patron Polski, Czech i Węgier, Wrocław 2000, Monografie Fundacji Na Rzecz Nauki Polskiej - Iwona Kabzińska Anna Engelking, Klątwa. Rzecz o ludowej magii słowa, Wrocław 2000, Monografie Fundacji Na Rzecz Nauki Polskiej - Iwona Kabzińska Magdalena Zowczak, Biblia ludowa. Interpretacje wątków biblijnych w kulturze ludowej, Wrocław 2000, Monografie Fundacji Na Rzecz Nauki Polskiej - Iwona Kabzińska Jarosław Komorowski, Kresowym szklakiem: kapliczki, pomniki, groby. Część I : Polesie, Świdnica 1997, część I I - Nowogródczyzna, Świdnica 2000 - Zdzisław J. Winnicki „Studia Angerburgica", t. I (1996), t. I I (1997), t. I I I (1998), t. I V (1999), Węgorzewo - Zuzanna Grębecka 223 225 228 230 232 235 237 238 239 240 241 243 KRONIKA Zapomniany odłam Dajów w Chinach - Sławoj Szynkiewicz „Kroniki Sejneńskie" - Zuzanna Grębecka Wystawa „Wigilia - czas oczekiwania, czas magii" - Olga Kwiatkowska 247 250 253 �Najnowszy tom Etnografii Polskiej, ukazujący się na początku no­ wego wieku i milenium, pragniemy zadedykować Pani Prof. dr hab. Wandzie Paprockiej - długoletniemu Kierownikowi Zakładu Etnologii Instytutu Archeologii i Etnologii PAN (dawniej: Instytut Historii Kul­ tury Materialnej), Redaktorowi pisma w latach 1986-1996, Autorce i inicjatorce wielu prac badawczych z zakresu etnografii Polski i Sło­ wiańszczyzny, etnografii historycznej, mniejszości narodowych, pogra­ nicza polsko-białoruskiego, zmian kulturowych, przede wszystkim zaś niezrównanemu Nauczycielowi i Niezwykłemu Człowiekowi. Chcemy Jej serdecznie podziękować za inspirację i wspieranie na­ szych pasji badawczych, wielką życzliwość, opiekę naukową, jak też za stworzenie niepowtarzalnej atmosfery przyjaźni i zaufania w miejscu, z którym od wielu lat związane są nasze losy. Redakcja � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4ec201889b13a6cc73697491db86f694.pdf 585f5a33d530f2d5ecc39cf7c530a2a7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1696 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1569 Title A name given to the resource Etnologia w XXI wieku [?] / ETNOGRAFIA POLSKA 2001 t.45 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2001 t.45, s.5-8 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kabzińska, Iwona Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Najnowszy tom Etnografii Polskiej, ukazujący się na początku no­ wego wieku i milenium, pragniemy zadedykować Pani Prof. dr hab. Wandzie Paprockiej - długoletniemu Kierownikowi Zakładu Etnologii Instytutu Archeologii i Etnologii PAN (dawniej: Instytut Historii Kul­ tury Materialnej), Redaktorowi pisma w latach 1986-1996, Autorce i inicjatorce wielu prac badawczych z zakresu etnografii Polski i Sło­ wiańszczyzny, etnografii historycznej, mniejszości narodowych, pogra­ nicza polsko-białoruskiego, zmian kulturowych, przede wszystkim zaś niezrównanemu Nauczycielowi i Niezwykłemu Człowiekowi. Chcemy Jej serdecznie podziękować za inspirację i wspieranie na­ szych pasji badawczych, wielką życzliwość, opiekę naukową, jak też za stworzenie niepowtarzalnej atmosfery przyjaźni i zaufania w miejscu, z którym od wielu lat związane są nasze losy. Redakcja �E T N O L O G I A W X X I W I E K U [?] N a d e j ś c i e nowego wieku i tysiąclecia skłania do zadumy nie tylko nad j u t r e m Polski, Europy i świata, ale też nad przyszłością etnologii (przynaj­ mniej w najbliższych latach). Nie chodzi t u o „czytanie z gwiazd", przewidy­ wanie nieprzewidywalnego, o p r ó b ę odsłonięcia tego, co dziś jeszcze przed nami zakryte, a co - b y ć m o ż e - zapisane jest „ w Wielkiej K s i ę d z e na g ó r z e " . Przed 11 września 2001 r. m y ś l a ł a m , że m o ż e m y przewidywać prawdopodo­ b i e ń s t w o pojawienia się i rozwoju nowych k i e r u n k ó w b a d a ń w nowej epoce, dalszego poszerzania pola badawczego dyscypliny, wzrostu z a a n g a ż o w a n i a badaczy w sprawy współczesnego nam świata, przy jednoczesnym sięganiu do historii, by z r o z u m i e ć interesujące nas fakty i zjawiska. Coraz częściej też, b y ć m o ż e , będziemy i n t e r e s o w a ć się h i s t o r i ą samej etnologii, by prześledzić d o k o ­ nania naszych p o p r z e d n i k ó w , z a s t a n o w i ć się nad trafnością s f o r m u ł o w a n y c h przez nich tez, możliwością wykorzystania zgromadzonych m a t e r i a ł ó w i ocenić - z perspektywy lat - miejsce rodzimej nauki w nauce światowej, czy c h o ć b y europejskiej. P r z y p u s z c z a ł a m , że obok p r o c e s ó w integracyjnych, obejmujących dziś t a k ż e n a u k ę , będzie n a s t ę p o w a ł r o z w ó j etnologii narodowych. W s p ó ł c z e s ­ ny świat bowiem nie tylko d ą ż y do zjednoczenia, ale t a k ż e p r ó b u j e przeciwsta­ w i a ć się integracji i agresywnej globalizacji przez wspieranie i eksponowanie tego, co o d r ę b n e , „ n a s z e " , własne, co stanowi p o d s t a w ę identyfikacji etnicznej, narodowej, religijnej, regionalnej, czy lokalnej. P r ó b u j e też walczyć z z a s a d ą : „ C u d z e chwalicie, swego nie znacie...", m i n . przez rozwój b a d a ń nad dziedzic­ twem, tradycjami i współczesnym obrazem kultury r ó ż n y c h grup. Przed p i ę c i o m a laty, w listopadzie 1996 г., o d b y ł a się w Poznaniu k o n ­ ferencja p o ś w i ę c o n a zadaniom etnologii/antropologii w jednoczącej się E u r o ­ pie (organizatorem był K o m i t e t N a u k Etnologicznych P A N oraz p o z n a ń s k i Uniwersytet i m . A d a m a Mickiewicza). Jak pisał Aleksander Posern-Zieliński we „ W s t ę p i e " do pokonferencyjnego t o m u , z a t y t u ł o w a n e g o The Tasks of Ethnology. Cultural Anthropology in Unifying Europe ( P o z n a ń 1998), uczest­ nicy konferencji zastanawiali się m . i n . nad możliwymi kierunkami rozwoju dyscypliny. Za jedno z ważniejszych z a d a ń uznano p r z e ł a m a n i e izolacji m i ę d z y e t n o l o g i ą w s c h o d n i o e u r o p e j s k ą i z a c h o d n i ą a n t r o p o l o g i ą oraz budowanie nowej, europejskiej antropologii kulturowej o charakterze ponadnarodowym. Z a c h ę c a n o do refleksji nad przeszłością i jej w p ł y w e m na z r ó ż n i c o w a n i e k u l ­ turowe naszego kontynentu, nad teraźniejszością i c h a r a k t e r y s t y c z n ą dla niej h o m o g e n i z a c j ą oraz nad w s p ó l n ą przyszłością. Kwestie te w y d a w a ł y m i się aktualne. M y ś l a ł a m też, że jeszcze przez wiele lat uwaga europejskich e t n o l o g ó w / a n t r o p o l o g ó w będzie się k o n c e n t r o w a ć na naszym kontynencie. Etnologia Europy/europejska, t a k ż e w Polsce, j u ż dawno p r z e s t a ł a b y ć „ d z i e d z i n ą d e f i c y t o w ą " (w ten s p o s ó b , przed laty, zgodnie �E T N O L O G I A W X X I W I E K U [?] 7 z ówczesnym stanem b a d a ń prowadzonych w naszym kraju, określiła etnografię E u r o p y A n n a Z a d r o ż y ń s k a , w artykule zamieszczonym w Etnografii Polskiej, t. 14:1970, z. 2). Zasadnicza zmiana nastąpiła u nas m . i n . dzięki intensywnemu rozwojowi systematycznych b a d a ń terenowych, prowadzonych na obszarze byłego Z w i ą z k u Radzieckiego, w byłej Jugosławii, ale też np. w R u m u n i i , we Francji, w Niemczech i na wszystkich polskich pograniczach oraz dzięki bliskiej w s p ó ł p r a c y wielu polskich badaczy z r ó ż n y m i o ś r o d k a m i europejskimi. Sądziłam, że jeszcze przez długie lata w centrum uwagi będzie się znajdować szeroko rozumiana etniczność. Obserwaqa etno-politycznej mapy świata pozwala bowiem p r z y p u s z c z a ć , że kwestie etniczne n i e p r ę d k o p r z e s t a n ą b y ć j e d n y m z ważniejszych p r o b l e m ó w , z a r ó w n o dla m i e s z k a ń c ó w naszego globu, j a k też - dla badaczy. W i e l u n a u k o w c ó w skoncentruje się - m y ś l a ł a m - na badaniu istotnych zjawisk współczesnego świata: r ó ż n y c h t y p ó w migracji, p r o b l e m ó w u c h o d ź c ó w , k s z t a ł t o w a n i u i redefinicji tożsamości, komunikacji m i ę d z y k u l ­ turowej. B y ć m o ż e n a s t ą p i w y r a ź n y wzrost zainteresowania zachowaniami, t a k i m i j a k : sport, rozmaite gry, w s p ó ł z a w o d n i c t w a , zabawy i zabawki, muzyka (nie t y l k o ludowa), k t ó r e nie przyciągały d o t ą d baczniejszej uwagi e t n o l o g ó w . Wiele w s k a z y w a ł o na to, że w a ż n y m i problemami badawczymi etnologii (także polskiej) s t a n ą się w najbliższym czasie takie zjawiska społeczne jak: narkomania, homoseksualizm, prostytucja, k u l t u r o w a recepcja c h o r ó b psy­ chicznych, związki m i ę d z y polityką, ideologią i k u l t u r ą , r ó ż n e formy współczes­ nego kolonializmu, relacje m i ę d z y k u l t u r ą i środowiskiem naturalnym, k u l t u ­ rowe aspekty turystyki, studia nad płcią k u l t u r o w ą {gender studies) oraz nad z m i a n ą m o d e l u rodziny, m . i n . w związku z kryzysem ojcostwa oraz tworze­ niem się n o w y c h w z o r ó w z a c h o w a ń kobiet, dzieci i młodzieży. Tematyka ta podejmowana jest spontanicznie przez wielu, zwłaszcza m ł o d y c h e t n o l o g ó w . M o g ł a m się o t y m p r z e k o n a ć podczas zajęć z etnologii Europy, jakie prowa­ dziłam ze studentami t o r u ń s k i e g o Uniwersytetu i m . M i k o ł a j a K o p e r n i k a . M y ś l a ł a m , że n a d c h o d z ą c e lata przyniosą wiele okazji do refleksji nad etno­ logią, jej relacją wobec innych nauk, specyfiką, metodami i technikami b a d a ń , j a k też - b y ć m o ż e - nad samymi badaczami. Należałoby sobie tylko życzyć, by nie najlepsza dziś kondycja finansowa polskiej nauki j a k najszybciej uległa znaczącej poprawie, co umożliwiłoby k o n t y n u a c j ę prowadzonych obecnie prac, realizację wielu śmiałych p o m y s ł ó w badawczych, zwiększenie liczby wydawnictw. K i e d y p i s a ł a m te słowa, ogromne połacie Polski znajdowały się p o d w o d ą . Tysiące o s ó b utraciły (często bardzo skromny) dorobek swego życia, ź r ó d ł a d o c h o d ó w . Raz jeszcze człowiek o k a z a ł się bezradny wobec potęgi żywiołu. Z n ó w , j a k przed czterema laty, gdy p o w ó d ź s p o w o d o w a ł a olbrzymie straty w p o ł u d n i o w e j i zachodniej części kraju, do setek zalanych w o d ą miejsco­ wości w y r u s z y ł y konwoje z p o m o c ą h u m a n i t a r n ą , z darami serca. Niestety, nie z a b r a k ł o tych, k t ó r z y w tej dramatycznej sytuacji wyciągnęli r ę k ę po c u d z ą własność... Prognozy na X X I wiek m ó w i ą o wzroście z a g r o ż e ń wszelkiego rodzaju kataklizmami, o niekorzystnych zmianach k l i m a t u i o t y m , że bardzo boleśnie, �8 E T N O L O G I A W X X I W I E K U [?] na n i e s p o t y k a n ą skalę, odczujemy katastrofalne skutki rabunkowej gospo­ d a r k i d o b r a m i naturalnymi. Z a s t a n a w i a ł a m się nad w p ł y w e m tych zjawisk na człowieka, k u l t u r ę , funkcjonowanie ludzkich społeczności (począwszy od r o ­ dzin i społeczności lokalnych, po większe grupy) i nad t y m , czy problematyka ta zainteresuje polskich e t n o l o g ó w . W zetknięciu z ludzkim nieszczęściem, niszczycielską m o c ą N a t u r y , k t ó r a - j a k m ó w i ludowa m ą d r o ś ć - nigdy nie wybacza, będzie zapewne n a s t ę p o ­ w a ł a weryfikacja postaw, wyznawanych wartości, będzie się zmieniać spoj­ rzenie na nas samych, na „ i n n y c h " i świat, w k t ó r y m żyjemy. W i e r z y ł a m jednak, że X X I wiek nie będzie wyłącznie czasem klęsk i - j a k przewidują n i e k t ó r z y - u p a d k u cywilizacji, lecz że staniemy się także ś w i a d k a m i i uczest­ n i k a m i zjawisk b u d z ą c y c h nadzieję, odbieranych przez z n a c z n ą część ludz­ kości j a k o pozytywne, dobre. Zapewne wielu z nas zadaje sobie pytanie o kształt etnologii w n o w y m stuleciu, z a s t a n a w i a j ą c się nad tematami, k t ó r e warto podjąć, nad t y m i , k t ó r e podsuwa samo życie, nad społeczną rolą naszej dyscypliny i zmianami, k t ó r y m podlega. M o m e n t y p r z e ł o m ó w , wyznaczane nie t y l k o przez z m i a n ę dat, lecz t a k ż e przez r ó ż n e , nieoczekiwane wydarzenia (takie j a k c h o ć b y klęski ży­ w i o ł o w e ) szczególnie skłaniają do przemyśleń, w t y m także do refleksji nad w y k o n y w a n y m zawodem, zjawiskami, k t ó r e m o g ą (a m o ż e powinny?) stać się przedmiotem naszych b a d a ń , nad r o l ą i miejscem etnologii w świecie, w k t ó r y m przyszło nam żyć. * * * 11 września 2001 r o k u oczy m i l i a r d ó w m i e s z k a ń c ó w Ziemi zwróciły się na A m e r y k ę . D z i ę k i ś r o d k o m masowego przekazu, zwłaszcza telewizji, byliś­ m y ś w i a d k a m i w y d a r z e ń , k t ó r e wyznaczyły kolejną, d r a m a t y c z n ą cezurę w dziejach świata. Wobec tragedii, której rozmiary nie ograniczają się wyłącznie do S t a n ó w Zjednoczonych, j a k też wobec trudnych do przewidzenia ostatecznych s k u t k ó w bezprecedensowego ataku terrorystycznego na W o r l d Trade Center i gmach Pentagonu, wszelkie wcześniejsze dywagacje d o t y c z ą c e etnologii w n o w y m stuleciu, c h o ć b y tylko u jego p o c z ą t k u , stały się elementem innej rzeczywistości. Z d e c y d o w a ł a m się jednak na publikację tych przed-wrześniowych r o z w a ż a ń , by w ten bolesny s p o s ó b zaświadczyć, j a k bezsensowne m o g ą stać się r o z m y ś l a n i a nad j u t r e m n a u k i i nas samych, j a k kruche są nasze plany, oczekiwania, hierarchie w a r t o ś c i wobec nieoczekiwanych w y d a r z e ń , na naszych oczach zmieniających bieg dziejów świata i „ m a ł ą historię" poszczególnych osób, rodzin, społeczności... C h c ę jednak wierzyć, że - wbrew katastroficznym zapowiedziom - nie staniemy się ś w i a d k a m i k o ń c a świata, ani cywilizacji, c h o ć zapewne d ł u g o jeszcze będziemy żyć i p r a c o w a ć w cieniu a t a k ó w na W o r l d Trade Center. Iwona Kabzińska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e0deb7a2cccbc98fde46776845bb1aa0.pdf 54257813f7fa3c613c4d9234f3344077 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:667 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:614 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1969 t.13 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1969 t.13 z.1, s.265-278 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K „Etnografia II OGÓLNOPOLSKA KONFERENCJA A P o l s k a " , t. X I I I : 1969 z. 1 ETNOGRAFICZNA W d n i a c h 19—21 lutego 1968 r . o d b y ł a s i ę I I o g ó l n o p o l s k a k o n f e r e n c j a etno­ graficzna zorganizowana przez Instytut Historii K u l t u r y Materialnej Polskiej Akademii Nauk przy w s p ó ł u d z i a l e Zarządu M u z e ó w i Ochrony Z a b y t k ó w Mini­ sterstwa K u l t u r y i Sztuki i uniwersyteckich katedr e t n o g r a f i i K o n f e r e n c j a obra­ d o w a ł a w pierwszym dniu w Rzeszowie, w dniu n a s t ę p n y m w Ł a ń c u c i e , w trzecim zeiś d n i u j e j t r w a n i a o d b y ł a s i ę w y c i e c z k a po w o j . r z e s z o w s k i m p o ł ą c z o n a ze zwiedzaniem Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku. W konferencji tej w z i ę l i u d z i a ł przedstawiciele wszystkich p l a c ó w e k etnograficznych w Polsce: Z a ­ k ł a d ó w i Pracowni I H K M P A N , katedr uniwersyteckich i m u z e ó w . K o n f e r e n c j a podzielona b y ł a na cztery o d r ę b n e posiedzenia, z k t ó r y c h k a ż d e m i a ł o i n n ą t e m a t y k ę . Pierwsze z nich p o d s u m o w y w a ł o dotychczasowe rezultaty b a d a ń p o l s k o - b u ł g a r s k i c h w B u ł g a r i i ; na drugim przedstawiono problematykę polskich b a d a ń etnograficznych w Mongolii; na trzecim scharakteryzowano pod­ stawowe problemy b a d a ń w zakresie etnografii P o l s k i ; czwarte wreszcie p o ś w i ę ­ cone z o s t a ł o o s i ą g n i ę c i o m o ś r o d k ó w e t n o g r a f i c z n y c h d z i a ł a j ą c y c h n a t e r e n i e w o j . rzeszowskiego. D w a pierwsze tematy w c h o d z ą w plan prac Instytutu i podejmo­ w a n e s ą b ą d ź b e z p o ś r e d n i o przez p r a c o w n i k ó w t e g o ż Instytutu, b ą d ź przez etno­ g r a f ó w z i n n y c h o ś r o d k ó w b a d a w c z y c h z a a n g a ż o w a n y c h do o p r a c o w a n i a k o n k r e t ­ nych t e m a t ó w instytutowych. Badania w B u ł g a r i i prowadzone są na skutek umowy zawartej m i ę d z y A k a d e ­ m i a m i N a u k —• p o l s k ą i b u ł g a r s k ą w 1966 r . M a j ą one z a s o b ą j u ż 2 sezony b a d a w c z e (lata 1966 i 1967); z a k o ń c z e n i e i c h p r z e w i d u j e s i ę n a 1969 r. P r z e d m i o t e m badań są przeobrażenia gospodarczo-społeczne i kulturowe społeczności wybranej w s i G r a m a d a w pow. V i d y n , j a k i e d o k o n u j ą s i ę pod w p ł y w e m n o w y c h w a r u n k ó w ekonomiczno-społecznych socjalistycznej Bułgarii. Celem badań jest poznanie p r a w i d ł o w o ś c i przemian k u l t u r o w y c h , jakie z a c h o d z ą na skutek socjalizacji życia wsi b u ł g a r s k i e j i p o r ó w n a n i e ich z przemianami z a c h o d z ą c y m i w innych krajach s o c j a l i s t y c z n y c h . P r z e m i a n y te ś l e d z i s i ę w r ó ż n y c h d z i e d z i n a c h k u l t u r y . O b r a d y z a g a i ł prof, dr W . D y n o w s k i . R e f e r a t doc. dr B . J a w o r s k i e j , pt. Prze­ obrażenia warunków bytowych mieszkańców wsi Gramada, poświęcony był głównie p r z e m i a n o m , j a k i m podlega t r a d y c y j n a r o d z i n a i s p o ł e c z n o ś ć w i e j s k a . R e f e r a t dr W . P a p r o c k i e j d o t y c z y ł t r a d y c y j n y c h i w s p ó ł c z e s n y c h f o r m o r g a n i z a c j i r z e ­ m i o s ł a i u s ł u g r z e m i e ś l n i c z y c h , dr. M . P o k r o p k a z a ś r o z w o j u b u d o w n i c t w a ludo­ w e g o w e w s i G r a m a d a w o k r e s i e od k o ń c a X I X w . do c h w i l i o b e c n e j , n a tle o g ó l n y c h przemian s p o ł e c z n y c h i ekonomicznych. 1 P i e r w s z a tego r o d z a j u k o n f e r e n c j a o d b y ł a s i ę w 1957 r . i — j a k o b e c n a — połączona była z doroczną archeologiczną sesją ń a u k o w o - s p r a w o z d a w c z ą IHKM PAN. �266 KRONIKA B a d a n i a n a t e r e n i e M o n g o l i i p r o w a d z o n e s ą p r z e z p o l s k i c h e t n o g r a f ó w od 1963 r . D o 1967 r . w ł ą c z n i e o d b y ł y s i ę 4 k o l e j n e e k s p e d y c j e b a d a w c z e . W y n i k i b a d a ń u k a ż ą s i ę d r u k i e m w t o m i e z b i o r o w y m Studia mongolskie w serii „ B i b l i o ­ teki Etnografii Polskiej". Naczelnym zagadnieniem b a d a ń mongolskich są prze­ miany społeczne i kulturowe, jakie dokonują się w s p o ł e c z e ń s t w i e pasterskim w nowej r z e c z y w i s t o ś c i politycznej i ustrojowej. B a d a n i o m polskim w Mongolii p o ś w i ę c o n e z o s t a ł y n a s t ę p u j ą c e r e f e r a t y : prof, d r W . D y n o w s k i — P r o b l e m p a s t e r ­ s k i c h ludów koczowniczych w studiach nad współczesnością. Założenia badawcze; doc. d r Z . S o k o l e w i c z o w a — Społeczność lokalna Mongolii współczesnej; mgr D . M a r k o w s k a — Urbanizacja stepu; m g r J . O l ę d z k i — Rodzimość i ludowość we współczesnej sztuce Mongolii; m g r S . S z y n k i ę w i c z — K o l a spółdzielni pasterskich Mongolii w unowocześnieniu życia aratów. D y s k u s j ą nad z a ł o ż e n i a m i b a d a ń etno­ graficznych s p o ł e c z e ń s t w a pasterskiego o b j ę t o r ó w n i e ż referat mgr. K . M a k u l skiego — W s p ó ř c z e s n e zmiany pasterstwa na Saharze. D r u g i d z i e ń o b r a d o b j ą ł p r o b l e m a t y k ę e t n o g r a f i i P o l s k i . R e f e r a t doc. d r A . K u t r z e b a - P o j n a r o w e j , pt. Założenia teoretyczne i postulaty praktyczne prac nad syntezą etnografii Polski na tle dotychczasowych osiągnięć PRL, pomyślany b y ł jako zagajenie d y s k u s j i nad stanem dotychczasowych prac etnograficznych w zakresie etnografii Polski, potrzebami tej dyscypliny i postulatami na p r z y ­ s z ł o ś ć , d o t y c z ą c y m i w ł ą c z e n i a w p r o g r a m p r a c nad. s y n t e z ą e t n o g r a f i i P o l s k i w s z y s t k i c h p o l s k i c h o ś r o d k ó w e t n o g r a f i c z n y c h . R e f e r a t prof, d r K . Z a w i s t o w i c z - A d a m s k i e j , Uwagi metodyczne o badaniach nad współczesnymi przemianami w wiejskiej społeczności lokalnej, n a w i ą z y w a ł do n a c z e l n e j p r o b l e m a t y k i w s p ó ł ­ czesnych prac etnograficznych, z a r ó w n o prowadzonych na terenie Pols ki, j a k i r e ­ f e r o w a n y c h na konferencji prac z e s p o ł o w y c h na terenie B u ł g a r i i i Mongolii. W s k a z u j ą c na o d m i e n n o ś ć r ó ż n y c h d a w n y c h koncepcji b a d a w c z y c h w etnografii i r ó ż n e sposoby r e a l i z a c j i p r a c t e r e n o w y c h , a a t o r k a , d l a s c h a r a k t e r y z o w a n i a p o d ­ s t a w o w y c h z a ł o ż e ń p r a c w s p ó ł c z e s n y c h , n a w i ą z a ł a do p r a c ł ó d z k i e g o o ś r o d k a etno­ graficznego, k t ó r y od p o c z ą t k u s w e g o i s t n i e n i a k o n s e k w e n t n i e z a j m o w a ł s i ę p r o ­ b l e m a t y k ą s p o ł e c z n o ś c i lokalnej i w y p r a c o w a ł w ł a s n e metody b a d a ń . W grupie r e f e r a t ó w c h a r a k t e r y z u j ą c y c h w y n i k i prac etnograficznych w Polsce, prowadzonych z a r ó w n o w I H K M , jak i innych ośrodkach badań, znalazło się miejsce jedynie na p r z e g l ą d p l a n ó w i o s i ą g n i ę ć w dziedzinie aktualnie prowadzo­ n y c h p r a c b a d a w c z y c h z z a k r e s u k u l t u r y wsi. k a r p a c k i e j . W tej g r u p i e z n a l a z ł y s i ę r e f e r a t y prof. d r . R . R e i n f u s s a — Kultura ludowa mieszkańców Beskidu Niskiego i przyległego pogórza, prof. d r . M . G ł u d y s z a , k t ó r y r e f e r o w a ł p r a c e o ś r o d ­ k a k r a k o w s k i e g o — Z a k ł a d u I H K M P A N i K a t e d r y E t n o g r a f i i S ł o w i a n , prof, dr K . Z a w i s t o w i c z - A d a m s k i e j — Badania karpackie ośrodka łódzkiego oraz po­ ś w i ę c o n y j u ż w y ł ą c z n i e tematyce p r z e m i a n w s p ó ł c z e s n y c h referat dr M . B i e r ­ n a c k i e j — Przemiany więzi społecznej i kształtowanie się nowej ^społeczności w Bieszczadach. C z w a r t e posiedzenie p o ś w i ę c o n e b y ł o lokalnej, rzeszowskiej problematyce. O t w o r z y ł j e r e f e r a t m g r . K . R u s z e l a , Stan i potrzeby badań nad kulturą ludową na terenie województwa rzeszowskiego. N a s t ę p n e r e f e r a t y to: m g r S . L e w — Budownictwo drewniane w dorzeczu Sanu; doc. F . K o t u l a — Obozy naukowobadawcze stacjonarne i kompleksowe organizowane przez Dział Etnograficzny Mu­ zeum w Rzeszowie w latach 1957—1967; m g r H . O l s z a ń s k i — Ludowe budownictwo przemysłowe południowej Rzeszowszczyzny w świetle badań przeprowadzonych przez Muzeum Budownictwa Ludowego w Scnoku; mgr M . Brylak — Problem wiejskich zajęć pozarolniczych na terenie Beskidu Niskiego, ze szczególnym uwzględnieniem zawodów wędrownych; mgr T . Szetela i mgr E . W a s z k o w s k a — �267 KRONIKA Nowożytny ośrodek przeprowadzonych garncarski przez Dział w Miechocinie, Etnograficzny pow. Tarnobrzeg (na tle Muzeum w Rzeszowie). wykopalisk N i e j a k o c i ą g i e m d a l s z y m tej g r u p y r e f e r a t ó w b y ł a w y c i e c z k a , k t ó r a o d b y ł a s i ę w dniu n a s t ę p n y m , zwiedzanie sanockiego muzeum na w o l n y m powietrzu i referat d y r e k t o r a tego m u z e u m A . R y b i c k i e g o , pt. Organizacja Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku. W y s t ą p i e n i e e t n o g r a f ó w z woj. rzeszowskiego w y k a z a ł o , j a k c i e k a w y m t e r e n e m d l a e t n o g r a f a j e s t ta c z ę ś ć P o l s k i i j e d n o c z e ś n i e , j a k p e ł n y m i i n i c j a t y w y i m o ż l i w o ś c i pracy n a u k o w e j s ą trzy o ś r o d k i etnograficzne Rzeszowszczyzny — Muzeum w Rzeszowie, Sanoku i P r z e m y ś l u . Anna MARIAN Kowalska-Lewicka SOBIESKI P o d ł u g i e j i c i ę ż k i e j c h o r o b i e s e r c a z m a r ł 25 p a ź d z i e r n i k a 1967 r . w w a r s z a w ­ s k i m s z p i t a l u doc. m g r M a r i a n S o b i e s k i . Z a s ł u ż y ł s i ę w a l n i e p r z y o d b u d o w y w a n i u i r o z w i n i ę c i u b a d a ń nad polskim folklorem m u z y c z n y m w okresie powojennym. T r u d n o s i ę p o g o d z i ć , ż e trzeba p i s a ć w czasie p r z e s z ł y m o K i m ś , K t o jeszcze wczoraj był z nami, z k t ó r e g o g ł o s e m — utrwalonym na archiwalnych t a ś m a c h z nagraniami polskiego folkloru — s t y k a m y s i ę w codziennej pracy, i ż e Jego p o s t a ć n a l e ż y j u ż do p r z e s z ł o ś c i , z a j m u j ą c godne, w p e ł n i z a s ł u ż o n e miejsce w a n n a ł a c h p o l s k i e j etnografii, f o l k l o r y s t y k i i m u z y k o l o g i i . P o c h o d z i ł z rodziny o wysokich kwalifikacjach muzycznych. Dziadek, J a n Sobieski, s t u d i o w a ł w 1888 r. w głośnej Kirchenmusikschule w Ratyzbonie u F . X . H a b e r l a , M . H a l l e r a i J . H a n i s c h a . O j c i e c , T e o d o r , w k i l k a lat po u k o ń ­ czeniu seminarium nauczycielskiego u z u p e ł n i a ł w y k s z t a ł c e n i e muzyczne w K o n i g l i c h e s I n s t i t u t f ü r K i r c h e n m u s i k w B e r l i n i e w l a t a c h 1915—1917, a jego d y p l o m podpisywali m. in. A . F . H . K r e t z s c h m a r , M . Seiffert, K . Thiel, J . Wolf; b y ł n a u c z y c i e l e m m u z y k i m . in. w s e m i n a r i u m n a u c z y c i e l s k i m i g i m n a z j u m ; w I n o ­ w r o c ł a w i u , a przy k o ń c u życia w Lublinie i w Poznaniu, prowadził wiele chórów, d y r y g o w a ł licznymi koncertami z n a j p o w a ż n i e j s z y m repertuarem c h ó r a l n y m ( P a lestrina, B a c h , Beethoven, G r a u n , W a c ł a w z S z a m o t u ł , Z i e l e ń s k i , P ę k i e l , Moniuszko). W takim klimacie, klimacie u m i ł o w a n i a i z n a j o m o ś c i najlepszej muzyki, w z r a s t a ć m i a ł M a r i a n B a z y l i Sobieski. U r o d z i ł s i ę 14 c z e r w c a 1908 r . w M i ł o s ł a w i c a c h pod W ą g r o w c e m w W i e l k o ­ polsce j a k o s y n T e o d o r a i S t e f a n i i z K r z y m a ń s k i c h . Do s z k o ł y i g i m n a z j u m u c z ę s z ­ czał w I n o w r o c ł a w i u . J u ż w ó w c z a s jako 9-letni u c z e ń z a c z ą ł ś p i e w a ć w c h ó r a c h k i e r o w a n y c h p r z e z s w e g o o j c a . W 1928 r. u z y s k a ł ś w i a d e c t w o d o j r z a ł o ś c i . W t y m ż e roku w s t ą p i ł na Uniwersytet P o z n a ń s k i , w y b i e r a j ą c jako k i e r u n e k g ł ó w n y m u z y k o ­ l o g i ę u Ł . K a m i e ń s k i e g o ; obok m u z y k o l o g i i s ł u c h a ł h i s t o r i i s z t u k i u S z . D e t l o f f a i e t n o g r a f i i u E . F r a n k o w s k i e g o . A l e nie z a n i e d b u j e p r a k t y c z n e j d z i a ł a l n o ś c i m u ­ zycznej. Studiuje bowiem r ó w n o c z e ś n i e g r ę na skrzypcach w P a ń s t w o w y m K o n ­ s e r w a t o r i u m M u z y c z n y m w P o z n a n i u , ś p i e w a j a k o tenor w s ł y n n y m c h ó r z e k a t e ­ d r a l n y m p r o w a d z o n y m przez ks. W . Gieburowskiego, t a k ż e podczas zagranicznych k o n c e r t ó w w W i e d n i u , B u d a p e s z c i e , F r a n k f u r c i e n. M e n e m , P a r y ż u , s z k o l i c h ł o p ­ c ó w d l a potrzeb t e g o ż c h ó r u , d y r y g u j e w l a t a c h 1929—1934 c h ó r e m a k a d e m i c k i m . W c z a s i e s t u d i ó w p o d j ą ł t r u d o d s z u k i w a n i a po z a k u r z o n y c h s t r y c h a c h k o ś c i e l n y c h i klasztornych Wielkopolski zapomnianych przez historię u t w o r ó w często nie znanych k o m p o z y t o r ó w X V I I I w. T e n rozdział b a d a ń Sobieskiego-historyka za­ s ł u g u j e n a p o d k r e ś l e n i e , g d y ż b y ł a to c h y b a p i e r w s z a tego r o d z a j u i n i c j a t y w a w Polsce. C z ę ś ć u z y s k a n y c h w czasie i n w e n t a r y z a c j i m a t e r i a ł ó w s t a n o w i ł a pod- �268 KRONIKA s t a w ę c z ę s t o cytowanej pracy o Wojciechu D a n k o w s k i m , za k t ó r ą Sobieski u z y s k a ł w 1935 r. t y t u ł m a g i s t r a filozofii w z a k r e s i e m u z y k o l o g i i . D y p l o m u n i w e r s y t e c k i j a k o e g z a m i n o s t a t e c z n y w y m i e n i a j e d n a k nie h i s t o r i ę m u z y k i p o l s k i e j , lecz etno­ l o g i ę m u z y c z n ą , co jest j e d n a k ł a t w e do w y j a ś n i e n i a . P r z y k o ń c u s t u d i ó w zostaje a s y s t e n t e m K a m i e ń s k i e g o (1934—1939) i p r o w a d z i z a j ę c i a ze s t u d e n t a m i w z a k r e s i e paleografii m u z y c z n e j ; przede w s z y s t k i m jednak działa przy p i e r w s z y m polskim R e g i o n a l n y m A r c h i w u m F o n o g r a f i c z n y m , m. i n . od 1934 r. d o k o n u j ą c p i e r w s z y c h s w y c h n a g r a ń na w a ł k a c h woskowych. Warto p r z y p o m n i e ć , ż e przed w o j n ą bada­ niem polskiej m u z y k i ludowej w r a m a c h uniwersyteckich katedr zajmowali się A . C h y b i ń s k i w e L w o w i e i K a m i e ń s k i w P o z n a n i u . P r o f i l z a i n t e r e s o w a ń obu p r o ­ f e s o r ó w b y ł r ó ż n y . C h y b i ń s k i w n i k ł y m stopniu i n t e r e s o w a ł s i ę b a d a n i a m i t e r e n o ­ w y m i i choć p o s t u l o w a ł i o p r a c o w a ł projekty b a d a ń , cały w y s i ł e k w tym zakresie s k i e r o w a ł na studia p o r ó w n a w c z e i historyczne w oparciu o i s t n i e j ą c e m a t e r i a ł y . K a m i e ń s k i , absolwent b e r l i ń s k i e j s z k o ł y muzykologicznej, k ł a d ł nacisk na i n w e n ­ t a r y z a c j ę t e r e n o w ą folkloru przy zastosowaniu nowoczesnego s p r z ę t u n a g r y w a ­ j ą c e g o (najpierw w a ł k ó w fonograficznych, n a s t ę p n i e płyt). To, że Sobieski b y ł w y c h o w a n k i e m K a m i e ń s k i e g o , m i a ł o z a w a ż y ć n a k i e r u n k u Jego d z i a ł a l n o ś c i p o ­ w o j e n n e j . W 1936 r. p o ś l u b i a J a d w i g ę z P i e t r u s z y ń s k i c h , k t ó r a w y b r a ł a j a k o p r z e d ­ m i o t d z i a ł a l n o ś c i n a u k o w e j r ó w n i e ż e t n o g r a f i ę m u z y c z n ą i o d t ą d b y ł a Jego n i e ­ o d ł ą c z n ą t o w a r z y s z k ą pracy badawczej. Do w y b u c h u I I w o j n y ś w i a t o w e j Sobieski był także nauczycielem muzyki w p o z n a ń s k i c h szkołach muzycznych i gimnazjach. Niestety, w y b u c h w o j n y u n i e m o ż l i w i ł M u u k o ń c z e n i e znacznie zaawansowanej d y s e r t a c j i d o k t o r s k i e j o Symfoniach nieznanych kompozytorów wielkopolskich XVIII w., k t ó r a w r a z z c a ł y m m a t e r i a ł e m d o k u m e n t a c y j n y m , podobnie j a k n o t a t k i do p o l s k i e g o l u d o w e g o i n s t r u m e n t a r i u m m u z y c z n e g o , z a g i n ę ł a podczas wojny. Nadmiar powojennych o b o w i ą z k ó w i o l b r z y m i e poczucie odpowiedzialności za d o k u m e n t a c j ę n i k n ą c y c h w oczach p r z e j a w ó w polskiej ludowej k u l t u r y m u z y c z n e j nie p o z w o l i ł y M u już nigdy n a uzyskanie formalnych t y t u ł ó w naukowych. W m a r c u 1945 r . S o b i e s k i p o d e j m u j e p r a c ę w Z a k ł a d z i e M u z y k o l o g i i U n i w e r ­ sytetu P o z n a ń s k i e g o . Poza d y d a k t y k ą ( w y k ł a d a e t n o g r a f i ę m u z y c z n ą , instrumentol o g i ę i a k u s t y k ę z f i z j o l o g i ą ) z a j ą ł s i ę r e a k t y w o w a n i e m , a r a c z e j z a ł o ż e n i e m od podstaw — zrazu z T. W r o t k o w s k i m , a n a s t ę p n i e z J . S o b i e s k ą — Zachodniego A r c h i w u m Fonograficznego. J a k wiadomo, c a ł y dorobek fonograficzny polskiej etnomuzykologu zgromadzony we w s p o m n i a n y m Regionalnym A r c h i w u m Fono­ graficznym i C e n t r a l n y m A r c h i w u m Fonograficznym przy Bibliotece Narodowej w Warszawie (kierowanym przez J . Pulikowskiego) u l e g ł kompletnemu zniszcze­ niu w czasie d z i a ł a ń w o j e n n y c h . D w a zadania w y s u w a ł y s i ę na c z o ł o , n a l e ż a ł o m y ś l e ć o w y c h o w a n i u odpowiednio przygotowanej k a d r y e t n o m u z y k o l o g ó w i zre­ konstruowaniu strat wojennych, a t a k ż e r o z w i n i ę c i u b a d a ń na teren c a ł e j Polski. T e d w a k i e r u n k i , oba z r e s z t ą u l u b i o n e — d y d a k t y k a n a u n i w e r s y t e t a c h i b a d a n i a t e r e n o w e — m i a ł y o d t ą d d o m i n o w a ć w d z i a ł a l n o ś c i S o b i e s k i e g o . W ten s p o s ó b t e ż h i s t o r i a p o l s k i e j e t n o m u z y k o l o g u lat p o w o j e n n y c h n i e o d ł ą c z n i e w i ą ż e s i ę z o s o b ą Sobieskiego. T y l k o w p i e r w s z y c h latach m i a ł s i ę jeszcze z a j m o w a ć p r a c ą d y d a k ­ t y c z n ą w p o z n a ń s k i c h s z k o ł a c h m u z y c z n y c h , od n i ż s z e j do w y ż s z e j , w y p e ł n i a j ą c dotkliwe luki w kadrze t e o r e t y k ó w muzycznych. K i e r o w a n e przez Sobieskiego Zachodnie A r c h i w u m Fonograficzne zaczęło b a d a n i a od W i e l k o p o l s k i i P o m o r z a . W s i e r p n i u 1947 r. Z a c h o d n i e A r c h i w u m F o n o g r a f i c z n e p r z e m i a n o w a n e n a S e k c j ę M u z y c z n ą p o z o s t a j ą c ą pod k i e r u n k i e m Sobieskiego w ł ą c z o n o w r a m y P a ń s t w o w e g o Instytutu B a d a n i a S z t u k i L u d o w e j . Kolejna reorganizacja przynosi przekształcenie P a ń s t w o w e g o Instytutu Badania S z t u k i L u d o w e j w P a ń s t w o w y I n s t y t u t S z t u k i , gdzie z n a l a z ł m i e j s c e t a k ż e z a k r e s �KRONIKA 269 e t n o m u z y k o l o g i c z n y . W 1949 r. d z i ę k i z a b i e g o m M . i J . S o b i e s k i c h zostaje z o r g a n i ­ zowany F e s t i w a l Muzyki L u d o w e j w Warszawie. T e n przegląd autentycznej pol­ skiej p i e ś n i , m u z y k i i t a ń c a ludowego przekonuje odpowiednie w ł a d z e , ż e nie­ odzowna stała s i ę szeroko z a k r o j o n a , hojnie finansowo w y p o s a ż o n a A k c j a Z b i e ­ rania Folkloru Muzycznego, k t ó r e j naukowe kierownictwo i zaprogramowanie b a d a ń powierzono Sobieskiemu. W A k c j i brali u d z i a ł w s z y s c y polscy f o l k l o r y ś c i , liczni amatorzy, nauczycielstwo, a t a k ż e przygotowana przez Sobieskiego grupa s t u ­ d e n t ó w , p ó ź n i e j już a b s o l w e n t ó w muzykologii. W okresie n a j w i ę k s z e g o nasilenia p r a c w A k c j i b r a ł o u d z i a ł b l i s k o 100 o s ó b . P o k i l k u l a t a c h A k c j a zostaje w p r a w d z i e z l i k w i d o w a n a , lecz jej plonem s ą nieoszacowane, znakomite zbiory, p o n a d 65 t y s . f o n o g r a m ó w ( ł ą c z n i e z w c z e ś n i e j s z y m i i p ó ź n i e j s z y m i n a g r a n i a m i ) �270 utrwalonych KRONIKA głównie na taśmach magnetofonowych, znaczna ilość materiałów 0 informatorach, okolicznościach, w jakich w y s t ę p u j e p i e ś ń i muzyka, liczne o d r ę c z n e z a p i s y m u z y c z n e itp. W 1954 r. o ś r o d e k b a d a w c z y w r a z z a r c h i w u m n a g r a ń p o l s k i e j m u z y k i l u d o w e j z o s t a j e p r z e n i e s i o n y do W a r s z a w y w r a z z jego k i e r o w n i k i e m , a w 1959 r . o s t a t e c z n i e p r z e m i a n o w a n y n a P r a c o w n i ę B a d a ń n a d Polskim Folklorem Muzycznym znalazł się w ramach Instytutu Sztuki Polskiej Akademii Nauk. Do 1954 r . S o b i e s k i b y ł w y k ł a d o w c ą n a U n i w e r s y t e c i e P o z n a ń s k i m . Z c h w i l ą p r z e n i e s i e n i a do W a r s z a w y p o d e j m u j e o b o w i ą z k i n a U n i w e r s y t e c i e W a r s z a w s k i m w I n s t y t u c i e M u z y k o l o g i i , gdzie k i e r u j e Z a k ł a d e m M u z y k i L u d o w e j , wykłada e t n o g r a f i ę m u z y c z n ą P o l s k i . W 1956 r . z o s t a j e m i a n o w a n y d o c e n t e m . D o J e g o o b o w i ą z k ó w n a l e ż a ł o t a k ż e prowadzenie o g ó l n o p o l s k i c h o b o z ó w dla studentów m u z y k o l o g i i n a t e r e n i e K u j a w , M a z o w s z a , P o d l a s i a . W ten s p o s ó b w ś r ó d u c z n i ó w S o b i e s k i e g o b y l i p o z n a ń s c y , w a r s z a w s c y i k r a k o w s c y a d e p c i m u z y k o l o g i i ; a l e do b l i ż s z y c h lub dalszych w s p ó ł p r a c o w n i k ó w Sobieskiego, c z ę s t o k r o ć dyskretnie i n ­ s t r u o w a n y c h , n a l e ż e l i t a k ż e inni polscy f o l k l o r y ś c i m u z y c z n i . N a t y m n i e w y c z e r p u j e s i ę bogata d z i a ł a l n o ś ć D o c e n t a . B y ł c z ł o n k i e m R a d y Naukowej Instytutu Sztuki P A N , Rady W y d z i a ł u Historycznego Uniwersytetu W a r ­ szawskiego, R a d y K u l t u r y przy Ministerstwie K u l t u r y i Sztuki, Polskiego T o w a ­ r z y s t w a L u d o z n a w c z e g o (przez p e w i e n czas w e w ł a d z a c h T o w a r z y s t w a ) , Z w i ą z k u K o m p o z y t o r ó w P o l s k i c h (okresowo b y ł c z ł o n k i e m Z a r z ą d u G ł ó w n e g o T o w a r z y s t w a ) , M i ę d z y n a r o d o w e j Rady Muzycznej, International Folk Music Council. B y ł redak­ torem naczelnym przygotowywanego seryjnego w y d a w n i c t w a dokumentalnego, opartego n a m a t e r i a ł a c h P r a c o w n i B a d a ń n a d P o l s k i m F o l k l o r e m M u z y c z n y m P o l s k o pieśń i muzyka ludowa ( p i e r w s z y tom w i e l k o p o l s k i e j s e r i i z n a j d u j e s i ę w druku), uczestniczył w pracach k o m i t e t ó w redakcyjnych „ K w a r t a l n i k a Muzycz­ nego", „ P o l s k i e j S z t u k i L u d o w e j " i Dziel wszystkich Oskara Kolberga. Uczestni­ c z y ł w k o n g r e s a c h n a u k o w y c h k r a j o w y c h i z a g r a n i c z n y c h , np. I n t e r n a t i o n a l F o l k Music Council w Danii, Austrii, Rumunii, C z e c h o s ł o w a c j i , na W ę g r z e c h . B r a ł udział w pracach jury k o n k u r s ó w folklorystycznych, k o n s u l t o w a ł liczne zawodowe 1 a m a t o r s k i e z e s p o ł y f o l k l o r y s t y c z n e . W y r a z e m u z n a n i a d l a Jego o s i ą g n i ę ć b y ł y liczne odznaczenia: K r z y ż K a w a l e r s k i Odrodzenia Polski, Z ł o t y K r z y ż Zasługi, Medal X-lecia Polski Ludowej, Medal T y s i ą c l e c i a P a ń s t w a Polskiego, nagroda Z w i ą z k u K o m p o z y t o r ó w P o l s k i c h n a 1955 r. ( w s p ó l n i e z J . S o b i e s k ą ) . M o t y w a c j a tej o s t a t n i e j n a g r o d y z a s ł u g u j e n a z a c y t o w a n i e : „ Z a w y b i t n e z a s ł u g i i p e ł n ą talentu, wiedzy i p o ś w i ę c e n i a p r a c ę na polu zbierania, u t r w a l a n i a i badania nauko­ w e g o p o l s k i e g o f o l k l o r u m u z y c z n e g o o r a z za p r a c e w d z i e d z i n i e o r g a n i z a c j i o g ó l ­ nopolskiej A k c j i Zbierania Folkloru Muzycznego". Suche wyliczenie w y k o n a n y c h prac, w y p e ł n i a n y c h funkcji i piastowanych g o d n o ś c i nie m o ż e z a s t ą p i ć bilansu w y n i k ó w pracy i c h a r a k t e r y s t y k i n a u k o w e j p o s t a w y S o b i e s k i e g o . L e c z z a d o w a l a j ą c e p o d s u m o w a n i e tej bogatej d z i a ł a l n o ś c i nie j e s t m o ż l i w e co n a j m n i e j z d w ó c h p o w o d ó w : Jego o p u b l i k o w a n e p r a c e nie d a j ą odpowiedzi na w i e l e w a ż n y c h kwestii, n a m z a ś d ł u g o jeszcze b r a k o w a ć b ę d z i e perspektywy czasowej. Pierwszy w z g l ą d — dość skromna liczbowo i raczej przy­ padkowa tematycznie bibliografia prac — b y ł k o n s e k w e n c j ą dynamicznej postawy badacza, k t ó r y c i ą g l e nie b y ł zadowolony z o s i ą g n i ę t e g o i nie c h c i a ł , a c z ę s t o zapewne i nie m i a ł czasu, na przedwczesne — Jego zdaniem — f o r m u ł o w a n i e w n i o s k ó w . U w a ż a ł , ż e hipotezy u p a d a j ą , ale w a r t o ś ć dobrze zebranego m a t e r i a ł u n i e z m n i e j s z a s i ę . B y ł to n i e w ą t p l i w i e p o g l ą d p o z y t y w i s t y c z n y , a l e r a c j o n a l n y . Sobieski b y ł bardzo d o ś w i a d c z o n y m badaczem terenowym i b y s t r y m obserwa­ t o r e m , co i m p l i k o w a ł o j a s n y p o g l ą d n a a k t u a l n y s t a n z a c h o w a n i a polskiego f o l - �KRONIKA 271 k l o r u m u z y c z n e g o i jego r y c h ł y los. D a w n i e j s z e z b i o r y — d o w o d z i ł O n — n i e wyłączając najlepszych: O. Kolberga, W. Skierkowskiego, S. Stoińskiego i S . M i e r c z y ń s f c i e g o , s ą w p r a w d z i e n i e z a s t ą p i o n e , a l e z a r a z e m p r z e s t a r z a ł e pod w z g l ę d e m m e t o d y c z n y m oraz o ł ó w k o w e j t e c h n i k i z a p i s u m e l o d i i i nie obej­ m u j ą w s z y s t k i c h o b s z a r ó w P o l s k i , n i e m o g ą t e ż p r e t e n d o w a ć do r e p r e z e n t o w a n i a polskiego f o l k l o r u m u z y c z n e g o w p o ł o w i e X X w . D o k o n u j ą c e s i ę a k t u a l n i e w i e l k i e p r z e m i a n y w a r u n k ó w ż y c i a s p o ł e c z n e g o i e k o n o m i c z n e g o , p o s t ę p u j ą c y proces u r b a ­ n i z a c j i k r a j u i n i w e l o w a n i a w i e l o w i e k o w e j k u l t u r o w e j i z o l a c j i , co p r a w d a w z g l ę d ­ n e j , c h ł o p s t w a , n i o s ą ze s o b ą s z y b k i e p r z e m i a n y i z a n i k a n i e t r a d y c y j n e j k u l t u r y m u z y c z n e j polskiej w s i . L o g i c z n ą i h a r m o n i j n ą k o n s e k w e n c j ą p o g l ą d u Sobieskiego b y ł o z h i e r a r c h i z o w a n i e potrzeb i z a d a ń polskiej etnomuzykologu i Jego p e ł n e o s o b i s t y c h w y r z e c z e ń p o s t ę p o w a n i e , k t ó r e m o ż n a bez w a h a n i a o k r e ś l i ć j a k o z b a ­ wienne. J e m u bowiem n a l e ż y z a w d z i ę c z a ć zainicjowanie b a d a ń powojennych, roz­ w i n i ę c i e tych b a d a ń w A k c j ę Zbierania Folkloru Muzycznego, w sumie i l o ś c i o w e i j a k o ś c i o w e w y n i k i pracy zbieraczej tak w ł a s n e j , j a k i zorganizowanego z e s p o ł u p r a c o w n i k ó w , które t w o r z ą n i e p o r ó w n y w a l n y w skali europejskiej fundament dyscypliny w postaci n a g r a ń i i n n y c h m a t e r i a ł ó w . W y n i e s i o n e p r z e z S o b i e s k i e g o ze s z k o ł y K a m i e ń s k i e g o p o g l ą d y n a s p o s ó b do­ kumentowania b a d a ń prowadzonych w terenie u l e g ł y znacznemu rozbudowaniu i p r e c y z a c j i w p o s t a c i i n s t r u k c j i ( d r u k o w a n a w e r s j a jest j e d n ą z p i e r w s z y c h ) , k t ó r a b y ł a m e t o d y c z n y m novum w polskiej etnomuzykologu. P o n i e w a ż m u z y k a l u d o w a f u n k c j o n u j e w s p o ł e c z n y m i k u l t u r o w y m k o n t e k ś c i e i jest w p e w n e j m i e ­ r z e d e t e r m i n o w a n a o s o b o w o ś c i ą i n f o r m a t o r a , ś p i e w a k a czy m u z y k a n t a , s t ą d k a ż ­ demu nagraniu t o w a r z y s z y ć w i n n a z jednej strony c h a r a k t e r y s t y k a informatora, n i e o g r a n i c z a j ą c a s i ę do d a n y c h b i o g r a f i c z n y c h , a l e u w z g l ę d n i a j ą c a jego t r a d y c j e muzyczne, migracje i kontakty, muzyczne i psychiczne predyspozycje, estetyczne u p o d o b a n i a , z d r u g i e j s t r o n y opisy o b r z ę d ó w i z w y c z a j ó w , z k t ó r y m i ł ą c z y s i ę m u z y k a , opisy t a ń c ó w , i n s t r u m e n t ó w , t e c h n i k i g r y i t d . W z o r o w o o p r a c o w a n e m u w y w i a d o w i i nagraniu towarzyszy zatem wielostronicowy p r o t o k ó ł b a d a ń . Wiele t e ż uwagi p o ś w i ę c a ł Sobieski n a s t ę p n e j fazie p r a c y etnomuzykologa, transkrypcji. J e m u i J . Sobieskiej n a l e ż y przypisać przekroczenie „ R u b i k o n u " empirycystycznego n a s t a w i e n i a K a m i e ń s k i e g o , d l a k t ó r e g o f o n o g r a m b y ł t a k d a l e c e d o k u m e n ­ t e m , ż e u w i d a c z n i a ł w t r a n s k r y p c j i s z c z e g ó ł y a k c y d e n t a l n e , z o c z y w i s t y m i po­ m y ł k a m i i n f o r m a t o r a w ł ą c z n i e . S y s t e m t r a n s k r y p c j i , s t o s o w a n y obecnie w p o l s k i c h badaniach folkloru muzycznego, jest k o m b i n a c j ą p o d e j ś c i a fonetyczno-fonologicznego, b y u ż y ć t e r m i n o l o g i i j ę z y k o z n a w c z e j n a o k r e ś l e n i e p o s t a w y etnomuzykologicznej. 1 Sobieski jest autorem k i l k u cennych z b i o r ó w p i e ś n i i m u z y k i ludowej. G o d n y p o d k r e ś l e n i a j e s t f a k t , ż e z b i o r y te s p e ł n i a j ą d w o j a k ą r o l ę , m a j ą c h a r a k t e r w y ­ dawnictw dokumentalnych, i mają służyć amatorskiemu ruchowi artystycznemu oraz k o m p o z y t o r o m . P o g o d z e n i e t y c h d w ó c h a s p e k t ó w b y ł o p o d y k t o w a n e s p o ł e c z ­ n y m zapotrzebowaniem praktyki muzycznej i r ó w n o c z e ś n i e prowizorycznym, p r ó b ­ nym zaspokojeniem w y m o g ó w r o z w i j a j ą c y c h się b a d a ń , a zarazem chęcią nabycia d o ś w i a d c z e n i a w zakresie planowanych w przyszłości w y d a w n i c t w dokumental­ n y c h . M o ż n a s i ę d o m y ś l a ć , ż e ten p o z o r n y k o m p r o m i s b y ł t a k ż e p r z e j a w e m m u ­ z y c z n e g o — c h o ć b r z m i to p a r a d o k s a l n i e — p o d e j ś c i a do f o l k l o r u m u z y c z n e g o . D l a S o b i e s k i e g o p o l s k i f o l k l o r m u z y c z n y b y ł w r ó w n y m stopniu przedmiotem i celem b a d a ń , j a k i m a n i f e s t a c j ą a r t y s t y c z n ą polskiej w s i , a zatem c z ą s t k ą pol­ s k i e j k u l t u r y , k t ó r a z a s ł u g u j e na k u l t y w a c j ę w ś w i e t l i c a c h , s z k o l e , r a d i o i e s t r a ­ dzie k o n c e r t o w e j . T e n p r a k t y c z n y i s p o ł e c z n y a s p e k t g r o m a d z o n e g o m a t e r i a ł u b a d a w c z e g o p o t r a f i ł D o c e n t w y k o r z y s t a ć , nie s z c z ę d z ą c s i ł i c z a s u n a w s p ó ł p r a c ę �272 KRONIKA z Centralną P o r a d n i ą Amatorskiego R u c h u Artystycznego, licznymi z e s p o ł a m i fol­ k l o r y s t y c z n y m i , n a p r z y g o t o w y w a n i u r a d i o w y c h i t e l e w i z y j n y c h a u d y c j i . N i e jest rzeczą przypadku, ż e w ś r ó d tych publikacji m a t e r i a ł o w y c h z n a j d u j ą s i ę zbiory f o l k l o r u z b y ł y c h P r u s W s c h o d n i c h i Z i e m i L u b u s k i e j . W e w s t ę p i e do z b i o r u p i e ś n i z W a r m i i i M a z u r S o b i e s k i pisze: „ s z c z e g ó l n ą j e d n a k p o b u d k ą do jego w y d a n i a jest c h ę ć zaprezentowania ludowego m a t e r i a ł u p i e ś n i o w e g o ziem, k t ó r e p r z e z t y l e s e t l a t o d e r w a n e b y ł y od m a c i e r z y " . W s p o m n i a n e w c z e ś n i e j z h i e r a r c h i z o w a n i e p r z e z D o c e n t a potrzeb p o l s k i e j e t n o ­ muzykologu b y ł o w pewnej mierze r ó w n o z n a c z n e z r e z y g n a c j ą z w ł a s n y c h prac interpretacyjnych. O r g a n i z o w a ł badania, k i e r o w a ł n i m i i s a m je w terenie p r z e ­ p r o w a d z a ł . N i e m n i e j s z e r e g Jego a r t y k u ł ó w z a s ł u g u j e n a b a c z n ą u w a g ę . S ą to p r a c e 0 tempo rubato w polskiej muzyce ludowej i u F . C h o p i n a , o c h a r a k t e r y s t y c z ­ nych formach w i e l o g ł o s o w y c h ś p i e w ó w p i e n i ń s k i c h górali, o typach skal spotyka­ n y c h w m e l o d i a c h ś p i e w a n y c h i g r a n y c h n a p o l s k i e j w s i , w r e s z c i e bogato u d o k u ­ mentowane, choć skondensowane w encyklopedycznych u j ę c i a c h a r t y k u ł y o k r a ­ k o w i a k u , m a z u r z e , k u j a w i a k u , o b e r k u i polonezie, j a k r ó w n i e ż o w i e l k o p o l s k i m w i w a c i e , o r a z p r z y c z y n k i do h i s t o r i i p o l s k i c h b a d a ń e t n o m u z y c z n y c h i do i n s t r u mentologii. P r z e d w c z e s n a ś m i e r ć u n i e m o ż l i w i ł a S o b i e s k i e m u p o d s u m o w a n i e do­ ś w i a d c z e ń i w i e d z y z w ł a s z c z a w d w ó c h ostatnio o p r a c o w y w a n y c h t e m a t a c h , h i s t o r i i p o l s k i c h b a d a ń oraz n a j i n t e n s y w n i e j p r o w a d z o n y c h s t u d i ó w n a d p o d r ę c z n i k i e m polskich i n s t r u m e n t ó w ludowych, k t ó r y m i a ł się ukazać w seryjnym p o d r ę c z n i k u europejskich i n s t r u m e n t ó w , redagowanym przez n a u k o w c ó w z Berlina i Stock­ holmu. T e r a z , k i e d y S o b i e s k i i jego d z i a ł a l n o ś ć n a l e ż ą j u ż do h i s t o r i i , w i e l u z n a s o d ­ c z u w a b r a k Jego b e z i n t e r e s o w n e j ż y c z l i w o ś c i , g o t o w o ś c i p r z y j ś c i a k a ż d e m u z po­ m o c ą , dobrotliwego poczucia h u m o r u , a n i e k t ó r z y i p r z y j a ź n i . W s z y s c y , k t ó r z y G o poznawali, b y l i z a s k a k i w a n i Jego s k r o m n o ś c i ą , b e z p o ś r e d n i m sposobem bycia, ł a t w o ś c i ą n a w i ą z y w a n i a k o n t a k t ó w osobistych. U c z c i w o ś ć , k t ó r a G o c e c h o w a ł a , 1 zaufanie, k t ó r y m społecznych. Go darzono, były przyczyną powierzaniu Mu wielu funkcji T r u d n a n i e r a z do z r o z u m i e n i a d l a m ł o d s z y c h w s p ó ł p r a c o w n i k ó w i l u d z i sto­ j ą c y c h n a u b o c z u p a s j a g r o m a d z e n i a n o w y c h i w c i ą ż n o w y c h m a t e r i a ł ó w etno­ m u z y c z n y c h dzisiaj m a s y m b o l i c z n ą w y m o w ę . Z a Jego ż y c i a m ó w i ł o s i ę eufemi­ s t y c z n i e , ż e z b i o r y f o l k l o r u m u z y c z n e g o , z g r o m a d z o n e w k i e r o w a n e j p r z e z Niego k o m ó r c e Instytutu Sztuki, m o ż n a p o r ó w n a ć tylko z d z i e ł e m Oskara Kolberga. Nekrologi i ż a ł o b n e p r z e m ó w i e n i a na p o w ą z k o w s k i m cmentarzu j u ż nie u k r y w a ł y p r a w a D o c e n t a do t y t u ł u „ K o l b e r g X X w i e k u " . P o l s k a e t n o m u z y k o l o g i a będzie k o n t y n u o w a ć b a d a n i a zgodnie z Jego p l a n a m i i i n s p i r a c j a m i . A l e i n a s t ę p n e e t a p y b a d a ń b ę d ą z a w s z e m u s i a ł y o d n i e ś ć s i ę do Jego d z i e ł a i z niego k o r z y s t a ć , g d y ż w a r t o ś ć tego d z i e ł a jest n i e p r z e m i j a j ą c a . Bibliografia w a ż n i e j s z y c h Organizacja badań, Zachodnie Działalność Archiwum Fonograficzne Zachodniego Archiwum prac i materiałów sprawozdania w Poznaniu, Fonograficznego „ L u d " , t. 37: 1947, s. 458—462. w Poznaniu, „Polska Sztuka L u d o w a " , t. 2: 1948 n r 1, s. 38-^10. Zagadnienie muzyki ludowej w Polsce, „ R u c h M u z y c z n y " , t. 4: 1948 n r 2, s. (wspólnie z J . Sobieską) 2—6 �273 KRONIKA Ogólnopolski s. Festiwal Muzyki Ludowej, „Polska S z t u k a L u d o w a " , t. 3: 1949 n r 6, muzycznego w świetle 188—190 Problemy polskiego folkloru M u z y c z n y " , t. 5: 1949 n r 10, s. Organizacja akcji zycznym, zbierania pieśni „Kwartalnik Instrukcja w sprawie rozważań festiwalowych, ludowych i badań nad polskim M u z y c z n y " , t. 7: 1949 n r 25, s. zbierania „Ruch 10—14 polskiej pieśni i muzyki folklorem mu­ 192—197 ludowej, „ M u z y k a " , t. 1: 1950 n r 2, s. 30—49 ( w s p ó l n i e z J . S o b i e s k ą ) Dorobek w zakresie folkloru w okresie 10-lecia, „ M a t e r i a ł y do S t u d i ó w i Dyskusji", t. 5: 1955 n r 3—4, s. 412—430 Biografistyka, Adolf Eustachy Chybiński historia (wspomnienie badań pośmiertne), „Polska Sztuka Ludowa" t. 6: 1952 n r 6, s. 356—358 Profesor dr Kolberg (Colberg) Adolf Allgemeine Oskar Wartość Oskar Chybiński, Henryk, Enzyklopadie Kolberg Dzieła Eustachy jako zbiorów der kompozytor wszystkie Oskara Oskara „ L u d " , t. 41: 1954, s. 27—32 [w:] Die Musik Musik [=MGG], i folklorysta Kolberga, Kolberga t. dla in Geschichte muzyczny, 1961, s. kultury Gegenwart. 1958, s. 1401—1405 [w:] Pieśni 1, K r a k ó w polskiej und t. 7, K a s s e l ludu polskiego. XLII—LVI muzycznej, „ M u z y k a " , t. 6: 1961 n r 1, s. 105—113 Mierczyński Stanisław, [w:] M G G , t. 9: 1961, s. 279—280 Muzyka ludowa 1947 — n r 1, s. 10—11; s. 6—9; n r 10, s. 7—9; n r 8—9, s. 5—9; n r 11, 3—6 ( w s p ó l n i e z J . S o ­ Pieśń ludowa i jej problemy, „ P o r a d n i k M u z y c z n y " , t. 1: n r 2, s. 2—4; n r 3, s. 2—3; n r 6—7, s. 5—7; n r 8—9, t. 2: 1948 — n r 1, s. 4—5; n r 3, s. 7—8; n r 4, s. 6—9; s. 5—8; t. 3: 1949 — n r 1, s. 3—6; n r 2, s. 8—9; n r 3, s. bieską) Pieśń i muzyka ludowa Wielkopolski i Ziemi Lubuskiej w świetle dotychczaso­ wych badań, „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " , t. 4: 1950 n r 1—6, s. 17—35 ( w s p ó l n i e z J . Sobieską) Wielkopolska i Ziemia Lubuska, „Poradnik M u z y c z n y " , t. 4: 1950 n r 12, s. t. 5: 1951 n r 1, s. 4—8 ( w s p ó l n i e z J . S o b i e s k ą ) P o l s k a muzyka ludowa, „ M a t e r i a ł y do S t u d i ó w i D y s k u s j i " , 403 Diafonia w Pieninach, bieską) Oblicze tonalne t. 1: 1951 n r 5, s. 383— „ M u z y k a " , t. 3: 1952 n r 9—10, s. 15—29 ( w s p ó l n i e polskiej muzyki ludowej, „Studia 6—9; M u z y k o l o g i c z n e " , t. z J . So­ 1: 1953, s. 308—332 Polski folklor sie muzyczny. 10-lecia, Charakter [ w : ] Kultura przemian muzyczna w polskiej Polski muzyce Ludowej ludowej 1944—1955, w Kraków okre­ 1957, s. 279—291 ( w s p ó l n i e z J . S o b i e s k ą ) Polsk folkmusik, „ M u s i k r e v y " , t. 15: 1960 n r 6, s. 205—208 T e m p o r u b a t o u Chopina i w polskiej muzyce ludowej, „ M u z y k a " , t. 5: 1960 n r 3, s. 30—41 ( w s p ó l n i e z J . S o b i e s k ą ) O „rubttio" ma] música de Chopin e na m a n k a " , R i o de J a n e i r o , 19—22 J a n u a r Das Tempo rubato bei Chopin le — Etnografia Polska, t. X I I I , z. 1 und in der música popular polonesa, „Correio da 1961 ( w s p ó l n i e z J . S o b i e s k ą ) polnischen Volksmusik, [w] The Book �274 KRONIKA of the First Frederick La International Chopin, Musicological valeur scientifiąue logne, Referat w y g ł o s z o n y tionale des (wspólnie de la collection phonographiąue wiwaty, Kraków Musicales Obertas, Polonaise, w de folklor Warszawie, the Works of musical en Association maszynopis Po- Interna­ powielony ludowe pamiątkowa (wspólnie [w:] M G G , t. 7: 1958, s. Kujawiak, Oberek, [w:] Księga 1950, s. 275—319 Krakowiak, Mazur, to Sobieską) Tańce Wielkopolskie Devoted 6 I X 1966 r . n a K o n f e r e n c j i Bibliotheques z J. Congress W a r s z a w a 1963, s. 247—254 ( w s p ó l n i e z J . S o b i e s k ą ) ku czci Prof. Adolfa Chybińskiego, z J . Sobieską) 1705—1709 [w:] M G G , t. 8: 1960: s. 1856—1860 [w:] M G G , t. 9: 1961, s. 1769—1771 [w:] M G G , t. 10: 1962, s. 1427—1431 ( w s p ó l n i e z F . H o e r b u r g e r e m ) Ludowe instrumenty muzyczne O dudach „Kozioł" wielkopolskich, „Maryna", Z „ O ś w i a t a P o z a s z k o l n a " , t. 3: 1936 n r 5, s. 241—244 z b ą s k o - l u b u s k t , „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " , t. 2: 1948 n r 9—10, s. 58—59 „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " , t. 2: 1948 n r 3, s. 30—33 zagadnień polskiego skrzypce), ludowego [w:] Studia instrumentarium Hieronymo Feicht muzycznego septuagenario (mazanki, dedicata, serby, Kraków 1967, s. 24—36 Materiały etnomuzyczne Szlakiem kozła lubuskiego. Pieśń i muzyka instrumentalna k ó w 1954, ss. 110 ( w s p ó l n i e z J . S o b i e s k ą ) Pieśni ludowe lewska) Warmii i Mazur, Kraków Ziemi Lubuskiej, 1955, ss. 235 ( t a ń c e o p r a c o w a ł a Wybór polskich pieśni ludowych, t. 1 i 2, K r a k ó w Piosenki z Kujaw, K r a k ó w 1955, ss. 54 Kra­ M . Sobo­ 1955, ss. 188 i 188 Widowisko ludowe „Król Herod" z Ciechanowca, pow. Siemiatycze, „Literatura L u d o w a " , t. 4: 1960 n r 2—3, s. 92—107 ( w s p ó l n i e z A . B ł a c h o w s k i m ) Inne Wojciech Ks. Józef Analiza Katalog Dankowski, Surzyński, motetów wystawy P o z n a ń 1935 ( p r a c a m a g i s t e r s k a , m a s z y n o p i s ) „ Ż y c i e M u z y c z n e " , 1937 Kasserna muzycznej „Septem sidera", „ M u z y k a K o ś c i e l n a " , t. 13: 1938 w. Muzeum Miejskim w Poznaniu, P o z n a ń 1938, ss. 32 (wspólnie z M. Turczynowiczową) Szczepańska Maria Klementyna, [w:] M G G , t. 13: 1966, s. 21—22 Wskazówki do odczytywania zapisów nutowych Kolberga, [w:] Dzieła Oskara Kolberga, t. 37 ( w wszystkie druku) Jan WOLFGANG STEINITZ I JEGO Stęszewski DZIEŁO Wspomnienia i c h a r a k t e r y s t y k ę naukowej i organizacyjnej działalności zmar­ ł e g o p r z e d d w o m a l a t y (21 I V 1967 г.), prof. d r . W o l f g a n g a S t e i n i t z a , k i e r o w n i k a katedry j ę z y k ó w fińsko-ugryjskich na Uniwersytecie im. Humboldta w Berlinie oraz organizatora i k i e r o w n i k a Instytutu Niemieckiej Etnografii przy Niemieckiej �276 KRONIKA A k a d e m i i N a u k — z a m i e ś c i ł y z a r ó w n o niemieckie etnograficzne czasopisma n a ­ ukowe, j a k i szereg w y d a w n i c t w obcych N i e m o ż e z a b r a k n ą ć tego w s p o m n i e n i a r ó w n i e ż w w y d a w n i c t w i e e t n o g r a f i i p o l s k i e j , z k t ó r ą prof. S t e i n i t z a ł ą c z y ł y b l i s k i e k o n t a k t y , w y n i k a j ą c e z a r ó w n o z jego p o z y c j i w n a u c e n i e m i e c k i e j i r o l i , j a k ą odegrał w organizacji nauki w Niemieckiej Republice Demokratycznej (w latach 1954—1963 b y ł z a s t ę p c ą p r z e w o d n i c z ą c e g o N i e m i e c k i e j A k a d e m i i N a u k w B e r l i n i e W s c h o d n i m ) , i s p e c j a l n i e n i e m i e c k i e j e t n o g r a f i i , j a k r ó w n i e ż z jego i n i c j a t y w y i w s p ó ł u d z i a ł u w d ą ż e n i u do n a w i ą z a n i a s t a ł e j w s p ó ł p r a c y p o m i ę d z y e t n o g r a f a m i wszystkich krajów demokracji ludowych, a następnie r ó w n i e ż z nauką światową. O tej jego r o l i w s p o m i n a j ą z a r ó w n o w y m i e n i o n e a r t y k u ł y , o p r a c o w y w a n e j u ż po J e g o ś m i e r c i , j a k i f r a g m e n t y p r z e m ó w i e ń i notatek k r o n i k a r s k i c h , j a k i e u k a z y ­ w a ł y s i ę w r o k u 1965, z o k a z j i o b c h o d z e n i a p r z e z N i e m i e c k ą A k a d e m i ę N a u k j u b i l e u s z u 6 0 - l e c i a u r o d z i n p r z e w o d n i c z ą c e g o I n s t y t u t u N i e m i e c k i e j E t n o g r a f i i -. Z e t k n ę l i ś m y s i ę z n i ą r ó w n i e ż b e z p o ś r e d n i o , w czasie w i e l o k r o t n y c h p o b y t ó w przedstawicieli polskiej etnografii i f o l k l o r y s t y k i w N i e m i e c k i e j Republice D e m o ­ kratycznej z okazji o d b y w a j ą c y c h się tam konferencji naukowych, organizowanych przede w s z y s t k i m przez Instytut Etnografii N i e m i e c k i e j . 3 Wolfgang Steinitz b y ł w Polsce wielokrotnie. D w a czy trzy r a z y (w tym r ó w n i e ż w p i e r w s z y c h j u ż l a t a c h po w o j n i e ) b y ł c z ł o n k i e m d e l e g a c j i p o l i t y c z n e j , p r z y b y w a j ą c e j do naszego k r a j u n a z a p r o s z e n i e w ł a d z r z ą d o w y c h i p a r t y j n y c h . D o p i e r o w 1963 r . m ó g ł z n a l e ź ć c z a s , b y nas o d w i e d z i ć j a k o etnograf, a n a s t ę p n i e z o r g a n i z o w a ć c y k l p o w t a r z a j ą c y c h s i ę corocznie k r ó t k i c h , parotygodniowych w y ­ j a z d ó w n a u k o w y c h do naszego k r a j u n a u k o w y c h w s p ó ł p r a c o w n i k ó w I n s t y t u t u . R o z s z e r z y ł y one z n a c z n i e k r ą g k o n t a k t ó w n a u k o w y c h p o l s k i e j i n i e m i e c k i e j e t n o ­ grafii w s p ó ł c z e s n e j , p o z w o l i ł y n a w z a j e m n e konfrontowanie warsztatu naukowego oraz s t w i e r d z e n i e w y s t ę p o w a n i a p o d o b n y c h t e m a t ó w p r a c , d y s k u t o w a n i e w s p ó l n e j p r o b l e m a t y k i i p o r ó w n y w a n i e w y n i k ó w . P o z w a l a ł y te k o n t a k t y r ó w n i e ż n a s t w i e r ­ dzenie istnienia p e w n y c h r ó ż n i c , jeśli chodzi o zakres prac podejmowanych w s p ó ł c z e ś n i e w n a s z y c h k r a j a c h , r ó ż n i c w y n i k a j ą c y c h n i e w ą t p l i w i e z r ó ż n y c h do tej p o r y d r ó g h i s t o r y c z n e g o r o z w o j u p o l s k i e j i n i e m i e c k i e j e t n o g r a f i i (w t y m przede w s z y s t k i m etnografii u n i w e r s y t e c k i e j okresu m i ę d z y w o j e n n e g o ) , j a k r ó w ­ n i e ż nieco i n n e j o r g a n i z a c j i w s p ó ł c z e s n y c h p r a c e t n o g r a f i c z n y c h w obu k r a j a c h . H i s t o r i ę etnografii n i e m i e c k i e j w k r y t y c z n y m u j ę c i u w s p ó ł c z e s n y m p o d k r e ­ ś l a j ą c y m kierunek, w j a k i m prowadzona b y ł a jej reorganizacja w okresie po­ w o j e n n y m , p r z e d s t a w i a n a m W o l f g a n g S t e i n i t z w s w y m o p r a c o w a n i u z 1955 r . O n t e ż przede w s z y s t k i m swoimi pracami w s k a z u j e na k o n i e c z n o ś ć p o w i ą z a n i a 4 1 E . W . P o m i e r a n c e w a , L . N . T i e r i e n t i e w a , Wolfgang Steinitz (1905— —1967), „ S o w i e t s k a j a E t n o g r a f i j a " , z. 4, 1967, s. 187—189; P . N e d o, Wolfgang Steinitz (1905—1967), „ V o l k s k u n d l i c h e I n f o r m a t i o n e n " , B e r l i n 1967 ( N o v e m b e r ) , s. 1—2; R . W e i n h o l d , In Memoriam Prof. Dr. Wolfgang Steinitz, „ D e m o s " , R. 8: 1967 z. 1, s. 207. F . S i e b e r , Wolfgang Steinitz zum 60. Geburtstag, „Deutsches Jahrbuch für V o l k s k u n d e " , t. 11: 1965, cz. 1, s. 3—4; G . V o i g t , Wolfgang Steinitz sechzig Jahre alt, „ D e m o s " , R . 6: 1965, z. 1, s. 116. P o r . D . S. S t o c k m a n n, Z dziallności Instytutu Niemieckiej Etnografii przy Niemieckiej Akademii Nauk w Berlinie, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 4: 1961, s. 385—391; t e n ż e , Aus der Arbeit des Instituís für Deutsche Volkskunde, „ D e m o s " , R. 1: 1960 z. 1, s. 114—122; I . W e b e r - K e l l e r m a n n , Zehn Jahre des Instituts für deutsche Volkskunde, [w:] Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin, 1946—1956, B e r l i n 1956, s. 435—447; „ V o l k s k u n d l i c h e I n f o r m a t i o n e n " , A p r i l 1967, N o v e m b e r 1967. W . S t e i n i t z , D i e uolfcsfctmdliche A r b e i t in der Deutschen Demókratischen Republik, L e i p z i g 1955. 2 3 4 �276 KRONIKA b a d a ń historycznych ( z a a w a n s o w a n y c h w nauce niemieckiej) w etnografii ze studium nad w s p ó ł c z e s n o ś c i ą . S a m już w swych cennych pracach publikowanych przed I I w o j n ą ś w i a t o w ą na terenie F i n l a n d i i i E s t o n i i d a ł p r z y k ł a d ł ą c z e n i a stu­ d i ó w z zakresu literatury ludowej z dociekaniami etnografa-teoretyka i historyka d a w n y c h k u l t u r . Obecnie, p r z e s u w a j ą c swe zainteresowania naukowe k u czasom w s p ó ł c z e s n y m , p o d k r e ś l a k o n i e c z n o ś ć poszukiwania w przeszłości demokratycznego nurtu dzisiejszej k u l t u r y , badania t w ó r c z o ś c i i w a r u n k ó w bytu mas p r a c u j ą c y c h w p r z e s z ł o ś c i i obecnie. W y z n a c z a j ą c n o w e r e j o n y b a d a ń f o l k l o r y s t y c z n y c h w po­ w o j e n n e j etnografii n i e m i e c k i e j zbliża s i ę w swojej definicji z a k r e s u etnografii w s p ó ł c z e s n e j do z n a n y c h n a m ( w e t n o g r a f i i p o l s k i e j ) w y p o w i e d z i prof. K a z i m i e r z a Dobrowolskiego . 5 8 7 P r z e j m u j ą c w 1951 r . z r ą k A d o l f a S p a m e r a ( n a k r ó t k i c z a s p r z e d jego ś m i e r ­ cią) kierownictwo K o m i s j i Etnografii i L u d o z n a w s t w a w B e r l i ń s k i e j A k a d e m i i N a u k p r z e k s z t a ł c a S t e i n i t z K o m i s j ę t ę ( u t w o r z o n ą w 1947 r.) w e w s p o m n i a n y j u ż I n s t y t u t E t n o g r a f i i N i e m i e c k i e j . O d 1955 r. w r a z z W i l h e l m e m F r a e n g e r e m po­ dejmuje wydawnictwo pisma , s t a n o w i ą c e g o w s p ó ł c z e s n ą k o n t y n u a c j ę wydawanego p r z e z F r a e n g e r a p i s m a etnograficznego (o n i e c o i n n y m c h a r a k t e r z e i n a z w i e ) z lat 2 0 - t y c h o k r e s u m i ę d z y w o j e n n e g o . N a w i ą z u j e do t y c h t r a d y c j i e t n o g r a f i i n i e m i e c ­ kiej, k t ó r e w okresie dwudziestolecia m i ę d z y w o j e n n e g o s t a n o w i ł y nurt p o s t ę p o w y nauki niemieckiej. U m o ż l i w i a w ramach Instytutu k o n t y n u a c j ę i wydawnictwa p r a c z tego w ł a ś n i e n u r t u , w p r o w a d z a z a r a z e m — j a k j u ż w s p o m n i e l i ś m y — n o w ą , w s p ó ł c z e s n ą p r o b l e m a t y k ę , a obok u c z n i ó w S p a m e r a z a t r u d n i a w I n s t y t u c i e m ł o ­ dych w y c h o w a n k ó w Uniwersytetu im. Humboldta. 8 W r e s z c i e on w ł a ś n i e r a z e m z F r a e n g e r e m i i n n y m i p r a c o w n i k a m i I n s t y t u t u i n i c j u j e i w porozumieniu z p r z e d s t a w i c i e l a m i etnografii i n n y c h k r a j ó w s o c j a l i ­ s t y c z n y c h z a k ł a d a w 1957 r. w s p ó l n e d l a t y c h k r a j ó w p i s m o i n f o r m a c y j n o - b i b l i o g r a f i c z n e , dla k t ó r e g o zapewnia w Niemieckiej A k a d e m i i N a u k w a r u n k i syste­ matycznego w y d a w a n i a . 9 P r z e d w c z e s n a ś m i e r ć W o l f g a n g a S t e i n i t z a o d e r w a ł a go od r o z p o c z ę t e j p r a c y . Zdążył On jednak zorganizować zespół, który tę pracę kontynuuje, rozwijając w d a l s z y m c i ą g u z a p o c z ą t k o w a n ą p r z e z Niego i n i c j a t y w ę ł ą c z e n i a e t n o g r a f ó w N R D we w s p ó l n y m w y s i ł k u , k t ó r e m u patronuje K o m i s j a Etnograficzna A k a d e m i i i I n ­ s t y t u t N i e m i e c k i e j E t n o g r a f i i P A N , i d ą ż e n i a do w s p ó ł p r a c y z n a u k ą i n n y c h k r a j ó w d e m o k r a c j i oraz dostarczania rzetelnej i n f o r m a c j i o pracach etnografii naszego obozu politycznego. Anna Kutrzeba-Pojnarowa 5 W . S t e i n i t z , Der Parallelismus in der Finnisch-Karelischen Volksdichtung untersucht an den Liedern des Karelischen Sángers Arhippa Parttunen, „FF Com­ m u n i c a t i o n s " , № 115, H e l s i n k i 1934; T o t e m i s m u s bei d e n O s t j a k e n i n Sibirien, T a r t u 1938; Ostjakische Volksdichtung und Erzdhlungen, T a r t u 1939. W . S t e i n i t z , Deutsche Volkslieder demokratischen Charakters aus sechs Jahrhunderten, t. 1, B e r l i n 1954; t. 2, B e r l i n 1962; t e n ż e , Lied und Marchen ais „Stimme des Voltees" ( H e r d e r ) , tamże, t. 2: 1956, s. 11—32; t e n ż e , D o s Leunalied. Zur Geschichte und W e s e n des Arbeitsvolksliedes, tamże, t. 4: 1958, s. 3—52; t e n ż e , Zum 100 Geburtstag Richard Wossidlos, tamie, t. 5: 1959, s. 3—5; t. e n ż e , Das Lied von Robert Blum, tamże, t. 7: 1961, s. 9—40; t e n ż e , Arbeiterlied und Volkslied, tamże, t. 12: 1966, s. 1—14. W . S t e i n i t z , Volkskunde wnd Vólkerkunde. Aus dem Eroffnungsvortrag des Berliner Volkskunde-Kongresses, „ D e u t s c h e s J a h r b u c h f. V o l k s k . " , t. 1: 1955 z. 1, s. 269—275. „ D e u t s c h e s J a h r b u c h f ü r V o l k s k u n d e " , t. 1: 1955, t. 12: 1967. „ D e m o s . V o l k s k u n d l i c h e I n f o r m a t i o n e n " R . 1: 1960 — R . 14: 1968 ( O d R . 7 „ D e m o s . Internationale ethnographische und folkloristische Informationen"). 6 7 8 9 �277 KRONIKA WYSTAWA „ARTS PRIMITIFS DANS W LES ATELIERS D'ARTISTES" PARYŻU W n i e w i e l k i c h s a l a c h w y s t a w c z a s o w y c h M u s é e de 1'Homme w P a r y ż u c z y n n a b y ł a w o k r e s i e od 27 k w i e t n i a do 30 w r z e ś n i a 1967 r . b a r d z o i n t e r e s u j ą c a e k s p o ­ z y c j a , z o r g a n i z o w a n a p r z e z S o c i é t é des A m i s du M u s é e de 1'Homme. O r g a n i z a t o r z y w y s t a w y postawili przed sobą zadanie zgromadzenia p r z e d m i o t ó w sztuki p r y m i ­ t y w n e j , k t ó r e w o k r e s i e ostatniego 6 0 - l e c i a w y w a r ł y — i n a d a l w y w i e r a j ą — w p ł y w na t w ó r c z o ś ć a r t y s t y c z n ą malarzy i rzeźbiarzy francuskich lub a r t y s t ó w innego p o c h o d z e n i a , p o z o s t a j ą c y c h w k r ę g u w p ł y w ó w s z t u k i f r a n c u s k i e j . S k r o m n i e j r e p r e z e n t o w a n e b y ł y z b i o r y p r y w a t n e p i s a r z y , n a u k o w c ó w itp. W g r u p i e p i e r w s z e j s p e c j a l n ą u w a g ę z w r a c a ł y eksponaty p o c h o d z ą c e z d a w n y c h k o l e k c j i a r t y s t ó w t e j m i a r y , co V l a m i n c , M a t i s s e , P i c a s s o , D e r a i n c z y B r a q u e . W p ł y w , j a k i w y w a r ł o w y w o d z ą c e s i ę z p o c z ą t k ó w b i e ż ą c e g o stulecia zainteresowanie tych malarzy sztuką p r y m i t y w n ą — g ł ó w n i e a f r y k a ń s k ą — w i ą ż ą c e się j e d n o c z e ś n i e z tworze­ niem w ł a s n y c h kolekcji, znalazł s w ó j silny w y r a z w ich twórczości, w szukaniu nowych r o z w i ą z a ń kolorystycznych i formalnych, i z o s t a w i ł stały ślad w historii rozwoju malarstwa francuskiego. N a w y s t a w i e p o k a z a n o ł ą c z n i e 158 e k s p o n a t ó w , g ł ó w n i e r z e ź b i m a s e k , z czego w i ę k s z o ś ć r e p r e z e n t o w a ł a A f r y k ę (82 szt.), z w ł a s z c z a w y b r z e ż e z a c h o d n i e i K o n g o , reszta z a ś ludy A m e r y k i i Oceanii. W ś r ó d p r z e d m i o t ó w z obszaru A m e r y k i z n a j ­ d o w a ł y s i ę p r z e p i ę k n e okazy sztuki kultur przedkolumbijskich, s i ę g a j ą c e dla Peru o k r e s u 1300—1500 l a t п . е., d l a s z t u k i z a ś m e k s y k a ń s k i e j o k r e s u p r z e d k l a s y c z n e g o i k l a s y c z n e g o (m. i n . z b i ó r H e n r y M o o r a ) . W ł ą c z e n i e t y c h p r z e d m i o t ó w do z e s p o ł u „ s z t u k i p r y m i t y w n e j " o pochodzeniu raczej w s p ó ł c z e s n y m m o ż e o c z y w i ś c i e b u d z i ć z a s t r z e ż e n i a (podobnie j a k u m i e s z c z e n i e w nim paru eksponatów japońskich), p r z y j ą ć je w i ę c raczej trzeba za p e w n ą g r u p ę p o d p o r z ą d k o w a n ą z p r z y c z y n natury o r g a n i z a c y j n e j n a c z e l n e j idei w y s t a w y . O b i e k t y z o b s z a r u M e l a n e z j i o d z n a c z a ł y się w y s o k i m i w a l o r a m i p l a s t y c z n y m i i c z ę s t o k r o ć s t a n o w i ł y formy rzadko spoty­ kane nawet w d u ż y c h muzeach europejskich. Podkreślić należy, że inicjatywa Towarzystwa Przyjaciół Muzeum Człowieka s t a n o w i ł a godne u w a g i w y j ś c i e poza z b i o r y m u z e a l n e i p r z y o g r o m n y m n a k ł a d z i e pracy dała w rezultacie zgromadzenie dzieł sztuki o d u ż e j randze artystycznej. D z i e ł a te j a k o z n a j d u j ą c e s i ę w r ę k a c h p r y w a t n y c h z n a n e b y ł y j e d y n i e w ą s k i e m u k r ę g o w i osób, w y s t a w a zaś u m o ż l i w i ł a szerokiemu o g ó ł o w i ich o c e n ę i zrozumie­ nie m o ż l i w o ś c i i n s p i r a c j i a r t y s t y c z n y c h d l a w s p ó ł c z e s n e g o a r t y s t y . C a ł o ś ć w y s t a w y opracowano ś r o d k a m i bardzo o s z c z ę d n y m i , w i ę k s z o ś ć przed­ m i o t ó w p o z o s t a ł a nie o s ł o n i ę t a , o ś w i e t l e n i e c z ę s t o punktowe, s k u p i a j ą c e uwagę widza, kolory tła w y ł ą c z n i e czarne i białe. B r a k j a k i c h k o l w i e k n a p i s ó w , eksponaty o z n a c z a n o j e d y n i e n u m e r e m p o r z ą d k o w y m , osobna z a ś l i s t a (folder) z b i o r u z a w i e r a w y k a z p r z e d m i o t ó w z p o d a n i e m p o c h o d z e n i a , c h r o n o l o g i i (o i l e b y ł o to m o ż l i w e ) o r a z n a z w i s k a w ł a ś c i c i e l a . W y d a n y z o s t a ł r ó w n i e ż d u ż y k a t a l o g ze wstępem G. Picona i J . Laude'go, z a w i e r a j ą c y rozmowy z a r t y s t a m i oraz omówienie w s z y s t k i c h p o k a z a n y c h o b i e k t ó w i i c h fotografie. Barbara Kohutnicka � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/98e33f9d436e8a01910241c504153dae.pdf 1ca7f3173be040bed75f81a1aabded6f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:669 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:615 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1969 t.13 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1969 t.13 z.2, s.5-10 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ETNOGRAFIA POLSKA XIII Zeszyt 2 �INSTYTUT HISTORII P O L S K I E J K U L T U R Y AKADEMII M A T E R I A L N E J NAUK ETNOGRAFIA POLSKA XIII Zeszyt 2 WROCŁAW - WARSZAWA - KRAKÓW ZAKŁAD NARODOWY IMIENIA OSSOLIŃSKICH WYDAWNICTWO POLSKIEJ AKADEMII NAUK 1969 �REDAKTOR: WITOLD DYNOWSKI S E K R E T A R Z R E D A K C J I : K R Y S T Y N A MAŁKOWSKA Adres redakcji: Warszawa, Hoża 74 Okładkę projektował ZBIGNIEW K L I M C Z Y K OÍS' Redaktor Zyta K w i e c i ń s k a Redaktor techniczny Maria Staniszewska Printed in Poland Zakład Narodowy im. Ossolińskich — Wydawnictwo. Wrocław 1969. Nakład 500 + 130 egz. Obj. ark. wyd. 23,10, ark. druk. 17,88, ark. form. A j 23,78. Papier ilustr. kl. V, 80 g, 70 X 100. Oddano do składania 14 I 1969, podpisano do druku 13 V 1969, druk ukończono w czerwcu 1969 r. Wrocławska Drukarnia Naukowa. Zam. nr 29/69. J - l l . Cena zł 50.— �SPIS TREŚCI Mieczysław G ł a d y s z — Sigurd Erixon Streszczenie w j . francuskim . , 11 24 Cząść I ARTYKUŁY Kazimierz D o b r o w o l s k i — Procesy ż y w i o ł o w e na wsi małopolskiej po I I wojnie ś w i a t o w e j / Streszczenie w j . angielskim ' W ł a d y s ł a w K w a ś n i e w i c z — Metoda integralna Kazimierza Dobrowolskiego Streszczenie w j . angielskim Andrzej W a l i g ó r s k i — Implikacje teoretyczne etnograficznych badań te­ renowych . 27 38 4Í 56 59 S T U D I A I MATERIAŁY Danuta M a r k o w s k a — Wspólnota terytorialna a styczności społeczne . . Jadwiga K u c h a r s k a — Współczesne przeobrażenia tradycyjnej struktury zawodowo-społecznej wsi rybackiej, rybacko-rolniczej i rolniczej na te­ renie północnych Kaszub 65 81 Cząść I I ARTYKUŁY Anna Z a d r o ż y ń s k a - B a r ą c z — Podłoże separatyzmu kulturowego w Irlandii Streszczenie w j . angielskim Krzysztof M a k u l s k i — Panafrykanizm a rzeczywistość kulturowa Afryki Streszczenie w j . francuskim Anna M r o z e k — Wybrane aspekty islamu sudańskiego Streszczenie w j . angielskim Zbigniew Marcin K o w a l e w s k i — Black Power .i Streszczenie w j . angielskim 97 114 115 130 133 168 171 197 �6 S P I S TREŚCI STUDIA I MATERIAŁY Iván B a l a s s a — Z działalności naukowej i organizacyjnej w ę g i e r s k i c h pla­ c ó w e k etnograficznych , Jan O l e j n i k — W p ł y w turystyki na tradycyjną kulturę wsi w rejonie Wy­ sokich Tatr (strój ludowy) 199 217 KRONIKA Uczczenie zasług naukowych profesora Kazimierza Dobrowolskiego (posiedze­ nie Komisji Etnograficznej Komitetu Nauk Historycznych PAN) — Ed­ ward Pietraszek , . . ., Międzynarodowa Konferencja w sprawie badań kultury ludowej w Karpatach (Smolenice 11^18 I X 1967) — Marta Gładyszowa Międzynarodowa Konferencja Naukowa Etnologicznego Towarzystwa Jugosło­ wiańskiego oraz Jugosłowiańska Konferencja Międzynarodowa redakcji czasopisma „Demos" — Anna Kutrzeba-Pojnarowa 247 250 261 RECENZJE Ján Podolák, Pastierstvo v oblasti Vysokých Tatier, Klenotnica Slovenskej Ludovej Kultury, zv. I, Bratislava Д967, iss. 207, fot. 128 — Anna Kowalska-Lewicka ¿ Ladislav Leng, S l o v e n s k é ludové hudobrié nástroje, Bratislava 1967, Vydava­ telstvo Slovenskej Akademie Vied, ss. 301 nlb. 3, fot., mapy, rys., Zsf., •Rés. — Andrej Sulitka Nautologia i „ethnologia maritima" — Aleksander Posern-Zieliński . . . African Arts (Arts d'Afrique), t. I , nr 1, 1967 — Krzysztof Makulski . . . H. Szumańska-GroBisowa, Podróże Stefana Szolc-Rogozińskiego, Warszawa 11967 — Krzysztof Makulski 267 269 271 278 282 �СОДЕРЖАНИЕ ^[ечислав Г л а д ы ш — Сигурд Эриксон Резюме на французском языке 11 24 Часть I СТАТЬИ ^ Казимеж Д о б р о в о л ь с к и — Стихийные процессы в малопольской деревне после вто­ рой мировой войны Резюме на английском языке Владислав К в а с н е в и ч — Интегральный метод Казимежа Добровольского . . . . Резюме на английском языке Анджей В а л и г у р с к и — Теоретические импликации этнографических исследований на местности , 27 38 41 56 59 ИССЛЕДОВАНИЯ И МАТЕРИАЛЫ Данута М а р к о в с к а — Территориальная община и общественные контакты . . . . Ядвига К у х а р с к а — Современные преображения традиционной профессионально-социальной структуры рыбацкой, рыбацко-земледельческой и земледельческой деревни на территории северной Капгубии 65 81 Часть II СТАТЬИ Анна З а д р о ж и н ь с к а - Б а р о н ч — База культурного сепаратизма в Ирландии . . . Резюме на английском языке Кжиштоф М а к у л ь с к и — Панафриканизм и культурная действительность Африки Резюме на французском языке Анна М р о з е к — Некоторые аспекты суданского ислама Резюме на английском языке Збигнев Марцин К о в а л е в с к и — Black Power Резюме на английском языке 97 114 115 130 133 168 171 197 �8 S P I S TREŚCI ИССЛЕДОВАНИЯ И МАТЕРИАЛЫ Иван Б а л а с с а — Из научной и организационной деятельности венгерских этнографи­ ческих учреждений Я н О л е й н и к — Влияние туризма на традиционную культуру деревни в районе Высоких Татр (национальный костюм) 199 217 "v ХРОНИКА Ознаменование научных заслуг профессора Казимежа Добровольского (заседание Этно­ графической комиссии Комитета по историческим наукам ПАН) — Эдвард Петрашек Международная конференция по изучению народной культуры в Карпатах (Смоленице 11—18 I X 1967) — Мария Гладыш Международная научная конференция Югославского Этнологического общества й Югославская Международная конференция редакции журнала „Демос" — Анна Кутжеба-Пойнарова . 247 250 261 РЕЦЕНЗИИ Ján Podolák, Pastierstvo v oblasti Vysokých Tatier, Klenotnice Sloven-i skej Ludovej Kultury, zv. I , Bratislava 1967, стр. 207, фот. 128 — Анна Ковалъска-Левицка Ladislav Leng, S l o v e n s k é lúdové hudobné nástroje, Bratislava 1967, Vydavavatelstvo Slovenskej Akademie Vied, стр. 301 ненум. 3, фот., карты, рис., Zsf., Rez. — Андрей Сулитка Nautologia i „ethniołogia marítima" — Александр Посерн-Зелинъски African Arts (Arts d'Afrique), т. I , № 1,1967 —Кжиштоф Маку льет Г. Шуманьска-Гросс, Путешествия Стефана Шольц-Рогозиньского, Варшава 1967 — Кжиштоф Макульски 267 269 271 278 282 �f CONTENTS Mieczysław G ł a d y s z — Sigurd Erixon Summary in French Part 11 24 I ARTICLES Kazimierz D o b r o w o l s k i — Spontaneous changes in the villages of south Poland after World War I I Summary in English W ł a d y s ł a w K w a ś n i e w i c z — The integral method of Kazimierz Dobro­ wolski Summary in English Andrzej W a l i g ó r s k i — Theoretical implications of ethnographical field studies i 27 38 41 56 59 STUDIES AND M A T E R I A L S Danuta M a r k o w s k a — Territorial community and social contacts . . . Jadwiga K u c h a r s k a — Contemporary changes in the traditional socio-occupational structure of the fishing village, fishing-farming village, and farming village in the northern Kaszuby area Part 65 81 II ARTICLES Anna Z a d r o ż y ń s k a - B a r ą c z — The background of cultural separatism in Ireland ¿ Summary in English Krzysztof M a k u l s k i — Pan-Africanism and cultural reality in Africa . . Summary in French Anna M r o z e k — Certain aspects of Islam in the Sudan Summary in English Zbigniew Marcin K o w a l e w s k i — Black Power . . Summary in English . . . 97 114 115 130 133 168 171 197 �10 S P I S TREŚCI STUDIES AND M A T E R I A L S Л Iván B a l a s s a — Ethnographic centres in Hungary. Research and organi­ zation Jan O l e j n i k — The effect of tourism on traditional rural culture in the High Tatra (Highland costume) 199 217 NOTES AND NEWS Tribute to the work of Professor Kazimierz Dobrowolski (Meeting of the Ethnographic Commission of the History Committee of the Polish A c a ­ demy of Sciences) — Edward Pietraszek International conference on research on peasant culture in the Carpathians (Smolenice, September 11—18, 1967) — Maria Gładyszowa International Scientific Meeting of the Yugoslav Ethnological Society, and an international meeting, held, in Yugoslavia, of members of the editorial board of the journal "Demos" — Anna Kutrzeba-Pojnarowa . . . . 247 250 261 REVIEWS Ján Podolák, Pastierstvo v oblasti Vysokých Tatier, Klenotnica Slovenskej Ludovej Kultury, vol. I , Bratislava 1967, 207 pages, 128 illustrations — Anna Kowalska-Lewieka Ladislav Leng, S l o v e n s k é ludové hudobné nástroje, Bratislava 1967, Vydava­ telstvo Slovenskej Akademie Vied, 301 pages, photographs, maps, dia­ grams, Zsf., Rev. — Andrzej Sulitka Nautologia i „ethnologia maritima" — Aleksander Posern-Zieliński . . . African Arts (Arts d'Afrique), Vol. 1, No. 1, 1967 — Krzysztof Makulski . . H. Szumańska-Grossowa, Podróże Stefana Szolc-Rogozińskiego (The Travels of Stefan Szolc-Rogoziński), Warszawa 1967 — Krzysztof Makulski . 267 269 271 278 282 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b7f74ef74c88c13f622f86629337ad8d.pdf ae910a71d53d42468e0c2d901068b638 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:665 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:612 Title A name given to the resource Średniowieczne rybołówstwo w łuku Nigru / ETNOGRAFIA POLSKA 1969 t.13 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1969 t.13 z.1, s.221-242 Creator An entity primarily responsible for making the resource Tymowski, Michał Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia MICHAŁ P o l s k a " , t. X I I I : 1969 z. 1 TYMOWSKI ŚREDNIOWIECZNE RYBOŁÓWSTWO W ŁUKU NIGRU Pisane materiały źródłowe, jakimi dysponujemy odnośnie do śred­ niowiecznej historii Sudanu Zachodniego, pozwalają zauważyć ważną rolę rybołówstwa rzecznego w całości gospodarki tych terenów. U w y ­ pukliły to zwłaszcza badania dotyczące wyżywienia ludności Sudanu Zachodniego Wśród k i l k u dużych i rybnych rzek na- czoło w omawia­ n y m obszarze wysuwa się Niger. Zbadanie rybołówstwa nigeryjskiego. szczególnie na terenach tak zwanego łuku Nigru, jest t y m bardziej uzasadnione, że właśnie w łuku Nigru rozwinęły się wczesne organiz­ my państwowe Mali i Sonraj, tam też skupiała się większość ludności tych państw Zamierzamy więc zbadać, o ile to możliwe, rybołówstwo jako istotną gałąź produkcji, a także zastanowić się nie tylko nad jego udziałem w życiu gospodarczym, ale i wpływem na inne dziedziny życia. Dla wczesnego okresu dziejów Sudanu Zachodniego nasze możliwości źródłowe są oczywiście ograniczone. Ilość tekstów pisanych, które i n ­ formują nas o rybołówstwie nad Nigrem, jest niewielka i zmuszeni jes­ teśmy szukać możliwości rozszerzenia materiału źródłowego. Historyk znajduje tę możliwość w poznaniu wyników badań innych nauk — szcze­ gólnie etnografii i ichtiologii. Dzisiejszy stan rybołówstwa, w y n i k i poło­ wów, technika stosowana przez rybaków, jak też poznanie dzisiejszych grup rybackich: Bozo, Somono i Sorko — mogą dostarczyć wiadomości, które porównane z danymi pisanych przekazów źródłowych, dać mogą poszukiwany przez nas obraz przeszłości. Jednak w stosowaniu różnych technik, czy też w pozycji społecznej rybaka itd. mogły zajść od okresu 2 1 R . M a u n y, Tableau géographique de l'Quest Africain au Moyen Age, I F A N , D a k a r 1961, s. 227—343; Richesses naturales, tamże, s. 254—275: F a u n e , c h a s s e , peche; Т . L e w i c k i , Pożywienie ludności Zachodniej Afryki w średniowieczu według źródeł arabskich, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 7: 1963, s. 31—191; w t y m s. 123— —152: M i ę s o z w i e r z ę c e i r y b y . 2 M . M a l o w i s t , Wielkie państwa wieczu, W a r s z a w a 1964, s. 79, 80. Sudanu Zachodniego w późnym średnio­ �222 MICHAŁ TYMOWSKI średniowiecza poważne zmiany, co zmusza historyka do szczególnej ostrożności w wykorzystywaniu wyników badań etnograficznych. Jeśli chodzi natomiast o aspekt biologiczny, to ichtiologia przynosi zespół wiadomości bardziej pewnych. Zarówno środowisko naturalne, jak fauna wodna ulegają przemianom powolnym, a na przestrzeni kilkuset lat dostatecznie niewielkim, aby z dużą dozą prawdopodobieństwa odnosić sytuację obecną do okresu średniowiecza. Warunki ekologiczne, które regulują rozprzestrzenianie się około 150 gatunków ryb nigeryjskich , są w rejonie średniego Nigru bardzo dobre. Literatura przedmiotu dzieli środowisko naturalne na kilka t y ­ pów, zależnie od charakteru zbiornika wody, typowej roślinności, ro­ dzaju gruntu dna. Są to: rzeka z jej dopływami, wielkie jeziora w strefie północnej, odnogi rzeczne połączone z Nigrem okresowo w czasie wyso­ kiego stanu wód i w końcu tereny równinne pokryte wodą przez parę miesięcy w roku, podczas wylewu . Ten ostatni typ środowiska posia­ da największe znaczenie w rozwoju wszystkich gatunków ryb, oraz w stosowanych rtad Nigrem sposobach połowu. Równiny zalewane przez wysokie wody Nigru tworzą na terenie tak zwanej wewnętrznej delty ogromną przestrzeń rzędu 30 000 k m ; spotyka się je także i poza deltą wzdłuż całej rzeki i jej dopływów. Zalanie utrzymuje się od jednego do kilku miesięcy, głębokość wody jest niewielka, co sprzyja rozwojowi bujnej wegetacji roślinnej, z dominacją traw. Ta bogata roślinność, jasne i mało ruchliwe wody bogate w materiały organiczne i mineralne pochodzące z wyschłych roślin z poprzedniego wylewu, z zatopionych owadów, z popiołów po wypalonym przez rolników buszu, z odchodów odganianych przed wylewem stad bydła — dają obfite i różnorodne pożywienie rybom, które całymi ławicami porzucają łożysko rzeki i wody stałych zalewów. Równiny zalewane w okresie wysokich wód odgrywają więc kapitalną rolę w wyżywieniu ryb. Wiele gatunków przybiera na wadze i rozmiarach tylko podczas okresu wylewu i gromadzi zapasy tłuszczowe, wykorzystywane potem w uboższym środowisku rzeki. Te „boczne migracje" ryb, o charakterze sezonowym, mają dla rybołówstwa miejscowego znaczenie bardzo duże. Zresztą na bogactwie pożywienia nie kończy się rola opisywanych t u równin. Pewne gatunki ryb znajdują tam warunki niezbędne dla zniesienia ikry. Inne, o wiele zresztą liczniejsze, rozmnażają się jeszcze w samej rzece, ale młody narybek wpływa na­ tychmiast między gęste trawy równin zalewowych, znajdując tam obok a 4 2 5 3 J . D a g e t , Les poissons du Niger Supérieur, I F A N , D a k a r 1954 n o w s z ą p r a c ą z dziedziny ichtiologii g ó r n e g o i ś r e d n i e g o Nigru. 4 5 D a g e t, Les poissons..., Ibidem, s. 22. s. 21—29. — jest naj­ �ŚREDNIOWIECZNE RYBOŁÓWSTWO W ŁUKU 223 NIGRU pożywienia bezpieczne schronienie. Spadek wód zastaje ten narybek na tyle wyrośnięty, że nie grozi mu już wyniszczenie. Charakter równin zalewowych i ich rola w życiu fauny wodnej mają zasadniczy wpływ na stosowane przez tubylczych rybaków metody i terminy p o ł o w ó w . Drugim, ważnym bardzo z punktu widzenia metod rybołówstwa t y ­ pem środowiska są wielkie jeziora w północno-zachodniej części łuku Nigru. Jeziora te zasilane są przez wody rzeki. Podczas wylewu otrzymu­ ją też z rzeki faunę wodną. Ale położenie tych jezior, często poniżej średniego poziomu rzeki, uniemożliwia rybom powrót wraz z opadającą wodą. Gromadzenie się ryb w jeziorach, po okresie wysokich wód, sprzy­ ja obfitym p o ł o w o m . Natomiast sama rzeka i jej główne dopływy stanowią środowisko uboższe, dające jednak rybom schronienie w okresach niskiego stanu wód. Mniejsze odnogi i ramiona Nigru, zwane „marigot", są głównymi dro­ gami migracji ryb z rzeki na równiny zalewane i z powrotem. Tak przeprowadzona klasyfikacja typów środowiska naturalnego pozwala na kilka istotnych wniosków. Po pierwsze r y t m wylewów rzeki o poważnych wahaniach w cyklu rocznym stwarza dla rybołówstwa okresy pomyślne i mniej dogodne . Po drugie nie cały odcinek łuku Nigru posiada jednakowe warunki naturalne. Najbardziej dogodne wa­ runki istnieją na zachodzie w rejonie wewnętrznej delty Nigru oraz w strefie jezior. Występują tam wszystkie typy środowiska, rozległość równin zalewowych jest szczególnie duża, nawodnienie zaś bardzo obfite. Na północy, gdzie Niger ociera się o piaski pustyni, sytuacja jest mniej pomyślna. Rzeka niesie o wiele mniejszą ilość wód, a obszar jej wyle­ wów jest o wiele skromniejszy . We wschodnio-południowej części łuku Nigru warunki są znów dla rybołówstwa dogodne. W całym łuku Nigru istnieją więc ważne dla rybołówstwa różnice sezonowe i różnice regio­ nalne. 6 7 8 9 6 Wyjaśnimy to poniżej. 7 D o j e z i o r t y c h n a l e ż y o p r a c o w a n e od s t r o n y r y b o ł ó w s t w a F a g u i b i n e . D a g e t, Les poissons s. 24; t e n ż e , Rapport sur la peche dans le lac Faguibine en 1957, „ N o t e s A f r i c a i n e s " , n r 78: 1958, s. 50—52. 8 W z w i ą z k u z tym, ż e Niger przecina k i l k a stref klimatycznych, w poszcze­ g ó l n y c h o d c i n k a c h r z e k i w y l e w n a s t ę p u j e w r ó ż n y m c z a s i e . W biegu g ó r n y m w y ­ s t ę p u j e on w lecie, z m a k s y m a l n y m s t a n e m w ó d w e w r z e ś n i u — p a ź d z i e r n i k u . N i ­ ż ó w k a — w k w i e t n i u — m a j u . Wysokie wody s p ł y w a j ą w dół rzeki i w y l e w w oko­ l i c a c h T i m b u k t u n a s t ę p u j e w s t y c z n i u . W d o l n y m biegu w y s t ę p u j ą d w a w y l e w y rocznie — w lipcu, z m a k s i m u m w e w r z e ś n i u (powodowany m i e j s c o w y m i desz­ czami) oraz w l u t y m (powodowany s p ł y n i ę c i e m w y s o k i c h w ó d z basenu g ó r n e g o N i g r u ) . H . B u s s o n , Le regime du Niger, „ A n n a l e s de G é o g r a p h i e " , t. 4: 1895, s. 202—209. 9 t. 45: V . F r o l o w , Une 1936, s. 206—209. monographie du Niger moyen, „Annales de Geographie", �224 MICHAŁ T Y M O W S K I Wielka obfitość ryb, w warunkach sprzyjających stałemu i szybkie­ mu reprodukowaniu się tej fauny, nadaje rybołówstwu nigeryjskiemu poważne znaczenie. Toteż rybołówstwo było jednym z najstarszych zajęć mieszkańców terenów leżących nad łukiem Nigru. Dzisiejsze grupy uprawiające rybołówstwo to Somono i Bozo w zachodniej części łuku Nigru oraz Sorko (gałąź plemienia Sonraj), w części wschodniej. Bozo i Sorko są grupami etnicznymi, natomiast Somono nie są odrębną grupą etniczną, ale zawodową. Zajmiemy się najpierw terenami nad Nigrem zachodnim, gdzie żyją Bozo i Somono. Dzisiejsze w y n i k i badań historycz­ nych i etnograficznych prowadzą do wniosku, że Bozo stanowili najstar­ szą znaną nam grupę plemienną, zamieszkującą strefę wewnętrznej delty Nigru. Świadczy o t y m tradycja Bozo, którzy twierdzą, że byli pierwszy­ mi ludźmi, jacy zajęli obecnie zamieszkiwane przez nich ziemie . Jed­ nak informację taką znaleźć można w tradycjach innych ludów, które chętnie przypisują sobie odwieczne posiadanie aktualnie zajmowanych terenów. Istnieją jednak inne dowody. Oto dzisiejsi Bozo posiadają w stosunku do wody uprawnienia specjalne, które świadczą o ich pierw­ szeństwie w zasiedleniu brzegów Nigru. Uprawnienia te mają dwojaki charakter. Po pierwsze Bozo posiadają władztwo wody (la maitrise de 1'eau). Jest to prawo zajmowania terenu, które wyrasta bądź z upraw­ nień pierwszego przybysza na dany teren, bądź z darowizny pierwszych osadników na rzecz przybyłych później, a związanych z n i m i najczęściej więzami rodzinnymi. Nie byłby to dowód ostateczny, gdyż obok Bozo, również i Somono posiadają (chociaż nie zawsze) władztwo wody. Jed­ nakże Bozo posiadają uprawnienia sakralne (sacrificature) o wiele częś­ ciej niż Somono, a co więcej są też jedynymi ludźmi w zachodniej części łuku Nigru, k t ó r y m wiara w kontakt z duchem wody Faro pozwala na budowę ł o d z i i specjalnych tam służących do połowu ryb . Te prawa sakralne, które przysługują Bozo, są świadectwem ich pierwszeństwa w osadnictwie nad zachodnim Nigrem, oczywiście w czasach uchwytnych historycznie. Jest to zresztą pogląd wysuwany przez literaturę przed10 11 12 1 0 13 J . D a g e t, L a peche dans la Delta Central du Niger, des A f r i c a n i s t e s " , t. 19: 1949 z. 1, s. 15; P . M a l z y , modes 1 1 de peche, „Bulletin J . D a g e t, L a peche 1 8 V. P a q u e s , 1 3 D a get, arabé..., s. 81. N a w e t s. dans ětude monographique, Societě et leurs „ B u l l e t i n de l ' I F A N " , la Paris 1954, s. 96. Delta Central, s. 13; t e n ż e , L a peche á Diaf­ w w y p a d k u , gdy r o d z i n a S o m o n o p o s i a d a w ł a d z t w o w o d y o b s z a r z e , gdzie m o ż n a ł o w i ć t y l k o z a p o m o c ą t a m , p o w i e r z a i s a m p o ł ó w rodzinie Bozo, w z a m i a n za c z ę ś ć z ł o w i o n y c h Bozo. Niger 41—49. L e s Bambara, L a peche du de l ' I F A N " , t. 8: 1946, s. 102. á Diafarabé, s e r i e B , t. 18: 1956 z. 1—2, „ J o u r n a l de l a L e s BoZos się b u d o w ę ryb. Część tę tej na tamy określają �ŚREDNIOWIECZNE RYBOŁÓWSTWO W ŁUKU 225 NIGRU 14 miotu . Poważnych dowodów na poparcie tego poglądu dostarcza też stosowana przez Bozo technika połowu. Technika ta, będąca wynikiem wielowiekowych tradycji, jest bardziej archaiczna niż technika Somono . Tak więc wszystko przemawia za tym, że rybacy Bozo są najstar­ szą znaną nam grupą etniczną, żyjącą nad Nigrem zachodnim i stąd mamy podstawy traktować rybołówstwo jako najstarsze zajęcie ludności tych terenów. W I X w . na obszar wewnętrznej delty naciera z północy lud Soninke, twórca potężnego państwa Ghana . Granice Ghany sięgały Nigru na przestrzeni od dzisiejszego Bamako do jeziora Debo . Soninke, lud r o l ­ niczy, narzucili Bozo swą władzę . Można też sądzić, że oni to właśnie wprowadzają na tereny nadnigeryjskie nową gospodarkę — rolnictwo. Uprawa roli rozwija się więc na terenie wewnętrznej delty Nigru co najmniej od I X w. п. е., a jeżeli nawet znana była wcześniej, to w tym. właśnie okresie dokonał się jej znaczny bardzo r o z w ó j . Rolnictwo nie wyparło oczywiście rybołówstwa. Przeciwnie, sądzić można, że spowo­ dowało raczej jego rozwój, wciągając ten typ gospodarki w relacje hand­ lowe. W czasie, gdy od północy zajmowali omawiane tereny Soninke, od południowego wschodu posuwali się k u północy rolnicy Bambara. Do X I I w. Bambara osiedlili się nad Nigrem, pozostając przy swych za­ jęciach rolnych . Tak więc w okresie od I X do X I I w. obserwujemy na terenie wewnętrznej delty Nigru ustalenie się osadnictwa rolniczego. 15 16 17 18 19 20 1 4 Ch. M o n t e i l , Monographie s. 151—152; D a g e t , La peche dans de Djénné, le Delta cercle Central..., et ville, Tulle s. 13—17. L i t e r a t u r a s z c z e g ó l n i e t r a d y c j ę o p o c z ą t k a c h miasta D ż e n n e , gdy z d o b y w c y M a r k a fundując dowód uzależnienia kralnych szych je w nowym miejscu w ofierze kobietę Bozo przez nowo p r z y b y ł y c h . (obrzędowych) najeźdźców zabili jest Bozo. W i d z i (Soninke), się w tym Samo pozostawienie spraw sa­ do z i e m i c z y w o d y p i e r w o t n y m o s a d n i k o m p r z e z częstą praktyką w stosunkach panujących w 1903, omawia później­ Afryce Z a ­ chodniej. 1 5 W o b e c ostatnio z a c h o d z ą c y c h z m i a n a r c h a i z m techniki Bozo mocniej tuje prace z p o c z ą t k u X X w.; M o n t e i l , Monographie obecne: D a g e t, La peche Central..., 1 6 " dans D a g e t , L a peche dans M а u n y, Tableau la Delta la Delta Central... géographique de Djénné, s. 13. s. 15, M o n t e i l , de l'ouest akcen­ s. 155—156, n i ż Africain op. cit., s. 151, 88. au Moyen Age, s. 510. 1 8 Patrz 1 8 B o z o do d z i ś n i e s ą p r a w i e n i g d y r o l n i k a m i . B y ć m o ż e s t o s o w a l i o n i s z e r z e j przed tradycja podbojem prawach zajęciem) uprawę sakralnych wiadomości o założeniu Dżenne do roli, ale brak ziemi. p o d a n a w p r z y p i s i e 14. n a to d o w o d ó w , Ż e zdobywcy o centrum ich p a ń s t w a — Ghana oraz fakt, że Marka, dzisiejsi Soninke Paques, op. cit., s. 45. IS — Etnografia Polska, t. X I I I , z. 1 w potomkowie zachowanych rolnikami, (gdzie r o l n i c t w o b y ł o z a j m u j ą s i ę tradycyjnie u p r a w ą roli — M o n t e i l , я choćby byli XI-wiecznych op. cit., s. 151. świadczą podstawowym najeźdźców �226 MICHAŁ T Y M O W S K I Późniejsze inwazje na te ziemie, najazdy z Mali, Sonraj, najazd Maro­ kańczyków, nie łączyły się ze stałym i licznym osadnictwem zdobywców. Liczną nową grupę stanowili natomiast koczownicy Fulbe, hodowcy bydła. Prawdopodobnie wyspecjalizowani w rybołówstwie Bozo przeznaczali ryby z połowów nie tylko na spożycie własne, ale i na wymianę z r o l ­ nikami . Wprawdzie kalendarz zajęć rolnych w Sudanie Zachodnim pozwala także rolnikom na dokonywanie połowów (gdyż czas wolny od zajęć w polu przypada właśnie w okresie pomyślym dla rybołówstwa), ale brak odpowiednich umiejętności, narzędzi, jak również przekonanie o wyższości pracy rolnika nie pozwoliły ludom Bambara i Soninke rozvwinąć własnego r y b o ł ó w s t w a . Ryby dostarczane przez Bozo na rynek stają się towarem. Są to ryby suszone, produkt trwały, nadający się do handlu znakomicie i poświadczony źródłowo już w X I I w . Z pewnością liczebność plemion rolniczych, szczególnie Bambara, była większa niż B o z o i podaż ryb była zbyt mała wobec niewielkiej liczby rybaków. Kształtuje się więc nowa grupa społeczna — Somono. Badania etnograficz­ ne opisując dzisiejszych Somono nie wnikają w ich przeszłość. Brak więc danych dotyczących powstania tej grupy. Jedna rzecz wydaje się w ka­ żdym razie istotna. Powstanie grupy Somono związane było najpewniej z zapotrzebowaniem na ryby, którego nie było w stanie pokryć nieliczne plemię Bozo. Somono są bowiem grupą zawodową, nie etniczną. W litera­ turze nazywani są kastą, co częściowo tylko odpowiada charakterowi tej grupy. Ich język to język Bambara, ale etnicznie pochodzą od Bambara, Soninke, Sonraj, Bobo, Mossi, Fulbe i innych ludów. Mówią o t y m ich cechy fizyczne oraz tradycje przodków. Człowiek nie rodził się Somono, ale mógł się n i m stać, gdy zajął się rybołówstwem. W ten sposób powstała kasta rybaków, dziś już zamknięta, zbliżona też obecnie typem i trybem życia do Bozo. To podobieństwo potrafiło zmylić starszych badaczy, obecnie wiadomo jednak, że rybacy Bozo i rybacy Somono to grupy odrębne . Somono są dziś o wiele od Bozo liczniejsi. Są też bogatsi, bo 21 22 2 3 24 25 2 1 W w i e l k i e j r o d z i n i e B o z o do c z a s ó w o b e c n y c h z a c h o w a ł s i ę z w y c z a j p o l e ­ g a j ą c y n a o d d a w a n i u do d y s p o z y c j i n a c z e l n i k a w i e l k i e j r o d z i n y w s z y s t k i c h r y b z ł o w i o n y c h kolektywnie i indywidualnie. Naczelnik c a ł o ś ć p o ł o w ó w dzieli na c z ę ś ć p r z e z n a c z o n ą n a s p o ż y c i e oraz n a c z ę ś ć p r z e z n a c z o n ą n a s p r z e d a ż l u b w y m i a n ę . S y s t e m ten jest j u ż d z i ś w z a n i k u . D a g e t , La peche á Diafarabé..., s. 42. 2 2 oczerk A . B . L e t n i e w, Dieriewnia 1950—1959 gg), M o s k w a 1964, 2,1 p 2 4 r z e z idrisiego, s. Zapadnogo 28. Mali (socialno-ekonomiczeskij p a t r z p r z y p i s y 34 i 35. D z i ś B a m b a r a l i c z ą o k o ł o 800 000 l u d z i ( P a q u e s , op. cit., s. 6), a B o z o 15 000 ( D a g e t , La peche dans la Delta Central..., s. 14; M a í z y, op. cit., s. 102). и D a g e t , L o peche dans la Delta Central..., s. 16, 17. �ŚREDNIOWIECZNE RYBOŁÓWSTWO W ŁUKU 227 NIGRU 2& ich techniki połowu są bardziej rozwinięte niż u Bozo . Znajdujemy w tym jeszcze jeden dowód na to, że Somono są grupą młodszą, po­ wstałą w czasach, gdy popyt na ryby przerósł możliwości produkcyjne Bozo, a nad Nigrem było jeszcze dostatecznie wiele miejsc nieeksploatowanych . Trudno jest niestety ustalić dokładnie okres wykształcania się grupy Somono. Występują oni w źródłach X V I I w., odegrali pewną rolę przy powstaniu miasta Segu. Czasy powstania i ukształtowania się tej grupy muszą być jednak wcześniejsze, przypadają być może na okres ustalenia się osadnictwa rolniczego nad zachodnim odcinkiem łuku Nigru. Historia rozwoju rybołówstwa na t y m terenie przedstawia się w świe­ tle przeprowadzonych wyżej rozważań w następujący sposób. Było to zajęcie najwcześniejsze pierwotnych mieszkańców tego obszaru — Bozo. Podboje i kolonizacja rolnicza prowadzone od I X w. przez Soninke z północy i od X I I w. przez Bambara z południa nie odebrały znaczenia rybołówstwu. Przeciwnie, nastąpił jego rozwój wobec zagęszczenia się osadnictwa i możliwości nabywczych osiadłej nad Nigrem i Bani ludności rolniczej. Popyt na ryby przekroczył w pewnym, nieuchwytnym dziś dokładniej momencie możliwości produkcyjne nielicznych Bozo. Dało to początek rozwojowi rybackiej grupy Somono. Nieco inaczej wyglądała sytuacja rybołówstwa we wschodnim odcinku łuku Nigru. Warunki tamtejsze są mniej dla rybaków dogodne, a tereny zalewane przez wezbrane wody rzeki o wiele mniejsze. Niemniej jednak rybołówstwo należy także i tam do najstarszych zajęć ludności. Pierwsi mieszkańcy tych terenów, których potomkowie zwani są dziś Do, byli rybakami. Dzisiaj Do są władcami wody, posiadają też prawa sakralne związane z rzeką . Do są jednak nieliczni, nie oni też odgrywali w cza­ sach historycznych główną rolę w eksploatacji bogactw rzecznych. Rolę taką od V I I w. pełnili i do dziś pełnią rybacy Sorko. W literaturze historycznej poglądy te na temat najbardziej odległej historii ludu Sonraj, do k t ó r y c h należą obecnie Sorko, są podzielone. Literatura starsza w pracach M . Delafosse, Y. Urvoy, a także współczesne prace J. Rouch , wyrażają pogląd, według którego lud ten dzieli się od najdawniejszych czasów na spokrewnione ze sobą grupy: rybaków Sorko, myśliwych 21 2S 29 2 8 Patrz przypis 15. 2 7 Tarikh el-Fettach, par Mohamoud Kati et 1'un de ses petits fils, a r a b e , t r a d u c t i o n f r a n c a i s p a r O . H o u d a s , M . D e l a f o s s e , P a r i s 1964, s. 121 cytuję Tel-F). 2 8 2 9 J. R o u c h , Les Songhay, Paris 1954, s. te,xte (dalej 8. M . D e l a f o s s e , Les Noirs de VAfrique, Paris stoire des p o p u l a t i o n s d u Sudan Central, P a r i s 1936, s. 8, 9. 1922, s. 53; Y . U r v o y , s. 24, 26; R o u c h , op. Hicit, �228 MICHAŁ T Y M O W S K I Gabibi i rzemieślników Gohu. Samo pochodzenie ludu Sonraj jest nie­ jasne, w każdym razie przybyli oni w V I I w. naszej ery nad średni Niger, do Dendi i prowadzili stamtąd stałą ekspansję w górę rzeki, gdzie istniało już osadnictwo rybackie ludu Do. Najbardziej aktywni z Sonrajów rybacy Sorko przeważali nad resztą ludności. Ich przewaga obudziła opór Gabibi, którzy wezwawszy na pomoc nomadów pobili Sorko, zajęli ich stolicę Kukia (przypuszczalnie między Gao a Tillabery) zakładając tam dynastię Dia. Sorko, pod wodzą legendarnego Faran Maka Bote , ruszyli w górę rzeki, założyli w V I I I w. Gao, później nieco Bamba, dotarli wzdłuż Nigru aż do rejonu wielkich jezior, gdzie w X I I w. zatrzymali ich ekspansję rybacy Bozo. W t y m czasie, około roku 1000, władca z Kukia, Dia Kossoi, przyjął islam i przeniósł swą siedzibę do Gao, które rozwijało się najpomyślniej. Ukształtowało się wtedy jednolite państwo Sonraj. Literatura współczesna w pracach J. Boulnois i Boubou Hama oraz M . Małowista wyraża pogląd nieco odmienny. Jednolity lud Sonraj, w skład którego weszli rybacy Sorko i ludność osiadła, powstał około X I V w. W czasach wcześniejszych nie istniała jedność plemienna tych grup, a rybacy Sorko jako najbardziej prężni i silni wymuszali na reszcie ludności daniny, co doprowadziło do znanego nam faktu oporu i stworzenia państwowości z dynastią Dia na czele. 30 3 1 W każdym razie bardzo stare pochodzenie rybołówstwa jako zajęcia ludów mieszkających na wschodzie łuku Nigru nie ulega wątpliwości. Rybołówstwo było bowiem zajęciem Do, było też zajęciem Sorko. Ale dalszy rozwój sytuacji na wschodzie był inny niż w wewnętrznej delcie Nigru. Wpłynęło na to kilka czynników. Przede wszystkim Sorko b y l i ludem licznym, jak dowodzi tego prężność ich ekspansji oraz ich liczeb­ ność dzisiejsza . B y l i więc w stanie zaspokoić zapotrzebowanie na ryby: własne i ludności osiadłej, t y m bardziej że warunki dla rozwoju rolnic­ twa, mniej pomyślne niż w delcie wewnętrznej, ograniczały rozmiary rozwoju osadnictwa rolniczego. Nie zaistniała więc potrzeba rozwoju grupy rybackiej zawodowej, nieetnicznej, jak to było np. z grupą Somono. Jedynie w rejonie jezior, na pograniczu osadnictwa Sorko i Bozo, powstała odpowiadająca Somono u Bambara grupa Korongoy . Jest to jednak grupa nieliczna, tak że na jej tereny przybywają Bozo i Somono. Powstanie grupy Korongoy można zresztą wiązać bardziej z sytuacją r y ­ bołówstwa w zachodniej niż we wschodniej części łuku Nigru. Natomiast 32 3S 3 0 Rouch, 3 1 J. B o u l n o i s , magie 3 2 de 3 8 Sonrai, Rouch, p o n a d 600 op. Paris op. cit., tysięcy Rouch, cit., op. s. 9. Boubou 1954, Hama, s. 28; s. 5—8, s. 22. de Gao. cit., Histoire, s. 358, coutumes i grup asymilowanych). et 359. podaje p r z e g l ą d literatury i cyfry s i ę g a j ą c e (wszystkich S o n r a j ó w cit., Empire M a ł o w i s t, op. obecnie �ŚREDNIOWIECZNE RYBOŁÓWSTWO W ŁUKU 229 NIGRU cały wschodni odcinek łuku Nigru obsługują rybacy Sorko. Tamtejsza odmienność sytuacji rybołówstwa polega więc na t y m , że jest ono za­ jęciem licznego odłamu ludności. Jest to dziedzina grająca t y m powa­ żniejszą rolę w całości gospodarki, że jest to kraj uboższy niż na zachodzie. Wreszcie różnice środowiska naturalnego wpłynęły także na odmienność technik połowu, inne u Bozo i Somono, inne u Sorko. * Dane etnograficzne i historyczne o omawianych grupach nie wyczer­ pują oczywiście zagadnienia. Charakter pisanego materiału źródłowego, typowy dla wczesnego średniowiecza, wyklucza wprawdzie jakiekolwiek ustalenia liczbowe, ale pozwala sądzić, że rola rybołówstwa była poważna. W skąpym materiale są bowiem stosunkowo częste wzmianki o połowach ryb i ich spożyciu. Pierwsza wzmianka pochodzi jeszcze z połowy X I I w. Arabski geograf A l Idrisi w opisie Zachodniej A f r y k i podaje: „W Nilu żyją różne rodzaje ryb i dużych, i małych. Żywi się nimi duża część Sudańczyków. Łowią je, solą i zbierają na zapas. Ryba ta jest gruba i bardzo tłusta" . Wzmianka ta dotyczy Sudanu Zachodniego, gdzie N i l „płynie ze wschodu na zachód". Chodzi tu więc o znany średniowieczny i nowożytny błąd geografów arabskich i europejskich. Cytowany N i l Idrisiego to Senegal lub Niger. (Nie umiano ich bowiem odróżnić aż po wiek X V I I I , myląc w dodatku obie rzeki z rzekomą odnogą Nilu). D w u ­ krotnie jeszcze dodaje Idrisi pisząc o ludach Sudanu Zachodniego „głów­ ną część ich pożywienia stanowi ryba..." oraz o mieszkańcach Mali, więc wyraźnie już o Nigrze: „jedzą oni też ryby, które łowią" . Mamy więc już w X I I w. wyraźnie potwierdzony fakt znacznego udziału rybołówstwa rzecznego w wyżywieniu ludności interesujących nas terenów. Krótkie wzmianki o spożyciu ryb przekazali Ibn Batuta w X I V w. i Leon Afrykańczyk w wieku X V I . Najbardziej obfity materiał pisany przynosi jedna z dwóch kronik zachodniosudańskich — Tarich el-Fettasz, dzieło Mahmuda K a t i i jego nie znanego z imienia wnuka, spisane w X V I w., a przeredagowane i uzupełnione w X V I I . Wnuk Katiego wspominając w połowie X V I I w. wyidealizowane „stare, dobre czasy" stwierdza, że ,,Bóg mnożył ryby w jeziorach i odnogach rzeki, gdzie rybacy łapali je w takiej ilości, że nie sposób byłoby je M № 3 6 8 4 Sahary, 3 8 3 6 Arabskie Istoczniki X—XII wieków po t. 2, M o s k w a — L e n i n g r a d 1965, s. 284. Ibidem, s. 285. etnografii i istorii Afriki Voyages ďlbn Batoutah, ed. et t r a d . С . D e f r e m é r y , В . R . S a n g u i n e t t i , P a r i s 1858, s. 435 (dalej c y t u j ę Ibn Batuta); Jean Léone VAfricain, Description l'Afrique, t. 1—2, t r a d . A . E p a u l a r d , t. 2, P a r i s 1956, s. 470 ( d a l e j c y t u j ę Leon kańczyk). jużniee t. 4, de Afry­ �230 MICHAŁ T Y M O W S K I 37 zliczyć" . Ten obraz rybołówstwa umieszczony został obok innych zajęć — rolnictwa, hodowli i zbieractwa owoców w buszu. Wymienione więc zostały najważniejsze sposoby zdobywania żywności, wśród nich oczy­ wiście rybołówstwo. Wielu danych dostarczyć może analiza innych fragmentów Taricb el-Fettasz, odnoszących się do istnienia systemu powinności służebnych w Mali i Sonraj . Kronika wymienia dwie grupy służebne, których powinności związane były bezpośrednio z rzeką. Pierwszą z tych grup byli rybacy, nazwani w jednym ze spisów Zendż, w drugim zaś Sorko . Treść nazwy 'Zendż' stosowana szerzej jest bardzo trudna do interpretacji ze względu na pewne niekonsekwencje jej użycia w Taricb el-Fettasz. Wydaje się jednak, że w samych spisach grup służebnych nazwa 'Zendż' odpowiada nazwie 'Sorko'. Dowiadujemy się, że w końcu X V w., podczas reform Askii Mohammeda Wielkiego, rybacy Sorko stanowili już grupę służebną o niskiej pozycji społecznej. Co więcej kronika podaje, że Sorko, wraz z innymi grupami służebnymi, byli poprzednio własnością dynastii Szi (Sonni) . Tak więc pozycja społeczna Sorko uległa bardzo poważnej zmianie. Wiadomości przedsta­ wione poprzednio ukazywały tych rybaków jako najbardziej prężny w okresie V I I — X I I w. element we wschodniej części łuku Nigru. W X V w. są oni j u ż grupą zależną. Jakie wypadki zepchnęły ich w dół hierarchii społecznej — skazani jesteśmy jedynie na domysły. Być może dokonali tego właśni władcy, chcąc opanować prężną, więc nie­ bezpieczną grupę; być może to władcy Mali, podczas swego panowania w X I V w. nad Sonrajem, stworzyli tam z Sorko grupę s ł u ż e b n ą , a póź­ niejsza dynastia Szi (Sonni) przejęła tylko własność tej grupy. Odpo­ wiedzi pewnej udzielić nie sposób. W każdym razie, skoro jeszcze w X I I w. Sorko prowadzą ekspansję w rejonie wielkich jezior i walczą z Bozo, ich uzależnienie przypada najwcześniej na wieki X I I I lub X I V . 38 39 40 41 Jeżeli jednak materiał źródłowy nie pozwala na poznanie okoliczności upadku znaczenia rybaków Sorko, to przyczyny tego upadku można hipotetycznie wyjaśnić. Hipoteza ta dotyczy zresztą także sytuacji Bozo w zachodniej części łuku Nigru. Wydaje nam się, że sprawę należy wiązać z ogólną sytuacją gospodarczą terenów nadnigeryjskich. Rybo­ łówstwo było zajęciem pierwotnym. Później rozwinęło się osadnictwo rolnicze. Zrazu rzadkie, w miarę upływu wieków stale zagęszczające się. 3 7 T e i - F , s. 317. 3 8 T e l - F , s. 20—21, 107—111. 3 0 I s t n i e j ą d w i e l i s t y g r u p s ł u ż e b n y c h , obie w k r o n i c e Tarich została o m ó w i o n a blem kast w artykule R. K a r p i ń s k i e g o , w Z a c h o d n i m Sudanie, 4 0 T e l - F , s. 20, 106. 4 1 J . R o u c h , Contribution Organizacja el-Fettasz. służebna Sprawa a pro­ „ P r z e g l ą d H i s t o r y c z n y " , t. 57: 1966 z. 2, s. 235—249. á l'histoire des Songhay, I F AN, Dakar 1953, s. 205. �ŚREDNIOWIECZNE RYBOŁÓWSTWO W ŁUKU NIGRU 231 Początkowo agresywni, szybko zmieniający dzięki rzece miejsce za­ mieszkania rybacy, przeważali nad ludnością rolniczą. Rozwój osadnictwa rolniczego przyniósł jednak zmianę sytuacji. Rybacy znaleźli się w mniej­ szości, a ich zajęcie — rybołówstwo — nie dawało tak solidnych, jak rolnictwo, podstaw gospodarczych władzy. Wreszcie sama rzeka, źródło ruchliwości i siły rybaków w okresie wczesnym, wobec rozwoju osad­ nictwa rolnego stała się przyczyną słabości Sorko i Bozo. Rozrzuceni wzdłuż Nigru na bardzo długim, kilkusetkilometrowym odcinku, ko­ czujący grupami wielkorodzinnymi tam, gdzie lepsze łowiska dawały możliwość większych połowów, rybacy nigdzie nie stanowili ludności zamieszkującej w sposób zwarty jakieś większe obszary. Ułatwiało to silniejszym gospodarczo i bardziej zwartym rolnikom przejęcie władzy nad terenami nigeryjskimi. Przytaczaliśmy już dane dotyczące I X - i X I I -wiecznego rozwoju rolniczego osadnictwa Soninke i Bambara w za­ chodniej części łuku N i g r u . Potwierdza to naszą hipotezę. Być może podobna sytuacja wystąpiła i w części wschodniej, a przekazy o walkach Sorko z Gabibi i Gohu w wiekach V I I i V I I I są właśnie pierwszym śladem tych bardzo poważnych zmian gospodarczych i politycznych, które uległy w czasach późniejszych nasileniu i sprowadziły w X I I I lub X I V w. rybaków Sorko do roli grupy służebnej. Od tego czasu Sorko dostarczali państwu ryb i łodzi wraz z załogą. Powinność w rybach została określona bardzo elastycznie, wynosiła ona od 1 do 10 wiązek ryby suszonej, zależnie od możliwości każdego rybaka i nie przekraczała nigdy 10 w i ą z e k . W przeciwieństwie do powinności innych grup służebnych, w wypadku Sorko kronikarz nie podał, czy rozmiary ich daniny w rybach zostały zmienione przez Askię Mohammeda w trakcie reform systemu służebnego. Nie wiemy więc, czy za dynastii Szi (Sonni) 42 43 4 2 4 3 Patrz wyżej. Tel-F, s. 110. P r z y t a c z a m y t e k s t ź r ó d ł a w c a ł o ś c i ze w z g l ę d u n a p o d s t a w o w e z n a c z e n i e u r y w k a d l a naszego t e m a t u : « C h a q u é Z e n d j i d e p u i s l e K a n t a j u s q u ' a u Sibiridougou, devait é g a l e m e n t une redevance qui était percue c h a q u é a n n é e au m o m e n t de l a b a i s s e des e a u x d u F l e u v e . E l l e consistait, p o u r c e u x q u i é t a i e n t e n m e s u r e de les f o u r n i r , e n 10 p a q u e t s de poisson s é c h é ; p o u r ceu,x q u i n e p o u v a i e n t en f o u r n i r q u e 9, elle é t a i t de 9; p o u r c e u x q u i n'en p o u v a i e n t f o u r n i r q u e 7, elle é t a i t de 7, et a i n s i de s u i t e j u s q u ' á u n s e u l p a q u e t p o u r c e u x q u i n'en p o u v a i e n t f o u r n i r q u ' u n , c h a c u n s'acquittant s e l o n ses m o y e n s , s a n s toutefois q u e l a r e d e v a n c e p ü t j a m a i s d é p a s s e r 10 p a q u e t s » . ( „ K a ż d y Z e n d ż od K a n t a do S i b i r i d u g u b y ł r ó w ­ n i e ż w i n i e n d a n i n ę , k t ó r a p o b i e r a n a b y ł a co r o k u w o k r e s i e n i s k i e g o s t a n u w ó d w R z e c e . S k ł a d a ł a s i ę ona d l a t y c h , k t ó r z y b y l i w s t a n i e t y l e d o s t a r c z y ć , z 10 w i ą ­ z e k r y b s u s z o n y c h , d l a t y c h , k t ó r z y m o g l i d o s t a r c z y ć j e d y n i e 9, w y n o s i ł a 9, d l a t y c h , k t ó r z y m o g l i d o s t a r c z y ć t y l k o 7, w y n o s i ł a 7 i t a k d a l e j a ż do j e d n e j w i ą z k i , d l a t y c h , k t ó r z y m o g l i d o s t a r c z y ć t y l k o j e d n ą , k a ż d y w y w i ą z y w a ć s i ę m u s i a ł zgod­ n i e ze s w o i m i m o ż l i w o ś c i a m i , z t y m ż e d a n i n a n i e m o g ł a n i g d y p r z e w y ż s z a ć 10 w i ą z e k " ) . �232 MICHAŁ T Y M O W S K I obowiązywał równie elastyczny sposób pobierania powinności, czy też nie. Ryby oddawano corocznie ,,w momencie niskich wód w Rzece" , czyli w czasie następującym bezpośrednio po okresie najpomyślniejszych połowów. Wskazuje to na dobre zorientowanie państwa w zagadnieniach r y b o ł ó w s t w a . Natomiast sposób oddawania daniny, od 1 do 10 wiązek ryb, świadczyć może o niewielkich rozmiarach nadwyżki uzyskiwanej przez poszczególnych rybaków w rejonach mniej dla rybołówstwa do­ godnych i o braku silnego nacisku ze strony aparatu państwowego w kierunku zwiększenia d a n i n y . W każdym razie wobec dużego obszaru państwa i stosunkowo dużej liczebności Sorko całość corocznie zbieranej daniny w rybach była znaczna. Ryby te przeznaczone były na różne potrzeby aparatu państwowego: z pewnością stanowiły część pożywienia dworów w Gao, Tendirmie, jak też — co szczególnie ważne — wojska . Druga z grup służebnych związanych z rzeką nazwana jest w kronice Tyindiketa. Nie jest to nazwa etniczna, gdyż, jak podaje kronikarz, słowo to „oznacza w ich w ł a s n y m języku ścinacze trawy" . Wiadomość ta naprowadza nas na pewien ślad, gdyż 'tyindiketa' jest słowem z języka mandingo . W dodatku grupa ta była służebna jeszcze w państwie M a l i . I wreszcie największe obszary o obfitej wegetacji trawy burgu (Echinochlea stagnina) leżą w wewnętrznej delcie Nigru i wokół jeziora Debo. Chodzi więc wyraźnie o obszar zachodni łuku Nigru i o jakąś część ludu Mandingo. Wydaje się, że Tyindiketa byli to po prostu Bozo. Język Bozo jest jednym z dialektów mandingo : mieszkają oni właśnie na terenie obfitej wegetacji burgu i są ludem najsilniej związanym z r z e k ą . W przekonaniu t y m utrwala nas dalsza historia grupy Ty­ indiketa. Powinności w ścinanej na paszę dla koni trawie burgu oddawali 44 45 46 41 48 49 б 0 51 52 4 4 Patrz przypis 43. 4 5 W p a ń s t w i e Sonraj istniał specjalny urzędnik hari-farma, p o w i e r z o n e b y ł y s p r a w y z w i ą z a n e z r z e k ą . Tel-F, s. 142, 165, 216. którego pieczy 4 6 B r a k tego n a c i s k u j e s t b a r d z o c i e k a w y . M a ł o w i s t, op. cit., s. 433, w i d z i w tym słusznie d o w ó d bogactwa p a ń s t w a c i ą g n ą c e g o zyski z handlu z e w n ę t r z n e g o . Nie w y k l u c z a to f a k t u s z c z u p ł o ś c i n a d w y ż k i u z y s k i w a n e j w n i e k t ó r y c h m n i e j b o ­ g a t y c h w r y b y o k r ę g a c h . W y d a j e s i ę , ż e oba z j a w i s k a u z u p e ł n i a ł y s i ę n a w z a j e m w s w y m w p ł y w i e na o p i s a n ą w y ż e j p o l i t y k ę p a ń s t w a . 4 7 stwa Nastawienie organizacji s ł u ż e b n e j na zaspokojenie m i l i t a r n y c h potrzeb a k c e n t u j e K a r p i ń s k i , op. cit., s. 247, 248. 48 Tel-F, b e r t y , Les 4 » Tel-F, 5 0 Tęl-F, s. 109. C h o d z i tu o t r a w ę burgu associations vegetales de la vallée s. 109, s. 109. nota 5 1 Malzy, op. 5 2 Kronika podaje Bozo. cit., pań­ (Echochlea stagnina). Patrz G . R o ­ moyenne du Niger, B e r n 1946, s. 165. 2. s. 100; P a q u e s , nazwę Tyindiketa, Les nie Bambara, s. 2. wymienia natomiast nigdy nazwy �ŚREDNIOWIECZNE RYBOŁÓWSTWO W ŁUKU 233 NIGRU oni za czasów panowania Mali oraz w Sonraju, za dynastii Szi (Sonni). Askia Mohammed (w końcu X V w.) wprowadził zmianę. Utrzymana została powinność w burgu, ale od czasu reformy Tyindiketa mieli obok tego budować łodzie na potrzeby państwa, a młodzież używana była do służby na dworze władcy. Narzucono też tej grupie daninę w dzieciach . W reformach tych mamy pewne elementy potwierdzające hipotezę, że chodzi tu o Bozo. Obowiązek budowy łodzi mógł być narzucony tylko ludziom ściśle związanym z Nigrem. Budowa łodzi bowiem wymaga specjalnych umiejętności, ponadto do dzisiejszych czasów ma też pewien charakter sakralny — jest wyrazem kontaktu z duchem wody Faro. Kontakt ten dziś „posiadają" jedynie Bozo i oni tylko, nigdy zaś Somono, budują łodzie . Danina w dzieciach świadczy o bardzo niskim miejscu Tyindiketa w hierarchii społecznej, co odpowiada naszej wiedzy o Bozo. Wreszcie omawiany fragment kroniki dotyczy wyraźnie zachodniej części państwa Sonraj . Skoro uznamy, że grupa Tyindiketa składała się z Bozo, czyli z rybaków, powstaje pytanie dlaczego ich powinności służebne nie zostały wyznaczone w rybie, jak u Sorko. Wydaje się, że Mali nie narzuciło i m danin w rybach wobec i tak bardzo dużej obfitości 5S 54 55 5 3 Tel-F, s. 109. «Quant avons parlé, c'était la tribu langue, signifie « c o u p e u r jusqu'á l'époque des á la des quatrieme l'askia de feraient des imposa service des quelque endroit qu'il danina czasów Gdy przeszli w uważał, c e r t a i n n o m b r e de które to Mali-koi słowo do nałożył w epoki les chevaux. dernier maintint s o i g n e r les cheveaux. Mohammed adultes palefreniers prenait en jeunes garcons auxquels i l faisait en truvát depuis Gao cette Toutefois obligation, enjoignant aux garcons employes comme ich języku szi na nich nową oznacza polegała r ę c e A s k i i M o h a m m e d a , ten ż e n a d a w a l i s i ę j e d y n i e do hammed pour jusqu'au effet soigner Sibiridou- c z w a r t e g o z 24 p l e m i o n , o k t ó r y c h m ó w i l i ś m y , b y ł o to p l e m i ę Tyidiketa, od l'herbe chavaupc. L ' a s k i a ses chevaux, en de bons q u ' á nouvelle un g o u » . ( „ C o do couper jeunes d a n s cette t r i b u zwanych á l ' a s k i a M o h a m m e d , ce une p i r o g u e s dont les usage p o u r le nous Malli-koi consistait mot dont d ' h e r b e » . L e u r p r e s t a t i o n , d e p u i s le t e m p s des chi, leurs tribus dans leur i l t r o u v a qu'ils n ' é t a i e n t Mohammed fabriquer vingt-quatre qui, L o r i s q 'ils p a s s é r e n t e n t r e m a i n s de c o u t u m e , car des gens a p p e l é s T y i n d i k e t a , d'un ścinaniu ostatni p o d t r z y m a ł opieki nad powinność na «scinacza końmi. nakazując Tym trawy ów które młodzi chłopcy zatrudnieni jako koniuchy u ż y w a l i b y do się końmi, w jakimkolwiek koni. Mo­ łodzie, obsługi koni. miejscu gdyż Askia wyrabiać M o h a m m e d b r a ł w r z e c z y w i s t o ś c i z tego p l e m i e n i a p e w n ą i l o ś ć m ł o d y c h opiekować Ich dla zwyczaj, niemniej dorosłym ludzi trawy». Askia chłopców, którym rozkazywał s i ę one od G a o do S i b i r i d u g u " ) . O s t a t n i e s ł o w a tego f r a g m e n t u p o t w i e r d z a j ą znajdowałyby naszą h i p o t e z ę , ż e T y i n d i k e t a b y l i B o z o . A u t o r n i e p i s z e b o w i e m tak, j a k z w y k l e : „depuis Kanta ale j u s q u ' a u S i b i r i d o u g o u " , co daje w y j ą t k o w o części 5 4 5 5 państwa Paques, Patrz „depuis Sonraj, op. przypis cit., 53. Gao a więc s. oznaczało — w całym jusqu'au Sibiridougou" — 96. na terenach Bozo. państwie co Sonraj, oznacza w po­ zachodniej �234 MICHAŁ T Y M O W S K I 5e ryb na terenie wewnętrznej delty Nigru i wielkich jezior . Dla potrzeb wojskowych ważniejsze okazało się zorganizowanie dostaw burgu dla koni, gdyż łatwiej zaopatrywać się drogą kupna w ryby niż w trawę, która miała tylko jedno przeznaczenie (pasza) i nie mogła w warunkach tamtej gospodarki stać się towarem. Podobnie w państwie Sonraj, gdzie Sorko dostarczali takiej ilości ryb, że nie istniała nawet potrzeba nacisku ze strony państwa w kierunku zwiększenia d a n i n y , bardziej opłacalne okazało się utrzymanie powinności w burgu, następnie zaś, wraz z bardzo znacznym w Sonraj rozwojem transportu nigeryjskiego , rozszerzenie świadczeń o daninę w łodziach. Tak więc analiza materiału, jaki przynosi opis grup służebnych związanych swymi powinnościami z Nigrem, prowadzi nas raz jeszcze do wniosku o dużej obfitości ryb dostarczanych przez rybaków. Ryby te spożywane były oczywiście przede wszystkim przez samych rybaków. Bardzo ważne wydaję się jednak prześledzenie drogi, którą pożywienie z ryb docierało do pozostałej ludności w basenie Nigru. 57 58 Widzieliśmy, że dystrybucja złowionych ryb znajdowała się czę­ ściowo w rękach państwa. P a ń s t w o ściągało od Sorko daninę, po czym rozdzielało ją zgodnie z własnymi potrzebami. Nie był to obrót handlowy, towarowy, ale zorganizowana przez państwo cyrkulacja i podział dóbr. Taki stan rzeczy charakterystyczny był zresztą i dla innych dziedzin gospodarki Sonraju . Był to oczywiście tylko jeden z kierunków dystrybucji. Drugim kierunkiem był handel. Podkreślaliśmy to omawia­ jąc rozwój rybołówstwa nigeryjskiego w świetle historii poszczególnych grup rybackich. Źródła pisane świadczą dowodnie o istnieniu na oma­ wianych terenach szeregu targów na towary miejscowe, a nie tylko wielkich targowisk handlu z e w n ę t r z n e g o . Odczuwamy wprawdzie poważny brak szerszego opisu tych małych targów, ale obecność na nich ryb jako towaru jest poświadczona źródłowo. Ibn Batuta pisze, że w Gao 59 60 5 8 Są to większych tereny najkorzystniejszego 5 7 P a t r z tekst 5 8 M . T y m o w s k i , Niger Zachodniego tenże, jusqu'á 6 9 Le Niger, vole T y m o w s к i, jest lepiej Tarikh es-Sadi, Dienné XVI jako w., siěcle, op. cit., dzięki i naj­ fertile et droga s. obfitej par peuplé; („Terytorium wodna w wielkich państwach Sudanu des grandes états du 346—365; Soudan Occidental „ A f r i č a n a B u l l e t i n " , W a r s z a w a , n r 6: 1967, s. 73—95. jednak, że w es-Soudan, de l a s e m a i n e » . odbywają biologicznego „ P r z e g l ą d H i s t o r y c z n y " , t. 57: 1966 z. 3, s. 354, w 355, tym Mali była 358. Sytuacja wypadku ona Abderrahman trad. O. Houdas, Paris est środowiska 45. de communication du XVI-e puszczać można 6 0 i przypis do końca la fin znana dla r y b połowów. marches Dżenne s i ę t a m l i c z n e t a r g i " ) ; Ibn ben Abdallah nombreux jest ż y z n e Batuta, w państwie Sonraj źródłowej. Przy­ podobna. 1900 ( d a l e j c y t u j ę Tes-S), des ta dokumentacji s'y i ludne; ben Imram ben Amir s. 24: « L e T e r r i t o i r e de tiennent każdego t. 4, s. 392—394, 432. tous les dnia jours tygodnia �ŚREDNIOWIECZNE RYBOŁÓWSTWO W ŁUKU 235 NIGRU jest duża „obfitość ryżu, mleka, kur i ryb". Tę ważną wiadomość uzupełniają wcześniejsze i cytowane już wyżej fragmenty tekstu Idrisiego, który pisze o rybach jako o pokarmie całej ludności. Znane nam też już są fragmenty z dzieła Leona Afrykańczyka, gdzie autor pisze o pożywieniu mieszkańców Kabara, składającym się z r y b . A ludność Kabary to nie tylko rybacy, ale kupcy, obsługa transportu wodnego i lądowego i rozmieszczone tam oddziały wojskowe . Wreszcie pośrednio o handlu rybami świadczą późniejsze teksty, XIX-wieezne opisy podróżników europejskich. Szczególnie dużo miejsca rybołówstwu i handlowi rybami poświęcił René Caillié . Dzisiejsze badania wielkiej rodziny Bozo potwierdzają te fakty. Wielka rodzina jest wspólnotą, a członkowie jej pracują pod kierunkiem naczelnika rodziny. Wszystkie ryby, czy to złowione indywidualnie, czy kolektywnie, powinny być oddane naczelnikowi. Z całości tej część zachowana zostaje na potrzeby wspólnoty — posiłki są robione i spożywane wspólnie. Reszta ryb jest sprzedawana lub zamieniana na przedmioty rodzinie niezbędne, opłatę danin (dziś podatków), czynienie zwyczajowo przyjętych darów (co jest przecież p r y m i t y w n ą formą handlu) . Jeden tylko fragment kroniki Tarich. el-Fettasz pozornie przeczy powszechności spożycia ryb. Jest to historia starego Sorko zamieszkałego na pustkowiu, w miejscu, które Amar Komdiago, brat Askii Mohammeda Wielkiego, obrał na budowę swej stolicy, Tendirmy. Sorko przyjął dostojnych gości serdecznie, udzie­ lił im gościny, lecz pożywienie składające się wyłącznie ze świeżych ryb rychło wygnało przywykłych do bardziej rozmaitego zestawu potraw Amara i towarzyszy . Z podanej wiadomości wynika, że Sorko ten nie sprzedawał swoich ryb, nie wymieniał ich na zboże czy mięso. Był on jednak człowiekiem niewolnym, zbiegiem z Tembo, wyspy i miejscowości powyżej Gao , sądzimy stąd, że wiadomości tej uogólnić nie można. Zbie6 1 62 ез 64 e5 66 6 1 e 2 6 3 P a t r z t e k s t oraz p r z y p i s y T e l - F , s. 231. R. C a i l l i é , Centrale pedant Journal les 6 4 D a g e t, La 6 5 Tel-F, s. 34—36. d'un voyage peche 123: d Diafarabé, «Cependant en gens et q u i étaient dawał mu trwającego dura rassasiés» do á Jenné dans t. 2, s. 233, ayant offert hótes vécurent Tissiman, po de jest w á goście odżywiali się rybą lui Amar p o i s s o n , a u point q u ' i l s ofiarowaniu do zaniku. Amar, firent chez lui gościny Amarowi, j e d z e n i a ś w i e ż e r y b y i podczas p o b y t u u niego A m a r a 9 dni, l'Afrique 235—239. l'hospitalité et, p e n d a n t le s é j o u r que n e u f j o u r s , ses („Jednakże et t. 1—3, ... s. 42—43. D z i ś s y s t e m ten Tissiman, s e r v a i t á m a r g e r du poisson f r a i s , et ses á Temboctou o n n é e s 1824—1828, P a r i s 1830, tego s t o p n i a , ż e aż po­ i jego l u d z i im się prze­ jadła"). M Tel-F, s. 122. C i e k a w e , ż e w m a t e r i a l e ź r ó d ł o w y m d o t y c z ą c y m P o l s k i w c z e s n o ­ średniowiecznej znajdujemy opis b a r d z o podobny. Ebbo morzaninie, k t ó r y wraz z żoną ż y w i ł się tylko rybami podał świeżymi wiadomość o i suszonymi, Po­ nie �236 MICHAŁ T Y M O W S K I gły żył w odosobnieniu, bez kontaktów z innymi ludźmi, co kronikarz podkreśla niejednokrotnie, również opisaną historią z rybami. Mamy więc prawo przyjąć, że jest to przykład odosobniony i że dystrybucja ryb szła w dwu kierunkach — dokonywała się bądź na drodze handlu, bądź organizowana była ona przez państwo. J e d n ą lub drugą drogą ryby dostawały się do jadłospisu ludności nierybackiej. Zagadnienie dystrybucji ryb nasuwa jeszcze jeden problem. Połowy odbywały się przez cały rok, ale w pewnych okresach roku następowało ich znaczne nasilenie, ze względu na wyjątkowo dogodne warunki naturalne (podczas wylewu rzeki i podczas opadania w ó d ) . Prawdo­ podobnie w t y m właśnie okresie, kiedy produkcja była największa, na rynek dostawało się najwięcej ryb. Wiemy już także, że państwo po­ bierało daninę właśnie bezpośrednio po opadnięciu wód w rzece . Tak więc ryby spożywane były przez ogół ludności w pewnych okresach częściej, w pewnych zaś w mniejszej ilości. Istniało jednocześnie silne dążenie do wyrównania tych dysproporcji. Tylko część złowionych ryb była spożywana w stanie świeżym, szczególnie dotyczy to samych r y ­ b a k ó w . Natomiast na skutek bardzo szybkiego psucia się ryby w k l i ­ macie gorącym, przeznaczona na rynek i daniny ryba musiała przybrać postać produktu bardziej trwałego. Pierwszą o t y m informację zawiera XII-wieczny tekst Idrisiego, który pisał o soleniu ryby . Wydaje się, że jest to błąd autora, który nie znał sprawy bezpośrednio. Nie może to dotyczyć terenów nadnigeryjskich, gdzie sól była towarem zbyt cennym, mimo stałego i znacznego jej dowozu, by używać jej na szerszą skalę do konserwacji ryb czy mięsa. Natomiast sam przekaz Idrisiego, że ryby były konserwowane, jest niewątpliwie słuszny i prawdziwy. Późniejszy tekst kroniki Tarich el-Fettasz niejednokrotnie wspomina o suszeniu ryb . Był to rzeczywiście sposób najczęściej stosowany i do dziś pozostaje on najkorzystniejszą formą przechowywania ryb. Uzyskany w ten sposób produkt odpowiada około V wagi świeżej r y b y . Innym sposobem, który znany nam jest już tylko z dzisiejszych czasów, ale który odnosić możemy do przeszłości, jest wyrób oliwy. Oliwę wyrabia się z ryb Alestes leuciscus poprzez gotowanie, a następnie klarowanie płynu. 6 7 6 8 69 70 71 7 2 3 j a d a ł c h l e b a . G o d z i ł s i ę t y l k o s p r z e d a ć c z ę ś ć r y b z a s ó l . ( E b b o , l i b . 3, c a p . 4 M P H , t. 2, s. 54). W y p a d e k t e n u z n a ł H . Ł o w m i a ń s k i za z u p e ł n i e w y j ą t k o w y , g d y ż „ r y ­ b a c y s z c z e c i ń s c y l u b g d a ń s c y m i e l i pod d o s t a t k i e m c h l e b a , a r y b y ł o w i l i p r z e d e w s z y s t k i m n a s p r z e d a ż " . Początki Polski, t. 3, W a r s z a w a 1967, s. 341. C z a s w y l e w u r z e k i i s p a d k u p o z i o m u w ó d — p a t r z p r z y p i s 8. 8 7 6 8 Patrz przypis 43. 6 9 Patrz przypis 65. 7 0 Arabskie Istoczniki..., T e l - F , s. 110. 7 1 7 2 t. 2 s. 284. D a g e t, R a p p o r t . . . , s. 51; L e t n i e w , op. cit., s. 29. �ŚREDNIOWIECZNE RYBOŁÓWSTWO W ŁUKU 237 NIGRU Tubylcy uzyskują w ten sposób oliwę w ilości stanowiącej około 27% wagi ryb świeżych . Oliwa ta jest wysoko ceniona. W świetle źródeł oraz danych etnograficznych suszenie ryb wydaje się być jednak najwa­ żniejsze. * 73 O wadze rybołówstwa w całości gospodarki świadczy także bardzo duże zróżnicowanie metod połowu ryb. Metody te przebadane i opisane zostały przez współczesnych e t n o g r a f ó w . Natomiast wiadomości po­ chodzące ze źródeł pisanych są bardzo skąpe. Technika, którą stosują rybacy, zależna jest od typu środowiska oraz od pory roku. W okresie wylewu rzeki oraz w okresie spadku wód, gdy dokonują się masowe, boczne migracje ryb, połowom służy cały szereg tam, budowanych z plecionek. Tamy te zamykają wędrującym rybom drogę, skierowują je do pułapek, w których są wyłapywane. Jest to sposób stosowany szczególnie powszechnie w wewnętrznej delcie Nigru przez Bozo. W ma­ łych zbiornikach wodnych, gdy woda szybko opada, ryby wyłapuje się nawet rękami. Dla połowu w wodzie głębokiej istnieje cały szereg sieci, więcierzy, saków, podrywek najróżniejszych typów. Stosowany jest także połów na l i n k i z przynętą. Do połowu wielkich ryb używa się harpuna , a w głębokich miejscach rzeki w poszukiwaniu ryby stosuje się nurkowanie ze specjalną podrywką, która pozwala wyciągnąć na powierzchnię unieruchomioną sztukę . Każdą z tych technik stosuje się w innych warunkach. Tamy w okresie zmian poziomu wód; sieci, więcierze, gdy wody są spokojne oraz w korycie rzeki; harpuny przy połowach w nocy lub w wąskich przesmykach, do których skierowuje rybę specjalnie przez rybaka ułożona gęsta roślinność wodna; nurkowa­ nie, szczególnie w okresie niskiego stanu wód, w samym korycie rzeki. Różnorodność środowiska narzuca istnienie różnic regionalnych. Na­ tomiast tradycje i zwyczaje ograniczają stosowanie niektórych technik. Tak więc tamy budują na zachodzie łuku Nigru tylko Bozo, Somono zaś używają s i e c i . Ze względu na wyjątkowo korzystne dla rybołówstwa 74 75 76 77 7 3 D a g e t, Les 7 4 Obok przedstawione tame au poissons..., cytowanych s. 144, 145; t e n ż e , wielokrotnie powyżej La peche á Diafarabé..., prac Daget J. z o s t a ł y t e ż w p r a c a c h J . R o u c h , „Banghawi", harpon par les pecheurs Sorko du Moyen Niger, chasse „Bulletin F r a n c a i s de 1'Afrique Noire", t. 10: 1948, s. 361—377; M a l z y , op. 7 5 s. 77. metody połowu á 1'hippopo- de 1'Institut cit. H a r p u n e m p o s ł u g u j ą s i ę s z c z e g ó l n i e S o r k o . J e s t to s p r z ę t r y b a c k i i myśliw­ s k i w z m i a n k o w a n y w ź r ó d ł a c h k i l k a k r o t n i e , r a z n a w e t o p i s a n y d o k ł a d n i e {Ibn tuta, t. 4, s. 427). H a r p u n e m p o s ł u g i w a ł s i ę w w a l c e życiel dynastii Z a , Z a - A l - A y a m a n 7 6 Daget, Les 7 7 Daget, La poissons..., peche (Tes-S, opis p o ł o w u á Diafarabé..., s. z potworem legendarny 8). Lates s. 88. nilotius, s. 359. Ba­ zało­ �238 MICHAŁ TYMOWSKI warunki w wewnętrznej delcie Nigru i w strefie wielkich jezior, sto­ sowane są tam niemal wszystkie techniki połowu. Natomiast na północy i na wschodzie, wśród Sorko, szczególne znaczenie ma połów przy użyciu harpuna. Narzędzie to służy także do polowania na hipopotamy . Niektóre z wymienionych tú technik pozwalają na połów indywidualny. Ale większość: prace przy budowie tam, przesmyków, k t ó r y m i chce się Skierować ryby do pułapek, okrążanie ławic ryb ciągnących w górę rzeki (Atestes leuciscus), jak również połów przy użyciu tych technik, wymaga udziału dużej ilości ludzi. Było tak i w przeszłości. Posiadamy bowiem bardzo ciekawą wzmiankę źródłową w kronice Tarich el-Fettasz, która dowodnie świadczy o zespołowości połowów. Oto Zendż, zwani Issa-Faram (dziś Faram to gałąź Sorko), Zbierali się nad Nigrem, aby wspólnie łowić ryby zwane „do" . Zespołowość połowów miała poważny wpływ na stosunki społeczne wśród ludów rybackich, zwłaszcza na utrwalenie systemu wielkorodzinnego . Stałą tendencją jest także jak najlepsze dostosowanie się techniki do typu środowiska naturalnego i do pory roku. W tym kierunku szedł rozwój metod, organizacji, narzędzi połowu; był to proces bardzo ważny, na pewno długotrwały, ale jego przebieg nie jest uchwytny źródłowo dla bardziej odległej przeszłości. Rybołówstwo jest zajęciem, które ma ogromny w p ł y w na tryb życia ludzi, którzy nim się zajmują. Dzisiejsi badacze podkreślają półkoczowniczy tryb życia r y b a k ó w . Wielka ruchliwość tych ludzi daje się zauważyć i w odległej przeszłości. Dotyczy to szczególnie Sorko, których historię znamy lepiej. Ich ekspansja w wiekach V I I — X I I to właśnie ciągła wędrówka wzdłuż rzeki, w poszukiwaniu dogodnych łowisk i terenów do polowań na hipopotama. Jak koczownicy lądowi, tak i ci nomadzi wodni b y l i wtedy ludem bardzo prężnym, wojowniczym — co tłumaczy ich sukcesy w uzależnianiu pozostałej ludności. Również i Bozo musieli być ludem wojowniczym, skoro zatrzymali oni ekspansję Sorko . 78 79 80 81 82 7 8 P o l o w a n i e t a k i e o p i s a ł w X I V w . Ibn sporządził J . R o u c h , „Banghawi"... Batuta, t. 4, s. 427; Opis etnograficzny 7 9 Tel-F, s. 218, 219: „ . . . l e s I s s a - F a r a m se r é u n i s s a i e n t en e n d r o i t s i t u é s u r le F l e u v e et n o m m é S a n t i e r k o i , p o u r p é c h e r les poissons dits «do»". („... I s s a F a r a m z b i e r a l i s i ę w m i e j s c u p o ł o ż o n y m n a d R z e k ą , n a z y w a n y m S a n t i e r k o i , dla p o ł o w u r y b z w a n y c h » d o « " ) . F a r a m to o b e c n a n a z w a j e d n e g o z k l a n ó w S o r k o . 8 0 8 1 D a get, La peche á Diafarabé..., s. 41—45; R o u c h , J. R o u c h , L e s Sorkawa, pécheurs t. 20: 1950, s. 5—21; R o u c h , L e s Songhay, Central... s. 15. 8 2 itinerants du s. 21; D a g e t , Les Songhay, Moyen Niger, La peche dans s. 35, 36. „Africa", la Delta B a r d z o w i e l e w tej d z i e d z i n i e w y j a ś n i ć m o ż e o p i s a n a p r z e z S . F . N a d e l ' a X I X - w i e c z n a ekspansja r y b a k ó w K e d e . Chodzi o odcinek N i g r u l e ż ą c y na p o ł u d n i e od strefy n a s z y c h z a i n t e r e s o w a ń , w d z i s i e j s z e j N i g e r i i . P e w n e c e c h y tej e k s p a n s j i , �ŚREDNIOWIECZNE RYBOŁÓWSTWO W Ł U K U 239 NIGRU Obok połowów ryb, rybacy byli także łowcami zwierzyny wodnej. Szczególnie Sorko wyspecjalizowali się w łowach na hipopotamy . 8 3 W świetle zebranych materiałów uważamy za uzasadniony nasz wstępny pogląd o istotnej roli rybołówstwa w całości produkcji terenów nadnigeryjskich. Było to zajęcie bardzo specjalne, wymagające wielu umiejętności i dlatego skupione w rękach k i l k u grup: Bozo, Somono i S o r k o . Rybołówstwo łączyli oni z łowami na zwierzynę wodną. Zajęcia te wpływały bardzo silnie na półkoczowniczy tryb życia tych ludów, techniki zaś i organizacja połowów umacniały ich więzy wielkorodzinne. Rybacy byli ludnością szczególnie prężną i wojowniczą we wczesnym okresie dziejów, później ich status społeczny uległ zmianie; znaleźli się na dole społeczeństwa, stanowiąc grupy służebne: Tyindiketa w państwie Mali oraz Tyindiketa i Zendż w państwie Sonraj. Uzależnienie grup rybackich nastąpiło w okresie, gdy bardziej zwarte osadnictwo rolnicze zapewniło rolnikom przewagę nad Bozo i Sorko. Sytuacja taka zaistniała — jak się wydaje — Wcześniej w zachodniej części łuku Nigru, gdzie powstały pierwsze duże organizmy państwowe, których podstawą rozwoju było właśnie rolnictwo . Dlatego uzależnienie Bozo przypada na I X — X I I w., natomiast Sorko później, bo na X I I I lub X I V w. Państwowość zachodniosudańska uzależniła więc rybaków, stwo­ rzyła z nich grupy służebne. A l e w jej interesie leżał oczywiście rozwój produkcji rybackiej, której część, w formie danin, dostawała się do dyspozycji władców. Dlatego pogorszenie się sytuacji społecznej grup rybackich nie odebrało znaczenia samemu ich zajęciu — rybołówstwu. Przeciwnie, połowy ryb były znaczne, dzięki czemu nie były one prze­ znaczone jedynie na spożycie własne rybaków W formie towaru na rynku lub w formie daniny przeznaczonej dla państwa ryby (szczególnie w postaci suszonej) były przekazywane pozostałej ludności. W świetle źródeł spożycie ryb było powszechne. Ryby zajmujące w jadłospisie średniowiecznym pokaźne miejsce były ważnym dostarczycielem protein. Do dzisiejszych czasów tereny nadnigeryjskie są jedną z nielicznych części A f r y k i , gdzie istnieje pełne pokrycie potrzeb człowieka na białko. Jak podają francuscy autorzy 84 85 typu zająć, typu p a ń s t w o w o ś c i K e d e m o g ą b y ć z powodzeniem zestawione p o r ó w ­ n a w c z o z w c z e ś n i e j s z ą e k s p a n s j ą S o r k o . S. F . N a d e 1, Un Etat riverain du Nord Nigeria: les Kede, [w:] M . F o r t e s , E . E . E v a n s - P r i t c h a r d , Systemes politiques africains, P a r i s 1964, s. 141—168. 8 3 8 4 P a t r z p r z y p i s 78. Rybołówstwo wśród rolników i margines ich a k t y w n o ś c i gospodarczej. M a ł o w i s t, op. cit., s. 59—61. 8 5 koczowników stanowi jedynie niewielki �240 MICHAŁ T Y M O W S K I raportu dotyczącego obecnego wyżywienia ludności tych terenów: „na­ turalna baza pożywienia — produkty zbożowe, jest tu uzupełniana przez produkty hodowli i rybołówstwa, bogate w białka o dużej wartości" . Jest to sytuacja wyjątkowa, gdyż cechą charakterystyczną pożywienia społeczeństw niedożywionych jest nie tylko brak żywności, ale o wiele bardziej jednostronność diety. Przeważnie składa się ona z produktów r o l ­ niczych, dostarczających węglowodanów, zawiera zaś zbyt mało białka, szczególnie zwierzęcego. W dorzeczu Nigru istnieje sytuacja odmienna. Dotyczy to także okresu średniowiecza. Obfitość pożywienia i jego różnorodność to bardzo ważne fakty, na które zwracali uwagę już pisarze średniowieczni interesujący się Sudanem Zachodnim . W tej obfitości i różnorodności duży był także udział dostarczających białka zwierzęcego produktów rybołówstwa. Rybołówstwo dostarczało więc pożywienia szczególnie cennego. Było ono jednym z ważnych elementów gospodarki, która w basenie średniego biegu Nigru rozwijała się lepiej niż na obszarach od rzeki odległych, dając większą i bardziej różnorodną produkcję. B6 87 Mali i Sonraj potrafiły wykorzystać umiejętność uzależnionych grup rybackich i w innym kierunku. W państwach tych nastąpiło znaczne oży­ wienie handlu, szczególnie handlu międzyregionalnego i zewnętrznego. Wymagało to dobrej organizacji taniego transportu, co umożliwiała rzeka. Ważne okazały się tu umiejętności posiadane przez rybaków: umiejętność budowy łodzi, żeglugi, znajomość rzeki. Zostało to w pełni wykorzystane przez zachodniosudańskie państwa nadnigeryjskie dla roz­ winięcia rzecznego transportu. Tak więc w Mali i Sonraj, Bozo i Sorko to już nie tylko rybacy, ale i przewoźnicy rzeczni. Ich funkcje uległy więc rozszerzeniu, a umiejętności zostały wykorzystane wszechstronniej. Michał Tymowski L A P E C H E A L'ÉPOQUE D U M O Y E N A G E DANS L A BOUCLE DU NIGER Resume La les péche territoires constitue dans g r o u p e s de p o p u l a t i o n : boucle du Niger et une des l a boucle les les Bozo Sorko 8 6 principales occupations du Niger. et l e s dans sa Somono partie L'Alimentation des populations rurales du Niger, J u i n 1961, R e p u b l i q u e du M a l i . 1956—1958, s. 10. 8 7 absar Ibn ji Batuta, mamalik dans pratiquée la partie oriéntale. Les Omari Ibn ed. G a u d e f r o y - D e m o m b y n e s , Fadl Paris habitant par occidentale Bozo du Delta vij du Niger Mission socio-économique t. 4, s. 387, 392, 394, 432; Al el amsar, de l a p o p u l a t i o n A u j o u r d ' h u i e l l e est et et les de du trois de la Sorko l'Ojjice Soudan Allah, Masalik 1927, s. 61—63. el �ŚREDNIOWIECZNE RYBOŁÓWSTWO W ŁUKU 241 NIGRU sont des groupes e t h n i q u e s , a l o r s que les S o m o n o f o r m e n t u n groupe p r o f e s s i o n n e l . L ' a r t i c l e a p o u r but d ' é t u d i e r 1'hlstolre de ces groupes a i n s i q u e le r o l e é c o n o m i q u e de l a p e c h e et son i n f l u e n c e s u r d'autres d o m a i n e s de l a v i e . L e s s o u r c e s é c r i t e s offrent des m a t é r i a u x u t i l e s m a i s p e u n o m b r e u x c'est p o u r q u o i l ' a u t e u r n o n s e u l e m e n t a n a l y s e les d e s c r i p t i o n s de g é o g r a p h e s et de v o y a g e u r s á r a b e s ( I d r i s i , I b n B a t t o u t a h , L é o n l ' A f r i c a i n ) a i n s i que le t e x t e de l a c h r o n i q u e l o c a l e Tarikh el-Fettach, m a i s e x p l o i t e a u s s i , c o m m e s o u r c e h i s t o r i q u e , le m a t e r i e l r a s s e m b l é p a r l ' e t h n o g r a p h i e , l'ichtyologie et l a g é o g r a p h i e . A p r e s a v o i r d é c r i t les c o n d i t i o n s é c o l o g i q u e s r é g l a n t l a d i f f u s i o n d'environ 150 especes de poissons d u N i g e r et a p r e s a v o i r p r e s e n t é d i f f é r e n t s t y p e s d u m i l i e u n a t u r e l (la r i v i e r e et ses a f f l u e n t s , les g r a n d s l a c s , les m a r i g o t s et les p l a i n e s d'inondation), l ' a u t e u r c a r a c t é r i s e les d i f f e r e n c e s r e g i o n a l e s et s a i s o n n i é r e s des c o n d i t i o n s de peche dans l a b o u c l e d u N i g e r . L e s d o n n é e s e t h n o g r a p h i q u e s , soit les r e c h e r c h e s s u r l a t r a d i t i o n ó r a l e et l a s a c r i f i c a t u r e e x i s t a n t a c t u e l l e m e n t a i n s i q u e s u r l a m a i t r i s e de l ' e a u , i n d i q u e n t q u e les p e c h e u r s B o z o sont l e s p l u s a n c i e n s h a b i t a n t s de l a p a r t i e o c c i d e n t a l e de l a b o u c l e d u N i g e r . D e m i m e , les t r a d i t i o n s d u p e u p l e S o n g h a y i n d i q u e n t que les p e c h e u r s S o r k o (une b r a n c h e des S o n g h a y ) sont u n g r o u p e de p o p u l a t i o n q u i d e p u i s le V I I s i e c l e de n.e. h a b i t a i t l ' E s t de l a b o u c l e d u N i g e r . L a p e c h e é t a i t done l a p l u s a n c i e n n e b r a n c h e de l ' é c o n o m i e s u r l e s t e r r i t o i r e s l o n g e a n t le N i g e r . E n t r e le V I I et l e X H e s i e c l e les p e c h e u r s f o r m a i e n t u n groupe de p o p u l a t i o n le p l u s v i t a l , tres a c t i f et a y a n t u n e s u p e r i o r i t ě m i l i t a i r e et p o l i ­ tique. P a r t i c u l i ě r e m e n t n o t a b l e é t a i t l e r o l e des S o r k o dans l a f o r m a t i o n de l ' É t a t S o n g h a y . L e s B o z o , q u o i q u e m o i n s n o m b r e u x , é t a i e n t , e u x a u s s i , u n groupe b e l l i queux puisqu'ils a r r é t é r e n t au X I I s i e c l e l ' e x p a n s i o n des S o r k o e n a m o n t d u fleuve. е е е La chronique Tarikh е et c o m p l é t é e a u X V I I , et d u g r o u p e les groupes el-Fettach, écrite au XVI е siecle, rédigée nous i n f o r m e d u c a r a c t e r e s e r v i l e d u groupe Tyindiketa. Parmi Sorko-Zendji et les 12 groupes Tyindiketa serviles (identifies cites par dans l'auteur á nouveau Sorko-Zendji la chronique, avec les Bozo d ' a u j o u r d ' h u i ) é t a i e n t c h a r g e s de p r e s t a t i o n s d é c o u l a n t de l ' e x p l o i t a t i o n de l a r i v i e ­ re: i l s d e v a i e n t f o u r n i r d u p o i s s o n s é c h é , c o n s t r u i r é des b a r q u e s et couper l ' h e r b e a q u a t i q u e bourgou (Echinochlea stagnina) q u i s e r v a i t de f o u r r a g e p o u r les c h e v a u x . C e q u i f r a p p e c'est q u e d e p u i s l e debut d u X I I I е s i e c l e les p e c h e u r s se sont d a n s u n e s i t u a t i o n s o c i á l e i n f é r i e u r e á c e l l e qu'ils a v a i e n t e n t r e l e V I I е trouvés et l e XII е s i e c l e et q u i é t a i t p l u s i m p o r t a n t e . L ' a u t e u r a v a n c e l ' h y p o t h é s e q u e l a s u b o r d i n a t i o n des groupes de p e c h e u r s eut l i e u d a n s l a p é r i o d e q u a n d l e d é v e l o p p e m e n t bitat donna a u x agriculteurs une rique qu'économique Niger l'expansion IX е et superioritě militaire. Dans colonisatrice des е s.) et B a m b a r a (du s u d a u X I I P a r e i l l e m e n t , le d é v e l o p p e m e n t la sur les partie agriculteurs pecheurs occidentale Soninke (du de l ' h a - aussi bien de nord la á du partir du s.) eut p o u r s u i t e u n e s u b o r d i n a t i o n des Bozo. de l ' h a b i t a t a g r i c o l e d a n s l a p a r t i e o r i é n t a l e de l a b o u c l e d u N i g e r f u t l a c a u s e de l a s u b o r d i n a t i o n des S o r k o v e r s l e X I I I situation sociále des numé- boucle pecheurs empira considérablement, mais la е peche d e m e u r a u n e b r a n c h e i m p o r t a n t e de p r o d u c t i o n . L ' a c c r o i s s e m e n t d u n o m b r e c u l t e u r s fit a u g m e n t e r l a d e m a n d e d u poisson. C e t t e d e m a n d e d é p a s s a les l i t é s de p r o d u c t i o n des B o z o p e u n o m b r e u x . C e l a e n g e n d r a á l'ouest le ment du groupe professionnel des Somono. les S o r k o ont s u s a t i s f a i r e l a d e m a n d e boucle. P o u r cette r a i s o n a u c u n s'est f o r m é á l'est. 16 — Etnografía Polska, t. X I I I , z. 1 Etant d u poisson nouveau groupe plus développe­ les Bozo, de l a pecheurs que d'agripossibi- dans l a p a r t i e o r i é n t a l e de nombreux s. L a meme professionals ne �242 MICHAŁ T Y M O W S K I L ' a u t e u r e x p o s e les t e c h n i q u e s de l a p e c h e e n a t t r i b u a n t l e u r d i v e r s i t é a u x d i f f é r e n t e s c a r a c t e r e s d u m i l i e u n a t u r e l . L a m a n i e r e de f a i r e l a p e c h e n o n p a s i n d i v i d u e l l e m e n t m a i s en groupes ( t r a v a u x d'ensemble á l a c o n s t r u c t i o n de b a r ­ r a g e s et de p i é g e s p ó u r les poissons, p o u r s u i t e et e n c e r c l e m e n t des b a n c s de poissons Alestes leuciscus) eut u n e i n f l u e n c e d e c i s i v e s u r l ' é t a b l i e s e m e n t du s y s t é m e de g r a n d e s f a m i l i e s . C e s t a u s s i l e t y p e des o c c u p a t i o n s q u i d é t e r m i n a i t l e c a r a c t ě r e de l e u r v i e á d e m i n ó m a d e . L e c o m m e r c e e n t r e p é c h e u r s et a g r i c u l t e u r s n ' é t a i t q u ' u n e des f o r m e s de l a d i s t r i b u t i o n d u p o i s s o n . L ' É t a t q u i p e r c e v a i t des p r e s t a t i o n s e n poisson d e s t i n é e s a u r a v i t a i l l e m e n t de l ' a r m é e et des a u t o r i t é s j o u a i t u n g r a n d r o l e . D e cette f a c ó n l e poisBon, l e p l u s s o u v e n t s é c h é , f i g u r a i t d a n s le m e n u de l a p o p u l a t i o n n e s'occupant p a s de l a peche. L a c o n s o m m a t i o n d u poisson, t r e s g e n é r a l e et b i e n a t t e s t é e p a r les s o u r c e s , est u n fait i m p o r t a n t p u i s q u e cette n o u r r i t u r e f o u r n i s s a i t les p r o t é i n e s q u i d ' h a b i t u d e font d é f a u t d a n s l ' a l i m e n t a t i o n des a n c i e n n e s s o c i é t é s a g r i c o l e s . L a d i v e r s i t é et l ' a b o n d a n c e de l a n o u r r i t u r e c o n t e n a n t l ' a l b u m i n e a n i m a l e é t a i t p l u s g r a n d e s u r les t e r r i t o i r e s a v o i s i n a n t l e f l e u v e et c o n s t i t u a i t u n e base s o l i d e ď u n d é v e l o p p e m e n t d é m o g r a p h i q u e et é c o n o m i q u e p l u s r a p i d e s u r ces t e r r i t o i r e s . C e s t d a n s t e l l e s c o n d i t i o n s p r é c i s é m e n t q u e se d é v e l o p p é r e n t d a n s ' l a b o u c l e d u N i g e r les o r g a n i s m e s é t a t i q u e s M a l i et S o n g h a y . C e s É t a t s ont s u e x p l o i t e r les h a b i l i t e s des groupes d e p e n d a n t s d e p é c h e u r s . N o n s e u l e m e n t l ' É t a t p e r c e v a i t l e s p r e s t a t i o n s e n poisson, m a i s i l f a i s a i t t r a v a i l l e r les S o r k o et les B o z o á l a c o n s t r u c t i o n de b a r q u e s , a u t r a n s p o r t f l u v i a l et á l ' a p p r o v i s i o n n e m e n t e n f o u r r a g e de l a c a v a l e r i e des s o u v e r a i n s . Traduit par Teresa Chłapowska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7c4c11ae1c8efecd893444a9f2165003.pdf 98f130cfc8d71fbeb25a68ab7af76e23 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:666 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:613 Title A name given to the resource Wkład indiańskiej historiografii w poznanie dziejów podboju Ameryki / ETNOGRAFIA POLSKA 1969 t.13 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1969 t.13 z.1, s.243-264 Creator An entity primarily responsible for making the resource Posern-Zielińska, Mirosława Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia MIROSŁAWA P o l s k a " , t. X I I I : 1969 z. 1 POSERN - ZIELIŃSKA WKŁAD INDIAŃSKIEJ HISTORIOGRAFII W DZIEJÓW PODBOJU A M E R Y K I Na marginesie polskich wydań kronik i relacji POZNANIE o konkwiście Konkwista zapoczątkowała nowy etap w dziejach kontynentu amery­ kańskiego. Zniszczona w wyniku podboju i europejskiej kolonizacji k u l ­ tura przedkolumbijskich Indian stała się jednak twórczym składnikiem dorobku współczesnych latyno-amerykańskich narodów. Wiele jej ele­ mentów weszło ponadto na trwałe do kultury światowej, dając t y m samym wyraz znaczeniu i roli indiańskich zdobyczy cywilizacyjnych. Nie zawsze jednak doceniano je współmiernie do ich realnego wkładu w kulturę ogólnoludzką, na co nie bez wpływu pozostawały koncepcje „prymitywizmu" oraz „ahistoryczności" i niższości kulturowej ludów kolorowych. Wkład ten podkreśla się coraz częściej w dążeniu do zburze­ nia dotychczasowych stereotypów, wskazując przy tym na takie dzie­ dziny, jak uprawa ziemi, medycyna, geografia, architektura, plastyka i muzyka, gdzie komponenty indiańskie do dziś odgrywają dość znaczną rolę . i 1 (i ii % Zwraca się również coraz większą uwagę na piśmiennictwo Indian, widząc w n i m świadectwo kształtowania się zaczątków literatury, filo­ zofii, a nawet historiografii. Nieliczne zachowane do dziś przedkolumbijskie manuskrypty i kamienne inskrypcje nie mogą jednak, rzecz zrozu­ miała ze względu na swą fragmentaryczność, stanowić podstawowych źródeł poznania indiańskiego dorobku literackego. Toteż szczególną rolę w dziele poznania historii przedkolumbijskich cywilizacji Ameryki Środkowej i Południowej oraz ich tragicznego upadku odgrywają auten­ tyczne, indiańskie źródła pisane, które już w całkowicie nowej formie 1 P r o b l e m a t y k ą t ą z a j ę l i s i ę ostatnio u c z e n i r a d z i e c c y . P o r . K u l t u r a Wkład koriennogo nasielenija r e c . tej p r a c y W . D y n o w s k i , Amieriki „Etnografia mirowuju kulturu, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 8: 1964, omówienie A. P o s e r n - Z i e l i ń s k i , sięcioleciu, w Amerykantstyka P o l s k a " , t. 11: 1967, s. 458. Moskwa indiejcieto. 1963; oraz s. 363—369; a t a k ż e radziecka w ostatnim dzie­ �244 MIROSŁAWA POSERN-ZIELIÑSKA powstały w okresie hiszpańskiej końkwisty. Piśmiennictwo to, najczę­ ściej w postaci kronik i relacji, reprezentowało niepoślednie walory historiograficzne, dostarczając unikalnych nieraz informacji. Znaczenie tych indiańskich dokumentów nie może jednak równać się z rolą, jaką w okresie wielkich odkryć geograficznych i podboju kon­ tynentu amerykańskiego odegrały raporty i pamiętniki europejskich zdobywców. Te ostatnie bowiem zmieniając utarte dotychczas filozofi­ czne i naukowe koncepcje przyczyniły się do rewolucyjnych zmian świa­ topoglądowych, a umysłom uczonych pozwoliły wyzwolić się z ciasnych ram średniowiecznej scholastyki. Dziś jeszcze cieszą się one ogromną popularnością kształtując opinię o przebiegu końkwisty, wolną od wszel­ kich tendencji interpretacyjnych, tak charakterystycznych dla później­ szych historycznych opracowań tego okresu. Sprzyja temu nadal fakt częstego publikowania najcenniejszych materiałów źródłowych autorstwa hiszpańskich konkwistadorów, kolonizatorów i duchownych, a także i zwyciężonych •— Indian, którym w udziale przypadło naoczne uczest­ nictwo w tragedii zniszczenia nie tylko własnej państwowości, ale i wysokiej cywilizacji. Te ostatnie dokumenty indiańskie — do niedawna jeszcze zapomiane, a później dostępne wyłącznie niewielkiemu gronu specjalistów znających tubylcze języki, w jakich je spisano — zaczęto głównie od poł. X I X w. tłumaczyć na języki europejskie i wydawać drukiem. Dzięki temu stopniowo wzrastało i społeczne zapotrzebowanie na tego rodzaju literaturę, której brak, w porównaniu z dobrze już znanym piśmien­ nictwem hiszpańskim, dotkliwie odczuwano. Czytelnik do tej pory nie miał przecież możliwości skonfrontowania dwóch niejako typów kronik i relacji bezpośrednich świadków podboju — zwycięzców i zwyciężonych. Różnice w obu typach tych źródeł wynikające z racji przeciwstaw­ nych i krańcowo różnych pozycji, jakie zajmowali ich autorzy, skłaniają do obiektywnej analizy tak hiszpańskich, jak i indiańskich dokumentów. Pozwalają one także zrozumieć sytuację, w jakiej znalazła się garstka kastylijskich zawadiaków pod wodzą Korteza na ziemi azteckiej fede­ racji, których okrutne metody postępowania z ludnością tubylczą miały z ich punktu widzenia głębokie uzasadnienie. W analogiczny sposób dokumenty epoki pozwalają widzieć konkwistę oczami podbitych, oczami Indian walczących o zachowanie wolności, własnej k u l t u r y i życia. Zniekształcenia obrazu kultury podbijanych ludów w relacjach hisz­ pańskich dają się wytłumaczyć średniowiecznym europocentryzmem ich autorów. Wielokrotnie jednak znaleźć w nich można wartościowe i drobiazgowe opisy meksykańskiej architektury, budzącej podziw naj­ bardziej nawet prymitywnych żołdaków Korteza, bądź systemu zarzą­ dzania państwem, znajdującego pełne uznanie w oczach zdobywców, �INDIAŃSKA 245 HISTORIOGRAFIA czy też relacjonowane z najgłębszym oburzeniem przejawy życia religij­ nego tubylców. Większe czy mniejsze odchylenia od prawdy wynikały na ogół z racji o charakterze moralno-prawnym. Chodziło przecież o uzasadnienie podbojów oraz metod konkwisty, zmierzających do reali­ zacji polityki masowej eksterminacji i niewolniczej eksploatacji indiań­ skiej siły roboczej. Z racji tej kwestionowano również przez jakiś czas człowieczeństwo Indian zastanawiając się, czy traktować należy ich jako potomków biblijnych prarodziców, a więc jako ewentualnych członków chrześcijańskiej społeczności z wszystkimi wynikającymi stąd kon­ sekwencjami . 2 Pomijając jednak te zamierzone czy przypadkowe deformacje, kro­ n i k i owe mają dla nas pierwszorzędne znaczenie jako źródła do poznania tamtych burzliwych dziejów, które nie tylko oszołomiły Indian gwałtow­ nym biegiem wypadków, ale nierzadko odurzały również samych kon­ kwistadorów. Wśród tych ostatnich wielu dziejopisarzy zafascynowanych zmieniającą się ustawicznie scenerią wydarzeń zanotowało je dla potom­ nych w formie pamiętników, kronik i relacji czy wreszcie urzędowych sprawozdań. Dokumenty tego rodzaju sporządzane przez zwyciężonych nie były dla nich czymś nowym. Indianie bowiem jeszcze przed przybyciem Hiszpanów przywiązywali niezwykle dużą wagę do swej historii, odnoto­ wując najważniejsze wydarzenia bądź za pomocą swego piktograficznego lub hieroglificznego pisma , bądź też przekazując je z pokolenia na po­ kolenie tradycją ustną. 3 2 Por. np. czyński, życie Francisco Przedmowa, i działalność, Indian, 3 1956, Moskwa a etnografia O Indianach, op. cit., s. 18—46; Bartolomé 1966; radziecka, Wśród Vitoria, Vitoria, De J. L u t y ń s k i , Łódź hieroglificznych 1956, Warszawa 1954; M. Las Casas, s. 5—27; t e n ż e , [w:] B a r t o l o m é D e L a s C a s a s , Warszawa Amieriki, De [w:] Krótka Las relacja Casas. Ewolucjonizm К w o Żywjego wyniszczeniu istorii zawojewanija etnologii anglosaskiej s. 34—38. tekstów o charakterze historycznym znajdowały t a k ż e zapisy p o ś w i ę c o n e obserwacjom astronomicznym, o b r z ę d o m rytualnym i kom mitologicznym. Zapisywano prawdopodobnie także pieśni epiczne i utwory dramatyczne, k t ó r e w okresie k o l o n i a l n y m u l e g ł y t r a n s l i t e r a c j i na alfabet D z i ę k i t e m u z a c h o w a ł y s i ę do d z i ś . P o r . p u b l i k a c j e i n s k r y p c j i slay, nost Archaeology, indiejciew grafia); t. Maija, znaczna część 1—5, American of the Indians, zachowanych Smithsonian of Mexico, Indian iO"* Annual Institution, 1963 por. Report Cientralnoj Amieriki, Pismiennost koriennogo nasielienija t. 1—9, of the M a j ó w , А . Р. M a u dPismlen- dalsza s z c z e g ó ł o w a biblio­ została opublikowana L o n d o n 1831—1848; o g ó l n a Bureau Picture-writing of of American Narody 1952, Amieriki, the Ethnology J . W. K n o r o z o w , Etnografija", [w:] łaciński. Knorozow, G . M a 11 e r y, „Sowietskaja Amieriki, W. azteckich W a s h i n g t o n 1893; pismiennost J. (tam rękopisów Antiquities piśmiennictwa [w:] 1889—1902; Moskwa—Leningrad w: E . K i n g s b o r o u g h , charakterystyka London się wąt­ nr Driewniaja 3; tenże, t. 1, Moskwa �246 MIROSŁAWA POSERN-ZIELIÑSKA Po przybyciu Hiszpanów literaturę tę spisano w znacznej mierze przy użyciu alfabetu łacińskiego. Wielką zasługę na t y m polu położyli co światłe jsi duchowni katoliccy, którzy dokonali zapisu tych utworów niejednokrotnie w oryginalnym brzmieniu. Misjonarze hiszpańscy pozna­ wali języki tubylcze, by głosić w nich swoją religię, ale znajomość ta przyczyniła się również w wielkim stopniu do zachowania w oryginale resztek obfitej niegdyś literatury twórców wielkich cywilizacji amery­ kańskich *. Wśród utrwalanych wydarzeń historycznych nie zabrakło także pełnej dokumentacji wypadków, które jednoznacznie położyły kres indiańskiej świetności. Początkowo relacje naocznych świadków indiańskich o konkwiście spisywali także chrześcijańscy duchowni, tłumacząc je następnie z języka oryginału na hiszpański. Dzięki współpracy indiańskich infor­ matorów z europejskimi zakonnikami powstały takie kroniki, jak np. w opracowaniu franciszkanów — Bernardino de Sahagún, Historia gene­ ral de las cosas de Nueva España (której dwa odpisy znane są pod na­ zwami — Kodeks madrycki i Kodeks florentyński) , oraz Toribio de Benavente Motolinia, pt. Historia de los indios de Nueva España , czy wreszcie, jeśli chodzi o Amerykę Południową, żołnierza hiszpańskiego — Pedro de Cieza de León . 5 6 7 1959, s. 1906, s. 43—62. 4 42—52; W . H. P r e s c o t t , History of the Conquest Jednym z pierwszych duchownych zbierających of Mexico, London l i t e r a c k i dorobek I n d i a n A n d r e s de O l m o s (1500—1571). N a j s ł y n n i e j s z y m k o l e k c j o n e r e m i z b i e r a c z e m a z t e c k i c h b y ł f r a n c i s z k a n i n B e r n a r d i n o de wymienić t a k i e n a z w i s k a , j a k D i e g o de v e n t e , M o t o l i n i a (zm. 5 1569) oraz J u a n M e t o d a p r a c y B e r n a r d i n o de pośrednio od wiane pytania im Indian, najczęściej składali S a h a g ú n (1500—1590). M o ż n a Durán de Tovar Sahagún odpowiedzi polegała s k r y p t a m i . Z k o l e i w y p o w i e d z i te w tubylczych cześnie język opracował druga hiszpański. grupa Sahagún na zbieraniu informacji azteckimi transliterowała współpracowników, kilkakrotnej przy pomocy znająca równo­ weryfikacji tego Florentine • Toribio de de Nueva España, 1950—1957; В . 4 t., M e x i c o Benavente, zwany de tłumaczeń. materiału Meksyk cosas wypadkach sta­ manu­ codex, las wielu swymi bez­ na Sahagúnie Nowy w warstw, którzy O Fe, dokonał po sobie náhuatl Bena­ w.). s. 42—43. N a j n o w s z e w y d a n i a d z i e ł a S a h a g ú n a : Santa i języku jeszcze por. P r e s c o t t , op. cit., de komentarze (2 p o ł . X V I pomagając tu 1538—1588), T o r i b i o de przedstawicieli w y ż s z y c h łacińskiego alfabetu (ok. był tekstów S a h a g ú n , Historia przez Indian Motolinia, tj. „biedny", jednym z dwunastu pierwszych misjonarzy franciszkańskich przysłanych Hiszpanii na wezwanie Korteza. Motolinia wędrował o stosunku religii, po Indian do jego p r a c y jest Historia de Barcelona 1941. 1914, ' Pedro historię Peru de Mexico Cieza Grupa Meksyku, de i końkwisty. ta z n a l a z ł a Gwatemali chrześcijaństwa, los Indios León jest de general 1956. la i się w ich Nueva autorem Meksyku Nikaragui historii España. szeregu już w zbierając i do kultury. 1523 kronik r. informacje Wynikiem Ostatnie wydania Daje także relacje o kulturze I n k ó w był Nowej — przedstawiających uzyskane za po- �INDIAŃSKA HISTORIOGRAFIA 247 W wymienionych tu przykładowo nielicznych tylko tego typu kroni­ kach niecodzienny, jak na tamte czasy, wydaje się fakt życzliwego stosunku autorów tych historycznych przekazów do Indian i próby zrozumienia ich wysokiej przecież, choć odmiennej bardzo od europej­ skiej, kultury. Dzięki takiej postawie kronikarze ci uzyskiwali od tubyl­ ców nie tylko opisy oraz oceny konkwisty i jej skutków, lecz także drobiazgowe informacje na temat szeregu dziedzin indiańskiego życia gospodarczego, społecznego i religijnego w czasach poprzedzających jeszcze podbój. W kilka już jednak lat po zdobyciu Ameryki niektórzy Indianie opanowali doskonale umiejętność posługiwania się alfabetem łacińskim, dzięki czemu zachowały się do naszych czasów spisane przez nich samych wspomnienia z okresu pierwszych kontaktów z Europejczykami. Za klasyczny przykład posłużyć może tu anonimowa relacja z Tlatelolco datowana na rok 1528, a także tzw. Memorial z Solóla, zwany również Rocznikami Cdkchiquelów . s ś r e d n i c t w e m t ł u m a c z y — od m i e j s c o w e j l u d n o ś c i . C z ę ś ć p i e r w s z a k r o n i k i : Parte primera de la chronica del Perú, que tracta la demarcación de sus provincias, la descripción aellas, las fundaciones de las nuevas ciudades, los ritos y costumbres de los Indios, y otras cosas estrañas dognas de ser sabidas, S e v i l l a 1553; A n t w e r p e n 1554; c z ę ś ć d r u g a : Segunda Parte de la Crónica del Perú, que trata del Señorío de los Incas Yupanquis y de sus grandes hechos y gobernación, Madrid 1880; t r z e c i a c z ę ś ć p o ś w i ę c o n a k o n k w i ś c i e z a g i n ę ł a . Z c z ę ś c i c z w a r t e j z a c h o w a ł y s i ę do d n i a dzisiejszego j e d y n i e t r z y k s i ę g i : La guerra de las Salinas, La guerra de Chu­ pas, La guerra de Quito, t r a k t u j ą c e o w e w n ę t r z n y c h w o j n a c h m i ę d z y k o n k w i s t a ­ d o r a m i . W s z y s t k i e t r z y w y d a n o w j ę z y k u a n g i e l s k i m : The war of Quito, London 1913; The war of Chupas. Cieza's chronicle, L o n d o n 1918; The war of las Salinas. Cieza's chronicle, L o n d o n 1923. 8 A n o n i m z Tlatelolco przechowywany w Bibliotece Narodowej w Paryżu w c h o d z i w s k ł a d z b i o r u : Unos Anales Históricos de la nación Mexicana. Anónimo manuscrito de Tlatelolco, [w:] E . M e n g i n, [ed.] Unos Anales Históricos de la nación Mexicana, Corpus Codicum Americanorum Medii Aevi, vol. 2, C o p e n h a g e n 1945. Roczniki z Sokola, p i s a n e p r z e z k i l k u a u t o r ó w , d o p r o w a d z o n o do 1604 r. Z a ­ w i e r a j ą one w p i e r w s z e j c z ę ś c i h i s t o r i ę I n d i a n G w a t e m a l i p r z e d h i s z p a ń s k i m p o d ­ bojem, w drugiej zaś p r z e d s t a w i a j ą przebieg konwisty oraz o b e j m u j ą k r o n i k ę ż y c i a I n d i a n z S o l o l a . O r y g i n a ł p u b l i k o w a n y , por. Memorial de Tecpán — Atitlán (Solóla). Anales de los Cakchiqueles. Historia del antiguo. Reino del Cakéhiquel dicho de Guatemala, [w:] M e n g i n, op. cit., vol. 4, C o p e n h a g e n 1952. A u t o r y t a ­ t y w n e t ł u m a c z e n i a z j ę z y k a o r y g i n a ł u n a j ę z y k h i s z p a ń s k i , por. Memorial de Solola. Anales de los Cakchiqueles. Seguido de Titulo de los Señores de Totonicapán, [ E d . D e A d r i á n R e c i n o s ] , M é x i c o 1950; The Annals of the Cakchiquels. Title of the Lords of Totonicapán, [ T r a n s l a t e d f r o m the C a k c h i q u e l M a y a by A d r i a n R e ­ cinos a. D e l i a G o e t z . N o r m a n ] . U n i v e r s i t y of O k l a h o m a P r e s s , 1953. O g ó l n e w i a ­ d o m o ś c i o i n d i a ń s k i c h ź r ó d ł a c h do h i s t o r i i G w a t e m a l i , por. R . W . К i n ż a ł o w , Indiejskije istoczniki po istorii i etnografii narodów Gornoj Gwatiemaly w X— —XVI ww., [w:] Ot Al jaski do Ogniennoj Zjemli. Istoria i Etnografija stran Amie­ riki, M o s k w a 1967, s. 222—233. �248 MIROSŁAWA POSERN-ZIELIÑSKA Wkrótce liczbę tych dziejopisarzy powiększyli zhiszpanizowani t u ­ bylcy, na ogół wywodzący się w linii prostej z arystokratycznych warstw społeczeństwa indiańskiego. Dla przykładu wystarczy tu chyba wymienić kronikarza Fernando Alvarado Tezozómoca i Fernando de Alva Ixtiilxochitl, jeśli chodzi o Amerykę Środkową, oraz Felipe Guarnan Poma de Ayala, autora znanej relacji o Peru . Trzecią grupę indiańskich kronikarzy stanowili na ogół Metysi, w których żyłach obok k r w i jakiegoś znakomitego zdobywcy płynęła krew matki pochodzącej z najwyższych warstw miejscowego społeczeń­ stwa. Ten mariaż k r w i okazał się wystarczającym asumptem do umożli­ wienia młodemu mieszańcowi godnego, jak na ówczesne czasy, w y ­ kształcenia. I tak wyrastał on w podziwie dla waleczności i odwagi narodu ojca, ale równocześnie tradycje przekazane przez m a t k ę budziły w nim skłonność do refleksji nad losem ludności, z którą związany był przecież więzami k r w i . W ten sposób powstały relacje o warunkach życia Indian po podboju napisane sugestywnie, nierzadko z ogromnym zacięciem literackim oraz pasją gorącej obrony tubylców przed w y ­ zyskiem i grabieżą kolonizatorów. Autorzy tych kronik wędrowali często po kraju, przeprowadzając z przedstawicielami ludności indiań­ skiej szczegółowe wywiady. Interesowały ich przede wszystkim aktualne warunki życia podbitych, informując się równocześnie w zakresie dawnej kultury, która pozostała jeszcze żywa w pamięci ludzi starszych. Nie­ którzy z tych kronikarzy okazywali się tak gorącymi obrońcami wszy­ stkiego co indiańskie, że świadomie pomijali milczeniem wszelkie fakty mogące ewentualnie rzucić jakiś cień wątpliwości na prawość postępo­ wania czołowych przedstawicieli ludu, z którymi związani byli w linii macierzystej stosunkami pokrewieństwa. Subiektywizm tego rodzaju daje się zauważyć u kronikarzy 2 poł. X V I w., m.in. u Garcilaso de la Vega, syna hiszpańskiego hidalgo i księżniczki inkaskiej, oraz Diego Muñoz Camargo, Metysa z tlaskalańskiej arystokracji . 9 10 9 Fernando n a n d o de Alvarado Alva Mexico, M e x i c o 1829; Poma de l'Institut T e z o z ó m o c , I,xtlilxochitl, Ayala, tenże, Nueva d'Ethnologie", dukcje ilustracji, t. Historia Coránica 23: szczegółowe Crónica Horribles Chichimeca, y 1936. mexicana, Crueldades buen i zwyczajach rnan Poma wiejskiej konkwiście. Seria 1 0 de w Indian gobierno, Tłumaczenia Ayala, Peru Wiek „Etnografia w ostatnim XVI i I poł. XVI panowania w., de la Vega [El Inca], w. w et w niej tenże, Podstawy General Mémoires de repro­ materiałów gospodarce, kroniki Inków Guarnan kroniki, świetle Prace Wydziału Historia de Felipe tej Felipe wie­ Gua­ gospodarki i pierwszym stuleciu po Filozoficzno-Historycznego, E t n o g r a f i a , n r 5, U n i w e r s y t e t i m . A . M i c k i e w i c z a , P o z n a ń Garcilaso Fer­ zawartych w Zwierzęta P o l s k a " , t. 4: 1961; okresie XVII i XVII 1944; Conquistadores „Travaux fragmentów komentarze i analizy Peru México los M e x i c o 1875; etnograficznych znaleźć m o ż n a : M. F r a n k o w s k a , rzeniach de del 1967. Perú, Madrid 1722; �INDIÁNSKÁ HISTORIOGRAFIA 249 Do tej dużej skarbnicy kronikarskiej zaczęto coraz częściej sięgać w X I X w., a zwłaszcza w X X w., publikując wybrane dokumenty, kro­ niki i relacje. Pod t y m względem i polski rynek wydawniczy starał się nie pozostawać zupełnie w tyle. Przetłumaczono kilka kronik, co w sumie jest tylko kroplą w morzu tego, co można by jeszcze w t y m względzie zrobić. W okresie powojennym ukazały się w polskim tłuma­ czeniu trzy relacje hiszpańskie dotyczące konkwisty i pierwszego okresu kolonizacji. Są to pamiętniki Hernando Colona, drugiego syna odkrywcy Ameryki, Bernala Diáz del Castillo, uczestnika zdobywczej wyprawy Korteza do Meksyku, oraz relacja o katastrofalnych skutkach podboju pióra znakomitego obrońcy amerykańskich tubylców — Bartolomé De Las Casas . Źródła indiańskie reprezentowane są w języku polskim przez dwie publikacje, a mianowicie Zdobycie Meksyku, Azteka Anonima, oraz wydany pod koniec 1967 r. wybór relacji o podboju zatytułowany Zmierzch Azteków. Kronika zwyciężonych Pierwsza z wymienionych wyżej indiańskich pozycji jest bezpośrednim polskim tłumaczeniem re­ u 1 2 t e n ż e, Obras completas, B i b l i o t e c a de A u t o r e s E s p a ñ o l e s , t. 133, cz. I I , M a d r i d 1960; D i e g o M u ñ o z C a m a r g o , Historia de Tlaxcala, M e x i c o 1892; t e n ż e , op. cit., M e x i c o 1948. 1 1 Wspomnienia o życiu K o l u m b a z o s t a ł y napisane prawdopodobnie w latach 1531—1538. P o l s k i p r z e k ł a d d o k o n a n y z o s t a ł n a p o d s t a w i e o s t a t n i e g o w y d a n i a w ł o s k i e g o , por. Le Historie delia vita e dei fatti di Cristoforo Colombo per D. Fer­ nando Colombo suo figlio, M i l a n o 1930. P o l s k i e w y d a n i e : H e r n a n d o C o l o n , Dzieje żywota i znamienitych spraw admirała don Krzysztofa Kolumba, Warszawa 1965; W p r z e k ł a d z i e polskim d o s t ę p n y jest obszerny w y b ó r p a m i ę t n i k ó w B e r n a l a Diaz del C a s t i l l o , d o k o n a n y z w y d a n i a m e k s y k a ń s k i e g o — Historia verdadera de la conquista de la Nueva España, I w y d . , M e x i c o 1632; w s p ó ł c z e s n e w y d a n i a : M e x i c o 1939 i M e x i c o 1955. P e ł n e w y d . w j . a n g i e l s k i m — t e n ż e , The true history of the conquest of New Spain, 5 t., L o n d o n 1908—1916. P o l s k i w y b ó r : t e n ż e , Pa­ miętnik Żołnierza Korteza, czyli prawdziwa historia podboju Nowej Hiszpanii, W a r s z a w a 1962; B a r t o l o m é D e L a s C a s a s , Krótka relacja o wyniszczeniu Indian ułożona przez ks. B i s k u p a O . B a r t ł o m i e j a D e L a s C a s a s z zakonu Sw. Dominika, W a r s z a w a 1956. P r z e k ł a d u d o k o n a n o n a p o d s t a w i e p i e r w s z e g o w y d a n i a h i s z p a ń ­ s k i e g o : Brevissima relación de la Destruction de las Indias colegida por el obispo fray Bartolomé De Las Casas o Casaus de la orden de Santo Domingo, Sevilla* 1552. O b s z e r n y k o m e n t a r z i w s t ę p d o ł ą c z o n y do t ł u m a c z e n i a : Ż y w c z y ń s k i , Las Cacas, jego życie i działalność, s. 5—100. W a r t o w y m i e n i ć r ó w n i e ż p o c h o d z ą c y z okresu k o n w i s t y traktat teologiczno-prawniczy De Vitoria, op. cit., prze­ t ł u m a c z o n y z o r y g i n a ł u ł a c i ń s k i e g o pt. De Indis, s p i s a n e g o n a p o d s t a w i e w y k ł a d ó w w y g ł a s z a n y c h p r z e z a u t o r a w 1539 г., por. Ż y w c z y ń s k i , op. cit., s. 5—27: P r z e d ­ mowa. 1 2 A z t e k A n o n i m , Zdobycie Meksyku, Wrocław—Kraków 1959; Zmierzch Azteków. relacje o podboju, Warszawa 1967. B i b l i o t e k a N a r o d o w a , s e r i a I I , n r 116, Kronika zwyciężonych. Indiańskie �250 MIROSŁAWA POSERN-ZIELINSKA lacji azteckiej napisanej pierwotnie w języku náhuatl, będącego w X V i X V I w. swego rodzaju ,lingua franca" Ameryki Środkowej. Tłuma­ czenia oryginału azteckiego, wchodzącego w skład tzw. Codex florentinus, dokonał znakomity polski językoznawca Tadeusz Milewski, znający doskonale nie tylko język, ale również historię i kulturę ludów Nahua. Dzieło powyższe stanowi fragment zbioru tekstów, którego inspiratorem i ostatecznym redaktorem był hiszpański zakonnik Bernardino de Sahagún. Podzielił on teksty spisane przez otaczających go notabli azteckich bądź przez niego samego pod dyktando indiańskich informatorów, na dwanaście ksiąg zawierających głównie stare przekazy o historii aztec­ kiego narodu i jego kulturze w czasach poprzedzających przybycie Hiszpanów. Jedynie ostatnia księga powstała w całości po podboju Meksyku, a zawarte w niej materiały stanowią szczegółowe źródło poznania przebiegu walk Indian z konkwistadorami i ostatnich dni panowania władców azteckich. Szczegółowa analiza tego tekstu, który przetłumaczony został właśnie na język polski, pozwoliła ustalić, iż autorem jego jest tylko jedna osoba, którą T. Milewski umownie nazwał Aztekiem Anonimem. Indianin ten doskonale zorientowany w biegu wypadków i znający świetnie stosunki na dworze Motekosomy I I naj­ prawdopodobniej należał do jego najbliższego otoczenia. Wymieniony dokument, napisany najprawdopodobniej między 1530 a 1540 г., jest wstrząsającą relacją obfitującą w wiele dramatycznych opisów o czasach równie szybkiego, jak i niespodziewanego upadku potężnego imperium. Źródło to przedstawia dużą wartość nie tylko dla uczonych, ale dzięki swym walorom artystycznym i literackim z po­ wodzeniem może być nawet adaptowane do inscenizacji teatralnej. Te walory XVI-wiecznego tekstu azteckiego dostrzegł jeden z krakowskich teatrów, który w 1964 r. udostępnił go publiczności. Szkoda tylko, że podobnego przedsięwzięcia nie podjęły i inne sceny, gdyż na pewno warta jest tego ta mało u nas znana literatura, a przecież tak oryginalna, wolna od europejskich wpływów i artystycznych konwencji Starego Świata. Wyrosła ona bowiem z miejscowych, bogatych tradycji epicznych i lirycznych. Twórczość ściśle literacka Azteków przejawiała się głównie w formie poezji i mów o charakterze moralno-politycznym, których tylko nieliczne fragmenty zachowały się do naszych czasów. Obok poezji mitologiczno-religijnej rozwijała się twórczość literacka w środowisku dworskim o wyraźnie zarysowanych elementach świeckich. W utworach tych zawarte były niejednokrotnie głębokie treści filozoficzne, dające świadec­ two wysokiego stosunkowo rozwoju wiedzy racjonalnej i początków naukowej filozofii uwalniającej się już od światopoglądu reprezento; �INDIAŃSKA 251 HISTORIOGRAFIA 13 wanego przez warstwy k a p ł a ń s k i e . W tej przeważnie anonimowej spuściźnie wyróżnia się jednak szczególnie poezja znanego z imienia księcia Tezcuco — Nezahualcóyotla (1418-1472) . Opublikowanie w języku polskim X I I księgi zbioru Sahaguna stało się więc dużej wagi wydarzeniem wydawniczym. Po raz pierwszy bowiem pozwoliło polskiemu czytelnikowi zapoznać się choćby z częścią dorobku literackiego mieszkańców Doliny Meksyku. Tłumaczenie tego dzieła jest tym bardziej wartościowe, że dokonano go bezpośrednio z j ę ­ zyka náhuatl, co daje rękojmię wierności z tekstem oryginału. Skrupulat­ ność tłumaczenia, dokonanego przez świetnego znawcę mezoamerykańskich kultur, pozwala również na pełne wykorzystanie go w celach ściśle naukowych. Obszerny wstęp wyjaśniający w przystępny sposób całokształt kultury Azteków, sytuację w państwie Motekosomy w okresie przybycia Korteza, a także świetna analiza genezy i charakteru dzieła Azteka Anonima wraz z nadzwyczaj dokładnie opracowanymi przypi­ sami ułatwiają z jednej strony lepsze zrozumienie samego tekstu i ducha języka, z drugiej zaś przyczyniają się do rozszerzenia wiedzy czytelnika w 0 ludności zamieszkującej Meksyk przed i w dobie konkwisty. Tak więc obok bezsprzecznych wartości naukowych praca T. Milewskiego jest również jednym z najlepszych przykładów dobrej roboty w dziele popu­ laryzacji wiedzy . Druga publikacja wydana w języku polskim, Zmierzch Azteków. Kronika zwyciężonych, jest antologią obejmującą fragmenty kronik 1 relacji indiańskich o podboju Meksyku; Praca stanowi tłumaczenie meksykańskiego zbioru, opracowanego przez znanego specjalistę od zagadnień kultury azteckiej — Miguela León-Portilla, uczonego z Naro­ dowego Autonomicznego Uniwersytetu Meksyku . 1S 16 1 3 T e k s t y s t a r o ż y t n e j p o e z j i a z t e c k i e j z e b r a n e z o s t a ł y m.in. p r z e z D . G . B r i n t o n a, Ancient Náhuatl Poetry. Containing the Náhuatl text of XXVII ancient mexican poems, [w:] Brinton's library of aboriginal literature, t. 7, P h i l a d e l p h i a 1887; t e n ż e , Rig Veda Americanus. Sacred Songs of the Ancient Mexicans with a Gloss in Náhuatl, [w:] Brinton's library P h i l a d e l p h i a 1890; A . M . G a r i b a y, P o e s í a indígena de la altiplanicie, B i b l i o t e c a del E s t u d i a n t e U n i v e r s i t a r i o , No 11, M é x i c o 1952. O t r e ś c i a c h f i l o z o f i c z n y c h w p o e z j i : Т. M i l e w s k i , Elementy panteistyczne w religii Azteków, „Roczniki Filozoficzne T o w a r z y s t w a Naukowego K a t o ­ l i c k i e g o U n i w e r s y t e t u L u b e l s k i e g o " , t. 5: 1957 z. 3, s. 15—37; t e n ż e , Ziemia i niebo w poezji Azteków, „ L u d " t. 50: 1966, s. 297—320. 1 4 Poematy N e z a h u a l c ó y o t l a t ł u m a c z o n o i rozpowszechniano w Meksyku g ł ó w n i e w latach dwudziestych X I X w. w z w i ą z k u z w y s t ę p u j ą c ą w ó w c z a s t e n d e n c j ą meksykanizacji m i e j s c o w e j l i t e r a t u r y . O N e z a h u a l c ó y o t l u i jego d z i a ł a l n o ś c i , por. P r e s c o t t , op. cit., s. 8—9, 77, 83, 660; G . С. V a i 11 a n t, Aztekowie z Meksyku. Powstanie, rozwój i upadek narodu azteckiego, W a r s z a w a 1965, s. 132, 136—138, 227. " A z t e k A n o n i m , op. cit., s. I I I — X C I X : T . M i l e w s k i , T y t u ł o r y g i n a ł u : Vision de los vencidos. Relaciones indígenas Universidad Nacional Autónoma de Mexico, M e x i c o 1961. 1 6 Wstęp. de la conquista. �252 MIROSŁAWA POSERN-ZIEŁINSKA Ten wybór tekstów źródłowych zdaje się być jak najściślej związany z zasadniczymi dotychczasowymi tendencjami dominującymi w historio­ grafii dotyczącej okresu konkwisty. Przedstawiciele jednego z tych kierunków stali na stanowisku całkowitego apoteozowania konkwisty i następującego po niej okresu kolonialnego jako zjawiska w gruncie rzeczy postępowego i niosącego w sumie duże korzyści dla ludności tubylczej. Korzyści te dostrzegali oni przede wszystkim w nawróceniu Indian na katolicyzm oraz stopniowym wciąganiu ich w krąg zdobyczy europejskiej cywilizacji. Nie zauważali jednak, iż ta metafizyczna wiara w kulturowe posłannictwo konkwistadorów miała dla podbitej ludności jak najgorsze następstwa. Do dziś wskazuje się, że konkwista rozpatry­ wana w kategoriach społecznego rozwoju uznana być może za zjawisko postępowe, gdyż wg tych opinii zniszczona przez zdobywców kultura i tak znajdowała się już na drodze do zastoju i regresu. Uwypuklanie wszystkich tych domniemanych czy rzeczywistych przesłanek, które ja­ koby usprawiedliwić miały bezprawia, podboje i kolonizację, daje się zauważyć już w XVI-wiecznym p i ś m i e n n i c t w i e S t a n o w i s k u takiemu przeczą jednak wyraźne tendencje rozwojowe, jakie przejawiały się w społeczno-politycznym i kulturowym życiu wysoko cywilizowanych społeczeństw. Ameryki w dobie wypraw Korteza i Pizarra. Inne zgoła pozycje zajmują niektórzy uczeni meksykańscy widząc w konkwiście i kolonizacji wyłącznie narzędzie zubożenia oraz depopulacji Indian przy równoczesnym zniszczeniu ich w wysokim stopniu rozwiniętej c y w i l i z a c j i . Trzecia wreszcie tendencja jest wynikiem kompromisu między w.w. kierunkami w historiografii czasów podboju i kolonizacji Nowego Świata. Stara się ona zerwać zarówno z jednoznacznie negatywnie ocenianą rolą hiszpańskich konkwistadorów, jak i apologetyczną wersją o cywilizacyj­ nym posłannictwie białej rasy na kontynencie amerykańskim. Kierunek ten stara się z jednej strony podkreślić dodatni wpływ kultury europej­ skiej na kulturę starożytnego Meksyku, ale równocześnie demaskuje okrucieństwo i zezwierzęcenie zdobywców, co doprowadziło w sumie do wyniszczenia żywotnych sił tak podbitego narodu, jak i jego kultury. Jednym z ważniejszych rzeczników tego naukowego liberalizmu jest lS 1 7 A. G b a j а у luciones de sociales de la beneficencia Madrid 1942; 1931; A. conquista 1 8 seguc Patron, México, española S. de D o t or, en México, Madariaga, Hernán española, Comentario t. 1—5, Cortés, Mexico 1954. G. G a r c í a , Carácter de los los textos de la historiadores critico, histórico, auténtico a las M e x i c o 1926—1935; P . L . L a g u a r t a , M e x i c o 1655; С . Hernán Cortés, Madrid 1948; conquista primitivos, P e r e y r a, revo­ Historia Hernán Cortés, C o n q u e r o r of M e x i c o , L o n d o n , E. Barrios española Mexico en América 1940. Berumen, y en La México �INDIAŃSKA 253 HISTORIOGRAFIA 19 w historiografii meksykańskiej L . Castillo L e d ó n . Wśród uczonych francuskich podobne stanowisko zajmuje m.in. J. Lafaye, autor prze­ tłumaczonej również na język polski pracy o konkwistadorach. J u ż na pierwszych stronach swej książki pisze on, że: „ N i e m o ż n a [...] w s p o s ó b z g o d n y z d u c h e m h i s t o r i i o p o w i e d z i e ć d z i e j ó w Z d o ­ b y w c ó w , j e ż e l i u p r z e d n i o nie z e d r z e s i ę z n i c h z a s ł o n l e g e n d y , z a r ó w n o c z a r n e j , j a k b o h a t e r s k i e j . U w o l n i ć k o n k w i s t a d o r ó w od i c h w s p a n i a ł e g o i m i e n i a , to s p r o w a ­ dzić ich z mitycznych w y ż y n , na k t ó r e w y w i n d o w a ł ich romantyzm europejski n a t r z ę s a w i s k a h i s t o r i i , gdzie t o c z y ł o s i ę i c h ż y c i e . Z b u r z m y ł u k i t r y u m f a l n e , j a k i e w z n i o s ł a i m — w w i e r s z u i p r o z i e —< H i s z p a n i a c e s a r s k a , o s t r o ż n i e t r a k t u j m y o s k a r ż e n i a h i s t o r y k ó w angielskich i hugonockich; zbadajmy s p r a w ę pozwalając m ó w i ć ś w i a d k o m , tzn. s a m y m Zdobywcom, c y t u j ą c ich relacje, i s u r o w y m s ę d z i o m , j a k i m i b y l i d l a n i c h « z d o b y w c y d u c h o w i » , tzn. m i s j o n a r z e . S t r o n n i c z o ś ć j e d n y c h i d r u g i c h nie p o z o s t a w i a ż a d n y c h w ą t p l i w o ś c i , m a j e d n a k t ę w a r t o ś ć , ż e w p r o ­ w a d z a n a s w obcy ś w i a t d u c h o w y Z d o b y w c ó w . J e d y n i e b o w i e m z i c h p u n k t u w i ­ dzenia p a t r z ą c m o ż e m y ich z r o z u m i e ć i tylko wedle zasad m o r a l n o ś c i , j a k ą s i ę rządzili, mamy prawo sądzić ich p o s t ę p o w a n i e . " 3 0 Lafaye nie wspomina jednak nic o opiniach świadków z drugiej strony frontu walk hiszpańsko-indiańskieh. Parafrazując wypowiedź francus­ kiego amerykanisty należy pozwolić także przemówić nie tylko samym zdobywcom i ich surowym sędziom, ale i „pokonanym", dzięki czemu uzyskamy możliwość obiektywnej oceny i zrozumienia obok konkwisty również i skutków zderzenia się dwóch, jakże różnych cywilizacji. Zatem tylko spojrzenie na dzieje podbojów Ameryki poprzez świat pojęć zarówno Hiszpana, jak i Azteka czy Inki, pozwala na wyrobienie w ł a ś ­ ciwego sądu o ludziach i ich czynach w dobie tworzenia hiszpańskiego imperium. Zdaje się, że taki właśnie cel przyświecał autorowi wyboru tekstów indiańskich M . León-Portilla. Starał się w ten sposób udostępnić szerokiemu gronu czytelników publikację, która stanowiłaby wyraźną przeciwwagę hiszpańskich kronik i relacji, a równocześnie pozwoliłaby zweryfikować dotychczasowe, często nieuzasadnione poglądy na temat poziomu cywilizacyjnego Indian w momencie ich pierwszych kontaktów z Europejczykami. Miał on przede wszystkim na względzie uksztłtowanie możliwie najbardziej zobiektywizowanej oceny podboju Nowego Świata. Uważając, że osiągnąć to można wyłącznie na drodze skrupulatnego, chłodnego konfrontowania ze sobą opinii zwycięzców i zwyciężonych, 1 9 L. Mexico 2 0 Castillo J. L a f a y e , reprezentuje —371. Ledón, La conquista y colonización española en México, 1932. Konkwistadorzy, Warszawa F . А . К i г к p a t r i с к, Zdobywcy 1966, Ameryki, s. 9; Zbliżone stanowisko W a r s z a w a 1957, s. 369— �254 MIROSŁAWA POSERN-ZIELIŃSKA M . León-Portilla dostrzegł prawdę leżącą w przysłowiowym W związku z t y m pisze: „Z j e d n e j s t r o n y t e k s t y i pisma obrazkowe Indian, p a ń s k i e złożą s i ę na dwie p ł a s z c z y z n y historycznego się konkwista. Nie ulega wątpliwości, że między środku. a z drugiej relacje hisz­ zwierciadła, w którym obrazem odbija przedstawionym przez Indian a tym, jaki m a l u j ą Hiszpanie, istnieć będą duże różnice. Niezależnie jednak od w z a j e m n e g o ludzkie. potępiania się i braku I jako takie powinny zrozumienia obydwa wizerunki są b y ć studiowane w sposób obiektywny. głęboko Albowiem t y l k o i c h s p o k o j n e p r z e a n a l i z o w a n i e , w o l n e od u p r z e d z e ń i s y m p a t i i , p o z w o l i z r o ­ z u m i e ć korzenie w s p ó ł c z e s n e g o Meksyku, k t ó r y narodził się w w y n i k u g w a ł t o w n e g o zderzenia d w ó c h światów, jakie m i a ł o miejsce przed w i e k a m i . " 2 1 Autor wyboru indiańskich relacji, przetłumaczonych niedawno na język polski, jest doskonałym znawcą kultury Indian Nahua, specjalizu­ jącym się głównie w śledzeniu ich przedkortezjańskiego światopoglądu, sposobu, w jaki wyobrażali sobie wszechświat, a w n i m miejsce czło­ wieka. Przez długi okres wydawało się, że poznanie zasadniczych elemen­ tów światopoglądu. Indian okresu przedkolumbijskiego, ze względu na brak dostatecznej ilości źródeł, będzie zawsze napotykało przeszkody nie do przezwyciężenia. Szczegółowe studia w t y m zakresie zapoczątkowali uczeni tej miary, co Eduard Seler, Alfonso Caso, Jacques Soustelle, oraz Angel Garibay . Najdalej jednak dociekania naukowe w t y m kierunku posunął M . León-Portilla. Wynikiem jego naukowych dociekań było kilka prac, z których jedna — poświęcona filozofii ludów Nahua — zdo­ była sobie, dzięki licznym tłumaczeniom na języki obce, największą p o p u l a r n o ś ć . Uczony ten badania swe oparł na szczegółowej analizie dokumentów i utworów poetyckich, spisanych w literackim języku mieszkańców Tenochtitlanu, głównego miasta Azteków. 22 23 Głęboka znajomość azteckiego piśmiennictwa pozwoliła mu również stworzyć antologię, której „zamierzeniem [...] było przekazanie współ­ czesnemu czytelnikowi jednego z najbardziej cennych świadectw, jakie zostawił naród świadomy swojej historii i wartości swojej własnej k u l ­ tury" . 24 2 1 Zmierzch 2 2 E. Seler, Alterthumskunde, Azteków, s. 33: M . L e ó n - P o r t i l l a , Gesammelte Abhandlungen t. 1—5, B e r l i n M e x i c o 1937; J . S o u s t e l l e , 1940; t e n ż e , La vie 2 3 ciones Siete especiales en sayos Faculdad 2 4 del sobre de F i l o s o f í a León-Portilla, La p e n s e s cosmologique des Historia M. L e ó n - P o r t i l l a , La Instituto cultura Azteques Amerikanischen Náhuatl, The des á la veille de la literatura filosofía Indigenista y Letras, Od autora wyboru. 1902—1923; A . C a s o , quotidienne P a r i s 1955; A . G a r i b a y , zur náhuatl, Sprach- Religion anciens oj the Mexicains, de la conquete n á h u a t l , 2 t., M e x i c o estudiada Interamericano, en sus Mexico 1958. O d a u t o r a w y b o r u , s. 31. Paris espagnole, 1953—1954. fuentes, 1956; U n i v e r s i d a d N a c i o n a l A u t o n o m a de Mexico und Aztecs, Edi­ tenże. México. �INDIAŃSKA HISTORIOGRAFIA 255 Praca ta stanowi interesujący wybór tekstów zróżnicowanych tak pod względem chronologicznym, jak i ich terytorialnego pochodzenia. Począwszy od najstarszych pieśni o podboju, tzw. „icnocuicatl", dato­ wanych na lata 1523 i 1524, a skończywszy na dokumentach spisanych już w 2 pol. X V I w., mamy również okazję zapoznać się z jednej strony z relacjami obrońców azteckiego imperium i ich sprzymierzeńców, a z drugiej — z przekazami stronników Korteza. walczących u boku Hiszpanów, przeciwko swym odwiecznym wrogom — Aztekom. Nieco więcej niż połowę zaprezentowanych tekstów w antologii M . León-Portilla stanowią relacje zebrane przez B. Sahaguna. Po w n i - . kliwszej ich analizie (brak bowiem w wydaniu León-Portilla dokładnej dokumentacji naukowej) okazuje się, że bez wątpienia pochodzą one wszystkie z owej X I I księgi, którą już kilka lat temu wydano w języku polskim w tłumaczeniu i opracowaniu T. Milewskiego. Zatem po raz wtóry na naszym rynku wydawniczym znalazło się niemal w całości to samo dzieło, choć wiele innych, równie interesujących i wartościo­ wych, czeka jak dotąd na przetłumaczenie i opublikowanie. Nie chcę tu bynajmniej kwestionować w ogólności sensu wydania Zmierzchu Azteków, bo w sumie jest to praca niezwykle cenna, co starałam się powyżej wykazać. Zastanawia mnie jednak fakt wyboru tej, a nie innej antologii. Mam chyba prawo mniemać, że wydawnictwo, tłumacz oraz osoby sprawujące naukową pieczę nad tą publikacją znały Zdobycie Meksyku w tłumaczeniu T. Milewskiego. Nie sposób przecież przypuścić, by nie wiedziano nic o tej jedynej, jak dotychczas, i stosun­ kowo niedawno wydanej u nas indiańskiej relacji, t y m bardziej że nawet w przypisach powołano się na autorytet Milewskiego, podając dokładne dane bibliograficzne tłumaczonego przezeń azteckiego doku­ mentu . Zatem jakie motywy przemawiały za dokonaniem tłumaczenia antologii, która ze względu na zawarte w niej relacje nie stanowi znów takiego novum na polskim rynku wydawniczym? Wydaje się, że przy­ czyna t k w i w tym, iż nie skonsultowano się w należytym stopniu z kom­ petentnymi w t y m zakresie krajowymi specjalistami. A może, pomijając tę powszechnie obowiązującą zasadę, oparto się wyłącznie na autorytecie, jakim niewątpliwie jest znakomity uczony meksykański M . León-Portilla. Nie przypuszczam jednak, by był on poinformowany o dorobku skromnej jeszcze polskiej amerykanistyki w zakresie tłumaczeń azteckiego piś­ miennictwa. Trudno zaś dziwić się, że w swym zbiorze indiańskich relacji o podboju, tak dużo miejsca przeznaczył dla jednego z najwarto­ ściowszych zabytków literackiej spuścizny ludów Nahua, jakim bez wątpienia jest utwór, którego autorstwo, za T. Milewskim, przypisujemy Aztekowi Anonimowi. 25 2 5 Zmierzch Azteków, s. 214, 222, p r z y p . 44. Aneks. �256 MIROSŁAWA POSERN-ZIELIŃSKA Któż więc ponosi odpowiedzialność za powtórne tłumaczenie tego samego dzieła, przy równoczesnej chronicznie zbyt małej inicjatywie wydawniczej w zakresie problematyki amerykanistycznej? Zapotrzebo­ wanie społeczne na tego typu publikacje jest bez wątpienia ogromne. Zamiast więc dostarczyć odbiorcy jakąś nową, nie znaną mu dotąd po­ zycję, zmarnowano dużo ludzkiej pracy i nakładów finansowych. T y m jednak razem tłumaczenia dokonano nie z języka oryginału, t j . náhuatl, jak zrobił to T. Milewski, lecz z hiszpańskiej wersji językowej opraco­ wanej przez słynnego meksykańskiego językoznawcę i filologa Angel Maria Garibaya . Z racji pełnego wyczerpania nakładu Zdobycia Meksyku może najzupełniej wystarczyłoby opublikowanie drugiego w y ­ dania tego dzieła, a niezwykle zasłużona „seria ceramowska" znalazłaby wolne miejsce dla rzeczywiście n o w e g o . t y t u ł u z zakresu dziejów i k u l ­ tury kontynentu amerykańskiego. Tymczasem powtórne, i to podwójne, tłumaczenie (z n á h u a t l na język hiszpański, a następnie z hiszpańskiego na język polski) nie pozostało na pewno z korzyścią dla azteckiego oryginału. Nie trzeba chyba udowad­ niać, że kilkakrotne, kolejne tłumaczenia zawsze prowadzą do zniekształ­ ceń pierwotnego tekstu. Nic więc dziwnego, że tego typu deformacje zaistniały również i w tłumaczeniu dokonanym przez M . Sten. A oto przykład różnic między obydwoma polskimi wersjami fragmentu X I I księgi Sahaguna: 26 „ R z e k ł i m : p o d z i w i a l i ś m y n i e b i e s k i e t u r k u s y . M a j ą b y ć dobrze s t r z e ż o n e . S k a r b ­ n i c y b ę d ą i c h dobrze s t r z e c . J e ż e l i d o p u s z c z ą , a b y c o k o l w i e k z g i n ę ł o , d o m y i c h z o s t a n ą z a b r a n e i z a b r a n e b ę d ą i c h d z i e c i , n a w e t te, k t ó r e z n a j d u j ą s i ę j e s z c z e w łonie matki." 2 7 „[...] i r z e k ł i m : Z d u m i e w a m y s i ę t y m i c i e m n o z i e l o n y m i , k o s z t o w n y m i t u r k u ­ s a m i . N i e c h b ę d ą d o b r z e s t r z e ż o n e ! N i e c h j e u k r y j ą i dobrze s t r z e g ą ! J e ś l i k t o ś je w y p u ś c i , [biada] n a s z y m d o m o m , n a s z y m d z i e c i o m , n a s z y m b r z e m i e n n y m [ k o ­ bietom]!" 2 8 Pomijając różnice natury stylistycznej obu wyżej przytoczonych fragmentów polskich tłumaczeń, których nie sposób wyeliminować w wypadku dokonania ich przez dwie różne osoby, zwracają uwagę prze­ de wszystkim różnice o charakterze merytorycznym. W pierwszym cytacie, zaczerpniętym ze Zmierzchu Azteków, widzimy Motekosomę, bo jemu to przypisuje się wypowiedzenie tych słów, jako bezwzględnego, 2 6 P o r . G a r i b a y, 1964; t e n ż e , dzieła Poesía S a h a g ú n, Garibay, Historia 4 t„ Mexico 2 7 Zmierzch 2 8 Aztek Historia ...; t e n ż e , indígena..., Garibay general...; Edición 1956. Azteków, Anonim, s. 68. op. cit., s. La 14. literatura de los Aztecas, Mexico jest t a k ż e autorem nowego opracowania Porua, preparada por el doctor �INDIAŃSKA 257 HISTORIOGRAFIA despotycznego władcę, który — jak wynika z szerszego kontekstu — nakazuje pilne strzeżenie skarbów, by w całości oddać je Hiszpanom. Drugi fragment, pochodzący ze Zdobycia Meksyku, przedstawia go całkowicie odmiennie. On to bowiem w trosce o dobro swego ludu sugeruje ukrycie bogactw Tenochtitlanu, przewidując jakby ogromne niebezpieczeństwo grożące mieszkańcom ze strony pożądliwych przy­ byszów, w wypadku ujawnienia ich posiadania. Tego typu rozbieżności o mniejszym lub większym zakresie można by przytoczyć znacznie więcej. Polegając całkowicie na autorytecie T. M i ­ lewskiego trudno m i jednak z drugiej strony jednoznacznie obciążyć t y m i deformacjami drugiego tłumacza, M . Sten. Być może częściowo winę ponoszą meksykańscy wydawcy omawianej antologii źródeł indiań­ skich. Co prawda M . León-Portilla w przedmowie pisze: „ T ł u m a c z ą c je na j ę z y k h i s z p a ń s k i staraliśmy się zachować jak najdalej idącą w i e r n o ś ć z o r y g i n a ł e m w j ę z y k u náhuatl, a t a k ż e o d d a ć jego m o c e k s p r e s y j n ą i g ł ę ­ boki dramatyzm. uwypuklić Niezależnie od ich w a r t o ś ć literacką wartości i historycznej ogólnoludzką." tych tekstów chcieliśmy 2 9 Być może właśnie dla oddania owej ekspresji i dramatyzmu pomi­ nięto pewne słowa, inne nieco zmieniono, co w połączeniu z następnym tłumaczeniem i dążeniem do uwypuklenia, t y m razem w języku polskim, tych samych walorów relacji, doprowadziło do daleko niekiedy posu­ niętych zniekształceń oryginalnych tekstów. Antologia Zmierzch Azteków, poza niemal pełnym tekstem Azteka Anonima, zawiera również fragmenty wielu innych kronik i relacji zupełnie dotąd nie znanych polskiemu czytelnikowi. Zważywszy jeszcze na obszerną część wprowadzającą, która w przystępny sposób wyjaśnia najważniejsze wydarzenia historyczne, istotne elementy kultury społecz­ nej i duchowej Azteków, a także obejmuje krótką charakterystykę indiańskich źródeł, z jakich pochodzą poszczególne partie antologii, nie można powiedzieć, by ta nowa polska publikacja nie posiadała swej dużej wartości popularyzacyjnej. Ponadto piękna szata graficzna, wzbo­ gacona indiańskimi rycinami skopiowanymi z kodeksów oraz interesujący styl tekstu, który na pewno nie pozostaje bez związku z literacko-dziennikarskimi zainteresowaniami tłumacza, złożyły się w sumie na ciekawą pozycję wydawniczą. Skoro jednak antologia ta skierowana jest w głów­ nej mierze do szerokiego dość kręgu czytelników, szkoda wielka, że redakcja nie zastosowała w pisowni azteckich nazw oraz imion własnych transkrypcji opartej o zasady polskiej ortografii. Ułatwiłoby to znacznie ich czytanie, t y m bardziej że trudno zakładać, by przeciętny odbiorca zorientowany był w regułach wymowy skomplikowanych i obco brzmią2 9 León-Portilla, O d a u t o r a w y b o r u , s. 31. 17 — Etnografia Polska, t. X I I I , z. 1 �258 MIROSŁAWA POSERN-ZIELINSKA cych dla naszego ucha słów tak egzotycznego języka, jakim jest język náhuatl. I tak zamiast pisać „Motecuhzoma", należałoby podać imię azteckiego władcy w polskiej wersji transkrypcyjnej jako Motekosoma; zamiast nie wiadomo na jakich zasadach już przetranskrybowanego ,,Cuauhtemoc" (wg oryginału azteckiego winno być — Quauhtemoc) prościej byłoby napisać Kwawtemok; czy wreszcie w miejsce. „Cuetlaxtlan" lepiej byłoby — Kwetlasztlan. Sądzę, że można było tego dokonać bardzo łatwo opierając się na dokładnych informacjach w t y m względzie T. Milewskiego, zawartych we wstępie do Zdobycia Meksyku , oraz na przykładach licznych jego transkrypcji znajdujących się bądź bezpo­ średnio w tekście, bądź w przypisach. Pozwoliłoby to z powodzeniem uniknąć takich niekonsekwencji, jak np. pisanie słowa „Tlaxcala" (nazwy jednego z miast-państw w Dolinie Meksyku) raz zgodnie z oryginałem, a dosłownie kilka wierszy poniżej używanie określenia na jego mieszkań­ ców w wersji „Tlaszkalanie", a więc już w transkrypcji polskiej . Pomijając jednak wszystkie uwagi krytyczne podkreślić należy sam fakt podjęcia publikacji w języku polskim indiańskich źródeł histo­ rycznych. I choć Zmierzch Azteków nie ma służyć celom ściśle nauko­ wym, bo nie to zapewne leżało w zamiarach zespołu redakcyjnego, niemniej jednak sądzić chyba można, wnioskując z dużej popularności tej ostatniej, jak i poprzedniej pozycji indiańskiego kronikarstwa, że i w przyszłości wydawnictwa nasze bliżej zainteresują się tego typu piśmiennictwem. Dzieła indiańskie bowiem zasługują ze wszech miar na uwagę, gdyż obok swej dużej wartości naukowej stanowią również poważny wkład do skarbca najwyższych osiągnięć światowej literatury. Szereg filologów, znawców piśmiennictwa tubylczej ludności Ameryki, stawia np. dramat Ollantay , napisany w języku keczua, w jednym rzędzie z Pieśnią o Rolandzie, Słowem o pułku Igora czy niektórymi znakomitymi eposami północnoeuropejskich narodów. Podkreślają oni piękną formę i ciekawą kompozycję tego utworu oraz wskazują na liczne zawarte w nim idee 30 31 32 3 0 Aztek 3 1 P o r . np. Zmierzch 3 2 Anonim, op. Azteków, cit., s. L X X X I V — X C I : s. Milewski, Wstęp. 94. D r a m a t „ O l l a n t a y " , n a j w a ż n i e j s z y z a b y t e k l i t e r a c k i j ę z y k a keczua, pochodzi z 2 p o ł . X V I I I w. D o d z i ś t r w a s p ó r , czy g e n e z y tego u t w o r u s z u k a ć n a l e ż y w p r z e d k o l u m b i j s k i e j t w ó r c z o ś c i I n d i a n P e r u , czy t e ż jest on d z i e ł e m c h r z e ś c i j a ń s k i e g o d u c h o w n e g o , z n a j ą c e g o dobrze j ę z y k keczua, a zarazem konwencje teatru iberyj­ skiego. D y s k u s y j n e s ą r ó w n i e ż w a r t o ś c i l i t e r a c k i e tego u t w o r u . T e k s t o r y g i n a ł u bez t ł u m a c z e n i a o p u b l i k o w a n y z o s t a ł w : J . T s с h u d i , Die Kechua-Sprache, t. 2, W i e n 1853, s. 71 n. P o r . J . A . Z u b r i с к i j , „Apu-Oliantaj" — pamiatnik kultury narodów keczua, [w:] Kultura Indie jciew, s. 254—270; A . M é t r a u x , Inkowie, W a r s z a w a 1968, s. 185—186; R . H . N о с o ń, Dzieje, kultura i upadek Inków, Wro­ c ł a w 1958, s. 275—277. �INDIAŃSKA 259 HISTORIOGRAFIA humanistyczne. Realizm i ekspresję zaś opisów końkwisty w azteckich relacjach przyrównuje się często do mistrzowsko zarysowanych scen wojny trojańskiej w Iliadzie Homera. Literacka twóczość tych ludów Nowego Świata, które znajdowały się poza kręgiem azteckich wpływów, nie ograniczała się również w y ­ łącznie do dzieł o charakterze lirycznym i epicznym, lecz także sta­ nowiła odbicie ich zainteresowań dziejami własnego etnosu, dynastii czy rodu . Klasycznym tego przykładem może być kolekcja niezwykle cennych rękopisów, zebranych w tzw. księgi Chilam-Balam Są to dokumenty spisane w języku Majów przy użyciu alfabetu łacińskiego. Przypuszcza się, że niektóre fragmenty ksiąg Chilam-Balam stanowią transliterację znacznie starszych tekstów hierpglificznych. Z innej świętej księgi ludności Maja-Kicze, znanej pod nazwą Popel-Vuh możemy dziś poznać mity, wyobrażenia kosmologiczne oraz najistotniejsze elementy religii ludu zamieszkującego południową część Gwatemali . Zabytki indiańskiego piśmiennictwa stanowią niewyczerpane źródło naukowych dociekań szeregu dyscyplin, które stawiają sobie za zadanie poznanie przeszłości, tak przedkolumbijskiej, jak i okresu kolonialnego, autochtonicznej ludności Nowego Świata. Literatura piękna, kroniki i relacje Indian zawierają ogromne bogactwo informacji, z których ko33 34 35 3 3 D o tej g r u p y ź r ó d e ł historii rodu własności, per, lub t. 2, S t u t t g a r t Titulo del 1906, s. tzw. zawierające i c h g r a n i c , itp. w i a d o m o ś c i A. N a r c i s o , IAK, zaliczamy również miejscowości ,,títulos". B y ł y również dane to zestawienia dotyczące ziemskich o c h a r a k t e r z e p r a w n y m . Por. np. K . barrio de 373—397; Santa Ana, Agosto Por. K i n ż a ł o w , 14 de Sap­ 1565, X I V Indiejskije istoczniki..., s. 227—231. 3 4 Pierwsze wiadomości o tych księgach pochodzą z XVII w. Poznano je do­ k ł a d n i e dopiero w X I X i X X w . W i c h s k ł a d w c h o d z ą t e k s t y t a k z o k r e s u p r z e d kolumbijskiego, j a k i kolonialnego. Obok t e k s t ó w historycznych z n a j d u j ą s i ę t a k ż e utwory o charakterze mitologiczno-kosmograficznym, kalendarzowym i proroczym. Por. los V. A. B a r r e r a y S . R e n d o n, El libro de M e x i c o — B u e n o s A i r e s 1948; M . W . M a к e m s o n , The A t r a n s l a t i o n of the The book of book of Chilam Chilam Balam of Balam of Tizimin, Chumayel, gie Institution of Washington. American Archaeology and Pismiennost indiejciew Maija, 3 5 et les Por. chicastenango Guatemala de el'antiquité (Popol 1927; The D. Goetz L. S h u l t z e - J e n a , izd. Historical no 75, a. S. Buj). G. podgotowleno Morley Chilam Bałam, Yaguar priest. of Balam Research, Washington Washington, of lxii. „Notes 1946; Carne­ on Middle Knorozow, s. 47 n . de Bourbourg, americaine, Sacred Institution book of Chilam t. 1, P a r i s L e i p z i g 1913; J . A . V i l l i a c o r t a , by kicze, of Ethnology", Ch. E . B r a s s e u r mythes Popol-Wuh, Division de of the N e w Y o r k 1951; R . L . R о у s, Carnegie P u b l i c a t i o n 438, W a s h i n g t o n 1933; t e n ż e , The libros Book Texto Book from Popol-Vuh, indígena of Ancient translation Stuttgart R . W . Kinżalowym, be livre y F . R o d a s , Manuscrito fonetizado the the Popol-Vuh. 1944; sacre 1861; N . P o h o r i l l a s , y Kuiché of A. traducido' al Maya. English Recinos, de casteliano, version Norman P o p o l - V u h . Pieriew. M o s k w a — L e n i n g r a d 1959. Das Chi- s 1950; jazyka �260 MIROSŁAWA POSERN-ZIELINSKA rzystać mogą w swych badaniach przede wszystkim archeolodzy, his­ torycy, językoznawcy i etnografowie. Pierwsza grupa uczonych miała kilkakrotnie okazję zlokalizować na podstawie danych źródłowych pewne kompleksy architektoniczne, a często dzięki n i m mogła poznać funkcje odkrytych przez siebie zabytków. Historia z kolei uzupełniała na ich podstawie swe wiadomości z zakresu dziejów politycznych Ame­ r y k i przedkolumbijskiej. Opisy kolejnych dynastii władców, ich wew­ nętrznych waśni prowadzących często do wybuchu lokalnych wojen, tworzenia się federacji państw, wybuchu buntów czy wreszcie kon­ kwisty stworzyły plastyczny obraz społeczeństw, których wysoka kultura bezpowrotnie uległa zniszczeniu . Indiańskie źródła spisane przy pomocy łacińskiego alfabetu są również bezcennym materiałem dla językoznawców prowadzących badania nad przedhiszpańskimi piktograficznymi i hieroglificznymi systemami pisma Azteków, Miszteków, Zapoteków, Majów i Inków . W piśmiennictwie indiańskim nie brakuje ponadto materiałów o cha­ rakterze ściśle etnograficznym, który doskonale uzupełnia w t y m za­ kresie źródła hiszpańskie z czasów podboju . I tak znaleźć tam można liczne informacje o przedkolumbijskich formach władania ziemią, spo­ sobach jej uprawy, daninach, układach społecznych, podziale klasowym, rodzinie i systemach pokrewieństwa, bądź też wyobrażeniach religijnych. Poznanie z kart tych dokumentów charakterystycznych cech codziennego życia oraz zwyczajów starożytnych mieszkańców Nowego Świata poz­ wala lepiej zrozumieć problemy dzisiejszej ludności Ameryki Łacińskiej. Dlatego też studia nad piśmiennictwem indiańskim mają, jak twierdzi również M . León-Portilla, kapitalne znaczenie historyczne. Opinię tę najlepiej wyraża chyba jego celna wypowiedź: 36 37 38 „ B e z n a m i ę t n a ocena starcia d w ó c h ś w i a t ó w : i n d i a ń s k i e g o i h i s z p a ń s k i e g o , z k t ó r e g o to d r a m a t y c z n e g o z w i ą z k u w y w o d z i s i ę M e k s y k i m y , M e k s y k a n i e , po­ m o ż e lepiej p o z n a ć n a j g ł ę b s z e źródła naszych s p r z e c z n o ś c i , w z l o t ó w i u p a d k ó w , j e d n y m s ł o w e m « o b l i c z a i s e r c a » naszego n a r o d u i n a s z e j k u l t u r y . " 3 9 Badając współczesne społeczeństwa tego kontynentu nie sposób prze­ cież zapominać o kulturowym dorobku ich protoplastów. Miejscowe bo3 6 Ot J . W . К n о г o z o w, Aljaski..., s. 234—240. Pozdniaja istorija Jukatana po chronikam Maija, [w:] 8 1 O b s z e r n ą b i b l i o g r a f i ę d o t y c z ą c ą p i s m a M a j ó w por. K n o r o z o w , Pismien­ nost indie jciew Maija, s. 638—655. P o r . t a k ż e W . А . I s t r i n , Wozniknowienije i razwitije pisma, M o s k w a 1965; H . J e n s e n , Die Schrift in Vergangenheit und Gegenwart, H a m b u r g 1935. 3 8 W . L . A f a n a s j e w , Narratiwnyje Nowogo Swieta, [w:] Ot Aljaski..., nija 3 9 León-Portilla, O d autora s. w y b o r u , s. istoczniki 244. 46. po istorii otkritija i zawojewa- �INDIAŃSKA 261 HISTORIOGRAFIA wiem systemy społeczno-gospodarcze pod wpływem wzorów hiszpań­ skich wielokrotnie modyfikowane w okresie kolonialnym wywierały często swe piętno na ukształtowanie się współczesnych stosunków agrarnych oraz ściśle z nimi związanych, skomplikowanych układów społecznych. Nie pozostawały również poza sferą obserwacji indiańskich twórców źródeł pisanych zjawiska scalania się w jedną całość kultury własnego społeczeństwa z k u l t u r ą przybyszów. I tak np. X V I I - i XVIII-wieczne reguły wspólnot religijnych oraz kalendarze czarowników-proroków z południowej Gwatemali dostarczają bezcennych wiadomości o pierw­ szych symptomach synkretyzacji starych tradycyjnych wierzeń reli­ gijnych z elementami zapożyczonymi z katolicyzmu . Wartość indiańskich źródeł dla nauki, a przede wszystkim dla etno­ grafii, jest zatem bezsprzeczna i dziś żaden amerykanista nie może ich ignorować, t y m bardziej że stopień wykorzystania tego piśmiennictwa nie jest jak dotychczas zadowalający. Równie duże walory literackie, będące przecież odbiciem bogactwa i różnorodności myśli Ameryki przedkolumbijskiej, nie zasługują też na zapomnienie. I choć w swym europocentrycznym widzeniu świata jeszcze zbyt często zapominamy 0 kulturowym dorobku mieszkańców innych kontynentów oraz ich du­ żym wkładzie do skarbca ogólnoludzkiej kultury, czas by wreszcie poprzez dobrze zorganizowaną, zakrojoną na szeroką skalę akcję popu­ laryzatorską przybliżyć te ludy oraz ich kulturę przeciętnemu Europej­ czykowi. Akcja tego typu zdaje się być bardzo potrzebna zwłasz­ cza w Polsce, gdzie nawet redakcja Wielkiej encyklopedii powszechnej nie uznała za stosowne umieścić choćby k i l k u krótkich haseł o najzna­ komitszych utworach literatury indiańskiej, aczkolwiek dzieła te, wg opinii szeregu autorytetów, reprezentują najwyższe osiągnięcia lite­ ratury światowej. Wydaje się zatem niezwykle pożądane publikowanie całości względ­ nie tylko fragmentów co cenniejszych indiańskich manuskryptów, k t ó ­ re uzupełnione, tak jak uczynili to Milewski i León-Portilla, obszernymi wstępami, komentarzami i przypisami pozwolą naszemu czytelnikowi poznać pozaeuropejski świat ludzkich myśli i uczuć. Oba polskie wydania indiańskich relacji dotyczą jedynie wąskiego kręgu azteckiej k u l t u r y Doliny Meksyku. Warto byłoby zatem zwrócić w przyszłości uwagę i na inne obszary przedkolumbijskich cywilizacji oraz udostępnić najwartościowsze zabytki ich dawnej literatury, gdyż walory i znaczenie tych źródeł nie ustępują w niczym artystycznemu 1 poznawczemu poziomowi znanych nam już dokumentów nahuańskich. Za pierwszy krok w t y m kierunku można by uznać pracę M . Fran­ 40 ie i n ż a ł o w , Indiejskije istoczniki po istorii..., s. 231. �262 MIROSŁAWA F O S E R N - Z I E L I N S K A kowskiej o gospodarce wiejskiej w X V I - i XVII-wiecznym Peru, w któ­ rej autorka wykorzystując szczególnie kronikę F. G. Poma de Ayala przedstawia realistyczny obraz państwa Inków t u ż przed wkroczeniem oddziałów Pizarra i w czasie pierwszego okresu hiszpańskiej koloni­ zacji . Jednak nawet obszerne cytaty i liczne, wartościowe reprodukcje oryginalnych ilustracji autora kroniki nie zastąpią nam mimo to oddziel­ nej publikacji, która złożona choćby z najbardziej tylko reprezenta­ tywnych części dzieła Poma de Ayala, oddawałaby wtedy najpełniej atmosferę i obraz epoki, w jakiej jej autor żył i pracował. Dlatego też jednym z głównych zadań polskiej amerykanistyki winno stać się tłumaczenie i udostępnianie szerokiemu kręgowi odbiorców materiałów źródłowych do dziejów Ameryki oraz literackiego dorobku indiańskiej myśli twórczej. Znaczenie pomocy konsultacyjnej dla insty­ tucji wydawniczych podejmujących tego rodzaju przedsięwzięcia byłoby również niebagatelne i z pewnością dla obu stron bardzo korzystne. 41 42 Mirosława Posern-Zielińska AMERICAN INDIAN HISTORIANS' CONTRIBUTION TO OUR KNOWLEDGE OF T H E CONQUEST OF AMERICA (in connection with and the publication, a c c o u n t s of t r in Poland, conquest) of chronicles ie S u m m a r y I n a s s e s s i n g the c o n t r i b u t i o n m a d e b y A m e r i c a n I n d i a n s to c i v i l i s a t i o n a n d w o r l d c u l t u r e , w e s h o u l d n o t forget t h e i r w r i t i n g s — l i t e r a t u r e , p h i l o s o p h y a n d h i s t o r y — w h i c h took s h a p e e v e n i n the t i m e s b e f o r e C o l u m b u s . T h e s e A m e r i c a n I n d i a n w r i t t e n s o u r c e s , w h i c h took on a n e w f o r m d u r i n g the C o n q u e s t , g i v e us a p a r t i c u l a r l y v a l u a b l e i n s i g h t into t h e h i s t o r y of the a n c i e n t c i v i l i s a t i o n s of C e n ­ tral a n d South A m e r i c a a n d their tragic fall. T h e y are a n indispensible supple­ m e n t to the w i d e r k n o w n s o u r c e s w r i t t e n b y t h e S p a n i s h c o n q u e r o r s , c o l o n i s e r s , a n d p r i e s t s . T h e y e n a b l e h i s t o r i a n s to c o m p a r e a n d o b j e c t i v e l y a n a l y s e t w o t y p e s of c h r o n i c l e w r i t t e n b y e y e w i t n e s s e s of the C o n q u e s t — t h e V i c t o r s a n d the Vanquished. B e f o r e the d i s c o v e r y of A m e r i c a b y C o l u m b u s , I n d i a n h i s t o r y w a s r e c o r d e d b y m e a n s of p i c t o g r a p h s or h i e r o g l y p h i c s , or it w a s p a s s e d on f r o m g e n e r a t i o n to g e n e r a t i o n b y w o r d of m o u t h . T h i s m a t e r i a l h a s s u r v i v e d t i l l t h e p r e s e n t day, for it w a s w r i t t e n d o w n b y E u r o p e a n c h r o n i c l e r s , or, at a l a t e r date, b y A m e r i c a n I n d i a n s w h o h a d l e a r n e d to u s e t h e L a t i n a l p h a b e t , or b y e d u c a t e d mestizos w h o w r o t e a c c o u n t s of t h e c o n d i t i o n s i n w h i c h t h e v a n q u i s h e d A m e r i c a n I n d i a n s w e r e living. 4 1 4 2 F r a n k o w s k a , Podstawy gospodarki... O z a d a n i a c h p o l s k i e j a m e r y k a n i s t y k i por. M . F r a n k o w s k a , Zadania i trzeby polskiej amerykanistyki w zakresie etnografii, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 1966, s. 237—252. po­ 10: �INDIAŃSKA 263 HISTORIOGRAFIA A p a r t f r o m P o l i s h t r a n s l a t i o n s of S p a n i s h c h r o n i c l e s a n d a c c o u n t s b y H . C o l o n D i a z del C a s t i l l o a n d b y B . D e L a s C a s a s , t w o h i s t o r i c a l s o u r c e s w r i t t e n b y A m e r i ­ can I n d i a n s a r e a l s o a v a i l a b l e to us i n P o l a n d . O n e of t h e m is the P o l i s h t r a n s l a ­ tion d i r e c t f r o m the N á h u a t l l a n g u a g e , de las cosas de Nueva España, by T . M i l e w s k i ( A z t e k A n o n i m : Zdobycie second publication Aztecs. Chronicle selection of accounts hitherto almost i s : Zmierzch of the texts by of B o o k X I I of S a h a g u n ' s Historia the Meksyku Azteków, Vanquished). unknown the Náhuatl only important Nevertheless lations language stylistic but the general linguistics, reader, Sahagun. This then differences T . Milewski's creative (Decline translation fragments Polish of of double in the to c o m p a r e of and contains translation, as the t w o to t h e first caused text the Mexican also actual contribution a chronicles and into P o l i s h , has t h i s p u b l i c a t i o n g i v e s us the o p p o r t u n i t y a n d to a p p r e c i a t e on zwyciężonych is a P o l i s h into S p a n i s h , a n d changes, expert — T h e C o n q u e s t of M e x i c o ) . T h e It contains to t h e c o m p l e t e t e x t of B o o k X I I of from Polish Kronika This M. Léon-Portilla. practically eminent not well. trans­ development of P o l i s h A m e r i c a n i s t i c s . The v a l u e of the I n d i a n w r i t i n g s as r i c h s o u r c e s logists, h i s t o r i a n s , l i n g u i s t s , and ethnographers, of i n f o r m a t i o n does not for archaeo­ by any means diminish t h e i r h i g h l i t e r a r y v a l u e . F r o m t h i s p o i n t of v i e w , too, the p u b l i c a t i o n of the more p r e c i o u s A m e r i c a n I n d i a n m a n u s c r i p t s , not o n l y f r o m the A z t e c a r e a of c i v i l i s a t i o n , b u t f r o m other a r e a s as w e l l , is h i g h l y d e s i r a b l e . T h i s w o u l d g i v e a w i d e r of r e a d e r s a c h a n c e tants to b e c o m e f a m i l i a r w i t h the of A m e r i c a a n d w i t h t h e i r c o n t r i b u t i o n a clearer understanding the present habitants of time. other of the s o c i a l p r o c e s s e s I n bringing continents, to E u r o p e the in breaking c u l t u r e of t h e circle original inhabi­ to w o r l d l i t e r a t u r e , a n d g i v e them t a k i n g p l a c e i n L a t i n A m e r i c a at cultural achievements away from the of the w o r l d , P o l i s h A m e r i c a n i s t i c s is r i g h t l y of no s m a l l Translated of the Europecentric significance. by Krystyna Kozłowska in­ vision � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8693f35f275c88b4e6a89f5114f7e7ae.pdf 6d445701c096b5809c37b692b3ff55da Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:508 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:463 Title A name given to the resource Kilka uwag o procesie zanikania nomadzkich migracji pasterskich na terenie Bułgarii / ETNOGRAFIA POLSKA 1962 t.6 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1962, t.6, s.226-239 Creator An entity primarily responsible for making the resource Markowska, Danuta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text DANUTA MARKOWSKA K I L K A UWAG O PROCESIE Z A N I K A N I A NOMADZKICH MIGRACJI PASTERSKICH NA TERENIE BUŁGARII Na podstawie badań terenowych i obserwacji grupy Karakaczanów, jących na letnich pastwiskach w Starej Pianinie koło miasta przeprowadzonych w latach 1958—1960 koczu­ Trojan, Historia wielowiekowego istnienia i współcześnie obserwowanego gwał­ townego zaniku nomadzkiego pasterstwa na terenie Bułgarii jest ściśle związana z historią kształtowania się państwowości bułgarskiej i rozwojem życia gospodarczego tego kraju, dokładniej jego dominującej dziedziny: rolnictwa. W niniejszych uwagach abstrahujemy zarówno od sprawy pochodzenia etnicznego Karakaczanów, jak i genezy nomadyzmu i skoncentrujemy całą uwagę na czynnikach powodujących zanik tej formy gospodarki pasterskiej, przebiegu tego procesu i jego efektach końcowych. Nomadyczne pasterstwo poświadczone jest na ziemiach bułgarskich już w X I w. i ponownie potwierdzone w X I I I do X V w . W ciągu wielo­ wiekowego okresu feudalizmu i niewoli tureckiej nomadyczna ludność pasterska wędrowała swobodnie ze swymi stadami z terenów pastwisk letnich w Rodopach, Rile, Osogovej Pianinie, Srednej Górze i Starej Pianinie na zimowiska w ciepłych nizinach nad Morzem Egejskim i po­ łudniowymi wybrzeżami Morza Czarnego. Ogromne imperium tureckie nie było przecięte żadnymi barierami granicznymi. Osadnictwo tureckie na Półwyspie Bałkańskim skupiało się' z reguły na żyznych terenach nizinnych, pozostawiając niedostępne tereny górskie w znacznej mierze poza zasięgiem władzy wojskowej, administracyjnej i gospodarczej. Świad­ czy o t y m dobitnie fakt, iż także bułgarski ruch oporu przeciwko Turkom, 7 1 2 1 Patrz B. U r b a ń s k a . Karakaczani. Nomadzki lud pasterski „Etnografia Polska", t. 6: 1962. K . J i r e č e k , Kniażestwo Bylgaria, Płowdiw 1899, s. 311. 2 na Balkanie, �PROCES ZANIKANIA NOMADZKICH MIGRACJI PASTERSKICH W BUŁGARII 227 3 znany pod nazwą hajductwa , przetrwał przez cały prawie okres panowa­ nia tureckiego w górach i władze tureckie nie zdołały go zlikwidować. Co więcej — tereny górskie przedstawiały dla Turków zawsze poważne niebezpieczeństwo. Także ustalona obyczajem sytuacja prawno-społeczna nomadzkich pasterzy była bardzo dogodna w okresie tureckiego feudali­ zmu. К. Jireček tak o niej pisze na podstawie dokumentów z X I I I — X V w.: „Nomadzcy pasterze, czyli jurukler, byli ludźmi wolnymi, nie poddanymi żadnemu wasalowi ani spahiemu. Za pastwiska letnie dawali poprzez swoich naczelników określoną daninę zwaną resmi-otlak, podobnie za 1. Karakaczańska koliba / pastwiska zimowe świadczyli daninę zwaną resmi-kyszłak" '. Dodajmy do tego, że ówczesna osiadła gospodarka rolno-hodowlana, charakteryzu­ jąca się niskim poziomem technicznym, obejmowała głównie dostępne i łatwe do uprawy tereny nizinne i podgórskie, nie ekspandując jeszcze na tereny wyżej położone. Zespół tych warunków spowodował, iż nomadzkie pasterstwo przetrwało na terenie Bułgarii prawie niezmienione przez całe stulecia, aż do schyłku X I X w. 3 Ruch hajducki to żywiołowy ruch oporu Bułgarów przeciwko bezprawiu turec­ kiemu. Zbiegła do lasów i w góry ludność organizowała napady na władze tureckie i wojsko. J i r e č e k , op. cit., s. 311. �228 DANUTA MARKOWSKA Pierwszym poważnym wstrząsem było dla niego przywrócenie samo­ dzielności państwowej Bułgarii w 1878 r. Wytyczenie granicy politycznej między Księstwem Bułgarskim a Wschodnią Rumelią stworzyło bowiem dla części nomadów pierwsze ograniczenie przestrzenne szlaków wędrow­ nych. Brak jednak przekazów źródłowych, które pozwoliłyby stwierdzić jakieś bardziej masowe osiedlanie się nomadów. Pasterze z terenów Wschodniej Rumelii nadal wędrowali ze swymi stadami na południe, a nomadzi z terenów Księstwa Bułgarskiego — ze Srednej Gory i Starej Płaniny — odcięci od Morza Egejskiego, znajdowali zimowiska nad Mo­ rzem Czarnym koło Sozopolu i Burgas. U tych ostatnich jednak — jak głosi tradycja — spowodowało to ograniczenie liczebności stad. Niemniej jednak już pod koniec X I X w. notowane są przypadki sporadycznego 5 2. Zespól trzech rodzin (ojciec, matka oraz dwaj synowie z rodzinami i rodzeństwo) wspólnie koczujących na Zimowisku osiedlania się nomadów po wsiach i miastach. Byli to na ogół bogatsi spośród pasterzy, którzy kapitał uzyskany ze sprzedaży stada lokowali zazwyczaj w handlu. Jednakże ani rozmiary tego zjawiska, ani sposób osiedlania się nie stanowią jeszcze właściwego procesu zaniku nomadyzmu, jakkolwiek są charakterystycznym przejawem wpływu ogólnych warunków ekonomicznych na życie grup koczujących. Inną przeszkodą dla nomadzkiego pasterstwa było narastanie liczby indywidualnych gospodarstw chłopów bułgarskich kosztem feudalnej wła­ sności tureckiej. Już w 1858 r. na skutek wyraźnego kryzysu obszarniczych majątków tureckich wydano ustawę umożliwiającą chłopom buł5 Patrz U r b a ń s k a , op. cit. �PROCES ZANIKANIA NOMADZKICH MIGRACJI PASTERSKICH W BUŁGARII 6 229 garskim nabywanie ziemi od feudalnych właścicieli , a po wyzwoleniu całkowicie przeszła ona w ręce chłopów bułgarskich. Indywidualne gospo­ darstwa chłopskie prowadziły relatywnie bardziej intensywną i staranniej­ szą gospodarkę i wykazywały większą troskliwość o swe pola uprawne. Nic więc dziwnego, że w relacjach Jirećka, dotyczących schyłku X I X w., spotykamy następujące zdanie: „Wraz z rozszerzeniem się terenów upraw rolnych i kurczeniem się pastwisk nizinnych gospodarka Włachów na­ potyka te same trudności, jakie mają nomadzcy pasterze w Dolnej Italii i Hiszpanii; wciąż jeszcze znajdują się tereny na letnie i zimowe pastwi­ ska, lecz przejście od jednych do drugich staje się coraz trudniejsze. Chłopi bułgarscy coraz częściej uskarżają się na przepędzanie wielkich stad, ponieważ nie mają z nich żadnych korzyści prócz nieznacznego nawożenia" . Dalszemu ograniczeniu przestrzennemu podlega nomadyczne pasterstwo w wyniku ponownego ustalenia granic między Turcją, Grecją i Bułgarią w 1913 r. oraz zaostrzenia przepisów granicznych w 1934 r. Nie tyle samo wytyczenie tych granic, ile konflikty pomiędzy Bułgarią a Turcją oraz Bułgarią a Grecją spowodowały rygorystyczne przestrzeganie granic, w związku z czym tylko nielicznym grupom nomadów udawało się uzyskać paszporty. Ponowne krótkotrwałe rozszerzenie zasięgu wędrówek pasterzy-nomadów nastąpiło w latach 1941—1944, w okresie tzw. Wielkiej Bułgarii, kiedy to faszystowskie państwo bułgarskie uzyskało dostęp do Morza Egejskiego. Częściową, pod naciskiem władzy politycznej dokonaną l i k w i ­ dacją nomadyzmu na terenie ziem bułgarskich było w 1940 r. przesiedlenie mówiących po rumuńsku Włachów z terenów Dobrudży do państwa rumuńskiego. Charakter masowy i planowy przybrał proces osiedlania się nomadzkich pasterzy w Bułgarii dopiero po 1944 r. Nowa polityka państwowa przyjęła jednolitą linię postępowania wobec wszelkich grup mniejszości narodo' wych lub etnicznych. Problem nomadzkich Karakaczanów stanął więc w jednym rzędzie ze sprawą mniejszości tureckiej i wędrownej ludności cygańskiej. Zrównano ich z ludnością bułgarską w prawach i obowiązkach wobec państwa. O ile jednak osiadła ludność turecka włączona już była w system ekonomiczny państwa i problem sprowadzał się do zaspokojenia jej potrzeb wynikających z odrębności kulturowej i religijnej, o tyle w przypadku wędrownych Karakaczanów i Cyganów chodziło w pierw­ szym rzędzie o włączenie w system gospodarczy kraju. 7 8 6 7 8 D. К o s e w, Nowożytna historia Bułgarii, J i r e č e k , op. cit., s. 310. Patrz U r b a ń s k a , op. cit. Warszawa 1954, s. 248. �230 DANUTA MARKOWSKA Wytyczenie nowych granic politycznych Bułgarii ostatecznie odcięło jej dostęp do Morza Egejskiego. Odtąd wszyscy nomadzcy pasterze mogli wędrować na zimowiska jedynie na wybrzeża czarnomorskie i w doliny Tundży i Maricy. Powszechny obowiązek służby wojskowej objął również młodych Kara­ kaczanów. Jest to moment dużej wagi. W grupie rówieśników-Bułgarów Karakaczani nawiązywali trwałe więzi, asymilując się coraz bardziej do kultury bułgarskiej. Oznacza to więc poważne przełamanie izolacji towa­ rzyskiej i poszerzenie styczności z ludnością osiadłą. 3. Zespól trzech rodzin wspólnie koczujących na zimowisku Nie mniejsze, a może nawet bardziej doniosłe znaczenie miało w pro­ cesie zaniku nomadyzmu wprowadzenie powszechnego obowiązku szkol­ nego dzieci. Spowodowało ono nie tylko znaczne zmiany w stylu życia rodziny karakaczańskiej, ale wydatnie podważyło zasadniczy rys ich koczowniczego bytowania. Rodziny karakaczańskie zmuszone były bowiem pozostawiać dzieci w wieku szkolnym w dolinach koło letnich terenów wypasu, powierzając je na okres zimy opiece dwu lub kilku starszych kobiet. Jest to więc poważny wyłom w dotychczasowym nomadyzmie. Najsilniej oddziałał jednak niewątpliwie system przymusu i bodźców ekonomicznych. Spółdzielnie produkcyjne i państwowe gospodarstwa rolne zajmują pod uprawę lub na cele hodowlane coraz wyżej położone tereny, wypierając z nich nomadzkich pasterzy. System podatkowy zmusza wielu Karakaczanów do wydatnego zmniejszenia liczebności stad. Produkty hodowli wolno im sprzedawać jedynie placówkom spółdzielczym i pań- �PROCES ZANIKANIA NOMADZKICH MIGRACJI 4. Karakaczanka PASTERSKICH W BUŁGARII 231 �5. Młoda Karakaczanka w stroju poślubnym noszonym przez cały rok od momentu ślubu �PROCES ZANIKANIA NOMADZKICH MIGRACJI PASTERSKICH W BUŁGARII 233 stwowym. Wreszcie w 1953 r. ustawa stwarza i m dogodne warunki osie­ dlania się. pozwalając nabywać bezpłatnie działki do 0,4 ha, ułatwiając nabywanie materiałów budowlanych i gwarantując otrzymanie pracy. Znamienny jest fakt, że przeciwko wszystkim tym czynnikom zmusza­ jącym ich do osadzania się Karakaczanie bronili się tak długo, jak długo było to możliwe, jakkolwiek zdawali sobie sprawę, iż porzucenie koczowni­ czego trybu życia jest nieuniknione. G R U P A K A R A K A C Z A N Ó W W S T A R E J P Ł A N I N I E KOŁO T R O J A N W ŚWIETLE MATERIAŁÓW T E R E N O W Y C H Z E B R A N Y C H W L A T A C H 1958—1960 Relacje poniższe oparte są na własnych badaniach terenowych i obser­ wacjach grupy dwunastu rodzin Karakaczanów, wspólnie koczujących na letnich terenach wypasu w Trojańskiej Pianinie . Hodowla omawianej grupy nomadzkich pasterzy obejmowała dawniej, tj. na przełomie X I X i X X w., następujące zwierzęta: owce i kozy, do­ starczające mleka, mięsa, wełny i sierści, oraz konie i muły, służące do transportu. Wedle oceny samych Karakaczanów wełna ich owiec była znacznie bardziej szorstka niż wełna owiec hodowanych przez Bułgarów, ale cechował ją długi włos i znacznie większa trwałość, toteż na rynku była zawsze poszukiwanym towarem. Natomiast mlecznością ustępowały one owcom hodowanym przez chłopów osiadłych. Wykorzystując warunki przyrodnicze stworzyli Karakaczani system nomadzkiej gospodarki pasterskiej, polegającej na wyzyskaniu natu­ ralnych pastwisk górskich na wys. 1000 do 1500 m jako terenów wypasu letniego oraz terenów nizinnych nadmorskich jako terenu zimowych pastwisk. Ta organizacja pasterska łączyła się z periodycznymi migracjami całych grup rodzin karakaczańskich z terenów górskich na nizinne i od­ wrotnie — z nizinnych na górskie . Podstawowymi środkami utrzymania były produkty gospodarki hodowlanej, one też dostarczały gotówki ko­ niecznej do opłaty podatków i na zakup niezbędnego pożywienia roślin­ nego. Przeciętna „mała rodzina" posiadała — wedle relacji informatorów — na przełomie X I X i X X w., a także jeszcze w latach trzydziestych obec­ nego stulecia od 400 do 800 owiec, a czasem nawet liczba ich dochodziła do 1000. Już wówczas w grupie badanej zaznaczały się znaczne różnice n 10 ü Badania przeprowadzone zostały w e d ł u g wskazań prof. Kazimierza Dobro­ wolskiego. Jest to w i ę c typowy przypadek wyzyskiwania naturalnych warunków środo­ wiska geograficznego, jakkolwiek w cytowanej pracy J i r e č к a spotykamy następu­ jącą w z m i a n k ę : „Jesienią palą trawę na pastwiskach, aby wiosną wyrosła bujniejsza, a wraz z nią palą i młode lasy", s. 308. 111 �DANUTA 234 MARKOWSKA majątkowe, np. kuzyn jednego z informatorów posiadał stado liczące aż 3000 owiec. Od niepamiętnych czasów lato spędzali zawsze w Wysokim Bałkanie, a na zimę schodzili do Turcji lub Grecji. Jeszcze w latach 1924—1932 udało im się uzyskać paszporty do Turcji, a w latach czter­ dziestych w okresie „Wielkiej Bułgarii" wędrowali do Grecji. Tradycja przechowała pamięć o tym, jak to niegdyś za czasów panowania tureckiego na Półwyspie Bałkańskim przodkowie swobodnie wybierali na zimowiska bądź Grecję, bądź Turcję, w zależności od tego, jakich spodziewali się w danym roku w tych krajach warunków paszowych i klimatycznych. Doskonała znajomość przyrody pozwalała im bezbłędnie je przewidywać. Skupienie rodzin na terenach letniego wypasu w Bałkanie Trojańskim wynosiło jeszcze w roku 1945 od 30 do 40. Tworzyły one skupisko kolib (ryc. 1), z których każda zamieszkana była przez pojedynczą rodzinę. Ko­ liby tworzyły tzw. machlę (arab.), a zamieszkujące ją rodziny uważały się za spokrewnione ze sobą i tworzyły coś w rodzaju rodu. W latach po­ wojennych stale spadała liczba owiec przypadających na przeciętną rodzinę karakaczańska i w roku 1958 wynosiła już tylko 200 do 400 sztuk. Na skutek osiedlenia się ponad połowy ludności karakaczańskiej w okresie prowadzonych badań machia skupiała już tylko 10 do 15 rodzin. Sezon wypasu letniego trwa od Georgewden (tj. 6 maja) do Dymitrowden (tj. 8 listopada). W t y m okresie Karakaczani zawsze przebywają ze swoimi stadami w Wysokim Bałkanie i wypasają wspólnie owce. Wypasem kieruje wybierany co roku przez wszystkich mężczyzn (głowy rodzin) naczelnik zwany czelebi (tur.) lub kmet (bułg.). Zwykle bywał nim dawniej najbogatszy w grupie, t j . posiadający najwięcej owiec. Ostatnio nie prze­ strzegało się tej zasady tak rygorystycznie, zwracając baczniejszą uwagę na cechy osobiste kmeta, takie jak zaradność, energia, umiejętności organi­ zacyjne. Do pomocy przy wypasie dodawano kmetowi kilku mężczyzn, kolejno z każdej rodziny odpracowujących określoną liczbę dni przy strze­ żeniu pasących się owiec i udoju. Liczba tych dni zależna była od ilości posiadanych sztuk owiec. Część udoju przeznaczoną do spożycia przez rodzinę oddawano jej bezpośrednio w postaci mleka, natomiast część prze­ znaczoną na cele handlowe przerabiano wspólnie (pod kierunkiem specjal­ nie obranego członka grupy) i dopiero gotowe produkty (różnego rodzaju sery) rozdzielano między poszczególne rodziny w zależności od liczby posiadanych owiec. Sprzedaż tych produktów, podobnie jak strzyżenie i sprzedaż wełny, była już sprawą poszczególnej rodziny, jakkolwiek częstokroć wyręczano się wzajemnie w tych czynnościach. W roku 1958 omawiana grupa Karakaczan nie produkowała już serów, ale sprzedawała n 1 1 Porównaj opis tych kolib w pracy U r b a ń s k i e j , op. cii. �PROCES ZANIKANIA NOMADZKICH MIGRACJI PASTERSKICH W BUŁGARII 235 mleko w spółdzielniach mleczarskich. Wypasem owiec zajmują się w y ­ łącznie mężczyźni, jagniąt także mali chłopcy. Do tych czynności, podobnie jak do wszelkich zabiegów hodowlanych i przetwórstwa produktów hodowli, kobiety nie bywają dopuszczane. Zajmują się one jedynie przę­ dzeniem wełny i tkactwem na prymitywnych przenośnych warsztatach tkackich. 6. Grupa Karakaczanów Wyruszając na zimowiska Karakaczani rozpraszają się w małe grupki, liczące od 3 do 4 rodzin. Częstokroć grupka taka składa się z rodziny ojca, rodzin jego dwóch lub trzech pożenionych synów oraz nie pożenionego jeszcze potomstwa (ryc. 2—3). Szlaki ich wędrówek, dawniej wyraźnie wytyczone, mają dziś przebieg znacznie mniej ustalony. Sami Karakaczani mówią o sobie, że wędrują „kozimi ścieżkami", po najbardziej niedostęp­ nych terenach, do których nie dotarła jeszcze ludność rolnicza. Droga między zimowiskiem a terenem wypasu letniego wymaga 15—20 dni wędrówki. �236 DANUTA MARKOWSKA Jak już wyżej wspomniano, okres powojenny przyniósł pewne ograni­ czenie nomadyzmu poprzez tworzenie „kolonii" dzieci pod opieką kilku starszych kobiet. Reasumując tę bardzo skrótową charakterystykę grupy badanych no­ madów należy stwierdzić, że do ostatniego momentu swego koczowniczego bytowania wykazywali oni cechy „typowych pasterzy". Egzystencję swą opierali na masowym chowie zwierząt, wypasanych na terenach natural­ nych pastwisk, co tworzyło w konsekwencji koczowniczy tryb życia i szczególne powiązanie zbiorowości pasterzy ze środowiskiem geograficz­ nym Godny uwagi i charakterystyczny jest fakt ścisłego powiązania całej organizacji społecznej (wyrażającej się w postaci organizacji rodowej lub pseudorcdowej) ze sposobem organizacji wypasu. Otóż kmet był nie tylko zwierzchnikiem i bezpośrednim kierownikiem w sprawach gospodar­ czych, ale także autorytetem we wszystkich sprawach społecznych i oby­ czajowych. „Mała rodzina" była w tym systemie podporządkowana „grupie rodowej", jej samodzielność była wyraźnie ograniczona. Znamiennym i typowym prawie dla wszystkich ludów pasterskich rysem jest to, że hodowla zwierząt jest wyłączną domeną mężczyzn, ogólniej — ścisły i sztywny rozdział sfery obowiązków kobiety i mężczyzny. Kobieta zaj­ mowała się w tym układzie bardzo pracochłonnymi i trudnymi czynno­ ściami związanymi z przędzeniem i tkaniem, gospodarstwem domowym, transportem w czasie sezonowych migracji i codzienną troską o wychowa­ nie i opiekę nad dziećmi. Znamienna jest jej znaczna izolacja towarzyska. Według relacji informatorów kobiety schodziły do osad jedynie do cerkwi, na śluby, chrzty i pogrzeby. Wiele z nich, zwłaszcza starszych, do tej pory nie zna języka bułgarskiego, gdy tymczasem wszyscy mężczyźni władają obydwoma językami. Wąskość bazy gospodarczej określa całą kulturę materialną grupy badanych nomadów. Wełna i sierść obok tego, czego dostarczało środowi­ sko przyrodnicze — t j . drzewa, mchu i traw — stanowiły podstawowy materiał do budowy kolib i wyposażenia ich wnętrza. Określały one rów­ nież strój, składający się prawie wyłącznie z wyrobów wełnianych. W t y m związku zauważyć należy, iż tkaniny fabryczne najwcześniej pojawiają się w ubiorze dzieci (ryc. 4—6). Jeśli porównać Karakaczanów z innymi ludami pasterskimi na pod­ stawie ogólnej charakterystyki, jaką daje prof. К. M o s z y ń s k i w swej pracy Ludy pasterskie , przekonamy się, że cechy nie występujące w stylu życia i organizacji społecznej Karakaczanów sprowadzają się wyłącznie 13 1 2 Por. K . D o b r o w o l s k i , Studia nad kulturą pasterską w Karpatach pół­ nocnych, „Wierchy", R. 29: 1960, s. 7—51; także K . M o s z y ń s k i , Ludy pasterskie (skrypt), Kraków 1953, rozdz. I . M o s z y ń s k i , op. ciť. 1 3 �PROCES ZANIKANIA NOMADZKICH MIGRACJI PASTERSKICH W BUŁGARII l*,Vi prawie do tego faktu, iż nie tworzyli oni zbiorowości zwartej, lecz byli roz­ sianymi enklawami wśród ludności rolniczej, oraz do tego, że od dawna pozostawali w kręgu kultury greckiej i bułgarskiej i religii prawosławnej. Nie byli więc Karakaczani nigdy grabieżcami ani ludem wojowniczym, jakkolwiek silne jest wśród nich poczucie niezależności i tradycja wolności osobistej w okresie niewoli tureckiej. Nie tworzyli też Karakaczani nigdy organizacji o charakterze politycznym. Religia prawosławna, którą wy­ znawali, nie doprowadziła nigdy do deifikacji sił przyrody, choć wierzenia i praktyki magiczne były wśród nomadzkich pasterzy powszechne. 7. Kolonia d o m ó w karakaczańskich w Stanke Dymitrowo w poíudniowo-zachodniej Bułgarii Studia nad nomadzkimi Karakaczanami są więc niezmiernie interesu­ jące zarówno z uwagi na to, że ich kultura i gospodarka reprezentuje bardzo archaiczny typ, jak i dlatego, że proces ich przechodzenia do osia­ dłego trybu życia jest instruktywnym przykładem procesu wchłaniania przez nowoczesne systemy ekonomiczno-społeczne małych enklaw relikto­ wych systemów gospodarczych. Kilkoma uwagami na temat asymilacji Karakaczanów w środowisku ludności osiadłej zamkniemy niniejsze rozważania. W przeciągu zaledwie dwu lat (1958—1960) na badanym terenie, t j . w Trojańskiej Płaninie, całkowicie zlikwidowano zjawisko nomadyzmu. Osiedlając się Karakaczani unikali wsi i rolnictwa, dążąc do zawodów pozarolniczych w mieście. �238 DANUTA MARKOWSKA Niewystarczające, jakkolwiek słuszne, wydaje się t u wyjaśnienie, iż ten nomadzki lud żywił przekazywaną z pokolenia na pokolenie niechęć do rolnictwa. Niewątpliwie przemysł reprezentuje bardziej nowoczesny w porówna­ niu z rolnictwem układ ekonomiczny, a miasto środowisko wyższe cywili­ zacyjnie od wsi. I ten czynnik wydaje się być decydujący. Ponadto osiedlenie się nomadów na terenie spółdzielczej wsi bułgarskiej w sposób radykalny burzy ich dotychczasowy układ rodzinny zarówno wewnątrz „małej rodziny", jak i w grupie spokrewnionych rodzin. Przenosząc się do wsi rodzina karakaczańska wchodzi z konieczności w zwartą społeczność wioskową i spółdzielczą, załamuje się tradycyjna izolacja towarzyska kobiet, z których starsze — przypomnijmy — nie władają nawet językiem bułgarskim. Załamaniu ulega też tradycyjny ścisły rozdział między sferą pracy kobiety i mężczyzny. W gospodarstwie spółdzielczym podjąć oni muszą obok siebie te same lub podobne zadania produkcyjne. Dalej — rzadko istnieje możliwość osiedlania się po sąsiedzku całych zespołów rodzin spokrewnionych Karakaczanów. Natomiast na terenie miast Kara­ kaczani osiedlają się zwykle zwartymi koloniami (ryc. 7), mężczyźni po­ dejmują pracę w przemyśle lub rzemiośle, a kobiety trudnią się gospodar­ stwem domowym, zgodnie z tradycyjnym podziałem ról, jakkolwiek w zmienionych warunkach. Także mężczyznom, przywykłym do dużej ilości wolnego czasu, praca w przemyśle lub rzemiośle gwarantuje rozdział między czasem pracy a czasem wolnym, w przeciwieństwie do gospodar­ stwa rolnego, które mimo uspółdzielczenia wciąż jeszcze stanowi identyfi­ kację „sposobu życia z pracą na roli" . Ryzykowne byłoby twierdzenie, że wybór miejsca osiedlenia przez Karakaczanów jest wynikiem tego rodzaju przemyśleń, faktem natomiast jest, że w rozmowach wielokrotnie podkreślali oni właśnie te korzyści płynące z osiedlenia się w mieście w porównaniu z osiedlaniem się na wsi. Zanik nomadyzmu na terenie Bułgarii był w latach powojennych pro­ cesem gwałtownym, ale planowo kierowanym lub co najmniej inspirowa­ nym odgórnie przez czynniki administracyjne. Nie nastąpiło więc przej­ ście od nomadyzmu do innej formy gospodarki pasterskiej, np. trans­ humancji, ale włączenie nomadów bezpośrednio w ogólny panujący w kra­ j u system ekonomiczny. u 1 4 K o e t t e r w swej pracy Landbeodlkerung im sozialen Wandel, Koln 1953, uważa to za bardzo charakterystyczną cechę tradycyjnej gospodarki chłopskiej. �PROCES ZANIKANIA NOMADZKICH MIGRACJI PASTERSKICH W BUŁGARII 1 239 Danuta Markowska QUELQUES REMARQUES SUR L E PROCESSUS DE DISPARITION D E S M I G R A T I O N S NÓMADES D E S B E R G E R S E N T E R R I T O I R E DE L A BUŁGARIE Résumé е L a paissance nómade a été constatée en territoire de la Bułgarie au X I siěcle et confirmee au Х Ш е et au X I V siěcle. L'établissement des pátres nómades n'a cependant pris un caractere general et planifié qu'á partir de 1944. E n mettant á profit les conditions naturelles, les Karakatchans on creé un systéme nómade d'élevage qui consistait á exploiter comme páturages d'été les páturages naturels sitúes dans les montagnes á 1000 jusqu'á 1500 m de hauteur, et comme páturages d'hiver —• les plaines du littoral. E n 1958—1960 on a fait, dans le territoire m é m e parcouru par ees nómades, des recherches englobant un groupe composé de douze families karakatchanes nomadisant ensemble dans les páturages d'été de Stara Planina auprěs de la localité de Trojan. Aux confins du X I X et du X X siécle, ainsi qu'au cours des années trente de notre siěcle, une ,.petite familie" moyenne était propriétaire de 400 á 800 moutons. Aprěs la guerre, le nombre de moutons a commence á décroitre graduellement de sorte qu'en 1958 on n'en comptait plus que 200 á 400 par familie. L a saison de páturages dure depuis le 6 V (Georgewden) jusqu'au 8 X I (Dymitrowden). Elle est dirigée par un tschelebi (nom ture) ou kmet (nom bulgare), élu chaqué année. е е е Dans le terrain exploré, le phénoméne du nomadisme a été complétement liquidé au cours de deux années á peine: 1958—1960. E n s'établissant et passant á une vie sédentaaire, les Karakatchans évitaient la campagne et l'agriculture et cherchaient dans les villes du travail autre qu'agricole. Pour donner une courte caractéristique du groupe de Karakatchans de Trojańska Plonina, il faut constater que leur train de vie et leur organisation sociále aecusent des traits de „bergers typiques". Leur existence avait pour base un élevage de grande envergure et leurs troupeaux paissaient sur des páturages naturels. E n consequence cela créait une vie nómade et une liaisen particuliérement étroite entré l'ensemble des bergers et leur milieu g é o graphique. Leur organisation sociále (en forme de clans ou de pseudo-clans) se reliait de maniere caractéristique á l'organisation de la paissance. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6817579230f6b03c8c6606825300a85d.pdf 65d674ff3e9537c41864ecc2dffc2508 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:514 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:469 Title A name given to the resource Szałaśnictwo w Karpatach Polskich w świetle prac zespołowych w r. 1960 / ETNOGRAFIA POLSKA 1962 t.6 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1962, t.6, s.321-329 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopczyńska-Jaworska, Bronisława Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text B A D A BRONISŁAWA N I A E R E N O W E KOPCZYŃSKA-JAWORSKA SZAŁASNICTWO W T W KARPATACH POLSKICH ŚWIETLE PRAC ZESPOŁOWYCH W ROKU 1960 1 Na wiosnę 1960 r. polska Komisja do Badań Kultury Ludowej w Kar­ patach postanowiła pomimo trudnych warunków organizacyjnych przy­ stąpić do badań terenowych. Prace badawcze zgodnie z założeniami progra­ mowymi Komisji powinny były zdążać przede wszystkim do pełnego opisu kultury pasterskiej. Opis ten* miał się stać przyczynkiem do wyjaś­ nienia genezy pasterstwa górskiego w Karpatach, przynosząc zarazem trwały udział w badaniach nad teorią kultury w ogóle. Wreszcie inicjaty­ wie podjęcia badań przyświecały i cele praktyczne; wobec szybko zacho­ dzących zmian w życiu wsi polskiej chodziło również o ustalenie roli, jaką gospodarka wypasowa pełni w życiu dzisiejszej wsi góralskiej. Biorąc pod uwagę możliwości realizacji powyższych założeń w roku 1960, posta­ nowiono dokonać inwentaryzacji wszystkich czynnych w sezonie letnim szałasów, czyli tradycyjnych gospodarstw zespołowego wypasu owiec. Po zebraniu wstępnych wiadomości dotyczących rozmieszczenia szała­ sów (zarówno z materiałów dotychczasowych badań, jak i przede wszyst­ kim od instytucji nadzorujących gospodarkę hodowlaną na tym terenie) przydzielono, po uprzednim porozumieniu z zainteresowanymi badaczami, poszczególnym ośrodkom różne odcinki Karpat dla przeprowadzenia prac terenowych. Każdy z badaczy otrzymał instrukcję dotyczącą zleconego mu zadania badawczego, wycinek mapy z przypuszczalnym miejscem lokalizacji sza­ łasu oraz wzór karty rejestracyjnej szałasu i szczegółowy kwestionariusz dotyczący gospodarki pasterskiej. I. P R Z E B I E G B A D A Ń Badaniami objęto cały teren Karpat Polskich, począwszy od granicy wschodniej aż po Śląsk Cieszyński na zachodzie. Do prac badawczych 1 Referat sprawozdawczy wygłoszony na międzynarodowej konferencji w S m c kowcu w listopadzie 1960 r. Etnografia P o l s k a , t. V I 21 �322 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA włączyły się różne ośrodki etnograficzne z całej Polski. I tak, posuwając się od zachodu: 4 punkty w Beskidzie Śląskim przebadał Zakład Etnografii I H K M Kraków Zakład Etnografii UŁ Łódź 15 punktów w Żywieckiem Zakład UJ Kraków 2 punkty w Babiogórskiem Muzeum Zakopiańskie 3 punkty na Orawie 8 punktów w Gorcach Muzeum w Rabce i Beskidzie Wyspowym • Zakład Etnografii UŁ Łódź 2 punkty w Gorcach Zakład Etnografii Ogólnej i Socjologii wieś Ochotnicę w Gorcach UJ Kraków Muzeum Etnograficzne w Krakowie 16 punktów w Sądeckiem 3 punkty w Beskidzie Niskim - Muzeum Etnograficzne w Krakowie 20 punktów w Beskidzie Niskim • Zakład Etnografii I H K M Kraków — Zakład Etnografii I H K M Warszawa 27 punktów w Bieszczadach Zakład Etnografii I H K M Kraków i Łódź 5 punktów w Tatrach Ogółem przebadano 106 punktów, przy czym w badaniach wzięło udział 28 osób, z czego 22 etnografów (K. Adamus, K. Apanańska, M . Bier­ nacka, M . Bujakowa, J. Bujak, K. Chojnacki, B. Jaworska, W. Jostowa, J. Kamocki, J. Kowalik, A. Lewicka, K. Łapińska, M . Maśliński, H . Mittelsteadt, I . Nizińska, G. Ogorzałkowa, J. Olędzki, E. Pietraszek, J. Pluciński, L. Szwangrub, J. Tomasik i D. Tylkowa) oraz 3 fotografów i 3 osoby spo­ rządzające rysunki. Trudno obliczyć z całą dokładnością, ile czasu zajęły badania, gdyż prowadzone były bądź w sposób ciągły, bądź w czasie powtarzających się wypadów w teren. Ponadto nieporównywalny jest czas potrzebny do zarejestrowania szałasu z czasem potrzebnym do przeprowadzenia szcze­ gółowego wywiadu. Licząc średnio, na 1 punkt badawczy zużyto dzienną pracę 3 osób. W t y m miejscu nadmienić trzeba, że z małymi wyjątkami koszty badań sfinansowały instytucje, które delegowały na nie swych pracowników. I I . SZCZEGÓŁOWA T E M A T Y K A B A D A N Badania pomyślane były dwupłaszczyznowo, czego odbiciem była an­ kieta i kwestionariusze, które otrzymali badacze. Ankieta, nazwana ,,Kartą rejestracyjną szałasu", miała służyć do ze­ brania w terenie podstawowych danych informujących o rozmiarach w y ­ pasu szałaśniczego owiec, jak również o występowaniu wypasu indywi­ dualnego (np. krów). Uwzględniała więc dane dotyczące: 1. lokalizacji, �SZAŁASNICTWO W K A R P A T A C H POLSKICH 323 powierzchni, położenia i własności pastwiska; 2. szałasów owczych, ich ilości, osoby kierownika szałasu, ilości wypasanych owiec i innych zwie­ rząt, ilości i pochodzenia właścicieli owiec, ilości i miejsca zamieszkania pasterzy; 3 dotyczące ewentualnego wypasu indywidualnego na tym sa­ mym pastwisku, na którym znajduje się szałas zespołowy; 4. zagospodaro­ wania hali, polany, zabudowań, koszenia i koszarowania pastwiska oraz ewentualnej gospodarki rolnej na t y m terenie. Kwestionariusz zawierał wytyczne do badań pogłębionych. Specjalną uwagę zwrócono na stosunki własnościowe, zagadnienia organizacji ze­ społu wypasowego, obowiązków i korzyści właścicieli pastwisk i owiec. Z zakresu gospodarki kwestionariusz rozwijał zagadnienia produkcji mlecz­ nej oraz uwzględniał podstawowe dane dotyczące budownictwa paster­ skiego. III. W Y N I K I BADAŃ Wyniki badań wyglądają następująco: w 106 przebadanych punktach sporządzono 91 .,kart szaiasów" oraz 30 szczegółowych wywiadów dotyczą­ cych organizacji i gospodarki pasterskiej. Dla 13 budynków sporządzono dokumentację architektoniczną, wykonano ok. 100 rysunków i planów dotyczących wnętrza i sprzętu szałasowego oraz ponad 600 fotografii. Analizując uzyskany materiał widzimy, że odnośnie do zagadnienia własności pastwisk i związanych z nimi organizacji wspólnego wypasu materiały z badań tegorocznych potwierdziły wyniki badań dotychcza­ sowych z tego zakresu, uzupełniając je jedynie nowymi danymi z terenów nie badanych po ostatniej wojnie, jak Babiogórskie i Beskid Wyspowy, znanych nam jedynie z badań międzywojennych. W świetle badań możemy stwierdzić, że do końca ostatniej wojny w y ­ pas zbiorowy owiec. tzw. szałasy, organizowany był: 1. w przeważającej części Karpat Polskich na terenach współwłasności chłopskiej, przy czym w większości wypadków tereny te były fizycznie nie podzielone (Śląsk, Żywieckie, Babia Góra, Tatry, Gorce); 2. jedynie gdzieniegdzie w Beski­ dzie Śląskim oraz powszechnie w Beskidzie Wyspowym występowały zrzeszenia wypasowe, gdzie każdy z członków zrzeszenia oddawał w użyt­ kowanie szałasu polanę będącą jego własnością indywidualną. Oprócz tego w Gorcach i w Beskidzie Sądeckim organizowano również wypas oparty na pastwiskach będących indywidualną własnością organizatora wypasu. Za­ znaczyć należy, że zarówno w zrzeszeniach, jak i w wypadku pastwisk i n ­ dywidualnych właściwym miejscem wypasu był las wielkiej własności albo państwowy, dzierżawiony, lub też użytkowany na prawach serwi­ tutowych; 3. na Orawie i na Spiszu polskim spotykamy ponadto szałasy �321 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA organizowane na pastwiskach urbarialnych. Są to jedyne okolice Polski, gdzie spotykamy tego typu wspólnoty. Po ostatniej wojnie szałaśnictwo początkowo zachowuje swoje dawne rozmiary, a nawet wzrasta, by począwszy od roku 1950 z wolna chylić się ku upadkowi. Tereny współwłasności pastwiskowej oraz urbarialne pozo­ stały w dalszym ciągu w rękach chłopów, dzięki czemu możliwe było utrzymanie się pasterstwa, natomiast na skutek ochrony lasów, a co za tym idzie, zakazu wypasów, tradycyjne zrzeszenia wypasowe straciły pod­ stawy, ustępując (rzecz paradoksalna w gospodarce socjalistycznej) i n i ­ cjatywie prywatnej, przejawiającej się w organizowaniu szałasów, co praw­ da małych i nielicznych, ale na pastwiskach prywatnych. Wewnętrznie organizacja zespołu wypasowego na poszczególnych terenach kształtuje się w różny sposób, nie zawsze ściśle związany z sy­ tuacją własnościową. Wszędzie spotykamy najemnych pasterzy opiekują­ cych się stadami owiec za stałe, z góry określone wynagrodzenie, oblicza­ ne bądź od dnia pracy, bądź uzależnione od ilości i mleczności inwentarza (dni bacowania na Śląsku i w Beskidzie Wyspowym). Tradycyjne wyna­ grodzenie serem dopiero w ostatnich latach zaczyna ustępować wynagro­ dzeniu pieniężnemu. Pasterze zatrudnieni są obecnie wszędzie tylko na se­ zon wypasowy, jednakże na Śląsku i na pograniczu Sądeckiego żywa jest tradycja pasterzy szałasowych, służących przez cały rok bądź u gospoda­ rzy posiadających większe stada owiec (wsie Brenna i Wisła), bądź u bacy, organizatora szałasu (wieś Szczawa). Rozmaicie układa się sprawa kierownictwa pracami szałasowymi i po­ mocy w tej pracy właścicieli owiec i pastwisk: Na Śląsku Cieszyńskim współwłaściciele pastwisk i owiec kierują ze­ społowo gospodarką, przy czym w celu usprawienia pracy wybierają jed­ nego gospodarza, tzw. szalaśnika, który bezpośrednio dogląda prac wynaję­ tych pasterzy. Wszyscy współwłaściciele biorą czynny udział w pomocni­ czych pracach na szałasie. Wyprodukowanym serem dzielą się proporcjo­ nalnie do ilości oddanych owiec na szałas, przy czym ser rozdzielany jest bez reszty. Na Żywiecczyźnie współwłaściciele pastwiska i owiec sami kierują na zmianę gospodarką na szałasie, przy czym zmieniają się co sezon. Właści­ ciele owiec otrzymują część sera w umówionej z góry ilości (licząc od sztuki oddanego inwentarza). Pozostały ser po opłaceniu kosztów utrzyma­ nia szałasu (np. wynagrodzenia pasterzy) dostaje gazdujący w danym roku tytułem wynagrodzenia za pracę i jako zarobek. Ten ostatni zależy od sezonu: raz jest większy, raz mniejszy. Kolejność kierowania gospodar­ ką przez współwłaścicieli jest stała. 2 2 Gazdujący współwłaściciel albo sam pracuje na szałasie, albo najmuje oprócz pasterzy bacę, który prowadzi gospodarkę mleczną. �SZAŁASNICTWO W KARPATACH POLSKICH 325 Formę przejściową pomiędzy organizacją śląską i żywiecką można było do ostatniej wojny spotkać w Beskidzie Wyspowym. Właściciele owiec wnosząc do gospodarki szałasowej pastwiska, będące ich własnością indy­ widualną, gospodarowali na szałasie na zmianę po kilka dni w zależności od ilości owiec (np. właściciel 10 owiec bacował 1 dzień), jak również w niektórych wypadkach długość bacowania zależała od miejsca postoju szałasu (np. każdy pasł na swojej polanie, którą wnosił do wspólnej gospo­ darki). W Tatrach koszty związane z szałasem oraz ryzyko gospodarki ponosi z roku na rok ten sam gospodarz, zwany bacą, przy czym nie musi on być koniecznie współwłaścicielem pastwiska. Zarobek jego stanowi nadwyżka sera pozostała po zapłaceniu dzierżawy za pastwisko i oddaniu części sera właścicielom owiec i opłaceniu wszystkich innych kosztów utrzymania szałasu. Obecnie właściciel owiec dostaje umówioną ilość sera od sztuki (np. 3 kg); do I wojny światowej stosowano mierzenie mleczności owiec i proporcjonalny do tego podział sera. W wyniku badań stwierdzono, że typ organizacji tatrzańskiej rozpo­ wszechnia się coraz bardziej na terenach sąsiednich. Przyczyną tego jest słabnące zainteresowanie ogółu gospodarzy pasterstwem na skutek i n ­ nych możliwości zarobkowania. Inicjatywa organizowania szałasu i kie­ rownictwa nim przechodzi z rąk współwłaścicieli terenów pastwiskowych w ręce wyspecjalizowanej zawodowo grupy baców. Nie bez znaczenia jest również rozpowszechnianie się podhalańskiego typu organizacji wypasu w związku z tzw. nowymi terenami. Są to tere­ ny na wschód od Pienin, administrowane przez władze państwowe i tery­ torialne oraz PGR, na których organizowane są szałasy oparte na trady­ cyjnych wzorach podhalańskich, na zasadach spółdzielczych. Hodowcy każ­ dej wsi zostali zrzeszeni w zespole wypasowym. Prawa i obowiązki członka zespołu określa specjalny regulamin, zespół nie maj jednak do dziś osobowo­ ści prawnej. Na czele zespołu stoi zarząd wybierany na ogólnym zebraniu członków. Gospodarkę pasterską prowadzi baca należący do zespołu. Wy­ produkowany ser dzielony jest pomiędzy właścicieli owiec (5 kg sera od owcy) i pasterzy (1,5 kg od owcy wypasanej oraz 0,5 kg na wyżywienie). Wynagrodzenie bacy i juhasów jest takie samo, lecz baca za kierowanie dostaje dodatek w postaci miesięcznego wynagrodzenia. Dochód pozostały po zapłaceniu wydatków związanych z prowadzeniem zespołu (księgowy) dzielony jest pomiędzy właścicieli owiec (10%), pasterzy (65—70%) i na amortyzację sprzętu (3%). Na terenach tych zarówno owce, jak bacowie i pasterze w przeważają­ cej ilości pochodzą z Podhala (ok. 80°/o), przy czym pod przykrywką nowej organizacji, jak wykazują badania, rola bacy jest tu równie dominująca, �326 BRONISŁAWA KOPCZYÑSK A-JAWORSKA jak na Podhalu, a nawet ze względu na trudności organizacyjne w nowych warunkach chyba jeszcze większa. Rola gospodarcza, jaką pełni pasterstwo, jest zmienna historycznie, jak również zmienia się na przestrzeni Karpat. Prawie wszędzie pierwszym celem jest przeżywienie inwentarza przez lato, natomiast na jednych tere­ nach (Śląsk, Gorce, Beskid Wyspowy i pastwiska urbarialne) na pierwszy plan wysuwa się użyźnianie łąk kośnych, na innych (Tatry i tereny wschodnie) większą rolę gospodarczą odgrywa produkcja mleczna. Na tych ostatnich terenach nie bez znaczenia są wielkie rozmiary szałasów (500—1000 sztuk owiec). W powiązaniu z gospodarką szałaśniczą pozostaje zimowanie inwentarza na polanach, które można jeszcze spotkać na Śląsku oraz gdzieniegdzie w Żywieckiem i Gorcach. Natomiast bardzo słabe jest u nas powiązanie gospodarki szałaśniczej z uprawą roli. Jedynie na Ży­ wiecczyźnie spotykamy tzw. jesienkę, czyli jesienny wypas we wsi, zwią­ zany z koszarowaniem ziemi uprawnej. Podobne zabiegi można było zgodnie z tradycją spotkać do niedawna również we wschodniej części Gorców. Podstawowym produktem tradycyjnego serowarstwa w Karpatach Polskich jest ser miękki na bryndzę, który wyrabiany jest na wszyst­ kich szałasach. Różnice w technice jego wyrobu są nieznaczne, ogranicza­ ją się do dwóch sposobów przygotowania podpuszczki, tzw. klogu, z żołąd­ ka cielęcego (żołądek z zawartością sernika lub płukany) oraz nieznacznych różnic w zabiegach związanych z uzyskaniem i utrzymaniem odpowied­ niej ciepłoty mleka. Zasadniczo różną technikę serowarską obserwujemy na Żywiecczyźnie, gdzie spotykamy szałaśnictwo krowio-owcze (produkcję sera oraz masła •z mieszanego mleka). Nawiasem należy stwierdzić, że podobna gospodarka prowadzona była do czasów I wojny światowej na Śląsku Cieszyńskim. W przeciwieństwie do sera miękkiego umiejętność wyrobu sera pa­ rzonego w postaci oscypków i małych zdobionych serków odciskanych całkowicie w foremkach znana jest wyłącznie w zachodniej części Żywiec­ czyzny, w Babiogórskiem, Gorcach i na Podhalu. Jeszcze mniejszy jest zasięg produkcji brusów — okrągłych serów formowanych w obręczach. Występują one jedynie w Gorcach i Beskidzie Wyspowym oraz żywe są tradycje wyrabiania ich w końcu X I X w. w Tatrach. Sprzęt potrzebny do wyrobu sera oraz jego nomenklatura są na bada­ nych terenach prawie identyczne (np. nazwy gieleta, puciera). Drobne róż­ nice obserwujemy odnośnie do funkcji dużej łyżki — warzechy, która służy bądź do mieszania żętycy, bądź ściętego sera, bądź przede wszystkim do jej chłodzenia. Na wszystkich terenach spotykamy cios lub cioszczek — drewnianą motyczkę do mieszania żętycy. Natomiast w Gorcach i Ta­ trach spotykamy odmienne narzędzie do mieszania ściętego mleka, zwane �SZAŁASNICTWO W KARPATACH POLSKICH 327 w Tatrach ferułą. Ponadto na Żywiecczyźnie spotykamy specjalne koryta do zbierania śmietany oraz ogromne maśnice do wyrobu masła, a na obszarze produkcji serów parzonych występują foremki drewniane po­ trzebne do ich produkcji. W związku z wyrobem oscypków jest rzeczą ciekawą, iż jedynie na Żywiecczyźnie spotykamy specjalne naczynie do wyrabiania masy serowej podobne do powszechnie używanego na Słowacji. Odnośnie do budownictwa badania tegoroczne przyniosły jedynie ma­ teriał orientacyjny przede wszystkim w postaci fotografii. W gospodarce szałasowej spotykamy zasadniczo trzy rodzaje instalacji: budynek służący do produkcji mlecznej oraz jako mieszkanie pasterzy; zagroda do dojenia owiec oraz zagrody do koszarowania; przenośne budki służące jako schron dla pasterzy czuwających przy owcach. W badaniach zwrócono uwagę na związek konstrukcji tych urządzeń z ich funkcją oraz na różnice nomen­ klatury. Przy zestawieniu różnorodnych form budynków w szałaśnictwie pol­ skim uderza występowanie obok siebie budynków stałych i przenośnych bądź to przenoszonych co sezon, bądź kilka razy w ciągu lata. Stwierdzo­ no, iż różnice te uwarunkowane są powiązaniem gospodarki szałaśniczej z sianokośną, a co za tym idzie, z użyźnianiem pastwisk. Budynki stałe spotykamy: a) w Tatrach, gdzie koszaruje się tereny na dnie dolin, blisko zabudo­ wań, albo nie koszaruje się wcale b) na polanach indywidualnych, na których prowadzi się gospodarkę szałaśniczą czy to w zrzeszeniu, czy też gdy zbiorowy wypas zorganizo­ wany jest przez właściciela polany (Gorce) ) wyjątkowo na dużych pastwiskach, które są podzielone na części użytkowane na zmianę, raz jako laki sianokośne, raz jako pastwisko (Tatry-Miętusia, Babia Góra). W tym ostatnim wypadku budynek szałasowy często jest jednak prze­ nośny, przy czym, zależnie od planów koszarowania, co roku ustawia się go na innej partii pastwiska (Żywieckie, Babia Góra, pastwiska urbarialne na Orawie). Na niektórych pastwiskach bardzo rozległych, gdzie warunki terenowe utrudniają transport, np. dla 5 części pastwiska zespół posiada tylko 3 koliby (hala Miziowa — Żywieckie). Budynki przenoszone po kilka razy w ciągu sezonu bardzo prymityw­ ne spotykamy na Śląsku Cieszyńskim, tam gdzie w drugiej połowie lata, po sianokosach, koszaruje się łąki prywatne leżące koło wspólnego past­ wiska. Wreszcie nie ma osobnego budynku mieszkalno-produkcyjnego tam, gdzie wypas organizowany jest nieomal w obrębie wsi, tuż koło gospo­ darstwa bacy. Sytuację taką spotykamy na tych terenach, gdzie paster­ stwo zanika, oraz w specyficznych warunkach nowych terenów wypasów. c �328 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA Rozplanowanie budynków jest mniej zróżnicowane niż ich kon­ strukcja. Przeważa koliba jednownętrzna (Śląsk, Żywieckie, Gorce), obok niej spotykamy izbę z watrą oraz komorę na produkty mleczne (Tatry, Gorce), wreszcie tam. gdzie wypas powiązany jest z gospodarką łąkową i hodowlaną, spotykamy budynki wielownętrzne podobne do zabudowań wioskowych. Różnice w urządzeniu wnętrza uwarunkowane są rozmiarami i spe­ cyfiką produkcji. Kolibki do czuwania przy owcach występują w najróżniejszych wa­ runkach i na różnych terenach, przy czym trudno jest w obecnej fazie ba­ dań ustalić jakąś regularność. Co do ich konstrukcji badania wykazały, iż spotykamy u nas wszystkie ich typy: zasłonę od wiatru, kolibkę skrzyniowatą z dachem dwuspadowym na nóżkach, nosidłach, płozach i nawet ko­ łach. Kształt zagrody dla inwentarza pozostaje w zależności od występowa­ nia gospodarki sianokośnej. Tam gdzie zagroda ustawiona jest w pobliżu łąki sianokośnej, jest ona zamknięta, z przegrodą do dojenia w środku. Tam gdzie nie ma w pobliżu ról ani łąk, używa się zagrody tylko do dojenia i ewentualnie nocowania owiec. Po ostatniej wojnie rozmnożenie wilków i rysiów spowodowało na wielu terenach konieczność zamykania owiec na noc. Jednak na nowych terenach, gdzie plaga ta występuje szczególnie silnie, doi się owce w jed­ noczęściowej strądze, takiej jaka używana jest na Podhalu, skąd pochodzą pasterze. Co do wykonania koszarów, spotykamy na naszych terenach koszary plecione z desek dartych (Śląsk Żywiecki, Gorce), koszary z żerdzi podłuż­ nych (Żywieckie, Tatry) oraz z żerdek pionowych. W ten sposób wykona­ na jest najczęściej ściana koszaru z otworami do dojenia. Po t y m krótkim omówieniu wyników badań w dziedzinie budownic­ twa, na zakończenie chciałabym poświęcić kilka słów materiałom dotyczą­ cym wierzeń i obrzędowości. Plan badań przewidywał zgromadzenie ma­ teriałów wyłącznie do obrzędów związanych z rozpoczęciem i zakończe­ niem sezonu wypasowego oraz wierzeń związanych z przetwórstwem mlecznym. Materiał oparty na współcześnie przeprowadzanych badaniach w czyn­ nych ośrodkach pasterskich nie jest duży, pozwala jednak na stwierdze­ nie, że w chwili obecnej naj ciekawiej z punktu widzenia obrzędowości przedstawia się teren Gorców i Beskidu Wyspowego oraz pogranicze Są­ deckie. Badania pozwoliły ustalić zasięg zwyczaju opędzania owiec dokoła wbitej w ziemię jodełki (Śląsk, Żywieckie, Orawa, Beskid Wyspowy. Brak Tatr). �SZAŁASNICTWO W KARPATACH POLSKICH 329 Resztki ograniczeń odnośnie do udziału kobiet w życiu szałasowym (zakaz produkcji serów — hala Myszyca, zakaz udziału w mieszaniu owiec — hala Półrzeczki) występują w Beskidzie Wyspowym. Ciekawe wierzenia związane z kozą, której obecność ma przeciwdzia­ łać czarom (Orawa i Żywieckie) i wężom (Beskid Wyspowy). Tradycje o utrzymywaniu ciągłości ognia na szałasie (Beskid Wyspowy, Sądeckie). Znaczenie dnia św. Wojciecha (24 IV) w wierzeniach tatrzańskich, a św. Jana (24 VI) prawie na całym terenie Karpat Polskich. Na terenie Beskidu Wyspowego spotyka się ponadto wierzenia związane z kultem św. Mikołaja. IV. OCENA MATERIAŁÓW Trudno w tej chwili ocenić w pełni wartość naukową zebranych ma­ teriałów — będzie to możliwe przy ich właściwym opracowaniu. Niewąt­ pliwą jednak wartością badań jest to, że przeprowadzone były w jednym czasie, na terenie całego obszaru Karpat Polskich i wedle jednego kwestio­ nariusza, dzięki czemu materiały uzyskane tą drogą są w pełni porówny­ walne. Mamy możność śledzenia jednych i tych samych zjawisk równo­ cześnie w całych Karpatach Polskich. Trwałe znaczenie naukowe ma również zanotowanie najnowszych form pasterstwa i przemian, jakie się t u dokonują w związku ze zmienioną sytuacją ustrojową i ekonomiczną. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0c9cd6b73232ec5ba61bdb129326b224.pdf 68c61bf1d245486fd939e70268c814da Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:920 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1978 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:845 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.1, s.5-10 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text INSTYTUT POLSKA A K A D E M I A H I S T O R I I KULTURY NAUK M A T E R I A L N E J ETNOGRAFIA POLSKA XXII Zeszyt 1 WROCŁAW • WARSZAWA • KRAKÓW • GDAŃSK ZAKŁAD NARODOWY IMIENIA OSSOLIŃSKICH WYDAWNICTWO POLSKIEJ AKADEMII NAUK 1978 �REDAKTOR: SEKRETARZ WITOLD REDAKCJI: DYNOWSKI KRYSTYNA MAŁKOWSKA CZŁONKOWIE KOMITETU REDAKCYJNEGO: JOZEF BURSZTA, MARIA BIERNACKA, MARIA FRANKOWSKA, JADWIGA KLIMASZEWSKA, ANNA KUTRZEBA-POJNAROWA, DANUTA MARKOWSKA, ZOFIA SZYFELBEJN-SOKOLEWICZ A d r e s R e d a k c j i : 00-140 W a r s z a w a , Okładkę projektował Redaktor Zyta Świerczewskiego 105 Edward Kostka Kwiecińska Redaktor techniczny Perykles Galatos © Copyright by Zakład Narodowy im. Ossolińskich. Printed in Wydawnictwo. Wrocław 1978 Poland Z a k ł a d N a r o d o w y i m . Ossolińskich — W y d a w n i c t w o . W r o c ł a w 1978. N a k ł a d : 700 egz. Objętość: a r k . w y d . 18,60, a r k . d r u k . 15,50, a r k . A 20,60. P a p i e r p o w i e k , k l . V , 80 g, 70 X 100. O d d a n o do składania 2 X I I 1977. P o d p i s a n o do d r u k u 6 I V 1978. D r u k ukończono w k w i e t n i u 1978 r. W r o c ł a w s k a D r u k a r n i a N a u k o w a . Zam. nr 1667/77 — M-10 — C e n a zł 55.— 1 �SPIS TREŚCI Jóngsziebü B i a m b y n R i n c z e n 1905-1977 — Sławoj Szynkiewicz 11 ARTYKUŁY G e r h a r d К 1 o s к a — Aksjologia Streszczenie Maria w F r a n k o w s k a w Meksyku — J e r z y Sławomir b e h a w i o r y s t y c z n a C h a r l e s a M o r r i s a . Część I . j . angielskim — . Z badań n a d l u d o w y m tradycyjne synkretyzmem religijnym obchody z a d u s z k o w e W a s i l e w s k i — Symbolika 57 r u c h u obrotowego i rytualnej inwersji 81 Streszczenie w Sławoj j . rosyjskim S z y n k i e w i c z — O 107 interpretacji systemów pokrewieństwa typu Crow-Omaha Streszczenie Andrzej 109 w j . angielskim Woźniak — 130 Małżeństwa chłopskie w XVIII-wiecznej wsi pań­ szczyźnianej Mirosława 133 D r o z d-P i a s e с к а — Zmiany postaw ludności wiejskiej z i e m i . Założenia i w y n i k i badań w s i południowo-wschodniego Jolanta 15 55 K o w a l s k a — Taniec jako forma przekazu treści do Mazowsza 159 kulturowych. U w a g i wstępne 173 L e s z e k H e n s e 1 — E l e m e n t y węgierskie w f o l k l o r z e STUDIA I Eleonora A. N o w g o r o d o w a dyzacja Mirko B a r j a k t a r o v i c — r o d z i n n a w Jugosławii — polskim . . . . 193 MATERIAŁY S z t u k a starożytnej Mongolii i jej perio215 Najliczniejsza współczesna albańska zadruga 223 KRONIKA Badania Z X etnograficzne n a d kulturą robotniczą Ż y r a r d o w a — Andrzej Międzynarodowej Konferencji Roboczej w Z a b o r o w i e pod W a r s z a w ą — Grażyna Etnochoreologów Stawarz 233 Europejskich Dąbrowska 234 RECENZJE Franciszek Bujak, Wybór pism. Opracowanie, durowicz-Urbańska, t. 1-2, P W N , przedmowa, Warszawa 1976 — komentarze H. M a Edward Pietraszek 237 �6 S P I S TREŚCI Folklor robotniczej Łodzi. znawcze, Wrocław Wu Pokłosie 1976 — Andrzej C z ' e n g - e n , Małpi bunt, W a r s z a w a P h i l i p O. Nsugbe, O h a f f i a , konkursu, Polskie Towarzystwo Ludo­ Stawarz 1976 — Iwona a M a t r i l i n e a l I b o People, 239 Kabzińska-Stawarz London 1974 — . • Bogu­ sław Zydok 245 Pita Cruise O'Brien, White Society in B l a c k Africa: London 1972 — 244 Bogusław Zydok T h e F r e n c h of Senegal, 247 �СОДЕРЖАНИЕ Йонгшебю Бямбьщ Ринчен 1905—1977 — Славой Шинкевич 11 СТАТЬИ Герхард К л е с к а — Бихевиоральная аксиология Чарльса Морриса. Часть I . . . . Резюме на английском языке 15 55 Мария Франковска — Из исследований по народному религиозному синкретизму в Мексике — традиционное празднование дня поминовения усопших Ежи Славомир В а с и л е в с к и 57 — Симболика вращательного движения и ритуальной инверсии 81 Резюме на руском языке 107 Славой Шинкевич — О толковании систем родства типа Крау-Омаха 109 Резюме на английском языке 130 Анджей Возьняк — Крестьянские браки в крепостной деревне X V I I I века . . . . 133 Мирослава Д р о з д -Пясецка — Перемены отношения сельского населения кземле. Предположения и итоги исследований деревень юго-восточной Мазовии . . . . 159 Йолянта К о в а л ь с к а — Пляска как форма передачи культурных значений. Предвари­ тельные замечания 173 Лешек Х е н с е л ь — Венгерские элементы в польском фольклоре 193 ИССЛЕДОВАНИЯ И МАТЕРИАЛЫ Элеонора А. Н о в г о р о д о в а — Искусство древней Монголии и его периодизация . . 215 Мирко Б а р я к т а р о в и ч — Многочисленнейшая албанская семейнаязадруга в Югосла­ вии 223 ХРОНИКА Этнографические исследования по рабочей культуре Жирардова — Анджей Ставаж . 233 Из X Международной рабочей конференции европейских этнохореологов в Заборове под Варшавой — Гражина Домбровска 234 РЕЦЕНЗИИ Францишек Буяк, Избранные сочинения. Составление, предисловие, комментарии Г. Мадурович-Урбаньска, т. 1-2, П В Н , Варшава Í976— Эдвард Петрашек . . . 237 Фольклор рабочей Лодзи. Результаты конкурса, Польское Народоведческое общество, Вроцлав 1976 — Анджей Ставаж 239 �8 S P I S TREŚCI By Ч'енг-эн, Обезьяний бунт, Варшава 1976 — Ивона Кабзиньска-Ставаж Philip О. Nsugbe, Ohaffia, a Matrilineal Ibo People, London 1974 — Богуслав Жидок 244 . 245 Pita Cruise O'Brien, White Society in Black Africa: T h e French of Senegal, London 1972 — Богуслав Жидок 247 �TABLE OF CONTENTS Jongsziebü B i a m b y n R i n c z e n 1905-1977 — Sławoj Szynkiewicz 11 PAPERS G e r h a r d К 1 o s к a — B e h a v i o r a l A x i o l o g y of C h a r l e s M o r r i s . P a r t I . A Summary 15 in English 55 M a r i a F r a n k o w s k a — A Note on F o l k R e l i g i o u s S y n c r e t i s m i n M e x i c o — T r a d i t i o n a l C e r e m o n i e s of A l l S o u l s ' D a y Jerzy Sławomir " W a s i l e w s k i tual A _ 57 T h e Symbolism of R o t a t i o n a n d of R i ­ Inversion 81 Summary in Russian Sławoj S z y n k i e w i c z — Systems A of O n the Interpretation of t h e C r o w and Omaha Kinship Terminology Summary Andrzej 107 109 in English Woźniak — 130 Peasant Marriages under Serfdom i n t h e 18th C e n ­ tury 133 Mirosława D r o z d-P i a s e с к a — Changes pulation towards Villages of S o u t h - E a s t e r n M a z o w s z e Jolanta K o w a l s k a Contents. the Soil. Assumptions — Dance Introductory • Leszek Hensel — as a A. and Results of the R u r a l of Po­ Researches in 159 Medium of Communicating Cultural Remarks Hungarian 173 Elements in Polish Folklore STUDIES Eleonora in Attitudes N o w g o r o d o w a AND — 193 MATERIALS The Art of Ancient Mongolia and Its Periodization Mirko 215 B a r j a k t a r o v i c — T h e Most Numerous Contemporary Albanian F a m i l y Zadruga in Yugoslavia 223 CHRONICLE Ethnographical Andrzej The Investigations on W o r k i n g Culture at Żyrardów — Ethnochoreologues at 233 10th I n t e r n a t i o n a l W o r k i n g Zaborów Class Stawarz near Warsaw — Meeting Grażyna of E u r o p e a n Dąbrowska 234 REVIEWS * F r a n c i s z e k B u j a k , W y b ó r P i s m (Selected W r i t i n g s ) . E d i t e d , w i t h a n i n t r o d u c ­ tion a n d c o m m e n t s , b y H . M a d u r o w i c z - U r b a ń s k a , v o l . 1, 2; P o l i s h S c i e n ­ tific P u b l i s h e r s , W a r s z a w a 1976 — Edward Pietraszek 237 �10 S P I S TREŚCI T h e W o r k i n g C l a s s F o l k l o r e i n Łódź. A C o n t e s t R e s u l t s . P o l i s h F o l k l o r e S o ­ ciety, W r o c ł a w 1976 — Andrzej Stawarz Wu C z ' e n g - e n , M a ł p i bunt (A R e v o l t of A p e s ) , W a r s z a w a zińska-Stawarz P h i l i p O. Nsugbe, O h a f f i a , sław Zydok a M a t r i l i n e a l I b o People, Pita C r u i s e O'Brien, White Society i n B l a c k A f r i c a : London 1972 — Bogusław Zydok 1976 — Iwona London 1974 — KabBogu­ T h e F r e n c h in Senegal, � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d7e9593415de9fa126b15131ba11de05.pdf 614cc4c5d6baee6d83edcd4c10f58352 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:918 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:844 Title A name given to the resource Aneks: Spis treści "Etnografii Polskiej" I-XX: 1958-1976 / ETNOGRAFIA POLSKA 1977 t.21 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1977 t.21 z.2, s.221-277 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X I z. 2 ANEKS W 1976 roku ukazał się X X tom „Etnografii Polskiej", czasopisma wydawanego przez Zakład Etnografii Instytutu Historii K u l t u r y Mate­ rialnej Polskiej Akademii Nauk, którego redaktorem od chwili powstania jest prof, dr Witold Dynowski. Jubileusz ten stwarza dogodną okazję do podsumowania dorobku cza­ sopisma i przedstawienia zawartości wydanych dotąd tomów. Zaspokoi to potrzeby polskiego środowiska etnograficznego, a jednocześnie stanowić będzie cenną informację dla innych nauk społecznych oraz — dzięki opra­ cowaniu w dwu językach — dla zagranicznych ośrodków etnograficznych i antropologicznych. Wybór formy aneksu — prezentacja zawartości tomów w kolejności ich ukazywania się — podyktowany został jego wielofunkcyjnością. Po­ zwala ona ukazać rozwój czasopisma, ewolucję problematyki publikowa­ nych prac, zmiany zainteresowań, postaw badawczych itd., ilustrując tym samym pewien okres w historii polskiej etnografii. Przyjęty układ ma jeszcze jeden walor — nie zmusza do sztucznego rozbicia tematycznych bądź problemowych całości, jakie stanowi szereg tomów „Etnografii Pol­ skiej". Wszystkie pozycje — a w aneksie uwzględniono pełną zawartość to­ mów, łącznie z kroniką i recenzjami — opatrzone zostały ciągłą nume­ racją. Umożliwia to korzystanie również według klucza alfabetycznego, za pośrednictwem zamieszczonego na końcu indeksu autorów, gdzie przy każdym nazwisku wymienione są numery wszystkich publikacji danej osoby w „Etnografii Polskiej". Pozwalają one na bezpośrednie odszukanie prac bez względu na tom, w k t ó r y m się znajdują. Dla uzupełnienia tych wstępnych informacji dodajmy, że 20 objętych aneksem tomów wydawane było przez pierwsze 13 lat jako rocznik ( I : 1958 do X I I : 1968; w 1961 r. ukazały się dwa tomy — I V i V), nato­ miast od 1969 r. ukazują się dwa zeszyty rocznie. Wszystkie tomy zawie­ rają spis treści w językach angielskim i rosyjskim, a ponadto tomy I - I X zaopatrzone są w indeksy osobowe, tomy zaś I - I V i V I - I X w indeksy nazw geograficznych i etnicznych. �222 ANEKS S P I S TREŠCI — L I S T O F T I T L E S Т о ю I : 1958 ARTYKUŁY, STUDIA I MATERIAŁY — P A P E R S , S T U D I E S AND M A T E R I A L S 1. D o b r o w o l s k i Kazimierz, Chłopska kultura tradycyjna. Próba teoretycz­ nego zarysu na podstawie materiałów źródłowych X I X i X X w. z płd. M a ł o ­ polski (Peasant traditional culture. A n attempt at a theoretical analysis based on X l X t h and X X t h century sources in Southern Małopolska), p. 19-56 (Engl. Russ. suram.). 2. M o s z y ń s k i Kazimierz, Niektóre wytyczne dla prac Polskiego Atlasu Etno­ graficznego (Polish Ethnographic Atlas — some recommendations), p. 57-67 (Engl. Russ. summ.). 3. Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a Kazimiera, Zagadnienie opracowań tekstowych w Polskim Atlasie Etnograficznym (Texts in individual issues of the Polish Ethnographic Atlas), p. 68-71 (Engl. Russ. summ.). 4. D o b r o w o l s k i Kazimierz, Drogi rozwoju etnografii polskiej, jej obecne zadania, metody i związki z innymi naukami. Rozważania dyskusyjne (Polish ethnography, its development, present aims and relations with other disci­ plines. Reflections for discussion), p. 72-83 (Engl. Russ. summ.). 5. G ł a d y s z Mieczysław, Prace nad etnograficzną monografią Górnego ś l ą s k a (Etnographic monograph of upper Silesia), p. 85-102 (Engl. Russ. summ.). 6. S z y d ł o w s k i Jerzy, Uwagi o pierwotnym osadnictwie Siołkowic Starych (Notes on early settlement in the village Siołkowice Stare), p. 103-108. 7. Z a r ę b a Alfred, Z badań dialektologicznych w Siołkowicach Starych (Dialectological investigations in Siołkowice Stare), p. 109-116. 8. D o b r o w o l s k a Danuta, M y r c i k - M a r k o w s k a Danuta, Zróżnicowanie klasowe i zawodowe wsi Siołkowice Stare i Nowe od połowy X I X w. do 1955 r. (Class and occupational differentiation in Siołkowice Stare and Siołko­ wice Nowe from the middle of X l X t h century to 1955), p. 117-149. 9. B r o n i c z Stanisław, Rolnictwo wsi Siołkowice Stare i Nowe w X I X i X X w . (Farming in Siołkowice Stare and Siołkowice Nowe in the X l X t h and X X t h centuries), p. 150-161. 10. N i z i ń s к a Irena, Z badań nad rzemiosłem w Siołkowicach Starych (Crafts in Siołkowice Stare), p. 162-187. 11. B a z i e l i c h ó w n a Barbara, Transport i komunikacja w Siołkowicach Sta­ rych (Transport and communication in Siołkowice Stare), p. 188-195. 12. M i s i ń s k a Maria, Z badań nad flisem i łodziarstwem północno-wschodniej Opolszczyzny (Rafts and boats in the North-Eastern region of Opole), p. 196-199. 13. G ł a d y s z o w a Maria, Zarys rozwoju budownictwa ludowego w Siołkowicach Starych w X I X i X X w. (Housing in Siołkowice Stare in X l X t h the and X X t h centuries), p. 200-213. 14. D u b i e l Ludwik, Wnętrze domu chłopskiego w Siołkowicach Starych, (The interior of a peasant cottage in Siołkowice Stare), p. 214-220. 15. B r o n i c z Stanisław, Siołkowicki strój ludowy (Traditional costume from Siołkowice), p. 221-225. 16. K l i m a s z e w s k a Jadwiga, Siołkowickie obrzędy doroczne (Folk ceremo­ nies an festivities in Siołkowice), p. 226-231. 17. L i g ę z a Józef, O pracach nad folklorem muzycznym powiatu opolskiego (Folk music of the Opole district), p. 232-239. 18. K o w a l s k a - L e w i c k a Anna, Badania etnograficzne na Podhalu (Ethnog­ raphic research in the Podhale region), p. 240-256 (Engl. Russ. summ.). �ANEKS 223- 19. Z a m b r z y c k a Anna, Z badań nad rzemiosłem na Podhalu (Peasant crafts in the Podhale region), p. 257-268. 20. K l i m a s z e w s k a Jadwiga, F гу ś E w a , Materiały do rzemiosła ludowego w w o j e w ó d z t w i e kieleckim (Materials for the study of peasant crafts in the Kielce province), p. 269-275 (Engl. Russ. summ.). 21. D o b r o w o l s k a Danuta, Prace pod kierunkiem К. Dobrowolskiego. Uwagi w s t ę p n e (Research under the supervision of Professor К . Dobrowolski. Intro­ ductory remarks), p. 276-277. 22. K w a ś n i e w i c z Władysław, Badania nad rozwojem narzędzi rolniczych we wsi małopolskiej i ich rolą w przeobrażeniach gospodarczych, społecznych i kulturowych w X I X i X X w. (Farm tools and implements in Małopolska in the X I X t h and X X t h centuries), p. 278-287. 23. D o b r o w o l s k a Danuta, Górnicy salinarni w Wieliczce i ich kultura w l a ­ tach 1880-1939 (Salt-miners of Wieliczka and their life and culture 1880-1939), p. 288-314 (Engl. Russ. summ.). 24. D o b r o w o l s k a Danuta, Wczasy robotnicze w Polsce Ludowej. Kształto­ wanie się nowej kultury socjalistycznej mas pracujących. Studia i materiały (Workers' recreation in Poland), p. 315-322. 25. F r a n k o w s k a Maria, Prace nad monografią etnograficzną Wielkopolski (Ethnographic monograph of Wielkopolska), p. 323-343 (Engl. Russ. summ.). 26. Z n a m i e r o w s k a - P r ü f f e r o w a Maria, Z działalności Zespołu Etno­ graficznego I H K M P A N w Toruniu (Ethnographic Centre at Toruń), p. 344347 (Engl. Russ. summ.). 27. F r y c z o w a Maria, Z badań nad budownictwem ludowym na Kujawach (Village housing in Kujawy), p. 348-350. 28. Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a Kazimiera, Prace Zespołu Etnograficznego w Łodzi za lata 1954-1955 (Ethnographic Centre at Łódź 1954-1955), p. 351-356 (Engl, region), p. 357-360. 29. K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a Bronisława, Z badań nad pasterstwem i ho­ dowlą na Podhalu (Animal farming and pasture economy in the Podhale region), p. 357-360. 30. M i s i ń s к a Maria, Z badań nad tkactwem we wsi Rzeczycy w pow. rawsko-mazowieckim (Weaving in the village of Rzeczyca, distr. R a w a Mazo­ wiecka), p. 361-362. 31. M i s i ń s k a Maria, Z badań nad flisem na Pilicy (Rafting on the river Pilica), p. 363. 32. B i e r n a c k a Maria, Kamieńczyk nad Bugiem — osada flisacka, od końca wieku X I X do p o ł o w y X X w. (Kamieńczyk on the river Bug, a settlement of raftsmen), p. 364-366. K R O N I K A — CHRONICLE 33. Prof, dr Bożena Stelmachowska (In memory of Prof, dr Bożena Stelmachow­ ska) — Anna Kutrzeba-Pojnarowa, p. 267-269. 34. Dział I V [Etnografii] Instytutu Historii Kultury Materialnej Polskiej A k a ­ demii Nauk (Section I V [Ethnography] of the Institute of the History of Material Culture, Polish Academy of Sciences) — Wiíořd Dynowski, p. 370380. 35. Prace nad Polskim Atlasem Etnograficznym w latach 1953-1955 z Zakładu Etnografii I H K M P A N we Wrocławiu (Report on work on the Polish Ethnog­ raphic Atlas) — Zofia Staszczakówna, p. 380-385. 36. Konferencja Polskiego Atlasu Etnograficznego (The conference on the Polish- �ANEKS Ethnographic Atlas) — Anna Kutrzeba-Pojnarowa, Zofia Szyfelbejn, p. 386404. 37. Konferencja sprawozdawczo-planująca Działu I V Etnografii Instytutu Historii Kultury Materialnej P A N i Centralnego Zarządu Muzeów i Ochrony Zabyt­ k ó w (Reporting and planning conference of Section I V of the Institute of the History of Material Culture) — Zofia Szyfelbejn, p. 404-410. 38. Etnograficzna Konferencja Metodologiczna, K r a k ó w 23 I V 1956 (Ethnographic conference on methodology) — Edward Pietraszek, p. 410-431 Tom I I : 1959 ARTYKUŁY, STUDIA I MATERIAŁY — PAPERS, STUDIES A N D M A T E R I A L S 39. M o s z y ń s k i Kazimierz, Kazimierz Nitsch (In memory of Kazimierz Nitsch), p. 15-17. 40. K u t r z e b a - P o j n a r o w a Anna, Organizacja pracy etnograficznej w Pol­ sce. Instytucje i wydawnictwa naukowe (The organization of ethnographic work in Poland. Scientific institutions and publications), p. 19-58, (Engl. Russ. summ.). •41. K l i m a s z e w s k a Jadwiga, K u t r z e b a - P o j n a r o w a Anna, Działal­ ność uniwersyteckich katedr etnografii w Polsce w latach 1945-1956 (Univer­ sity chairs of ethnography in Poland 1945-1956), p. 59-107 (Engl. Russ. summ.). •42. G l a d y s z Mieczysław, Działalność naukowa etnograficznych placówek mu­ zealnych w okresie powojennym (Scientific activities of ethnographic muse­ ums since after the last war), p. 109-138 (Engl. Russ. summ.). •43. N a s z Adolf, Prace naukowo-badawcze i wydawnicze Polskiego Towarzy­ stwa Ludoznawczego w ostatnim dziesięcioleciu (Research work and publica­ tions of the Polish Ethnographical Society P T L ) , p. 139-144 (Engl. Russ. summ.). 44. W a l a w e n d e r Antoni, Zwyczaje i udziały spadkowe chłopów we wsi Kargowa pow. kościańskiego w Wielkopolsce w pierwszej p o ł o w i e X V I I w. (Inheritance and transfer of property usage in the village Kargowa during the first half of the X V I I t h century), p. 145-156 (Engl. Russ. summ.). 45. A d a m u s Krystyna, Monografie wsi w Polsce. Przegląd problematyki ba­ dawczej (Village monographs in Poland. Critical review of research problems), p. 157-204 (Engl. Russ. summ.). 46. K u t r z e b a - P o j n a r o w a Anna, Prace nad monografią etnograficzną K u r ­ piowskiej Puszczy Zielonej (The ethnographic monograph of the Kurpie reg­ ion — Puszcza Zielona), p. 205-225 (Engl. Russ, summ.). •47. D a m r o s z Jerzy, Prace nad bibliografią i historią badań etnograficznych Kurpiowszczyzny (Ethnographic bibliography of the Kurpie region), p. 226-231. 48. S z y f e l b e j n Zofia, Chłopska gospodarka rolna terenu Puszczy Zielonej od uwłaszczenia do chwili obecnej (Agriculture of the Puszcza Zielona region from enfranchisement to the present times), p. 232-240. 49. B i e r n a c k a Maria, Gospodarka hodowlano-pasterska w Puszczy Zielonej od końca X I X ; w. do lat pięćdziesiątych X X w. (Animal breeding in the P u ­ szcza Zielona region), p. 241-246. .50. O l ę d z k i Jacek, Materiały do wybranych tradycyjnych zajęć pozarolni­ czych na Kurpiowszczyźnie (Some traditional nonagricultural occupations in the Kurpie region), p. 247-254. 51. A d a m u s Krystyna, Tradycyjna obróbka drewna na Kurpiowszczyźnie (Tra­ ditional techniques of wood working in the Kurpie region), p. 255-259. .'52. P o k r o p e k Marian, Budownictwo ludowe na obszarze kurpiowskiej Puszczy �ANEKS 53. 54. 55. 56. 57. 58. 59. 60. 61. 62. 63. 64. 65. 66. 67. 68. 15 225 Zielone] od p o ł o w y X I X w i e k u do c h w i l i obecnej (Folk architecture i n the K u r p i e region of the Puszcza Zielona region), p. 260-267. Z a g ó r n a Barbara, K u r p i o w s k i s t r ó j ludowy Puszczy Zielonej (Kurpie folk costumes i n the Puszcza Zielona region), p. 268-273. S z w e n g r u b L i i i M a r i a , K s z t a ł t o w a n i e się k u l t u r y dnia codziennego w s p ó ł ­ czesnej wsi k u r p i o w s k i e j (Processes occuring i n the mode of everyday life i n the K u r p i e region), p . 274-276. J u d e n к o Konstanty, Zagadnienie ś w i a d o m o ś c i grupowej m i e s z k a ń c ó w K u r ­ piowskiej Puszczy Zielonej (Problems of group consciousness of the K u r p i e population i n the Puszcza Zielona region), p. 277-281. S z y f e r Anna, N i e k t ó r e wnioski z m a t e r i a ł ó w j ę z y k o w y c h (Some conclu­ sions from linguistic studies), p. 282-287. D у n o w s k i W i t o l d , Wieś i miasto w pracach Z a k ł a d u Etnografii U n i w e r ­ sytetu Warszawskiego (Country and t o w n i n the works of the Chair of Ethnography of the Warszawa University), p. 288-290 (Engl. Russ. summ.). Paprocka Wanda, Plecionkarstwo na terenach podwarszawskich od k o ń ­ ca X I X w . do c h w i l i obecnej (Basketry i n the Warszawa region from the end of the X l X t h century t i l l the present times), p. 291-295. G e r l a c h Alicja, Garncarstwo ludowe okolic podwarszawskich (Folk pot­ tery i n the Warszawa region), p. 296-302. Brzeska Wanda, K u l t u r a ludowa Ziem Zachodnich w powojennych p r a ­ cach naukowych prof, dr Bożeny Stelmachowskiej (Folk culture of Western Provinces i n post-war investigations of professor Bożena Stelmachowska), p. 303-309 (Engl. Russ. summ.). Kwaśniewicz W ł a d y s ł a w , R o z w ó j w n ę t r z a domu chłopskiego w ziemi krakowskiej w latach 1880-1956 (Changes of interior of peasant cottages i n the Southern Poland between 1880 and 1956), p. 310-328 (Engl. Russ. summ.). K o t u l a Franciszek, Bartniczy r ó d S u d o ł ó w (Beekeeping traditions of the S u d o ł clan), p. 329-340 (Engl. Russ. summ.). G a 1 a s__PJoj£^-Gńrale z Podhala w Lubomierzu nad S t r a d o m k ą (Mountaineer settlers f r o m Podhale i n the village Lubomierz" on the r i v e r Stradomka), p. 341-360 (Engl. Russ. summ.). W ę g r z y n o w i c z Leopold, Prace i poszukiwania etnograficzne w powiecie l i m a n o w s k i m (Ethnographic investigations i n the L i m a n o w a district), p. 361371 (Engl. Russ. summ.). B i a ł y Zbigniew, L u d o w a wiedza o drzewach i drewnie w n i e k t ó r y c h re­ gionach Polski (Folk knowledge of trees and t i m b e r various parts i n Poland), p. 372-400, (Engl. Russ. summ.). P i a ś с i к Franciszek, P o w o ł a n i e Centralnego O ś r o d k a Informacyjnego do spraw inwentaryzacji budownictwa i architektury ludowej (The creation of the Chief I n f o r m a t i o n Centre concerning the invetory surveys of folk archi­ tecture), p. 401-403 (Engl. Russ. summ.). C y w i ń s k a Izabela, M a t e r i a ł y inwentaryzacyjne do budownictwa i archi- • t e k t u r y ludowej zgromadzone przy Katedrze A r c h i t e k t u r y i Planowania Wsi Politechniki Warszawskiej (Inventory archiv of folk architecture at the Chair of R u r a l Architecture and Planning, Polytechnic of Warszawa), p. 404-405. Grabski W ł a d y s ł a w , Sprawozdanie K a t e d r y H i s t o r i i A r c h i t e k t u r y P o l ­ skiej W y d z i a ł u A r c h i t e k t u r y P o l i t e c h n i k i K r a k o w s k i e j z prac inwentaryza­ cyjnych i naukowo-badawczych nad polskim b u d o w n i c t w e m l u d o w y m ( I n ­ ventory surveys and researches on Polish folk architecture carried out by the Chair of the H i s t o r y of Architecture i n Poland, Polytechnic of K r a k ó w ) , p. 406-409. — Etnografia Polska, XXI/2 �226 ANEKS 69. O l s z o w y Barbara, Prace nad inwentaryzacją budownictwa ludowego. S p r a ­ wozdanie z badań Zakładu Etnografii S ł o w i a n U . J . (Inventory survays of folk architecture, investigations at the Chair of Slav Ethnography, Jagiellonian University, Kraków), p. 410-415. K R O N I K A — CHRONICLE 70. Konferencja etnografów czechosłowackich poświęcona badaniom nad ż y c i e m i kulturą klasy robotniczej, Smolenice к. B r a t y s ł a w y 22-24X 1956 (Conference of Czecho-Slovak ethnographers on researches on the life and culture of the working class) — Danuta Dobrowolska, p. 417-420. 71. Ze Zjazdu Antropologów Polskich (The Meeting of Polish Anthropologists) — Zofia Szromba, p, 420-422. 72. Materiały etnograficzne w pracach historyków kultury materialnej (Ethnog­ raphic materials in researches on the history of material culture) — Wanda Paprocka, p. 423-424. 73. Tradycja pracy etnograficznej k ó ł krajoznawczych młodzieży szkolnej (Ethnog­ raphic activities of school tourist societies) — Leopold Węgrzynowicz, p. 424429. 74. Etnografia w pracach Krajowego Związku Spółdzielni Przemysłu Ludowego i Artystycznego „CPLiA" (Ethnography at the Association of Cooperatives of Folk and Artistic Handicraft „CPLiA") — Barbara Zagórna, p. 429-433. 75. Informacja o powstaniu i działalności Polskiego Towarzystwa F i l m u Etno­ graficznego (On the need of setting up a Polish Society of Ethnographic Films) — Anna Jankowska, Zofia Szyfelbejn, p. 433-437. RECENZJE — REVIEWS 76. Badania nad kulturą robotniczą we współczesnej etnografii czechosłowackiej (Researches on the culture of the working class in contemporary Czecho­ slovak ethnography) — Danuta Dobrowolska, p. 439-457. 77. K i l k a uwag na marginesie monografii problemowej: Banická dedina Z a k a rovce, S l o v e n s k á Akademia Vied, Sekcia Spoločenských Vied, pod red. dr. Jana Mjartana, Práce Národopisného Ú s t a v u Slovenskiej Akademie Vied, Zv. 1, Bratislava 1956 (Notes on the monographic symposium: Banická dědina Ž a karovce) — Bronisława Jaworska, p. 457-459. 78. Etienne Juillard, L a vie rurale dans la plaine de Basse-Alsace. Essai de géographie sociále. Publications de la Faculté des Lettres de 1'Université de Strasbourg, fase. 123, Paris 1953 — Antoni Stojak, p. 459-463. 79. Monografie wsi we współczesnej socjologii niemieckiej (Monographs of rural districts in contemporary German sociology) — Lili Maria Szwengrub, p. 463465. 80. „Kwartalnik Historyczny'*, 1956 — Edward Pietraszek, p. 465-468. 81. „Przemysł Ludowy i Artystyczny", 1956, z. 1-3 — Wanda Paprocka, p. 469-472. 82. Wznowienie krajoznawczego czasopisma „Ziemia" (The renewed publication of the ethnographic periodic Ziemia), — Zofia Szromba, p. 472-473. 83. K e r n Fritz, Der Beginn der Weltgeschichte, Bern 1953 — Edward Pietraszek, p. 473-479. �ANEKS 227 Tom I I I : 1960 ARTYKUŁY, STUDIA I MATERIAŁY — P A P E R S , S T U D I E S AND M A T E R I A L S 84. G ł a d y s z Mieczysław, Kazimierz Moszyński 5 I I I 1887 — 30 I I I . 1959 (In • memory of Kazimierz Moszyński 5 I I I 1887 — 30 I I I . 1959) p. 13-30 (Engl. summ.). 85. M o s z y ń s k a Barbara, Bibliografia prac Kazimierza Moszyńskiego (Bibliog­ raphy of Kazimierz Moszynski's works), p. 31-40. 86. A n t o n i e w i c z Włodzimierz, Naskalne wyobrażenia w o z ó w z końmi w pół­ nocnej Afryce i na Saharze (Horse and cart pictorial reck representations in North Africa and in the Sahara), p. 41-77 (French summ.). 87. B r a t a n i c Branimir, Několiko napomena o techničkoj konstrukciji starog slavenskog pluga (On technical construction of the ancient Slavic plough), p. 78-120 (Engl. summ.). 88. В r o n i с z Stanisław, Pług o konstrukcji rylcowej na Śląsku Opolskim (Speci­ men of old plough found in the Opole district), p. 121-124 (Engl. summ.). 89. E r i X o n Sigurd, Der Wechsel von Wohnorten in Verbindung mit alten, primitiven Nahrungsverhaltnissen in Schweden (The change of the place of habitation and old primitive food relations in Sweden), p. 125-137 (Russ. summ.). 90. G a n s i n i e с Ryszard, Dożynki w starożytności klasycznej (Harvest festivals of classical antiquity), p. 138-148 (Engl. summ.). 91. G a n s i n i e c Zofia, Białka (The woman — „Białka"), p. 149-158 (Engl, summ.). 92. G a v a z z i Milován, Zapadno-panonski slavenski pojas u davnini (The ap­ pearance of the West Pannonian Slavs in the past), p. 159-171 (French sum.). 93. G r a b o w s k i Tadeusz S., Z badań nad macedońską twórczością ludową (Studies on folk art of Macedonia), p. 172-208 (French summ.). 94. H a l t s o n e n Sulo, Einiges über Gebiet und Aufgaben der finnischen Ethno­ graphic (Some interests and tasks of Finnish Ethnography), p. 209-217 (Russ. summ.). 95. H e j n o s z Wojciech, Zagadnienie gospodarki żarowej w Polsce średniowiecz­ nej (Forest burning cultivation in early medieval Poland), p. 218-229 (German summ.). 96. H o r á k Jiří, Ludvík K u b a a polská lidová píseň (Ludwik Kuba and the Polish folk song), p. 230-244 (Engl. summ.). 97. K o s c h m i e d e r Erwin, Sopila. Instrument daty muzyki ludowej na wyspie K r k u (Sopila —a blowing folk musical instrument on the K r k Island), p. 245256 (German summ.). 98. K o s t r z e w s k i Józef, Haczyki do w ę d k i z b ł y s k a w k ą (Fish-hooks with spinners), p. 257-264 (Engl. summ.). 99. K u t r z e b a - P o j n a r o w a Anna, O nowy podręcznik etnografii Polski (A new textbook of Polish ethnography), p. 265-278 (French summ.). 100. L i g ę z a Józef, Uwagi o etnograficznych badaniach folkloru muzycznego (On ethnographic study of musical folklore), p. 279-293 (French summ.). 101. M j a r t a n Ján, Príspevok к v ý s k u m u 1'udového včelárstva na Hornej Nitre, Slovensko, C S R S (Some details of popular apiculture in the Horna Nitra Region, Slovakia, CSRS), p. 294-308 (Engl. summ.). 102. N a s z Adolf, Narzędzia żniwne w Polsce (Harvest implements in Poland), p. 309-328 (Engl. summ.). 103. R e i n f u s s Roman, Piece do w y p a ł u naczyń w polskim garncarstwie ludo­ wym (Potters' ovens in Polish folk pottery), p. 329-350 (French summ.). �228 A N E K S 104. S ł a w s k i Franciszek, O dwóch słowiańskich terminach z zakresu budow­ nictwa (Two items of Slavic building terminology), p. 351-354 (French summ.). 105. T a s z y c k i Witold, Słowiańskie metronimiczne nazwy miejscowe (Slavic metroniminal place names), p. 355-365 (French summ.). 106. [ T o k a r i e w S. А.] Токарев С. А., К вопросу о методике изучения термино­ логии родства (Kinship terminology — some methodological problems), p. 366374 (Engl. summ.). 107. U r b a ń c z y k Stanisław, Słownik staropolski jako źródło etnograficzne (Ąn Old Polish Dictionary as ethnographic source), p. 375-385 (French summ.). 108. V á c l a v í k Antonín, Od práce k lidovému obřadu a k lidovému uměni (From work to popular usages and folk art), p. 386-407 (Engl. summ.). 109. [ W a k a r e l s k i Christo] Вакарелски Христо, Следи на еднополната земеделска система у Българите (Traces of the one-field system of cultivation in Bulgaria), p. 408-420 (Engl. summ.). 110. W ę g r z y n o w i c z Leopold, Fedorki (Fedorki — the Christmas puppet show), p. 421-425 (French summ.). 111. Z n a m i e r o w s k a - P r ü f f e r o w a Maria, Materiały dotyczące obrzędowoś­ ci Karaimów Wileńszczyzny (Material on ceremonial life of the Karaims), p. 426-432 (French summ.). Tom I V : 1961 ARTYKUŁY, STUDIA I MATERIAŁY — PAPERS, STUDIES A N D M A T E R I A L S 112. D o b r o w o l s k i Kazimierz, Studia nad teorią kultury ludowej (Studies on the theory of folk culture), p. 15-92 (Engl. summ.). 113. D e m b i ń s k a Maria, Z badań nad konsumpcją żywnościową w Polsce śred­ niowiecznej (Food consumption in Medieval Poland), p. 93-107 (Russ. summ.). 114. K l i m a s z e w s k a Jadwiga, Zakazy magiczne związane z rokiem_pbrzędowym w Polsce (Magical prohibitions connected with the traditional ceremo­ nial year in Poland), p. 109-140 (Engl. summ.). 115. A r m o n Witold, Polski badacz J a k u t ó w — Mikołaj Witaszewski (Mikołaj Witaszewski — Polish explorer of the Jakuts), p. 141-152 (Russ. summ.). 116. K u t r z e b a - P o j n a r o w a Anna, Atlas kultury ludowej Polski jako jedna z form pracy etnograficznej (The Atlas of the Polish Folk Culture as one of the forms of ethnographic research work), p. 153-171 (German summ.). 117. F r a n k o w s k a Maria, Zwierzęta w gospodarce, wierzeniach i zwyczajach Indian Peru X V I i X V I I w. w świetle kroniki Felipe Guarnan Poma de Ayala (Animals in the economy, beliefs and customs of the Indians in Peru of the 16th and 17th cent, in the light of the diary of Felipe Guarnan Poma de Ayala), p. 173-206 (French summ.). 118. S ą g a j ł ł o - K a c z a n o w s k a Maria, Barwniki u ż y w a n e w Polsce do k r a ­ szenia jajek w X I X i X X wieku (Dye-stuffs for decorating egg used in Poland in the 19th and 20th cent.), p. 207-233 (Russ. summ.). 119. J e ż - J a r e c k i Władysław, Materiały do ludowego łowiectwa w Polsce (Methods of folk hunting in Poland), p. 236-249 (Russ. summ.). 120. P a w ł o w s k a Jadwiga, Sposoby przesuszania zbóż w Polsce (Grain drying (Methods of folk hunting in Poland), p. 236-249 (Russ. summ.). 121. B i e r n a c k a Maria, Z badań nad współdziałaniem gromadzkim we wsi Potakówka, pow. jasielskiego (Economic cooperation on a community basis in the Village of Potakówka, distr. Jasło), p. 261-275 (French summ.). �229 A N E K S 122. W i e l o w i e j s k i Jerzy, Obróbka drewna na Śląsku u schyłku starożyt­ ności — w okresie późnolateńskim i rzymskim (Early wood working in Silesia — Late L a Тёпе and Roman Period), p. 277-298 (German summ.). 123. G ł a d y s z Mieczysław, Z monograficznych badań wsi śląskich w latach 1958-1959 (Field studies in Silesiaii villages in 1958-1959), p. 299-303. 124. K w a ś n i e w i e ż o w a Krystyna, K w a ś n i e w i c z Władysław, Błotnica Strzelecka i Centawa (The villages Błotnica Strzelecka and Centawa), p. 304315. 125. S z r o m b a Zofia, Wieś Dzierżysławice (The village Dzierżysławice), p. 316322. 126. Z a m b r z y c k a - K u n a c h o w i c z Anna, Wieś Owsiszcze (The village Owsiszcze), p. 323-331, K R O N I K A I R E C E N Z J E — CHRONICLE, R E V I E W S A N D SURVEYS 127. Prof, dr Antonín Václavík 12 V I I 1891 — 4 X I I 1959 (In memory oí Prof. dr Antonín Václavík) — Richard Jeřábek, p. 333-339. 128. Konferencja w sprawie utworzenia Międzynarodowej Komisji Badań Kultury Ludowej w Karpatach (Folk-Culture of the Carpathians: an international research project. Preliminary conference held in Cracow on 1959) — Mie­ czysław Gładysz, p. 339-343. 129. Z działalności naukowo-badawczej i dydaktycznej w zakresie tańca ludowego w Polsce w latach 1945-1959 (The folk dance in Poland: research and practi­ cal teaching 1945-1959) — Jacek Tomasik, p. 343-349. 130. Rudolf H. Nocoń, Dzieje, kultura i upadek Inków. Prace Etnologiczne P T L , t. V, Wrocław 1958 — Anna Kowalska-Lewicka, p. 349-353. 131. Działalność Instytutu Etnograficznego i Muzeum przy Bułgarskiej Akademii Nauk w Sofii w 1958 i 1959 r. (Activities of the Ethnographic Institute and Museum, Bulgarian Academy of Sciences in Sofia 1958 and 1959) — Christo Wakarelski, p. 353-359. 132. Początki kartograficznego opracowania kultury ludowej w Czechach (Report on the recently started cartographic study of folk culture in Czechoslovakia) — Drahomíra Stránská, p. 359-360. 133. „Československá Ethnografie", R. 1-7: 1953-1959, Praga, wyd. Czechosłowackiej Akademii Nauk — Zofia Szromba, p. 360-366. 134. „Slovenský Národopis", R. 17: 1953-1959 — Anna Zambrzycka-Kunachowicz, p. 366-371. 135. Etnologia w Jugosławii w latach 1958 i 1959 (Ethnology in Yugoslavia in 1958 and 1959), — Palošija Djurdjica, p. 372-376. 136. „Zbornik za Narodni Život i Običaje Južnih Slavena", R. 35-39: 1951-1957. Zagreb — Irena Nizińska, p. 376-383. 137. Etnografia łużycka w 1959 roku (Lusatian ethnography in 1959) — Pavol Nedo, p. 383-385. 138. Z działalności Instytutu Niemieckiej Etnografii przy Niemieckiej Akademii Nauk w Berlinie (Activities of the Institute of German Ethnography, Ger­ man Academy of Sciences in Berlin) — Doris Stockmann, p. 385-391. 139. Agrarethnographie. Vortrage der Berliner Tagung vom 29. Sept. bis 1. Okt. 1955, Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin, Veróffentlichungen des Instituís fur Deutsche Volkskunde, Band 13, Akademie — Verlag Berlin 1957 — Stanisław Bronicz, p. 391-394. 140. Pierwsza monografia rumuńska o języku tracko-dackim: I . I . Russu, Limba traco-dacilor, Editure Academiei Republicii Populare Romíne, Bucuresti 1959 — JVtcolae Dunáre, Bronisława Kopczyńska-Jaworska, p. 394-396. �230 ANEKS 141. Najważniejsze osiągnięcia etnografów węgierskich w 1959 roku (Hungarian ethnography in 1959) — Jeno Bambas, p. 397-403. 142. Z działalności Instytutu Etnografii im. N. N. Mikłucho-Makłaja Akademii Nauk Z S R R w 1959 roku (Activities of the N. N. Mikłucho-Makłaj Institute of Ethnography, Soviet Academy of Sciences in 1959) — Olga Ganckaja, p. 403-410. 143. „Советская Этнографиа", 1946-1959 — Edward Pietraszek, p. 410-419. 144. Wieś Wiriatino w przeszłości i teraźniejszości, pr. zbiór, pod red. P. I . K u s z niera, Moskwa 1959, Trudy Instituía Etnografii im. N. N. Mikłucho-Makłaja, t. 41 — Krystyna Adamus, p. 419-422. 145. Międzynarodowe pismo antropologiczne: Current Anthropology — Andrzej Waligórski, p. 422-423. 146. Etnograficzne antologie: M. Mead, N. Calas, Primitive Heritage. A n Anthro­ pological Anthology, Random House, New York 1953; E . A. Hoebbel, J . D. Jennings, E . R. Smith, Readings in Anthropology, Mc G r a w - H i l l Book Com­ pany, New York—Toronto—London 1955 — Leszek Dzięgiel, p. 424-425. 147. Harry L . Shapiro, Aspects of Culture, Rutgers University Press, New Bruns­ wick, Brown and Haley Series No 4, New Jersey 1956 — Krystyna Małkow­ ska, p. 425-427. 148. Jacques Berque, Histoire sociále d'un village égyptien au X X m e siěcle, Paris 1957, Mouton and Co L a Haye — Anna Damrosz, p. 427-429. 149. Peter A. Munch, A Study of Cultural Change. Rural — Urban Conflicts in Norway, H . Aschehoug and Co. (W. Nygaard), Oslo 1956 — Antoni Stojak, p. 429-431. é Tom V : 1961 ARTYKUŁY, STUDIA I MATERIAŁY — P A P E R S , S T U D I E S AND M A T E R I A L S 150. D o b r o w o l s k i Kazimierz, Uwagi o znaczeniu badań nad kulturą ludową w Karpatach Północnych (On the significance of the Study of folk culture of the Northern Carpathians), p. 15-27 (Engl. summ.). 151. J a m k a Rudolf, O roli Karpat w pradziejach i wczesnym średniowieczu (The role of the Carpathians in prehistory and in the early Middle Ages), p. 29-48 (French summ.). 152. Z b o r o w s k i Juliusz, Z badań nad etnograficzną wartością u t w o r ó w Se­ weryna Goszczyńskiego (The ethnographic value of the literary work of Se­ weryn Goszczyński), p. 49-61 (French summ.). 153. R e i n f u s s Roman, Stan i problematyka badań nad kulturą ludową Ł e m kowszczyzny (The folk culture of the Łemki district — the present state of research and some problems involved), p. 63-69 (French summ.). 154. V 1 a d u t i u Ion, Об узученми пастушеской жизни в Румунии (A study of pastoral life in Romania), p. 71-84 (French summ.). 155. Š t i k a Jaroslav, Salašnictví na moravském Valašsku ve světle literárních pramenu do poloviny 19. století (Transhumance in the Moravian Walaehia in the Light of published sources till the middle of the X l X t h century), p. 8595 (French summ.). 156. E r i x o n Sigurd, Seasonal dwelling places (Osadnictwo sezonowe) p. 97-100 (Polish summ.). 157. K o w a l s k a - L e w i e k a Anna, Gospodarka i trzebież żarowa w K a r p a ­ tach polskich w X I X i X X wieku. Uprawa krzycy (Forest and field clearance �ANEKS 158. 159. 160. 161. 162. 163. 164. 165. 231 by burning in the Polish Carpathians in the X l X t h and X X t h centuries. The cultivation of krzyca — variety of rye), p. 101-116 (French summ.). Z a m b r z y c k a - K u n a c h o w i c z Anna, Współczesne sposoby nabywania umiejętności w rzemiośle wiejskim na Podhalu w latach 1945 — 1960 (Modern methods of learning and acquiring skill in the cottage industries of Podhale), p. 117-134 (French summ.). J о s t o w a Wanda, Z zagadnień budownictwa podhalańskiego (A note on the Podhale house building), p. 135-161 (French summ.). P о 1 o n e с Andrej, Slovenské opasky a iné remenné oděvné súčiastky (Slo­ vak broad belts and other leather dress additions), p. 163-196 (Engl. summ.). Kopczyńska-Jaworska Bronisława, Owcze sery zdobione z Karpat (Ornamented sheep milk cheeses from the Carpathian region), p. 197-226 (French summ.). Kopczyńska-Jaworska Bronisława, Wędrówki pasterskie w Beski­ dzie Śląskim (Seasonal pastoral migrations in the Silesian Beskid), p. 227-231 (French summ.). M i s i ń s к a Maria, S p ł a w drewna w Karpatach i na Podkarpaciu w drugiej p o ł o w i e X I X i w wieku X X (Timber-floating in the Carpathian and SubCarpathian region in the second half of the X l X t h and X X t h centuries), p. 232-259 (French summ.). J e ř á b e k Ryszard, Przyczynek do studiów nad flisactwem i żeglugą w za­ chodniej Galicji na początku X I X w. (A note on the river transport in western Galicia in the early X l X t h century), p. 260-276 (French summ.). S z u r m i a k - B o g u c k a Aleksandra, B o g u c k i Kazimierz, Stan badań nad folklorem muzycznym i tanecznym na terenie Polskich Karpat (The state of research on musical and dance folklore of the Polish Carpathians), p. 277-288 (Engl. summ.). K R O N I K A — CHRONICLE 166. Jiří Horák. W 75 rocznicę urodzin (Jiří Horák, in 75 annuary of birthday) — Emanuel Baláš, p. 289-292. 167. Stan i rozwój nauk etnologicznych i muzealnictwa etnograficznego w Izraelu (Anthropological studies and museums in Israel. The present state and pros­ pects of development) — Giza Frenklowa, p. 292-304. 168. Z działalności Instytutu Etnografii i Folkloru Czechosłowackiej Akademii Nauk za rok 1959 (The Institute of Ethnography and Folklore of the Czechoslovak Academy of Sciences. Report of activities in 1959) — Jiří Horák, p. 305-312. 169. Prace z zakresu hodowli bydła i pasterstwa w południowo-wschodniej Euro­ pie (Studies in cattle breeding and pastoral husbandry in South-Eastern E u ­ rope) — László Folates, p. 312-314. 170. Powojenna działalność etnograficzna w Rumunii ze szczególnym uwzględnie­ niem badań życia pasterskiego (Postwar ethnographic work in Romania with particular emphasis on pastoralism) — Nicolae Dunáre, p. 314-329. 171. Badania karpackie Zakładu Etnografii U.Ł. oraz Zespołu Etnograficznego I H K M P A N w Łodzi (Carpathian studies of the Dept. of Ethnography, Univ. of Łódź and of the Ethnographic Group of I H K M P A N in Łódź) — Bronisława Kopczyńska-Jaworska, p. 329-331. 172. Etnograficzne badania terenowe w Karpatach Zachodnich prowadzone w 1960 r. przez Katedrę Etnografii Ogólnej i Socjologii U . J . (Ethnographic field studies in the Western Carpathians conducted by the Dept. of General Ethnographv �232 173. 174. 175. 176. 177.. 178. 179. 180. 181. 182. 183. ANEKS and Sociology of the Univ. of Cracow in 1960) — Władysław Kwaśniewicz, p. 332. Prace Zakładu Etnografii Słowian U.J. na terenie Karpat (Ethnographic research in the Carpathian region — Dept. of Slavonic Ethnography, Univ. of Cracow) — Małgorzata Matušek, p. 332-335. Materiały do kultury pasterskiej Karpat w T r a n s y l w a ń s k i m Muzeum Etno­ graficznym w Cluj (Materials for the Carpathian pastoralism in the T r a n sylvanian Ethnographical Museum at Cluj) — Valeriu Butura, p. 335-341. Karpacka kultura ludowa w praskich zbiorach etnograficznych (Carpathian folk culture in the Prague Ethnographical Collections) — Helena Johnová, p. 341-354. Z działalności Muzeum Tatrzańskiego im. Т. Chałubińskiego w Zakopanem (The Chałubiński Tatra Museum at Zakopane. Report on activities) — Juliusz Zborowski, p. 354-359. Z działalności Muzeum im. W. Orkana w Rabce (The Orkan Museum at Rabka. Activities) — Jan Bujak, p. 359-361. Zbiory z Karpat i Podkarpacia w Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w War­ szawie (Carpathian collections in the Warsaw Museum of Folk Culture and Folk Art) — Barbara Kaznowska-Jarecka, p. 362. Z działalności naukowo-badawczej na terenie Karpat i Podkarpacia Zespołu Etnograficznego Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi (Car­ pathian researches of the Ethnographic Group of the Archaeological and Ethnographical Museum in Łódź) — Maria Misińska, p. 362-367. Badania archeologiczne w Karpatach (Archaeological investigations in the Carpathians) •— Rudolf Jamka, 367-371. Uwagi o stanie badań nad starszą epoką kamienną w Karpatach (Observa­ tions on the paleolithic in the Carpathians) — Janusz К. Kozłowski, p. 371378. Leopold Węgrzynowicz 19 I X 1881-11 V I I I 1960 (In memory of Leopold W ę ­ grzynowicz) —• Mieczysław Cładysz, p. 378-383; Janina Krajewska 1 X I I 1901-11 X I 1960 (In memory of Janina Krajewska) — Piotr Dekoivski, p. 384-386. RECENZJE — REVIEWS 184. Zagadnienia kultury ludowej terenu Karpat w czasopiśmie krajoznawczym „Wierchy" 1923-1959 (Carpathian folk culture problems in the Tatra magazine „Wierchy") — Maria Lechowska-Bujak, p. 387-392. 185. „Gronie", R. 1—2: 1938-1939 (Regional periodical „Gronie") — Anna Zambrzycka-Kunachowicz, p. 393-395. 186. Acta Archaeologica Carpathica, t. 1: 1958 z. 1 — Anna Kowalska-Lewicka, p. 395-398. 187. Rudolf Śmiałowski, Architektura i budownictwo pasterskie w Tatrach Pol­ skich, K r a k ó w 1959 — Maria Gładyszowa, 398-400. 188. Pasterstwo w Słowenii (Pastoralism in Slovenia) — Bronisława KopczyńskaJaworska, p. 400-404. 189. I . I. Russu, Din trecutul pástoritului rominesc. Anuarul Muzeului Etnografie al Transilvaniei pe anii 1957 si 1959, C l u j 1958, p. 135-156 — Nicolae Dunáre, p. 404-405. 190. Nicolae Dunáre, Problema cercetarii etnografice a pástoritului. Studii si сегcetari de istorie, t. 7: 1956 p. 173-179 —• BTonislaíoa Kopczyńska-Jaworska, p. 405-406. �233 ANEKS 191. László Nagy Czirok, Pásztorélet a Kiskunságon, Budapest 1959 — Tomás Hofer, p. 406-408. 192. Adamson Hoebel E . , The law of primitive Man. A study in comparative legal dynamice. Cambridge 1954 — Franciszek Studnicki, p. 408-411. Tom ARTYKUŁY, STUDIA I MATERIAŁY V I : 1962 — PAPERS, STUDIES A N D M A T E R I A L S 193. G ł a d y s z Mieczysław, Zarys planu działalności i organizacji Międzynaro­ dowej Komisji do Badania Kultury Ludowej w Karpatach (International Commission for Cultural Research in the Carpathian Mountains. Plans and activities 1960-1962), p. 15-40 (Russ. summ.). 194. B i e r n a c k a Maria, Dawne oraz współczesne formy organizacji pasterstwa w Bieszczadach (Old and modern organization of sheep farming in the Biesz­ czady Region), p. 41-62 (Russ. summ.). 195. L e w i c k i Tadeusz, Południowe stoki Karpat w ś w i e t l e opisu Al-Idrlsiego — 1154 r. (The Southern slopes of the Carpathian mts. in the light of Al-Idrisi's description — year 1154), p. 63-73 (Engl. summ.). 196. K u t r z e b a - P o j n a r o w a Anna, Problematyka polskich prac etnograficz­ nych dotyczących terenów Zachodnich Karpat (Polish ethnographical work on the Western Carpathian Regions), p. 75-82 (Russ. summ.). 197. J a c o b e i t Wolfgang, Owczarze i hodowla owiec w Europie środkowej do początku X X wieku (Sheepherders and sheepfarming in Central Europe up to the beginning of the X X t h century), p. 83-92 (Engl. summ.). 198. G o t k i e w i c z Marian, O czadeckich repatriantach z Bukowiny (Notes on the Czadc repartians from Bukovina), p. 93-133 (French summ.). 199. K w a ś n i e w i c z Władysław, Ze studiów nad rzemiosłem wiejskim Pogórza Karpackiego. Świątnicki handel kłódkarski w latach 1850-1914 (Studies on rural handicraft of the Carpathian Foreland. The Świątniki padlock trade 1850-1914), p. 134-162 (German summ.). 200. Z w o l i ń s k i Stefan, Badania nad historią górnictwa i hutnictwa w Tatrach Polskich (Investigations into the history of mining and metallurgy in the Polish Tatra), p. 163-191 (Russ. summ.). 201. P e t e r a Janina, Wędrówki pasterzy A r o m u n ó w w Albanii (Migrations of the Aromenian pastoralists in Albania), p. 192-201 (French summ.). 202. U r b a ń s k a Barbara, Karakaczani. Nomadzki lud pasterski na Bałkanach (The Krakatchans, the nomadic people of the Balkan Mountains), p. 202-225 (French summ.). 203. M a r k o w s k a Danuta, K i l k a uwag o procesie zanikania nomadzkich mi­ gracji pasterskich na terenie Bułgarii (Some notes on the process of dis­ appearance of nomad pastoral migrations on the Bulgarian territory), p. 226239 (French summ.). 204. J e ż - J a r e c k i Władysław, Bartnictwo Puszczy Solskiej (Apiculture of Sol­ ska Forest), p. 240-266 (French summ.). 205. G e r m a n Franciszek, Aleksander Rypiński. W 150 rocznicę urodzin... (Ale­ xander Rypiński), p. 267-280 (French summ.). 206. D a m r o s z Jerzy, Na marginesie edycji materiałów rękopiśmiennych M i ­ chała Federowskiego (Notes on the edition of M. Fedorowski's manuscript),, p. 281-290 (Russ. summ.). 207. T u r n a u Irena, Materiały etnograficzne w polskich czasopismach X V I I I wie- �'234 208. 209. 210. 211. ANEKS ku (The ethnographic material in Polish periodicals of the 18th Century), p. 291-301 (Engl. summ.). O s t r o w s k a Elżbieta, Drewniane budownictwo i obróbka drewna we wczesnośredniowiecznym Wrocławiu (Wooden construction and woodworking in earlymedieval Wrocław), p. 302-319 (German summ.). K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a Bronisława, Szałaśnictwo w Karpatach Pol­ skich w świetle prac zespołowych w roku 1960 (Summer grasing in the Polish Carpathians (transhumance) in the light of colect research conduited in Poland in 1960), p. 321-329. L e c h o w s k a - B u j a k Maria, Ż y w e tradycje pasterstwa górskiego w Beski­ dzie Wyspowym (Living hill-pasturing traditions in the „Island"-Beskids) p. 330-337. T y l k o w a Danuta, Drewniane spichrze beczkowato sklepione w południo­ wej Sądecczyźnie (Barrel-arched wooden granaries in the Southern Sącz reg­ ion), p. 338-347. KRONIKA — CHRONICLE 212. Przed V I I Międzynarodowym Kongresem Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w Moskwie (Before the V I I International Anthropological and Ethno­ logical Congress in Moscow) — Witold Dynowski, Krzysztof Makulski, p. 349356. 213. Sprawozdanie z wycieczki do Bretanii, odbytej po zakończeniu V I Kongresu Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w Paryżu (Report of an ethnog­ raphical excursion to Brittany) — Maria Znamierowska-Priifferowa, p. 357. 214. Archeologiczne Sympozjum Karpackie (Carpathian Archeological Symposium) — Anna Kowalska-Lewicka, p. 358. 215. Osadnictwo wczesnośredniowieczne w dorzeczu Sanu (Early-medieval settle­ ment in the San basin )— Antoni Kunysz, p. 358-365. 216. O zabytkach wiejskiego przemysłu na terenie Podhala (Relies of rural in­ dustry in the Podhale region) — Henryk Jost, p. 366-381. 217. Z prac nad organizacją Podhalańskiego Parku Etnograficznego (Works on the Podhale scansen) — Wanda Jostowa, p. 381-383. 218. Ochrona z a b y t k ó w techniki w powiecie nowotarskim (Conservation of ethnog­ raphical monuments in the Nowy Targ district) — Wanda Jostowa, p. 383384. 219. Związek Podhalan w Ameryce Północnej (The Podhale Association in U S A ) — Anna Kowalska-Lewicka, p. 385-388. 220. Działalność etnograficzna w Estońskiej S R R w latach 1945-1960 (Ethnographical work in the Estonian Soviet Socialist Republic) — Jiiri Linnus, p. 388-400. 221. Działalność Seminarium Etnografii i Folklorystyki Uniwersytetu J . E . P u r k y ň e w Brnie (Activities of the Ethnography and Folklore Seminar of J E P at Brno) — Richard Jeřábek, p. 400-403. 222. Mapy etnograficzne w Atlasie Górnej Austrii (Ethnographical maps in the Atlas of Upper Austria) — Ernst Burgstaller, p. 403-407. 223. Próby zorganizowania w Czechosłowacji muzeum typu skansenowskiego (At­ tempts at the establishment of a Czechoslovakian scansen) — Helena Johnová, p. 407-413. RECENZJE — REVIEWS 224. „Sowietskaja Etnografija", 1960 — Edward Pietraszek, p. 415-418. 225. „Československa Ethnografie", R. 8: 1960 — Zofia Szromba, p. 418-422. �ANEKS 235 226. „Slovenský Národopis", R . 8: 1960 — Anna Zambrzycka-Kunachowicz, p. 422427. 227. „Acta Archaeologica Carpathica", t. I : 1960 z. 2 — Anna Kowalska-Lewicka, p. 427-430. 228. „Rocznik Sądecki", t. I : 1939, t. I I : 1949, t. I I I : 1957, t. I V : 1960 — Helena Burchardówna, p. 430. 229. Pasterstwo Tatr Polskich i Podhala, Red.: W. Antoniewicz, t. I - I I I ; Wrocław 1959-1960 — Anna Kowalska-Lewicka, p. 430-432. 230. Hanna Pieńkowska, Podtatrzańskie obrazy na szkle. K r a k ó w 1961 — Anna Kowalska-Lewicka, p. 433. 231. P a u l Chombart de Lauwe, Familie et habitation. Travaux du Groupe d'Ethnologie Sociále, Centre National de la Recherche Scientifique, t. I - I I , Paris 19591960 — Danuta Dobrowolska, p. 433-438. 232. A. Leroi-Gourhan, J . Poirier, Ethnologie de l'Union Francaise, t. I, Afrique, Paris 1953 — Krzysztof Makulski, p. 438-444. 233. Paul Bohannan, Justice and Judgment among the Tiv, Oxford 1957 — Zofio Szyfelbejn, p. 444-448. 24. Przegląd prac o rzemiosłach zajmujących się obróbką metali na terenie r a ­ dzieckich republik środkowoazjatyckich (Review of literature on metal-work­ ing handicraft on the territory of the Middle-Asiatic Soviet Republics), — Zbigniew Jasiewicz, p. 449-455. 235. Theodor Hornberger, Die kulturgeographische Bedeutung der Wanderschaferei in Siiddeutschland. Süddeutsche Transhumanz, Remagen 1959 — Wolfgang Jacobeit, p. 456-459. 236. Ernst Burgstaller, Felsbilder und — inschriften im Toten Gebirge in Oberosterreich, Linz 1961 — Wolfgang Jacobeit, p. 459-460. Tom V I I : 1963 ARTYKUŁY, STUDIA I MATERIAŁY — P A P E R S , S T U D I E S AND M A T E R I A L S 237. D y n o w s k i Witold, Z dziedzin deficytowych etnografii polskiej (The de­ ficit studies in Polish ethnography), p. 15-30 (French summ.). 238. L e w i c k i Tadeusz, P o ż y w i e n i e ludności Zachodniej Afryki w średniowieczu w e d ł u g źródeł arabskich (The food of the West African peoples in the Middle Ages according to arabie sources), p. 31-191 (Engl. summ.). 239. M a k u l s k i Krzysztof, Geneza B u s z m e n ó w na podstawie badań archeolo­ gicznych i etnograficznych (The origins of Bushmen in the light of archeological and ethnographic research), p. 192-298 (French summ.). 240. W a l i g ó r s k i Andrzej, Studia nad więzią terytorialną i rodzinną wschodnioafrykańskiego plemienia Luo (Studies on the territorial and familial links in the East African tribe Luo), p. 299-362 (Russ. summ.). 241. W o l s k i Krzysztof, Powindah — patańscy koczownicy Afganistanu i P a k i ­ stanu (Powindah, the Patán nomadic tribe of Afghanistan and Pakistan), p. 363-396 (Engl. summ.). 242. M a c i e j e w s k a Joanna, Akulturacja w gospodarce i trybie życia L a p o ń ­ czyków górskich w końcu X I X i na początku X X wieku (Acculturation in the economy and way of life of the Laplanders), p. 397-424 (Russ. summ.). 243. K u t r z e b a - P o j n a r o w a Anna, Wspomnienie o profesorze Eugeniuszu Frankowskim 21 X I 1884 — 8 I I 1962 (Some reminiscences about Professor Eugeniusz Frankowski) p. 425-439. �236 ANEKS K R O N I K A — CHRONICLE 244. Sesja naukowa z okazji 50-lecia Towarzystwa Ludoznawczego w Poznaniu. (Scientific Session on the occasion of the 50th anniversary of the existence of the Society of Folk Research in Poznań) — Zbigniew Jasiewicz, p. 442445. 245. Dyskusje o regionalizmie (Discussion about regionalism) — Krzysztof Makulski, p. 445. 246. Sesja popularnonaukowa w Płocku (Popular and scientific session in Płock) — Wanda Paprocka, Danuta Markowska, p. 445-449. 247. Wystawa „Afryka nieznana a bliska", Warszawa, wrzesień — październik 1962 (An exhibition „Africa unknown yet near") — Witold Dynowski, p. 449-458. 248. Uwagi na temat studiów afrykanistycznych w Polsce (Some remarks on the Africanistic studies in Poland) — Stefan Strelcyn, p. 459-461. (French summ.). 249. Międzynarodowe Sympozjum Afrykanistyczne w B i a ł y m s t o k u (International symposium on Africa in Białystok) — Tadeusz Dzierżykray-Rogalski, p. 462463. 250. Egzotyczne eksponaty powiększyły zbiory Muzeum Pomorza Zachodniego (Exo­ tic exhibits enlarge the collection of the Museum of West Pomerania) — K[rzysztof] M[akulski], p. 463. 251. Dane statystyczne dotyczące Afryki (Statistic data concerning Africa) — A[ndrzej] W[aligar ski], p. 463. 252. Polskie badania archeologiczne na terenie północno-wschodniej Afryki (Polish archaeological researches in the Northeastern Africa) — Wiktor A. Daszew­ ski, p. 464-473. 253. Listy z Konga (Letters from the Congo) — Krzysztof Makulski, p. 474-479. 254. Posiedzenie afrykanistów radzieckich poświęcone problemom koordynacji ba­ dań (A session of the Soviet researchers ever Africa devoted to the problem of coordination of researches) — Klrzysztof] M[akulski], p. 479-481. 255. Ekspozycja zbiorów etnograficznych w Etiopii (Exposition of the ethnographic collections in Ethiopia) — Klrzysztof] M[akulski, p. 481-482. 256. V I Konferencja Ministrów Oświaty Narodowej Krajów Wspólnoty F r a n suskiej (The Sixth Conference of Ministers of Education of the French Com­ monwealth) — K[rzysztof] M[akulski], p. 482-483. 257. Stypendyści rządu francuskiego z krajów afrykańskich na studiach we F r a n ­ cji (Scholarship holders of the French Government from the African countries at the French universities) —Klrzysztof] M[akulski], p. 483-485. 258. Studium przygotowawcze do badań afrykanistycznych przy V I sekcji Ecole Pratique des Hautes Etudes w Paryżu (The preparatory College to African studies by the V l t h Section of Ecole Pratique des Hautes Etudes in Paris) — Klrzysztof] M[akulski], 485-486. 259. Konferencja Uniwersytecka Afryki Zachodniej (The University Conference of West Africa) — Klrzysztof] M[akulski], p. 486-487. 260. Pierwsze czasopismo w Gwinei (The first newspaper in Guinea) — A[ndrzej] W[aligórski], p. 487. 261. Nowy periodyk w Gabonie (New Periodic in Gabon) — A[ndrzej] W[aligórski], p. 487. 262. Oryginalna twórczość muzyczna Ghany (Original music of Ghana) — A[ndrzej] W [aligar ski], p. 487. 263. Czasopismo literackie w Ghanie (Literary Paper in Ghana) — A[ndrzej] W[aligórski], p. 487. 264. Nowy ośrodek naukowy w Republice Czad (New scientific centre in the Tschad Republic) — A[ndrzej] W[aligorski], p. 488. �ANEKS 265. 266. 267. 268. 269. 270. 271. 272. 273. 274. 275. 276. 277. 278. 279. 2S0. 281. 282. 237 Nowe czasopismo poświęcone historii Afryki (New periodic devoted to the history of Africa) — A[ndrzej] W[aligórski], p. 438. Ostatnie seminaria afrykanistyczne (The recent African seminary) — A[ndrzejJ W[aligórski], p. 488. Włoski Instytut Afrykanistyczny (The African Institute in Italy) — Afndrzej] W[aligorski], p. 488-489. Rola radia w dziedzinie oświaty w Afryce Tropikalnej (The educational role of the radio in the tropical Africa) — A[ndrzej] W[aligorski], p. 489. Zagadnienia oświaty w Afryce (The problems of education in Africa) — A[ndrzej] W [aligar ski], p. 490. Podręczniki szkolne w Afryce (School handbooks in Africa) — A[ndrzej 'W [aligar ski], p. 490. Stypendia na badania terenowe w Afryce (Scholarships for the field rese­ arches in Africa) — A[ndrzej] W [aligar ski], p. 490. Badania naukowe na terenie Afryki (Scientific research in Africa) — A[ndrzej] W [aligar ski], p. 490. Związek m u z e ó w afrykańskich (An Association of the African Museums) — A[ndrzej] 'W [aligar ski], p. 491. Prenumeratorzy czasopisma „Africa" (The subscribers to the „Africa" news­ paper) — A[ndrzej] 'W [aligar ski], p. 491. Węgierskie badania Ameryki (Hungarian researches over America) — I . Boglár, p. 491-492. V Konferencja Międzynarodowej Komisji do Badań Kultury Ludowej w K a r ­ patach, Smokowiec 17-20 X 1962 r. (The Fifth Conference of the International Committee for Researches on Folk Culture in the Carpathian Mountains) — Anna Kutrzeba-Pojnarowa, p. 492-495. Przegląd polskich wydawnictw o Afryce (A review of Polish publications about Africa) — Jan Milewski, p. 495-499. „Revue Internationale des Sciences Sociales", 1961 •— A[ndrzej] W[aligórski], p. 500. Africa from the point of view of American Negro scholars. Red. John A. Da­ vis, Paris 1960 — A[ndrzej] W [aligar ski], p. 500. Wydawnictwa The Institute of Race Relations (Publications of the Institute of Race Relations) — A[ndrzej] W [aligar ski], p. 500. Wydawnictwa Międzynarodowego Instytutu Afrykanistycznego (Publications of the International African Institute) — A[ndrzej] W [aligar ski], p. 500-501. Nowa książka Kwame Nkrumaha (A new book by Kwame Nkrumah) — A[ndrzej] W[aligórski], p. 501. RECENZJE — REVIEWS 283. Claude Lévi-Strauss, L a pensée sauvage, Paris 1962 — Anna Kutrzeba-Poj­ narowa, p. 503-506. 284. Claude Lévi-Strauss, L e totemisme aujourd'hui, Paris 1962 — Krzysztof Makulski, p. 506-515. 285. Claude Lévi-Strauss, Smutek tropików, Warszawa 1960 — Barbara Olszewska-Dyoniziak, p. 515-521. 286. Basil Davidson, Afryka budzi się, Warszawa 1957; Davidson Basil, Afryka na nowo odkryta, Warszawa 1961 — Krzysztof Makulski, p. 521-531. 287. E . R. Leach, Pul Eliya — A Village in Ceylon. A Study of Land Tenure and Kinship, London 1961 — Jadwiga Kowalik, p. 531-534. �238 ANEKS 288. K a r l A. Wittfogel, Oriental Despotism. A Comparative Study of Total Power, New Haven 1957 — Leszek Dzięgiel, p. 534-539. 289. Raymond Firth, We, the Tikopia, London 1957; Firth Raymond, Social Change in Tikopia, London 1959 — Sławoj Szynkiewicz, p. 539-544. 290. I . I . Potiechin, Formirowanije nacjonalnoj obszcznosti jużnoafrikanskich B a n ­ tu, Moskwa 1955, „Trudy Instytuta Etnografii im. N. N. Mikłucho-Makłaja", Т. 39 — Joanna Maciejewska, p. 544-548. 291. Nie opublikowany manuskrypt prof. К . Moszyńskiego (An unpublished manu­ script of Prof. K . Moszyński) — Leszek Dzięgiel, p. 548-550. 292. „Etudes Rurales", Paris 1961, nr 1-3 — Anastazja Kojdecka, p. 550-553. Tom VIII: 1964 ARTYKUŁY, STUDIA I MATERIAŁY — P A P E R S , S T U D I E S AND M A T E R I A L S 293. D o b r o w o l s k i Kazimierz, Trzy studia z teorii kultury ludowej (Three studies on the theory of people's culture), p. 11-74. 294. M a r k ow s k a Danuta, Tradycyjna społeczność wioskowa w procesie zmian (Traditional village community in the process of change), p. 75-106 (French summ.). 295. O l s z e w s k a - D y o n i z i a k Barbara, Przemiany kulturowe wsi podmiej­ skiej (Cultural transformation of a suburban village), p. 107-142. 296. P i e t r a s z e k Edward, Problem kultury robotniczej na tle rozpadu trady­ cyjnej kultury ludowej w Zagłębiu Krakowskim od schyłku epoki feudalnej (Cultural problems of the working class in the K r a k ó w Mining Basin and the decline of the traditional peasant culture by the end of feudal era), p. 143-162. 297. S t o j a k Antoni, Społeczno-kulturowe skutki industrializacji (Social and cultural effects of industrialization), p. 163-171. 298. P o p i e l a Wojciech, Położenie proletariatu wiejskiego we wsi małopolskiej Brzeźna od lat osiemdziesiątych X I X wieku do 1939 roku (The position of the village proletariat in the Galician village of Brzeźna since the late X l X t h century to 1939) p. 172-206 (French summ.). 299. K o w a l s k a - L e w i c k a Anna, Etnobotanika (Ethnobotany), p. 207-214. 300. S o b i e s k a Jadwiga, Wielkopolski obrzęd topienia „Smiercichy" (The cu­ stom of „Drowing the Śrniercicha" in Wielkopolska), p. 215-250 (French summ.). 301. J e w s i e w i c k i Bogumił, Próba zasygnalizowania roli źródła ikonograficz­ nego w badaniach etnograficznych (An attempt to portray the role of iconographic sources in ethnographical studies), p. 251-263. 302. K u t r z e b a - P o j n a r o w a Anna, Uwagi na temat organizacji i metod etnograficznych badań terenowych we Francji (Remarks on the organization and methods of ethnographical studies in France) p. 264-281. 303. J e s t Corneille, Uwagi na temat żniw w Normandii (A note on thrashing in Normandy), p. 282-290. 304. L e w i c k i Tadeusz, Traits d'histoire du commerce transsaharien. Marchands et missionnaires ibadites en Soudan occidental et central au cours des V I I I X I I siecles (Historical background of Trans-saharian trade. Ibadite merchands and missionaries in Western and Central Sudan between V I I I and X I I cen­ turies), p. 291-311. 305. W o l s k i Krzysztof, Dekorowanie w i e l b ł ą d ó w w prowincji Sind w Pakistanie �ANEKS 23» zachodnim (Decorating of camels in the Sind province of Western Pakistan), p. 312-325 (French summ.). 306. W o l s k i Krzysztof, Diogo Gomes i jego opis wybrzeży Afryki zachodniej w X V wieku (Diogo Gomes and his description of the West African Coast in X V t h century), p. 326-330. K R O N I K A — CHRONICLE 307. Profesor M. G . Lewin (In memory of Professor M. G . Lewin) — Witold Dynowski, p. 331-334. 308. Profesor M. J . Herskovits (In memory of Professor M. J . Herskovits) — Krzysztof Makulski, p. 335-341. 309. Trzecia Konferencja Komitetu Redakcyjnego międzynarodowego czasopisma etnograficznego krajów demokracji ludowych „Demos" (Third Conference of the Board of Editors of the international ethnographical periodic „Demos", countries of peoples' democraties) — Anna Kutrzeba-Pojnarowa, p. 342-344. 310. Sprawozdanie z badań w Indiach Pólnocno-Wschodnich w 1960 roku doty­ czących problemu dawności uprawy kukurydzy w Azji (Report on investiga­ tion carried out in North-Eastern India of the problem of the history of maize cultivation in Asia) — Tomasz Marszewski, p. 344-353. 311. Seminaria naukowe poświęcone krajom gospodarczo słabo rozwiniętym (Sym­ posia on the underdeveloped countries) — Krzysztof Makulski, p. 354-358. 312. Nowe czasopismo „Afryka" (New periodical „Afryka") — Krzysztof Makulski, p. 358-362. RECENZJE — REVIEWS 313. Kultura indiejcew. Wkład koriennogo nasielienija Amieriki w mirowuju k u l ­ turu, Red. A. W. Jefimow, I. A. Zołotariewska, Moskwa 1963 — Witold Dynowski, p. 363-369. 314. „Sowietskaja Etnografija" 1961-1962 — Edward Pietraszek, p. 369-374. 315. „Československa Etnografie" R. 9-10: 1961-1962 — Zofia Szromba, p. 375-380. 316. „Studia i Materiały Lubelskie". Etnografia, t. I, Lublin 1962 — Zofia Staszczak, p. 380-381. 317. Dzieje ziemi słupeckiej, praca zbiór., Słupca — Poznań 1960 — Anna Zambrzycka-Kunachowicz, p. 381-383. 318. M. Biernacka, P o t a k ó w k a w i e ś powiatu jasielskiego 1890-1960. Z badań nad współdziałaniem, Warszawa 1962 — Zofia Staszczak, p. 383-385. 319. K a j Birket-Smith. Primitive Man and his Ways, London 1960 — Leszek Dzię­ giel, p. 385-387. 320. Lloyd Cabot Briggs, Tribes of the Sahara, Cambridge, Mass. 1960 — Wiktor Andrzej Daszewski, p. 387-388. 321. Klaus Ferdinand, The Horizontal Windmills of Western Afghanistan, „Folk", vol. 5: 1963, Kobenhavn, s. 71-89 — Krzysztof Wolski, p. 388-390. 322. Fernand van Langenhove, Consciences tribales et nationales en Afrique Noire, Bruxelles 1960 — Joanna Maciejewska, p. 390-394. 323. Lucy Mair, Primitive Government, Harmondsworth 1962 — Leszek Dzięgiel, p. 394-396. 324. Guy Moréchand, Principaux traits du chamanisme Meo Blanc en Indochine, „Bulletin de l'Ecole Francaise d'Extreme Orient" T. 47: 1955, Fasc. 2, Paris —• Saigon, s. 509-546 — Tomasz Marszewski, p. 397-399. �240 ANEKS 325. M. Mead, Cultural Change and Technical Development — Sławoj Szynkiewicz, p. 399-405. 326. Reinhard Peesch, Kulturstromungen in den Küstenzonen der südlichen Ostsee, in: „Deutsches Jahrbuch für Volkskunde", В. 8: 1962, Teil 1 — Jadwiga Ku­ charska, p. 405-408. Tom ARTYKUŁY, STUDIA I MATERIAŁY I X : 1965 — PAPERS, STUDIES A N D MATERIALS 327. K u t r z e b a - P o j n a r o w a Anna, Z zagadnień metodyki polskich prac etno­ graficznych: czas i przestrzeń w badaniach kultury ludowej (Method in Polish ethnographical studies: time and space in research on folk culture), p. 25-40 (French summ.). 328. B u r s z t a Józef, Etnografia a współczesność. Nieco refleksji metodologicz­ nych w związku z badaniami na Ziemiach Zachodnich (Ethnography and modern times. Some methodological reflections concerning research on Po­ land's Western Territories), p. 41-61 (Germ. summ.). 329. K w a ś n i e w i c z Krystyna, Z badań nad zwyczajami dorocznymi w spo­ łeczności wiejskiej (Annual customs in a rural community), p. 62-102 (Germ, summ.). 330. K w a ś n i e w s k i Krzysztof, Brogi jako element zagrody chłopskiej w, Pol­ sce (Haystacks as an element on the Polish farm), p. 103-121 (Germ. summ.). 331. M a r k o w s k a Danuta, Współczesne badania nad rodziną wiejską w Polsce (Contemporary research on the peasant family in Poland), p. 122-153. 332. N i z i ń s k a Irena, Olszowy Barbara, Szromba-Rysowa Zofia, Zambrzycka-Kunachowicz Anna, Zagadnienia wiejskiej w y t w ó r ­ czości domowej, rzemiosła i przemysłu Karpat Polskich w etnograficznej lite­ raturze powojennej (Post-war ethnographical literature on rural home indu­ stries, crafts and industry in the Polish Carpat hians), p. 154-183. 333. K u t r z e b a - P o j n a r o w a Anna, V I I Międzynarodowy Kongres Nauk A n ­ tropologicznych i Etnologicznych w Moskwie 3-10 V I I I 1964 (Comments on the V I I International Congress of Anthropological and Ethnological Sciences in Moscow 3-10 August 1964) p. 185-198. 334. D у n o w s к i Witold, 250-lecie Muzeum Antropologii i Etnografii im. Piotra Wielkiego w Leningradzie (250th anniversary of the Peter the Great Museum of Anthropology and Ethnography in Leningrad), p. 199-220. 335. L e w i c k i Tadeusz, Źródła arabskie do dziejów Afryki na południe od S a ­ hary (Arab sources on the history of Africa south of the Sahara), p. 221-293 (French summ.). 336. S z y n k i e w i c z Sławoj, Rozpad rodziny macierzystej na Sumatrze a po­ zycja społeczna kobiety (The disintegration of the matriachal family on S u ­ matra and the social position of women), p. 294-321 (Engl. summ.). 337. K o h u t n i c k i Bohdan, Podobieństwo e l e m e n t ó w kultur niedźwiedzia u lu­ dów północnych obszarów Ameryki i Azji (Similarity of bear cult elements in the peoples of the northern parts of America and Asia — an attempt to confront two different hypotheses), p. 322-346 (Engl. summ.). 338. M а к u 1 s к i Krzysztof, Historia badań etnograficznych Sahary na tle hi­ storii ogólnej penetracji tej pustyni (A history of ethnographical research in the Sahara againts the background of the general penetration of the desert), p. 347-387. �ANEKS 241 339. B u r c h a r d Przemysław, Z problematyki łuku (The bow), p. 388-421 (Ger­ man summ.). 340. W o l s k i Krzysztof, Garncarstwo południowego Sindu — Pakistan Zachodni (Pottery making in Southern Sindu, Western Pakistan), p. 422-434 (Engl. summ.). 341. P a r a d o w s k a Maria, Wkład polskich podróżników do historii etnografii. Relacje Aleksandra Jabłonowskiego o Bliskim Wschodzie (Contribution of Polish explorers to the history of ethnographie. Aleksander Jablonowski's accounts of the Near East), p. 435-439. K R O N I K A — CHRONICLE 342. Międzynarodowa Konferencja poświęcona badaniom kultury ludowej w K a r ­ patach (International Conference on the folk culture of the Carpathians) — Mieczysław Gładysz, p. 440-457. 343. Jubileusz Muzeum Etnograficznego w Warszawie 1888-1963 (Jubilee of the Ethnographical Museum in Warsaw) — Władysław Jeż-Jarecki, p. 457-461. 344. Wystawa jubileuszowa Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie (Ju­ bilee exhibition of the Folk Culture and Art Museum in Warsaw) — Wła­ dysław Jeż-Jarecki, p. 461-463. 345. I I I Międzynarodowe Seminarium Etnograficzne pomocniczych pracowników nauki (III Joint Ethnographical Seminar attended by the assistant staff of various ethnographical institutions) — Teresa Dobrowolska, p. 463-466. 346. Konferencja Demograficzna w Olsztynie (Demographic Conference in Olsztyn) — Adom Wyderko, p. 466-467. 347. Etnografia w Gruzińskiej S R R (Ethnography in the Georgian S S R ) — Guram Gasitaszwili, Zbigniew Jasiewicz, p. 467-472. 348. Etnografia w ČSRS (Ethnography in Czechoslovakia) — Walerian Sobisiak, p. 472-477. 349. Kongres węgierskich etnografów w Budapeszcie 16-20 X 1963 r. (Congress of Hungarian Ethnographers in Budapest 16-20 October 1963) — Ireno Nizińska, p. 477-482. 350. Etnobotanika w publikacjach Instytutu J . Lipsa na Uniwersytecie К . Marksa w Lipsku (Ethnobotany in the publications of the J . Lips Institute at the K a r l Marx University in Leipzig) — Jadwiga Kucharska, p. 482-486. 351. Etnograficzna monografia muzealna pasterstwa i hodowli owiec we Francji — wystawa „Pasterze Francji" w Musée des Arts et Traditions Populaires w P a ­ ryżu (Monographic ethnographic exhibition on shepherds and sheep rearing in France — „Shepherds of France" exhibition at the Museé des Arts et Traditions Populaires in Paris) — Maria Frankowska, p. 486-497. 352. Ośrodek badań folklorystycznych w Kairze (Folklore Research Centre in Cairo) — Barbara Czerniak, p. 497-501. 353. D r Tadeusz Delimat 28 V I I I 1920 — 91 1964 (In memory of dr Tadeusz Delimat) — Ksawery Piwocki, Anna Kutrzeba-Pojnarowa, p. 501-505. 354. Maksym Faddiejewicz Rylski (In memory of Maksym Faddiejewicz Rylski), p. 505. 355. Iwan Izosimowicz Potiechin (In memory of Iwan Izosimowicz Potiechin), p. 505. RECENZJE — REVIEWS 356. Marcel Griaule, Méthode de l'ethnographie, Paris 1957 — Krzysztof ski, p. 507-510. 16 — Etnografia Poiska, XXI/2 Kwaśniew­ �242 357. 358. 359. 360. 361. 362. 363. 364. 365. 366. 367. 368. 369. 370. 371. 372. 373. 374. 375. 376. 377. 378. 379. 380. ANEKS Claude Lévi-Strauss, Les structures élémentaires de la párente, Paris 1949 — Anna Kutrzeba-Pojnarowa, p. 510-514. Essays on the Ritual and Social Relations, Red. Max Gluckman, Manchester 1962 — Zofia Sokolewicz, p. 514-521. Andrzej Abramowicz, Studia nad genezą polskiej kultury artystycznej, Łódź— Warszawa 1962 — Jacek Olędzki, p. 521-526. „Prace Etnograficzne", z. 1, K r a k ó w 1963 (Zeszyty Naukowe Uniwersytetu J a ­ giellońskiego) — Anna Kutrzeba-Pojnarowa, p. 527-529. „Studia i Materiały Lubelskie", z. 1, Etnografia, Lublin 1962 — Teresa K a r wicka, p. 529-532. „Muveltség és Hagyomány. Studia Ethnologica Hungariae et Centralis ас Orientalis Europae". t. I - I V : 1960-1962 — Irena Nizińska, p. 533-545. „Masalebi Sakhartwełos Ethnographiisathwis", t. X I I - X I I I : 1963 Tbilisi — Zbigniew Jasiewicz, Maiko Kwaliaszwili, p. 545-547. „Český Lid", R. 50: 1963 — Zofia Szromba-Rysowa, p. 548-553. „Narodna Tworczisť ta Etnohrafija", 1963 — Danuta Tylkowa, p. 553-557. „Museum", t. X V I : 1963, nr 3 — Jan Bujak, p. 557-560. Kultura ludowa Wielkopolski, pod red. J . Burszty, t. 2, Poznań 1964 — Anna Kutrzeba-Pojnarowa, p. 560-563. Biblioteka Słupska: Słowiańska w i e ś K l u k i , t. 2: 1958; Budownictwo S ł o w i ń ców, t. 5: 1960; Słowińcy i ich kultura, t. 11: 1963 — Magdalena Rostworowska, p. 564-567. Maria Znamierowska-Priifferowa, Rybackie narzędzia kolnę w Polsce i w k r a ­ jach sąsiednich, Toruń 1957 — Jadwiga Kucharska, p. 567-570. Marian Pokropek, Materiały do historii budownictwa ludowego z terenu K u r ­ piowskiej Puszczy Zielonej, Warszawa 1962 — Wanda Paprocka, p. 570-571. Zofia Staszczak, Budownictwo chłopskie w w o j e w ó d z t w i e lubelskim (w X I X i X X wieku), Wrocław 1963, Prace i Materiały Etnograficzne, t. 24 — Mariaw Pokropek, p. 572. Franziska Beck, Vom Volksleben auf der Danziger Nehrung nach archivalischen Quellen von 1594-1814, Marburg 1962, „Wissenschaftliche Beitráge zur Geschichte und Landeskunde Ost-Mitteleuropas", Nr 61 — Walerian Sobisiak, p. 572-576. Wolfgang Jacobeit, Schafhaltung und Schafer in Zentraleuropa bis zum Beginn des 20. Jahrhunderts, Berlin 1961, Deutsche Ak. d. Wiss. z. Berlin. Veróffentl. d. Inst. f. d. Volkskunde, t. 25 — Anna Kutrzeba-Pojnarowa, p. 576-580. K a r l Baumgarten, Zimmermannwerk in Mecklenburg. Die Scheune, Deutsche Akademie der Wissenschaften zu Berlin. Veroffentlichungen des Instituís für deutsche Volkskunde, t. 26 — Krzysztof Kwaśniewski, p. 580-582. L'udové stavitel'stvo a b ý v a n i e na Slovensku. Sborník štúdii, Bratislava 1963, Práce Národopisného Ú s t a v u Slovenskej Akademie Vied, t. 12 — Zofia Sta­ szczak, p. 582-585. Emanuel Balaš, Mnohoboké stodoly v indikačních skicách stabilního katastru, „Český Lid", R. 51: 1964, z. 1, s. 33-43 — Maria Gładyszowa, p. 585-588. Edit Fél, Tomás Hofer, Klára К. Csilléry, Hungarian Peasant Art, Budapest 1958 — Wanda Paprocka, p. 588-590. Micul Atlas Linguistic Romin, seria nouá, t. 1: 1956 — Krzysztof Kwaśniewski, p. 590-592. Arta Populara din Valea Jiului (Regiunea Hunedoara), pod red. Nicolae D u náre, Bacuresti 1963, Studii de Etnografie, t. 2 — B. Kopczyńska-Jaworska, p. 592-596. Jean-Michel Guilcher, L a tradition populaire de danse en Basse-Bretagne, �ANEKS 243 Paris 1963 — Anna Zadrożyńska, p. 596-599. 381. Placide Rambaud, Economic et sociologie de l a montagne. Albiez — le Vieux en Maurienne, Paris 1962 — Anastazja Kojdecka, p. 600. 382. Lucien Bernot, Blancard René, Nouville un village francais, Paris 1953 — Anastazja Kojdecka, p. 600-601. 383. D. Olderogge, Zapadnyj Sudan w X V - X I X w. w. Oczerki po istorii i istorii kultury, Moskwa—Leningrad 1960 — Jan Tyszkiewicz, p. 601-607. 384. Problemy afrykanistyki. Wybór materiałów z Pierwszego Międzynarodowego Kongresu Afrykanistów, Akra, grudzień 1962, pod red. S. Strelcyna, Warszawa 1963 — Leszek Dzięgiel, p. 607-610. 385. Davidson Basil, Czarna Matka, Warszawa 1963 — Krzysztof Makulski, p. 610615. 386. Cheikh Anta Diope, L'Unité culturelle de l'Afrique Noire, Paris 1959 — Krzy­ sztof Makulski, p. 615-618. 387. Andrzej Zajączkowski, Aszanti — K r a j Złotego Tronu, Warszawa 1963 — Krzysztof Makulski, p. 618-620. 388. R. N. Ismagiłowa, Narody Nigerii — etniczeskij sostaw i kratkaja etnograficzeskaja charaktieristika, Moskwa 1963 — Andrzej Woźniak, p. 620-622. 389. Andrew Sharp, Ancient Voyagers in the Pacific, London 1957; Godlewski A. L . , Drogi S y n ó w Słońca, Wrocław 1963 — Barbara Matuszewska-Kohutnicka, p. 622-625. 390. B . Rinczen, Mongoł ardyn gar urłał, br. m. i r. wyd.; Mongoł ardyn goeł czingijn chee ugałz, br. m. i r. wyd. — Jaceřc Olędzki, p. 626-629. Tom X : 1966 ARTYKUŁY, STUDIA I MATERIAŁY — P A P E R S , S T U D I E S AND M A T E R I A L S 391. D o b r o w o l s k i Kazimierz, K u t r z e b a - P o j n a r o w a Anna, Sylwetka naukowa Jana S t a n i s ł a w a Bystronia (Jan S t a n i s ł a w Bystroń), p. 15-30 (French summ.). 392. O l s z e w s k a - D y o n i z i a k Barbara, Funkcjonalny model kultury w ś w i e t l e ^ niektórych osiągnięć współczesnej antropologii i socjologii (A functional model (' of cultural analysis in the light of modern anthropology and sociology), p. 31-60 (Engl. summ.). 393. M a ł k o w s k a Krystyna, Problem akulturacji w etnologii a m e r y k a ń s k i e j (Acculturation in American ethnology), p. 61-73 (Engl. summ.). 394. P i e t r a s z e k Edward, Kultura ludowa i robotnicza wobec w s p ó ł c z e s n e j pro­ blematyki kultury (Peasant and working class and modern problems of culture), p. 74-93 (French summ.). 395. M i l e w s k i Tadeusz, Ludy starożytnych B a ł k a n ó w (People of the Balkans iň ancient times), p. 95-116 (French summ.). 396. B a t o w s k i Henryk, Bałkany. K r a j e i narody bałkańskie. O zmianach treści tych pojęć (The Balkans. The Balkan countries and peoples. Changes in the meaning of those terms), p. 177-126 (French summ.). 397. U r b a ń s k a Barbara, Etnografia historyczna P ó ł w y s p u Bałkańskiego w cza­ sach n o w o ż y t n y c h i dzisiejsza dyferencja etniczna (Historical ethnography of the Balkan Peninsula in modern times, and presend-day ethnical differentia­ tion), p. 127-157 (Russian summ.). 398. P e t e r a Janina, Budownictwo pasterzy A r o m u n ó w w Albanii (Building by Aromun shepherds in Albania), p. 158-177 (Russian summ.). �244 ANEKS 399. M r ó z Lech, O problemie cygańskim (The Gypsy problem), p. 178-195 (French summ.). 400. P a p r o c k a Wanda, Warunki rozwoju wiejskich ośrodków handlowych na terenie północno-wschodniego Mazowsza w X I X w. — na przykładzie miasta Myszyńca (Conditions determining the development of village trade centres in North-east Mazowsze in the 19th century — illustrated by the town of Myszyniec), p. 176-207 (French summ.). 401. M u l k i e w i c z - G o l d b e r g o w a Olga, Wiejskie tkactwo chałupnicze w B e ł chatowskiem (Weaving as a home industry in the B e ł c h a t ó w region), p. 208-216 (French summ.). 402. G ł a dу s z Mieczysław, Z badań nad rozwojem etnografii bułgarskiej — Christo Wakarelski (Research on the development of Bulgarian ethnography — Christo Wakarelski), p. 217-235 (French summ.). 403. F r a n k o w s k a Maria, Zadania i potrzeby polskiej amerykanistyki w zakresie etnografii (The aims and needs of Polish americanistics in the field of ethno­ graphy), p. 237-252 (Engl. summ.). 404. M i l e w s k i Tadeusz, Pochodzenie ludności Ameryki przedkolumbijskiej w od­ biciu j ę z y k o w y m (Origin of the peoples of pre-Columbian America in the light of language), p. 253-280 (Engl. summ.). 405. M a t u s z e w s k a - K o h u t n i c k a Barbara, Ekonomiczne podstawy kultury Indian Prerii (Economic foundations of the culture of the prairie Indians), p. 281-301 (Engl. summ.). 406. K o h u t n i c k i Bohdan, Proces akulturacji Indian Pueblo (Acculturisation of the Pueblo Indians), p. 302-314, (Russian summ.). 407. S k a z i ń s k a Monika, Widowiska obrzędowe Indian Zuni i ich związki z go­ spodarką i ustrojem społecznym (Rituals among the Zuni Indians, and their connections with the economy and social structure), p. 315-338 (Engl. summ.). 408. M a ł k o w s k a Krystyna, Potlatch. Jego rola w kulturze Indian północnozachodniego wybrzeża Kanady (Potlatch. Its role in the culture of the Indians of the North-west coast of Canada), p. 339-375 (Engl. summ.). ., 409. K o w a l s k a - L e w i c k a Anna, Przeobrażenia kulturowe Indian Montanu peruwiańskiej pod w p ł y w e m kontaktów z kulturą europejską (Cultural changes among the Indians of Peruwian Montana under the influence of contacts with European culture), p. 376-396. 410. P o s e r n - Z i e l i ń s k i Aleksander, Problemy powiązań Ameryki przedkolum­ bijskiej z Oceanią (Cultural connections between pre-Columbian America and the Pacific Orean), p. 397-421 (Engl. summ.). 411. M r o z e k Anna, Społeczne funkcje Koranu (The social function of the Koran), p. 422-444. 412. L e w i c k í Tadeusz, Awunkulat w średniowiecznej Afryce (The avunculat in mediaeval Africa), p. 445-459. 413. M a r s z e w s k i Tomasz, Postacie antropomorficzne w maskach niedźwiedzi w starożytnej sztuce chińskiej. Próby interpretacji (Anthropomorphic figures with the bear-masks in the ancient Chinese art), p. 460-474. 414. К a m о с к i Janusz, Zbiory afrykanistyczne w muzeach polskich (African collections in Polish museums), p. 475-486. K R O N I K A — CHRONICLE 415. Wystawa Sztuki Starożytnego Meksyku w Poznaniu (Exhibition of Ancient Mexican Art in Poznań) — Stanisław Błaszczyk, p. 487-490. 416. I I Etnograficzne Seminarium Amerykanistyczne, Poznań 2-4IV1965 (Second �245 ANEKS .Ethnographic Americanistics Seminar, Poznań 2-4 I V 1965), Maria Paradowska, p. 490-493. 417. ; Etnografia w N R D (Ethnography in the German Democratic Republic) — Walerian Sobisiak, p. 493-498. 418. .Badania Szwajcarskiego Instytutu i Muzeum Chleba i Pieczywa (Research done by the Swiss Institute and Museum of Bread and Baking) — Max Warren, . p. 498-506. RECENZJE — REVIEWS 419. 420. 421. 422. 423. 424. 425. 426: : 427. 428.' „Sowietskaja Etnografija", 1963-1964 — Zbigniew Jasiewicz, p. 507-513. „Narodna Tworczisť ta Etnohrafija", R. 8: 1964 — Danuta Tylkowa, p. 513-517. „Český L i d " . R. 51: 1964 — Zofia Szromba-Rysowa, p. 518-523. „Muveltség es Hagyomány", Studia Ethnologica Hungariae et Centralis ас Orientalis Europae. t. 5: 1963, t. 6: 1964 — Irena Nizińska, p. 523-532. „Revista de Folklor Bucuresti", t. 1-8: 1956-1963 — Maria Misiňska, p. 533-564. „Forschungen zur Volks- und Landeskunde", Nr 4: 1961 — Maria Misiňska, p. 534-535. „Anuarul Muzeului Etnografie al Transilvaniei", Anii 1957, 1958, 1959-1961 — Maria Misiňska, p. 535-539. „Deutsches Jahrbuch fiir Volkskunde", t. 10 (1-2): 1946 — Józef Burszta, p. 540-542. Můsée et Institut d'Ethnographie de la Ville de Geneve, „Bulletin Annuel", nr 1: 1958, nr 6: 1963 — Teresa Komornicka, p. 542-549. Jan Basara, Terminologia budownictwa wiejskiego w dialektach polskich, cz. I : Dom mieszkalny. Wrocław 1964 — Marian Pokropek, p. 550-553. Józef Ligęza, Maria Żywirska, Zarys kultury górniczej. Katowice 1964 — Edward Pietraszek, p. 554-56*0. Studia nad przyczynami powstania zbójnictwa w Karpatach Zachodnich, U w a ­ gi na marginesie opracowań polskich (Study of reasons for the emergence of banditry in the Western Carpathians), Henryka Hołda, p. 560-565. Alena Plessingerová, Vý v o j topeniště, jeho využívání á v ý z n a m ve slovenských obcích pod Javorníky. „Sborník Národního Muzea v Praze", Ser. A, t. 17 (4/5): 1963, p. 149-235 — Anna Kowalska-Lewicka, p. 565-568. Rudolf Braun, Industrialisierung und Volksleben. Zürich-Stuttgart 1960 — Olga Mulkiewicz-Goldbergowa, p. 568-571. • K a r l Baumgarten, U . Bentzien, Hof und Wirtschaft der Ribnitzer Bauern. Edition und Kommentar der Kloster Inventariums von 1620, Berlin 1963 — Walerian Sobisiak, p. 571-574. Zarys litewskiej etnografii. Lietuviu etnografijos bruožai. Red.: A. Vyšniauskaité. Vilnius 1964, Kalina Skłodowska-Antoniewicz, p. 574-578. Romulus Vuia, Tipuri de pásťorit la romini (sec. X I X — ínceptůl sec. X X ) , Bucuresti 1964, „Studii de Etnografie" Т. 3 — Bronisława Kopczyńska-Jaworska. p. 578-584. Halfdan Siiger, From the Third Danish Expedition to Central Asia. Ethnological Field-Research in Chitral, Sikkim, and Assam. Preliminary Report. Kobenhavn 1956, Historisk-filologiske Meddelelser" T . 36 nr 2 — Tomasz Marszewski, p. 584-588. Ostatnie książki Oscara Lewisa (The last books of Oscar Lewis) — Andrzej Wożniak, p. 588-591. Ekwador — Istoriko-etnograficzeskije oczerki. Red.: A. W. Jefimow, J . K . G r i gulewicz, W. M. Gonczarow, Moskwa 1963 — Andrzej Wożniak, p. 591-592. ! 429. 430. ' 431. 432. 433. 434. 435. 436. 437. 438. �246 ANEKS 439. Marian Małowist, Wielkie państwa Sudanu Zachodniego w późnym śred­ niowieczu, Warszawa 1964 — Krzysztof Makulski, p. 593-598. 440. Egipskie czasopismo poświęcone sztuce ludowej (An egyptian periodical dealing with folk art) — Teresa Pfabé, p. 598-602. 441. Dwie książki o Indiach (Two books about India); — Sławoj Szynkiewicz, p. 602607. 442. Markowska Danuta, Rodzina w środowisku wiejskim. Studium wsi podkra­ kowskiej, Wrocław—Warszawa—Kraków 1964 — Anna Kutrzeba-Pojnarowa, p. 607-608. Tom X I : 1967 ARTYKUŁY, STUDIA I MATERIAŁY — P A P E R S , S T U D I E S AND M A T E R I A L S 443. D y n o w s к i Witold, Etnografia w aktualnych tendencjach rozwojowych nauk społecznych (Ethnography in current trends of the social sciences), p. 17-29 (Engl. summ.). 444. K u t r z e b a - P o j n a r o w a Anna, Współpraca nauk społecznych w studiach nad przeszłością i teraźniejszością kultury wsi polskiej. Na marginesie nowych wydawnictw źródłowych (Collaboration between the social sciences in studies of the past and present culture of the Polish rural areas. With reference to new published sources), p. 30-43 (French summ.). 445. G ł a d y s z Mieczysław, Juliusz Zborowski. Z historii etnografii Podhala (Ju­ liusz Zborowski. History of the ethnography of the Podhale district), p. 44-61 (French summ.): 446. D o b r o w o l s k a Agnieszka, Uwagi o rubieżach etnograficznych w centralnej Europie (Notes on ethnographic boundaries in central Europe), p. 62-86 (French summ.). 447. K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a Bronisława, Próba klasyfikacji t y p ó w paster­ stwa karpackiego (An attempt to classify types of pastoralism in the C a r ­ pathians), p. 87-98. 448. G ł a d y s z o w a Maria, O budownictwie ludowym w Karpatach Polskich. Zagadnienia, metody, kierunki badawcze. (Peasant buildings in the Polish Carpathians. Problem, methods, research trends), p. 99-111. 449. B a z i ń s k a Barbara, Ślady działania instytucji czarownictwa w pamięci h i ­ storycznej i praktykach pasterzy tatrzańskich (Survivals of magic in pastoral practices in the Tatras), p. 112-131. 450. O l e j n i k Jan, Magiczne wyobrażenia w rejonie Wysokich Tatr (Magic beliefs in the High Tatras), p. 132-149. 451. P i e t r a s z e k Edward, Zmiany wnętrz mieszkalnych we wsi nowotarskiej pod w p ł y w e m urbanizacji (Changes in the interior of houses in Nowy Targ villages under the impact of urbanisation), p. 150-172. 452. S z r o m b a - R y s o w a Zofia, Niektóre aspekty badań nad p o ż y w i e n i e m lud­ ności wiejskiej w Beskidzie Śląskim (Certain aspects of studies on the diet of the rural population in the Silesian Beskides), p. 173-177. 453. Z a m b r z y c k a - K u n a c h o w i c z Anna, Badania ośrodka krakowskiego nad rzemiosłem wiejskim. Problematyka i propozycje (Studies by Cracow ethnographers on rural handicrafts), p. 178-184. 454. W o j t o w i c z Janina, O Lasowiakach i gwarze lasowskiej. Porównanie wnio­ s k ó w etnografa i językoznawcy (Lasoviaks and their dialect. Comparison of conclusions reached by an ethnographer and a linguist), p. 185-191. �ANEKS 247 455. Ż y w i r s k a Maria, Kurpie w Puszczy Białej (The Kurpie people in the Biała Puszcza), p. 192-202. 456. С h ę t n i к Adam, Tłoki na Kurpiach (Work-bees in the Kurpie district), p. 203-207. 457. P a r a d o w s k a Maria, Karol Brzozowski — podróżnik i badacz Bliskiego Wschodu (Karol Brzozowski — traveller and expert on the Near East), p. 208223. 458. L e w i c k i Tadeusz, Najważniejsze problemy historiografii Afryki subsaharyjskiej na Międzynarodowym Kongresie Historii Afryki w Dar es Salaam 26 I X — 3 X 1965 r. (Key problems in the history of sub-Sahara Africa, raised at the International Congress of the History of Africa in Dar es Salaam), p. 225-264. 459. M r o z e k Anna, Obrona wartości i znaczenia jednostki w poglądach sufików (mistyków) islamu (Defense of the value and importance of the individual in the eyes of the Islamic Sufics — mystics), p. 265-284 (Engl. summ.). 460. M a k u l s k i Krzysztof, Wprowadzenie historyczne do zagadnień współczesnej Sahary (A historical introduction to the problem of the Sahara today), p. 285308 (French summ.). 461. P r z e s ł a w s k a Helena, Studia nad problemem rodziny wiejskiej i biedniackiej w Meksyku (A study of rural and slum families in Mexico), p. 309-333 (Engl. summ.). 462. K o h u t n i c k i Bohdan, Zagadnienie rekonstrukcji archeologicznej na pod­ stawie materiałów etnograficznych. Część I : Układy społeczno-kulturowe ludów Australii (Archeological reconstruction on the basis of ethnographic material. Part I : Social and cultural systems among the people of Australia), p. 334-348 (Engl. summ.). 463. P o s e r n - Z i e l i ń s k i Aleksander, Melanezyjskie ruchy millenarystyczne jako przykład współczesnych przeobrażeń kulturowych (Melanesian millenarian movements as an illustration of contemporary cultural change), p. 349-365 (Engl. summ.). 464. M a t u s z e w s k a - K o h u t n i c k a Barbara, Z dziejów rozwoju form bu­ downictwa ludów koczowniczych Ameryki Północnej. Namiot tipi (History of the development of various forms of building by the nomadic tribes of North America. The tipi tent), p. 366-384. 465. G u n d a Béla, Relikty dawnego rybołówstwa w Karpatach (Traces of ancient fishing customs in the Carpathians), p. 385-395. 466. Z a d r o ż y ń s k a - B a r ą c z Anna, Materiały do studiów nad genezą teatru. Przegląd hipotez. Koncepcja A. D. Awdiejewa (Material for studies on the origin of the theatre. Review of hypotheses. A. D. Avdeyev's conception), p. 396-410. 467. P e t e r a Janina, Tkactwo u pasterzy A r o m u n ó w w Albanii (Weaving among the Aromun shepherds in Albania), p. 411-432. 468. P a p r o c k a Wanda, Materiały do historii organizacji przemysłu domowego i rzemiosła wiejskiego w Wielkiej Brytanii w końcu X I X i w X X w. (Sources on the history of the organization of home industries and rural crafts in Great Britain in the late 19th and 20th centuries), p. 433-446. K R O N I K A — CHRONICLE 469. Amerykanistyka radziecka w ostatnim dziesięcioleciu (Soviet Americanistics with the last decade) — Aleksander Posern-Zieliński, p. 447-460. 470. Etnograficzna działalność naukowa w Tadżykistanie (Ethnographic activity in Tadzhikistan) — Zbigniew Jasiewicz, p. 460-466. �248 ANEKS 471. Etnograficzne ośrodki w Uzbekistanie (Ethnographic centres in Uzbekistan) — Zbigniew Jasiewicz, p. 466-473. 472. Działalność badawcza Niemieckiego Instytutu Etnograficznego przy Niemiec­ kiej Akademii Nauk w Berlinie w latach 1955-1965 (Research by the German Ethnographic Institute of the German Academy of Sciences in Berlin, 19551965) — Reinhard Peesch, p. 473-480. 473. Działalność Instytutu im. Juliusza Lipsa w zakresie etnografii gospodarczej (Work of the Julius Lips Institute on economic ethnography) — Jadwiga Ku­ charska, p. 480-483. 474. Węgierskie muzea etnograficzne (Hungarian ethnographic museums) — Gydngyi Béni, 483-487. 475. Muzea etnograficzne w Bułgarii (Ethnographical museums in Bulgaria) — Maria Misiňska, p. 488-494. 476. Pierwszy Ś w i a t o w y Festiwal Sztuki Murzyńskiej w Dakarze (First World Festival of Negro Art in Dakar) — Krzysztof Wolski, p. 494-500. 477. Wystawa Tatrzańskiej Sztuki Ludowej w Linzu (Exhibition of Tatra Folk Art in Linz) — Jan Bujak, p. 500-503. 478. Informacja etnograficzna krajów demokracji — nowy profil czasopisma „De­ mos" (Information about ethnography in the People's Democracies — new profile of the journal „Demos") — Anna Kutrzeba-Pojnarowa, p. 504-505. 479. Z działalności Polskiego Towarzystwa Filmu Etnograficznego i Socjologicznego (Activities of the Polish Ethnographic and Sociological F i l m Society) — Grażyna Dąbrowska, p. 505-507. RECENZJE — REVIEWS 480. Pieski Swiat (Mondo Cane), scenariusz: Gualtiero Jacopetti, zdjęcia: Antonio . Climati i Benito Fratteri, muzyka: Nino Oliviero i Riz Ortolani, komentarz G. Jacopetti, produkcja Cineriz (Włochy 1962) — Jacek Olędzki, p. 508-510. 481. „Sowietskaja Etnografija", 1965 — Zbigniew Jasiewicz, p. 510-514. 482. Kałużyński Stanisław, Mongolia, Warszawa 1965 — Jacek Olędzki, p. 514-516. 483. Andrés Róna-Tas, Mongolia. Śladami nomadów, Warszawa 1965 — Jacek Olędzki, p. 516-520. 484. Jerzy Zieliński, Sześciu mędrców z „Bogatego Szczęścia", Warszawa 1961; P u ­ trament Jerzy, Cztery strony świata, Warszawa 1963 (rozdz. Mongolskie pa­ storałki); Nowakowski Wiesław, W lakierkach przez Gobi, Warszawa 1964 — Jacek Olędzki, p. 520-527. 485. Stanisław Kałużyński, Głosy z jurty. Przysłowia, opowieści, zagadki Mongołów, Turków syberyjskich i Tunguzów, Warszawa 1960 — Jacek Olędzki, p. 527-529. 486. The Music of the Mongols. Part I : Eastern Mongolia, Reports from the Scientific Expedition to the North-Western Provinces of China under the Leadership of Dr. Sven Hedin, T. 8, Ethnography, Stockholm 1943 — Jan Sta­ szewski, p. 529-532. 487. Jerzy Prokopczuk, Historia Afryki w zarysie, Warszawa 1964 •— Krzysztof Makulski, p. 532-536. 488. Nómades et nomadisme au Sahara, Paris 1963 — Krzysztof Makulski, p. 536539. 489. Emilia Horváthová, Cigáni na Slovensku, Bratislava 1964 — Lecři Mróz, p. 539-543. 490. „Muveltség és Hagyomány. Studia Ethnologica Hungariae et Centralis ас Orientalis Europae", t. 7: 1965 — Irena Niziňska, p. 543-549. 491. „Revišta de Etnografie si Folclor", t. 9: 1964, nr 2, 3, t. 10: 1965, nr 1-6 — Maria Misiňska, p. 549-553. �249 A N E K S 492. Maria Brandon-Albini, Midi vivant. Peuple et culture en Italie du Sud, Paris 1964 — Anna Zadrożyńska-Barącz, p. 553-557. 493.. „Objects et Mondes". L a revue du Musée de 1'Homme, 1961-1963 — Barbara Walendowska-Zapędowska, p. 557-563. 494. James F . Downes, Animal Husbandry in Navajo Society and Culture, Univer­ sity of California Press, Berkeley — Los Angeles 1964, Publications in Anthro­ pology, Vol. 1 — Lech Krzyżaniak, p. 563-565. 495. Worterbuch der Vólkerkunde in Verbindung mit zahlreichen Fachwissenschaften, Stuttgart 1965 — Jadwiga Kucharska, p. 565-566. Tom X I I : 1968 ARTYKUŁY, STUDIA I MATERIAŁY — PAPERS, STUDIES A N D M A T E R I A L S 496. Z a d r o ż y ń s k a - B a r ą c z Anna, Fenomenologiczna koncepcja historii i k u l ­ tury. Zastosowanie w polskich badaniach etnograficznych (Phenomenological conception of the history and culture. Its application in Polish ethnographical research), p. 15-28 (Engl. summ.). 497. B i a ł y Zbigniew, Ekonomiczna i kulturowa rola targów i jarmarków w Mało­ polsce południowej w X I X i X X wieku (Economic and cultural role of fairs in South Little Poland in X l X t h and X X t h centuries), p. 29-66. 498. Ł a p i ń s k a Krystyna; „Czas wolny" w świadomości społecznej mieszkańców wsi („Spare time" in the social consciousness of countryfolk), p. 67-85. 499. К w i 1 e с к i Andrzej, Aktualne zagadnienia etniczne Ł e m k ó w w Polsce (Present-day ethnic problems of the regional group of Łemko in Poland), p. 86-119. 500. D ą m b s к a Elżbieta, O rozwoju konstrukcji schodów drewnianych w zabyt­ kowym budownictwie polskim (On the development of the construction of wooden stairs in Polish ancient building), p. 120-136. 501. G ł a dу s z Mieczysław, Z polsko-czeskich kontaktów w etnografii. Na margi­ nesie „Symposium o česko-polských vztazích v etnografii" (Some Polish-Czech contacts in the field of ethnography. Sidenotes on the „Symposium o č e s k o polských vztazích v etnografii"), p. 137-144. 502. G ł a dу s z Mieczysław, Włodzimierz Poźniak jako folklorysta. 28 V I 1904 — 291 1967 (Włodzimierz Poźniak as folklorist), p. 145-152. 503. S e t k o w i c z Jan, Rafy orawskie (The „rafy" — kind of small rake to. gather berries with •— of Orawa), p. 153-161. 504. P a r a d o w s k a Maria, Rękopis Władysława Jabłonowskiego i jego znaczenie dla historii etnografii polskiej (Władysław Jablonowski's manuscript and its importance for the history of Polish ethnography), p. 162-172. 505. K u c z y ń s k i Antoni, Pierwsza polska relacja o ludach Syberii (The first Polish report about the peoples of Siberia), p. 173-187. 506. С h ę t n i к Adam, Tkactwo na Kurpiach. Z teki pośmiertnej Adama Chętnika (Weaving among the inhabitants of Kurpie. From Adam Chetnik's posthumous papers), p. 188-198. 507. M a r k o w s k a Danuta, O l ę d z k i Jacek, S o k o l e w i c z Zofia, Niektóre zmiany w tradycyjnym inwentarzu kulturowym pasterzy mongolskich (Some changes in the traditional culture inventory of Mongolian shepherds), p. 199-252 (Engl. summ.). 508. S z y n k i e w i c z Sławoj, Wspólnota wiejska w Wietnamie Południowym (Rural community in South Vietnam), p. 253-284. �250 ANEKS 509. G o s w a m i В . В., Rozwój badań antropologicznych i ich ośrodki w Indiach (Development of anthropological research work — centres in India), p. 285-303. 510. P o s e r n - Z i e l i ń s k a Mira, Rola czynników społeczno-ekonomicznych w kształtowaniu się religii synkretycznych na przykładzie peyotyzmu (The role of social and economical factors in the formation of syncretic religions — the example of peyotism), p. 304-321. 511. P o s e r n - Z i e l i ń s k i Aleksander, Pierwotni mieszkańcy Polinezji. Niektóre aspekty badań nad etnogenetycznymi powiązaniami Oceanii z A m e r y k ą (The aboriginal inhabitants of Polynesia. Some aspects of research work on ethnogenetic connections between Oceania and America), p. 322-358. 512. K o w a l s k a - L e w i c k a Anna, Tadeusz Milewski. 1906-1966 (In memory of Tadeusz Milewski), p. 359-361. 513. M i l e w s k i Tadeusz, Wyprawy k u p c ó w azteckich na przełomie V i V I w. Tłumaczenie tekstu źródłowego. Komentarzem opatrzyła Maria Frankowska (Expeditions of Aztec merchants at the turn of the Vth and Vlth centuries. Translation of the source text. Commentary by Maria Frankowska), p. 362-395. 514. K r z y ż a n i a k Lech, Tenochtitlan w ś w i e t l e niektórych dokumentów z epoki podboju (Tenochtitlan in the light of some documents dating from the epoch of the conquest), p. 396-413. 515. G a n d e w Christo, O współczesnej metodologii marksistowsko-leninowskiej i problemach etnografii bułgarskiej (On modern Marxist-Leninist methodology and problems of Bulgarian ethnography), p. 414-430. 516. К о 1 e w a Tatiana, Rodzina i stosunki rodzinne w społeczności Bułgarów rodopskich (The family and family relations in the community of the Rodope Bulgarians), p. 431-451. 517. A r m o n Witold, Badania nad litewską kulturą ludową w latach 1945-1965 (Researches in Lithuanian people's culture in the period 1945-1965), p. 452-490. 518. J a s i e w i c z Zbigniew, Czynniki sprawcze i kierunki przeobrażeń w rzemiośle Uzbekistanu w 2 połowie X I X i w X X wieku (Determinants and trends of transformation of the handicraft of Uzbekistan in the second half of X L X t h and in the X X t h century), p. 491-517. 519. K o w a l s k a - L e w i c k a Anna, Pasterstwo i gospodarka mleczna u zachod­ nich T u w i ń c ó w . Uwagi na marginesie ostatnich prac L . P. Potapowa (Shepherd­ ing and milk farming of a regional group of the U S S R called the West Tuwincy. Sidenotes to the last works of L . P. Potapow), p. 518-524. K R O N I K A — CHRONICLE •520. Sytuacja etnografii w Polsce (Situation of ethnography in Poland) — Kazimierz Dobrowolski, p. 525-529. 521. O poszerzenie międzynarodowej współpracy europejskiej w zakresie etno­ grafii rolnictwa (The necessity of enlargement of international co-operation in the range of agricultural ethnography) — Mario Biernacka, p. 529-533. 522. Społeczne Muzeum Rolnictwa im. Krzysztofa K l u k a w Ciechanowcu (The social Krzysztof K l u k Agricultural Museum at Ciechanowiec) — Andrzej Woźniak, p. 533-535. RECENZJE — REVIEWS 523. Zarys dziejów religii, pod red. Zygmunta Poniatowskiego, Warszawa 1964 — Aleksander Posern-Zieliński, p. 536-541. 524. Wacław Korabiewicz, Sztuka Afryki w zbiorach polskich, Warszawa 1966 — Jacek Olędzki, p. 541-546. �ANEKS 251 525. „Zeszyty Etnograficzne Muzeum Etnograficznego", Wrocław, t. 1: 1963 — Zbi­ gniew Jasiewicz, p. 546-551. 526. „Biuletyn Informacyjny Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku" 19641966 (od 1966 r. „Materiały Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku") — Anna Pytlińska, p. 551-555. 527. Czechosłowackie bibliografie etnograficzne dla regionów karpackich (Czechoslovakian ethnographical bibliographies of the Carpathian regions) — Maria Gładyszowa, p. 555-559. 528. Rudolf Bednárik, Slováci v Juhoslávii. Materiály к ich hmotnej a duchovnej kultuře, Bratislava 1966 — Ludwik Kunz, p. 559-562. 529. W. G . Łarkin, Oroczi, istoriko-etnograficzeskij oczerk s sriediny X I X w. do naszich dniej, Moskwa 1964 — Antoni Kuczyński, p. 562-566. 530. Siegmund Musiat, Zur Lebenweise des landwirtschaftlichen Gesiendes in der Oberlausitz, Bautzen 1964 — Zofia Szromba-Rysowa, p. 566-568. 531. Nowe spojrzenie na prace Lucien L é v y - B r u h l a . Uwagi na marginesie książki Jean Cazeneuve'a, Lucien L é v y - B r u h l , sa vie, son oeuvre avec un e x p o s é de sa philosophie, Paris 1963 (A new look on the work of Lucien L é v y - B r u h l . Sidenotes to the book by Jean Cazeneuve, Lucien Lévy-Bruhl...) — Eligía Gąs­ sowska, p. 568-575. 532. Zoe A. Marsh, Kingsnorth G. W., A n Introduction to the History of East Africa, Cambridge 1961 — Leszek Dzięgiel, p. 575-579. 533. Phan Gia Ben, L a recherche historique en République Démocratique du Vietnam, Hanoi 1965 — Anna Rudzińska, p. 580-584. Tom X I I I (1): 1969 ARTYKUŁY, S T U D I A I MATERIAŁY — P;APERS, S T U D I E S AND M A T E R I A L S 534. M a ł k o w s k a Krystyna, Uwagi o modelu (Some remarks on models), p. 11-23 (Engl. summ.). 535. S z y f e l b e j n - S o k o l e w i c z Zofia, O niektórych ograniczeniach funkcjonalizmu-strukturalizmu w tłumaczeniu zmiany kulturowej (Some limitations of functionalism-structuralism in eyplaining cultural change), p. 25-41. 536. U n g e h e u e r Grażyna, Czynniki kształtujące współczesną strukturę zajęć rzemieślniczych we wsi Zawoja w powiecie Sucha (Factors affecting the presentday structure of handicrafts in the village of Zawoja in the country of Sucha), p. 43-62. 537. W i e r u s z e w s k a Maria, Sankcje opinii publicznej w polskich obrzędach i zwyczajach ludowych (The sanction of public opinion in Polish folk rituals and customs), p. 63-72. 538. S w i e n k o Henryk, Historia zaginionego rękopisu Wacława Sieroszewskiego (The history of a lost manuscript by W a c ł a w Sieroszewski), p. 73-85. 539. K u c z y ń s k i Antoni, Wkład polskich podróżników do historii etnografii. Relacje Józefa Kopcia o ludach Syberii (Polish travellers' contribution to the history of ethnography. Józef Kopec's accounts of the peoples of Siberia), p. 87-128. 540. W r ó b l e w s k i Tadeusz, Katedra Etnografii Uniwersytetu im. Adama Mic­ kiewicza w Poznaniu w latach 1945-1967 (The Ethnography Department at the Adam Mickiewicz University in Poznań, 1945-1967), p. 129-143. 541. K u c h a r s k a Jadwiga, Etnografia w Szwecji (Ethnography in Sweden), p. 145-149. �252 ANEKS 542. P o s e r n - Z i e l i ń s k a Mirosława, Obraz tradycyjnej kultury materialnej Danii w muzeach na wolnym powietrzu (A picture of the traditional material < culture of Denmark in open-air museums), p. 151-170. 543. K o w a l s k i Marek Arpad, Z problematyki muzealnictwa etnograficznego w Danii (Ethnographic museums in Denmark), p. 171-182. 544. M а к u 1 s ki Krzysztof, „Négritude" w kategoriach antropologii kulturowej („Négritude" as a problem in cultural anthropology), p. 183-198 (French summ.). 545. K o m o r o w s k i Zygmunt, Historyczne i etniczne tło przemian społecznych w Senegalu (The historical and ethnic background of social changes in Senegal), p. 199-220 (French summ.). 546. T y m o w s k i Michał, Średniowieczne rybołówstwo w łuku Nigru (Mediaeval fishing in the bend of the Niger), p. 221-242 (French summ.). 547. P o s e r n - Z i e l i ń s k a Mirosława, Wkład indiańskiej historiografii w po­ znanie dziejów podboju Ameryki (American Indian historians' contribution to our knowledge of the conquest of America), p. 243-263 (Engl. summ.). ; KRONIKA — CHRONICLE 548. I I Ogólnopolska Konferencja Etnograficzna (Second Polish Ethnographical Conference) — Anna Kowalska-Lewicka, p. 265-267. 549. Marian Sobieski (In memory of Marian Sobieski) — Jan Staszewski, p. 267274. 550. Wolfgang Steinitz i jego dzieło (Wolfgang Steinitz and his work) — Anna Kutrzeba-Pojnarowa, p. 274-276. 551. Wystawa „Arts Primitifs dans les Ateliers d'Artistes" w Paryżu (Exhibition ..Arts Primitifs dans les Ateliers d'Artistes in Paris) — Barbara Kohutnicka, p. 277. RECENZJE — REVIEWS 552. Alfred Métraux, Inkowie, Warszawa 1968 — Andrzej Woźniak, p. 279-281. 553. Juan Comas, L a antropología social aplicada en México. Trayectoria y anto­ logía, México 1964 — Maciej Krukowski, p. 281-285. 554. Jacek Machowski, Wyspa tajemnic. Historia odkryć i badań Wyspy Wielka­ nocnej, Warszawa 1966; Aleksander Michajłowicz Kondratów, Wielokany Ostrowa Paschi, Moskwa 1966 — Aleksander Posern-Zieliński, p. 285-291. 555. J . Geraint Jenkinson, Traditional Country Craftsmen, London 1965 — Wanda Paprocka, p. 291-294. 556. ..Revista de Etnografie si Folklor", t. 11: 1966, nr 1-6 — Maria Misińska, . p. 294-296. 557. Béla Gunda, Ethnographica Carpathica, Budapest 1966 — Eugenia Nagy, Bro­ nisława Jaworska, p. 296-300. 558. Czuner Taksami Michajłowicz, Niwchi. Sowriemiennoje chozjajstwo, kultura i byt, Leningrad 1967 — Antoni Kuczyński, p. 300-305. 559. A. F . , Jefimow, M. I . Biełow, O. M. Mieduszewskaja, Atłas gieograficzeskich otkrytij w Sibiři i w siewiero-zapadnoj Amierikie X V I I - X V I I I w w , Moskwa 1964 — Antoni Kuczyński, p. 305-309. 560. Derk Kinnane, The Kurds and Kurdistan, London — New York 1964; Abdul Rahman Ghassemlou, Kurdistan and the Kurds, Praha 1965 — Maria Para­ dowska, p. 310-312. 561. Paolo Toschi, II Folklore (Tradizioni, Vita e Arti Populari), Milano 1967, Conosci 1'Italiana, t. 11 — Anna Koziełł, p. 312-314. �253 ANEKS Tom XIII (2): 1969 ARTYKUŁY, STUDIA I MATERIAŁY — PAPERS, STUDIES A N D M A T E R I A L S 562. G ł a d y s z Mieczysław, Sigurd Erixon jako badacz i teoretyk ludowej kultury europejskiej. 26 I I I 1888 — 18 I I 1968 (In memory of Siguard Erixon), р. Ц-25 (French summ.). 563. D o b r o w o l s k i Kazimierz, Procesy ż y w i o ł o w e na wsi małopolskiej po I I wojnie ś w i a t o w e j (Spontaneous changes in the villages of South Poland after World War I I ) , p. 27-39 (Engl. summ.). 564. K w a ś n i e w i c z Władysław, Metoda integralna Kazimierza Dobrowolskiego (The integral method of Kazimierz Dobrowolski), p. 41-57 (Engl. summ.). 565. W a l i g ó r s k i Andrzej, Implikacje teoretyczne etnograficznych badań tere­ nowych (Theoretical implications of ethnographical field studies), p. 59-63. 566. M a r k o w s k a Danuta, Wspólnota terytorialna a styczności społeczne (Ter­ ritorial community and social contacts), p. 65-79. 567. K u c h a r s k a Jadwiga, Współczesne przeobrażenia tradycyjnej struktury zawodowo-społecznej wsi rybackiej, rybacko-rolniczej i rolniczej na terenie północnych Kaszub (Contemporary changes in the traditional socio-occupational structure of the fishing village, fishing-farming village, and farming village in the Northern Kaszuby area), p. 81-96. 568. Z a d r o ż y ń s k a - B a r ą c z Anna, Podłoże separatyzmu kulturowego w Irlan­ dii (The background of cultural separatism in Ireland), p. 97-114 (Engl. summ.). 569. M а к u 1 s к i Krzysztof, Panafrykanizm a rzeczywistość kulturowa Afryki (Pan-Africanism and cultural reality in Africa), p. 114-131 (French summ.). 570. M r o z e k Anna, Wybrane aspekty islamu sudańskiego (Certain aspects of Islam in the Sudan), p. 133-169 (Engl. summ.). 571. K o w a l e w s k i Zbigniew Marcin, Black Power, p. 171-198 (Engl. summ.). 572. В a 1 a s s a Iván, Z działalności naukowej i organizacyjnej węgierskich placó­ wek etnograficznych (Ethnographic centres in Hungary. Research and orga­ nization), p. 199-215. 573. O l e j n i k Jan, W p ł y w turystyki na tradycyjną kulturę wsi w rejonie Wy­ sokich Tatr. Strój ludowy (The effect of tourism on traditional rural culture in the High Tatra. Highland costume), p. 217-245. K R O N I K A — CHRONICLE 574. Uczczenie zasług naukowych Profesora Kazimierza Dobrowolskiego. Posiedze­ nie Komisji Etnograficznej Komitetu Nauk Historycznych P A N (Tribute to the work of Professor Kazimierz Dobrowolski. Meeting of the Ethnographic Com­ mission of the History Committee of the Polish Academy of Sciences) — Edward Pietraszek, p. 247-250. 575. Międzynarodowa Konferencja w sprawie badań kultury ludowej w Karpatach, Smolenice 11-18IX 1967 r. (International conference on research on peasant culture in the Carpathians, Smolenice 11-181X 1967) — Maria Gładyszowa, p. 250-261. i 576. Międzynarodowa Konferencja Naukowa Etnologicznego Towarzystwa Jugosło­ wiańskiego oraz Jugosłowiańska Konferencja Międzynarodowa redakcji czaso­ pisma „Demos" (International Scientific Meeting of the Yugoslav Ethnological Society, and an international meeting, held in Yugoslavia, of members of the editorial board of the journal „Demos") — Anna Kutrzeba-Pojnarowa, p. 261265. �254 ANEKS RECENZJE — REVIEWS 577. l á n Podolák, Pastierstvo v oblasti Vysokých Tatier, Bratislava 1967 — Anna Kowalska-Lewicka, p. 267-269. 578. Ladislav Leng, Sl o v e ns ké 1'údové hudobné nástroje, Bratislava 1967 — Andre} Sulitka, p. 269-271. 579. Nautologia i „Ethnologia Marítima" (Nautology and „Ethnologia Marítima" — Aleksander Posern-Zieliński, p. 271-278. 580. „Afričan Arts" („Arts d'Afrique"), t. 1: 1967, nr 1 — KTZyszťof Makulski, p. 278-282. 581. Hanna Szumańska-Grossowa, Podróże Stefana Szolc-Rogozińskiego, Warszawa 1967 — Krzysztof Makulski, p. 282-285. Vol. X I V (1): 1970 ARTYKUŁY, STUDIA I MATERIAŁY — P A P E R S , S T U D I E S AND M A T E R I A L S 582. D ą b r o w s k a Grażyna, Uwagi o metodach badań polskich tańców ludowych (Notes on methods of studying Polish folk dances), p. 11-23. 583. K w i l e c k i Andrzej, Współżycie z ludnością polską i przemiany kulturalne w grupie Ł e m k ó w (Cultural changes among the Lems, and relations between them and the Polish population), p. 25-56, 584. K o w a l s k i Marek Arpad, Polacy w Danii (Poles in Denmark), p. 57-73. 585. K u c z y ń s k i Antoni, Etnograficzny obraz Syberii w ś w i e t l e osiemnasto­ wiecznej relacji Ludwika Sienickiego (An ethnographic picture of Siberia i n the light of an 18th century account by Ludwik Sienicki), p. 75-102. 586. D y n o w s k i Witold, Etnologia japońska. Jej obraz na V I I I M i ę d z y n a r o d o w y m Kongresie Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w Tokio (Japanese ethno­ logy as seen at the Eight International Congress of Anthropology and Ethno­ logy in Tokio), p. 103-121. 587. Z a d r o ż y ń s k a - B a r ą c z Anna, Irlandzka kultura narodowa: zespół zani­ kających treści (The vanishing national culture of Ireland), p. 123-137 (Engl, summ.). 588. C i e c h a n o w i c z Krzysztof, Z zagadnień modernizacji rolnictwa francuskie­ go. Wyniki badań w gminach Thuboeuf, - Haleine i Tesse-Froulay (Problems arising in the modernisation of French agriculture — results of investigations in the villages of Thuboeuf, Haleine and Tesse-Froulay), p. 139-157. 589. M a t u s z e w s k a - K o h u t n i c k a Barbara, Współczesne badania na Nowej Gwinei. Wyprawa Departamentu Etnograficznego British Museum i wystawa „ N e w Guinea, the Sepik Head-waters 1963-64" (Contemporary research in New Guinea. Expedition of the Ethnographic Department of the British Museum, and an exhibition on „ N e w Guinea, the Sepik Head-waters, 1963-64"), p. 159176. 590. K a ł u ż y ń s k i Stanisław, Terminologia p o k r e w i e ń s t w a u l u d ó w mongolskich (The terminology of kinship among the peoples of Mongolia), p. 177-201. 591. L a t u s e k Adam, Chadak — mongolska szarfa dobrych życzeń (The chadak — a Mongolian good wishes sash), p. 203-224. 592. M a k u l s k i Krzysztof, Model funkcjonowania gospodarki K e l Ahaggar 19451954 (Model of the functioning of the economy of K e l Ahaggar 1945-1954), p. 225-264. 593. M r ó z Lech, Cygańskie mieszkania. Próba typologii (Gypsy homes. A n attempt at typology), p. 265-282 (Engl. summ.). �ANEKS 265 KRONIKA — CHRONICLE 594. Sesja etnograficzna poświęcona kulturze ludowej Pomorza, Słupsk 9-11 wrze­ śnia 1968 r. (Ethnographical session devoted to the folk culture of Pomerania, Słupsk, 9-11 September 1968) — Hugona Ostrowśka-W ójcikowa, p. 283-287. RECENZJE — REVIEWS 595. „Sowietskaja Etnografija", 1966-1967 — Zbigniew Jasiewicz, p. 288-293. 596. Leksika Polesja, Matieriały dla dialektnogo słowarja, Moskwa 1968 — Alicia Bednarczuk, p. 293-296. 597. Wielka rodzina we współczesnej literaturze etnograficznej Gruzji i Armenii (The extended family in the modern ethnographical literature of Georgia and Armenia) — Andrzej Woźniak, p. 296-300. 598. P. I . Puczków, Nasielenije Okieanii. Etnogeograficzeskij obzor, Moskwa 1967 — Aleksander Posern-Zieliński, p. 300-305. 599. J . Beaujeu-Gamier, Geography of Population, Aberdeen 1966 — Leszek Dzię­ giel, p. 306-309. 600. Thom Kerstiens, The New Elite in Asia and Africa, New York — Washing­ ton — London 1966 — Leszek Dzięgiel, p. 309-311. 601. Social Stratification in Tribal Africa, Red. Ladislav Holý, Praha 1968 — Krzy­ sztof Makulski, p. 311-314. 602. Johannes Nicolaisen, Ecology and Culture of the Pastoral Tuareg, Kopenhaga 1963 — Krzysztof Makulski, p. 314-318. 603. Hermann Bausinger, Zur Volkskunde der industriellen Gesellschaft, „Zeitschrift des Deutschen Verbandes der Gewerbelehrer е. V . Die Berufsbildende Schule", Nr 5: 1964, s. 320-330 — Gerhard Kloska, p. 319-321. 604. Hermann Bausinger, Zur K r i t i k der Folklorismuskritik, in: Populus Revisus. Beitrage zur Erforschung der Gegenwart, Tubingen 1966, s. 61-72 — Gerhard Kloska, p. 322-325. 605. G . N. Nasse, The Italo-Albanian Villages of Southern Italy, Washington 1964 — Antoni Kuczyński, p. 325-328. 606. William H . Alkire, Lamotrek Atoll and Inter-Island Socioeconomic Ties, T h e University of Illinois Press, Urbana and London 1965 — Konrad Wypych, p. 328-329. 607. Biblioteka Etnografii Polskiej w latach 1958-1968 (Bibliography of Polish Ethnography, 1958-1968) — Zyta Kwiecińska, p. 329-336. Tom X I V (2): 1970 ARTYKUŁY, K O M U N I K A T Y — P A P E R S , R E P O R T S 608. F r a n k o w s k a Maria, Problemy i kierunki etnologii m e k s y k a ń s k i e j (Problems: and directions of Mexican ethnology), p. 11-38 (Engl. summ.). 609. N о 1 a s с о Margarita, Region Cholula (The Cholula region), p. 39-53 (Engl, summ.). 610. T a z b i r Janusz, Odkrycie Ameryki i konkwista w literaturze staropolskiej (The discovery of America and the conquista in old Polish literature), p. 55-74 (Engl. summ.). 611. Ł e p k o w s k i Tadeusz, Z dziejów kontaktów polsko-meksykańskich w X I X i X X w. (From the history of Polish-Mexican relations in the 19th and 20th centuries), p. 75-94 (Engl. summ.). 612. A d a m o w i c z o w i e Helena i Stanisław, Kultura Lakandonów i jej prze- �256 613. 614. 615. 616. 617. 618. 619. ANEKS obrażenia w X X wieku (The Lacandon culture and its transformations during the 20th century), p. 95-113 (Engl. summ.). P o s e r n - Z i e l i ń s k i Aleksander, Dorobek meksykańskiej archeologii i etno­ grafii w świetle opracowań bibliograficznych (Achievements of Mexican archeology and ethnography; a bibliographical survey), p. 115-133 (Engl. summ.). M r ó z Lech, Cyganie m e k s y k a ń s c y i obraz zmian zachodzących w życiu C y ­ g a n ó w w Ameryce (The Mexican Gypsies and the changes in life of Gypsies in America), p. 135-155 (Engl. summ.). W o ź n i a k Andrzej, Metal w kulturze przedkolumbijskiego Meksyku (Metal in precolumbian Mexico cultures), p. 157-170 (Engl. summ.). M a ń k o w s k a Romana, K r z a n o w s k i Andrzej, Instrumenty muzyczne w dawnym Meksyku (Musical instruments in old Mexico), p. 171-187 (Engl, summ.). С h w o j к a Tadeusz, Z teoretycznych rozważań nad folklorem muzycznym Meksyku (Some theoretical problems of musical folklore of Mexico), p. 189-196 (Engl. summ.). > Z a d r o ż y ń s k a - B a r ą c z Anna, Irlandia — dwa państwa, dwa narody (Ireland — two states, two nations), p. 197-205 (Engl. summ.). Z a d r o ż y ń s k a - B a r ą c z Anna, Nowa dziedzina deficytowa — etnografia Europy (The new deficient discipline, the ethnography of Europe), p. 207-214. KRONIKA — CHRONICLE '620. I I I Etnograficzne Seminarium Amerykanistyczne, Poznań 18-20IV1969 (The 3rd Seminar in American Ethnography, Poznań April 18-20, 1969) — Maria Paradowska, p. 215-222. RECENZJE — REVIEWS '621. Centralizm czy Federacja? (Centralism or federalism?) — Leszek Dzięgiel, p. 223-227. 622. Women of Tropical Africa, Red. Denise Paulme, University of California Press, Berkeley and Los Angeles 1963 — Leszek Dzięgiel, p. 227-230. 623. Micael Blundell, So Rough a Wind — The Kenya Memoirs, London 1964 — Leszek Dzięgiel, p. 230-234. 624. Iskusstwo tropiczeskoj Afriki w sobranijach SSSR, Red. D. Olderogge, Mo­ skwa 1968 — Marek Arpad Kowalski, p. 234-240. 625. Russkie. Istoriko-etnograficzeskij atlas. Ziemledielije. Kriestjanskoje żiliszcze. Kriestjanskaja odieżda. Sieriedina X I X — naczalo X X wieka, Red. W. A. Ale­ ksandrów, Moskwa 1967 — Gerhard Konrad Kloska, p. 240-242. 626. S. I . Rudienko, Kultura H u n ó w i noinulińskie kurhany, Moskwa — Leningrad 1962 — Krzysztof Dąbrowski, p. 242-245. 627. Uwagi do bibliografii socjologii wsi polskiej 1918-1965 opracowanej przez L i i i Marię Szwengrub (Remarks to the „Bibliography of Polish Rural Sociology" by L i l i Maria Szwengrub) — Gerhard Konrad Kloska, p. 245-250. 628. Konrad Bajan, Tadeusz Hunek, Roman Malinowski, Kółka rolnicze w Polsce, Warszawa 1966 — Gerhard Konrad Kloska, p. 250-253. Tom X V (1): 1971 ARTYKUŁY, S T U D I A I MATERIAŁY — P A P E R S , S T U D I E S AND M A T E R I A L S •629. S z r o m b a - R y s o w a Zofia, T у 1 к o w a Danuta, Irena Nizińska 4 11924 — 12 VI1969 (In memory of Irena Nizińska), p. 11-14. �ANEKS 630. 631. 632. 633. 634. 635. 636. 637. 638. 639. 267 D y n o w s k i Witold, Założenia metodologiczne badań [we wsi Gramada w B u ł ­ garii] (Methodological assumption of the survey in the village of Gramada in Bulgaria), p. 15-33 (Engl. summ.). Kopczyńska-Jaworska Bronisława, Wieś Gramada, problematyka i organizacja badań (The village Gramada. Research problems and organization), p. 35-40 (Engl. summ.). Biernacka Maria, Rodzina na tle społeczności lokalnej bułgarskiej wsi Gramada (The family and the local community of the Bulgarian village Gramada), p. 41-89 (Engl. summ.). K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a Bronisława, Warunki bytowe i budżet rodziny wiejskiej w Gramadzie (The standard of living and budget of a Gramada peasant family), p. 91-125 (Engl. summ.). P a p r o c k a Wanda, Struktura zawodowa mieszkańców Gramady ze szczegól­ nym u w z g l ę d n i e n i e m rzemiosła (Occupational structure of Gramada w i t h special emphasis on handicraft), p. 127-162 (Engl. summ.). P o k r o p e k Marian, Układ przestrzenny i budownictwo wsi Gramada (Spatial pattern and architecture in Gramada), p. 163-194 (Engl. summ.). M i c h a j ł o w a Ganka, Odbicie przemian ekonomiczno-społecznych ostatnie­ go stulecia w odzieży i stroju mieszkańców Gramady (Socio-economic changes of the recent century as reflected in garments and dresses of the inhabitants of Gramada), p. 195-223 (Engl. summ.). К o 1 e w a Tatiana, Rola obrzędów rodowo-rodzinnych w życiu mieszkańców Gramady (The role of tribal and family rites i n the life of the inhabitants of Gramada), p. 225-248 (Engl. summ.). F a b i a ń s k i Jan, Północny Kaukaz przełomu X V I I I i X I X w. w świetle relacji Jana Potockiego (Northern Caucasus at the break of the 18th and 19th centuries as described by Jan Potocki), p. 249-283 (Engl. summ.). W o ź n i a k Andrzej, Struktura etniczna współczesnej Gruzji i jej historyczne uwarunkowania (Ethnical structure of contemporary Georgia and its historical background), p. 285-301. K R O N I K A — CHRONICLE 640. Norweskie parki etnograficzne (Ethnographic parks of Norway) — Irena Turпаи, p. 303-307. 641. Muzeum pod otwartym niebem w Tbilisi (A museum under the open sky in Tbilisi) — Edward Pietraszek, p. 308-310. 642. Muzeum w Sieradzu (A museum at Sieradz) — Elżbieta Delida, p. 310-313. RECENZJE — REVIEWS 643. Strukturalizm a marksizm. Wybór a rt y k u ł ó w ze specjalnego numeru „La Pensée" pt. Structuralisme et marxisme, t. 11: 1967. Z francuskiego tłumaczyli: A. Brodzka i A. Weinsberg-Wajda. Wstęp: Tadeusz M . Jaroszewski, Warszawa 1969 — Gerhard Konrad Kloska, p. 315-320. 644. A. F . Ewing, Industry in Africa, London 1968 — Leszek Dzięgiel, p. 321-325. 645. Kofi A. Busia, Africa in Search of Democracy, London 1967 — Leszek Dzięgiel, p. 325-329. 646. Dmitrij Olderogge, Afrikanische Kunst. Aus den Afrika-Sammlungen des Mu­ seums für Anthropologie und Ethnographie, Leningrad, Praha 1969 — Marek Arpad Kowalski, p. 329-333. 647. Ladislav Holy, Afrikanische Plastik. Das Kunstschaffen der Ost- und S ü d afrikanischen Stamme, Praha 1967 — Marek Arpad Kowalski, p. 333-339. 17 — Etnografia Polska, XXI/2 �258 ANEKS 648. Wasil Todorow, Migracionnite procesí i njakoi sociamo-ikonomiezeski i k u l turno-bitowi probierni na cełoto, Sofija 1968 — Wanda Paprocka, p. 339-342. 649. Kustaa Vilkuna, Zur Geschichte des finnischen Pierdes, „Studia Fennica", t. 13: 1967 — Gerhard Konrad Kloska, p. 343-344. 650. „Populus Revisus". BeitrSge zur Erforschung der Gegenwart. Volksleben, t. 14. Untersuchungen des Ludwig Uhland — Instituts der Universitat Tubingen im Auftrag der Tübinger Vereinigung für Volkskunde herausgegeben von H e r ­ mann Bausinger unter Mitarbeit von Rudolf Schenda und Herbert Schwedt, Tubingen 1966 — Gerhard Konrad Kloska, p. 345-346. 651. „Ziemia i Pieśń" — autonomiczny dodatek kwartalny dwutygodnika społecznokulturalnego „Kamena", Lublin—Białystok—Kielce—Rzeszów, sierpień 1969 — Violetta Krawczyk, p. 346-348. Vol. X V (2): 1971 ARTYKUŁY, STUDIA I MATERIAŁY — P A P E R S , S T U D I E S AND M A T E R I A L S 652. K u t r z e b a - P o j n a r o w a Anna, Założenia teoretyczne i realny program nowych prac nad syntezą etnografii Polski (Theoretical assumptions and a feasible program of work on a synthesis of Polish ethnography), p. 11-16. 653. G a j e к Józef, Znaczenie Polskiego Atlasu Etnograficznego dla etnografii Polski (The significance of the Polish Atlas of Ethnography for Polish ethno­ graphy), p. 17-36. 654. W o ź n i a k Andrzej, Źródła zainteresowań ludoznawczych w ideologii pol­ skiego Oświecenia (The sources of interest in folk ways in the ideology of the Polish Enlightment), p. 37-51. 655. K a r a ś Mieczysław, Stare i nowe warstwy toponimiczne w polskich K a r p a ­ tach (Old and recent toponymic layers in the Polish Karpathians), p. 53-67. 656. F r a n k o w s k a Maria, Procesy akulturacyjne w indiańskich społecznościach Meksyku (Processes of acculturation in Indian communities in Mexico), p. 69-102. 657. P o s e r n - Z i e l i ń s k i Aleksander, Odrodzenie ewolucjonizmu. Podstawowe problemy i założenia teoretyczne anglosaskiego neoewolucjonizmu (A revival of evolutionism. Basic problems and theoretical assumptions of the English neo- evolutionism), p. 103-136 (Engl. summ.). 658. M a k u l s k i Krzysztof, Zmiany w życiu gospodarczym i społecznym K e l Ahaggar 1954-1965 (Changes in economic and social life of K e l Ahaggar 1954-1965), p. 137-159. 659. K o w a l s k i Marek Arpad, Sztuka Afryki Wschodniej (The art of Eastern Africa), p. 161-184 (Engl. summ.). 660. K o w a l s k i Marek Arpad, Związki Danii z Afryką (Denmark's relations with Africa), p. 185-200. 661. K u c z y ń s k i Antoni, Wkład polskich podróżników do historii etnografii. „Pamiętnik" Faustyna Ciecierskiego jako źródło etnograficzne X V I I I w. (A contribution of Polish travellers to the history of ethnography. The Memoir by Faustyn Ciecierski as an 18th century ethnographic source), p. 201-223. 662. P a r a d o w s k a Maria, Rękopis Kurdyjski ze zbiorów Augusta Kościeszy Żaby i jego znaczenie dla etnografii polskiej (The Kurdish manuscript from the collection of August Kościesza Żaba and its significance for Polish ethno­ graphy), p. 225-250. 663. W a s i l e w s k i Jerzy Sławomir, Dualistyczne aspekty genezy feudalizmu (The dualistic aspects of the origin of feudalism), p. 251-274. �ANEKS 259 664. C i o ł e k Tadeusz Maciej, Dwa znaczenia terminu „autorytet" w bystroniowskim modelu kultury ludowej (The two meanings of the term „authority" in Bystron's model of folk culture), p. 275-279. K R O N I K A — CHRONICLE 665. I I Międzynarodowy Kongres Mongolistów w Ułan Bator, 3-101X 1970 r. (II International Congress of Mongolists in Ulan Bator, September 3-10, 1970) — Zofia Sokolewicz, Danuta Markowska, p. 281-284. 666. Posiedzenie Komitetu Redakcyjnego „Ethnologia Europaea" (Meeting of the Editorial Board of „Ethnologia Europaea") — K[rzysztof] M[akulski], p. 284285. 667. Seminarium naukowe zorganizowane przez Pracownię Badań nad Współcze­ snością Ośrodka Badań Naukowych im. W. Kętrzyńskiego w Olsztynie, 4-6 V I 1970 (A scientific seminar organized by the Contemporary Studies Department of the W. Kętrzyński Research Center in Olsztyn, June 4-6 1970) — Krystyna Małkowska, p. 286. RECENZJE — REVIEWS 668. Tomasz Marszewski, The age of maize cultivation in Asia (a review of hypotheses and new ethnographical, linguistic and historical data), „Folia Orientalia", t. 4: 1963, s. 244-295; The age of maize cultivation in Asia (Further investigations), „Folia Orientalia", t. 10: 1969 s. 91-191 — Tadeusz Lewicki, p. 287-294. 669. Siergiej A. Tokariew, Pierwotne formy religii i ich rozwój. Warszawa 1969 — Agnieszka Bartelska, p. 295-297. 670. Vólkerkunde für Jedermann. Leipzig 1966 — Janusz Kamocki, p. 297-299. 671. Vilmos Voight, Towards balancing of folklore structuralism. „Acta Ethnographica Academiae Scientiarum Hungaricae", t. 18: 1969 (1/3), s. 247-266 — Vioíeíta Krawczyk, p. 299-302. 672. Ernestine Friedl, Vasilika. A village in modern Greece. New York 1965 — Anna Kuczyńska, p. 302-304. 673. Materiały do Etnografii Gruzji. „Masalebi Sakartwelos Etnografiisatwis", t. 14: 1968 — Edward Pietraszek, p. 304-306. 674. A. I. Robakidze, The Social Structure of the Caucasian Mountaineers. Moskov 1968 — Edward Pietraszek, p. 307-308. 675. Neli Bregadze, Mits micatmokmedeba dasawlet sakartweloszi. Tbilisi 1969 — Edward Pietraszek, p. 308-309. Tom X V I (1): 1972 ARTYKUŁY, STUDIA I MATERIAŁY — P A P E R S , S T U D I E S AND M A T E R I A L S 676. N i z i ń s k a Irena, M a r k o w s k a Danuta, Podstawowe zajęcia ludności wsi Gramada: rolnictwo i hodowla (The basic occupations of the villagers of Gramada: Agriculture and husbandry), p. 11-55 (Engl. summ.). 677. P i s k o r z Jerzy Adam, Społeczno-gospodarcze aspekty mechanizacji rolnic­ twa. Na przykładzie wsi okolic Ciechanowca (Social and economic aspects of mechanization of agriculture. An analysis of a village near Ciechanowiec), p. 57-78. �260 ANEKS 678. K l o s k a Gerhard, Etologiczna teoria moralności Edwarda Westermarcka (Edward Westermarck's ethological theory of morals), p. 79-114 (Engl. summ.). 679. N o w i c k a E w a , Typologia ruchów społecznych wśród l u d ó w pierwotnych (A typology of social movements among the primitive peoples), p. 115-142 (Engl. summ.). 680. D z i ę g i e l Leszek, Sudan — konflikt nierównych partnerów (Sudan — a conflict of unequal partners), p. 143-174. 681. K o w a l s k i Marek Arpad, Duńskie badania arktyczne (The Danish Arctic researches), p. 175-200. 682. O b r ę b s k i Józef, Obrzędowa i społeczna struktura wsi macedońskiej (A ritual and social structure of a Macedonian village), p. 201-213. 683. K u t r z e b a - P o j n a r o w a Anna, Pozycja Józefa Obrębskiego w etnografii polskiej (The position of Józef Obrębski in Polish ethnography), p. 215-219. 684. R. S. W a s s i n g, Asmat, kultura ł o w c ó w g ł ó w w południowo-zachodniej No­ wej Gwinei (Asmat: a culture of head-hunters in South-western New Guinea), p. 221-251. 685. R i n c z e n В., Chowusun — hipnotyzm szamanów mongolskich (Chowusun — hipnotism of Mongolian shamans), p. 253-258. 686. Ż u k o w s k a Natalia L . , Cagan Uwgun — postać lamajskiego panteonu. Wspól­ ne elementy modelu Białego Starca u l u d ó w wschodniej Azji (Cagan Uwgun. A personage of the lamaistic pantheon), p. 259-265. 687. W a s i l e w s k i Eustachy, Kasty indyjskie (The Indian castes), p. 267-280. 688. S t o m m a Ludwik, Próba analizy strukturalnej czterech legend średniowiecz­ nych (An attempt at a structural analysis of four mediaeval legends), p. 281-293. K R O N I K A — CHRONICLE 689. I V Ogólnopolska Konferencja Etnograficzna, 13-14 listopada 1970 (The I V Polish Ethnographical Conference, November 13-14, 1970) — Mirosława Cecylia Drozd, p. 295. 690. Ogólnopolskie Studenckie Seminarium Etnograficzne w Warszawie (The Ethno­ graphic Seminar of Polish Students in Warsaw) — Tadeusz Maciej Ciołek, p. 295-298. 691. Z działalności studenckiej Sekcji Amerykanistycznej (Activities of the students Americanist Section) — Anna Urban, p. 298-299. ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E — S U R V E Y S AND R E V I E W S 692. S z y n k i e w i c z Sławoj, Tajna Historia Mongołów jako źródło etnograficzne (The Secret History of the Mongols as an ethnographical source), p. 300-311. 693. W o ź n i a k Andrzej, Zagadnienie procesów etnicznych w radzieckiej litera­ turze etnograficznej (The problem of ethnic processes in the Soviet ethno­ graphical literature), p. 312-320. 694. M r ó z Lech, Próba klasyfikacji grup cygańskich (A tentative classification of Gypsy groups), p. 321-325. 695. Gordon K . Lewis, The Growth of the Modern West Indies, London 1968 — Leszek Dzięgiel, p. 326-333. 696. Andrzej Zajączkowski, Muntu dzisiaj. Studium afrykanistyczne, Warszawa 1970 — Marek Arpad Kowalski, p. 333-336. 697. E r i c R. Wolf, Peasants, New Jersey 1966 — Agnieszka Bartelska, p. 336-338. 698. Etel Fél, Hofer Tamas, Proper Peasants. Traditional Life in a Hungarian Village, Chicago 1969, Viking Fund Publications in Anthropology, Nr 46 — Agnieszka Bartelska, p. 338-341. �ANEKS 261 699. Frank M. Mifsud, Customary Land L a w in Africa, Rome 1967, F A O Legislative Series, No. 7 —Anna Partyka, p. 341-347. 700. K i t Elliott, A n African School. A Record of Experience, Cambridge University Press, 1970 — Anna Partyka, p. 347-353. 701. Problem periodyzacji prahistorii w ujęciu etnograficznym. Dyskusja wśród etnografów Niemieckiej Republiki Demokratycznej nad pracą I . Sellnow (The problem of periodisation of the prehistorie times in ethnographical approach. A discussion of East-German ethnographers on I . Sellnow's work) — Andrzej Prinke, p. 353-357. Tom X V I (2): 1972 R E F E R A T Y , K O M U N I K A T Y , ARTYKUŁY — P A P E R S . COMMUNICATIONS 702. F r a n k o w s k a Maria, Z problematyki synkretyzmu religijnego Indian Meksyku (Some problems of religious syncretism among Mexican Indians), p. 11-30 (Engl. summ.). 703. T a z b i r Janusz, Misje religijne wśród Indian w X V I wieku (Religious missions among Indians in the 16th century), p. 31-50 (Engl. summ.). 704. Ł e p k o w s k i Tadeusz, Katolicyzm i protestantyzm a procesy narodotwórcze na Antylach (Catholicism, protestantism and the formation of nations in the Antilles), p. 51-67 (Engl. summ.). 705. P o s e r n - Z i e l i ń s k a Mirosława, Koncepcja zbawienia w doktrynach r u ­ chów religijno-politycznych Indian Ameryki Północnej (The concepts of salvation in the doctrines of religious-political movements of North American Indians), p. 69-91 (Engl. summ.). 706. P o s e r n - Z i e l i ń s k i Aleksander, Funkcje millenarystycznego mitu w r u ­ chach społeczno-religijnych Tupí-Guaraní (The functions of the millenarian myth in social-religious movements of Tupí — Guaraní Indians), p. 93-116 (Engl. summ.). 707. W a l e n d o w s k a Barbara, Wspólne elementy w religiach synkretycznych Antyki (Common elements in the syncretic religions of the Antilles), p. 117-132 (Engl. summ.). 708. N o w i c k a E w a , Indiański shakeryzm (The Indian Shakerism), p. 133-149 (Engl. summ.). 709. P a r a d o w s k a Maria, X V I I - w i e c z n a relacja Krzysztofa Arciszewskiego jako źródło badań nad wierzeniami Indian wybrzeża Brazylii (The 17th century relation by Krzysztof Arciszewski as a source to the study of beliefs of Indians of the Brasilian coast), p. 151-170 (Engl. summ.). 710. K u l a Marcin, Brazylijski ruch „Palmares" jako przykład synkretyzmu k u l ­ turowego (The brasilian movement of the „Palmares" as a case of cultural syncretism), p. 171-176. 711. H r a n k o w s k a Teresa, Afro-brazylijskie obrzędy „candomblé" w stanie Bahia (Afro-Brasilian Candomble rites in the state Bahia), p. 177-183. 712. B r y k c z y ń s k i Piotr, Kultowe uwarunkowania form architektury przedkolumbijskiej Mezoameryki (The cult background of the forms of precolumbian Mezoamerican architecture), p. 185-189. 713. U r b a n Anna, Zwierzęta w sztuce i wierzeniach kultur andyjskich w okresie przedinkaskim (Animals in the art and beliefs of Andes Mountains cultures before the Incan period), p. 191-198. 714. K o h u t n i c k i Bohdan, Nowe formy społecznego protestu Indian — okupacja �262 715. 716. 717. 718. 719. 720. ANEKS Alcatraz (New form of Indian social protest: the occupation of Alcatraz), p. 199-204. P a r a d o w s k a Maria, Sprawozdanie z przebiegu obrad i dyskusja I V Etno­ graficzne Seminarium Amerykanistyczne Poznań 23-25IV1971 (A report of the seminar discussion: the IVth Ethnographic Seminar in American Studies, Poznań, April 23-25 1971), p. 205-219. M a ń k o w s k a Romana, K r z a n o w s k i Andrzej, Stanowiska człowieka pre­ historycznego w obrębie „lomas" jako przykład w p ł y w u w a r u n k ó w klimatycz­ nych i hydrogeologicznych na przedkolumbijskie osadnictwo w jałowych Andach Peru (The find of a prehistorie man within the „lomas" as an instance of climatic and hydrological influence upon precolumbian colonization in the westeland of the Peruvian Andes), p. 221-230. K l o s k a Gerhard, Czy wartości ingerują w twierdzenia nauk społecznych? (Do the values interfere in the propositions of the social sciences?), p. 231-244. К о 1 e w a Tatiana, Dynamika obyczajów i obrzędów, ich funkcja i struktura (Customs and rituals: their dynamics, function and structure), p. 245-258. K r ó l i k o w s k a Elżbieta, Uwagi na temat zagadnień dokumentacji i infor­ macji naukowej (Some remarks on scientific documentation and information), p. 259-266. R y b i ń s k i Adam, Procesy stabilizacyjne wśród pasterzy nomadów. Uwagi ogólne (Stabilizing processes among nomad shepherds. General remarks), p. 267-277. KRONIKA — CHRONICLE 721. Mongolia 1971. Nowa faza badań polskiej ekspedycji etnograficznej (Mongolia 1971 — the new phase of research of the Polish ethnographical eypedition) — Jerzy Sławomir Wasilewski, p. 278-280. 722. V I Międzynarodowy Przegląd Folkloru w Jugosławii (The VIth International Display of Folklore in Yugoslavia) — Kalina Skłodowska-Antonowicz, p. 280282. 723. Współczesne przemiany wsi w o j e w ó d z t w a olsztyńskiego. I I I seminarium orga­ nizowane przez Ośrodek Badań Naukowych w Olsztynie w dniach 7-9 VI1971 r. w HOSW Perkoz na Waszecie pod Olsztynkiem (Contemporary transformations of the rural ateas of the district of Olsztyn — the I l l r d seminar organized by the Olsztyn Research Center, June 7-9, 1971) — Małgorzata Orlewicz, p. 282284. RECENZJE — REVIEWS 724. Chozjajstwo i matierialnaja kultura narodów Kawkaza w X I X - X X w w „ Red. W. K . Gardanów, Moskwa 1971 — Andrzej Woźniak, p. 285-288. 725. Olga Linares de Sapir, Cultural Chronology of the Gulf of Chiriguí, Panama, Washington 1968, Smithsonian Contributions to Anthropology, vol. 8 — Romana Mańkowska, Andrzej Krzanowski, p. 288-291. Tom X V I I (1): 1973 ARTYKUŁY, STUDIA I MATERIAŁY — P A P E R S , S T U D I E S AND M A T E R I A L S 726. Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a Kazimiera, P o k r e w i e ń s t w o fikcyjne w kultu­ rze ludowej Słowiańszczyzny — próba interpretacji (Fictitious kinship in slavinic folk culture. A tentative interpretation), p. 11-18. �ANEKS 263 727. P a r a d o w s k a Maria, Pamiętniki polskie i ich wartość źródłowa w bada­ niach kultury l u d ó w pozaeuropejskich (Polish memoirs as sources for the study of non-European cultures), p. 19-39 (Engl. summ.). 728. P r i n к e Andrzej, Możliwości porównawczego stosowania danych etnogra­ ficznych w archeologii (Can ethnographical data be used for archeological comparisons), p. 41-66 (Engl. summ.). 729. Ł a p i ń s k a Krystyna, Postawy wobec wolnego czasu na wsi uprzemysło­ wionej (Attitudes towards leisure in industrialized rural areas), p. 67-81. 730. B i e r n a c k a Maria, Osady uchodźców greckich w Bieszczadach (Settlements of Greek refugees in the Bieszczady Mountains), p. 83-93. 731. P a p r o c k a Wanda, Problematyka współczesnych przemian w kulturze l u ­ dowej w ostatnich pracach czeskich i słowackich etnografów (Contemporary changes in folk culture as seen in recent writings by Czech and Slovakian ethnographers), p. 95-104. 732. W i e r u s z e w s k a Maria, Integracyjna i wychowawcza funkcja folkloru (The integrative and educative function of folklore), p. 105-113. 733. K u c z y ń s k i Antoni, S k a r ż y ń s k i Tomasz, Spichrze o kopulasto sklepio­ nym zrębie na terenie południowej Opolszczyzny (Granaries with cupola-vaulted frames south from Opole), p. 115-129. 734. K a r w i c k a Teresa, Zakazy związane z drzewami i m o t y w u j ą c e je wierzenia (Taboos related to trees and the underlying beliefs), p. 131-140. 735. P o s e r n - Z i e l i ń s k i Aleksander, Rozwój i morfologia religii społeczeństwa rodowo-plemiennego. Kontrowersyjne założenia teorii S. A . Tokariewa (De­ velopment and morphology of religion of clan-tribal societies), p. 141-169 (Engl, summ.). 736. K o w a l s k i Marek Arpad, Spostrzeżenia na temat kultury ludowej Danii (Re­ marks on folk culture in Denmark), p. 171-192. RECENZJE — REVIEWS 737. Rejony uprzemysławiane. Problematyka i badania, praca zbiór., Warszawa 1971 — Agnieszka Baranowska, p. 193-195. 738. Jarmila Štástná, Změny ve sposobu života tkalců na Náchodsku v procesu industrializace, Praha 1970 — Wanda Paprocka, p. 195-198. 739. Stan Steiner, The new Indian, New York — Evanstone — London 1968 — Ewa Nowicka, p. 198-204. 740. Language Use and Social Change. Problems of Multilingualism with Special Reference to Eastern Africa, Red. W. H . Whitley, Oxford University Press, London 1971 — Leszek Dzięgiel, p. 204-206. 741. John C . de Wilde, Experiences with Agricultural Development in Tropical Africa, t. I : The Synthesis; t. I I : The Case Studies, Baltimore, Maryland 1967 — Leszek Dzięgiel, p. 207-210. 742. Sylvia Leith-Ross, African Women. A Study in the Ibo of Nigeria, New York 1965 — Anna Partyka, p. 210-214. 743. Ester Boserup, Woman's Role in Economic Development, London 1970 — Anna Partyka, p. 214-219. 743a. Africa Remembered, Narratives by West Africans from the E r a of the Slave Trade, Red. Philip D. Curtin, The University of Wisconsin Press, Madison, Milwaukee, London 1968 — Anna Partyka, p. 219-226. 744. Samuel Marti, Alt-Amerika. Musik der Indianer in prakolumbischer Zeit, Leipzig 1970, Musikgeschichte in Bildern. Band 2: Musik des Altertums — Romana Mańkowska, Andrzej Krzanowski, p. 226-227. �264 ANEKS 745. Polesje (Lingwistika, archeologia, toponimika), Red. W. W. Martynow, N. I . T o ł stoj, Moskwa 1968 — Alicja Bednarczuk, p. 227-231. 746. G. A. Siergiejewa, Arczyńcy, Moskwa 1967 — Edward Pietraszek, p. 231-238 747. L e w Abramowicz Fajnberg, Obszczestwiennyj stroj eskimosow i aleutow, od matierinskogo roda к sosiedskoj obszczinie, Moskwa 1964 — Antoni Kuczyński, p. 238-245. 748. Ludmiła Wasilewna Chomicz, Nieńcy, istoriko-etnograficzeskie oczerki, Mo­ skwa—Leningrad 1966 — Antoni Kuczyński, p. 245-252. 749. Ryszard Kukier, Kaszubi bytowscy. Zarys monografii etnograficznej, Gdynia 1968 — Leon Młyński, p. 252-257. 750. Konrad Wypych, W cieniu fe. Śladami Jana Stanisława Kubarego, Wrocław 1969 — Antoni Kuczyński, p. 258-260. 751. Spichlerze Opolszczyzny, Kraków 1967 — Antoni Kuczyński, p. 260-261. 752. Muzeum Wsi Opolskiej, K r a k ó w 1969 — Antoni Kuczyński, p. 261-262. 753. Wiatraki i m ł y n y wodne Opolszczyzny, K r a k ó w 1969 — Antoni Kuczyński, p. 262-264. Tom X V I I (2): 1973 ARTYKUŁY, STUDIA I MATERIAŁY — P A P E R S , STUDIES AND M A T E R I A L S 754. P i e k a r c z y k Stanisław, Aksjologia antropologiczna i aksjologia formalna. Wybór zagadnień (Anthropological and formal axiology. Selected problems), p. 11-40 (Engl. summ.). 755. T o m i c k i Ryszard, Tradycja i jej znaczenie w kulturze chłopskiej (Tradition and its meaning in peasant culture), p. 41-58. 756. C i o ł e k Tadeusz Maciej, Materiały do „alchemii gestów" (Materials to the ..alchemy of gestures"), p. 59-79. 757. O l ę d z k i Jacek, Chün bajna (Khün Bayna), p. 81-145 (Engl. summ.). 758. S z e m i ń s k i Jan, O tajemniczych początkach imperium Tawantinsuyu (On the mysterious beginnings of the Tavantinsuyu empire), p. 147-178 (Spanish summ.). 759. M a c i e r e w i c z Antoni, Inkap Runam, czyli o tym jak rządzono T a w a n ­ tinsuyu (Inkap Runam, or on how Tavantinsuyu was ruled), p. 179-212 (Spanish summ.). 760. T o m i c k i Ryszard, Sztuka jako „rzeczywistość jedyna" w kulturze l u d ó w Nahua w X V - X V I wieku (Art as „the only relity" in the culture of the Nahua tribes in the 15th and 16th centuries), p. 213-224. 761. D z i ę g i e l Leszek, Rolnictwo chłopskie Afryki wschodniej u progu niepod­ ległości (Peasant agriculture in East Africa on the verge of independence;, p. 225-248. KRONTKA — C H R O N I C L E 762. I V Seminarium NauEowe Olsztyńskiego Ośrodka Badań Naukowych p o ś w i ę ­ cone przemianom m a ł y c h miast w o j e w ó d z t w a olsztyńskiego, Iława, 29-31 maja 1972 r. (The 4th Seminar of the Olsztyn Research Center devoted to trans­ formations of small towns in the Olsztyn voivodship, Iława, May 29-31, 1972) — Małgorzata Orlewicz, p. 249-250. 763. V I Ogólnopolski Festiwal Folklorystyczny w Płocku, 1-2 lipca 1972 r. (The V l t h Polish Folklore Festival at Płock, July 1-2, 1972) — Krystyna Tubaja, p. 251-253. �265 ANEKS R E C E N Z J E — REVIEWS 764. N . N. Dłkow, Naskalnyje zagadki driewniej Czukotki — pietroglify Piegtymielja, Moskwa 1971 — Antoni Kuczyński, p. 255-256. 765. R. S. Wasilewski, Proischożdienije i driewnjaja kultura Koriakow, Nowosibirsk 1971 — Antoni Kuczyński, p. 256-258. 766. R. W. Kozyriewa, Driewnij Sachalin, Leningrad 1967 — Antoni Kuczyński, p. 258-260. Tom ARTYKUŁY, STUDIA I X V I I I (1): 1974 MATERIAŁY — PAPERS, STUDIES A N D M A T E R I A L S 767. K l o s k a Gerhard, Ewolucja oddzielenia opisu od powinności (The evolutionof the distinction between description and obligation), p. 11-46 (Engl. summ.). 768. W o ź n i a k Andrzej, Rodzina i gospodarstwo chłopskie na mazowieckiej wsi pańszczyźnianej X V I I I w. (The family and the peasant farm in Mazovian serfdom village in the 18th century), p. 47-55. 769. D r o z d Mirosława С , Sytuacje konfliktowe powstałe na tle wykroczeń prze­ ciw normom społecznym. Na przykładzie społeczności wiejskiej powiatu otwoc­ kiego (Conflict situations resulting from tresspasses against social norms. On. the example of a rural community in the district of Otwock), p. 57-62. 770. S z r o m b a - R y s o w a Zofia, Etnografia rumuńska. Organizacja nauki i pro­ blematyka badań (Roumanian ethnography. Organization and problems of research), p. 63-84. 771. P i e t r a s z e k Edward, Polonezkoy — polska społeczność wiejska w Turcji. (Polonezkoy: a Polish peasant community in Turkey), p. 85-98. 772. P o s e r n - , Z i e l i ń s k i Aleksander, Tendencje konserwatywne i rewolucyjne w ruchach społeczno-religijnych Trzeciego Świata (Conservative and revolu­ tionary tendencies in social-religious movements of the Third World), p. 99-128 (Engl. summ.). 773. K o w a l e w s k i Zbigniew Marcin, Indianie w eridokolonialnej strukturze społecznej Mezoameryki (Indians in the endocolonial social structure of Middle America), p. 129-160 (Spanish summ.). 774. D z i ę g i e l Leszek, Chłop wschodnioafrykański i jego sytuacja po uzyskaniu niepodległości (The East African peasant and his situation after the winning of independence), p. 161-190. 775. S z y n k i e w i c z Alicja, Kształtowanie się rynku pieniężnego w Mongolii (The shaping of money market in Mongolia), p. 191-208. 776. D a s z d z e w e g Bütedijn, Adaptacja kleru lamajskiego do pracy społecznie użytecznej (Adaptation of the Lamaist clergy to socially useful work), p. 209220. 777. P l i t Florian, Związek zasięgu w ę d r ó w e k pasterskich w Afryce ze środo­ wiskiem geograficznym (The relation of the range of shepherd nomadism in Africa to geographical environment), p. 221-233. KRONIKA — CHRONICLE 778. Z badań Zakładu Etnografii I H K M P A N nad kulturą i s p o ł e c z e ń s t w e m Mon­ golii w roku 1972 (Researches of the Workshop of Ethnography of the Institute of the History of Material Culture, Pol. Ac. Sc., on Mongolian culture i society in 1972), — S ł a w o j Szynkiewicz, p. 235-238. �266 ANEKS R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E — R E V I E W S AND S U R V E Y S 779. S z y n k i e w i c z S ł a w o j , Badania etnograficzne w Demokratycznej Republice Wietnamu (Ethnographic researches in the Democratic Republic of Vietnam), p. 239-244. 780. K u c z y ń s k i Antoni, Rzekome odkrycie nieznanego rękopisu Wacława Siero­ szewskiego (The alleged discovery of an unknown maniscript by W a c ł a w Sieroszewski), p. 245-248. 781. D z i ę g i e l Leszek, Kolonializm w Czarnej Afryce (Colonialism in Black Africa), p. 249-252. 782. Włodzimierz Pawluczuk, Światopogląd jednostki w warunkach rozpadu spo­ łeczności tradycyjnej, Warszawa 1972 — Ryszard Tomicki, p. 252-257. 783. Gunnar Myrdal, Objektivitát in der Sozialforschung, Frankfurt am Mein 1971 — Gerhard Kloska, p. 257-264. 784. Tóth Janos, Az Orsěgek népi építészete, Budapest 1971 — Jerzy Czajkowski, p. 264-266. 785. Antoni Kuczyński, Syberyjskie szlaki, Wrocław 1972 — Zbigniew Jasiewicz, p. 266-269. 786. Włodzimierz Wincławski, Przemiany środowiska wychowawczego wsi pery­ feryjnej. Studium wioski Ciche Górne powiatu nowotarskiego, Wrocław— Warszawa—Kraków—Gdańsk 1971 — Leon Grela, p. 269-272. 787. Budownictwo ludowe Opolszczyzny, K r a k ó w 1970 — Antoni Kuczyński, p. 272273. 788. Leksika Polesja u prastory i czasie, Mińsk 1971 — Alicjo Bednarczuk, p. 273275. 789. E . B . Wadeckaja, Drewnie idoły Jeniseja, Leningrad 1967 — Antoni Kuczyński, p. 275-276. Tom X V I I I (2): 1974 ARTYKUŁY, S T U D I A I MATERIAŁY — P A P E R S , S T U D I E S AND M A T E R I A L S 790. K u t r z e b a - P o j n a r o w a Anna, Włodzimierz Antoniewicz i jego p o w i ą ­ zania z etnografią. Wspomnienie pośmiertne (Włodzimierz Antoniewicz and his connections with ethnography. A n obituary), p. 11-15. 791. D[ynowski] W[itold], Prof. D r Antonio Jorge Diaz ((In memory of Prof. Dr Antonio Jorge Diaz), p. 16-17. 792. B u r s z t a Józef, Problemy etnografii proponowane do omówienia w zbior­ czym referacie Podsekcji Historii, Archeologii i Historii Kultury Materialnej na I I Kongres Nauki Polskiej (Problems of ethnography, proposed to be discusses in the comprehensive report of the Sub-section of History, Archeo­ logy and History of Material Culture, read to the Hnd Congress of Polish Science), p. 19-22. 793. K u t r z e b a - P o j n a r o w a Anna, Ocena dorobku i perspektywy etnografii (An appreciation of achievements and the perspectives of ethnography), p. 23-31. .794. K w a ś n i e w i c z Krystyna, Teoretyczne i metodologiczne aspekty badań nad zwyczajami ludowymi. Przyczynek do dyskusji nad „Syntezą etnografii Polski" (Theoretical and methodological aspects of researches on folk cu­ stoms. A contribution to the discussion on the „Synthesis of Polish Ethnog­ raphy") p. 33-55 (Engl. summ.). �ANEKS 267 795. T o m i c k i Ryszard, Zwyczaje i obrzędy. Uwagi na marginesie artykułu K . K w a ś n i e w i c z (Customs and rituals. Remarks on the paper by K . K w a ś niewicz), p. 57-63. 796. D r o z d Mirosława Cecylia, Współczesne przemiany we wsi Goworki pod w p ł y w e m zatrudnienia pozarolniczego (Contemporary changes in the village Goworki near Ostrołęka as a result of non-agricultural employment), p. 65-85 (Engl. summ.). 797. D z i ę g i e l Leszek, Chłopstwo Afryki Wschodniej pod presją modernizacji (Peasant population in East Africa under the impact of modernization), p. 87128. 798. W i n n e r Irene Portis, Studia nad społecznościami chłopskimi w antropo­ logii amerykańskiej (Studies on peasant communities in American anthro­ pology), p. 129-144. 799. M a c i e r e w i c z Antoni, Upadek Tawantinsuyu czyli z czego żyli Inkowie (The fall of Tawantinsuyu, or what the Incas lived on), p. 145-178 (Spanish summ.). 800. T o m i c k i Ryszard, Funkcjonowanie rzeczywistej i mitycznej struktury prze­ strzennej Tenochtitlán (The functioning of the real and mythical structure of space in Tenochtitlán), p. 179-196 (Spanish summ.). 801. P a r a d o w s k a Maria, Badania Ignacego Domeyki nad kulturą A r a u k a n ó w (Studies by Ignacy Domeyko on Araucanian culture), p. 197-230 (Engl. summ.). KRONIKA — CHRONICLE 802. Robocza narada europejskich ekspertów od zagadnień rybołówstwa w Toru­ niu (The Conference of European fishing experts in Toruń) — Jadwiga Ku­ charska, p. 231-232. 803. Fishing Conference in Toruń (Poland). A rough proposal of conclusions — Maria Znamierowska-Priifferowa, Jadwiga Kucharska, Dietrich Treide, p. 232233. 804. I I Narodowe Sympozjum Folklorystyczne w Bułgarii (The Hnd National S y m ­ posium on Folklore in Bulgary) — Tatiana Koleva, p. 234-236. 805. I Sympozjum poświęcone ludom koczowniczym i ich roli w formowaniu się cywilizacji Środkowej Azji, Ułan Bator (The 1st Symposium on the role of the nomadic peoples in the civilization of Middle Asia, Ulan Bator) — Witold Dynowski, p. 236-240. 806. I X International Congress of Anthropological and Ethnological Sciences, C h i ­ cago — Bronisława Kopczyńska-Jaworska, p. 240-244. 807. Konferencja naukowa poświęcona historii kontaktów polsko-rosyjskich w dzie­ dzinie etnografii, Wrocław, 19-20 I X 1973 (The Conference on the history of Polish-Russian contacts in ethnography, Wroclaw, September 18th and 19th 1973) — Sławoj Szynkiewicz, p. 244-245. R E C E N Z J E I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E — R E V I E W S AND S U R V E Y S 808. Seminaria afrykanistyczne Międzynarodowego Instytutu Afrykanistyki (Semi­ nars in African Studies by the International Institute for African Studies), — Anna Partyka, p. 247-253. 809. „Prace Etnograficzne". Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego, Nr 1-6: 1963-1972 — Anna Zambrzycka-Kunachowicz, p. 253-259. �268 ANEKS Tom X I X (1): 1975 ARTYKUŁY, STUDIA 1 MATERIAŁY — P A P E R S , S T U D I E S AND M A T E R I A L S 810. G ł a d y s z o w a Maria, Z obrad V I I Międzynarodowego Kongresu S l a w i s t ó w (Prom Conferences of the 7th International Congress of Slavic Studies), p. 1130. 811. D r o z d Mirosława Cecylia, Kontakty handlowe wsi (Trade contacts of the country), p. 31-50 (Engl. summ.). 812. S t o m m a Ludwik, Rytuał pokładzin w Polsce — analiza strukturalna (The ritual of consummation of marriage in Poland. A structural analysis), p. 51-64. 813. K a n t o r Ryszard, Wykorzystanie filmu w dydaktycznej działalności pla­ cówek etnograficznych (The use of film in didactic activities of ethnographic institutions), p. 65-81 (Engl. summ.). 814. S t o m m a Ludwik, Stan badań nad obrzędowością polską od połowy X V I I I w. Część I — Analiza statystyczna bazy materiałowej (The state of research on Polish rituals from the m i d - X V I I I c. Part I — Statistical analysis of collected data), p. 83-92. 815. S e t k o w i c z Jan, Przyczynki do genezy pasterstwa owczego w Beskidzie Żywieckim w świetle toponomastyki puszczańskiej (A contribution to the origin of sheep shepherding in Beskid Żywiecki in the light of toponomastics of the region Pilsko), p. 93-107 (Russian summ.). 816. W a s i l e w s k i Jerzy Sławomir, Kategoria przestrzeni w kulturze koczow­ niczej. Analiza przestrzenna jurty mongolskiej (The category of space in nomadic culture. A spatial analysis of the Mongolian yurta), p. 109-128. 817. M a n t e l - N i e ć k o Joanna, Kto komu m ó w i „pan" w Addis Abebie? Szkic sociolingwistyczny (Who says „Sir" to whom in Addis Abeba? A n essay i n sociolinguistics), p. 129-142 (Engl. summ.). 818. W o l s k i Krzysztof, Tradycyjna uprawa winorośli w Afganistanie (Tradi­ tional raising of grapevines in Afghanistan), p. 143-162 (Engl. summ.). 819. P e n к a 1 a Danuta, Bohater kulturowy w mitologii polinezyjskiej (The cul­ ture Hero in Polynesian mythology), p. 163-191. K R O N I K A — CHRONICLE 820. Sprawozdanie z prac ekspedycji mongolskiej Zakładu Etnografii I H K M PAN" w roku 1973 (A report of the works of Mongolian expedition of the Depart­ ment of Ethnography of I H K M P A N in 1973) — Jerzy Sławomir Wasilew­ ski, p. 193-194. 821. Wystawa rzeźby w drewnie plemienia Makonde w Muzeum Etnograficznym w Zagrzebiu, 1973 (An exhibition of Makonda wood sculpture in the Ethnog­ raphic Museum in Zagreb, 1973) — Bogusław Zydok, p. 195-196. ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E — S U R V E Y S AND R E V I E W S 822. R o b o t y c k i Czesław, Cywilizacja współczesna a społeczności plemienne (Contemporary civilization and tribal communities), p. 197-205. 823. D z i ę g i e l Leszek, Z problematyki współczesnego Afganistanu (Some pro­ blems of contemporary Afghanistan), p. 206-208. 824. S i e r a w s k a Dorota, Wielkie odkrycia a staropolska mentalność (The great discoveries and the mentality of old Polishmen), p. 209-212. 825. J . Śmiałowski, Zarobkowanie pozarolnicze ludności rolniczej w Królestwie �269 A N E K S Polskim w latach przeduwłaszczeniowych (1815-1864), Łódź 1973 — Edward Pietraszek, p. 212-217. 826. Gruzinskoje narodnoje poeticzeskoje tworczestwo, Red. E . Wirsaladze, K . S i charulidze, M. Czikowani, Tbilisi 1972 — Andrzej Woźniak, p. 217-221. Tom X I X (2): 1975 ARTYKUŁY. STUDIA I MATERIAŁY — PAPERS, STUDIES A N D M A T E R I A L S 827. N e y m a n Elżbieta, Maria Ossowska 1896-1974 (In memory of Maria Ossow­ ska), p. 11-18. 828. D z i ę g i e l Leszek, Andrzej Waligórski 1908-1974 (In memory of Andrzej Waligórski), p. 19-23. 829. K u t r z e b a - P o j n a r o w a Anna, Etnografia Polska w trzydziestoleciu Pol­ skiej Rzeczypospolitej Ludowej. Związek z tradycją i nowe kierunki badań (Ethnography in Poland during the Thirty Years of the Polish People's R e ­ public. Traditions and new directions), p. 25-65 (Engl. summ.). 830. P a p r o c k a Wanda, Biblioteka Etnografii Polskiej (The Library of Polish Ethnography), p. 67-72. 831. В o h d a n o w i c z Janusz, Osiągnięcia Atlasu Etnograficznego w okresie X X X lecia (Achievements of the Atlas oí Ethnography during the recent thirty years), p. 73-78. 832. D y n o w s к i Witold, P a ń s t w o w e Muzeum Etnograficzne w Warszawie (The State Ethnographical Museum in Warsaw), p. 79-90. 833. W o ź n i a k Maria, Problemy wytwórczości ludowej w pracach Zakładu Badawczego Związku „Cepelia" (Problems of Folk art in work of the Rese­ arch Workshop of the „Cepelia" Association), p. 91-108. 834. K l o s k a Gerhard, Refleksje nad trzema modelami nauk społecznych (Re­ flections on three models of social sciences), p. 109-137 (Engl. summ.). 835. C i o ł e k Tadeusz Maciej, Some theoretical and methodological aspects of studies in human communicational behavior, p. 141-148. 836. P o s e r n - Z i e l i ń s k a Mirosława, Źródła relatywnej deprywacji a geneza shakeryzmu (The sources of relative deprivation and the origins of the Sha­ kers movement), p. 149-181. 837. K i e n i e w i c z Jan, Porządek kastowy w Kerali przedkolonialnej (The caste order in precolonial Kerala), p. 183-195. 838. K o w a l s k i Marek Arpad, Plemienna sztuka Afryki — problemy nazwy i treści (Tribal art in Africa — its name and its contents), p. 197-219. K R O N I K A — CHRONICLE 839. V Etnograficzne Seminarium Amerykanistyczne, Poznań 19-20 I V 1974 rok (The 5th Ethnographical Seminar in American Studies, Poznań, April 19-20, 1974) — Maria Paradowska, p. 221-225. 840. Wieloaspektowe ujęcie problematyki gminy. V I seminarium Ośrodka Badań Naukowych im. W. Kętrzyńskiego w Olsztynie w dniach 6-8 czerwca 1974 r. w ośrodku Z H P w Waszecie (A multiaspect approach to the problem of authority on community level — the 6th seminar of the W. Kętrzyński Rese­ arch Center in Olsztyn, June 6-8, 1974, held in the Z H P Center in Waszeta) — Małgorzata Orlewicz, p. 225-227. 841. Etnografia w pracach Instytutu Informacji Nauk Społecznych A N Z S R R (Ethnography in works of the Institute of Information of the Social Sciences of the Soviet Academy of Sciences) — Zbigniew Jasiewicz, p. 227-228. �270 ANEKS ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E 1 R E C E N Z J E — S U R V E Y S AND R E V I E W S 842. M r ó z Lech, Nie przeskoczysz własnego cienia. Recenzja z książki: ł a n Yoors, Cyganie, K r a k ó w 1973 (You cannot jump over your own shadow. Review of the book Gypsies by Ian Yoors, Cracow 1973), p. 229-234. 843. D z i ę g i e l Leszek, Burzliwe dzieje górskiego narodu (The stormy history of a mountain nation), p. 235-240. 844. Z i ó ł k o w s k i Mariusz, Najnowsze badania nad kompleksem miejskim T i wanaku (Recent researches on the urban complex at Tiwanaku), p. 241-247. 845. C z a j k a Henryka, Bohaterska epika ludowa S ł o w i a n południowych. Struk­ tura treści, Wrocław—Warszawa—Kraków—Gdańsk 1973 — Ryszard Tomicki, p. 247-255. 846. Juozas Kudirka, Lietuvos puodžiai ir puodai, Vilnius 1973 — Maria Woźniak, p. 255. 847. Narodnoje Iskusstwo SSSR, Moskwa 1972 — Barbara Bazielich, p. 256-260. 848. Ellen Marie Mager0y, Norsk treskurd, Oslo 1972 — Barbara Bazielich, p. 260262. 849. Randi Asker, Rose-painting in Norway, Oslo 1971 — Barbara Bazielich, p. 263265. 850. Aagot Noss, Johannes Flintoes draktakvarellar, Oslo 1970 — Barbara Bazie­ lich, p. 265-267. 851. Aagot Noss, Joachim Frichs draktakvarellar, Oslo 1973 — Barbara Bazielich, p. 267-269. 852. „Vrulje". Glasilo Narodnogo Muzeja u Zadru, 1972, nr 2 — Barbara Bazie­ lich, p. 269-271. 853. Aboriginal Man and Environment in Australia, Red. D. J . Mulvaney, J . G o l son, Canberra 1971 — Adam Paluch, p. 271-274. 854. A. Treichel, Unser Vatererbe. Beitrag zur Kulturgeschichte des Deutschtums im Dobriner Land, Braunschweig 1969 — Teresa Karwicka, p. 275-278. 855. M. W. Kriukow, Sistema rodstwa kitajcew (ewoliucija i zakonomiernosti), Moskwa 1972 — Sławoj Szynkiewicz, p. 278-282. Tom X X (1): 1976 ARTYKUŁY, S T U D I A I MATERIAŁY — P A P E R S , S T U D I E S AND M A T E R I A L S 856. O l ę d z k i Jacek, Ksawery Piwocki 1901-1974 (In memory of Ksawery P i wocki), p. 11-15. 857. Ł o p u s z a ń s k i Bolesław, Tadeusz Seweryn 1894-1975 (In memory of T a ­ deusz Seweryn), p. 17-24. 858. M r ó z Lech, Mit i m y ś l e n i e mityczne (The myth and mythical thinking), p. 25-45 (Engl. summ.). 859. T o m i c k i Ryszard, S ł o w i a ń s k i mit kosmogoniczny (The Slavic cosmogonical myth), p. 47-97. 860. S t o m m a Ludwik, Mit Alkmeny (The myth of Alcmena), p. 99-110. 861. O l s z e w s k a - D y o n i z i a k Barbara, Antropologia społeczna jako przed­ miot nauczania (Social anthropology as a subject of teaching), p. 111-125. 862. D z i ę g i e l Leszek, Tradycyjne budownictwo w Afganistanie jako przykład harmonii między środowiskiem przyrodniczym i kulturowym (The traditional building in Afghanistan as example of the harmony between the natural and cultural environment), p. 127-146. 863. M a n t e l - N i e ć k o Joanna, A b r e h a Aseffa, Formy własności ziemskiej �271 ANEKS i stratyfikacja społeczna na wsi etiopskiej. Próba analizy w ujęciu historycznym (The forms of land property and social stratification in the Ethiopian country­ side. A tentative historical analysis), p. 147-183 (Engl. summ.). 864. K r z a n o w s k a Roma, K r z a n o w s k i Andrzej, Garncarstwo ludowe w do­ linie Alto Chicama w p ó ł n o c n y m Peru (Folk pottery in the Alto Ch|icama valley, Northern Peru), p. 187-214 (Spanish summ.). 865. K u d a t - S e r t e l Ayse, Małżeństwo przez porwanie i ucieczkę na wsi tu­ reckiej (Marriage by rape and flight in the Turkish countryside), p. 215-235.. KRONIKA — CHRONICLE 866. Nowy księgozbiór naukowy (A new learned library) — Leszek Dzięgiel, p. 237-239. 867. Z prac ekspedycji Zakładu Etnografii I H K M P A N w Mongolii — rok 1974 (Works of the Mongolian expedition 1974 of the Ethnography Workshop of the Institute of the History of Material Culture of the Polish Academy of Sciences) — Jerzy Sławomir Wasilewski, p. 239-241. 868. Afrykanistyczna kolekcja Rogera de la Burdę (The African collection of Roger de la Burdę) — Leszek Dzięgiel, p. 241-242. 869. Badania nad kulturą ludności cygańskiej na Podtatrzu (Researches on the culture of the Gypse population in the region bordering with the Tatra Mountains) — Adam Bartosz, p. 243-249. 870. Badania nad przemianami w rodzinie wiejskiej (Waleriany, Nowa Huta, pow. Skierniewice, woj. łódzkie) — sprawozdanie z badań (Changes in a country family (the villages Waleriany and Nowa Huta, the voivodship of Skiernie­ wice, formerly Łódź), a research report) — Danuta Kalinowska, Anna Kule­ sza, Małgorzata Nowik, Elżbieta Regulska, p. 249-253. ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E — R E V I E W S AND SURVEYS 371. T o m i c k i Ryszard, W kręgu m i t ó w peruwiańskich (In the circle of Peru­ vian myths), p. 255-270. 872. A. P a w ł o w s k i , Cyganie. Studia nad przestępczością, Zielona Góra 1973 — Lech Mróz, p. 270-274. 873. Marian Pokropek, Jarmark płocki. Katalog twórców ludowych biorących udział w kiermaszu sztuki ludowej w Płocku w latach 1968—1973, Płock 1974 — Maria Woźniakowa, p. 274-276. 874. A. Theile, Sztuka Afryki, Warszawa 1974 — Marek Arpad Kowalski, p. 276280. 875. A. E . Ter-Sarkisjanc, Sowriemiennaja siemja u armian, Moskwa 1972 — Longina Jakubowska, p. 281-283. 876. M. Sużikow, G. Diemakow, Wlijanije podwiżnosti nasielenija na sbliżenije nacij, A ł m a Ata 1974 — Iwona Kabzińska-Stawarz, p. 283-285. 877. Siemja как obiekt fiłosowskogo i socijołogiczeskogo issledowanija, Leningrad 1974 — Iwona Kabzińska-Stawarz, p. 286-289. Tom X X (2): 1976 ARTYKUŁY, S T U D I A I MATERIAŁY — P A P E R S , STUDIES AND MATERIALS 878. K l o s k a Gerhard, W p ł y w wartości na proces badawczy w naukach spo­ łecznych (The influence of values on the research process in the social scien­ ces), p. 11-34 (Engl. summ.). �272 ANEKS 879. W i e r z b i c k i Zbigniew Т., Metodologiczne rozważania o ponownych mono­ grafiach wiejskich społeczności lokalnych (Methodological considerations about the repeated monographs of the rural local communities), p. 35-65. 880. S o k o l e w i c z Zofia, Tradycyjny wzór kulturowy pasterzy mongolskich (The traditional pattern of the culture of Mongolian shepherds), p. 67-83. 881. S z y n k i e w i c z Sławoj, Grupy krewniacze u Mongołów. Studium organi­ zacji w społeczeństwie postrodowym (Kin groups among the Mongols. A study of organisation in a post-tribal society), p. 95-145 (Russ. summ.). 882. S z a t k o w s k a Janina, Ruchliwość społeczna kast w Indiach (Social mobi­ lity of the castes in India), p. 147-170. 883. B o h d a n o w i c z Janusz, Przyczynek do rozważań nad genezą „chałupy podcieniowej" na Warmii i Mazurach (A contribution to the studies on the origin of the „arcade hut" on Warmia and Żuławy), p. 171-179. 884. B o h d a n o w i c z Janusz, Plecione beczki na ziarno (Plaited casks for grain), p. 181-200. 885. C z e k a l i ń s k a Alicja, J a k u b o w s k a Longina, J a s i с z e к Małgorzata, P r e w e n c k a Grażyna, Motywy zawierania m a ł ż e ń s t w a system wartościo­ wania. Analiza materiałów ze wsi Wólka Zamkowa, woj. białostockie (Motives of marriage and the system of evaluation. A n analysis of materials from the village Wólka Zamkowa, Białystok district), p. 201-214. KRONIKA — CHRONICLE 886. Tematyka i problemy międzynarodowej sesji poświęconej „Etnografii naro­ dów słowiańskich" (Topics and problems of the international session on ..Ethnography of the Slavonic Nations") — Maria Gładyszowa, p. 215-220. 887. Turystyka czynnikiem aktywizacji regionu (Tourism as a factor of activisation of a region) — Małgorzata Orlewicz, p. 220-222. 888. X V I I I Sesja Stałej Międzynarodowej Konferencji Ałtaistycznej Bloomington 26 V I — 5 V I I 1975 (The 18th Session of the Permanent International Con­ ference for the Altai, Bloomington, June 29 — July 5, 1975) — Edward Tryjarski, p. 222-224. �INDEKS AUTORSKI — AUTHORS' INDEX Abreha Asefía 863 Adamowicz Helena 612 Adamowicz Stanisław 612 Adamus Krystyna 45, 51, 144 Antoniewicz Włodzimierz 86 Armon Witold 115, 517 Balassa Ivan 572 Baláš Emanuel 166 Barabás Jeno 141 Baranowska Agnieszka 669, 697, 698, 737 Bartelska Agnieszka see Baranowska Agnieszka Bartosz Adam 869 Batowski Henryk 396 Bazielich Barbara 11, 847-852 Bazielichówna Barbara see BazielichBarbara Bazińska Barbara 449 Bednarczuk Alicja 596, 745, 788 Biały Zbigniew 65, 497 Biernacka Maria 32, 49, 121, 194, 521, 632, 730 Błaszczyk Stanisław 415 Boglár L . 275 Bogucki Kazimierz 165 Bohdanowicz Janusz 831, 883, 884 Bratanic Branimir 87 Bronicz Stanisław 9, 15, 88, 139 Brykczyński Piotr 712 Brzeska Wanda 60 Bujka Jan 177, 366, 477 Burchard P r z e m y s ł a w 339 Burchardówna Helena 228 Burgstaller Ernst 222 Burszta Józef 328, 426, 792 Butura Valeriu 174 Chętnik Adam 456, 506 Chwojka Tadeusz 617 Ciechanowicz Krzysztof 588 Ciołek Tadeusz Maciej 664, 690, 756, 835 Cywińska Izabella 67 18 — Etnografia Polska, ХХИ2 Czajkowski Jerzy 784 Czekalińska Alicja 885 Czerniak Barbara 352 Damrosz Anna 148 Damrosz Jerzy 47, 206 Daszdzeweg Bütedijn 776 Daszewski Wiktor Andrzej 252, 320 Dąbrowska Grażyna 479, 582 Dąbrowski Krzysztof 626 Dąmbska Elżbieta 500 Dekowski Piotr 183 Delida Elżbieta 642 Dembińska Maria 113 Dobrowolska Agnieszka 446 Dobrowolska Danuta 8, 21, 23, 24, 70, 231 Dobrowolska Teresa 345 Dobrowolski Kazimierz 1, 4, 112, 293, 391, 520, 563 Drozd Mirosława Cecylia 689, 769, 811 Dubiel Ludwik 14 Dunáre Nicolae 140, 170, 189 Dynowski Witold 34, 57, 212, 237, 307, 313, 334, 443, 586, 630, 791, 832 Dzierżykray-Rogalski T. 249 Dzięgiel Leszek 146, 288, 291, 319, 384, 532, 599, 600, 621, 622, 623, 645, 680, 695, 740, 741, 761, 774, 797, 823, 828, 843, 862, 866, 868 76, 150, 796, 247, 805, 323, 644, 781, Erixon Sigurd 89, 156 Fabiański Jan 638 Foldes László 169 Frankowska Maria 25, 117, 351, 403, 608, 656, 702 Frenklowa Giza 167 Fryczowa Maria 27 Fryś E w a 20 Gajek Józef 653 �274 TJNDEKS A U T O R S K I Galas Piotr 63 Ganckaja Olga 142 Gandew Christo 515 Gansiniec Hyszard 90 Gansiniec Zofia 91 Gasitaszwili Guram 347 Gavazzi Milován 92 Gąssowska Eligia 531 Gerlach Alicja 59 German Franciszek 205 Gładysz Mieczysław 5, 42, 84, 123, 128, 182, 193, 342, 402, 445, 501, 502, 562 Gładyszowa Maria 13, 187, 376, 448, 527, 575, 810, 886 Goswami В. B. 509 Gotkiewicz Marian 198 Grabowski Tadeusz 93 Grabski Władysław 68 Grela Leon 786 Gunda B é l a 465 Gyóngyi Bérů 474 Haltsonen Sulo 94 Hejnosz Wojciech 95 Hofer Tomás 191 Hołda Henryka 430 Horák Jiří 96, 168 Hrankowska Teresa 711 Jacobeit Wolfgang 197, 235, 236 Jakubowska Longina 875, 885 Jamka Rudolf 151, 180 Jankowska Anna 75 Jasiczek Małgorzata 885 Jasiewicz Zbigniew 234, 244, 347, 363, 419, 470, 471, 481, 518, 525, 595, 785, 841 Jaworska Bronisława see KopczyńskaJaworska Bronisława Jeřábek Richard 127, 164, 221 Jest Corneille 303 Jewsiewicki B o g u m i ł 301 Jeż-Jarecki W ł a d y s ł a w 119, 204, 343, 344 Johnová Helena 175, 223 Jost Henryk 216 Jostowa Wanda 159, 217, 218 Judenko Konstanty 55 Kabzińska-Stawarz Iwona 876, 877 Kalinowska Danuta 870 Kałużyński S t a n i s ł a w 590 Kamocki Janusz 414, 670 Kantor Ryszard 813 Karaś Mieczysław 655 Karwicka Teresa 361, 734, 854 Kaznowska-Jarecka Barbara 178 Kieniewicz Jan 837 Klimaszewska Jadwiga 16, 20, 41, 114 Kloska Gerhard (Konrad) 603, 604, 625, 627, 628, 643, 649, 650, 678, 717, 767, 783, 834, 878 Kohutnicka Barbara see MatuszewskaKohutnicka Barbara Kohutnicki Bohdan 337, 406, 462, 714 Kojdecka Anastazja 292, 381, 382 Kolewa Tatiana 516, 637, 718, 804 Komornicka Teresa 427 Komorowski Zygmunt 545 Kopczyńska-Jaworska Bronisława 29, 77, 140, 161, 162, 171, 188, 190, 209, 379, 435, 447, 557, 631, 633, 806 Koschmieder E r w i n 97 Kostrzewski Józef 98 Kotula Franciszek 62 Kowalewski Zbigniew Marcin 571, 773 Kowalik Jadwiga 287 Kowalska-Lewicka Anna 18, 130, 157, 186, 214, 219, 227, 229, 230, 299, 409, 431, 512, 519, 548, 577 Kowalski Marek Arpad 543, 584, 624, 646, 647, 659, 660, 681, 696, 736, 838, 874 Koziełł Anna 561 Kozłowski Janusz K . 181 Krawczyk Violetta 651, 671 Królikowska Elżbieta 719 Krukowski Maciej 553 Krzanowska Roma[na] 616, 716, 725, 744, 864 Krzanowski Andrzej 616, 716, 725, 744, 864 Krzyżaniak Lech 494, 514 Kucharska Jadwiga 326, 350, 369, 473, 495, 541, 567, 802, 803 Kuczyńska Anna 672 Kuczyński Antoni 505, 529, 539, 558, 559, 585, 605, 661, 733, 747, 748, 750, 751, 752, 753, 764, 765, 766, 780, 787, 789 Kudat-Sartel Ayse 865 K u l a Marcin 710 Kulesza Anna 870 Kynusz Antoni 215 Kunz Ludwik 528 Kutrzeba-Pojnarowa Anna 33, 36, 40, 41, 46, 99, 116, 196, 243, 276, 283, 302, 309, 327, 333, 353, 357, 360, 367, 373, 391, �275 INDEKS AUTORSKI 442.. 444, 478, 550, 576, 652, 683, 790, 793, 829 Kwaliszwili Maika 363 Kwaśniewicz Krystyna 124, 329, 794 Kwaśniewicz Władysław 22, 61, 124, 172, 199, 564 K w a ś n i e w s k i Krzysztof 330, 356, 374, 378 Kwiecińska Zyta 607 Kwilecki Andrzej 499, 583 Nagy Eugenia 557 Nasz Adolf 43, 102 Nedo Pavol 137 Neyman Elżbieta 827 Nizińska Irena 10, 136, 332, 422, 490, 676 Nolasco Margarita 609 Nowicka E w a 679, 708, 739 Nowik Małgorzata 870 Latusek Adam 591 Lechowska-Bujak Maria 184, 210 Lewicki Tadeusz 195, 238, 304, 335, 458, 668 Ligęza Józef 17, 100 Linnus Jüri 220 Łapińska Krystyna 498, 729 Łepkowski Tadeusz 611, 704 Łopuszański Bolesław 857 Obrębski Józef 682 Olejnik Jan 450, 573 Olędzki Jacek 50, 359, 390, 480, 482-485, 507, 524, 757, 856 Olszewska-Dyoniziak Barbara 285, 295, 392, 861 Olszowy Barbara 69, 332 Orlewicz Małgorzata 723, 762, 840, 887 Ostrowska Elżbieta 208 Ostrowska-Wójcikowa Hugona 594 Maciejewska Joanna 242, 290, 322 Macierewicz Antoni 759, 799 Makulski Krzysztof 212, 232, 239, 245, 250, 253-259, 284, 286, 308, 311, 312, 338, 385-387, 439, 460, 487, 488, 544, 569, 580, 581, 592, 601, 602, 658, 666 Małkowska Krystyna 147, 393, 408, 534, 667 Mantel-Niećko Joanna 817, 863 Mańkowska Romana see Krzanowska Romafna] Markowska Danuta 8, 203, 246, 294, 331, 507, 566, 665, 676 Marszewski Tomasz 310, 324, 413, 436 Matušek Małgorzata 173 Matuszewska-Kohutnicka Barbara 389, 405, 464, 551, 589 Michajłowa Ganka 636 Milewski Jan 277 Milewski Tadeusz 395, 404, 513 Misińska Maria 12, 30, 31, 163, 179, 423425, 475, 491, 556 Mjartan Ján 101 Młyński Leon 749 Moszyńska Barbara 85 Moszyński Kazimierz 2, 39 Mrozek Anna 411, 459, 570 Mróz Lech 399, 489, 593, 614, 694, 842, 858, 872 Mulkiewicz-Goldbergowa Olga 401, 432 Myrcik-Markowska Danuta see Markow­ ska Danuta Palošija Djurdjica 135 Paluch Adam 853 Paprocka Wanda 58, 72, 81, 246, 370, 377, 400, 468, 555, 634, 648, 731, 738, 830 Paradowska Maria 341, 416, 457, 504, 560, 620, 662, 709, 715, 727, 801, 839 Partyka .Anna 699, 700, 742, 743, 743a, 808 P a w ł o w s k a Jadwiga 120 Peesche Reinhard 472 Penkala Danuta 819 Petera Janina 201, 398, 467 Pfabé Teresa 440 Piaścik Franciszek 66 Piekarczyk Stanisław 754 Pietraszek Edward 38, 80, 83, 143, 224, 296, 314, 394, 429, 451, 574, 641, 673, 674, 675, 746, 771, 825 Piskorz Jerzy Adam 677 Piwocki Ksawery 353 Plit Florian 777 Pokropek Marian 52, 371, 428, 635 Polonec Andrej 160 Popiela Wojciech 298 Posern-Zielińska Mira see Posern-Zie­ lińska Mirosława Posern-Zielińska Mirosława 510, 542, 547, 705, 836 Posern-Zieliński Aleksander 410, 463, 469, 511, 523, 554, 579, 598, 613, 657, 706, 735, 772 Prewencka Grażyna 885 412, 349, 362, �276 INDEKS AUTORSKI Prinke Andrzej 701, 728 Przesławska Helena 461 Pytlińska Anna 526 Regulska Elżbieta 870 Reinfuss Roman 103, 153 Rinczen B. 685 Robotycki Czesław 822 Rostworowska M . 368 Rudzińska Anna 533 Rybiński Adam 720 Sągajłło-Kaczanowska Maria 118 Setkowicz Jan 503, 815 Sierawska Dorota 824 Skarżyński Tomasz 733 Skazińska Monika 407 S k ł o d o w s k a - A n t o n o w i c z Halina 434, 722 Sławski Franciszek 104 Sobieska Jadwiga 300 Sobisiak Walerian 348, 372, 417, 433 Sokolewicz Zofia 36, 37, 48, 75, 233, 358, 507, 535, 665, 880 Staszczak Zofia 35, 316, 318, 375 Staszczakówna Zofia see Staszczak Zofia Staszewski Jan 486, 549 Stockmann Doris 138 Stojak Antoni 78, 149, 297 Stomma Ludwik.688, 812, 814, 860 Stránská Drahomíra 132 Strelcyn Stefan 248 Studnicki Franciszek 192 Sulika Andrej 578 Swienko Henryk 538 Szatkowska Janina 882 Szemiński Jan 758 Szromba Zofia see Szromba-Rysowa Zo­ fia Szromba-Rysowa Zofia 71, 82, 125, 133, 225, 315, 332, 364, 421, 452, 530, 629, 770 Szurmiak-Bogucka Aleksandra 165 Szwengrub L i i i Maria 54, 79 Szydłowski Jerzy 6 Szyfelbejn Zofia see Sokolewicz Zofia Szyfelbejn-Sokolewicz Zofia see Sokole­ wicz Zofia Szyfer Anna 56 Szynkiewicz Alicja 775 Szynkiewicz S ł a w o j 289, 325, 336, 441, 508, 692, 778, 779, 807, 855, 881 Štika Jaroslav 155 Taszycki Witold 105 Tazbir Janusz 610, 703 Tokariew S. A. 106 Tomasik Jacek 129 Tomicki Ryszard 755, 760, 782, 795, 800, 845, 859, 871 Treide Dietrich 803 Tryjarski Edward 888 Tubaja Krystyna 763 Turnau Irena 207, 640 Tylkowa Danuta 211, 365, 420, 629 Tymowski Michał 546 Tyszkiewicz J a n 383 Ungeheuer Grażyna 536 Urban Anna 691, 713 Urbańczyk S t a n i s ł a w 107 Urbańska Barbara 202, 397 Václavík Antonín 108 Vladutiu Ion 154 Wakarelski Christo 109, 131 Walawender Antoni 44 Walendowska Barbara 707 Walendowska-Zapędowska Barbara 493 Waligórski Andrzej 145, 240, 251, 260-274, 278-282, 565 Wasilewski Eustachy 687 Wasilewski Jerzy S ł a w o m i r 663, 721, 816, 820, 867 Wassing R. S. 684 Wáhren Max 418 Węgrzynowicz Leopold 64, 73, 110 Wielowiejski Jerzy 122 Wieruszewska Maria 537, 732 Wierzbicki Zbigniew T. 879 Winner Portis Irene 798 Wolski Krzysztof 241, 305, 306, 321, 340, 476, 818 Woźniak Andrzej 388, 437, 438, 522, 552, 597, 615, 639, 654, 693, 724, 768, 826 Woźniak Maria see Woźniakowa Maria Woźniakowa Maria 833, 846, 873 Wojtowicz Janina 454 Wróblewski Tadeusz 540 Wyderko Adam 346 Wypych Konrad 606 Zadrożyńska Anna see Zadrożyńska-Ba­ rącz Anna Zadrożyńska-Barącz Anna 380, 466, 492, 496, 568, 587, 618, 619 �INDEKS AUTORSKI Zagórna Barbara 53, 74 Zambrzycka Anna see Zambrzycka-Kunachowicz Anna Zambrzycka-Kunachowicz Anna 19, 126, 134, 158, 185, 226, 317, 332, 453, 809 Zaręba Alfred 7 Zawistowicz-Adamska Kazimiera 3, 28, 726 Zborowski Juliusz 152, 176 277 Ziółkowski Mariusz 844 Znamierowska-Prüfferowa Maria 26, Ш , 213, 803 Zwoliński Stefan 200 Żukowska Natalia L . 686 Żydok B o g u s ł a w 821 Żywirska Maria 455 Opracowała Joanna Tomicka �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/464acc71ec6c85c69ddff10eec9b6f26.pdf d6ae9ccf5eaa6e20c91f0bf29f53df87 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:921 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1978 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:846 Title A name given to the resource Jöngsziebü Biambyn Rinczen 1905-1977 / ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.1, s.11-14 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szynkiewicz, Sławoj Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia P o l s k a " , t. X X I I JONGSZIEBÜ B I A M B Y N z. 1 RINCZEN (1905-1977) D o t k l i w ą stratę poniosła o s t a t n i o m o n g o l i s t y k a , d y s c y p l i n a sobie coraz większą popularność 4 m a r c a 1977 r . z m a r ł w w skali zyskująca międzynarodowej. Ułan B a t o r profesor W Rinczen, w y b i t n y dniu przed­ s t a w i c i e l n a u k i m o n g o l s k i e j , z w i ą z a n y ścisłymi w i ę z a m i z Polską, w k t ó r e j miał w i e l u przyjaciół. Urodził między się 27 g r u d n i a 1905 r . w rosyjską wieństwie Buriacją d o pozostałych i Mongolią. członków Kiachcie, Był swej pogranicznym B u r i a t e m , lecz rodziny wybrał mieście w za przeci­ ojczyznę M o n g o l i ę i w p e ł n i i d e n t y f i k o w a ł się z M o n g o ł a m i . N i e b y ł a t o trudna d o podjęcia, różnice języka, wacja, nim, i która gdyż oba t e n a r o d y historii i kultury. zresztą określiła j a k można emocjonalny. sądzić, Wymaga cały motywy dzielą Bardziej życiorys dwojakiego t o k i l k u słów niewielkie interesująca prof. rodzaju wprowadzenia. — stosunkowo jest jej Rinczena. decyzja moty­ Kierowały intelektualny �12 SŁAWOJ Ojciec Profesora zresztą z a s o b n y m należał do SZYNKIEWICZ nielicznej inteligencji buriackiej, arystokratą. W ł a d a ł p i ę c i o m a j ę z y k a m i obcymi, m a d z i ł bogatą b i b l i o t e k ę , i n t e r e s o w a ł się f i l o l o g i ą buriacką i w t y m zakresie czasy ze szczególnym akcentem Buriatów. T a o s t a t n i a była s t o s u n k o w o dobrze XIX-wiecznych tura — badaczy owej na historię luki. W ńa o w e i lepiej niż Mongołów. Toteż młody Rinczen realizacji tego kulturę p o z n a n a dzięki w y s i ł k o w i b u r i a c k i c h i rosyjskich, daleko zwłaszcza l u d o w a — wypełnienia pozostawił k i l k a opracowań. Dał "on s y n o w i w s z e c h s t r o n n e wykształcenie, był zgro­ zamierzenia kul­ dążył do umacniała go ś w i a d o m o ś ć jedności k u l t u r a l n e j w s z y s t k i c h l u d ó w m o n g o l s k i c h , których c e n t r u m s t a n o w i l i t r a d y c y j n i e Chałchasi M o n g o l i i , c z y l i w ł a ś c i w i Mongo­ łowie. N i e należy p r z y t y m zapominać, ż e młodość R i n c z e n a przypadła w o k r e s i e n a s i l e n i a t e n d e n c j i p o n m o n g o l i s t y c z n y c h , i c h a s p e k t zaś k u l t u ­ r a l n y obok politycznego kształtował e m o c j o n a l n y motyw samookreślenia się R i n c z e n a . Te u w a r u n k o w a n i a sprawiły między i n n y m i , Rinczena istniała a t m o s f e r a że w domu rodzinnym przychylna dla zmian politycznych w Mon­ g o l i i , w t y m t a k ż e d l a r e w o l u c j i 1 9 2 1 г., k t ó r a z a p o w i a d a ł a n i e p o d l e g ł o ś ć k r a j o w i i o d r o d z e n i a n a r o d o w i . D o m t e n służył S u c h e b a t o r o w i za m i e j s c e spotkań pewien z komunistami rosyjskimi, czas jako pomocnik i sam tłumacz Rinczen twórcy zaś pracował rewolucji przez mongolskiej. W k r ó t c e też został w y s ł a n y d o P i o t r o g r o d u ( L e n i n g r a d ) n a s t u d i a w t a m ­ tejszym Instytucie Języków Wschodu, g d z i e zetknął się z n a j w y b i t n i e j ­ szymi rosyjskimi orientalistami, w t y m mongolistami. Po powrocie niejsza współdziałał w Akademia Nauk) pracach K o m i t e t u N a u k koncentrując klorystycznych. Był dziennikarzem w Mongolii (póź­ się n a z b i e r a n i u m a t e r i a ł ó w c e n t r a l n e j gazecie „ U n e n " , fol­ profe­ sorem u n i w e r s y t e t u , j e d n y m z p i e r w s z y c h członków A k a d e m i i N a u k . Jego głęboka w i e d z a zywania w h i s t o r y c z n a , t a l e n t p i s a r s k i i w i e l k a umiejętność kontaktu różnych scenariusz z akcjach ludźmi sprawiły, propagandowych. pierwszego f i l m u że Na odwoływano prośbę mongolskiego się władz nawią­ do niego napisał m . i n . w latach I I w o j n y światowej miał mobilizować naród d o w a l k i z w o j s k a m i japoń­ Cogt Tajdż, który s k i m i p r z e z o d w o ł a n i e się d o b o h a t e r s k i c h t r a d y c j i . Z a p o z n a w a ł t e ż ś w i a t z kulturą i artykuły. mongolską wydając w językach obcych popularne książki Profesor Rinczen, podobnie j a k w i e l u l u d z i n a u k i w M o n g o l i i i i n n y c h krajach Wschodu, także pisarzem, również wykorzystywał talent wszechstronnie. a u t o r e m k i l k u powieści i zbiorów n o w e l . tłumaczeniami. „Zasłużonego swój Za dla K u l t u r y przekład Polskiej". Pana Język Tadeusza polski znał Był więc Zajmował się otrzymał order czynnie (obok 15 i n n y c h j ę z y k ó w ) i p o p o l s k u nadsyłał s w o j e a r t y k u ł y d o d r u k u w n a ­ szym k r a j u . Jego polszczyzna b a r w n e j postaci Profesora. była nieco a r c h a i c z n a , co d o d a w a ł o uroku �JQNGSZEBÜ W swej HIAMBYN działalności n a u k o w e j 13 R I N C Z E N 1905—1977 był równie wszechstronny. Zajmował się literaturą l u d o w ą , j ę z y k i e m , historią, badał z w y c z a j e i o b r z ę d o w o ś ć , organizację społeczną — zwłaszcza strukturę rodową, nizację p r a c y p a s t e r s k i e j , d ą ż y ł d o w y j a ś n i e n i a wierzenia, sklasyfikowania j e g o zainteresowań n a u k o w y c h skazana wodzenie, interesował gdyż się praktycznie orga­ zagadki o y e t i m . Próba jest n a wszystkim, co niepo­ należy do k u l t u r y m o n g o l s k i e j . Był k l a s y c z n y m przykładem wschodniego p o l i h i s t o r a , jednym z n i e l i c z n y c h już w drugiej połowie XX w. To zresztą, obok w i e l k i e j ż y w o ś c i u m y s ł u i przystępności w k o n t a k t a c h o s o b i s t y c h , s t a n o ­ wiło o jego nieprzeciętnym u r o k u i charyzmacie. Profesor R i n c z e n b y ł p r z e k o n a n y , całkiem zresztą słusznie, o dawności k u l t u r y m o n g o l s k i e j i w s w o i c h b a d a n i a c h kładł n a c i s k n a p o s z u k i w a n i e pierwowzorów czy h i s t o r y c z n y c h analogii d l a faktów n o t o w a n y c h współ­ cześnie. D l a t e g o w a ż n y rozdział j e g o t r u d u b a d a w c z e g o stanowią s t u d i a n a d s z a m a n i z m e m i l i c z n e e d y c j e tekstów f o l k l o r y s t y c z n y c h o szamańskim rodowodzie. K r y t y c y j e g o prac, rekrutujący naukowego j a k też p o l i t y c z n e g o , zację k u l t u r y się z a r ó w n o ze środowiska z a r z u c a l i m u n i e r a z nadmierną a r c h a i - M o n g o ł ó w . N i e r e z y g n o w a ł j e d n a k ze s w e g o założenia, ż e teraźniejszość tkwi swymi korzeniami w generalnego przeszłości. G d y t y l k o mógł, przez swą publicystykę próbował ożywiać tradycję l u b p r z y ­ najmniej w wiedzę o niej. Przysporzyło mu to znacznej popularności społeczeństwie, l e c z często b y ł a t o popularność a m b i w a l e n t n a , c o j e s t zrozumiałe w kraju pragnącym szybko wydobyć się z z a c o f a n i a , które z a z w y c z a j w u p r o s z c z o n y sposób k o j a r z y się z przeszłością. Na atrakcyjność j e g o p o s t a c i , zwłaszcza za granicą, składał się osobowości t a k ż e w y g l ą d z e w n ę t r z n y i z a c h o w a n i e ność tradycji. Nie przyodzianego prace w wyłącznie proponował właśnie — nosił garnituru, strój n a r o d o w y . imieniem Jongsziebü — stolice europejskie a jeśli rodu, do ktoś chciał którego obok wier­ zapamiętały Dążył d o tego, b y podpisywać (Rinczen), nazwę demonstrujące się uściślenia, zaliczał. w d e l i i z k o r a l o w y m i l u b s r e b r n y m i g u z a m i oraz to Tak posługując się w y ł ą c z n i e i m i e n i e m — p r z y j m o w a ł zasłużone d o k t o r a t y honoris i i n n e wyróżnienia go swoje causa zagraniczne. I n t e l e k t s w ó j i osobę o d d a ł c a ł k o w i c i e w służbę i d e i , którą r e a l i z o w a ł całe ż y c i e — ginącej w ocaleniu od zapomnienia procesie szybkich Mongolia. Występował w bogatych przeobrażeń, jakim treści d a w n e j podlega kultury współczesna o b r o n i e w i e l u z j a w i s k u z n a n y c h za wsteczne, w s k a z y w a ł n a w a r t o ś c i z a w a r t e w n a l e ż ą c y c h j u ż d o przeszłości s y s t e m a c h szamańskim i l a m a j s k i m . U m i a ł — w b r e w p o z o r o m — oceniać j e chłodno i z d y s t a n s e m i b y n a j m n i e j n i e i d e n t y f i k o w a ł się z n i m i w sensie k o n - fesjonalnym. doktryny Interesowały go one w takim samym stopniu, j a k inne r e l i g i j n e , a z w ł a s z c z a k a t o l i c k a , którą s t u d i o w a ł z d u ż y m za­ angażowaniem. Profesor R i n c z e n w y c h o w a ł k i l k a pokoleń badaczy, filologów i e t n o - �14 SŁAWOJ grafów, być może s p r a w n i e j s z y c h SZYNKIEWICZ od mistrza w metodologii badań, a l e ustępujących m u z a k r e s e m z a i n t e r e s o w a ń i z a s o b e m w i e d z y . J e g o u c z n i o ­ wie są w s p ó ł c z e s n y m i naukowcami z określoną specjalizacją, on sam należał d o k a t e g o r i i u c z o n y c h w s z e c h s t r o n n y c h , j a k i c h j u ż się n i e s p o t y k a . Być może jego współczesnej wiedzy zamyka symbolicznie pewien okres w dziejach gromadzenia f a k t o g r a f i c z n e j . P r z y g o t o w a ł o n n i e z b ę d n e m a t e r i a ł y d o podjęcia koniecznego Profesor atlasu śmierć m o n g o l i s t y k i , okres szczególnie i n t e n s y w n e g o nie dzieła — doczekał próby syntezy publikacji etnograf iczno-językowego wiedzy największego o kulturze swego mongolskiej. zamierzenia M o n g o l i i . Będzie o n stanowił — wybitny wkład Zmarłego w p o w s t a n i e o w e j s y n t e z y . B o g a t e materiały, które zebrał w swym a r c h i w u m , również posłużą t e m u c e l o w i . Być może z czasem p o w s t a n i e t a k ż e p r a c a , k t ó r ą chciał z a k o ń c z y ć s w o j e ż y c i e , a której n i e rozpoczął — w s z e c h s t r o n n a m o n o g r a f i a C z y n g i s - c h a n a i jego e p o k i . Jego z a l e t y sprawiły, że b y ł s z a n o w a n y p o w s z e c h n i e przez wszystkich, k t ó r z y p o t r a f i ą cenić g e n i u s z l u d z k i w y r a s t a j ą c y n a g l e b i e r ó ż n y c h k u l t u r . D l a t y c h , którzy go znali i k o r z y s t a l i z jego wiedzy, był profesor Rinczen s w e g o r o d z a j u instytucją. C i e s z y l i się n a k o l e j n e z n i m s p o t k a n i a , r a d y i d y s k u s j e . W y d a w a ł się b y ć n i e ś m i e r t e l n y m , j e d n a k b ł y s k a w i c z n e s t ę p y c h o r o b y s p r a w i ł y , że p o z o s t a n i e po­ już t y l k o w p a m i ę c i , u t r w a l o n e j w i e l o m a p u b l i k a c j a m i w M o n g o l i i i zagranicą. Sławoj Szynkiewicz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d210ff54cb8e08265d03cc9c7777a196.pdf 9ae3eaf1e441eae874d911e038d4335f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:917 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:843 Title A name given to the resource Recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 1977 t.21 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1977 t.21 z.2, s.211-220 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E С E N Z J E „Etnografia Polska", t. X X I , z. 2 P H . B A G B Y , Kultura i historia. Prolegomena lizacji. Tłum. J . Jedlicki. Warszawa 1975. do porównawczego badania cywi­ Książka ta w równej mierze dotyczy historii, co antropologii kulturowej, a w i ę c nie może b y ć obojętna i dla tych, którzy zajmują się ogólnymi zagadnieniami etno­ grafii. Jej autor, historyk i antropolog amerykański, uczeń m. in. słynnego A. L . Kroebera, przedstawił propozycję nowych założeń programowych dla historii jako nauki, wyprowadzonych z doświadczeń antropologii kulturowej. Dyscyplina ta, rozwinięta i ugruntowana w Stanach Zjednoczonych, uwzględnia w badaniach nad społeczeństwami pierwotnymi ich historię i zmierza do całościowych ujęć badanych kultur. Tego rodzju ujęcia, oparte na empirycznych podstawach oraz na określonych założeniach modelowych, przedstawił Bagby jako szczególnie cenną właściwość antro­ pologii. Osiągnięciem antropologii są także porównawcze studia kultur. Historia powinna, zdaniem Bagby'ego, przyswoić sobie te pozytywne właściwości antropo­ logii, aby tworzyć poprawne naukowo syntezy i studia porównawcze cywilizacji, które uznał on za najważniejszy cel badań historycznych. Syntezy tworzone przez historiozofów nie są bowiem oparte na solidnych podstawach naukowych, grzeszą dowolnością założeń i dlatego b y w a j ą chybione lub w ą t p l i w e , jak ostatnia z wiel­ kich syntez historiozoficznych stworzona przez A. Toynbee'ego. Wydaje się, że polemika z historiozofią Toynbee'ego była g ł ó w n y m źródłem inspirującym omawianą książkę i jej g ł ó w n e tezy. Autor przedmowy, prof. J . Topolski, znakomity znawca metodologicznych pro­ b l e m ó w nauki historycznej, dał w przedmowie wnikliwą, krytyczną analizę książki Bagby'ego na tle współczesnych dążeń do zreformowania historii i ugruntowania naukowego charakteru syntez historycznych. Podkreślił wybitne jej znaczenie ze w z g l ę d u na nowy i nie wyrażony dotąd z taką pasją punkt widzenia na niedo­ statki historii oraz na proponowany sposób ich wyeliminowania. Program Bagby'ego ma swoje słabe strony, wynikające m. in. z niedostatków samej antropologii kultu­ rowej oraz z faktu, że autor położył główny nacisk na porównawcze badanie wiel­ kich cywilizacji nie uwzględniając należycie podstawowych zasad historyzmu. Problem wyjaśniania stwierdzanych empirycznie f a k t ó w za pomocą bardziej ogólnych wzorów i modeli, które powinny być uporządkowane w jednolity, spójny system, jest wspólny dla nauk o społeczeństwie i kulturze, dla socjologii i antropo­ logii, coraz bardziej też dla historii. Dla tej ostatniej jest on może mniej „bolesny", gdyż dotyczy tylko badań szczególnego rodzaju i syntez na w y ż s z y m poziomie ogól­ ności, zwłaszcza w zakresie badań nad zjawiskami masowymi i powtarzalnymi (historia gospodarcza, społeczna i kultury). Wyjaśnianie procesów i zdarzeń histo­ rycznych w kontekście i uwarunkowaniach konkretnych okresów historycznych musi pozostać podstawowym zadaniem historii, lecz pytanie o podstawy metodologiczne i merytoryczne wielkich studiów porównawczych w obrębie historii mają coraz bardziej istotne znaczenie. Do w y n i k ó w konkretnych badań historycznych odwołuje się antropologia i etnografia, a także socjologia w miarę narastania świadomości o czasowy! h i przestrzennych ograniczeniach wszelkich uogólnień i modeli nie ma- �212 RECENZJE jących dostatecznego oparcia w uogólnieniach nauk przyrodniczych lub psychologii. Sam Bagby przypisuje szczególne znaczenie psychologii i pisze wręcz, że „badanie kultury musi poprzedzić ostateczne ustalenie prawd psychologii nomotetycznej" (s. 202), które by umożliwiło m. in. sformułowanie adekwatnej teorii potrzeb i teorii zachowania, sprawdzalnych we wszelkich kulturach. Historyczne i antropologiczne badania nad kulturami i społeczeństwami nie mogą się zlać w jeden, wspólny nurt, lecz w zakresie niejednej syntezy mogłyby się spotkać bardzo ściśle, wypracowując wspólnie jej treść. Przykłady nowego podejścia w p o r ó w n a w c z y m studium cywilizacji, podane przez Bagby'ego w ostatnim rozdziale książki, nie są niestety przekonujące. Pole­ mizując z syntezami dziejów wielkich, naczelnych cywilizacji Spenglera i Toyn­ bee'ego przestaje się Bagby kierować rygorami empirycznymi, obowiązującymi w antropologii kulturowej i pogrąża się w rozważania nazbyt niesprecyzowane, spekulatywne. W większej mierze, niż uczyniła to przed nim H. Benedict w swym nieudanym raczej dziele Chryzantema i miecz, gdzie próbowała dać antropologiczną syntezę cywilizacji japońskiej. Bagby miał oczywiście poprzedników w próbach wiązania antropologii i historii, lecz on dopiero przedstawił dokładne propozycje w tej mierze. Warto przypom­ nieć, że tendencja do nadania historii bardziej naukowego charakteru przez zastoso­ wanie do badań i syntez historycznych dorobku socjologii i etnologii datuje się jeszcze od X I X wieku. U nas znakomite analizy prawidłowości rozwoju i zmian kultury, na przykładzie m. in. kultury greckiej i celtyckiej, ogłosił w latach 30-tych S. Czarnowski. Próbowali podobnych analiz niektórzy socjologowie. „Socjologizująca" lub „antropologizująca" historia ma przed sobą niewątpliwie przyszłość, lecz nie taką, jak zaproponował Bagby. On sam zresztą nie przecenia wartości swych propozycji, nie uważa ich też za szczególnie oryginalne. Książka Bagby'ego warta jest uważnej lektury ze strony etnografów zajmują­ cych się problemami kultury i badań międzykulturowych także dlatego, że zawiera przemyślany i przejrzysty w y k ł a d zagadnień antropologii kulturowej, a także jej historii, ze szczególnym uwzględnieniem pojęć kultury i cywilizacji oraz ich anali­ zowania i wyjaśniania. Jest w i ę c ona nie tylko p e w n ą propozycją przebudowy nauki historycznej, lecz także interesującym przewodnikiem po antropologii kulturowej, szczególnie w ujęciu szkoły A. L . Kroebera. Edward A. I N K E L E S , D. H . S M I T H , Becoming Modern, Developing Countries, Harvard University Press, 1974. Individual Pietraszek Change in Six Wydawcy opatrzyli t ę pracę notą D. Lernera, informującą, że jest ona „książką na dziesięciolecia", która będzie studiowana przez wszystkich pragnących zrozu­ mieć ogromny proces rozwoju i modernizacji dokonany w minionym ćwierćwieczu. Jest to jedno z niewielu fundamentalnych studiów na temat modernizacji, oparte na przebadaniu wielkiej próby prawie 6000 osób z 6 krajów: Argentyny, Chile, Izraela, Nigerii, Indii i Bangladeszu. Problem modernizacji, szczególnie krajów Trzeciego Świata, przyciąga coraz bardziej u w a g ę badaczy od około 20 lat. Podstawowym problemem omawianego dzieła jest pojęcie człowieka nowo­ czesnego, jego cechy i drogi kształtowania się w krajach, które w latach 60-tych należały do rozwijających się. Problem to więc istotny i dla współczesnego etnografa, zarówno zajmującego się tymi krajami, jak i zainteresowanego ogólnym zjawiskiem zmiany kulturowej i modernizacji. Autorzy przystąpili do formułowania koncepcji �RECENZJE 213 badań przed kilkunastu laty, a w 1966 roku ogłosili pierwsze, związane z nimi studium w czasopiśmie „Sociometry" pt. The OM Scale: A Comparative Socio-Psychological Measure of Individual Modernity. Było to omówienie narzędzi ba­ dawczych zastosowanych do badań, zwłaszcza „ogólnej miary nowoczesności" (OM — Overall Measure of Modernity). Zastosowano do badań rozbudowany aparat ba­ dawczy, w y m a g a j ą c y dużych środków finansowych i technicznych oraz licznych współpracowników. Obok wielu wymienionych z nazwiska współpracujących uczo­ nych i innych osobistości wspomniano w przedsłowiu o rzeszach pomagających stu­ dentów, licznych programistach i analitykach przy komputerach, a także o wielkim budżecie i stertach zużytego papieru. W tej recenzji wypadnie się ograniczyć do krótkiego omówienia treści i wniosków publikacji z dodaniem kilku uwag. W pierwszej z czterech części książki przedstawili autorzy obszernie założenia i sposób wykonania badań, w drugiej problem mierzenia indywidualnej nowoczesności, zwłaszcza przy zastosowaniu skali OM, w trzeciej konteksty i przyczyny modernizacji, w czwartej zaś zawarli wnioski. Rozdział wprowadzający (1) daje ogólny i pełen ekspresji pogląd autorów na rolę nowoczesności we współczesnym świecie. Odnotować tu warto w a ż n e dla auto­ rów wyznanie na temat dobrze nam znany i pozornie prosty: „Nasza teoria stwier­ dza, że ludzie stają się nowocześni dzięki szczególnym dośwadczeniom życiowym, jakim podlegają", zwłaszcza zaś poprzez doświadczenia zawodowe uzyskane w nowo­ czesnych fabrykach (s. 6). Wiąże się to z polemicznym stanowiskiem autorów wobec mocnego jeszcze w amerykańskiej psychologii społecznej przeświadczenia o decydu­ jącym znaczeniu dla rozwoju osobowości okresu dzieciństwa i wczesnej młodości, gdy człowiek podlega celowym zabiegom wychowawczym. Autorzy stwierdzają dalej słabą znajomość problematyki człowieka przez ekonomistów zajmujących się zagad­ nieniami rozwoju i wyrażają przekonanie, iż ich badania oparte na skali OM dopomogą w usunięciu tego niedostatku. Wyrażają w związku z tym krytyczne uwagi o w p ł y w i e Freuda na amerykańską psychologię, a następnie starają się wykazać, że Marks jako psycholog społeczny przewyższał Marksa ekonomistę, gdy w s k a z y w a ł na siłę oddziaływania środowiska społecznego na jednostkę (s. 9-11). Podejmują także polemikę z tymi antropologami społecznymi, którzy podkreślają przesadnie odrębność każdej kultury, gdyż ich zdaniem odmienne kultury nie naruszają pod­ stawowego ustrukturalizowania osobowości wszystkich ludzi, a więc wspólnej l u ­ dziom natury, dlatego możliwe jest i celowe formułowanie generalizacji ponadkulturowych. Oponują też przeciwko tezie, że modernizacja może być osiągnięta tylko za cenę dużych strat psychicznych ludzi, którzy jej podlegają jako opartej na obserwacji przypadków skrajnych. Wreszcie stawiają problem utożsamiania modernizacji z importowaniem jej jako swoistego tworu cywilizacji zachodniej, opowiadając się przeciw łączeniu modernizacji z westernizacją. Z rozważań zawartych w rozdziale 2 w y m i e ń m y stwierdzone przez autorów cechy człowieka nowoczesnego, a to: otwartość na nowe doświadczenia, gotowość poddawania się zmianom społecznym, zdolność formułowania opinii o sprawach wykraczających poza zasięg spraw prywatnych i lokalnych, szanowanie opinii od­ miennych od w ł a s n e j , skłonność do zbierania informacji o świecie, orientacja ku teraźniejszości i przyszłości, doskonalenie skuteczności działania, skłonność do pla­ nowania na dalszą przyszłość, zaufanie do świata jako znajdującego się pod ludzką kontrolą, pozytywna ocena zdolności technicznych, aspiracje zawodowe i związane z wykształceniem, szanowanie godności innych niezależnie od okoliczności, zrozu­ mienie dla prawidłowości procesów produkcyjnych. Autorzy rozważali także zagad­ nienie pokrewieństwa i rodziny, praw kobiety, kontroli urodzeń, wieku starego, religii, polityki, środków porozumienia, konsumpcji, uwarstwienia oraz przywiązania do pracy. Te charakterystyczne cechy i zagadnienia, uzupełnione innymi kryteriami �214 RECENZJE (wieku, płci, pochodzenia, rodzaju wykonywanej pracy i in.) stały się podstawą opracowania wielodziałowego kwestionariusza OM. Dołączony jako aneks A kwe­ stionariusz ten obejmuje 20 stron dokładnie zakodowanych p y t a ń i 7 stron p y t a ń uzupełniających (s. 320-347). Jest on na pewno wart uważnej analizy i p r z e m y ś l e ­ nia dla w ł a s n y c h wniosków. Pomijając treść szczegółowych rozważań kilkunastu rozdziałów warto wspom­ nieć o zagadnieniu podniesionym w rozdziale 16: pochodzenie miejskie a wiejskie, gdzie autorzy poddali analizie stopień nowoczesności osób badanych w e d ł u g pocho­ dzenia z miasta lub ze wsi podkreślając, że różnice na korzyść populacji miejskiej wynikają raczej z gorszego na wsi wykształcenia, aczkolwiek przy równych po­ ziomach wykształcenia tradycjonalizm wśród w i e ś n i a k ó w jest znacznie większy niż wśród mieszkańców miast wiejskiego pochodzenia (s. 235). Kryterium wiejskiego pochodzenia było jednak niezbyt konsekwentnie określone w tych badaniach. Wy­ brano słusznie do analizy przeciwstawne typy osiedli miejskich i wiejskich pomi­ jając formy pośrednie (s. 369 i n . ) , uznając za miasta osiedla liczące ponad 20 000 mieszkańców, za wsie zaś osiedla do 2000 i wyraźnie rolnicze. Pochodzenie miejskie lub wiejskie określano przez różną dla każdego z badanych krajów liczbę lat prze­ żytych w dzieciństwie w jednym z tych środowisk. Warto przypomnieć tu jeszcze wniosek autorów na temat roli miast w procesie modernizacji, ten mianowicie, że sama kultura miejska jako taka nie czyni ludzi nowoczesnymi. Modernizację wsi można przeprowadzić przez rozwinięcie tam instytucji odpowiadających wymogom współczesnej cywilizacji (s. 228-229). W ostatniej części zwraca u w a g ę k o ń c o w e podsumowanie i wnioski dotyczące znaczenia indywidualnej modernizacji oraz politycznych perspektyw rozwoju nowo­ czesnego człowieka. Podniesione zostało tu duże znaczenie ważnej, a nie zawsze w ł a ś c i w i e uznawanej zasady, że rozmiary postępu nie mogą być mierzone tylko wskaźnikami dochodu narodowego na głowę mieszkańca określonego kraju, lecz że „rozwój wymaga przekształcenia całej natury człowieka, stanowiącego zarazem narzędzie dla dokonania jeszcze większego wzrostu, jak równocześnie jeden z naj­ ważniejszych celów samego procesu rozwoju" (s. 289). Przyznano, że niedorozwój społeczny jest uwarunkowany przez określony stan u m y s ł o w y społeczeństwa. Autorzy podkreślili zasadniczą trudność skonstruowania modelu nowoczesnego człowieka oraz fakt, iż oni sami nie poszli śladem tych socjologów, którzy stworzyli ogólne koncepcje pewnych t y p ó w idealnych osobowości społecznej, jak Redfield, Riesman czy inni, lecz próbowali skonfrontować swoją koncepcję z danymi empi­ rycznymi i na podstawie tych danych stworzyć ostatecznie model nowoczesnego człowieka. Zgodnie z nimi wyróżniają się przede wszystkim cztery charakterystyczne cechy tego człowieka. Jest on mianowicie aktywnym obywatelem, posiada wyraźne odczucie osobistej efektywności, jest w znacznym stopniu niezależny od tradycyjnych autorytetów, szczególnie przy podejmowaniu decyzji dotyczących własnych spraw, jest wreszcie gotów do podejmowania nowych doświadczeń i idei, ma więc u m y s ł otwarty i czynny poznawczo (s. 290). Badania empiryczne doprowadziły do skorygowania założeń wyjściowych w nie­ których ich punktach, szczególnie w odniesieniu do roli pracy w przemyśle jako czynnika modernizującego osobowość ludzką. Okazało się, że inne rodzaje pracy w miastach mogą w p ł y w a ć na ludzi jeszcze bardziej modernizująco przez dostar­ czanie im m. in. bardziej zróżnicowanego pola doświadczeń w życiu. Także samo znaczenie pracy okazało się mniej doniosłe, niż zakładali autorzy, w i ę c na skali czynników determinujących modernizację pierwsze miejsce zajęło wykształcenie, następnie niemal jednakowo w a ż n e okazało się oddziaływanie pracy (i środowiska pracy) oraz środków masowego przekazu. W p ł y w miasta jako takiego miał, jak za­ znaczono w y ż e j , mniejsze znaczenie, podobnie jak w p ł y w pochodzenia �215 RECENZJE Wyniki badań Inkelesa i Smitha mogą się w y d a ć skromne, a nawet banalne w swych ostatecznych wynikach (poza sferą obliczeń komputerowych i wskaźników, lecz wrażenie takie byłoby niesłuszne. Wydaje się, że największą siłą pizedstawionego opracowania jest jego wartość dowodowa dla poprawności uogólnień charak­ teryzujących współczesnego człowieka. Narastanie ukazanych przez autorów cech człowieka wyzwolonego od „tradycyjnych" ograniczeń i zależności, w y w o d z ą c y c h się ze wspólnoty pierwotnej lub feudalizmu, można odnaleźć np. już dawno u rhłopów polskich, gdy zwłaszcza u schyłku X I X wieku zaczęli tworzyć swój ruch polityczny i opuszczać wsie w poszukiwaniu pracy oraz później, gdy podejmowali masowo pracę w socjalistycznych zakładach przemysłowych. Ukazany przez Inkelesa i Smitha człowiek nowoczesny nie jest odniesiony do jakiegoś konkretnego przedziału czaso­ wego, choćby do trzeciej ćwierci X X wieku, której dotyczą badania, lecz do całej współczesnej epoki, która zaczęła się dla wielkich mas ludzkich Europy i Ameryki głęboko w X I X wieku. Cechy tej nowoczesnej osobowości możemy odnaleźć jeszcze u starożytnych Greków, później zaś w Europie czasów nowożytnych. Dlatego może się w y d a ć słabo uzasadnione przyjęcie terminu „nowoczesny" (modern) na okre­ ślenie tego typu osobowości ludzkiej, lecz autorzy przyznali, że zdają sobie sprawę z jego względnej umowności; spośród proponowanych innych określeń (np. aktywny, postępowy) żaden nie w y d a w a ł się lepszy. „Nowoczesny" oznacza więc u autorów nie to, co „nowy", „zgodny z duchem czasu", lecz syndrom cech, które zdają się mieć charakter ponadczasowy i oznaczają ludzi o otwartej umysłowości, skłonnych •do innowacji. Syndrom ten został w omawianych badaniach odniesiony do naszych czasów i do społeczeństw poddanych uprzemysłowieniu i urbanizacji, mających rozwinięty system komunikowania itd. Nowoczesność potraktowano jako zespół wzajemnie uwarunkowanych cech występujących w różnym nasileniu u osób z róż­ nych środowisk kulturowych i dających się mierzyć. Dodać warto na zakończenie, że zamieszczony w tej książce wykaz literatury dotyczącej problematyki modernizacji jest niezbyt obfity (ok. 100 pozycji) i zawiera publikacje wyłącznie anglosaskie, przeważnie amerykańskie (nie licząc paru pozycji klasycznych). Trudno tego nie uznać za jeszcze jeden dowód ograniczonej znajomości spraw współczesnego świata i badań prowadzonych w innych krajach, jaką w y k a ­ zują zazwyczaj amerykańscy przedstawiciele nauk społecznych. Tylko nieliczne pozycje wskazują pośrednio na wykorzystanie w nich innych opracowań i źródeł nie tylko anglosaskich. Ciekawie są opracowane przypisy, bardzo obfite i zamieszczo­ ne po tekście, uzupełniające go w istotny sposób. W Stanach Zjednoczonych liczą się poważnie badania, na które wydano przy­ najmniej milion dolarów. Można przypuszczać, że na omówione badania wydano nawet w i ę c e j i nie bez pewnego pożytku. Dobór badanych krajów i grup ludności b y ł jednak niezbyt reprezentacyjny dla „modernizującego się" świata. Można zadać pytanie, jakie byłyby wnioski autorów, gdyby uwzględnili też inne społeczeństwa o wysokiej, starej kulturze oraz ludy o kulturach prostych, pierwotnych. Przepro­ wadzenie podobnych badań na terenie Europy, gdzie można znaleźć spore enklawy słabo zmodernizowane, nie wyłączając krajów wysoko rozwiniętych, przy u w z g l ę d ­ nieniu perspektywy historycznej, mogłoby też w istotny sposób wzbogacić i chyba również skorygować wnioski wyprowadzone z badań w sześciu wymienionych k r a ­ jach trzech k o n t y n e n t ó w . ! Edward 1 Pietraszek Autorzy pragnęli włączyć do badań także jeden z mniej rozwiniętych krajów socjalistycznych, biorąc pod u w a g ę Polskę i Rumunię. Ostatecznie przeprowadzono odpowiednie badania w Rumunii, lecz ich wyniki nie zostały opracowane w terminie, który by umożliwił uwzględnienie ich w tej książce. �216 RECENZJE , B E Y O N D T H E C O M M U N I T Y : S O C I A L P R O C E S S I N E U R O P E . Edited by Jeremy Boissevain (University of Amsterdam) and John Friedl (Ohio State Univer­ sity), Published for the European-Mediterranean Study Group of the University of Amsterdam by the Departament of Education and Science of Netherlands (Ministrie van Onderwijs en Wetenschappen) the Hague 1975, s. 183. W ciągu ostatnich kilkunastu lat wzrosło wśród antropologów zainteresowanie Europą, rosną również zadania antropologii jako nauki społecznej zajmującej s i ę całą ludzkością, nie tylko tzw. ludami prymitywnymi. Duża różnorodność i zawiłość spraw europejskich sprawia, że jest to ważny obszar zarówno dla rozważań teore­ tycznych, jak i bezpośrednich badań terenowych, przy czym g ł ó w n y trend tych badań dotyczy gwałtownych procesów, których areną jest Europa, oraz odbijających się na ludności skutkach tych przemian. Przykładem tych zainteresowań może być sesja zorganizowana w Instytucie Ludwika Uhlanda w Tybindze w 1966 г., której celem było przedyskutowanie metod i osiągnięć etnografii skierowanej ku proble­ mom współczesności >, a także opracowania na ten temat pojawiające się głównie po 1960 roku. Trzynaście artykułów zamieszczonych w omawianym tomie opracowano na podstawie dyskusji oraz referatów wygłoszonych na sympozjum pn. „Znaczenie ma­ łych społeczności w kontekście (ponad-)narodowych procesów w Europie", zorgani­ zowanego przez European-Mediterranean Study Group of the University of Amster­ dam przy znacznym udziale holenderskiego Ministerstwa Oświaty w dniach. 25-29 czerwca 1973 roku w Amsterdamie. Cztery pierwsze artykuły odnoszą się do Włoch, następne do Hiszpanii, Francji, Szwajcarii, Holandii (dwa), Irlandii oraz Norwegii (dwa). Za przedmiot rozważań autorzy obrali sobie mniejszości narodowe, takie j a k Lapończycy w Norwegii, Niemcy z płd. Tyrolu oraz małe grupy społeczne wydzie­ lone z jakiegoś regionu czy prowincji, w stosunku do których termin „wieś" nie zawsze jest adekwatny. Na określenie tych grup używają zamiennie terminów „local community", „smali community", określenia te w d o s ł o w n y m tłumaczeniu stosuję w poniższym omówieniu. Wszystkie artykuły są oparte na badaniach tere­ nowych. Do stosunkowo niedawna antropolodzy z zachodniej Europy prowadzili bada­ nia przede wszystkim wśród ludów trzeciego świata, a jeśli zajmowali się Europą, to skupiali się na studiowaniu małych grup ludzkich wyizolowanych z ich o g ó l n o ­ narodowego podłoża, traktowanych ahistorycznie. Sytuację w y w o ł a n ą przez taką p o s t a w ę ilustruje w y p o w i e d ź jednego z antropologów wyrażona jeszcze w 1973 roku: „Odległość pięciu kilometrów między dwoma europejskimi wioskami, z punktu w i ­ dzenia antropologii społecznej, jest dłuższa niż te same pięć kilometrów w większości innych części świata" (s. 11). Obecny zwrot w antropologii Europy w y w o ł a n y jest kilkoma czynnikami. Wy­ mienia się tu m. in. deficyt funduszy na badania ludów prymitywnych, spowodo­ wany wzrostem liczby absolwentów antropologii. W tej sytuacji łatwiej jest studio­ w a ć społeczeństwo we w ł a s n y m kraju albo krajach sąsiednich, niż np. jechać w góry Nowej Gwinei. U podłoża leżą także przyczyny natury politycznej, miano­ wicie wyzwalanie się z zależności kolonialnej państw trzeciego świata, które kształcą w ł a s n e kadry naukowe i niezbyt chętnie widzą u siebie byłych kolonistów. Istnieją również inne przyczyny dla koncentrowania badań w Europie, na co zwraca u w a g ę we wstępie J . Boissevain. Jednym z zadań nauk społecznych jest analiza stosunków i procesów społecznych, które nastąpiły w przeszłości, zrozumienie teraźniejszości i na tej podstawie snucie prognoz na przyszłość. Otóż antropolog 1 G . Kloska, recenzja, „Etnografia Polska", t. 15: 1971, z. 1, ss. 345-346. �RECENZJE 217 pracujący w Europie ma do czynienia ze społeczeństwami na różnym stopniu roz­ woju, inaczej niż to jest u l u d ó w prymitywnych. Te bowiem zmierzają dopiero ku wielkiej industrializacji, centralizacji, urbanizacji, biurokratyzacji etc. Analiza pro­ c e s ó w europejskich i problemów małych społeczności w Europie może w przyszłości uchronić społeczeństwa trzeciego świata przed nieprzewidzianymi konsekwencjami tych przemian, pozwoli uniknąć na tym terenie raz już popełnionych błędów w Europie. Ponadto wymienione w y ż e j procesy takie, jak narodowa integracja,, industrializacja, urbanizacja, konflikty klasowe i ekonomiczne najszybciej rozwinęły się właśnie na kontynencie europejskim, wobec czego badania takie mogą dać zna­ jomość istotnego zespołu współzależności dla perspektywicznego poznania rozwoju różnych instytucji. Instytucje państwowe, aparat władzy lokalnej i miejscowy kapitał są g ł ó w n y m i instrumentami eksploatacji opóźnionych w rozwoju okolic, zwłaszcza okręgów rolniczych. Badanie s k u t k ó w tej eksploatacji stanowi tylko część zadania antropologa, istotne jest również odkrycie źródeł niesprawiedliwości i zatrzymanie jej dalszego postępu. Najistotniejszym jednak bodźcem skłaniającym do badań współczesnego społe­ czeństwa Europy jest poważny brak głębszych studiów wynikających z długoletnich zaniedbań. Znacząca jest w tej mierze w y p o w i e d ź Thomasa Crumpa (The Context of European Anthropology: Lesson from Italy), który stwierdził, że kiedy w 1972 roku rozpoczynał studia nad małymi społeczeństwami Włoch, w Bibliotece Królewskiego Instytutu Antropologicznego w Amsterdamie znajdowało się jedynie 5 antropolo­ gicznych prac odnoszących się do tego kraju, gdy tymczasem opracowań dotyczących Nigerii mogło być 50 razy w i ę c e j . Jest to wymowny rezultat nastawienia się na badanie l u d ó w egzotycznych i poszukiwania egzotyki. Wszyscy prawie autorzy zamieszczonych w omawianym tomie esejów podkreślają podobne braki i związane z tym trudności, jakie napotykają przy prowadzeniu prac badawczych z danego zakresu. Drugim istotnym problemem, co do którego współautorzy niniejszego tomu są zgodni, jest konieczność zmiany dotychczasowych metod i technik badawczych lub raczej wypracowanie nowych dla potrzeb współczesnej antropologii, stawiającej sobie za cel badanie bieżących procesów zachodzących w społeczeństwach europej­ skich. Okazuje się, że stosowany przy badaniu społeczeństw plemiennych funkcjonalizm-strukturalizm w odniesieniu do obszaru Europy nie spełnia swojej roli, jest niezdolny do rejestrowania i analizy zachodzących tam g w a ł t o w n i e procesów. J . Boissevaiu podkreśla to mocno we wstępie, że „nowe procesy w y m a g a j ą nowych teorii". Rozwiązanie tego dylematu widzą autorzy na ogół w badaniach interdyscy­ plinarnych ~. powodzeniem stosowanych w innych naukach. Jeszcze niedawno opo­ wiadali się niektórzy antropologowie za ścisłą specjalizacją i trzymaniem się jednej linii badawczej (s. 15). Z perspektywy czasu można stwierdzić, że postawa ta wy­ pływała ze specyficznego celu badawczego, jaki im przyświecał, gdyż dotyczył kul­ tur i instytucji tradycyjnych. Autorzy przedstawianej pozycji reprezentują natomiast punkt widzenia w y w o ł a n y aktualnymi potrzebami antropologii jako nauki społecz­ nej. Wszyscy oni zanim zajęli się wyłącznie tą dyscypliną, pracowali na polu po­ krewnym. Niektórzy zaczynali jako historycy, kilku interesowało się problemami wchodzącymi w zakres nauk polityczno-ekonomicznych. Wyrażają pogląd, iż teraź­ niejszość i przyszłość problemów antropologicznych nie może być oddzielona od dyscyplin pokrewnych. Propagują potrzebę większego zunifikowania i integracji struktury teoretycznej wszystkich nauk społecznych. Ich zdaniem istniejące dziś jeszcze między nimi granice powodują borykanie się z różnymi trudnościami, ha­ mują i utrudniają zrozumienie społeczeństwa ludzkiego. Obrazowo przeszkody te sumuje cytowany już T. Crump: „Nie jest łatwo antropologom rozstrzygnąć proble­ my włoskie. Nie mogą oni w swej pracy opierać się wyłącznie na metodach i tech- �•218 RECENZJE nikách w ł a ś c i w y c h ich dyscyplinie; antropolog musi być także ekspertem z dziedzi­ ny historii, literatury, demografii, ekonomiki Włoch; musi dokładnie przeanalizować bogate dane z tych dziedzin, przeważnie dostępne tylko we Włoszech" (s. 24). Stosując w praktyce preferowane przez siebie metody autorzy nie skupiają się na lokalnych społecznościach jako przedmiotach badań samych w sobie. Służą im one za punkt wyjścia do szerszych rozważań natury ekonomicznej, demograficz­ nej, politycznej, społecznej. Robert Wade (The Base of a „Centrifugal Democracy": Party Allegiance in Rural Central Italy) pisząc o Toskanii odnosi się krytycznie do pewnych uogólnień sformułowanych przez nauki polityczne, według których Włochy są „odśrodkowo demokratyzowane". John Davis (Beyond the Hyphen: Some Notes and Documents on Community — State Relations in South Italy) dostarcza kilku obserwacji dotyczących w e w n ę t r z n e g o funkcjonowania administracji na południu Włoch, gdzie w niewielkiej prowincji Basilicata przywódcy z w i ą z k ó w zawodowych robotników mają pewien pozytywny w p ł y w na wytyczne ogólnonarodowej polityki. Z kolei Phillip Т. Katz (Village Responses to National Law. A Case from the South Tyrol) ukazuje stosunek niemieckiej mniejszości narodowej z południowego Tyrolu, pragnącej zachować s w ą etniczną niezależność, do prawa ogólnowłoskiego. Donny Meertens (South from Madrid: Regional Elites and Resistance) badając wzrastającą falę robotniczych strajków w Andaluzji podkreśla jednocześnie zna­ czenie regionalnych skupisk o wyrobionej świadomości klasowej w walce z nie­ sprawiedliwością społeczną. Ukazuje to na tle historycznego zróżnicowania Hiszpanii. Soon Young Song Yoon .(Provencal Wine Cooperatives) na podstawie analizy trzech spółdzielni z płd.-wsch. Francji, uprawiających w i n n ą latorośl, dowodzi, że sukce­ sywne przechodzenie do zindustrializowanej kapitalistycznej gospodarki rolnej miało dla społeczeństwa wiejskiego, głównie dla gospodarstw chłopskich tego regionu, skutek zarówno zachowawczy, jak i modernizujący. Dzięki spółdzielniom tym zachowała się warstwa chłopska dostosowana do w y m o g ó w współczesnej gospo­ darki. Daniela Weinberg (Swiss Society and Part Society: Organizing Cultural Pluralism) przedstawia federacyjną strukturę wewnętrzną Szwajcarii, w skład k t ó ­ rej wchodzą trzy narodowości konsekwentnie stawiające opór ingerencji central­ nego rządu. Dwa studia dotyczące Holandii naświetlają nieprzewidziane skutki narodowych i międzynarodowych procesów, których areną są Niderlandy. Jojada Verrips (The Decline of Small-Scale Farming in a Dutch Village) bada współzależ­ ność zachodzącą między ogólnonarodowymi a regionalnymi przemianami, podaje kilka specyficznych przykładów ilustrujących relacje między społecznościami lokal­ nymi a całym holenderskim społeczeństwem. Lodevijk Brunt (Social Change in a Dutch Village) przedstawia zaś migracje w e w n ę t r z n e w zachodniej Holandii, mia­ nowicie ucieczkę ludności z wielkich miast na w i e ś oraz stosunek miejscowej lud­ ności do obcych przybyszów. Mart Bax (On the Increasing of the Small Community in the Irish Political Process) analizuje w p ł y w małych społeczności w Irlandii na politykę, który jest n a s t ę p s t w e m wzrostu ogólnonarodowego dobrobytu. Tom ten kończą dwa studia o Norwegii. Walling Т. Gorter (Ethnic Identity, Resource Management and Nation Building in Northern Norway) dostarcza przykładów ilustrujących wysuniętą uprzednio tezę, że wzrost integracji narodowej niekoniecznie niszczy małe społeczności złożone z różnych grup etnicznych. Helle G . Snell i Tom Snell (Samish Responses to Processes of National Integration) przedstawiają pro­ cesy integracji narodowej, które zmniejszają trudności będące przeszkodą w unifi­ kacji kulturowej całego kraju, z drugiej strony dostarczają lapońskiej mniejszości nowych środków pozwalających na utrzymanie i ochronę autonomicznej niezależ­ ności. Większość tych studiów podkreśla wysoki stopień centralizacji będącej wynikiem wysokiego poziomu integracji państw europejskich. Pokazują jednocześnie wzmaga- �219 RECENZJE nie się ruchów autonomicznych wśród mniejszości narodowych i grup regionalnych. Na podkreślenie zasługuje fakt, że procesy te niejednokrotnie przedstawione są na tle analogicznych zmian rozgrywających się w innych częściach Europy np. w Walii, Szkocji czy kraju Basków. W swoich wywodach autorzy ci sugerują, iż ruchy tego rodzaju mogą być w s t ę p e m do uzyskania niezależności autonomicznej przez grupy, które jej jeszcze nie posiadają. Snują analogie między ruchami robotniczymi a akcja­ mi aranżowanymi na wsi przez chłopów dowodząc, że istnieje między nimi struktu­ ralne i ideologiczne podobieństwo. Omawiana publikacja jest traktowana jako pierwszy krok do dyskusji nad kształtem współczesnej antropologii, którą jeden z autorów nazywa „antropologią narodowych i międzynarodowych procesów". Studia te dotyczą jedynie Europy za­ chodniej i, jak podkreślono w zakończeniu, przyszłe publikacje muszą ten brak skorygować. Ś w i a t staje się coraz bardziej zurbanizowany, scentralizowany i o na­ rastającej orientacji socjalistycznej. Analiza problemów urbanizacji, wzajemnych powiązań ekonomicznych i politycznych, łącznie ze stanem administracji, także społeczeństw socjalistycznych uznana została przez autorów omawianych studiów za nieodzowną. Wanda Czapran � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/be0fba2b7e5aafc49b2a0c8df1542ef1.pdf d13af8e558c8e339d17a708ef3d4e9b5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:924 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1978 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:849 Title A name given to the resource Symbolika ruchu obrotowego i rytualnej inwersji / ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.1, s.81-108 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wasilewski, Jerzy Sławomir Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia P o l s k a " , t. X X I I z. 1 J E R Z Y SŁAWOMIR WASILEWSKI SYMBOLIKA RUCHU Praca niniejsza jest rzeczy, materialnego OBROTOWEGO I RYTUALNEJ rezultatem rozszerzenia dzieła r ą k l u d z k i c h — badań INWERSJI nad symboliką n a k o n k r e t n y m przykładzie m o n g o l s k i e j j u r t y z j e j k o s m i c z n y m i o d n i e s i e n i a m i — w stronę s y m b o l i k i n i e m a t e r i a l n y c h działań i z a c h o w a ń z w i ą z a n y c h k r e t n y m p u n k t e m wyjścia był e t n o g r a f i c z n y w z t y m obiektem. detal — problem Kon­ kierunku, j a k i m o b c h o d z i się j u r t ę dokoła odsłaniając l u b zasłaniając j e j g ó r n y otwór dymno-okienny. Zrekonstruowany w poprzednim a r t y k u l e schemat wierzeniowy wyjaśnia, d l a c z e g o czynność t a p o w i n n a b y ć wykonywana z g o d n i e z r u c h e m słońca, działanie n a o p a k zaś g r o z i śmiercią, c h o r o b a m i i i n n y m i k l ę s k a m i : o t o z w a ż y w s z y n a kosmiczną s y m b o l i k ę j u r t y i zasadę magicznej za sobą gwiazd, skuteczności automatycznie na symbolu naruszenie czynność porządku ta pociągnęłaby kosmicznego — spadanie które przecież bezpośrednio stanowią o pomyślności człowieka . 1 J a k się w y d a j e , dla operacji t a k i e w y j a ś n i e n i e p r a k t y k i r y t u a l n e j słuszne j e s t t y l k o pewnego poziomu — uświadamianej rzeczywistości wierzeniowej. P o d n i ą j e d n a k u k r y w a się cała s t r u k t u r a p o s t r z e g a n i a czasu i p r z e s t r z e n i , z której w y n i k a s y m b o l i k a w s z e l k i e g o r u c h u o b r o t o w e g o n i e z a l e ż n i e o d kosmicznej s y m b o l i k i j u r t y . Oto b o w i e m istnieje sytuacja, w wbrew gwiezdnemu członka r o d z i n y , porządkowi, której w ł a ś n i e działanie n a o d w r ó t , zostaje po wyniesieniu z j u r t y z a l e c o n e normą. Po śmierci w s z y s t k i c h przedmiotów s t a w i a się w n i e j ciało n a o k r e s t r z e c h d n i ; p o o p u s z c z e n i u j u r t y się s z c z e l n i e d r z w i , o t w ó r d y m n y „pod s ł o ń c e " (narburuu). odsłonięcie następuje Przez zaś z a k r y w a owe natychmiast trzy po się w ł a ś n i e w dni nie wolno wyniesieniu z o s t a j e w k i e r u n k u „ z e s ł o ń c e m " (nardzow). zwłok tłumaczono j a k o znak, iż z m a r ł y zamyka kierunku go otwierać, i wykonane Pytanie o motywacje zachowań n i e przynosiło w t e r e n i e zadowalających o d p o w i e d z i . jurty n i e należy pozo­ takich Zamykanie już d o t e g o świata, t r z e b a g o odeń o d g r o d z i ć , a b y d u s z a n i e uciekła d o c z a s u p o g r z e b u ; o d - 1 Patrz: J . S. Wasilewski, Symboliczne „Etnografia P o l s k a " , t. 21: 1977 z. 1, zwł. s. 106-112. 6 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X X I I , z. 1 uniwersum jurty mongolskiej, �82 JERZY wrócony SŁAWOMIR WASILEWSKI k i e r u n e k z a m y k a n i a o t w o r u wyjaśniano: „to znaczy, c z y ł o się j e g o ż y c i e " , „ b o o n t a m j u ż w r ó c i ł " . S p o r a d y c z n i e że s k o ń ­ p o j a w i a ł a się o p i n i a , iż z a m y k a n i e o t w o r u „ p o d s ł o ń c e " p o śmierci j e s t j e d n y m z k i l k u działań n a o p a k w y s t ę p u j ą c y c h w t e j s y t u a c j i — przyczyn takiego postępowania, niewiele; do wątku działań tego przyjdzie n a d a l bez odwróconych wyjaśnienia zaś okazało się n a m jeszcze p o w r ó c i ć , n a r a z i e zas r o z p a t r z m y sugestię, iż c h o d z i t u n i e t y l k o o o d w r ó c e n i e p o r z ą d k u malnego, runek ale ż e s w o j e ruchu głębokie a u t o n o m i c z n e znaczenie obrotowego. D o takiego w p e r s p e k t y w i e sensu nadawanego n i e t y l k o zaś w poznane perspektywie właśnie nor­ p o s i a d a też k i e ­ ujmowania problemu — r u c h o w i „pod słońce" i „ze słońcem", odwrócenie — skłaniają analogie polskie w t r a k c i e badań t e r e n o w y c h n a R o z t o c z u . M u s z ę t u w y j a ś n i ć , 2 iż zostaną o n e z a p r e z e n t o w a n e n a równi z materiałem m o n g o l s k i m , a l b o ­ wiem dawały często badawcze, t o właśnie wynikające one z materiału pierwszą odpowiedź mongolskiego, na pytanie odpowiedź dopiero później n a t y m m a t e r i a l e w e r y f i k o w a n ą i p o t w i e r d z a n ą ; p o w t ó r e i s t n i e ­ jące analogie polskie, e u r o p e j s k i e i i n n e upewniają n a s , iż m a m y t u do c z y n i e n i a n i e ze s p e c y f i c z n y m i m o n g o l s k i m i w i e r z e n i a m i a n i t y m b a r d z i e j jakimiś „zabobonami", ale z p o w s z e c h n y m i s t r u k t u r a m i myślowymi. I n i e będzie chyba strukturalny uznane za l o g i c z n e charakter tych błędne koło prawidłowości stwierdzenie, że usprawiedliwia właśnie zestawienie m a t e r i a ł ó w z r ó ż n y c h części świata. Wybrane przykładowo etnograficznej analogie 1. K i e r u n e k „ze z własnych badań p o l s k i e przedstawiają słońcem" uchodzi za terenowych i z literatury się następująco: pozytywny, zalecany jest na R o z t o c z u p r z y w i e l u p r a c a c h g o s p o d a r c z y c h . „ W l e w o się n i e m e ł ł o d o b r z e , a j a k p o słonku, t o i m e ł ł o się l e p i e j . I w m ł y n i e — też p o słonku. T a k b y ł o i t a k będzie. N i c i też skręcać p o słonku, c z y sieczkę rżnąć, c z y co t o m u s i iść p o słonku, b o j a k n i e , t o n i e p o r a d z i — n a n i c . W s z y s t k o musi iść p o s ł o ń c u " . 2. I z b ę n a l e ż y zamiatać ze słońcem, b o jeśli ktoś u c z y n i t o w w r o t n y m k i e r u n k u , t o „ n i e o n z a m i e c i e , a l e j e g o (śmierć) 3. P o śmierci d o m o w n i k a , w czasie g d y z w ł o k i znajdują się w i z b i e o r a z w W i e l k i P i ą t e k p r z e z analogię d o śmierci C h r y s t u s a — z a k a z m i e l e n i a n a żarnach, p r z ę d z e n i a i z a m i a t a n i a (a w i ę c mongolskiego od­ wymiecie". — obowiązuje odpowiednik z a k a z u o t w i e r a n i a j u r t y ze z m a r ł y m — w ł a ś n i e ze w z g l ę d u n a występujący w o b u sytuacjach r u c h o b r o t o w y ) . 4. „ J a k j e s t śmierć w j a k i e j chałupie w e w s i Ż a b n i e ( p o w . K r a s n y ­ s t a w ) , t o z a r a z posyłają p o w s i z i e l e lebiodkę, z a n o s z o n o j e d o najbliższej chałupy n a o p a k o d słońca i z o s t a w i a j o; s t a m t o d n i o s o d o następnej i t d . - Były one p r o w a d z o n e w e w s i a c h R o z t o c z a Środkowego (woj. z a m o j s k i e ) p r z e z grupę proseminaryjną studentów etnografii U.W. �SYMBOLIKA RUCHU 83 OBROTOWEGO [...] P r z e z cały czas, j a k u m a r ł y j e s t w d o m u , chałupy n i e m o ż n a zamia­ tać; p o w y p r o w a d z e n i u z a m i a t a j o n a o p a k " . 3 Tej ostatniej informacji — podającej przecież opis o b y c z a j u zaska­ kująco p o d o b n e g o d o m o n g o l s k i e j p r a k t y k i z a m y k a n i a j u r t y ze z m a r ł y m .,pod słońce" — informatorów odwrócenia. n i e towarzyszyło objaśnienie Kluczem j a k i e k o l w i e k pochodzące o d s a m y c h sensu owego z w y c z a j u do p r o b l e m a t y k i i stosowanego w n i m rytualnej i n w e r s j i okazała się b a d a n a n a R o z t o c z u s y m b o l i k a żaren. W p e w n y m s z c z e g ó l n y m p r z y p a d k u o b o w i ą z u j e o b r a c a n i e i c h „ p o d słońce", a w i ę c w b r e w c o d z i e n n e j normie: g d y d z i e w c z ę t a m i e l ą m ą k ę n a bułki u ż y w a n e d o A n d r z e j k o w y c h na wróżb t e m a t p r z y s z ł e g o m ę ż a (bułkę upieczoną z t e j m ą k i m a p o r w a ć a t o co z nią z r o b i , służy za p o d s t a w ę w r ó b y o l o s i e p a n n y ) . W uporczywie pytałem o sens o d w r ó c o n e g o k i e r u n k u m i e l e n i a , z założenia, ż e o g ó l n e w y j a ś n i e n i a gabinetowych udziwnienie daje przekonanie są z b y t p o w i e r z c h o w n e . mując odpowiedź terenie wychodząc u c z o n y c h , k t ó r e można b y streścić s ł o w a m i : „ w m a g i i w s z y s t k o r o b i się i n a c z e j takie niż w życiu, b o o jej nadnaturalnej skuteczności", M o m e n t i l u m i n a c j i poznawczej przeżyłem wyjaśniającą, iż w pies, opisywanym przypadku otrzy­ „żarna kręci się « p o d s ł o ń c e » , b o c h o d z i n i e t y l k o o t o , ż e b y męża w y w r ó ż y ć , a l e też, ż e b y g o z a t r z y m a ć " . r u c h zgodny mierników W y p o w i e d ź t a p o z w a l a zrozumieć, iż o i l e „ z e s ł o ń c e m " — z a r a z e m z r u c h e m księżyca, g w i a z d , a w i ę c upływu czasu, rytmu dnia i nocy, miesięcy i pór r o k u — służy p o s u w a n i u b i e g u świata i c z a s u w przyszłość, t o r u c h „ p o d s ł o ń c e " lub zatrzymanie ruchu cofnięcie. M ó w i ą c cepcję czasu, oznacza zatrzymanie czasu, o z a t r z y m a n i u czasu przyjmuję jaka istnieje w myśleniu także jego o c z y w i ś c i e taką a może kon­ archaicznym, mianowicie czasu j a k o n a s t ę p s t w a stanów, e t a p ó w c z y s y t u a c j i . A b s t r a k c y j n a f o r m u ł a : trzymanie czasu" przez ruch „pod słońce", oznacza b l i ż s z y m w świadomości b a d a n y c h ) z a t r z y m a n i e (w „za­ sformułowaniu osoby poddanej danemu działaniu w s t a n i e , w j a k i m się a k t u a l n i e z n a j d u j e . W i d a ć t o w y r a ź n i e n a przykładzie następujących ukochanego przy środków magii s o b i e u ż y w a się w o d y miłosnej: spadającej koła m ł y ń s k i e g o , p r z y z ł o ś l i w y c h c z a r a c h m a j ą c y c h 4 w i e n i e p a n n i e wyjście dla zatrzymania z odwrotnej n a celu strony uniemożli­ zamąż (a w i ę c z a t r z y m a n i e j ą w p a n i e ń s t w i e ) j e j koszulę m i e l e się n a żarnach „ p o d s ł o ń c e " ( R o z t o c z e ) i t d . 8 Cytat ostatni za: zachowywane, nowych. 4 B. H. Ł о p а с i ń s к i, Obrzędy religijne i zwyczaje przy nich „Wisła", t. X V I : 1902, s. 361; pozostałe przekazy — z badań tere­ Baranowski, Wielki proces o czary miłosne w Praszce, „Łódzkie S t u ­ dia Etnograficzne", t. I V : 1962, s. 10. „Gdyby pszczoły rojąc się chciały z tego miejsca uciekać, biegnij co tchu od wylotu ula rachując trzy razy i to obróciwszy się wspak [w tył] pod słońce..., a wnet uciekające pszczoły powrócą i już uciekać nie będą". O. K o l b e r g , Dzieła w s z y s t k i e , t. 7: Krakowskie, Kraków 1962, s. 116. �84 JERZY Śmierć człowieka SŁAWOMIR wymaga WASILEWSKI od otoczenia r y t u a l n y c h działań symbo­ l i c z n y c h , k t ó r e a k c e n t o w a ł y b y f a k t u s t a n i a b i e g u życia. T o w ł a ś n i e d l a ­ t e g o p r z y z m a r ł y m z a t r z y m u j e się r u c h w s k a z ó w e k z e g a r a — czas stanął" — dlatego też nie wolno obracać żaren ani „bo jego wykonywać i n n y c h p r a c w i ą ż ą c y c h się z r u c h e m o b r o t o w y m w k i e r u n k u „ z e s ł o ń c e m " , a niezbędne działania — posyłanie lubelskiej, t a k j a k i zamykanie z n a k u o śmierci otworu jurty zmarłego mongolskiej — na wsi wykonuje się w k i e r u n k u p r z e c i w n y m d o r u c h u słońca. Powyższe lapidarności w do u s t a l e n i a pozwalają wierzenie, zrozumieć zanotowane pewne niezależnie, intrygujące w w odstępie T y ń c u i n a M a z u r a c h : „kto c h o d z i d o tyłu, t e n w p y c h a swoją piekła" . W 5 czasoprzestrzeni t y m lakonicznym oboje albowiem rodzice), jest cała j e s t z r u c h e m w dół, d o piekła, a t a k ż e z jego s k u t k o m podlega a więc osoby matka (u jest właśnie poprzedzające E G O w porządku m a t k a , osoba płci żeńskiej, s z c z e n i e , i ż n a t ę siatkę o p o z y c j i c z a s o p r z e s t r z e n n y c h prze­ Kętrzyńskiego — czasowym, reprezentujące P R Z E S Z Ł O Ś Ć . F a k t , iż w p r z y t o c z o n y m p o w y ż e j wymieniona matkę struktura w myśleniu t r a d y c y j n y m : r u c h do tyłu ( t a k j a k i r u c h p o d słońce) a s o c j o w a n y szłością, zdaniu zawarta swej stu lat nasuwa zdaniu przypu­ m o g ą nakładać się i i n n e o p o z y c j e b i n a r n e , r o z b u d o w u j ą c i w z b o g a c a j ą c o w ą strukturę. S t r u k t u r a czasoprzestrzeni w myśleniu t r a d y c y j n y m "pod stonce" żeńsk dót W. K ę t r z y ń s k i , nictwo ludowe w Tyńcu, 1966, s. 148. 5 (piekło) O Mazurach, O l s z t y n 1968, s. 47; L . H a j ó w n a , „Rocznik M u z e u m E t n o g r a f i c z n e g o w K r a k o w i e " , Lecz­ t. 1: �SYMBOLIKA RUCHU 85 OBROTOWEGO Odchodząc j u ż o d m a t e r i a ł u p o l s k i e g o m o ż e m y s t w i e r d z i ć , iż c h o d z e n i a d o t y ł u odnoszące się d o d z i e c i n o t o w a n e są m . i n . w zakazy folklorze k a z a c h s k i m , k i r g i z k i m i k a r a - k a ł p a c k i m . Ciśnie się też w t y m m i e j s c u 6 na myśl aforyzm Leonarda da V i n c i : „Nie cofa się, k t o się związał z g w i a z d ą " . C h o ć o c z y w i ś c i e w i n t e n c j i a u t o r a o d n o s i ł się o n d o s y t u a c j i 7 c z ł o w i e k a szczególnie w y r ó ż n i o n e g o p r z e z l o s , t o j e d n a k n i e c h m i w o l n o b ę d z i e zastosować g o j a k o m o t t o d l a p r o b l e m a t y k i s y m b o l i k i r u c h u w m y ­ śleniu archaicznym, w kulturach t a k samo nierozerwalnie związanych „z gwiazdą", z kosmosem i jego biegiem. R ó w n i e ż materiał e g z o t y c z n y daje n a m b a r d z o i s t o t n e dla supozycji, iż r u c h „pod słońce" asocjowany potwierdzenie jest z r u c h e m w prze­ szłość. O t o w f o l k l o r z e w i e l u l u d ó w S y b e r i i b a r d z o p o p u l a r n y j e s t m o t y w przeistoczenia zmienić w się w zwierzę przez niedźwiedzia koziołkowanie czarownik głową zdejmował w odzież dół. i „Chcący koziołkował t r z y r a z y p r z e z g ł o w ę p o d słońce. D l a p o w r o t n e j z m i a n y k o z i o ł k o w a ł t r z y razy ze słońcem" . 8 Komi-Permiaków Wyjaśnić jest d o m y ś l a się c y t o w a n a najwidoczniej t u trzeba, uważany za że niedźwiedź praprzodka a u t o r k a „liczba działań u opisywanych człowieka, zaś magicznych — jak symbolizuje l i c z b ę f a n t a s t y c z n y c h przeistoczeń o d l u d z k i c h p o t o m k ó w do zwierzęcych p r z o d k ó w (to j e s t w porządku o d w r o t n y m ) i odpowiadała l i c z b i e o g n i w g e n e a l o g i i d a n e j g r u p y t o t e m i c z n e j d o p o j a w i e n i a się o g n i w a ludzkiego". Identyczny sens s t r u k t u r a l n y m a r ó w n i e ż następujący obyczaj turk- m e ń s k i : w t r a k c i e p o g r z e b u , g d y ciało z n a j d u j e się j u ż w g r o b i e , żałobnicy o b c h o d z ą j e dookoła t r z y m a j ą c w rękach K o r a n — w k i e r u n k u p o d s ł o ń c e t y l e r a z y , i l e dziesiątków l a t żył ó w człowiek; w t e n sposób dokonuje się z m n i e j s z e n i a l i c z b y j e g o g r z e c h ó w d o p o z i o m u z n i e m o w l ę c t w a . Naszkicowany archaicznej DNA, wydaje Watsona — wyżej model się — pojmowania czasoprzestrzeni mówiąc słowami o d k r y w c y w myśli podwójnej spirali z b y t ładny i p r o s t y , b y miał być n i e p r a w d z i w y . n i e m n i e j n a l e ż y pamiętać, że z b u d o w a n y o n został n a p o d s t a w i e kojarzących r o z p r o s z o n y w y r y w k o w y materiał i n f o r m a c y j n y — Tym intuicji wierzenia i t z w . p r z e s ą d y p o c h o d z ą c e z r ó ż n y c h części świata. N a r a ż a t o n a z a r z u t dowolności l u b przypadkowości, może nasuwać p o d e j r z e n i e , że schemat t e n g o r z e j s p r a w d z a się w o d n i e s i e n i u d o j e d n e j k o n k r e t n e j k u l t u r y . D l a rozproszenia tych wątpliwości przeprowadzono monograficzne niejako b a d a n i a n a d symboliką r u c h u o b r o t o w e g o w r a m a c h t r a d y c y j n e j jednej grupy etnograficznej — m o n g o l s k i c h T o r g u t ó w Ałtaju. kultury Starałem s i ę zebrać m o ż l i w i e p e ł n e i n f o r m a c j e o w s z e l k i c h działaniach r y t u a l n y c h , 6 E . D. motiwow 7 8 E. T u г s u n o w, tiurko-mongolskich Panofsky, Ł. S . skazók, Studia G r i b o w a, Etnograficzeskije z historii Piermskij osnowy „Sowietskaja sztuki, zwierinyj proischożdienia Etnografia", Warszawa stil', Moskwa niekotorych z. 2: 1976, s. 126. 1971, s. 400. 1975, s. 38-39. �86 JERZY SŁAWOMIR WASILEWSKI W których występuje r u c h o b r o t o w y i odwrócony, a także w i e r z e n i a n a temat ruchu w potwierdzają wanych zjawiskach naturalnych. Badania te nie t y l k o w m o d e l w s t ę p n y , a l e też w z b o g a c a j ą pełni go o wiele przewidy­ tak jak w badaniach elementów. Referowanie polskich — z e b r a n e g o materiału z a c z n i j m y o d s y m b o l i k i żaren. T r z e b a — t u p o w i e d z i e ć , że T o r g u c i jako j e d n a z n i e l i c z n y c h g r u p m o n g o l s k i c h u p r a w i a j ą zboże, stąd żarna z n a j ­ dują się w k a ż d e j j u r c i e . Są t o d w a płaskie k a m i e n i e r ó w n e j w czasie m i e l e n i a leżą w p r o s t z pomocą żerdzi wyjętej n a ziemi, górnym średnicy; k a m i e n i e m kręci n a t e n czas z d a c h u , p r z y w i ą z a n e j u góry się do r z e m i e n i a n a p i ę t e g o m i ę d z y ścianami j u r t y . Ż a r n a o b r a c a się n a p r z e m i a n w o b i e s t r o n y . P r z e z t r z y d n i p o śmierci o b o w i ą z u j e z a k a z i c h u ż y w a n i a (nie znany jest natomiast zwyczaj zatrzymywania zegara — najwidocz­ niej jest to p r z e d m i o t z b y t n o w y w Mongolii). M a g i i analogicznej skiej m a g i i miłosnej T o r g u c i n i e znają, z a b i e g ó w m a g i c z n y c h : g d y złodzieje do p o l ­ a l e u ż y w a się ż a r e n d o i n n y c h ukradną k o n i e l u b b y d ł o z g u b i się w s t e p i e , żarna u s t a w i a się n a p r o g u i kręci „ p o d s ł o ń c e " — m a t o s p o ­ wodować, że bydło wróci. Stosowane j e s t też s a m o zakopywanie żaren p o d p r o g i e m , b e z o b r a c a n i a , a z ł o d z i e j o w i „ z a k r ę c i się w g ł o w i e , p o w r ó c i " : mają więc żarna jako przedmiot autonomiczną s y m b o l i k ę w i t a k często obracany „pod m a g i i z a t r z y m a n i a i p o w r o t u . Jeśli słońce" wielbłą­ d o w i p r z e s u n i e się n e r k a , żarna w i e s z a się m u n a g r z b i e c i e i e w e n t u a l n i e j e s z c z e o p r o w a d z a t r z y r a z y dookoła j u r t y „ p o d słońce", a n e r k a p o w r ó c i n a m i e j s c e . C z a s e m s t o s u j e się też masaż o p u s z c z o n e j n e r k i żarnami, p r z y czym dlaczego używa choć i n f o r m a t o r z y n i e są w właśnie żaren — W magii — „leczenie m a g i c z n e " . pasterskiej ruch l u b zatrzymania; stosowany oprowadza „pod słońce" analogicznie d l a przyspieszenia wielbłądzicy, się jakiegoś ją trzy służy zatem procesu: razy m u ssać, j a g n i ę w kierunku oprowadza się więc ruch gdy dookoła słońcem"; podobnie g d y o w c a n i e p r z y z w y c z a j o n a pozwala spowodowaniu „ze słońcem" opóźnia jurty się właśnie dookoła niej trzy razy także pewne chiirde, (stupy). ryty skuteczności. W p r z y p a d k u b u d d y j s k i c h M o n g o ł ó w w c h o d z i ł y t u w g r ę następujące p r a k t y k i s y m b o l i c z n e : o b r a c a n i e suburganu „ze nardzów. religijne o magicznej czy jest poród jeszcze do jagnięcia n i e Z b a d a j m y t e r a z w kontekście s y m b o l i k i r u c h u o b r o t o w e g o modlitewnego się stwierdzają, ż e i n n y p r z e d m i o t b y ł b y - t u n i e s k u t e c z n y , b o t o j e s t domnoch powrotu stanie wyjaśnić, przebieranie We młynka różańca e r c f i , o b c h o d z e n i e klasztoru w s z y s t k i c h t y c h działaniach r u c h powinien b y ć z g o d n y z k i e r u n k i e m r u c h u słońca. S e n s o b r a c a n i a m ł y n k a m o d l i t e w ­ nego to powodowanie ogólnego pomyślnego b i e g u świata; w wykładni lamajskiej p o w i n n o m u towarzyszyć w y m a w i a n i e «ylab — ma do m a n t r , t a k i c h j a k om pozytywnej mani reinkarnacji po podmę śmierci: chum, kanonicznej mistycznych co p r z y c z y n i a ć uniknięcia się transmigracji �SYMBOLIKA RUCHU w niższe f o r m y bytów duszy b y t u (gady, p t a k i , czworonogi) ku formom w młynka spirytualnym, n i r w a n i e . Pasterze p y t a n i sunku dają i awansowanie b o d h i s a t t w o m aż 9 modlitewnego 87 OBROTOWEGO o motywację oczywiście do o r t o d o k s j i , ale również odpowiedzi zachowujące n a skali do r o z p ł y n i ę c i a wprawiania w uproszczone też ruch w sto­ należną strukturę. w i a r y w p o z y t y w n ą reinkarnację i p r z e k o n a n i a , że r u c h m ł y n k a zło n a ś w i e c i e , d e k l a r o w a n o „długie życie" j a k o efekt się Obok niszczy poprawnego o b r a c a n i a ; t e n zaś, k t o kręci go n a o p a k , s k r a c a s o b i e ż y c i e , zmniejsza w y z n a c z o n ą m u p r z e z l o s liczbę l a t ; p o śmierci j e g o d u s z a b ę d z i e błądzić w zaświatach zamiast dokonać pomyślnego wcielenia. Istnieje nawet c i ę ż k i e p r z e k l e ń s t w o „ o b y t w ó j m ł y n e k kręcił się o d w r o t n i e " , churde buruu cziń „ K t o kręci m ł y n e k « p o d słońce», t e n p ó j d z i e d o p i e k ł a " ergul. — o s t r z e g a l i d a w n i e j l a m o w i e ; u j a w n i a się t u t a s a m a s t r u k t u r a , co w p o l ­ s k i c h w i e r z e n i a c h m ó w i ą c y c h , ż e p r z e z obejście dookoła krzyża, l u b świętej f i g u r y „pod słońce" można w y w o ł a ć m ł y n e k m o d l i t e w n y n a o p a k , s t a j e się „ c z ł o w i e k i e m obcej nomtoj kościoła diabła. T e n , k t o kręci wiary" buruu M i a n o t o stosują T o r g u c i do sąsiadów n i e b u d d y s t ó w : R o s j a n , chiin. C h i ń c z y k ó w i K a z a c h ó w . O t y c h o s t a t n i c h o p o w i a d a się n a w e t z ironią, że o t w i e r a n i a i z a m y k a n i a g ó r n e g o o t w o r u j u r t y dokonują „ p o d s ł o ń c e " ; j a k s p r a w d z i ł e m u t a m t e j s z y c h K a z a c h ó w , r z e c z y w i ś c i e k i e r u n e k odsła­ niania jurty nie m a dla nich symbolicznego znaczenia, r o b i się t o , j a k j e s t w y g o d n i e j , w zależności o d w i a t r u , c z a s e m n a w e t o d w e w n ą t r z . Choć więc mongolskie uzasadnienie, tylko przypisanie zachowania to jednak rzeczywista wanie działa obserwacja na opak t u mechanizm zachowań obcym znacznie sąsiadów: ma częściowe ogólniejszy strukturalne „ o b c e g o " z działaniem „na odwrót", g d y z a c h o w a n i e niż korelo­ „normalne" p r z y s ł u g u j e g r u p i e w ł a s n e j . A n a l o g i c z n i e n a p o l s k i m R o z t o c z u określa się ruch to faktem, że n a „ r u s k i m " t z n . ukraińskim w e s e l u t a k i j e s t k i e r u n e k t r z y k r o t n e g o lewoskrętny mianem „po rusku" uzasadniając obcho­ d z e n i a p r z e z parę m ł o d ą p u l p i t u z P i s m e m Świętym. P r z y sposobności d o d a j m y , ż e k i e r u n e k „ p o d s ł o ń c e " j e s t r z e c z y w i ś c i e zalecany przez separacyjny — kościół prawosławny. Zapewne działał chęć odróżnienia się o d z w y c z a j ó w tu mechanizm kościoła k a t o l i c k i e g o , w k t ó r y m r u c h ze słońcem p a n u j e w p r o c e s j a c h , c i r c u m a m b u l a c j a c h i t p . Tak właśnie było b o w i e m w p r z y p a d k u dwóch g i j n y c h , k t ó r e nakazują s w y m w y z n a w c o m innych systemów reli­ lewoskrętny k i e r u n e k obcho­ d z e n i a o b i e k t ó w k u l t o w y c h : i s l a m u i starotybetańskiej r e l i g i i b o n . M a h o ­ met zalecił t e n k i e r u n e k o b c h o d z e n i a mekkańskiej Kaaby, by s w ą d o k t r y n ę o d w c z e ś n i e j s z y c h pogańskich k u l t ó w , k t ó r y c h 9 W. Bearing and Simpson, upon Religious the The Symbolism Ritual, Buddhist of the Praying Wheel Wheel. and A Circular Collection Movements odróżnić wyznawcy of Material in L o n d o n 1896, s. 29. W e d ł u g m o n g o l s k i c h p a s t e r z y , gdy Custom gospo­ d a r z o w i padł u l u b i o n y w i e r z c h o w i e c , n a jego c z a s z c e l a m a wypisywał mantry mani padme chum, co miało spowodować ponowną reinkarnację zwierzęcia. om �88 JERZY obchodzili ten telluryczny SŁAWOMIR obiekt WASILEWSKI ,,ze s ł o ń c e m " d o k o n a n a zastała i n w e r s j a k i e r u n k u o b c h o d z e n i a 10 . Także w religii bon czortemóip (tybetańskich n a l e w o s k r ę t y d l a odróżnienia o d n a p ł y w a j ą c e g o b u d d y z m u , f o r s u ­ stup) jącego kierunek zgodny zresztą — o b i e k t ó w Natomiast zgodnym wiedzi 11 ze słońcem w obchodzeniu — tych samych . wspomniane wyżej skorelowanie „swojego" z ruchem ze słońcem w y r a ż a się c h o ć b y w n a d e r często padającej n a p y t a n i e , dlaczego jurtę o t w i e r a „to t a k i nasz m o n g o l s k i o b y c z a j " (manaj się w ł a ś n i e w mongol ulsyn Deklaracja dzari). t a , i r y t u j ą c a e t n e g r a f a w t e r e n i e , b o n i e wyjaśniająca z n a c z e n i a ma jednak swe odpowiednie miejsce i sens w odpo­ t y m kierunku: odtworzonej obyczaju, strukturze myślowej. Kolejny zycjach opis przykład mongolski dostarcza dalszych informacji b i n a r n y c h nakładających się n a d o t y c h c z a s o w y dawnego zwyczaju wyganiania o schemat. z k l a s z t o r u m n i c h a , który opo­ Jest t o naruszał o b o w i ą z u j ą c ą d y s c y p l i n ę , pił, uciekał w s t e p i t p . O t ó ż t a k i e m u m n i c h o w i zakładano n a s z y j ę b u k ł a k n a w ó d k ę , za k t ó r y i n n y m n i c h oprowadzał g o — w e d ł u g opisujących b y ł o t o c i ą g n i ę c i e g o „ j a k b y k a " — t r z y dookoła klasztoru w szczególną, albowiem kierunku ze „pod względu słońce". na Przekaz istnienie ten ma klasztoru w razy wartość Bułganie - j e s z c z e d o początku l a t 5 0 - t y c h X X w . , a w i ę c z n a c z n i e dłużej niż w p o ­ zostałej części M o n g o l i i — był o n T o r g u t o m ogólnie z n a n y 1 2 . Z drugiej zaś s t r o n y — j a k o ż e w d z i e d z i n i e w i e r z e ń n i e i s t n i e j e j u ż dziś społeczna w y m i a n a treści, k o m u n i k a c j a , p o w o d u j ą c a k o n t r o l ę p r z e k a z y w a n e j wiedzy i danego „ucierania obyczaju — się" jednej, powstaje powszechnie przyjętej wykładni dla szereg różnych o d d o l n y c h wyjaśnień, które można badać n a okoliczność i c h zgodności z odsłanianą strukturą m y ś l o w ą . I t a k n a przykład pojawia się i n t e r p r e t a c j a , że zabieg t e n oznacza J. Chelhod, A Contribution to the Problem oj the Pre-eminence Right, Based upon Arabic Evidence, [w:] Right and Left. Essays on Dual Classification, R . N e e d h a m ed., C h i c a g o a n d L o n d o n 1973, s. 252, 259. 10 cofnięcie of the Symbolic J e s t to pogląd p o w s z e c h n y wśród autorów komentujących charakterystyczną dla r e l i g i i bon inwersję w z o r ó w b u d d y j s k i c h : odwrócenie skrzydeł m i t y c z n e g o p t a ­ k a G a r u d i , k i e r u n k u r a m i o n s w a s t y k i itd.; p a t r z : H . H o f f m a n , Die Religion Tibets, München 1958, s. 40; S . A . A r u t i u n o w, N. Ž u к о w s к a j a, Bon-sintoistskie paraleli, [w:] Mifołogia i wierowania narodów wostocznoj i jużnoj Azii, M o s k w a 1973, s. 14. „Podporządkowanie się i przyjęcie k o m p l e k s u cech, a potem osiąganie a u t o a k c e p t a c j i p r z e z odwrócenie n a drugą stronę składników t y c h cech to p r a w i e i n s t y n k t o w n a r e a k c j a słabej k u l t u r y , przeciwstawiającej się a g r e s y w n e j s i l n i e j s z e j k u l t u r z e " . R . E к v а 11, Religious Observances in Tibet: Patterns and Function, C h i c a g o 1964, s. 22-23. T a k więc w p e w n y c h s y t u a c j a c h h i s t o r y c z n y c h względy społeczne mogą okazać się n a t y l e silne, iż powodują odejście od — z d a ­ wałoby się u n i w e r s a l n y c h — w z o r ó w k o s m o l o g i c z n y c h . 11 O k a r z e t a k i e j w s p o m i n a już X V H - w i e c z n a k r o n i k a S a g a n g S e c z e n a ; I . J . Schmidt, Geschichte der Ostmongolen und ihres Fürstenhauses verfasst von Ssagang Ssetsen, S t . P e t e r s b u r g 1829. 1 2 �SYMBOLIKA RUCHU mnicha z powrotem 89 OBROTOWEGO d o s t a n u p r o s t y c h l u d z i (char O d tego m o ­ chiin). m e n t u przestaje o n być lamą; d a w n i e j przyjeżdżał w t e d y p o n i e g o władca feudalny który (nojon), znów odzyskiwał swego poddanego. i n n y c h wyjaśnień o p r o w a d z a n i e „pod słońce" oznacza pędzanie w dzamd złą s t r o n ę " (buruu u c z y n k i . (O o p o z y c y j n y m pomyślności za p o m o c ą ruchu p o n i ż e n i e , zepchnięcie w myśl pewne zwyczaju dość tego, k t o popełnił oruulach) „ze słońcem" w r y t u a l e dallaga mongolskiego dobny sens dzenie trzy dookoła w interpretacje słońcem" świętych m a też choćby s t a r o i n d y j s k i rytuał dookoła buddyjskiego cenotafu „ze (stupy) M o n g o l i i asocjowany szamańska brzmiące „ze wędrówka u słońcem" O t y m , że r u c h . jest z r u c h e m w w kolejne sfery t u r a c h p r z e b i e r a n i e p a c i o r k ó w różańca, k t ó r e — się d o s t a n u w y ż s z e g o Zasygnalizujmy 16 obcho­ czy również oddawana 1 5 jest że przez dookoła t r z e c h . W różnych kul­ j a k już w s p o m n i a n o — z l e w a w p r a w o , j e s t środkiem po nici l e n t e m l i n y p o z w a l a j ą c e j osiągnąć n i e b o Po­ górę, n i e c h świadczy f a k t , niebieskie buddyzmie poWinno być w y k o n y w a n e — „ze słońcem" brzóz 9 razy ( t y l e jest sfer niebieskich) „ze słońcem" wzniesienia według c z c i Ц. w i e l k i c h władców s z a m a n a b u r i a c k i e g o w czasie i n i c j a c j i , p o p r z e z c h o d z e n i e w mongolskiego Pradakszina tronu jako z kolei gór, co a u t o r a m a znaczyć i c h w y w y ż s z e n i e , o k a z a n i e razy złe awach, jest rozumiane dół. T a o s t a t n i a d e k l a r a c j a p r z y w o d z i gołosłownie obchodzenia „wy­ wobec tego w y g a n i a n i a zapraszaniu, w z y w a n i u będzie m o w a poniżej). W r e s z c i e t a k i e o p r o w a d z a n i e na Według wyganianie, myślowej będącej ekwiwa­ . jeszcze j e d n ą korelację, k t ó r a o m a w i a n a b ę d z i e s z e ­ r o k o poniżej, p r z y o k a z j i obrzędów r o d z i n n y c h , a t e r a z zadokumentowana zostanie t y l k o p e w n y m i zabiegami p a s t e r s k i m i . T a k j a k r u c h „pod słońce" oznacza zmniejszenie, rozwojowi 1 3 stratę, t a k r u c h „ z e s ł o ń c e m " służy i rozmnożeniu; C y t . M. Two Tatar, dlatego Mongol to przed Texts powiększeniu, zapładnianiem Concerning the Cult stada of the owiec Mountains, A c t a O r i e n t a l i a A . S . H . , t. X X X [1]: 1976, s. 10. 14 S i m p s o n, op. cit., s. 65 M. E 1 i a d e, Trakta o historii religii, Warszawa Vólker, Helsinki 1968, s. 367. 15 U. H а г v a, Die religiósen 1938, s. 491. A n a l o g i c z n i e w którym s i e d z i kapłan, by dotrzeć s. 70-71; por. także obchodzenie wane przez ponii, [w:] W. źródłowego materiału der altaischen obrzędy do najwyższego nieba, Zwyczaje, i symbole japońskiego obrzędy religijne, skrętny bóstwo do wyjścia jako sprowadzający s k i c h C . G . J u n g , К. Simpson, pozwoliła i symbole Warszawa autorowi nader 0 idei c z a s u i r u c h u w religii, np. „każde krążenie p o s u w a 1 pobudza „ze słońcem" koła, n a pagody i krążenie s z a m a n k i , w n i k l i w i e Kotańskiego, Zwyczaje, Vorstellungen bramińskim r y t u a l e o b r a c a n i a podziemia występował К e r é n y i , Einführung w Ja­ trafnie wnioskować wykonawcą k u bóstwu np. w in das Wesen religijne 1974, s. 208; a n a l i z a z u k r y c i a " , tamże, s. 220. N a t o m i a s t w cit., op. zanalizo­ kierunek lewo­ misteriach eleuzyj- der Mythologie, Zurich 1951, s. 195. 1 6 W. Toporów, [w:] Semiotyka kultury, O kosmologicznych Warszawa źródłach 1975 s. 151. wczesnohistorycznych opisów, �90 JERZY przez t r y k a oprowadza SŁAWOMIR WASILEWSKI się g o w o k ó ł o f i a r n e g o ognia raz l u b trzy razy a l b o a n a l o g i c z n i e o k a d z a się g o w o k o ł o , a b y p o m n a ż a ł pomyślność. Tak w przedstawia najprostszych dobnie się c z a s o p r z e s t r z e n n a działaniach asocjowany jest ruch występujący takich j a k np. w i r powietrzny. j e s t z siłą nieczystą n a z y w a j ą g o sajtan starucha" zawodny — symbolika ruchu obrotowego r y t u a l n y c h i praktykach magicznych. W diabłami całej w M o n g o l i i w i r t e n utożsamiany (czitgur, nawet szulmas); Kazachowie (szatan). T o r g u c i m a w i a j ą , że w środku i d z i e „ k u l a w a doglon (zwróćmy emgen uwagę n a m o t y w kulawości — w s k a ź n i k chtoniczności, diabelskości). Jeszcze częściej się o w i r z e Po­ zjawiskach naturalnych, ganc chóltej — tijren jednonogi czort, p r z y nie­ powiada. czym jest to d i a b e ł m a j ą c y k o n t a k t ze z m a r ł y m i . O t o p o j a w i a się o n n a m o n g o l s k i m c m e n t a r z u czy raczej przez pierwsze m i e j s c u , g d z i e się p o z o s t a w i a zwłoki — zwłaszcza t r z y miesiące p o złożeniu ciała. M a w i a n o też, że w kręci się chuwchaj suudżny jas „ z b i e l a ł a n a słońcu i w i e t r z e wirze kość g o l e ­ n i o w a " . B a r a n i a kość g o l e n i o w a — j a k i l u d z k a , a l e t a j u ż w m n i e j s z y m s t o p n i u — p o s i a d a skądinąd w y r a ź n e do wiru, ale według zapytywanych skręcenie upodobniające chodzi ją j a k b y t u o kość ludzką — trupi goleń. Zestawienie pochodzących zgoła a n a l o g i c z n y c h w i e r z e ń n a t e m a t w i r u ze S ł o w i a ń s z c z y z n y powietrznego i S y b e r i i , gdzie również utożsamiany j e s t o n ^ z c z a r t e m , n a r z u c a strukturalną i n t e r p r e t a c j ę w kontekście b o l i k i r u c h u . T ł u m a c z e n i a i n n e , m n i e j ogólne, stają się z a w o d n e : śnienia Moszyńskiego , 1 7 kojarzony burzą iż z siłą nieczystą w i r powietrzny dlatego, z p i o r u n a m i , których rola jest bo pojawia polega na Słowiańszczyźnie się b e z p o ś r e d n i o przecież według r z a d k i e i n i e mają w M o n g o l i i w i r y wieją z nimi przed wierzeń n a n i s z c z e n i u zła — j e s t w ł a ś n i e t a k i m c h y b i o n y m w y j a ś n i e n i e m larnym. Oto bowiem sym­ wyja­ partyku­ s t a l e , b u r z e zaś są b a r d z o żadnego z w i ą z k u . Zarówno t a m , j a k i n a 1 8 S y b e r i i z n a n e j e s t r o z r ó ż n i e n i e n a w i r y kręcące się ze słońcem — t e są jeszcze „ n i e n a j g o r s z e " — dzuger i kręcące się p o d słońce — n i e niepomyślne. Bułgańscy K a z a c h o w i e chodzi od strony prawej stwierdzają, zdecydowa­ że w i r , k t ó r y n a d ­ k u l e w e j , j e s t szczególnie n i e b e z p i e c z n y , idący zaś o d l e w e j d o p r a w e j — n i e s p e c j a l n i e . P o d o b n e r o z r ó ż n i e n i e znają t e ż ludy 1 9 17 Syberii K. , s a m Moszyński Moszyński, Kultura przytacza ludowa je Słowian, również d l a Mazowsza. t. I I , cz. 2, W a r s z a w a 1967, s. 470-477. wir powietrzny; można t a k sądzić z n o t a t k i G . P o t a n i n a , p o c z y n i o n e j wśród Derbetów: „chancchan 1 8 Także folklor mongolski zna motyw kęltej tirin sumyn r z u c a n a p r z e z N i e b o Tengri Oczerki wiście biegnie n a jednej siewierozapadnoj nie w y n i k a nodze Mongolii, stąd, że w i r y t a k szybko, H a r v a, op. cit., s. 274. bijącego St. Pietiersburg powietrzne w w iż p i o r u n o w a l e d w i e zdąży go dosięgnąć". to treści religijne, mitologiczne z a k o d o w a n e 19 pioruna strzała G . N. ajungo P o t a n i n, 1883, t. I V , s. 138. O c z y ­ Mongolii powstają przed burzą; są w języku z j a w i s k n a t u r a l n y c h . �SYMBOLIKA RUCHU 91 OBROTOWEGO A j e d n a k a u t o r t e n — będąc n i e d a l e k i o d r o z w i ą z a n i a p r o b l e m u — rzy przecież nawet, że polskie nazwy wiru, takie jak akcentują m o m e n t r u c h u o b r o t o w e g o ( p i e r w o t n i e „ o b a r t e k " ) — s z y f r o w u j e czasoprzestrzennej Problem „pod tkwi słońce"; nie roz­ jego s y m b o l i k i . zresztą m o i m z d a n i e m nie wydaje koja­ „srala-bartek", głębiej się p r a w d o p o d o b n e , niż w żeby symbolice ogólne t r a k t o w a n i e w i r ó w p o w i e t r z n y c h b y ł o t y l k o ekstensją ruchu negatywne zaobserwowanego l e w o s k r ę t n e g o k i e r u n k u o b r o t u n i e k t ó r y c h spośród n i c h . P r o p o n u j ę wy­ jaśnienie z j a w i s k a t e r m i n e m „ r u c h u p a r a d o s k a l n e g o " , p o z o r n e g o , p u s t e g o . Przytoczmy „kto w t u polskie wierzenie nogami chyboce, nasuwające t a k i e w ł a ś n i e ten wozi drewno do piekła" ; rozwiązanie: ruch 2 0 pozorny, k t ó r y m n i b y poruszają się n o g i , a l e p o z o s t a j e się w m i e j s c u m a k o n ­ sekwencje analogiczne do r u c h u w d o piekła. T r ą b a p o w i e t r z n a — nuje taki sam paradoksalny się n i e p o r u s z a ; tył, c o f a n i a się — zjawisko ruch, w powoduje zejście jakby niematerialne — którym nic konkretnego sądzę, iż w ł a ś n i e n a t e j z a s a d z i e k o j a r z o n a wyko­ przecież j e s t z siłą nieczystą. T e n s a m m e c h a n i z m w y j a ś n i a n a m istniejący w ś r ó d Torgutów z a k a z kręcenia p u s t y c h żaren, o b i j a n i a d w ó c h k a m i e n i i t p . , m a t o b o w i e m p o w o d o w a ć n i e w y r o ś n i ę c i e zboża, z b i e d n i e n i e , u b y t e k a l b o s p o r y i p l o t ­ ki 2 1 . Bardziej o b r a z o w o u j m u j e t o p r z e s t r o g a , iż działania t e są „ o s t r z e ­ n i e m z ę b ó w w i l k o m " . W i l k j e s t t u personifikacją s t r a t y , d o t k l i w e j szcza d l a p a s t e r z y , a ostrzenie m u zębów — opał d o piekła w c y t o w a n y m w i e r z e n i u p o l s k i m — ksymalnie nieekonomiczną i absurdalną zwła­ t a k j a k i wożenie d r e w n a j e s t czynnością m a ­ z ludzkiego punktu widzenia. Z a u w a ż m y n a k o n i e c , iż z a k a z kręcenia p u s t y c h ż a r e n i o b i j a n i a k a m i e n i opiera się n i e t y l k o n a i d e i m a g i c z n e g o p o d o b i e ń s t w a czynności o s t r z e n i a , a l e też n a s y m b o l i c e r u c h u p u s t e g o , wywołującego i — tak jak i ruch odwrócony — t y c h działań do paradoksalnego, cofanie, zmniejszenie stratę. O m ó w m y t e r a z grupę b a r d z i e j złożonych p r a k t y k r y t u a l n y c h mających na celu spowodowanie z najważniejszych awach, w dosłownie ogólnomongolskich „przyzywanie — obrzędów branie". dorocznych: Odbywał się on d w ó c h n i e z a l e ż n y c h f o r m a c h : j a k o ś w i ę t o całej g r u p y l o k a l n e j szkującej daną j e d n o s t k ę administracyjną święto r o d z i n y . W w r o z w o j u i p r z y w o ł a n i e pomyślności. J e s t t o j e d e n porze obu przypadkach najbardziej sprzyjającej sezonowe już w y k o n a n o , (somori) organizowano świętowaniu, a długie o k r e s y gdy zamie­ wewnętrzne g o jesienią, podstawowe a więc prace p o s t o j u spędzane n a o b f i t y c h Kętrzyński, loc. cit.; n a R o z t o c z u n a w e t w o l n o huśtać n o g a m i „bo się diabła p r z y n i e s i e " . 20 oraz jako dallaga dawniej małe dzieci wiedzą, że n i e Oprócz t y c h określeń (ugujrne — dosł. „nie przybędzie", choosoor — „spusto­ s z e n i e " ) ujmujących k o n s e k w e n c j e c z y n u w k a t e g o r i a c h m a g i c z n o - s y m b o l i c z n y c h używa się też t e r m i n u religijnego, zawierającego konotację etyczną: „grzech", nugul'. 21 �92 JERZY jeszcze p a s t w i s k a c h bez SŁAWOMIR WASILEWSKI konieczności koczowania umożliwiają przepro­ wadzanie obrzędów weselnych, postrzyżynowych, stawianie n o w y c h j u r t . Ogólnosomonowa uroczystość przywoływania p r z e z cały dzień n a t e r e n i e k l a s z t o r u w pomyślności odbywała n a sąsiedniej g ó r z e w o k ó ł k u l t o w e j s t e r t y k a m i e n i {owoo). w niej a w arystokracja, momencie lamowie i się c e n t r u m każdego s o m o n u pasterze; k u l m i n a c y j n y m wyższy lamowie urzędnik albo Uczestniczyła odmawiali modły, wykonywał (sajd) — o c z y w i ś c i e „ z e s ł o ń c e m " — w i e l o k r o t n e o b r o t y pałeczką z d r z e w a s a n d a ­ łowego, z przywiązanymi do n i e j wstążkami, j e d w a b n y m i s z a r f a m i chadag, dzwoneczkami, wkoło woreczkami wykonywali owemu z herbatą wtedy i monetami. koliste ruchy Wszyscy siedzący złączonymi rękoma, w k t ó r y c h t r z y m a l i p o s i a d a n e c e n n e o z d o b y , pierścienie, k o l c z y k i , w o ł a j ą c p r z y t y m c h u r a i ! c h u r a i ! c h u r a i ! , co m i a ł o znaczyć „ n i e c h się g r o m a d z i " Uroczystość kończyła się c e r e m o n i a l n ą sobą mięso, ś p i e w a n o s t o s o w n e trzy razy „ze uroczystość słońcem". przebiegała jedzono pieśni. N a o d j e z d n y m Wśród w ucztą, innych grup zasadzie t a k samo, przykład talerze z jedzeniem, przywiezione objeżdżano mongolskich przy czym chiszig . ze owoo omawiana obracano na t a b a k i e r k i , różańce i t p . C e l e m t e g o obrzędu jest w sformułowaniu informatorów p o m y ś l n o ś c i " (bujan r 2 „zaproszenie P o j ę c i e p o m y ś l n o ś c i (bujan duudach). chiszig) m a z n a c z e n i e o g ó l n e g o p o m y ś l n e g o o b r o t u r z e c z y , p r z e d e w s z y s t k i m zaś oznacza bogactwo, długowieczność i zdrowie członków rodziny rozmnożenie stada; ponieważ pomyślność t a krąży p o świecie w „ze słońcem", należy j ą zapraszać r u c h e m o b r o t o w y m , m o ż n a j ą do symbolicznego naczynia markowanego przez odpowiednio l i n ę czagtga oraz kierunku łapać uformowaną n a ścianie j u r t y . T a n i e c o m i s t y c z n a k o n c e p c j a m a c h y b a częściowo p o z a m o n g o l s k i z s a n s k r . punja — rodowód: powodzenie, słowo awach lamaizm grupach: z jednej strony w weselnym, z drugiej u Tuwijczyków w mnożenia bydła. W się zapewne 2 3 p e w n e r e l i g i a l a m a j s k a . R y t u a ł y t y p u dallaga wyznających wywodzi bujan s z c z ę ś c i e " , n o s i c i e l e m zaś j e j b y ł a z a ­ z n a n e są i w innych Tybecie w obrzędzie czasie o f i a r n a owonie dla roz­ t y m ostatnim w y p a d k u ceremonia wygląda analo­ g i c z n i e d o opisanej m o n g o l s k i e j ; o b e c n i n a n i e j w y ż s i urzędnicy i l a m o w i e 22 dowa P a s t e r z e tłumaczą etymologia churai słowo przyjmowana jako „niech się z b i e r a , g r o m a d z i " . jest przez badaczy n i n, op. cit., s. 84). Ściśle r z e c z biorąc churai churach, nika analogiczny Ulaanbaatar „zbierać"', do naszego 1966, s. z którym „hura", j e s t przez wzmiankowanym indyjskim aratów rytuale kojarzone; chelijn językoznawcom związków między t y m i słowami w s p o m n i j m y , we nie j e s t formą gramatyczną J . С e w e 1, Mongol 731. Pozostawiając Ta lu­ ze z n a k i e m z a p y t a n i a (P o t a czasow­ jest to o k r z y k towcz ustalenie tajlbar iż o k r z y k „huree" w z n o s z o n o obchodzenia tol', ewentualnych Pradakszina; także Simpson, op. cit., s. 276. 23 G. Montell, The Torguts of Etsin-gol, „Journal of t h e R o y a l l o g i c a l I n s t i t u t " , v o l . L X X : 1940, p a r t I , s. 83; C . uran dzochiolyn Damdinsiiren, tojn, I dewter, U l a a n b a a t a r 1975, s. 119. Anthropo­ Mongolyn �SYMBOLIKA RUCHU obracają przed sobą talerze, na 93 OBROTOWEGO których leżą i t a b a k i e r k i , l u d zaś w t ó r u j e i m o k r z y k a m i rawol kawałki sera, różańce rawol rawol . 2i B a d a n i e dróg r o z p r z e s t r z e n i a n i a się t e j c e r e m o n i i w r a m a c h w ę d r ó w k i j e d n e j r e l i g i i wymagałoby oddzielnej, szeroko zakrojonej pracy; t u pozo­ stańmy zatem p r z y s t r u k t u r a l n e j analizie s y m b o l i k i r u c h u obrotowego, n i e zajmując się d z i e j a m i i n s t y t u c j i , w r a m a c h k t ó r e j u j a w n i a się t a s t r u k ­ t u r a . A l b o w i e m ceremonia t a jest powszechnie z n a n a i jeszcze niedawno była o d p r a w i a n a w każdej m o n g o l s k i e j j u r c i e . Obrzęd p r z y z y w a n i a myślności w odbywa dzielny, w e r s j i wewnątrzrodzinnej czasem składanej n a ogół l a m a , który odczytuje zaś w we ramach dorocznej wrześniu każdą z nich kończy tachich, Uczestniczy dla ognia rozpoczyna samo­ gal w dallaga wołaniem niej awach: churail churail w c z y m wtórują m u zebrani. K a ż d y z n i c h m a w ręku kawałek churail, s e r a o t r z y m a n y wcześniej o d gospodarza, siwo l u b trzymany w lewej t y m i oczyma wszyscy ilekroć wymawiane trzymane w włożony do p o c h e w k i n a k r z e ­ dłoni, p r z y k r y t e j p r a w ą ; m o ż n a t e ż t r z y m a ć tabakierkę, czarkę l u b t a l e r z z j e d z e n i e m i t p . W s k u p i e n i u , z zamknię­ obracają p r z e d sobą o w e p r z e d m i o t y p o t r z y są s ł o w a ręku specjalne S a m zaś g o s p o d a r z obraca wiadro, woreczek l u b skrzyneczkę dallagny wiszącej w środku p o k t ó r e j , j a k m o ż n a sądzić, m a spłynąć pomyślność. N a c z y n i e u c h y l o n e „ b y w c h o d z i ł o doń t c h n i e n i e m o d l i t w " , w dują się p r z e p i s a n e razy, przyzywania. z p r z y c i ś n i ę t y m doń k o ń c e m l i n y czagtga saw ogniowi l u b październiku. p o skończeniu o f i a r y modlitwy, się c z a s e m j a k o ofiary po­ jurty, jest lekko jego wnętrzu a k c e s o r i a : r y t u a l n a strzała, d r o b i n k i s r e b r a , znaj­ koralu, z i a r n o , w y b r a n e k a w a ł k i mięsa, r o d z y n k i i t p . W j u r c i e n a t o m i a s t p o j a w i a się n a tę o k a z j ę s p e c j a l n y p r z e d m i o t , l i n k a dżidem niej drewnianymi miniaturkami k t ó r a założona j e s t p ó ł o k r ę g i e m co dzień s p o c z y w a w magicznego leczenia przedmiotów z przywiązanymi gospodarstwa za ż e r d z i e d a c h o w e . n a c z y n i u dallagny saw, Przedmiot a używany zwierząt. T a k więc umieszczenie do domowego, ten na jest t y l k o do o w e j l i n k i n a czas obrzędu p r z y z y w a n i a pomyślności w d a c h u j u r t y t o r g u c k i e j można r o z u ­ mieć j a k o nasycenie j e j mocą magiczną. N i e c o i n a c z e j przedstawia s p r a w a w ś r ó d U r i a n c h a j c ó w . O t o w czasie o b r z ę d u w z d ł u ż się wewnętrznej ściany j u r t y b i e g n i e z w y k ł a l i n a , n i e mająca s p e c j a l n e j n a z w y , „uziemio­ n a " z o b u końców w b i t y m i w ziemię p r z y d r z w i a c h kołkami. D o l i n y t e j przywiązane są następujące przedmioty gospodarcze zaś m i n i a t u r y ) : stępa, bukłak, b i c z , pęta, p o w ó d wania uzdy konia, przetyczka nosowa z (oryginalne, i lina wielbłąda, do uwięź nie przywiązy­ dla Można t o c h y b a rozumieć j a k o zabieg mający n a c e l u przeniesienie owiec. wpa­ dającej d o j u r t y p o m y ś l n o ś c i także p o z a nią, w sferę zajęć p a s t e r s k i c h ss. 2 4 F . K o n, Ekspedicija 25 Z e względu n a ogólną archaiczność k u l t u r y Urianchajców tę właśnie postać w Sojotiju, M o s k w a 1934, s. 113. r y t u można uznać z a pierwotną w s t o s u n k u do w e r s j i t o r g u c k i e j . Oczywiście a n a - �94 JERZY SŁAWOMIR WASILEWSKI T a k p r z e d s t a w i a się obrzęd p r z y z y w a n i a pomyślności w s w e j klasycz­ n e j ' p o s t a c i . P o z a t y m i s t n i e j e cały s z e r e g o k a z j i , p r z y k t ó r y c h r y t t y p u n i e s t a n o w i odrębnej dallaga niczą. N a z w a pozostaje dallaga uroczystości, a l e spełnia funkcję pomoc­ n i e j e s t w t e d y n a ogół stosowana, ale celem awach n a d a l zaproszenie pomyślności. W ś r ó d T o r g u t ó w r y t t e n p o j a ­ w i a ł się w następujących s y t u a c j a c h : 1) g d y w y d a w a n a za m ą ż córka opuszczała rodzinną j u r t ę , b y w k u weselnym przejechać d o j u r t y p a n a m ł o d e g o , j e j o j c i e c orsza­ (który w o d ­ różnieniu o d m a t k i n i e p o w i n i e n uczestniczyć w o d b y w a j ą c y m się w n o ­ wej jurcie weselu) stojąc w drzwiach wykonywał t a l e r z n a p e ł n i o n y „ b i a ł y m j e d z e n i e m " cagaan obracając dallaga dokładnie w idee momencie odjazdu; 2) a n a l o g i c z n i e znane lumną żegnano s y n a n a długi o k r e s ; bagaría, na Gobi podtrzymującą odjeżdżającego do w o j s k a lub w nie­ wyjętą ko­ koliste ruchy w y k o n y w a n o górny krąg j u r t y , podobnie też postępo­ wano tam w pierwszym przypadku; 3) p o p r z y j e c h a n i u d o j u r t y t r z y k r o t n e churail churail z j e g o d r u h e n bergen rodziców męża pannie młodej robi d o k o n u j e t e g o m a t k a m ę ż a l u b któraś churai]; n a z n a k ciepłego przyjęcia, z życzeniem „ b y p a n n a m ł o d a n i e w r ó c i ł a j u ż d o s w e j j u r t y " ( t z n . b y się n i e r o z s t a l i ) . W t e d y o b j e ż d ż a się n o w ą j u r t ę p o t o , b y b y ł o dużo w też dzieci ; 2 6 4) p r z e d p o g r z e b e m , w m o m e n c i e w y n o s z e n i a z w ł o k z j u r t y d a l l a g a k t o k o l w i e k z pozostających bierze się j u r c i e domowników udziału w d r o d z e n a c m e n t a r z żona z m a r ł e g o ) . Dallaga wykonuje ( n a ogół n i e można też w y k o n y w a ć w rocznicę śmierci p r z e z d o w o l n i e długi o k r e s . A n a l o g i ą t e g o r y t u j e s t też p r z e n i e s i e n i e wane jurty przynajmniej o k i l k a metrów, z a w s z e p o w y n i e s i e n i u z w ł o k , n a ogół w prawo dokony­ l u b łukiem „ze s ł o ń c e m " , n i g d y zaś w t y ł , n a p ó ł n o c ; 5) za w y p r o w a d z a n y m jeśli s p r z e d a j e z g o s p o d a r s t w a s p r z e d a n y m bydłem, zwłaszcza się j e o b c y m , c u d z o z i e m c o m l u b g d y j e s t g o w i ę k s z a ilość, powyżej 5 baranów czy 2 s z t u k bydła albo k o n i — a więc, g d y straty poczucie jest w y r a ź n e ; dotyczyć t o m a t y l k o zwierząt w y h o d o w a n y c h wf: w ł a s n y m z a k r e s i e , n i e zaś u p r z e d n i o k u p i o n y c h . W r o z u m i e n i u b a d a n y c h r y t u a ł t e n m a służyć p r z y w o ł a n i u pomyśl- logiczne obrzędy stymulujące rozwój istnieją także poza światem buddyjskim; przytoczmy tu opis „święta chodzenia w koło" u Eskimosów (za: W. N. В o g or a z, Czukczi, Leningrad 1939, s. 97). Odbywa się ono w namiocie, przez górny otwór którego wychodzi stojący pionowo drąg, z przywiązanymi na czubku skór­ kami zwierząt. W środku wysokości drąga umocowana jest rama zrobiona z wioseł, do której przywiązane są wyobrażenia wielorybów i łodzi z ludźmi. U podstawy umieszczone jest koło, za pomocą którego obraca się całością. Czynią to — ze słoń­ cem — mężczyźni i kobiety, śpiewając. N a koniec mężczyźni biegają wokoło za kobietami i każdy z nich ma prawo spędzić noc ze schwytaną. 2 5 Tak samo u Buriatów: Leningrad 1969, s. 51. K. W. W i a t к i n a, Oczerki kultury i byta buriat, �SYMBOLIKA RUCHU 95 OBROTOWEGO ności w s z ę d z i e t a m , g d z i e d a w n e bujan o d c h o d z i i t r z e b a zaprosić chiszig n o w ą pomyślność n a o p u s z c z o n e m i e j s c e . T a k w i ę c u ś w i a d a m i a n y klarowany w sens schemat: ruchu obrotowego „ze słońcem" — i w tym wypadku zapraszanie, „pod A l e choć d e k l a r a c j e t e są s f o r m u ł o w a n e w i de­ wpasowuje słońce" — się wyganianie. języku porządnych opozycji b i n a r n y c h i z g o d n e ze strukturą, t o j e d n a k p o j a w i a się domysł, iż ruch o b r o t o w y m a t u n i e t y l k o swój sens u ś w i a d a m i a n y i f o r m u ł o w a n y expli­ a l e też t k w i ą c y w l o g i c e o b r z ę d u przejścia, implicite cite, w niej i że właśnie t a l o g i k a d e t e r m i n u j e wystąpienie o w e g o Przystąpmy do analizy najbardziej zawarty ruchu. spektakularnych przykładów: o b j e ż d ż a n i e w o k o ł o p r z y d r o ż n e g o owoo i objazd j u r t y Oto g d y orszak w e s e l n y z panną m ł o d e w y w o ż ą c jurty odjeżdża w r a z p a n a młodego, w s z y s c y k o n n o objeżdżają trzy w czasie wesela. razy „ze ją do słońcem" j u r t ę j e j r o d z i c ó w : J e s t t o c e r e m o n i a n a d e r b a r w n a j e s z c z e dziś, k a w a l ­ 2 7 k a d a k i l k u d z i e s i ę c i o o s o b o w a p o r u s z a się ze ś p i e w e m , n a końcu postępują w i e l b ł ą d y o b j u c z o n e p o s a g i e m . T o zapadające w p a m i ę ć k a ż d e g o uczest­ nika widowisko ma prócz emocjonalnego wyraźny sens strukturalny: c e l e m j e g o j e s t w e d ł u g objaśnień i n f o r m a t o r ó w pomyślność p a n n y w nowym drogi życiu, a p r z e d e w s z y s t k i m do nowej jurty, dosłownie niezakłócone życzenie młodej przebycie przez „białej drogi" cagaan nią dzam. A n a l o g i c z n y sens usunięcia j a k i c h k o l w i e k p r z e s z k ó d w m o m e n c i e d o ­ k o n y w a n i a przejścia m a o k r ą ż e n i e p r z y d r o ż n e g o owonu. N a każdej prze­ łęczy, u w y l o t u w ą w o z u , n a d r z e k a m i i s t r u m i e n i a m i w m i e j s c a c h prze­ p r a w w z n o s z ą się t e s t e r t y k a m i e n i , d o k t ó r y c h k a ż d y p r z e c h o d z i e ń p o ­ w i n i e n dorzucić n a s t ę p n y — n a z n a k podziękowania dla ducha miejsca za p r z e b y c i e d o t y c h c z a s o w e j d r o g i ; oWoo n a l e ż y też objechać dokoła s ł o ń c e m " , a jeśli m i j a się go b e z okrążenia, n a l e ż y p r z y n a j m n i e j „ze przeje­ chać mając g o p o p r a w e j s t r o n i e , n i e zaś p o l e w e j . J e s t t o i n t e r p r e t o w a n e jako intencja droga" (sajn usunięcia objechania j u r t y przeszkody „żeby dzam), p r z e z opuszczającą d r o ż n e g o owo onu t o t y p o w e rites umożliwiającym (obrzęd „skok weselny) i w w z nie było dalszej „żeby 27 O trzykrotnym G. dobra przy­ i c h sens p o l e g a n a o t w a r c i u jakim (pokonanie jest przejście przełęczy s z k o d y n a t u r a l n e j ) i każda i n n a z m i a n a s t a n u l u b s y t u a c j i pisze była T a k więc r y t (saad). ją pannę młodą i o b j e c h a n i a de passage; przyszłość", przestrzeni drogi: zamknięcia" w czasie l u b innej 2 8 prze­ . C h y b a także objeżdżaniu ognia ofiarnego san w tym samym momencie Timkowski, Reise nach Chino, durch die Mongolei, Leipzig 1826, s. 290. Zawarcie małżeństwa oznacza również przejście w przestrzeni przede wszyst­ kim dla panny młodej (w społecznościach patrylokalnych), stąd to ona dokonuje obchodzenia — por. rzymskie dextratio, żydowskie siedmiokrotne obchodzenie okrążanie osoby narzeczonego, siódmy krok wokół ognia dopełniający braministycznej ceremonii weselnej, po którym małżeństwo staje się nieodwołalne. Jest też wesele „skokiem w czasie" w skali makro: jako akt gwarantujący następstwo pokoleń. Idea przedłużania łańcucha generacji, od praprzodków ku potomkom to 23 �96 w JERZY SŁAWOMIR k a t e g o r i i „otwarcia" raczej łować sens o p i s a n y c h w y ż e j WASILEWSKI niż „przyspieszenia" l e p i e j zabiegów magicznych będzie f o r m u ­ stosowanych n i e dającej m l e k a o w c y c z y p r z y o p ó ź n i a j ą c y m się p o r o d z i e wobec wielbłądzicy. W ą t p l i w o ś c i n i e c h r o z s t r z y g n ą następujące p r z y k ł a d y : g d y w n o w e j j u r c i e trzeba symbolicznie otworzyć otwór dymny (niejako przetrzeć go, by m ó g ł p r z e z e ń w y c h o d z i ć d y m ) , d o k o n u j e się t e g o w y r z u c a j ą c c z t e r o k r o t n i e osmoloną, a więc mającą już kontakt z dymem głowę barana przez w s z y s t k i e c z t e r y s e k t o r y górnego kręgu, właśnie w k i e r u n k u „ z e słońcem" poczynając o d północno-zachodniego. Przykład d r u g i — przekoczowania, poruszyć trzy nuudel' kamienie tzw. otworzenie odjeżdżając ze s t a r e g o o b o z o w i s k a neech: podstawy ogniowej w kierunku (zaczynając o d p o ł u d n i o w e g o ) , c o z n a c z y , iż z a c z y n a „ze należy słońcem" się k o c z o w a n i e — i n a c z e j w d r o d z e p o j a w i ą się p r z e s z k o d y . Ustalenie przejścia, sensu ruchu j a k wesela, obrotowego w przekoczowanie i takich istotnych przekraczanie r i a l n e j każe n a m s p o d z i e w a ć się, ż e i w i n n y c h rites być o n stosowany stanów. obrzędach granicy teryto­ powinien de passage w t y m s a m y m celu, dla dokonania otwarcia Prześledźmy uważnie wszystkie mongolskie obrzędy granicy przejścia w c y k l u ż y c i o w y m c z ł o w i e k a , a okaże się, ż e w s z ę d z i e p o j a w i a się r u c h obrotowy mówiąc waniu „ z e s ł o ń c e m " . Już w następującym dziecka przyzywania — w obrzędzie n a r o d z i n o w y m — trzy pojawia pomyślności, czyli d n i po urodzeniu i obrzędowym się ceremonia nosząca n a z w ę typu opisywanego dallaga powyżej „przyzywa- churaana n i e - z b i e r a n i e " . ( O b r z ę d u t e g o n i e w y m i e n i a ł e m opisując p o w y ż e j kie r y t y typu albowiem nie posiadam danych o jego dallaga, ściśle obmy­ wszyst­ występo­ w a n i u w ś r ó d T o r g u t ó w , a j e d y n i e w ś r ó d i c h n i e d a l e k i c h zresztą sąsiadów, Miangatów ). Interesująca 2 9 n a s część t e g o o b r z ę d u polega n a t y m , iż a k u s z e r k a obraca t r z y r a z y w o k ó ł położnicy specjalne n a c z y n i e wypełnione m i ę s e m , tłuszczem z b a r a n i e g o o g o n a , kiełbasą i herbatą z s ł ó w churail towarzyszeniem Z a k a ż d y m o b r o t e m położnica k o s z t u j e p o j e d n y m churail kawałku z n a c z y n i a , które później obejdzie w s z y s t k i c h z e b r a n y c h w k i e nadrzędna k o n c e p c j a t r a d y c y j n y c h światopoglądów. Sądzą, iż j e j odległym s e m może być f o l k l o r y s t y c z n y m o t y w w e s e l a zaklętego w w i l k i . W k a z a c h p o l s k i c h j e s t on już całkowicie p o z b a w i o n y reflek­ znanych prze­ głębi światopoglądowej, a m o ­ m e n t odwrócenia j e s t z a t a r t y ; c z a r o w n i c a t a k oto z a m i e n i a w e s e l e w w i l k i : „jakoż pas, i którym nadto się kręciła w łyka stanie przewiązywała, z l i p i n y i warzyła c i-c к i, Klechdy, Warszawa ubytek antytezę stanowią ryzykować nania przejścia, pod próg domu l u d z i podlewała". podłożyła K. W ój - 1837, t. I , s. 154. Zważywszy, że w i l k i , personifikujące spodziewanego hipotezę, że u p o d s t a w obrzędu skręciwszy i tą wodą efektu motywu popełnienie błędu — można może leżeć i d e a niewłaściwego wyko­ w ślubu — rozmnożenia sztuce (może np. okrążenie w od­ wrotną stronę?) powodujące odwrócenie k i e r u n k u r o z w o j u , zamianę w w i l k i (albo — j a k poniekąd w f o l k l o r z e mongolskim — w inne zwierzęta o a n a l o g i c z n e j symbo­ lice u b y t k u , a m i a n o w i c i e m y s z y ) . 2 9 L. Sonomceren, Miangad jastan dzan üjlijn tuchaj „Studia M u s e o l o g i c a " , t. I I , fasc. 8, U l a a n b a a t a r 1975, s. 60-61. towcz temdeglel, �SYMBOLIKA RUCHU 97 OBROTOWEGO r u n k u „ z e s ł o ń c e m " . Z w r ó ć m y u w a g ę , ż e t a k i k i e r u n e k poczęstunku n i e z g a d z a się z o g ó l n i e p r z y j ę t y m p r z y i n n y c h , n a w e t c e r e m o n i a l n y c h o k a ­ zjach; n o r m a l n i e częstuje się gości o d chojmoru części j u r t y ) k u d r z w i o m , n a j p i e r w tych, (północnej, honorowej siedzą n a zachodniej którzy połowie, t z n . przeważnie mężczyzn, p o t e m siedzących n a l e w e j — prze­ w a ż n i e k o b i e t y . M o ż n a sądzić, ż e poczęstunek w k i e r u n k u „ z e s ł o ń c e m " , a występuje o n także w czasie w e s e l a , m a właśnie s t r u k t u r a l n y 3 0 sens o t w a r c i a w o b r z ę d z i e przejścia. W k o l e j n y m o b r z ę d z i e c y k l u ż y c i o w e g o —• o d b y w a j ą c y c h się m i ę d z y t r z e c i m a piątym r o k i e m życia postrzyżynach, znamionujących przejście d z i e c k a ze s t a n u j a k b y n i e z r ó ż n i c o w a n e j „ m a s y d z i e c i ę c e j " d o s t a n u p o ­ słusznych r o d z i c o m d z i e c i ( t a k p r z y n a j m n i e j w i d z ą t e n o b r z ę d Torguci) i akceptację podobny moment: dziecka przez grupę o t o strzyżenie o d b y w a krewniaczą się w — niektórzy pojawia t e n sposób, ż e się dziecko o b c h o d z i w s z y s t k i c h z g r o m a d z o n y c h w j u r c i e k r e w n y c h , z których każdy obcina m u po k o s m y k u . Obchodzenie nając o d chojmoru; doń kolejno odbywa się „ z e s ł o ń c e m " , poczy­ d z i e c k o też m o ż e stać t a m c a ł y czas, k r e w n i zaś będą podchodzić — przekazywanie nożyc odbywa się wtedy T a k więc w e w s z y s t k i c h opisanych powyżej okazjach m a m y do nardzow. czynienia z ciągłym r u c h e m okrężnym w obrębie j u r t y , zamiast stoso­ w a n e g o n o r m a l n i e podziału n a d w i e połowy. Następna kolejnego siodła w życiu jednostki etapu dojrzewania uroczystość życiowego (9-13 l a t ) . N i e j e s t t o z w y c z a j — znamionująca to otrzymanie o takim zamknięcie od rodziców stopniu rytualizacji, j a k pozostałe o b r z ę d y c y k l u ż y c i o w e g o , a l e i t u w y s t ę p u j e m o m e n t o b j e c h a n i a przez dziecko wraz z ojcem j u r t - sąsiadów — właśnie w kierunku „ze słońcem". Ruch kolisty w kolejnym omawiany. Dodajmy obrzędzie przejścia — weselu, był młoda, a l e i p a n m ł o d y a k c e n t u j e r u c h e m o k r ę ż n y m d o k o n a n i e o t o odjeżdżając już t u , że w czasie obrzędu w e s e l n e g o n i e t y l k o p a n n a z własnej jurty p o narzeczoną w r a z z przejścia: towarzyszącymi m u d r u h a m i o b j e ż d ż a w b i t y p r z e d j u r t ą r o s o c h a t y k i j (ac mod) z tlącym się k a d z i d ł e m ; w a r t o dodać, ż e t e n w s t ę p d o o b r z ę d u przejścia odbywa s i ę n a o g ó ł t a k ż e w p o r z e przejścia, t z n . o g o d z i n i e 24 . 8 1 Wspomnijmy dzidłem t u , iż p o d o b n e g o dokonują też jeźdźcy objeżdżania każdej rozwidlonego karawany wyjeżdżając kija z ka­ w daleką drogę. W y s t ę p o w a n i e r u c h u o b r o t o w e g o w pozostałych obrzędach c y k l u życia ludzkiego. — p r z y opuszczaniu d o m u rodzinnego w weselu i w pogrzebie — zostało j u ż że omówione. Materiał t e n u t w i e r d z a nas w przekonaniu, W e s e l e u południowych Chałchasów, r k p s a r c h i w a l n y w z b i o r a c h B i b l i o t e k i Państwowej w U ł a n B a t o r (w jęz. m o n g o l s k i m ) s. 133. si W e s e l e w Mongolii Wewnętrznej, r k p s j w . s. 10. 30 7 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X X I I , z. 1 �98 JERZY SŁAWOMIR WASILEWSKI r u c h o b r o t o w y w y k o n y w a n y w t r a k c i e obrzędu, o p r ó c z z n a c z e n i a u ś w i a ­ domionego i deklarowanego rozmnażanie), posiada przejścia — może być przez też sens sens o t w a r c i a uświadamiane informatorów strukturalny granicy lepiej między bardzo wyraźnie. P o j a w i a ramach zauważmy, obrzędu „otwarcia" że opozycyjne jest zwerbalizowane i się o n o w rozwój, logiki stanami. Pojęcie l u b gorzej; w o b e c n i e g o p o j ę c i e „ z a m k n i ę c i a " saad miane w (pomyślność, uświada­ licznych wierzeniach. Oto jeśli w ą ż p r z e t n i e d r o g ę o s o b i e i d ą c e j , n a l e ż y zabić go, przeciąć n a d w i e części, j e d n ą odrzucić w l e w o , d r u g ą w p r a w o i przejść ś r o d k i e m , i n a c z e j bowiem uczynione „zamknięcie" utrudni dalszą d r o g ę ( p o r ó w n a j p e j s k i przesąd n a t e m a t czarnego k o t a , przebiegającego przy całej odmienności symboliki o b u zwierząt, euro­ drogę, zbliżony a także liczne wśród l u d ó w S y b e r i i z a k a z y p r z e c i n a n i a ś l a d ó w p o z o s t a w i o n y c h n a śniegu p r z e z innych myśliwych honorową szarfę czy koczującą grupę). Podobnie należy (chadag) wręczać ją ofiarowując otwartą stroną komuś złożenia w stronę o s o b y o b d a r z o n e j , b o w i e m s k i e r o w a n i e k u n i e j s t r o n y z a m k n i ę ­ tej (bitüü) wróżby uniemożliwiłoby określają realizację jej przyszłych t z w . d n i z a m k n i ę t e (bitüü odór), spraw. w Lamajskie które n i e należy w y j e ż d ż a ć w dalszą d r o g ę . Opozycja otwarcie—zamknięcie jest więc opozycją relewantną na g r u n c i e wierzeniewości m o n g o l s k i e j , j e s t o n a uświadamiana n a w e t t a m , g d z i e — j a k w o b r z ę d a c h przejścia — m o m e n t „ o t w a r c i a " j e s t n i e z b ę d n y na poziomie ukrytej nie byłaby wewnętrznej konieczna. Nie s t r u k t u r y rytuału i j e g o będzie chyba zaciemnianiem werbalizacja obrazu, jeżeli p o w i e m , że wśród b a d a n y c h napotykałem czasem n a nieumiejętność o d ­ c z y t a n i a s e n s u t e g o r y t u w r a m a c h s t r u k t u r y obrzędu przejścia cie"); zawsze j e d n a k ziomie w — umiano „rozwoju, zinterpretować pomyślności" czy („otwar­ t e n r y t n a płytszym choćby po­ „dobrego", „białego", p r z e c i w i e ń s t w i e d o c z a r n y m k o l o r e m o z n a c z a n e g o narburuu. Wypada t u z a t e m podkreślić, ż e i n t e r p r e t a c j e r y t u a ł u , z w ł a s z c z a o t a k w y s o k i m stopniu znakowości, bardzo zróżnicowane: j a k obchodzenie wkoło od weselnej powierzchownych, jurty, bazujących mogą na być prostych a s o c j a c j a c h d o r o z u m i e j ą c y c h u k r y t ą strukturę o b r z ę d u w e s e l n e g o ; n a w e t u t e g o s a m e g o i n f o r m a t o r a o t r z y m a ć m o ż n a i c h bogatą mieszaninę. B a ­ d a c z o w i g r o z i z a t e m niebezpieczeństwo p o c h o p n e g o u z n a n i a jakiejś d e k l a ­ r a c j i z a „ w t ó r n ą r a c j o n a l i z a c j ę " , jeśli t y l k o n i e z d a j e o n a s p r a w y z u k r y ­ t e j s t r u k t u r y o b r z ę d u przejścia. T y m c z a s e m n i e n a l e ż y l e k c e w a ż y ć i t y c h powierzchownych w To rozumień, także one bowiem porządne o p o z y c j e b i n a r n e wzbogacając one zarazem abstrakcyjnej czynią, myśli, iż rytuał wydrążonym układają strukturę z n a c z e n i o w ą nie jest t y l k o z się- n a wszelkich produktem ludzkich ogół rytu. działania treści, ale że skupiają się w o k ó ł n i e g o zgoła p r z y z i e m n e u c z u c i a i e m o c j e , k t ó r e p r z e ­ c i e ż nadają m u nośność i siłę t r w a n i a . �SYMBOLIKA RUCHU 99 OBROTOWEGO P o d s u m u j m y zatem zebrane dotychczas n a g r u n c i e k u l t u r y relatywne opozycje korelowane mongolskiej z opozycją: r u c h „ze słońcem" — ruch „pod słońce": ze słońcem dobrze — pod słońce źle przyzywanie strata poniżanie, s p y c h a n i e w dół wyganianie otwarcie zamknięcie, z a t r z y m a n i e swój obcy biały przyszłość czarny przeszłość życie śmierć. rozwój wywyższanie T a k w i ę c zwyczaj codziennego o t w i e r a n i a i z a m y k a n i a górnego o t w o r u j u r t y „ z e s ł o ń c e m " i zasłaniania g o „ p o d s ł o ń c e " p o śmierci został w y j a ś n i o n y z pomocą już n i e w rozbudowanej odwołaniu d o k o n k r e t n e g o struktury, której elementami domownika wierzenia, ale d y s k r e t n y m i są człony l i c z n y c h o p o z y c j i b i n a r n y c h , p o części u ś w i a d a m i a n e , p o części zaś ukryte. Zauważyć jednak trzeba, „ p o d s ł o ń c e " (narburuu) ogólnej opozycji że „poprawnie" jeśli n a odwrót, ograniczyć się „ze — (dzów) przypomnieć cytowaną wyżej się w s z y s t k o opozycja słońcem" (nardzow) — j e s t c h o ć b y p o d w z g l ę d e m s e m a n t y c z n y m częścią „na opak" Pora (buruu). też sugestię i n f o r m a t o r ó w , i ż p o śmierci buruu. t y l k o do Zakres owego zebranego w robi „wszystko" nie jest terenie materiału — mongol­ s k i e g o — z b y t duży. W y m i e n i ć t u n a l e ż y następujące p r a k t y k i : 1) z w ł o k i leżą p r z e z 3 d n i w j u r c i e w p r z e c i w n e j p o ł o w i e niż t a , która przysługiwała zmarłemu za życia; kobietę b o w i e m k ł a d z i e się w p o ł o w i e , m ę ż c z y z n ę zaś w e w s c h o d n i e j z z a m i a r u odwrócenia, zachodniej, męskiej — kobiecej. W y n i k a t o nie t y l k o ale i z narzuconej zwyczajem religii lamajskiej r e g u ł y układania z m a r ł e g o n a b o k u : m ę ż c z y z n y n a p r a w y m , k o b i e t y n a lewym; gdyby twarzą d o ściany, n i e zastosować o d w r ó c e n i a p o ł ó w , z m a r ł y m u s i a ł b y a tyłem kadzidło, o d m a w i a n e to przez centrum jurty, g d z i e przecież zachodnią u w a ż a n e j e s t z a buruu. połowę, P o t a n i n pisze, za w ł a ś c i w e • K a z a c h o m , Jeśli zaś z w ł o k i w y n o s i którą wchodzenie iż „Torguci uważają których mają za znak w zmarłemu nadziei, w 3) n a z m a r ł y m t e n sposób można wcześnie Potanin, żywych wchodzenie 3 2 będzie op. cit., t. I I , s. 97. do przysłu­ dziecku robi zidentyfikować n o w o n a r o d z o n ą r e i n k a r n a c j ę . Z n a k t e n m a się p o j a w i ć w miejscu — a więc n p . czerwona 32 dla się p r z e z odłączone k r a t o w n i c e j u r t y l u b p r z e z za ż y c i a ; że się grzeszników" . p o d n i e s i e n i e j e j ściany, t o c z y n i się t o p o s t r o n i e o d w r o t n e j gującej leżeć pali są m o d ł y i t p . ; 2) jeśli ciało w y n o s i się p r z e z d r z w i , i c h prawą, z tej strony do się jego przeciwnym n i t k a związana n a l e w y m ręku zmarłego �100 JERZY SŁAWOMIR dziecka będzie pręgą n a p r a w e j WASILEWSKI ręce n o w o r o d k a , gołąb n a r y s o w a n y na p l e c a c h p o j a w i ł się — j a k o p o w i a d a n o — n a p i e r s i a c h p r z e r o d z e ń c a i t p . ; 4) u B u r i a t ó w a j m a k u s e l e n g i j s k i e g o j e s z c z e dziś p o g r z e b o d b y w a się n i e z a d n i a , a l e w n o c y , m u s i się b o w i e m skończyć p r z e d w s c h o d e m Opozycji życie—śmierć odpowiada opozycja słońca. poprawnie—na odwrót; a z a t e m w r y t u a ł a c h i w i e r z e n i a c h z w i ą z a n y c h ze śmiercią i krainą z m a r ­ łych, zaświatami, m u s i pojawić się m o m e n t w i e l k i k o m p l e k s wierzeń, z którego p o d a j m y odwrócenia. Jest choćby k i l k a to zaiste przykładów, pochodzących z k u l t u r S y b e r i i i A z j i C e n t r a l n e j , a mających s w e analogie także gdzie i n d z i e j 3 3 . Z a ś w i a t y są w t y c h p r z e d s t a w i e n i a c h krainą o o d ­ w r ó c o n y m porządku w s t o s u n k u d o panującego n a z i e m i . G d y n a z i e m i j e s t dzień, t a m p a n u j e n o c , i n a o d w r ó t , z m a r l i przechadzają się zatem w n o c y i w t e d y składa się i m o f i a r y . Słońce w s c h o d z i n a z a c h o d z i e i z a ­ c h o d z i n a w s c h o d z i e , r z e k i w p a d a j ą d o źródeł. D r z e w o k o s m i c z n e rośnie k o r z e n i a m i d o g ó r y , z m a r l i chodzą d o g ó r y n o g a m i , i c h j ę z y k j e s t o d w r ó ­ ceniem ziemskiego (tak z n a c z y nie i o d w r o t n i e ) , w t e n sposób n a l e ż y się d o n i c h z w r a c a ć . D u c h y ś w i a t a p o d z i e m n e g o chodzą d o t y ł u ( m o t y w t e n p o j a w i a się t a k ż e w w i e r z e n i a c h n a t e m a t y e t i ) , ż y w i ą się padliną, n i e zaś ś w i e ż y m mitologii, mięsem Erlik-chan, i t d . Władca świata p o d z i e m n e g o w przedstawiany jest na czarnym lamaistycznej byku z twarzą zwróconą do t y ł u ( m o t y w z n a n y też z e g i p s k i c h w i z e r u n k ó w przewoźnika przez rzekę zmarłych). W w i e r z e n i a c h C z u w a s z ó w i B e l t y r ó w z m a r l i są l e w o r ę c z n i . T e n z w i e r c i a d l a n y o b r a z z a ś w i a t ó w (a p a m i ę t a j m y , że z w i e r c i a d ł o dzięki s w e j m o c y o d w r a c a n i a j e s t s y m b o l e m t a m t e g o samo świata, m o ż e s t a n o w i ć w e j ś c i e d o ń ) p o w o d u j e i n w e r s j ę p o r z ą d k u działań w pogrzebu: pogrzebu fratria), uczty d l a zmarłych odbywają dokonuje przedmioty n i e g r u p a własna mające się n i e z a d n i a , l e c z w zmarłego, ale o b c y być używane toku nocy, (przeciwległa przez d u c h a zmarłego składa się d o g r o b u o d w r ó c o n e : t o , c o n o r m a l n i e z n a j d u j e się u l e w e g o b o k u (broń u pasa), składa się p o p r a w e j s t r o n i e , strój n a z m a r ł y m b y w a w y ­ w r ó c o n y n a l e w ą stronę albo nałożony w o d w r o t n e j Jak wynika z przedstawionego schematu kolejności. czasoprzestrzeni, wszelki r u c h d o tyłu j e s t k o j a r z o n y z p o d z i e m i a m i , zaświatami. W f o l k l o r z e e u r o ­ p e j s k i m z n a n y j e s t w ą t e k ( T 1525H) j a z d y d o piekła końmi o o d w r ó c o ­ nych podkowach 3 4 . W M o n g o l i i n i e n a t k n ą ł e m się n a a n a l o g i c z n e wie­ r z e n i e z t e j p r o s t e j p r z y c z y n y , iż p o d k u w a n i e k o n i n i e j e s t t a m n a ogół stosowane; ceniu (nawet tyłu bardzo rozpowszechnione siodła. Normalnie zabrania dzieciom dla zabawy; obowiązujący w są n a t o m i a s t o p o w i a d a n i a o o d w r ó ­ się stawiać s i o d ł o n a o d w r ó t społeczeństwach, w 33 H а г v a, op. cit., s. 347-353; T u r s u n o w , 34 J. Krzyżanowski, t. I , W r o c ł a w 1962, s. 202. buruu porównaj w s p o m n i a n y zakaz chodzenia Polska bajka których op. cit., ludowa w chodzenie do piechotą passim. układzie systematycznym, �SYMBOLIKA RUCHU jest ważniejsze 101 OBROTOWEGO niż j e ż d ż e n i e k o n n o ) . W y s ł u c h a ł e m też w i e l e opowieści o o d w r a c a n i u siodła p r z e z ściganych złodziei, ż o ł n i e r z y n a w o j n i e i t p . — b y z m y l i ć i z a t r z y m a ć p o g o ń ( c z a s e m m ó w i o n o , że t e n m a g i c z n y zabieg ma rytów wpływ n a wróżbę pogrzebowych robioną odwrócenie p r z e z ścigających). W siodła występowało w kontekście tradycyjnej kulturze Torgutów przy o d d a w a n i u rzeczy p o zmarłym do klasztoru. Oto w tygodnia p o śmierci należało przekazać mnichom należące d o z m a r ł e g o : tabakierkę, c e n n y tylko dar pozorny, wskazaniem, przedmioty niektóre nóż, k r z e s i w o te zwracane k t o m a j e dziedziczyć) oraz były (na ogół był t o rodzinie, oddawany ciągu przedmioty czasem naprawdę do ze kla­ s z t o r u k o ń z m a r ł e g o z uprzężą. N i e z ł o ż e n i e t e g o d a r u s p o w o d o w a ć miało, iż d u s z a z m a r ł e g o b ę d z i e błądziła w powtórnie l u b zejdzie n a ziemię w r e g o zdychają przejścia", deklarowanego Każde umożliwiającym przekonania działanie koń — jest d l a duszy, dujące się „ b l i ż e j z m a r ł e g o " w p o s t a c i u p i o r a giijc, k o n i e i bydło. O d d a n y w i o n y m n a odwrót — chowcem zaświatach, n i e m o g ą c w c i e l i ć 3 5 końca ( p o r ó w n a j występuje odwrócone „do tyłu" może 3 6 być zorientowane stąd w s z e l k i e t y m kontekście stają się z r o z u m i a ł e t e n i e z w y k l e zwłasz­ poprzez do cytowanego kierunku 3 7 ). już tekstu Ponieważ kategoriach p o w r o t u czasowego — komi-permiao- nie wspomina do interpretowania c h y b a że obciążyć d a w n y c h niedokładnością w z b i e r a n i u m a t e r i a ł ó w . K o z i o ł k o w a n i e , przez głowę jako zachowanie (zwierzę). zwierzę składano do z n a s i l e n i e m się w p ł y w ó w nianie zwierzęcia przybłąkiwało w tajgę (a grobu; takie opozycji ogóle l u b „życie n o r m a l n e " przeciw- zmarłego w jego k o n i a u Buriatów. później zaczęto konia oddawać więc je Rosjanom poza — obszar bano zamieszkały przez się go, j a k p r z y b y s z a („obcym"). Potanin, też ludzi), z Pier­ szamanom, wyga­ a gdy zaświatów; op. cit., t. I V , s. 37. К r zу ż a n o w s к i, op. cit., t. I I , s. 192. " P o t a n i n , odwrócenie człon każdej lamajskich — klasztorom. Praktykowano się ono z p o w r o t e m na koniec sprzedawano 3 6 bada­ odwrócenie l o g i c z n i e — także ze s t r u k t u r a l n e g o p t i n k t u w i d z e n i a — p r z e d s t a ­ wiają się dzieje z w y c z a j u z a o p a t r y w a n i a wotnie Oczywiście każdy n e g a t y w n y b i n a r n e j , w której życie l u d z k i e w Nadzwyczaj się rytu „ n a o d w r ó t " , o z n a c z a r e a l i z a c j ę członu o p o ­ nieczłowiek może realizować równie dobrze 35 tekst liczne, lecz bez w y m i e n i a n i a — zlikwi­ które mówią o z a m i a n i e w zwierzęta (analogicznie człowiek od­ ). w zycji: znaj­ i dopiero mistrz przeczytawszy n i c h o k i e r u n k u „pod słońce", b r a k p o d s t a w a też anulowanie — w czy według baśń o u c z n i u czarnoksiężnika, k t ó r y n i e u m i e cza d l a S y b e r i i , p r z e k a z y , koziołkowanie zaś t a m j a k o miejsce polegają n a w y j ś c i u t y ł e m l u b o d c z y t a n i u t e k s t u o d n a w s p a k a n u l u j e sytuację kiego, klasztor „wierz­ . dować wywołanej przez siebie z j a w y W posta­ j a k m o ż n a sądzić, j a k b y przeszłość, m i e ć n a c e l u cofnięcie, czynienia magiczne za sprawą któ­ właśnie z siodłem reinkarnację, pasterzy się op. cit., t. I V , s. 168; H а г v a, op. cit., s. 444-445. �102 JERZY stawione byłoby SŁAWOMIR odbiegającemu WASILEWSKI o d c o d z i e n n y c h n o r m światu przekory, wywrócenia „na o p a k " , „na n i c e " , d o góry n o g a m i . M i m o c h o d e m mnijmy t u wizerunek stycznych skiego opowieści, Nasreddina facecji Hodży, i anegdot, bohatera (i autora) p o p u l a r n y c h wśród p l e b s u ; t e n k p i a r z , s a m będący parodią wspo­ parody- muzułmań­ epickiego bohatera — b i e d n y , źle u b r a n y , g a d a t l i w y , n i e g a r d z ą c y i złodziejską okazją, w y o b r a ­ ż a n y j e s t siedząc n a ośle t y ł e m d o p r z o d u , p o d o b n i e zresztą j a k b o h a t e r chińskich o p o w i e ś c i h u m o r y s t y c z n y c h D z u ń - c z u n - l i . P e ł n y o b r a z karnawałowego świata n a o p a k z całym b o g a c t w e m a k c e s o r i ó w dał M . B a c h t i n w wej średniowiecza i r e n e s a n s u . Zrekonstruował o n właściwą k a r n a w a ­ 3 8 ł o w i l o g i k ę i n w e r s j i w y r a ż a j ą c ą się w materialno-cielesnego" i jego s w y m k l a s y c z n y m dziele o k u l t u r z e l u d o ­ i szanowanej zamianie t w a r z y i zadka, „góry", w błazeńskich „dołu koronacjach d e t r o n i z a c j a c h , w k o s t i u m a c h nakładanych n a l e w ą stronę i s p o d n i a c h wdziewanych n a głowę. N i e m a potrzeby przedstawiać w t y m miejscu w s z y s t k i c h zdobyczy B a c h t i n o w s k i e j i n t e r p r e t a c j i , stwierdzić j e d n a k t r z e ­ ba, iż praca negacji: t a uzmysławia oto karnawałowy nam pozytywny sens owej symbolicznej śmiech i działania n a o p a k n i e są t y l k o p a ­ rodią, l e c z p r o w a d z ą d o a f i r m a c j i n o r m a l n e g o p o r z ą d k u r z e c z y , p r z e z j e g o oczyszczenie i odrodzenie. N i e c h w o l n o m i t u będzie przedstawić cyjną h i p o t e z ę , i ż w s z e l k i e wych mogą mieć t e n właśnie sens: pozytywne-negatywne mienny na opis: codzień likwidacji opozycji c z y ż y c i e — śmierć . P r z y t o c z m y Hawajach bardzo surowo [gdzie p r z e c i w s t a w i e n i e normowane — takich jak t u pewien 39 „Na śmierć w o d z a intui­ działania o d w r ó c o n e w m o m e n t a c h o b r z ę d o ­ góry i zakazów — szeregiem zna­ dołu podkreślana b y ł a g w a ł t o w n y m i o z n a k a m i żałoby. jest JSW] Uczest­ n i c y wiązali przepaski b i o d r o w e wokół szyi, a n i e n a z w y k ł y m m i e j s c u . T e m u o d w r ó c e n i u g ó r y i dołu w s t r o j u t o w a r z y s z y ł a l i c e n c j a s e k s u a l n a . (Odwrócenie t o bez wątpienia ją m a t u wyraźnie podwójny dokonującą się śmierć, sens: oznaczało)" . Zachowanie 40 j a k o odwrócenie w natomiast jako inwersja odwrócone ogóle symbolizuje porządku seksualnego (z p o m o c ą o d w r ó c e n i a oznaczającej g o części u b r a n i a ) z l i m i t o w a n e g o n a n i e l i m i t o w a n y spowodować m a odrodzenie, zaistniałej śmierci. sens, j a k t r i u m f waniach, 3 8 to więc powrót s t a n u życia analogiczny, „dołu materialno-cielesnego" analizowanych chyba mówić wiecza Ma przez Bachtina. W karnawałowych zacho­ t y m właśnie sensie w można o o d w r ó c e n i u j a k o o środku l i k w i d a c j i M . B a c h t i n , Twórczość Franciszka i renesansu, K r a k ó w 1975. pomimo oczyszczająco-afirmujacy Rabelais'go opozycji a kultura życie ludowa U ż y w a m t u t e r m i n u semiotyków r a d z i e c k i c h tzw. ośrodka w T a r t u : protiwopostawlenii; może j e d n a k należałoby mówić r a c z e j o „mediacji", s u g e r u j e całkowitego a n u l o w a n i a t a k i c h m a g i s t r a l n y c h opozycji. 39 4 0 C. L é v i - S t r a u s s , Myśl nieoswojona, Warszawa 1969, s. 216. — średnio­ sniatije co n i e �SYMBOLIKA BUCHU 103 OBROTOWEGO śmierć, w y r a ż a j ą c y m r ó w n o c z e ś n i e o b i e t e następujące p o s o b i e k o l e j n o , nierozdzielne w myśleniu „ n i e o s w o j o n y m " k a t e g o r i e Materiał trzeba mongolski jednak wyznaczony nie obfituje pewien zostaje w dane zastanawiający specjalny . tego t y p u ; przykład. człowiek, 4 1 przytoczyć Oto przed który przed tu pogrzebem wyprowadzeniem z w ł o k m a n a z n a k s z a c u n k u dotknąć ciała z m a r ł e g o ( c z y n i t o z a p o m o c ą żerdzi, siedząc na progu nie — co z n a m i e n n e l u b dotykając — zmarłego ręką) . Równocześ­ 4 2 t o w ł a ś n i e o n m a dać r o d z i n i e przyzwolenie odsłonięcia g ó r n e g o o t w o r u j u r t y . D o t k n i ę c i a o w e g o d o k o n u j e z z a w i n i ę ­ tymi rękawami (gdy n o r m a l n i e o b j a w e m malne opuszczenie wszystkimi długich rękawów g u z i k a m i , mając nierz wywrócony dolne s z a c u n k u jest właśnie mongolskiego del'), z maksy­ rozpiętymi części p o ł y z a w i n i ę t e za p a s , a k o ł ­ d o środka t a k , b y w i d o c z n a była goła pierś. Jestem s k ł o n n y i n t e r p r e t o w a ć t o „ n i e s t o s o w n e " i zastanawiające o b n a ż e n i e w ł a ś ­ n i e j a k o rozszerzenie l i c e n c j i cielesnej nia; ( b y użyć t y l k o ogólnego określe­ o b n a ż e n i e m o g ł o b y t e ż oznaczać — wrót do stanu noworodka, brak jak w t u jednak wielu kulturach — interpretacji po­ mongolskich, c o każe z a c h o w a ć ostrożność). D o o s t a t e c z n e g o r o z s t r z y g n i ę c i a t y c h k w e s t i i b r a k u j e jeszcze n o studiów szczegółowych, j a k i p r a c o dużym w a l o r z e blem w c z a s o w e j symboliki ruchu i odwrócenia zarów­ ogólności. nie był Pro­ dotychczas o g ó l e s t a w i a n y w e t n o l o g i i . N a w e t d z i e ł a o t a k o b i e c u j ą c y c h tytułach, j a k p r a c a W . S i m p s o n a , przechodzą o b o k z a g a d n i e n i a . W y m i e n i o n y dysponując sporym materiałem faktograficznym I n d i i ) n i e potrafił wyjść poza p o w i e r z c h o w n e pochodzeniu" (?) o b r z ę d ó w o b c h o d z e n i a , s t a t u j e t y l k o , iż jest o n „ n i e p o m y ś l n y " 4 3 (zwłaszcza autor dotyczącym stwierdzenia o „solarnym o r u c h u zaś „ p o d s ł o ń c e " k o n ­ . B r a k i d e i związku r u c h u z cza­ sem nie dziwi w w y p a d k u autora XIX-wiecznego, wydaje się b o w i e m , niemożliwe było sformułowanie o p i s u s t r u k t u r s y m b o l i c z n y c h iż wiązanych z r u c h e m do czasu sformułowania p r z e z A . V a n G e n n e p a i d e i czasu tkwią­ cej w myśli archaicznej, następstwa stanów 4 1 Przykłady umarł. N i e c h W. 4 2 król!" mediację Folklor P r o p p, organizującej o b r z ę d y przejścia — chciałoby O się opatrzyć roli rytualnego między życiem i diejstwitielnost. a paradoksalną śmiechu śmiercią Izbrannyje w „wszystko!" („śmiech (bolnoo\) 4 4 np. Trafne rosyjski — utilizacii i n t u i c j e pojawiają trupa, zamietki, b.d.m.wyd., pisze 1976, s. 188-189. słowa p y t a n i a , stawianego (boloch o d p o w i a d a ktoś z domowników, po c z y m przy­ one właściwy sens rytuału, z a c i e m ­ s z a c u n k u d l a zmarłego. s. 101. prestrukturalista i mifołogiczeskija sardoniczny"), Moskwa n i o n y p r z e z interpretację owego d o t y k a n i a j a k o p r z e j a w u op. cit, „Król pogrzebowym, dźgnięcia żerdzią: „czy to już w s z y s t k o ? " stępuje się do w y n i e s i e n i a zwłok. Wyjaśniają " S i m p s o n , jako formułą obrzędzie statii, E g z y s t e n c j a l n y ładunek tego rytuału uwydatniają p r z e z dotykającego w m o m e n c i e uu?) — czasu . powyższe żyje wyrażającego 4 4 się oczywiście L. F. t. I : Czaszi zapewne i w pracach Wojewodskij iz czelowieczeskich w wcześniejszych; dziele czeriepow oto Etologiczeskija itp. primiery O d e s s a po 1877 r„ k o j a r z y występujący w b a j - �104 JERZY Badacze X X - w i e c z n i mat diabelskiej w symboliki ruchu ramach symboliki prawej i m wartości pozytywnych i U . H a r v a , który zebrał przecież w i e l e stosowany jest r u c h 4 5 „pod słońce", tłuma­ ręki i przyda­ Tak czyni choćby i lewej negatywnych. o p i s ó w o b r z ę d ó w przejścia, „ze słońcem"; n i e z n a j d u j e m y więcej niż z r o z u m i e n i e l e w a ręka WASILEWSKI z k o l e i , dysponujący o b f i t y m materiałem n a t e ­ l u b tanatycznej c z y l i t o wyłącznie wanych SŁAWOMIR u niego s t r u k t u r a l n e j a s o c j a c j i : śmierć — gdzie jednak nic odwrócenie — . A w i ę c p u n k t dojścia n i n i e j s z e j p r a c y — w k o m p o n o w y w a n i e się s y m ­ boliki ruchu obrotowego w sieć o p o z y c j i b i n a r n y c h s k o r e l o w a n y c h z m a ­ gistralną o p o z y c j ą p r a w y — l e w y bez j a k i e j k o l w i e k a n a l i z y chu. Tymczasem, — p r z y j m o w a n y b y ł dotąd w l i t e r a t u r z e autonomicznej s y m b o l i k i czasowej owego r u ­ j a k to c h y b a wykazałem, t e m a t y k a r u c h u obrotowego, m i m o że łączy się z p r o b l e m a t y k ą s y m b o l i k i s t r o n i o d w r ó c e n i a , t o j e d n a k nie rozmywa się w n i e j i n i e d a się d o n i e j s p r o w a d z i ć . J a k sądzę d o końcowego orzekania o wzajemnej my u p r a w n i e n i dopiero chodzącego z kultur r e l a c j i t y c h dwóch porządków będzie­ p o p r z e b a d a n i u materiału etnograficznego, południowej półkuli. J a k o ż e w y s t ę p u j e w i s k o lewoskrętnego pozornego r u c h u słońca n a nieboskłonie (z jak w w m a g i i z a t r z y m a n i a czasu. Z a r a z e m większości k u l t u r kon­ j e d n a k również i t a m , świata, s t r o n a ( r ę k a ) l e w a j e s t w i ą z a n a z siłą nieczystą, m a w a r t o ś ć n e g a t y w n ą . U s t a l e n i e s p o s o b u , w j a k i n p . w turze australijskiej l u b innej sprzeczność pomiędzy z południowej lewym jako zja­ prawa n a l e w o , p r z e c i w n i e n i ż n a półkuli p ó ł n o c n e j ) m o ż e t o m i e ć s w o j e sekwencje po­ tam półkuli rozwiązuje kierunkiem ruchu słońca szłość) a l e w ą r ę k ą j a k o n e g a t y w n ą p o w i e d z i a ł o b y n a m w i e l e się (w o kul­ tę przy­ ogólnej r e l a c j i t y c h dwóch porządków w myśleniu człowieka. I wreszcie n a koniec p o d e j m i j m y — b y być w zgodzie z metodologią b u d o w y t w i e r d z e ń n a u k o w y c h — p r ó b y (łagodnej w p r a w d z i e ) zaprezentowanego icznym 4 6 powyżej m o d e l u czasoprzestrzeni w . Z p e w n o ś c i ą b o w i e m t r z e b a zdać s o b i e s p r a w ę z ograniczeń w s t o s o w a n i u g o d o w y j a ś n i e n i a słonięta p o w y ż e j falsyfikacji myśleniu archa­ istniejących działań s y m b o l i c z n y c h . O d ­ struktura determinuje bowiem z p e w n o ś c i ą sposób o d ­ c z y t y w a n i a r y t u a ł u p r z e z p r a k t y k u j ą c y c h go, c z y t o n a t o m i a s t o n a określa formę danego rytuału w momencie jego powstania? N a t a k generalnie k a c h o B a b i e J a d z e i Przepięknej W a s y l i s s i e m o t y w obracającej się c h a t k i n a j e d n e j nodze, przędzenia, kręgu k o l e j n o upływu c z a s u , którego zapalających władczynią — jak i się i gasnących c z a s z e k itp. z ideą panią Śmierci — jest Baba Jaga (tamże, s. 59-77). 45 Harva, op. cit., s. 283-284, 330, 347-353. N i e i n a c z e j j e s t w zbiorze p r a c n a t e m a t s y m b o l i k i p r a w e j i l e w e j ręki: Right 4 6 Oczywiście istotnej falsyfikacji można będzie and dokonać z n a c z n y m materiałem z półkuli południowej, który p o z w o l i duje o kształcie rytuałów: kierunek biegu Słońca najnowszym Lejt. dopiero dysponując rozstrzygnąć, co d e c y ­ c z y prawoskrętna p s y c h o m o t o r y c z n a właściwa człowiekowi i p o w s z e c h n a w n a t u r z e . dyspozycja �SYMBOLIKA RUCHU sformułowane pytanie trudno 105 OBROTOWEGO t u oczywiście odpowiedzieć; ograniczmy się d o j e d n e g o p r z y k ł a d u : W M o n g o l i i z n a n y jest powszechnie zabieg, n a z y w a n y przez Torgutów — m a g i c z n e l e c z e n i e m a ł e g o d z i e c k a , k t ó r e w n o c y często płacze, szireg lęka się, n i e m o ż e w zasnąć. O p r o w a d z a jurcie, do którego w s y p a n o słońce", a p o t e m t r z y r a z y się j e w o k ó ł ognia l u b piecyka nieco s o l i i kadzidła — „ z e słońcem". W opinii trzy razy „pod informatorów ruch „ p o d s ł o ń c e " m a n a c e l u w y g o n i e n i e c h o r o b y , „ z e s ł o ń c e m " zaś — przy­ w o ł a n i e z d r o w e g o j u ż d z i e c k a d o s i e b i e . T a k s a m o i n t e r p r e t u j e się t e ż f a k t o p r o w a d z a n i a c h o r y c h zwierząt wokół j u r t y d w u k r o t n i e w kierunkach. (W innej w e r s j i zabiegu leczenia różnych dziecka oprowadza się j e t r z y r a z y p o d słońce, p o t e m zaś o b r a c a się c z a r k ę ze szczyptą z i e m i s p o d łóżka — n a j p i e r w p o d słońce, p o t e m ze słońcem .) O c z y w i ś c i e podawane 47 p r z e z p a s t e r z y objaśnienia są najzupełniej z g o d n e z odsłoniętą strukturą. M o ż n a b y się j e d n a k zastanawiać, c z y d w u k r o t n e o b c h o d z e n i e w różnych k i e r u n k a c h w z i ę ł o się n a p r a w d ę stąd, iż n a j p i e r w t r z e b a chorobę nić, p o t e m zaś p r z y p r o w a d z i ć wygo­ z p o w r o t e m samego pacjenta, b y t o n i e j e g o d o t k n ę ł o w y g o n i e n i e . M o g ł o b y się zdawać, iż c h o d z i t u r a c z e j o lo­ g i k ę ( c z y n a w e t o e s t e t y k ę ) s a m e g o rytuału, o t o , b y b y ł o n s y m e t r y c z n y . T a k więc w układzie z a b i e g u m a g i c z n e g o będą o d g r y w a ć rolę n i e t y l k o z n a c z e n i a p o s z c z e g ó l n y c h działań, a l e i p e w n e w z g l ę d y f o r m a l n e , k o m p o ­ zycyjne, sobie, syntaktyczne — i ż są t o r ó w n i e ż zdawać niekiedy n i e zaś s e m a n t y c z n e . reguły niezależy strukturalne, o d wartości Ale tu uświadamiamy choć i c h układ m o ż e i m przypisywanej, to c z ł o n y d a n e j s t r u k t u r y noszą p r z y n a j m n i e j p o d s t a w o w ą o p o z y c j ę — „ m i n u s " i t o j a k o j e j nośniki są z a s t o s o w a n e jeszcze, iż z r ó w n o w a ż e n i e o w e g o „minusa" — w rytuale. ruchu się zawsze „plus" Dodajmy p o d słońce „plu­ s e m " — r u c h e m „ z e s ł o ń c e m " j e s t n i e z b ę d n e zwłaszcza d l a u m y s ł o w o ś c i przepojonej b u d d y j s k i m wartościowaniem ogólnorozwojowego, z czego w w y n i k a obawa kierunku przed ze słońcem każdym jako działaniem p o d słońce. Z a pośredni d o w ó d n i e c h posłuży t u p r z y k ł a d p o l s k i , który podaję, b y w y k a z a ć , iż n i e t y l k o s t r u k t u r y m y ś l o w e są w s p ó l n e w nych w częściach świata, ale k t ó r y c h się t e s t r u k t u r y i podstawowe manifestują. formy działań róż­ magicznych, O t o n a w s i rzeszowskiej tzw. „płaczki" u dziecka leczono o k a d z a n i e m „chodząc naokoło dziecka w s t r o ­ n ę o d w r o t n ą o d b i e g u słońca i m ó w i ą c " : Idź czorcie, idź w ogień w i e c z n y , z tego n i e w i n n e g o ciała! Idź z a l a s y , za góry n a bagna, n a r o z s t a j n e drogi! N i e w r a c a j t u nigdy, połam sobie nogi! 4 7 tions B. Rintchen, chamanistes Melanges des Mongols, ethnographiques. „Khara йот" — les supersti­ „Rocznik O r i e n t a l i s t y c z n y " , t. 20: 1956, s. 21. �106 JERZY SŁAWOMIR WASILEWSKI albo też Zamawiom, zalicom i wyganiom c h o r o b y n a bory, n a l a s y , n a s u c h e korzenie... t a m , gdzie n i e b y l o żadne s t w o r z e n i e , g d z i e kogut n i e dopieje, gdzie słonko n i e dogrzeje, idź t a m bólu to c i t a m dobrze będzie . 48 A w i ę c następuje t u „przeniesienie odegnane poza niesiony w widma i człowieka w dwie różne przestrzenie; naturę, dokąd odganiano każde zło [...] centrum natury, to j e s t do łona matki. widmo zostaje człowiek zaś zostaje W wersji prze­ chrześcijańskiej: do łona M a t k i : Przestrachu, przestrachu jo c i e s i e n i e boję bo się w żywocie P a n n y M a r y i dostoję!" 4 9 M y ś l ę , i ż t e d ł u g i e c y t a t y d o b i t n i e ilustrują n i e t y l k o i s t n i e n i e g ł ę b o k i c h a n a l o g i i w r a m a c h działań m a g i c z n y c h i d o w o d z ą n i e t y l k o i d e n t y c z n o ś c i sensu t y c h p r a k t y k , lecz też czegoś w i ę c e j : t e j s a m e j , różnic k u l t u r y i r e l i g i i , s t r u k t u r a l n e j w i z j i świata — na bezpieczne c e n t r u m i t o co p e r y f e r y j n e , albo buruu dzam, strona", zamieszkana „zla niezależnie od zdychotomizowanego wrogie: „suche korzenie" przez gady i wszelkie złe stworzenia. W w moim myśleniu przekonaniu zrekonstruowany „nieoswojonym" k t ó r a określała z a c h o w a n i a jest typową człowieka w głębokiej n y m s t o p n i u c z y n i t o d o dziś. N a j z u p e ł n i e j nie będzie wyznawana schemat strukturą na ogół przez czasoprzestrzeni długiego trwania, przeszłości i w współczesną j e j gospodynie pew­ manifestacją domowe zasada, iż c i a s t o , m a j o n e z i t p . ucierać n a l e ż y kręcąc w j e d n ą stronę, n a j l e p i e j w p r a ­ w o , bo inaczej ciasto „nie w y j d z i e " , t z n . j e g o składniki n i e przekształcą się w n o w ą jakość, pozostaną w s t a r y m s t a n i e . Z a ś w i a d e c t w o n a r z e c z archaiczności t e j s t r u k t u r y u w a ż a m n a t o m i a s t choćby następujące b a d a c z a r e l i g i i p a l e o l i t u . O pchodzącej z t e r e n ó w E u r o p y z a c h . sprzed 20 t y s . l a t — instrumencie analogicznym słowa warkotce do australijskiej c z u - r i n g i , z p o m o c ą k t ó r e g o w y w o ł y w a n o głos d u c h ó w p r z o d k ó w — p i s z e o n : „ G d y umocowałem przyrząd n a taśmie i zacząłem kręcić n i m n a d głową, p o ­ czątkowo w pozostawał on głuchy; k i e r u n k u r u c h u wskazówek ducha epoki lodowcowej, dopiero gdy zakręciłem go w zegara, brzmiący jak głuchy warkot w k o n s t r u k c j i działał jakiś t r i c k s z a m a n a potrafiącego 4 8 43 F. K o t u l a , Tamże, s. 20. Znaki przeszłości, lewo, a więc n i e rozległ się n a g l e obudzony o r y g i n a l n y Warszawa w śmigła lotniczego. ciemnościach p r z e d 1976, s. 190-192, 336. głos Czy na- �SYMBOLIKA RUCHU 107 OBROTOWEGO m i o t e m wydobyć głos duchów z i n s t r u m e n t u , który p r z e d t e m plemieńców w y p r ó b o w a n y j a k o n i e m y ? " był p r z e z jego współ - 5 0 S ą d z ę , i ż słuszniej sza b ę d z i e r a c z e j o d p o w i e d ź w y n i k a j ą c a tu schematu chronotopicznego izomorfizmu: ruch „pod z podanego słońce" to ruch w przeszłość, k u p r z o d k o m . Wydaje sowymi się też, że s c h e m a t interpretacjami biegnącego p o kole. logicznych, lecz po kole, także mogą w wyrażać rytuałach do refleksji być świętom o nie tylko w 5 1 m a być zapisana charakterze odzwierciedleniem właśnie moment nad dotychcza­ myśleniu a r c h a i c z n y m że w s z e l k i e okrążanie, tańce w towarzyszące n i e muszą t e n skłania czasu w Podług t y c h k o n c e p c j i stego; sądzę j e d n a k , nym, wizji idei przejścia, jako czasu tekstach mito­ wizja czasu korowodzie i astronomicznym „wiecznego zmiany, i koli­ ruchy rodzin­ powrotu", jaką lecz nieuchronnie p r z y n o s i Czas, u p ł y w u , k t ó r e g o w y r a z i c i e l e m j e s t w o b r z ę d z i e r u c h . O c z y ­ wiście żony wszelkie odpowiedzi charakter, a dawane w tej k w e s t i i mogą m a s y faktów etnograficznych być po powinny zbadaniu mieć bardzo nie tylko z o b u półkul, l e c z t a k ż e d o p i e r o p o n i u r e l a c j i pomiędzy p o z i o m e m głębokich, u n i w e r s a l n y c h s t r u k t u r wych a piętrem wywa­ olbrzymiej wyrafinowanych koncepcji i spekulacji pozna­ myślo­ mitologicznych. Ежи Славомир Василевски С И М В О Л И К А ВРАЩАТЕЛЬНОГО ДВИЖЕНИЯ И РИТУАЛЬНОЙ ИНВЕРСИИ Резюме Работапосвящена анализу временно-пространственной симболики движения,в частности вращательного, по направлению „по солнцу" и „против солнца", а также вперед и назад, вправо —влево, и ритуального обращения „наоборот" в обрядах и Магии. Местные иссле­ дования среди торгоутов монгольского Алтая (сопоставленные исследований в традиционных польских деревнях 5 0 rek W. A. R u s t , ludzkich Hensel, Cultus et V o r 20ООО Jahren, w tańcu koło Wyobrażenia cognitio. w Neumünster związku tańca 'koło' Studia 1962, s. 188. P r z e d s t a w i e n i a z jego solarną na ceramice z dziejów с итогами аналогичных и с этнографическим материалом из дру- symboliką wczesnośredniowiecznej, średniowiecznej kultury, figu­ wzmiankuje [w:] W a r s z a w a 1976, t. 193-194. 5 1 Poetika E . M . M i e 1 e tу ń s k i , nesie refleksji Tomasza M a n n a mija, Moskwa 1976, s. 318-319, n a m a r g i ­ n a d czasem, zawartych w słowach H a n s a C a - s t o r p a o tańcach wokół ognia w święcie sobótkowym: wieczność n i e j e s t „naprzód, || naprzód", lecz „karuzela, k a r u z e l a " , Czarodziejska Podobnie — struktury ukrytej selny że obchód czas fallicznej na ziemi musi n a płaszczyźnie wyeksplikowanej rytuału i n t e r p r e t u j e słupa, co „jest płynąć, koncepcji czasu, a n i e К o t a ń s k i , op. cit., s. 218, japoński w e ­ naśladownictwem że t r z e b a góra, W a r s z a w a 1961, t. I I , s. 40. ¡ i kulturowo działać [...] ruchu jest c z a s u po kole, wyrazem czci dla co o z n a c z a , nieruchomej osi świata. B y ł to więc c z y n święty prowadzący do p o t r z y m y w a n i a [...] b y reaktualizować jest też następstwo pokoleń". ruch wszechświata, którego nieodłączną życia częścią �108 JERZY SŁAWOMIR WASILEWSKI гих культур), показали существование элементарной структуры восприятия времени и прос­ транства, построенной из семантических двоичных оппозиций. Исходной точкой были по­ гребальные обычаи; поскольку в быту в действиях, заключающих элемент вращательного движения, обязательно направление „по солнцу" как благоприятное, обеспечивающее раз­ витие (шествование вокруг юрты при ежедневном открывании и закрывании ее, вращение жернова, подметание избы и т.д.), постольку после смерти домочадца применяется движе­ ние „против солнца" — или приостановление движения, запрет работ, заключающих такое движение, остановяение часовых стрелок и т.п. Анализ применяемых в магии приемов об­ ращения приводит к заключению, что движение „против солнца" имеет целью остановить или повернутьвспять,заставить вернуться кого-либо или что-либо: удержать покидающего любовника в любовной магии, пчел убегающих из улея, девушку в девственности, возвра­ щениепропавшего скота ит.п. Итак, поскольку движение сходное с направлениемвращения небесных тел — определяющих ход времени — как бы продвигает время вперед, влечеть за собой развитие (ламаистская концепция чакравартинов, „вращающих круг"), постольку движение „против солнца" вызывает поворот времени вспять или остановление его. Время в древнем мышлении—это последовательность состояний (А. Ван Жэинеп), повернуть время назад — это вернуть состояние, в каком находилось данное лицо или предмет. Отсю­ да — роль вращательного движенияво всех обрядах перемены состояния, обрядах перехода. Движение „по солнцу" означает в этих ритуалах Время, символизирует происходящую перемену. Троекратный обход юрты кортежем с новобрачнойв момент отъезда имеет целью совершить „прыжок в будущее" — как в далеком измерении (развитие создавшейся семьи), так и в рамках самого обряда (благополучный преход в новую юрту, преодоление дистан­ ции, открытие границы — аналогичнопри объезде овонов на перевалах). Круговое движение „по солнцу" применяется в обрядах перехода в разных культурах по-разному. В Монголии особенное значение имеют ритуалы типа даллага авах — „зазывание благополучия" путем вращения тарелки с едой, с окриком хураи! В этом обряде (совершающемся как отдельная ежедневная церемония и как форма, сопровождающая обряды перехода) движение „по солнцу" влечет за собой „приглашение", тогда какприменяемое в магии движение „против солнца" означает „изгнание" (зла, болезни) и унижение. Структура хронотопа заключает в себе переводимость, изоморфизм измерений:по солнцу (вправо) = вверх (Небо), а „против солнца" (влево) — в прошлое = в будущее = вперед = = назад = вниз (Преисподняя). На это накладываются другие двоичные оппозиции (свой-чужой, мужской-женский и пр.). Ритуальное обращение направления вращательного движения после смерти новления времени, прикращения течения жизни — знак оста- — представляет собой лишь часть общего обращения (оппозиции жизнь-смерть отвечает оппозиция правильно-превратно). Момент обращения появляется в поверьях, касающихся потусторонних миров, их вида, способов попасть туда (напр. передача монастырю коня для усопшего — с седлом, поставленным задом наперед). Некоторые обращения в ходе погребального обряда рассматриваются мною как средство отмены оппозиции жизнь-смерть, а скорее посредничества между ними. Для окончательного решения некоторых вопросов необходимо исследование материала, происходящего от культур южного полушария: как решается там противоречие между движением правого хода как направлением „против солнца", а значит отрицательным, и положительной валоризацией правой стороны (руки). Перевел С.Никонюк � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d40f133eec43f8e5ce46c776940f79c7.pdf 5cbf92ccd87154441738e1b8386a94df Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1193 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1099 Title A name given to the resource Kultura symboliczna w badaniach etnologicznych / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1, s.33-40 Creator An entity primarily responsible for making the resource Buchowski, Michał; Burszta, Wojciech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XXIX: 1985, z. 1 P L I S S N 0071-1861 MICHAŁ BUCHOWSKI, WOJCIECH BURSZTA (Uniwersytet im. A. Mickiewicza w Poznaniu, Uniwersytet im. M . Ko­ pernika w Toruniu) K U L T U R A SYMBOLICZNA W BADANIACH ETNOLOGICZNYCH Ogólność tytułu niniejszego wystąpienia z góry narzuca niejako ok­ reślone do niego podejście. Będzie to więc generalny szkic pewnego sta­ nowiska teoretyczino-metodologicznego, w ramach którego można podej­ mować — jak się wydaje efektywnie — badania nad symboliczną sferą kultury, a więc, posługując się tradycyjną terminologią etnograficzną — nad zjawiskami kultury społecznej i duchowej. W kontekście całości rozważań niezbędne jest na wstępie scharakte­ ryzowanie, co będzie się rozumiało pod pojęciem kultury (w szczególności symbolicznej). Zaznaczyć trzeba, że prezentowane t u stanowisko stara się nawiązać do podstawowych idei teorii kultury, wypracowywanej w poznańskim ośrodku kulturoznawczym, w ramach którego prowadzi się obecnie m. in. badania nad poszczególnymi dziedzinami kultury w za­ miarze ich teoretycznej charakterystyki. Ujmując problem generalnie (i siłą rzeczy nieprecyzyjnie, ale decy­ duje o tym szczupłość miejsca), w proponowanym tutaj ujęciu Cultura traktowana jest przekonaniowo jako pewna rzeczywistość myślowa, któ­ rą konstytuują dwa rodzaje sądów: normatywne (normy) — wyznaczają­ ce cele do realizacji, oraz dyrektywalne (dyrektywy) — określające spo­ sób, w jaki owe cele możliwe są do osiągnięcia. Poszczególne dziedziny kultury regulują przy tym odpowiednie typy praktyk społecznych, sta­ nowiąc tym samym ich myślowe podłoże. Za przykłady takich wyodręb­ nionych praktyk służyć mogą: praktyka językowa (komunikacji języko­ wej), regulowana przez odpowiednią formę świadomości społecznej, prak­ tyka obyczajowa, religijna, artystyczna czy wreszcie naukowa. Tak więc na kulturę danej społeczności składa się zespół wszystkich form świa­ domości społecznej, które funkcjonują w praktyce tej społeczności (w ich poszczególnych typach). W obszarze tak rozumianej kultury wyodrębnić można dwie zasad­ nicze jej sfery: kulturę techniczno-użytkową oraz kulturę symboliczną; ich odmienność jest zasadnicza — zaistnienie rezultatów czynności na3 — Etnografia Polska, t. 29 z. 1 I �34 MICHAŁ B U C H O W S K I , W O J C I E C H B U R S Z T A leżących do praktyki materialno-użytkowej jest niezależne od czyjej­ kolwiek interpretacji, w przeciwieństwie do czynności podejmowanych w sferze kultury symbolicznej, gdzie ich obiektywne funkcjonowanie możliwe jest dopiero po ich odpowiednim zinterpretowaniu przez inne podmioty (poprzez odczytanie sensu czynności lub wy tworu kulturowego). Tak więc — posługując się najprostszym przykładem — rozpalając ogień na palenisku uzyskamy odpowiednią temperaturę w pomieszczeniu nie­ zależnie od tego, czy będziemy nad owym faktem rozmyślać, czy też nie. Natomiast zaistnienie efektu komunikacyjnego znaków dymnych deter­ minowane jest tym, czy ktoś, znający odpowiednie reguły interpretacji kulturowej, trafnie je odczyta. Sfera kultury symbolicznej daje się z kolei podzielić na dwa pod­ zbiory. Jeden z nich — to kultura symboliczna w węższym sensie. Sta­ nowią ją te dziedziny, w ramach których realizuje się symboliczne war­ tości uchwytne praktycznie; część z nich — oprócz nauki i dziedziny prawno-politycznej — stanowią formy świadomości, których nadrzędną funkcją jest komunikowanie. Tutaj klasycznym przykładem jest język, obok niego wymieńmy także obyczaj oraz sztukę. Drugą subsferę konstytuują praktyki światopoglądotwórcze takie, jak magia (dzisiaj w formie reliktowej), religia i filozofia świeckoświatopoglądowa. Ich główną funkcją jest światopoglądowe waloryzowanie czyn­ ności praktycznych, innymi słowy — kreowanie wartości ostatecznych, sankcjonujących i motywujących działania podejmowane w ramach i n ­ nych praktyk. W porządku genetycznym, praktyki światopoglądotwórcze, przekonania zawarte w obrębie światopoglądu, dostarczają też założeń semantyki dla czynności i wytworów obyczajowych oraz artystycznych. Obyczajowe kreślenie znaku krzyża na chlebie jest znaczące tylko dla­ tego, że w światopoglądzie obecny jest mit (przekaz światopoglądowy) 0 ukrzyżowaniu Chrystusa. Obiektywne funkcjonowanie kultury symbolicznej — jak już wspom­ niano — wymaga społeczno-subiektywnego upowszechnienia jej norm 1 dyrektyw. Uczestniczenie poszczególnych jednostek w kulturze warun­ kowane jest znajomością reguł interpretacji kulturowej: zarówno nada­ wanie odpowiednich komunikatów, jak i ich odbioru. Jednocześnie po­ dzielanie tych reguł przez partycypujących w danej kulturze jest nie­ odzowne dla ich efektywnego funkcjonowania i realizowania zakładanych celów. Moment powyższy wymaga szczególnego podkreślenia, gdyż na­ szym zdaniem, stanowi on o miejscu i charakterze etnologicznego po­ dejścia badawczego do zjawisk ze sfery kultury symbolicznej. Właściwie bowiem każda grupa kulturowa (często tożsama z etniczną) jest nośnikiem odmiennego systemu tych reguł, które tworzą tym samym partykularną całość. Uchwycenie tego systemu, jego opis i wyjaśnienie determinujących go racji funkcjonalnych oraz rządzącej nim „logiki" (struktury w e w n ę ­ trznej) — oto najogólniejszy zakres penetracji, jaki rysuje się w t y m �KULTURA SYMBOLICZNA 35 względzie dla etnologii. Będąc jedną z dyscyplin kulturoznawczych nau­ ka ta, nawiązując do swych dotychczasowych tradycji, posługując się własnym aparatem pojęciowym i dającymi się wykorzystać metodami, wydaje się do tego typu analizy najbardziej predestynowana. Wraz z i n ­ nymi czynnikami określającymi status danej wiedzy jako odrębnej dys­ cypliny badawczej kryterium eksplorowania specyficznego aspektu tego samego nawet obiektu jest przecież jednym z często stosowanych wy­ różników. Tak więc — reasumując — badanie kultury pojmowanej w wyłuszczony powyżej sposób, sprowadza się w przypadku etnologii do opisu i w y ­ jaśnienia norm i dyrektyw regulujących poszczególne typy praktyki w ramach partykularnych grup, a w węższym sensie do „rozszyfrowy­ wania kodów" obecnych w kulturze danych społeczności. Obok zagad­ nień należących tradycyjnie do obszaru kultury społecznej i duchowej, takich jak obrzędowość czy magia, w rachubę wchodzą tu także reguły interpretacji kulturowej właściwe poszczególnym grupom etnicznym ale nie tylko. Uważamy, że w zakresie tym mieszczą się także problemy subkultur (np. regionalnych, młodzieżowych, klasowych), myślenia po­ tocznego (kultury masowej), genetyczne nawiązania funkcjonujących w danym momencie kultur, sposób asymilacji poszczególnych wątków w ramach kształtujących się całości, partycypacja jednostek w odmien­ nych systemach kulturowych, tzn. podzielanie przez nie zróżnicowanych reguł kulturowych, przechodzenia z jednego sposobu myślenia na inny (to szczególnie interesujące w przypadku społeczeństw wieloetnicznych, ale w lokalnym wymiarze Polski zjawisko to występuje także wyraźnie); odczytywania znaczeń kolejnych czynności kulturowych i ich wytworów oraz ich kontekstowych zależności (np. inaczej potraktujemy osobę mod­ lącą się w kościele niźli czyniącą to niespodziewanie na środku ulicy — pierwszy przypadek uznamy za wyraz nabożności, drugi — co najwy­ żej — idiosynkrazji). Sposób łączenia się poszczególnych podsystemów w hierarchicznie uporządkowaną strukturę i określenie jednostkowych struktur humani­ stycznych (subiekty wno-racjonalnych) — to także rysujące się przed etnologią zadanie. Podobnie w przypadku uogólnienia wyższego rzędu — a więc tworzenia teorii kultury. Do tego ostatniego aspektu jeszcze po­ wrócimy, gdyż wiążą się z nim określone kwestie natury epistemologicznej, z których trzeba zdawać sobie sprawę postulując taki, a nie inny zespół założeń teoretyczno-metodologicznych. Ktoś czytający niniejsze uwagi podkreślić może, iż szereg sugero­ wanych powyżej aspektów badawczych stał się już, od dłuższego lub krótszego czasu, przedmiotem etnograficznych zainteresowań (przy i n ­ nej, być może, szczegółowej ich werbalizacji). Można więc z kolei po­ stawić następujące pytanie: jak ma się do tego faktu przytaczana na początku referatu (i postulowana) perspektywa teoretyczna? Pytanie to �36 MICHAL BUCHOWSKI, WOJCIECH BURSZTA niemal bezpośrednio dotyka problemu, jaki w tej chwili pragnęlibyśmy rozwinąć: charakterystyki dotychczasowych badań etnologicznych nad kulturą symboliczną. W tym wypadku naświetlenie tej kwestii sprowa­ dza się do wskazania kilku najistotniejszych rysów metodologicznych znanych już na gruncie antropologii ujęć. Z punktu widzenia przyjmowanej tu teorii i implikowanych przez nią pojęć większość prób opisu i wyjaśnienia zagadnień kultury posiada charakter obiektywizujący, tzn. uznający rzeczywistość kulturową ba­ dacza jako coś obiektywnie i zewnętrznie istniejącego, jako przedmioty niezależne od świadomości podmiotów podzielających odnośne przeko­ nania. Tymczasem rzeczywistość kulturowa już z samej definicji zakła­ da obecność wartości (norm); oznacza to tym samym, że tkwi w niej niejako określony współczynnik humanistyczny, który w odróżnieniu od charakterystyki przeprowadzonej przez F. Znanieckiego wykonstruowany jest tu w terminach społeczno-subiektywnych. Współczynnik ów zmienia się historycznie i jest zarazem zróżnicowany w zależności od grupy będącej jego nośnikiem. Ujęcia obiektywizujące traktują natomiast własną rzeczywistość kulturową jako jedyną, narzucającą się z zew­ nątrz — jako obiektywną właśnie. Sytuacja ta jest w swej ostatecznej instancji wynikiem specyficzne­ go stosunku badaczy do potocznego doświadczenia społecznego, w tym, wypadku kulturowego. Rejestrują oni po prostu świat „takim, jakim właśnie jest". Rejestracja tego doświadczenia implikuje z kolei rozpoz­ nawanie i podzielanie sądów dyrektywalnych przynależnych jedynie do zakresu kultury wartości uchwytnych praktycznie (techniczno-użytkowej i symbolicznej w węższym sensie). Do rekonstrukcji kultur histo­ rycznych i jemu współczesnych etnolog stosuje swe własne sądy dyrektywalne, obiektywizując t y m samym własną rzeczywistość, kulturo­ wą. Z taką sytuacją spotykamy się powszechnie, także wśród przedsta­ wicieli ukierunkowań, które postulują program podmiotowej rekon­ strukcji kultury (tj. ujmowanie jej jako zespołu sądów normatywnych i dyrektywalnych). Okazuje się jednak, iż — ostatecznie — badacz „przypisuje" swój własny (respektowany przez siebie) współczynnik hu­ manistyczny badanemu; w ten sposób zjawiska, które miały być zrelatywizowane do badanych kultur, miały uwzględniać oryginalne założe­ nia semantyki (owe sądy), charakteryzuje się w terminach założeń se­ mantyki badacza (za pomocą sądów przez niego podzielanych). Klasycznym przykładem obiektywizującego podejścia do badań nad kulturą są badania ewolucjonistyczne (także dyfuzjonistyczne). Tak np. magia jawiła się w ujęciu ewolucjonistów jako wyraz psychologicznego niedorozwoju społeczeństw pierwotnych. Przy pomocy dyrektyw włas­ nego doświadczenia psychologicznego, zdeterminowanego — rzecz pros­ ta — społecznie podzielanymi sądami na ten temat, badacz-ewolucjonista usiłował sformułować zasady magii. Ta swoista introspekcja (impli- �K U L T U R A SYMBOLICZNA 37 kująca zresztą dodatkowo indywidualizm metodologiczny) prowadziła do nieuprawnionego rzutowania własnych kategorii kulturowych na świa­ domość podmiotów magii (a to jest jednoznaczne z obiektywizacją tych zjawisk). Stąd np. Frazerowskie pojęcie magii jako „bękarciej" siostry nauki, mającej wyrażać dostrzeganie przez jej podmioty regularności i obiektywności praw przyrody, tyle tylko, że błędnie rozpoznawa­ nych — to klasyczny przykład tego typu podejścia. Jeżeli podmioty świadomości magicznej dostrzegały nawet obiektywność tych praw, to nie były to z pewnością nowożytnie (po europejsku) rozumiane prawid­ łowości naturalne, ale coś pośredniego między dzisiejszą obiektywnością a antropomorfizacją. W ogóle, jeśli można tu wyrazić jakąkolwiek opi­ nię na temat kultury magicznej, to przypuszczać należy, iż stanowiła ona typ syntetycznie kulturowy, syntetycznie kulturowej świadomości, gdzie nie doszło jeszcze do dysocjacji poszczególnych sfer kultury (techniczno-użytkowej, komunikacyjnej i światopoglądowej) tak charaktery­ stycznej dla kultury nam współczesnej. W praktyce oznacza to, iż wy­ konanie jakiejkolwiek czynności utylitarnej było zarazem komunikowa­ niem określonego stanu rzeczy, jak i jej światopoglądową waloryzacją. Rzecz niepojęta dla naszej, jakże odległej od magicznej, świadomości — co tłumaczy naturalne niejako skłonności do interpretacji adaptacyjnej, nie zaś historycznej w sposób szczególny. Nb. podobne trudności, tym razem z interpretacją komunikatów językowych wśród kultur prymi­ tywnych, zauważał B. Malinowski. Jego zdaniem badacz tubylczej k u l ­ tury nie jest w stanie zrekonstruować tej pragmatycznej wizji świata, która znajduje swój wyraz w jednostkach komunikatywnych danego języka (np. formach gramatycznych), gdyż sam jest już od niej oddalo­ ny warstwami strukturalnymi swojego własnego języka; dla Europej­ czyków język posiada wiele specjalistycznych zastosowań, podczas gdy dla tubylców posiada stricte pragmatyczny charakter jako sposób działa­ nia, warunkowany kontekstem sytuacji w specyficznym sensie tego ter­ minu. Rejestrujący stosunek do potocznego doświadczenia kulturowego, przyjmowanie jego przesądzeń, prowadzi do niedostrzegania i braku (naukowego) odnotowywania światopoglądotwórczej sfery kultury, a uj­ mując rzecz precyzyjniej — do pomijania sądów dyrektywalnych, które nie są potencjalnie efektywne technologicznie, których rezultaty nie są uchwytne praktycznie. Podajmy przykładowo taką właśnie dyrektywę (sąd dyrektywalny): „Aby zniszczyć duszę przeciwnika należy posiąść jego mana". Dodajmy przy tym, iż sądy normatywne z reguły nie pod­ legają „obróbce" naukowej. Wbrew pozorom analogiczny status teoriopoznawczy posiadają w tym względzie kierunki, które opatrzyć można wspólnym mianem strukturalno-semiotycznych; stwierdzeniem tym nie chcemy* bynajmniej po­ mniejszać ich wielkiego (często pionierskiego) wkładu w postęp badań �-38 MICHAŁ BÜCHOWSKI, W O J C I E C H B U R S Z T A etnologicznych, znacznego choćby w stosunku do innych, anachronicz­ nych już stanowisk badawczych, zastygłych i wciąż obecnych w naszej rodzimej etnografii. Obok szeregu marginalnych — w kontekście pro­ wadzonych tu rozważań — nasuwających się obiekcji, jak chociażby arbitralne przesądzenie o izoformizmie ,,planu treści" i ,,planu wyra­ żania" (semantyki i syntaktyki) czy stawiania w jednej płaszczyźnie oznak naturalnych i kulturowych jako determinowanych zewnętrznie (co jest także przejęciem wyobrażenia o ich analogiczności, narzucają­ cego się w wyniku uogólnień potocznego doświadczenia społecznego) — istnieje pewien rys, charakterystyczny tych orientacji, decydujący o ich pewnym poznawczym ograniczeniu. Jest nim fakt, że strukturaliści z za­ sady ograniczają swe zainteresowania z zakresu kultury symbolicznej do sfery komunikacji, czyli powiedzieć można — redukują kulturę do ko­ munikacji. Jeśli nawet dostrzegają sferę światopoglądową (np. Leachowskie wydarzenie komunikacyjne obejmuje m i n . środki metafizyczne zmieniające świat), to we własnych kategoriach niewiele mogą na ten temat powiedzieć. Wyrażając się w tym względzie w przyjętej tu ter­ minologii skonstatować można, że nie obejmują oni zakresem swych eksplikacji aktów partycypacji w światopoglądzie, a tylko w komuni­ kacji symbolicznej; również więc i oni nie dostrzegają efektów techno­ logicznych dyrektyw światopoglądowych. Czynią to przyjmując: postawę przedmiotowego, „obiektywnego" traktowania tych aktów — a więc ponownie tak, jak przejawiają się one w potocznym doświadczeniu k u l ­ turowym jego uczestnikom, w formie postrzegania zjawisk światopo­ glądowych jako komunikacyjnych. Jak zatem można sobie wyobrazić postulowane tu teoretyczne (w od­ różnieniu od przedteoretycznego) ujęcie kultury symbolicznej? Z ko­ nieczności zaproponowana tu być może jedynie formuła ogólna, W uję­ ciu takim chodziłoby o podmiotowe badanie kultury. Oznacza to uwzględ­ nienie faktu, że żaden obraz świata właściwy partykularnej grupie kulturowej nie jest zwierciadlanym odbiciem obiektywnie istniejącej rzeczywistości; podobnie dzieje się także z obrazem badacza. W wyobra­ żeniach takich t k w i określony — rzec można „uspołeczniony" — współ­ czynnik humanistyczny. Skoro więc przyjmiemy, że kulturę tworzą odpowiednie systemy sądów normatywnych i dyrektywalnych, jej pod­ miotowe rekonstruowanie musi sprowadzić się przede wszystkim do: (1) dokonania werbalizacji owych sądów przy wykorzystaniu z (2) od­ powiednich pojęć podmiotowych. Zjawiskami podmiotowymi sn zaś wszelkie takie obiekty lub stany rzeczy, będące odniesieniem przedmio­ towym różnych jednostek komunikatywnych danej kultury: języko­ wych, obyczajowych, prawno-politycznych i in. Owo odniesienie ^przed­ miotowe ujmowane jest przy t y m jako zjawisko spełniające sądy two­ rzące s e m a n t y k ę odnośnej jednostki, a werbalizowane w zdaniach — <;zy szerzej — formułach syntaktycznych języka tej kultury, która pod- �KULTURA SYMBOLICZNA 39 lega rekonstruowaniu. Mówiąc inaczej, założenia semantyki podlegają każdorazowo „ujawnianiu" i wyszczególnianiu i ten właśnie moment decyduje o tym, czy mamy do czynienia ze zjawiskiem podmiotowym. Ten — zasygnalizowany tutaj jedynie — zespół założeń teoretyczno-metodologicznych postulujących program podmiotowej rekonstrukcji kultury (ujmowanie jej ze współczynnikiem humanistycznym w podanym wyżej sensie), wikła określone uwarunkowania analiz badawczych. Przede wszystkim narzucają się uwarunkowania natury językowej: odmienność komunikatów, konieczność ustalenia zasobu jed­ nostek komunikatywnych języka, kwestie przekładu itd. Za tymi, często oczywistymi, uwarunkowaniami kryją się jednak bariery epistemologiczne, nie zawsze rozpoznawane, a współwyznaczające możliwości re­ konstrukcji badanych zjawisk. Praktyka badawcza etnologów dostarcza właśnie przykładów na to, iż odpowiednie rozpoznanie znaczenia syste­ mu językowego i danych lingwistycznych dla badań nad symboliczną sferą kultury nie jest jednoznaczne z uświadomieniem sobie epistemologicznych konsekwencji przyjęcia takich a nie innych założeń. Często wręcz odwraca się cały problem — rozważania nad językiem mają być rozwiązaniem kwestii epistemologicznych i dostarczać prawomocnych dyrektyw badawczych. Badacze, którzy zdają się skłaniać ku podmiotowej rekonstrukcji k u l ­ tury, często twierdzą, że najlepszy dostęp do zjawisk „mentalnych", „ideacyjnych", „poznawczych" (różne są określenia tego co wyeksplikować można właśnie jako rzeczywistość myślową) istnieje poprzez bada­ nie komunikatów językowych danej kultury. Jest to o tyle uzasadnione, iż rzeczywiście wszelkie obszary komunikacji kulturowej korzystają sze­ roko z zasobu komunikatywnych jednostek językowych, które dodat­ kowo posiadają ten walor, iż założenia ich semantyki są nieporównanie dokładniej artykułowane i powszechnie respektowane (dodajmy do tego, że również o wiele lepiej zbadane dzięki teoretycznemu zaawansowaniu lingwistyki). Z tych powodów założenia semantyki komunikatywnych jednostek językowych „narzucają" się jako źródło charakteryzowania podmiotowo rozumianej kultury. Tym samym badania ogranicza się do tej sfery, która podlega kulturowemu (tutaj: językowemu) komunikowa­ niu. Swoją drogą faktem jest, że aby zjawiska kulturowe poddawały się rekonstrukcji niezbędnie muszą być one zakomunikowane przez odpo­ wiednie jednostki komunikatywne danej kultury (inaczej nie ma możli­ wości stwierdzenia, czy dane zjawisko nawet zaistniało) — to jedno z ograniczeń, już natury epistemologicznej, przed którym stają badania .nad kulturą rozumianą podmiotowo właśnie. Kończąc te uwagi nadmieńmy jedynie, iż gdyby nawet udało się w przyszłości osiągnąć absolutnie adekwatną rekonstrukcję oryginal­ nych kontekstów kulturowych i wyrazić ją za pomocą takich procedur, które „uchwycą" współczynniki h i manistyczne określające odniesienia �40 MICHAŁ B U C H O W S K l . W O J C I E C H B U R S Z T A przedmiotowe danych jednostek komunikatywnych kultury, to nie da się tego inaczej wyrazić, niż za pomocą formuł zdaniowych (obojętnie — języka badacza czy języka rekonstruowanej kultury), których nie będzie sic już charakteryzowało semantycznie i przyjmie się je jako ostatecz­ ne. Warto sobie tę barierę badawczą uświadomić. Podsumowując: kulturę badać można w dwojaki sposób: (1) obiektywizująco oraz (2) podmiotowo — jali zespół sądów. W ramach współ­ czesnej etnologii dominuje ujęcie typu (1) i to w rozmaitych wersjach. Niniejszy tekst miał być w założeniu ogólną prezentacją możliwości (ale i ograniczeń), jakie stoją przed ujmowaniem kultury podmiotowo. Wy­ daje się, że etnologia jest szczególnie predestynowana do podjęcia tego typu badań. Sądzimy, że proponowana tu wizja nauki teoretycznej, będą­ ca konsekwencją przedstawionych na wstępie założeń, może być prze­ słanką dla postępu poznawczego w etnologii. Rzeczona teoria i jej szcze­ gółowe rozwinięcie jest jedną z prób uzyskania takiego postępu *. 1 Wybrana literatura: etnograficznych Zlota gałąź, Linguistics, 1964, s. kultury Culture Meaning Essays, badań Warszawa [in:] 36-39; M. nad 1962; Language in J. Kmita, Communication, Primitive W. in , Lud", 3 t. 66: 1982, G o od e n o u g h , Culture and Society, Epistemologiczne (maszynopis); t e n ż e , and B u c h o w s k i , W. B u r s z t a , kulturą, O kulturze London Language, [in:] granice symbolicznej, 1976; s. Cultural D. a filozofia, '[ed], N e w podmiotowej Science W a r s z a w a 1977, s. 496-519. Frazer, Anthropology Hymes and. York rekonstrukcji B , M a l i n o w s k i , The Magic, aspekt J . G. W a r s z a w a 1982; E . L e a c h , G l e n c o e 1948, s. 228-276; Q u i n e W. V , Filozoficzny [w:] Lingwistyka Teoretyczny 31-44; and Religion postęp Problem and w teorii of Other języka^ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/26b502529fe4598badab5e420e9af4fb.pdf b5a6e3994e4b9d5515897947375b8298 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1187 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1984 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1094 Title A name given to the resource Recenzje i artykuły recenzyjne / ETNOGRAFIA POLSKA 1984 t.28 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1984 t.28 z.2, s.269-292 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z J E I A R T Y K U Ł Y R E C E N Z Y J N E „Etnografia P o l s k a " , t. X X V I I I z. 2 P L I S S N 0071-1861 KRZYSZTOF KU.ilAK P R Z Y P O M N I A N Y ŚWIAT SRÓDZIEMIA. PRÓBA E T N O L O G I C Z N E G O O D C Z Y T A N I A W Ł A D C Y PIERŚCIENI J . R. R. T O L K I E N A 1 „ N i e każde złoto j a s n o błyszczy, N i e każdy błądzi, k t o w ę d r u j e , N i e każdą siłę starość n i s z c z y , K o r z e n i w głębi lód n i e s k u j e , Z popiołów strzelą z n ó w o g n i s k a , A m r o k rozświetlą błyskawice, Z ł a m a n y m i e c z swą m o c o d z y s k a , K r ó l tułacz w r ó c i n a stolicę". Choć T o l k i e n umieścił t e n , choć t y l k o w czytelnikom, inny swój wiersz jako motto n i e w i e l k i m s t o p n i u mówi o a k c j i zawiera bowiem esencjonalny opis trylogii, w y d a j e książki, b a r d z i e j problematyki tego się, że podobał dzieła się i tak b a r d z o potrzebną w m o m e n c i e u k a z y w a n i a się książki (przełom 1981 i 1982 r) d a w ­ kę o p t y m i z m u i w i a r y w v i c t o r i e wartości n a c z e l n y c h . M i m o iż j e s t to już d r u g i e w y d a n i e tego u t w o r u , zdecydowałem się je p r z e d ­ stawić, gdyż podobnie j a k p r z y p i e r w s z y m w y d a n i u i dość dużym ják n a nasze w a ­ runki nakładzie etnografa (40 000 e g z e m p l a r z y ) , znów okazało książka t a jest szczególnie interesująca todę a n a l i z y . Z a w a r t y ewolucjonizmu, się to niewystarczające. Dla bez względu n a stosowaną m e ­ w n i e j materiał s t a n o w i wystarczającą bazę d l a w y z n a w c ó w p r z e d s t w i c i e l i szkoły k u l t u r o w o - h i s t o r y c z n e j , f u n k c j o n a l i z m , struk­ t u r a l i z m u i k i l k u j e s z c z e i n n y c h „izmów". Chciałbym Nie upieram ograniczała przedstawić się, b y inne kilka możliwości a n a l i z y etnologicznej zaprezentowana punkty dzenie. T e m a t y k a książki widzenia, przeze mnie a powinna próba właściwie pracy spojrzenia pobudzić Tolkiena. n a to dzieło ich wypowie­ jest mitologiczna, baśniowa, chciałoby się powiedzieć n a ­ w e t o d w i e c z n a . J e s t o n a w t a k i m stopniu f i k c y j n a i odżegnująca się od w s z e l k i c h k o n e k s j i ze współczesnością, że aż n a m a c a l n i e współczesna, a l u z y j n a i prawie publicystyczna. Naturalnie tują różny jest odbiór Władcy Pierścieni; momentami jedni t r a k ­ ją j a k baśń d l a d z i e c i l u b dorosłych, i n n i j a k zbeletryzowaną mitologię, a są i tacy, co patrzą n a to dzieło j a k n a t r a k t a t filozoficzny (w r ó w n y m s t o p n i u h i s t o ­ r y c z n y co f u t u r y s t y c z n y ) l u b j a k n a ujętą w literackiej formie rozprawę socjolo­ giczną c z y kronikę historyczną. P o p r o s t u każdy znajdzie t u coś d l a siebie, n a t o m i a s t niewątpliwą zaletą książki jest j e j niezwykły c z a r sprawiający, że c z y t e l n i k jest nie t y l k o odbiorcą opowieści T o l k i e n a , a l e i j e j współuczestnikiem, słowem p r z e n o s i się w świat jego baśni. T r z e b a powiedzieć, że nie jest to j e d y n a książka T o l k i e n a wydana 1 Króla, w P o l s c e . Wcześniej ukazał się Hobbit, r z e c z o t y l e ważna, choć klasą n i e J . R . R. Dwie Tolkien, Wieże), Władca Pierścieni t. 1-3, W a r s z a w a 1981. (trylogia — t o m y : Wyprawa, Powrót �270 RECENZJE I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E dorównująca t r y l o g i i , że jest to f a b u l a r n y się o w y d a n i u kolejnej wstęp do n i e j . T r z e b a też dodać, że m ó w i p r a c y T o l k i e n a Silmarilliona — książki ułatwiającej n i e h i s t o r i i i geografii Sródziemia ( k r a i n y , gdzie t o c z y się a k c j a Władcy pozna­ Pierścieni), a także p o s t a c i i rekiwzytów mających w p ł y w n a późniejszy kształt społeczny, p o ­ l i t y c z n y i dalszą historię tego t e r y t o r i u m . Profesor badacz J . R . R . T o l k i e n (zm. 1973) z U n i w e r s y t e t u najstarszej dynawskiej i islandzkiej) manuskrypty danych na opisywane literatury angielskiej zawierające półkuli trafił, przez T o l k i e n a j a k twierdzi Teresa k r o n i k i Sródziemia — północnej. Epoka w Oxfordzie, i północnoeuropejskiej Kieniewicz , skan­ n a nie г znane- k r a i n y leżącej w e d ł u g w s z y s t k i c h historyczna, wydarzenia, znakomity (irlandzkiej, w której miałyby n i e jest i d e n t y f i k o w a l n a toczyć się n a podstawie za­ p r e z e n t o w a n e g o p r z e z niego materiału. Ó w t o n traktujący dzieło T o l k i e n a nie j a k o pracę literacką, ale j a k o s p o p u l a r y z o w a n e charakterystyczny dla wszystkich (przetłumaczone?) dzieło h i s t o r y c z n e , j e s t pasjonatów tego w w i e l u k r a j a c h z a c h o d u (nie mylić z z a c h o d e m dobieństw jest w i e l e ) w księgarniach sprzedaje autora. powiedzieć, że się m a p y Sródziemia z różnych jego epok, p l a n y k o l e j n y c h m a r s z r u t bohaterów, i l u s t r o w a n e k a m i z różnych książek tego a u t o r a . P a k t e m Dość w ujęciu t o l k i e n o w s k i m , choć p o ­ kalendarze ścienne ze s c e n ­ jest, że powstało stale powiększające się grono l u d z i , którzy (podobnie j a k Wańkowicz S i e n k i e w i c z e m ) z a f a s c y n o w a n i egzegezą T o l k i e n a , s p r a w d z a n i e m terminologii dencji znajomości t e k s t u , r o z u m i e n i e m h i s t o r y c z n e j i geograficznej, jest w y d a n a przez prof. T y l e r a zastąpioną pomocą d l a b a d a c z y T o l k i e n a j a k o źródło n a u k o w e , logii bezwzględnej sobie pozwolić Etnografowi daje tolkienowska" to książka T y l e r a będzie n a u k o w y m źródła n i e pozwalają potraktowanie tych ten­ będąca 8 samą nie­ pracę wkładem „tol- h i s t o r i i i k u l t u r y Sródziemia. Przyjmując, (podobnie rzecz się na poważnym e f e k t e m Sródziemia. Jeśli z a t e m p o t r a k t u j e m y kienologów" w poważne t r a k t o w a n i e dotychczas u j a w n i o n e itd. Bardzo „encyklopedia przy analizie n a zastosowanie ma z wymiarem opowieści to możliwość w k r o c z e n i a o ze s w o i m jako warsztatem mitu że chrono­ geograficznym) Sródziemiu są jego p r z e b o g a t e j możemy c z y baśni. analizy (i z a t u ­ s z o w a n i a w t e n sposób wątpliwości co do o k a l e c z a n i a i n n y c h w a l o r ó w tego dzieła). „Nieuważny i spieszący niestworzonych, szego p o z n a n i a się fantastycznych czytelnik przygód może potraktować czterech hobbitów t e j niezwykłej c y w i l i z a c j i . T y m j e d n a k , z i e m i a , prostota, mądrość i poczucie dzenie l u d z i i elfów, grube t o m y trudności w poznaniu graficznych, imion humoru dzieło hobbitów, wielkość, u p a d e k k r o n i k i stawiają w n i e z n a n y c h językach. [...] faktów wymagania historycznych, Orientację historie z bliż­ których urzekł c z a r całej p r a w d y . T e k s t b o w i e m najeżony własnych, jako i zrezygnować i nastręczają wiele jest masą n a z w legend, dodatkowo utrudnia Sród­ i odro­ opowieści, geo­ cytatów wielość i m i o n i nazw używanych p r z e z różne l u d y Sródziemia n a określenie t y c h s a m y c h osób c z y m i e j s c . Typowym przykładem jest Gandalf Szary, czyli Szary Pielgrzym, którego elfy zwą M i t h r a n d i r , K r a s n o l u d y - T h a r k u n , a który z a młodu nosił imię O l o r i n . Równiewiele i m i o n nosił w ciągu życia A r a g o r n — E s t e l z a d z i e c i n n y c h l a t w RievendelL później D u n a d a n , w B r e e z n a n y j a k o Obieżyświat l u b Strażnik, w G o n d o r z e ny Kamieniem Elfów choć n i e z a w s z e , maczenie jednej panował jako Król E l e s s a r . Wielość n a z w w y n i k i e m posługiwania się k i l k o m a językami, stanowią W języku S z a r y c h Elfów określenie samo, co w e Wspólnej M o w i e — ludzie z W e s t e r n e s s e , Kieniewicz, Zapomniany świat Dunedaini nazwa­ przeważnie, myśli, oddają t e n s a m sens i dlatego też autor k r o n i k i się n i m i w y m i e n n i e . * T. jest one t ł u ­ posługuje znaczy tyle- t e n zaś z k o l e i t e r m i n j e s t Sródziemia, „Literatura n a Świecie", n r 11: 1977, s. 321. ' J . E . A. T y l e r , Kieniewicz, The Tolkien op. cit., s. 321-326. Companion, London 1976; omówienie tej p r a c y : �RECENZJE tłumaczeniem z języka Quenya 271 I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E (Elfów Wysokiego Rodu) słowa Numenorejczycy, ludzie z Z a c h o d u " . 4 Tłumaczką książki Lewik. Wydaje jest Maria się, że p o p r a w k i Skibniewska, wiersze tłumaczył Włodzimierz w tłumaczeniu w i e r s z y w s t o s u n k u do pierwszego w y d a n i a n i e były najszczęśliwszym pomysłem. Powieść Hobbit byciu pierścienia, z a z n a j a m i a n a s z częścią bohaterów t r y l o g i i i o p o w i a d a o z d o ­ o jego dziwnych nięwidzialność. Z Wyprawy czuwający właściwościach dowiadujemy n a d bezpieczeństwem zapewniających się j a k G a n d a l f Sródziemia, szukający posiadaczowi Szary, dobry czarodziej sygnałów rosnącej w tęgę Siły Zła i współpracujący z w s z e l k i m i i s t o t a m i dobrej w o l i o d k r y w a , ścień będący w posiadaniu hobbita Froda jest J e d y n y m Pierścieniem, wszystkimi Pierścieniami Władzy. W s z y s t k i e są posiadaniu już w Nieprzyjaciela. n a r a z i e j e s z c z e szykującym doru, wszechwieczne F r o d a stają się p r z e d m i o t a m i wity tryb życia małych, szami z S h i r e ' u udaje w go swym wschodnim n a d światem. poszukiwań zapewniłoby Kraj hobbitów rządzącym tego siłom jednego, ciemności, królewstwie Mor- Shire osoba oraz obu stron. Zakłóca to spokojny, sympatycznych, jowialnych niziłkami) istot a n t r o p o i d a l n y c h , odeń owłosionych. F r o d o Zdobycie się do w o j n y panowanie pozostałe, z wyjątkiem hobbitów z hobbickiego praco­ (zwanych inaczej choć m n i e j s z y c h od człowieka i o w i e l e rezygnuje po­ że p i e r ­ sybarytyzmu i wraz bardziej z towarzy­ się do k r a i n y elfów R i v e n d e l l , gdzie odbyła się W i e l k a n a której postanowiono zniszczyć k l e j n o t . Najświatlejsi uczestnicy R a d y w i e d z i e l i , że p o s i a d a n i e i k o r z y s t a n i e z Pierścienia W ł a d z y z a t r u w a Rada, doskonale duszę właści­ c i e l a złem i żądzą władzy, a więc próba w y k o r z y s t a n i a p r z e z n i c h Pierścienia p r z e ­ ciw Nieprzyjacielowi doprowadzi do tego, że s a m i staną się do niego podobni. następnych wskazuje wieka, kart naszej trylogii n a niebezpieczeństwo społeczeństw, państw przez n a d m i a r n i e l i c z e n i e się z o p i n i a m i i n n y c h w Pierścienia. A b y dopomóc m u w spośród w s z y s t k i c h p l e m i o n władzy, b e z p r a w n e jej sprawowaniu. spełnieniu misji zamieszkujących się w n i e j 4 h o b b i c i ( F r o d o , S a m , M e r r y w i Pippin), Aragorn Powiernikiem uczestników t r z e c i e j erze i wreszcie Boromir — s y n właldcy G o n d o r u , wyprawy Sródziemie. i Gandalf Znaleźli Szary, Legó­ l a s — s y n króla elfów i doskonały łucznik, G i m l i — k r a s n o l u d i w i r t u o z topora czło­ j e j zgarnięcie c z y F r o d o zostaje wybrano Wiele deprawacji bojowego p r z e d s t a w i c i e l Dużych L u d z i . F r o d o i S a m m i m o w i e l u przeciwieństw docierają do s z c z e l i n Zagłady, a b y u n i c e s t ­ wić Pierścień. W t y m s a m y m czasie w o j s k a Gondoru i sprzymierzonego h a n u odnoszą ostateczne zwycięstwo n a d władcą M o r d o r u , Hobbici dokonują cudów o d w a g i i w o s t a t n i c h m o m e n t a c h w y r y w a n i śmierci. O s t a t n i a część książki o p o w i a d a , j a k drużyna z nim Ro- S a u r o n e m i jego armią. są z r a m i o n hobbitów w r a c a do swego- k r a j u , b y k u s w e m u przerażeniu i z d u m i e n i u zastać t a m ustrój a u t o r y t a r n y , z n i s z ­ c z o n y k r a j o b r a z , l u d z i żyjących bez n a d z i e i , biurokrację — słowem to w s z y s t k o , c o s p r z e c z n e było z naturą i kulturą hobbitów. Następuje p o w s t a n i e ( r e w o l u c j a ) z a c z y n a wracać do d a w n e j i Shire doświadczonych człon­ k ó w drużyny. Opowieść kończy się odejściem drużyny do k r a i n y elfów. N a końcu autor zamieszcza bardzo ziemia, genealogiom świetności pod p r z e w o d n i c t w e m starannie opracowane najważniejszych n y m i l i n g w i s t y c z n y m . R o b i to z a p e w n e filologicznych wątpliwy. i w i historycznych, a wpływ S a m Tolkien twierdzi, dodatki postaci, niektórym poświęcone historii Sród­ problemom etnogenetycz- równie poważnie, j a k i w s w y c h p r a c a c h jego profesji że zarówno przy jest w doborze tej literaturze nazw własnych, nie­ jak i n n y c h k w e s t i a c h czerpał z t r a d y c j i s t a r o a n g i e l s k i e j , j a k również z m o t y w ó w gockich 4 i frankońskich. Kieniewicz, Wydaje się być rzeczą niewątpliwą, op. cit., s. 323-324; f r a g m e n t książki T y l e r a , ale równie t e n odnosi że i n s p i r o w a n y się co p r a w d a dobrze możemy użyć go do o m a w i a n i a był do prac Tolkiena.. �Tabela I MORDOR SRODZIEMIE „szlachetnej postawy", zazwyczaj jasno­ istoty antropoidalne, włosi, zielono- lub blękitnoocy. Istoty formowane. Szkaradni, często skośnoocy, antropoidalne monstrualni, o nieprzyjemnym zapachu. o dużej frekwencji cech lecz szalenie zde­ Twarze ciemne, nawet czarne. Bezduszne z dominantą pozytywną automaty selekcjonowane na dokładne wykonywanie rozkazów, pozbawione j a ­ kichkolwiek skrupułów etos rycerski w życiu i w wojnie. W naj­ przedmiotowe traktowanie innych nawet gorszym razie zamknięci w sobie nie swoich krajan. szkodzą innym. Poczucie odpowiedzial­ sownie źli i okrutni. Opętani żądzą pięcia Potrafią ności za innych cechuje nie tylko po­ się po drabinie szczególne jednostki, ale w miarę rozwoju walni" — zatruci złem być władzy. bezintere­ „Niereformo- wydarzeń także całe społeczności demokratyczne [sic!], oświecone, mo­ dyktatura, totalitaryzm. Obywatel mechanizmem wości autorealizacji. Państwo jest akcep­ którego celem jest narzucenie tego sys- towane przez ogół obywateli. Władcy aparatu jest narchie. Jednostka posiada liczne możli­ państwowego, całemu Śródziemiu. Środkiem do tego cieszą się szacunkiem, są wyrozumiali jest ucisk i pozbawienie i sprawiedliwi. Instytucje społeczne są alnych plemion wyrazem potrzeb społecznych i posza­ nych jego nowania tradycji urzędnicy są dyktatorami. Kontrolę nad nimi obywateli. może ich indywidu­ M o r d o m i poszczegól­ Władca sprawować tylko i jego wyższy rangą. O stopniu akceptacji takiej władzy trudno w ogóle mówić wobec własnowolnienia społeczeństwa. ubez­ Trudno mówić o społeczeństwie w ogóle. Społe­ czeństwo jest straszliwie shierarchizowane. Aparat policyjny bardzo rozbudowany zwyczajny, zarówno w skali doby jak bezczas, czas wypłaszczony i roku, oraz epok historycznych. Jest to teraz w skali dnia i roku. Jest niewy­ — wielkie czas wymierny. Poszczególne jego jed­ mierny (można mierzyć go tylko, ze Sród­ nostki są łatwo ziemia). identyflkowalne Orientacja w porze dnia czy roku niemożliwa. Posiada jednak skie­ rowanie w przeszłość i przyszłość. W Mordorze ważniejsze jest jednak pojęcie przyszłości zachodni i południowy przynoszą świe­ wschodni żość i otuchę, rozwiewają ciemne chmury raża, odbiera nadzieję — odurza, paraliżuje, prze­ unoszące się nad światem duże różnice zarówno w krajobrazie na­ obszar zatruty, wyludniony, turalnym, jak i kulturowym. Krajobraz Sielskie łąki i pola. Jasne lasy. Przyjaźnie wyglą­ spopielony. wulkaniczny, mroczny. Bu­ dowle na ogół zrujnowane i opuszczone. dające góry. W krajobrazie widać har­ Populacja Mordoru zamieszkuje monijne współżycie człowieka (lub in­ tyczne miasta- puebla pełne machin za­ nych istot) i przyrody truwających środowisko. Jest to bra? „podobny do siebie", gigan­ krajo- monotonny w swej szpetocie i smutku. Trudno w nim znaleźć punkty charakterystyczne, uła­ twiające orientację biel, srebrny, zieleń, złoto słońca. Czerń czerń, czerwień, żółty i wszelkie odcienie używana jako kontur lub tło dla tym ciemne i posępne większego podkreślenia jasności barw �RECENZJE w równym stopniu odnajdujemy przez 273 I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E tradycją celtycką, j a k i skandynawską. chociażby w opozycji w s c h ó d — z a c h ó d organizującej 5 Siad pierwszej geografię i h i s ­ torię Sródziemia, w p ł y w d r u g i e j w n a z w a c h t a k i c h istot, j a k troll, o r k , c z y w p e w ­ n y c h pomysłach f a b u l a r n y c h konstrukcji opowieści i w genealogiach ków układ pokrewnych przypominającej sagom i s l a n d z k i m , c z y w r e s z c i e w zarówno w części wydawniczy. Tolkien wypiera c z y c h wątkach odnaleźć możemy j e d n a k Okrągłego Stołu, Pieśni się związków książki najazdów pobrzmiewają Tatarów, wojen tycznych i szpiegowskich Sądzę, że b a r d z i e j motywy o Rolandzie, Joanny d'Arc czy idei Zjednoczonej kart jak i s u p l e m e n t a c h właśnie sagi i przyjęty p r z e z filologów i h i s t o r y ­ z jakąkolwiek inną dycją, negliżuje również w p ł y w ówczesnej rzeczywistości n a s w e dzieło. W rzach samej wprowadzającej, echa o królu A r t u r z e i R y c e ­ o Robin Hoodzie, biografii E u r o p y w okresie K a r o l a Wielkiego. wędrówek napoleońskich, oraz legend opowieści ludów, wojny tra­ pojedyn­ alpejskiego krymskiej rajdu Z innych Hannibala, c z y epizodów wynalazków t e c h n i c z n y c h I i I I w o j n y batalis­ światowej. uważny c z y t e l n i k mógłby p r z y n a j m n i e j podwoić listę t y c h s z c z e ­ gółowych motywów. Zajmiemy się t e r a z topografią jest o n a z o r g a n i z o w a n a najmniej 3 krainy, wokół Sródziemia. P o w i e d z i a n e zostało poprzednio, że osi wschód—zachód. Występują d l a których przeciwstawienie istotny. G d y b y ś m y p r z e d s t a w i l i j e n a j e d n e j Krotna Elfrfw t u jednakże wschód—zachód przy­ walor osi, wyglądałyby o n e następująco: Srodziemie N (daleko na zachodzie, za morzem I posiada Mordor r-j (wschód) [•-] (zwane również zachodem) H i s t o r y c z n i e S r o d z i e m i e podlegało e k s p a n s j o m zarówno z e w s c h o d u , j a k i z z a ­ c h o d u . Jednakże w I I I erze, w której toczy się a k c j a książki, k i e r u n e k „ W ę d r ó w k i ludów" może Oczywiście być t y l k o Mordor jeden: przyciąga Mordor-vSródziemie^-Daleki również terenów n a d g r a n i c z n y c h , a l e k i e r u n e k m i g r a c j i strugą w porównaniu opowiada boju z nawałnicą, o odwróceniu kierunku Zachód, istoty ze Sródziemia, jaką Sródziemie->-Mordor przewiduje zakładanej przez doktryna Saurona Nie m a tu jednak zwycięskie n i e zajmują ścisłego odwrócenia Saurona. tzn. wojska n a likwidacji a r m i i p r z e c i w n i k a i z n i s z c z e n i u jego g r a n i c z n y c h f o r t y f k a c j i . Wejście rantannie. Skażenie tej krainy jest * Por. np. J . G ą s s o w s k i , w mitach iryjskich ważnie więc zachodniego zapewne oceanu, Celtów, czyli lub wysp Atlantyku, były w mniemaniu z kwa­ jakiemu 1978, s. 153: „raj a n i n a niebie, l e c z r,a z a c h o d n i m oceanie Iryjczyków, [...] prze­ Wyspy lecz także i n n y c h mieszkańców c e l t y c k i e g o Z a c h o d u , z a m i e s z k a n e p r z e z bóstwa, d u ­ c h y zmarłych k r ó l ó w i bohaterów"; s. 154: „ w mitologii wyspy ze skażeniem, Warszawa n i e mieści się a n i w p o d z i e m i a c h , m a postać m i t y c z n e j w y s p y do M o r d o r u dopiero po długotrwałej porównywalne Mitologia Książka Do pod­ się n a obszarze kierunków, M o r d o r u , k r a i n y skażonej złem. Poprzestają i k o l o n i z a c j a tego o b s z a r u będzie możliwa z a p e w n e też k i l k a jest niewielką „migracji". Sródziemia n i e dochodzi. B a t a l i s t y c z n i e r z e c z cała r o z g r y w a przygranicznym. z a morzem. opanowuje Zachodu, których nie zawsze Celtów, Warszawa telnych herosów) c e l t y c k i e j o w e szczęśliwe z a m i e s z k a n e p r z e z d u c h y zmarłych są c e l e m w y p r a w i podróży, się w r a c a . " P o r . też J . R o s e n - P r z e w o r s k a , Religie 1971, s. 137: „ M a g m e l l albo m a g m e l d ( k r a i n a bogów, nieśmier­ jest też „słodką równiną", „krainą rozkoszy", wiecznie zieloną, pełną k w i a t ó w i łąk, gdzie w w i e c z n e j szczęśliwości bytują h e r o s i - ucztują, patrzą na tańczące dziewczęta, świata". 18 — E t n o g r a f i a P o l s k a t . 28/2 słuchają pieśni. M a g mell leży po zachodniej stronie �274 RECENZJE podlega każdy posiadacz I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E Pierścienia Władzy. Człowiek usiłujący zawładnąć t y m t e r y t o r i u m stałby się więc z a t r u t y złem, t a k j a k istoty żyjące t a m nieco wcześniej. Horyzontalia obydwu k r a i n — Sródziemia i M o r d o r u d l a l e p s z e j czytelności w tabelce I . N i e w y c z e r p u j e liwości przeciwstawień, ale już te z a p r e z e n t o w a n e — zostały ona zapewne przedstawione w s z y s t k i c h moż­ w n i e j budzą u uważnego c z y ­ t e l n i k a bądź z n a w c y T o l k i e n a p e w n e wątpliwości. Co do bardziej zapowiadanych widoczną wokół której wątpliwości, niekonsekwencją zorganizowane wschód. T y m c z a s e m wśród j a k i c h doświadczy jest p o j a w i e n i e są wartości M o r d o r u wiatrów czytelnik tabelki, się w i a t r u naj­ południowego. Oś, i Sródziemia, t o l i n i a zachód— pozytywnych o i d e n t y c z n y c h właściwościach, co w i a t r z a c h o d n i , występuje w i a t r południowy. N i e j e s t to j e d n a k p r z y p a d e k czy nieuwaga autora. Musimy odwołać się w t y m miejscu do Sródziemia, h i s t o r i i , której n a s z a opowieść jest t y l k o kolejną przedniej erze o d p o w i e d n i k i e m położone w później w północnej Mordorze. mierzone Mordoru siły tego państwa t e r y t o r i a południowe ze śródziemnym królewstwem N u m e n o r u . Umbar Zatem historii wersją. Otóż w było czarnoksięskie królewstwo części Sródziemia. C i e m n e Natomiast wcześniejszej odrodziły i Harad były l i n i a podziału siłami przypływa n a odsiecz n a zdobytych południowy w wymiar zatem nie tylko w historię. Z Angmar królewstwu Aragorn. na piratach U m b a r u wieje czasu, w ciwstawienie swemu — jednej Numenor), o śmiałym r a j d z i e A r a g o r n a okrętach Armia przebie­ rzeką władcy Przenosi Wiatr on nas więc s t r o n y jest j e j p r z y p o m n i e n i e m z drugiej zaś j e j zapowiedzią i odzyskaniu przez Gondor z po­ Gondoru z południa. p r z e s t r z e n i geograficznej. się sprzy­ gała wówczas n a osi północ—południe. P o n a d t o właśnie z południa p r z y b y w a kaźnymi po­ Angmaru (prze­ (przepowiednia u t r a c o n y c h obszarów p o ­ łudnia). Opisanie problemami tego jednego, jakże d r o b n e g o szczegółu p o z w a l a z e t k n i e się b a d a c z zrozumieć, z j a k i m i Sródziemia. M a m więc nadzieję, że c z y t e l n i c y w y ­ baczą m i pominięcie w i e l u i n n y c h , n i e k i e d y b a r d z i e j i s t o t n y c h wątpliwości, których wyjaśnianie wymagałoby ciągłego porzucania głównego wątku w t a k krótkim tekście ( j a k t e n artykuł) więcej z a m i e s z a n i a niż K o l e j n y m paradoksem związanego z M o r d o r e m , wydaje i n n y m i słowy mówiąc p r z y p o m i n a Sródziemia. Czerń występuje t a m mediacyjnym graniczne bądź w przyłączenia używają cały czas p r z e d rynsztunku bojowym c z y ubiorze Mamy Mordor to k r a j mechanicznej zła, jest z dobrem, ciemności, — po słabszej sił zła. W r e s z c i e jako nie­ emblematem są to obszary stronie czerń (np. A r a g o r n , dobra stosowana Frodo) jest charakteru. o p o z y c y j n y m i światami, z których Sród- jasnością, kłamstwa c y w i l i z a c j i podporządkowanej tego świata są zarówno przedmioty, barwach niektórych p o s t a c i t u z a t e m do c z y n i e n i a z d w o m a utożsamiane swych pozostania zwycięstwa dystynkcją i c h podwójnego, m e d i a c y j n e g o ziemie czerń jest więc także jej w wyborem: się do p e w n y c h zastosowanej Sródziemia, może być o d c z y t y w a n y z nim. T a k traktowana terytoriów, które stojące t y l k o i s t n i e n i e c z e r n i w ogóle; o i s t n i e n i u zła. F a k t , iż dzięki t a k są j a s n e k o l o r y zgoda n a złó i w a l k a wprowadziłoby się być występowanie c z e r n i , k o l o r u t a k mocno w zestawach b a r w n y c h głównie j a k o k o n t u r l u b tło. T a k a czerń p o t w i e r d z a czerni uwydatniane i wyjaśnienia. prawdą, szlachetnością, i n i s k i c h instynktów, idei zawładnięcia natomiast kraj nieludzkiej światem. Produktem j a k i ludzie, w r e s z c i e cała p r z y r o d a , Mordor ze s w y m i k r z y w y m i s z a b l a m i p r o w a d z i wojnę totalną niszcząc, paląc i tnąc w s z y s t ­ k o n a s w e j drodze. Zachód żyje w d o s t a t k u i t y l k o n i e w i e l k a część jego mieszkań­ ców zdaje sobie sprawę ze wzrastającego człowiek (lub i n n a istota) żyjący zagrożenia potęgą wschodu. bądź prześwietlonych lasów niechętnie myśli o możliwości u t r a t y s w e j S k o r o myśl t a k a jest o d r z u c a n a , n i e powstają oczywiście żadne a k c j e Rolę tę przejmują Przeciętny wśród s i e l s k i c h łąk, pól przynoszących dostatek stabilizacji. prewencyjne. n a siebie n i e l i c z n e , odcięte od r e s z t y Sródziemia s z c z e p y i osoby, �RECENZJE które t r a k t o w a n e są potrosze 275 I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E j a k istoty z innego świata, niepotrzebnie wprowadza­ jące niepokój w powszedność s p o k o j n y c h d n i . M o r d o r n a t o m i a s t p r z e d m i o t o w o tuje zarówno własnego żołnierza, j a k i własne t e r y t o r i u m , n i e w a h a trak­ się unicestwić s w o i c h , gdy w y m a g a V go wyższa konieczność, c z y l i „dobro państwa i i d e i " . nierze Mordoru potrafią być bezinteresownie koniecznością pięcia się po d r a b i n i e nia Sródziemia. wykonywanie podjęcia Fakt, iż pewnych do M o r d o r u lewstwie Saurona i okrutni. Wszyscy Żoł­ opętani są władzy, N a m i e s t n i k Z ł a dąży zaś do o p a n o w a ­ mieszkańcy Wschodu są tresowani, programowani na zadań s p r a w i a , że gubią się, gdy s y t u a c j a w y m a g a od n i c h d e c y z j i — są więcej niż b e z d u s z n y m i wejściu źli t r a c i poczucie nie jest czasu odczuwany Pierścienia po p r z e k r o c z e n i u granic automatami. O s o b a z zewnątrz po i p r z e s t r z e n i . Zwłaszcza przez Mordoru przybyszów z czas zewnątrz. „nie mógł zorientować w Kró- Powiernik się w porze d n i a ; przypuszczał, że jest noc, a l e n a w e t r a c h u n e k d n i mylił m u się t e r a z . W t y m kraju ciemności gubiło się d n i , t a k j a k g u b i ł się każdy, k t o t u t a j d z i ł " *. C h a r a k t e r y s t y c z n e j e s t t u ostatnie słowo T o l k i e n a — nie się", ,trafił", użył on wyrażenia Mordoru mieszczą „dotarł", się w e słowem zawierają w sobie „przedarł wspólnym mianowniku gdyż „obłędu", zabłą­ „zabłądził',, C e l o w o wszystkie „błędu", wartości „błądzenia", antytetyczną inność w s t o s u n k u do wartości rządzących światem Sródziemia niezależnie od tego, c z y będą one dotyczyły czasu, p r z e s t r z e n i , e t y k i , p o l i t y k i , c z y i n n y c h wymiarów. Odczuwanie czasu i dokonywanie jego p o ­ m i a r u w sposób choćby n a t u r a l n y n i e jest więc n a t e r y t o r i u m M o r d o r u podobnie j a k n i e sposób jest zorientować się dokładnie w jego topografii. możliwe, Zewnętrz- ność M o r d o r u s t a r a się s a m a narzucić p r z y b y s z o m (czy r a c z e j „zabłąkanym"), w c h ł o ­ nąć i c h w siebie, doprowadzić do tego, b y s t a l i się p o d o b n i i n n y m tego państwa. C z a s toczy się w e d l e przyjętych w mieszkańcom poza Mordorem, Sródziemiu. D l a M o r d o r u czas n i e m a z n a c z e n i a , gdyż n i e o d c z u w a się go t a m i n i e poddaje się on p o m i a r o m . Napisałem w m i a r n a obszarze tabelce, że może o n być mierzony z t e r e n u Sródziemia, a l e t y l k o dlatego, że do M o r d o r u „zabłądziło" dwóch hobbitów (Sam W i F r o d o ) , przenosząc j a k b y rzeczywistości więc p o m i a r część wartości Sródziemia n a z a t r u t e ów dotyczy terytorium. j e d y n i e c z a s u Sródziemia, który dzięki hobbitom „znalazł" się n a t e r y t o r i u m p r z e c i w n i k a . A z a t e m to S a m i F r o d o wpro­ wadzają czas Sródziemia n a t e r e n M o r d o r u . Gdyby fiction, science- chcieć t a k j a k niektórzy potraktować tę powieść j a k o literaturę obydwa światy musiałyby być odrębnymi galaktykami. Gwoli ścisłości należałoby powiedzieć, że n a o p i s y w a n y c h t e r e n a c h istnieją t r z y różne t y p y r z e c z y ­ wistości społecznych. przedstawicielami Leśni L u d z i e Pierwszą są choćby c z y pająk P r z e z w i e k i żyli w tworzy entowie Szeloba. świat — natury czy raczej Strażnicy D r z e w , Oni tworzyli wzorzec prenatury. Jego T o m Bombadil, w Dzicy pierwowieku przyrody. i z o l a c j i , zdała od e m o c j i , bez konie||pości w y b o r u dobra czy zła. M i m o t e j r z e c b y można „neutralności" większość istot świata n a t u r y pod k o ­ niec I I I e r y bierze tem jest rzeszą Wojnie o Pierścień po n a s z e j stronie. D r u g i m rzeczywistość kultury tajemniczych protoplastów różnych krasnoludy, dor; udział w zachód — l u d z i e , hobbici). Wreszcie i „humanistycznej" rzemiosł, sztuk i cywilizacji wszystko zwrócony i p r z e c i w k o inne sprawia, (elfy, trzecią rzeczywistość społeczną t w o r z y Mor­ że w y k r e o w a n y boko wszech­ z t y c h pragnień świat społeczeństwom i p r z e c i w k o całej p r z y r o d z i e (trolle, źli ludzie). Główne całą umiejętności k r a i n a zarówno a n t y k u l t u r y , j a k i a n t y n a t u r y . Dążność do z d o b y c i a władzy p o n a d świa­ z jest orkowie, " • wartości w zanurzone w świecie Sródziemia rozmieszczone czasie (historii). O d p o w i a d a t e m u czy e t n i c z n y c h . I choć oś S r o d z i e m i e — M o r d o r Tolkien, op. cit., t. 3, s. 219. są h o r y z o n t a l n i e s i a t k a powikłań i głę­ społecznych jest granicą światów o p r z e c i w n y c h �276 RECENZJE wartościach, I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E n i e z n a c z y to, że n a t e r y t o r i u m Sródziemia skażone, o p a n o w a n e p r z e z zło. I znów, b y wyjaśnić n i e występują obszary i c h położenie, należałoby o d ­ wołać się do h i s t o r i i , czego t y m r a z e m n i e zrobię n i e chcąc w p r o w a d z a n i a niezbyt i s t o t n y c h szczegółów. rejony skażone: n a granicy Gościńcu W s c h o d n i m , występującyh Na obszarze Shire'u kopalnie epizodycznie. Sródziemia Stary Morii w Jednakże pojawiają L a s i Kurhany, Górach M g l i s t y c h każde z nich się wielu, następujące Siedziby Trolli przy i k i l k a innych miejsc posiada swój antyteren, na którym mieszkają istoty walczące ze złem, co przez długi czas pozwalało zachować, jeśli n i e przewagę, to swego r o d z a j u lokalnym Trolli kontrolerem byłyby terenu neutralizowane równowagę byłby dla przez elfy n a obszarze Starego Lasu z Rivendell, Sródziemia. T o m Bobmadil, natomiast Takim Siedziby wpływom istot z M o r i i przeciwstawiałaby się działalność elfów z k r a i n y L o r i e n . O Mordorze wiemy punktów wewnątrz bardzo n i e w i e l e ; częściowo opisane są jego g r a n i c e i k i l k a k r a j u . I t u również w s t o s u n k u do h i s t o r y c z n i e utrwalonych s t r e f w p ł y w ó w w Sródziemiu m a się wrażenie, że M o r d o r p r z e d s t a w i a obraz cha­ osu, jest t e r y t o r i u m n i e z b a d a n y m . Perspektywa omawianych przez l i z o w a n a , co może d l a r o z w o j u zrozumienia rzeczywistości n a s obszarów jest jednakże lekko zwertyka- a k c j i n i e mieć pierwszorzędnego z n a c z e n i a , a l e d l a Sródziemia warto ją opisać. P o d z i e l m y przestrzeń tej k r a i n y n a pionowe strefy: dalsze niebo : domena Nazguli, Upiorów Pierścienia [—] niebo „nadziemne" : teren Gwaihira i białych orłów — awiatycznych sprzy­ [+] mierzeńców Sródziemia : miejsce najintensywniejszego Śródziemie [ + ] i [—] nych podziemie Tej : krasnoludy [+] „korzenie gór" pewne odmiany orków, trolli i innej szkarady [—] przestrzennej Sródziemia ścierania się przeciwstaw­ światów przez zło k o n s t r u k c j i wskazującej odpowiada pogląd n a opanowanie Tolkiena pionów y c h o przedwieczności zła, granic którego n i e d a się zlikwidować n a z a w s z e , t r z e b a z n i m walczyć s y s t e m a t y c z n i e , pamięta­ jąc, że gdy w a r u n k i będą m u sprzyjać niepostrzeżenie wzrośnie w potęgę, b y bywać panowanie n a d światem. M ó w i o t y m G a n d a l f wskazując zdo­ sens w a l k i r y c e ­ r z o m z a c h o d u i przestrzegając p r z e d przedwczesną radością: „inne złe siły mogą się pojawić, bo S a u r o n też jest t y l k o sługą i wysłannikiem. A l e n i e do n a s należy p a ­ nowanie nad wszystkimi falami przepływającymi p r z e z t e n świat; m y m a m y za z a d a n i e zrobić co w n a s z l i mocy, d l a t e j epoki, w której żyjemy, wytrzebić chwas­ t y ze znanego upraw,. n a m pola, a b y przekazać następcom rolę czystą, gotową do J a k a i m będzie sprzyjała pogoda, to już n i e n a s z a r z e c z i ma to n i e możemy mieć wpływu" . 7 I s t n i e j e podobieństwo w jednak czas, istniejąc. Jest odbiorze tam krajobraz, ale bez o d c z u w a l n y c h jednostek c z a s u i topografii ale bez punktów pomiaru, Mordoru. N i e istnieją one c h a r a k t e r y s t y c z n y c h , jest choć zdaje się posiadać pojęcia: teraz, przyszłość i przeszłość. ze Sród- z i e m i e m j e s t s w o i s t y m s t a n e m równowagi, o t y l e p i o n o w e s f e r y tego o b s z a r u O ile zależność pomiędzy poszczególnymi terytoriami ogra­ niczone są p r z e z zło. Z i l u s t r u j e n a m to następujący 7 Tolkien, op. cit., s. 196. wykres: związanymi �RECENZJE I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E И 1 „dalsze niebo" „niebo nadziemne" M IV.-3 Sredziemie podziemia M H « „korzenie -ger" r -iDaleki Zachód' w t Mordor [-] ! Istoty z krańców t e j osi, m i m o swego p r z y p i s a n i a do p e w n y c h obszarów, mogą •uprawiać działalność n a obszarze Sródziemia, t z n . że choć n p . „dalsze n i e b o " jest sferą osiąganą t y l k o przez Nazgule, to mogą one przemieszczać się n a niższe p o ­ ziomy. Podobnie jest gór" do p o w i e r z c h n i z podziemnymi trollami, Sródziemia. I d e n t y c z n e z i o m y m ; c z y l i n p . D a l e k i Zachód to k r a j pod granicami Mordoru. Istoty stref które mogą dochodzić z „korzeni możliwości istnieją w wymiarze po­ elfów, a l e istoty te s p o t y k a n e są n a w e t krańcowych n i e mogą jednak docierać do p r z e c i w n e g o krańca osiг np. p r z e d s t a w i c i e l M o r d o r u n i e może dotrzeć do Z a c h o d n i e j K r a i n y Elfów. Z fabuły książki w y n i k a , że największe możliwości p r z e m i e s z c z a n i a posiadają istoty ze Sródziemia, Horyzontalność i to zarówno Sródziemia o g r a n i c z o n a w pionie, jak i jest n e g a t y w n y m w poziomie. pierwiastkiem czaso­ w y m , t z n . zło według opinii G a n d a l f a jest w i e c z n e zarówno w z n a c z e n i u przeszłości, j a k i przyszłości. N i e można go całkowicie pokonać, można j e t y l k o — j a k b y p o ­ wiedział lekarz — „zaleczyć". O w o ograniczenie Sródziemia wyglądałoby" zatem następująco: Czas i Daleki [•] Zachdd Mordor И Oś c z a s u p r z e d s t a w i o n a została w formie drogi, której p r a w e ograniczenie ( o d ­ p o w i e d n i k i e m p r z e s t r z e n n y m jest t u s t r o n a w s c h o d n i a ) jest u j e m n e ; l e w a , z a c h o d ­ n i a krawędź jest zaś dodatnia. K r z y w a wewnątrz p o k a z u j e h i s t o r y c z n e możliwości {ograniczenia) r o z w o j u Sródziemia. W e d ł u g słów G a n d a l f a oraz n a podstawie z n a n e j n a m już h i s t o r i i Sródziemia można stwierdzić, że zło występuje j a k o j e d n a z moż­ liwości, d l a r e a l i z a c j i której k o n i e c z n e są p e w n e w a r u n k i . K o s m o g o n i a T o l k i e n a j e s t z a t e m n a wskroś d u a l i s t y c z n a . Stąd zresztą bierze się popularność tej książki o d c z y t y w a n e j j a k o opowieść o w a l c e D o b r a ze Złem. Zło występuje w dwóch p o s t a ­ c i a c h : zewnętrznej — j a k o k o n s t r u k t geograficzno-społeczny określony o b s z a r e m i g r u p a m i istot, które m u się zaprzedały oraz wewnętrznej — j a k o s u b s t a n c j a p r z e ­ nikająca w głąb poszczególnych jednostek, z a pomocą drążących j e p a s j i i słabości. O f i a r a m i zła wewnętrznego padają: G o l l u m (ex właściciel Pierścienia), F r o d o ( z r a ­ n i o n y s z t y l e t e m N a z g u l a , z a t r u t y żądłem S z e l o b y i stopniowo opętywany chorobą w ł a d z y emitowaną przez Pierścień), S a r u m a n , Denethor, częściowo B o r o m i r . W s z e ­ l a k o t a k z n a k o m i c i e l i t e r a c k o s k o n s t r u o w a n e przykłady zła rozwijającego się w czło­ w i e k u wskazują n a m , że to jednakże n i e s a m człowiek jest p r o d u c e n t e m zła. Nieco w b r e w t e m u , co p o w i e d z i a n e zostało poprzednio, człowiek ( n i e k i e d y i n n a istota) s z a w a 1974, s. 34 �278 RECENZJE może stworzyć w sobie I ARTYKUŁY RECENZYJNE możliwość z a i s t n i e n i a , r o z w o j u zła, może też go uniknąć. Zło jest k o n s t r u k t e m zewnętrznym w s t o s u n k u do człowieka i b y zaistnieć w jego wnętrzu wymaga pośrednictwa c z y to i n n y c h , z d e p r a w o w a n y c h już istot, c z y też i istot, i używanych p r z e z nie rekwizytów. Taką iniekcją zła jest z r a n i e n i e zatrutym sztyletem Nazgula c z y . żądłem Szeloby. wodującym tę chorobę n a t u r y l u d z k i e j (Bilbo, F r o d o , G o l l u m ) . P a l a n t i r y jasnowidzenia), pośrednikami których Zła. używają zarówno Najskuteczniej Denethdr, opiera się Froda Pierścień też jest środkiem jak i mu zdrowy Saruman rozsądek, po­ (kryształy, są właśnie stały system wartości, bezkompromisowość i dobroduszność S a m a , który posiadając może najniż­ szy stopień świadomości spośród członków Drużyny w y c h o d z i poszkodowany, z zagrożeń najmniej choć też z m i e n i o n y i dużo d o j r z a l s z y . U większości t y c h postaci k o n t a k t ze złem o d b y w a się stopniowo, wsącza się o n o w niewielkich dawkach. staje p r z e d koniecz­ nością w y b o r u drogi dobra l u b zła. Możemy więc spojrzeć n a te p r o c e s y jako n a swego r o d z a j u P o każdym t a k i m „zabiegu" bohater akty inicjacji. Bohaterowie ce i micie, p o d d a w a n i są przeróżnym w n a s i , podobnie j a k to m a m i e j s c e w próbom. baj­ I c h przeżycia dadzą się opisać języku obrzędów Przejścia. Wyodrębniając c e c h y i n i c j a c y j n e ograniczyłem je d o członków Drużyny Pierścienia, choć mogłyby książki. Poprzestańmy być w i e l e byśmy więc z b r a k u t u znaleźć się i inne miejsca na uwadze, z kart i wprowadziłyby one niepotrzebną do t y c h rozważań komplikację. wówczas do czynienia z licznymi wariantami inicjacji. wymienić choć k i l k a spośród t y c h osób. A z a t e m E o w i n a Nazguli z trudem w y r w a n a gółem tego epizodu występowała w byłby fakt, że jego b o h a t e r k a przebraniu męskim walcząc Mieli­ jednakże ciężko r a n n a p r z y ataku do c h w i l i dcenniemanego pod z m i e n i o n y m g a c h R o h a n u , b y w końcu 3 e r y zostać żoną udzielnego jest S a r u m a n imieniem piastujący Sharkey. Warto została z r a m i o n śmierci. C i e k a w y m i n i c j a c y j n y m s z c z e ­ kładem odwórconej i n i c j a c j i później osoby że osób t a k i c h mogłoby Onegdaj do r o l i tchórzliwego dyktatora, zabitego szere­ S h i r e ' u występujący godność w w zgonu, w księcia k r a i n y I t i l i e n . P r z y ­ jako dyktator najwyższą imieniem końcu Białej przez Radzie własnego pod spadł służą­ cego. Można b y mówić o F a r a o m i r z e , o częściowych i n i c j a c j a c h l u b j e j o d w r ó c o ­ nych wariantach weny. Można w przypadku by wreszcie kształcenia m o d e l u inicjacji dząc do t o l k i e n o w s k i e g o Theodena, n a podstawie Boromira, materiału indywidualnej Denethora, na schemat rozumienia zasad rozwoju Eomera inicjacji społecznej są b e z d o m n i w obywatelstwie prze­ docho­ społecznego. Członkowie Drużyny Pierścienia są n a długi czas wyłączni ze s w y c h ności. N i e k i e d y czy A r - z t e j książki próbować społecz­ ( A r a g o r n ) l u b bezdomność i c h polega n a u c z e s t n i c t w i e świata ( G a n d a l f ) . W s z y s c y przebywają n a n i e z n a n y c h sobie w c z e ś ­ n i e j t e r y t o r i a c h . Kontaktują się z n i e b e z p i e c z n y m i i s t o t a m i , które często mają c e c h y demoniczne. Odkrywają i s t n i e n i e nie z n a n y c h sobie E n t o w i e , D z i c y Leśni L u d z i e , T o m B o m b a d i l ) . i większości świata istot ( n p . Wszyscy przechodzą próbę śmierci. W t r a k c i e t r w a n i a w t a j e m n i c z e n i a l u b po jego zakończeniu większość z n i c h o t r z y ­ muje nowe przydomki, ważne, pełne Meriadok, imiona tytuły l u b wręcz i m i o n a . T r z e j h o b b i c i ze szkodą Pippin—Peregrin, dla używanych Sam-Samwise). poprzednio Członkowie odzyskują s w e p o ­ zdrobnień Drużyny (Merry— Pierścienia są p o d d a w a n i najprzeróżniejszym próbom, np. odporności zarówno f i z y c z n e j j a k i p s y ­ chicznej, odwagi, odpowiedzialności, dojrzałości indywidualnej i społecznej, w o l i itp. P o zakończeniu i n i c j a c j i stają się j a k g d y b y i n n y m i osobami nymi do pełnienia zainteresowanie trzem, S a m — sprawny w historią swych społecznościach i bibliofilstwem, wspaniały b u r m i s t r z zarządca B u k l a n d u , mują odwieczną i odnowiciel Peregrin j e d e n z n a j l e p s z y c h królów G o n d o r u , nowych przez krótki ról (Frodo czas ogrodnictwa jest siły przygotowa­ zapoczątkowuje również burmis­ Shire'u, Meriadok — -than, czyli namiestnik Shire'u, Aragorn — G i m l i i Lególas dzięki s w e j przyjaźni p r z e ł a ­ nienawiść krasnoludów i elfów). Jedyną osobą, która nie m a n i - �RECENZJE czego nowego do spełnienia, jest Gandałf, Morze. To zdobywa właśnie najwyższy wygrania bywają on wojny jest pułap mistrzem wtajemniczenia. o c z y s z c z e n i e i wracają „części, z i n n y m s t a t u s e m " . A Jego bractwo z grupą elfów odpływa z a inicjacyjnej, dzięki rola się kończy której więc z inicjacyjne o członkach Drużyny: odbywające obrzęd w t a j e m n i c z e n i a wspólnie n i ­ J a k o p i e r w s i inicjację rozpoczynają H o b b i c i , oni też ją kończą, co jest baśń p o w i n n a zakończenia Hobbici w S h i r e i reformują gestia, że efekt Pierścień, swoje inicjacji tymczasem pewnym skończyć się w dokonują jeszcze chwili rewolucji państwo. Byłaby więc w t a k i m u s t a w i e n i u książki s u ­ jest ważny n i e t y l k o w s k a l i całego świata lecz również w s k a l i i n d y w i d u a l n e j Gandalf, jego Pier­ Krzywickiego d y s o n a n s e m w k o n s t r u k c j i książki. N o r m a l n a o „od­ do „społeczności", t y l e , że do i n n e j c z y m „pułk jednego w i e k u " w g t e r m i n o l o g i i wojny sam chwilą z a t e m możemy śmiało potraktować Drużynę 8 ścienia j a k o który w r a z ceremonii o Pierścień. Mieletyński powiedziałby rytualne 279 I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E (Sródziemia) i w s k a l i swego społeczeństwa. Dlatego właśnie którego s k a l a działań dotyczy całego świata, o p u s z c z a Hobbitów n a gra­ n i c y S h i r e ' u , b y c i m o g l i s a m o d z i e l n i e wykorzystać nabytą wiedzę. I n i c j a c j a Robbitów jest wielką podróżą zarówno w sensie m e t a f o r y c z n y m , j a k i dosłownym. O d początku przebywają gdzie n a n i e z n a n y c h sobie od r a z u z a c z y n a się d l a n i c h s t o p n i o w a n i e wierzba, kurhany, atak Nazguli na Wichrowym wcześniej t e r y t o r i a c h , k o n t a k t u ze śmiercią (np. s t a r a C z u b i e , n i e w o l a u orków, z r a n i e n i e przez Szelobę ltd). Zwycięsko przechodzą przez te próby dzięki o d w a d z e , wierności przyjaciołom i solidarności. Lęk, egoizm, u c i e c z k a , wątpliwości p r z y dokonywaniu w y b o r u powodują n i e z a l i c z e n i e próby (casus F r o d a podczas a t a k u Nazguli). przejście pewnych śmiercią. Dokonują czy Aragorn, przypisywane okolic może być traktowane tego np. S a m i F r o d o G i m l i i Lególas pokonując dotychczas jedynie nięcia d o d a t k o w y c h duchom komplikacji problemu jako metaforyczne przeprawiając się przez M a r t w e Ścieżkę Umarłych zmarłych. Z Również zetknięcie braku — obydwa ze Bagno terytoria miejsca i dla u n i k ­ p o m i n i e m y t u kwestię l a s u , odludzi c z y szerzej „obcej" p r z e s t r z e n i j a k o m i e j s c a , w którym d o k o n y w a n o obrzędów inicja­ c y j n y c h . Z t y c h s a m y c h p o w o d ó w p o m i n i e m y również sprawę m r o k u , , c i e n i a , n o c y , które to pojęcia także p o w i n n y znaleźć się w pełnej a n a l i z i e obrzędów czenia. przyjmiemy, Na użytek tej „obcych" t e r y t o r i a c h analizy oraz i c h zetknięcie jest m e t o n i m i a ś m i e r c i . P o w i n i e n e m 10 że fakt przebywania wtajemni­ bohaterów z c i e n i e m , m r o k i e m / nocą lub na czernią również zasygnalizować fakt, iż a n a l i z a z n a ­ c z e n i a śmierci, p r z e z o g r a n i c z e n i e j e do członków Drużyny Pierścienia (choć z tego tylko powodu), jest niepełna. Należałoby s a m y c h członków Drużyny p o s i a d a właściwie pokazać, jakie znaczenie śmierć i n n y c h ^ jest to przecież w dla dramaturgii obrzędu w t a j e m n i c z a n i e i c h s a m y c h w śmierć. O t o " t a b e l k a ilustrująca c e c h y i n i c j a ­ c y j n e poszczególnych członków Drużyny: Spośród 9 członków Drużyny Pierścienia j e d e n ginie podczas i n i c j a c j i ( B o r o m i r ) , • E . M i e l e t i n s k i , Poetyka mitu, W a r s z a w a 1981, s. 281-282: „tak więc, i n i ­ c j a c j a i przejście z jednego s t a n u w d r u g i t r a k t o w a n e są j a k o zniesienie starego s t a t u s u i u s t a n o w i e n i e nowego, j a k o śmierć i p o n o w n e n a r o d z i n y , które nieściśle byłoby uważać z a „zmartwychwstanie". L . K r z y w i c k i , Dzieła, t. 1, W a r s z a w a 1957, s. 232. Ilustrację związku c i e n i a ze śmiercią z n a j d z i e m y w tomie 3, s. 170: „ostat­ n i o wszakże s z t u k a u z d r o w i c i e l i zawodziła, szerzyła się b o w i e m n o w a choroba, n a którą n i e z n a n o r a d y . N a z w a n o j ą C z a r n y m C i e n i e m , ponieważ j e j s p r a w c a m i b y ł y N a z g u l e . Dotknięci nią c h o r z y z a p a d a l i stopniowo w coraz głębszy s e n , p o t e m m i l k l i i śmiertelny chłód ogarniał i c h ciała, w końcu u m i e r a l i . „Niektóre w r o g i e t e r y t o r i a , przez które przejście jest niebezpieczne, posiadają e l e m e n t c i e n i a , c z e r n i w swej nazwie, np. Mroczna Puszcza, Góry C i e n i a w Moidorze. S 10 �Tabela I I Funkcje społeczne „Stan cywilny" Członkowie Drużyny Pierścienia Frodo Bezpo­ średni przed inicjacją (-) po przed po inicjacji inicjacją inicjacji kontakt ze śmier­ cią Pobyt Nowe akcesoria: na obcych Nowe imię, przy­ strój, oręż, ranytery­ domek Frodo Dziewolny wolny (+) (+) nowe Uzyskanie nie­ śmiertelności umiejętności toriach burmistrz i kronikarz blizny + (+) (+) więciopalcy o Wojny o Pier­ ścień S3 N ^ 7 krotny burmistrz Sam żonaty z Różą wolny (+) (+) Cotton (-•) Samwise (jego (+) (+) — wzmian­ prawdziwe ka przypisywa­ imię — bez na Elanor, 'cór­ zdrobnienia) ce Sama, że jako ostatni Po­ wiernik Pierście­ nia odpłynął za Morze Pippin (-) — gwardzista wolny Gondoru żonaty z Perłą (+) (+) T u k — zyskuje prawo do no­ z Long Cleeve (+) (-) ka, Peregrin I Wielki Podczaszy Merry (-) Marchii — zarządca Bucklandu ? wzmianka na wolny początku książ­ ki, że stał się głową licznej rodziny. N i e potwierdzona w genealogiach (+) (+) Meriadok „Wspaniały" > я H и с я м n н a N << «ч н szenia nazwis­ — T h a n Shire'u - M '(+) (-) �Gandalf Aragorn zwykły czło­ przewodni­ nek Białej R a ­ czący B i a ­ dy, czarodziej łej R a d y bezdomny Król Gondoru Gandalf Biały wolny wolny wolny żonaty z Arwe- strażnik ną z plemienia (+) (+) (poprzednio Szary) (+) (+) Elessar, Nasz elfów Król, Telkon- (+) (+) (+) (-) (+) (+) tar, Envinyatar Gimli wolny wolny (+) (+) Gimli Przyjaciel Elfów Lególas wolny wolny (+) (+) M (-) (+) (+) ( + ) o z n a c z a wystąpienie c e c h y (czsto ęwlelokkrotnie); (—) — o z n a c z a nlewystąpienie c e c h y ; — (?) — o z n a c z a b r a k d a n y c h . Niektóre i n f o r m a c j e p o d a n e w t a b e l c e mogą okazać się nieścisłe. C h o d z i szczególnie o t e , które dotyczą niewystąpienia c e c h y l u b b r a k u d a n y c h . T a b e l a o p r a c o w a n a została n a p o d s t a w i e t r y l o g i i W ł a d c a P l e r i c i e n i — b y ć może w i ę c w i n n y c h książkach T o l k i e n a znalazłyby się i n f o r m a ­ c j e uzupełniające niektóre d a n e . M o и N > to н к! Я С г> «! Я М О и N .>< Cl а и to CO 4 �282 RECENZJE I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E i n n i zwycięsko przechodzą próbę śmierci, a część n a w e t Bohaterowie wane w jako muśnięcie śmierci. W y b i e r z m y sposób o c z y w i s t y mieszczą się w kontaktu uzyskuje nieśmiertelność. podlegają w i e l u próbom śmierci. Każde s p o t k a n i e ze złem jest t r a k t o ­ realnego, żenie. Rezygnuję w te rodzaje modelu k o n t a k t u ze śmiercią, i n i c j a c y j n y m . Będą to z a t e m których śmierć występuje j a k o r z e c z y w i s t e , cielesne więc z i l u s t r o w a n i a tego, co poprzednio nazwaliśmy które sytuacje zagro­ stopniowaniem k o n t a k t u ze śmiercią, gdyż są to p r z y p a d k i m n i e j czyste, a s a m a śmierć z a m a s k o ­ wana jest tam metaforą. Dla poszczególnych członków Drużyny t e n najbliższy k o n t a k t ze śmiercią, w w y n i k u którego u z n a n i zostają co daje i m okazję do symbolicznego narodzenia Pierścienia z a zmarłych, się n a nowo, przedstawiałby się następująco: uznany za zmarłego Gandalf gdy niknie w przepaściach Morji zmagając się z Balrogiem Pippin po przywaleniu przez olbrzymiego trolla Merry ciężko ranny w Walce z Wodzem Nazguli Aragorn przechodzą Ścieżkę Umarłych, drogę, której nikomu z żywych nie udało się Gimli dotychczas pokonać Lególas Sam po uznaniu przez siebie samych i przez wszystkich pozostałych swej śmierci Frodo zostają ocaleni z centrum Mordoru przez orły Część członków Lególas, gdyż Drużyny plemię Pierścienia to z n a t u r y swej zyskuje nieśmiertelność. P o s i a d a , ją jest nieśmiertelne. Z d o b y w a ją posiadający b a r d z o w y s o k i stopień w t a j e m n i c z e n i a już n a początku w y p r a w y . K r a s n o l u d jest nią n a g r o d z o n y j a k i m było zaprzyjaźnienie elf Gandalf Gimli m. i n . z a niebywały w y c z y n w d z i e j a c h Sródziemia, się z elfem. Nieśmiertelnymi zostają także Pierścienia, którzy n i e u l e g l i jego w p ł y w o w i , a więc B i l b o (bohater F r o d o i S a m . Próby, p r z e z j a k i e przechodzą, wymagają Powiernicy książki Hobbit), od n i c h w c o r a z większym s t o p n i u p r z e k r a c z a n i a g r a n i c s a m y c h siebie. K a ż d y k o l e j n y etap umożliwia osiąg­ nięcie wyższego s t o p n i a doskonałości, ale też r o d z i n o w e trudności. K o l e j n y m r y s e m i n i c j a c y j n y m jest p r a w i e zupełny b r a k kobiet w pierwszych p a r t i a c h t r y l o g i i l u b z n i k o m a i c h rola, p o d c z a s g d y końcowe części zaczynają z a ­ wierać wątki n i e m a l r o m a n s o w e . D o w i a d u j e m y i skonfederowanych z Drużyną) więc następujące p a r y : A r a g o r n s?ę, że d l a części bohaterów ( w t y m jest to po części i n i c j a c j a małżeńska. Powstają i A r w e n a , E o w i n a i F a r a m i r , S a m i Róża, P e r e g r i n i Perełka z L o n g C l e v e . P o n a d t o G i m l i zostaje r y c e r s k i m , p l a t o n i c z n y m miłośnikiem Galadrieli, a Eomer (król R o h a n u ) Arweny. Wątki romansowo-małżeńskae m i c i e paralelizują się z p o w r a c a n i e m krajów i społeczeństw do bezpiecznego kojnego O i spo­ życia. wielkiej przemianie F r o d o : „może n a w e t bo j a j e s t e m następuje inny" również bohaterów będącej wynikiem przebytej inicjacji mówi dojadę do S h i r e ' u , ale n i c już n i e będzie t a k i e , j a k d a w n i e j , 1 1 Hobbici jesienią; są n a swą to więc wyprawę miary udają się jesienią. P o w r ó t i c h zamkniętego j a k o p i e r w s i członkowie swego p l e m i e n i a wyruszają W znako­ cyklu c z a s u . O n i to w t a k daleką i długą podróż. rzeczywistości jest to d l a n i c h podróż do i n n y c h światów. T a m też przechodzą zwycięsko wiedzę, przez mądrość. " T o l k i e n , wszystkie Próba próby. Z podróży mądrości op. cit., s. 342. jest w owe więc inne „galaktyki" ostatnią, przed przywożą jaką muszą �RECENZJE 283 I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E stanąć, próba najcięższa i n a j b a r d z i e j s a m o d z i e l n a . Do n i e j prowadziła cała d o t y c h ­ czasowa i n i c j a c j a . G a n d a l f odprowadzający hobbitów do i c h k r a i k u , j a w i się j a k o n a u c z y c i e l i m i s t r z c e r e m o n i i i n i c j a c y j n e j , który nia. Mówi o n : „nie pojadę tego właśnie Mój czas minął, n i e j e s t już m o i m nawet od dawna doskonale pomaganie zdaje sobie sprawę z celów do S h i r e ' u . S a m i m u s i c i e swoje was przygotowywałem. Czy jeszczeście zadaniem wprowadzanie i n n y m , gdy się do tego zabierają. W y wtajemnicza­ sprawy załatwić, do nie zrozumieli? ładu n a świecie a n i zresztą, p r z y j a c i e l e , już n i e potrzebujecie pomocy. Wyrośliście, wyrośliście bardzo w y s o k o , dosięgliście n a j ­ większych, o w a s w s z y s t k i c h już mogę być s p o k o j n y " . Podobnie z w r a c a 1 2 nich poczciwy karczmarz Butterbur S h i r e ' u : „co p r a w d a , prowadzący swą gospodę tuż pod się do granicami jeśli w o l n o mówić s z c z e r z e , przyjechaliście z tej podróży t a c y odmienieni, że z jpewnością dacie sobie radę ze w s z y s t k i m i kłopotami. N i e wątpię, że prędko z a p r o w a d z i c i e u siebie porządek!" *. e 1 Hobbici wkraczają do S h i r e ' u . Zastają kraj pogrążony w czerni autorytarnej d y k t a t u r y z w s z e l k i m i j e j k o n s e k w e n c j a m i . I t u m u s i m y porzucić n a chwilę r o z ­ ważania n a t e m a t i n i c j a c j i i zająć się t o l k i e n o w s k i m o b r a z e m totalitarnego państwa oraz koncepcją c z y r a c z e j w i z e r u n k i e m p o w s t a n i a w S h i r e . W a r t o będzie posłużyć się t u k i l k o m a c y t a t a m i . H o b b i c i z a r a z po p r z e k r o c z e n i u g r a n i c y orientują się, że n i e j e s t to t a k i s a m k r a i k , j a k t e n , który liczebność a p a r a t u ucisku — dawniej opuszczali. P r z e d e porządek „teraz jest p a r u s e t szeryfów i werbują utrzymywało w s z y s t k i m wzrosła k i l k u szeryfów, i c h jeszcze więcej, b o wyszły n o w e gdy prze­ pisy. Większość służy w b r e w w o l i , a l e n i e w s z y s c y " . A p a r a t u c i s k u i pochodząca 1 4 z importu grupa rządząca otacza się p r z y w i l e j a m i spychając n a poziom e g z y s t e n c j i zwierzęco-niewolniczej. Zło a p l i k o w a n e b e z i n t e r e s o w n y . „Ziela do f a j e k przeciętnego hobbita j e s t często w sposób n i k t n i e miał prócz L u d z i W o d z a ; W ó d z n i e l u b i p i w a , więc go hobbitom odmówił, pozwalając pić t y l k o s w o i m l u d z i o m ; w s z y s t k i e g o było coraz m n i e j , t y l k o przepisów c o r a z więcej, żeby n i k t n i e mógł n i c z własnego dobra zachować, gdy zbiry plądrowały d o m niby to dokonując rozdzialu»; w rzeczywistości b r a l i w s z y s t k o d l a siebie, a hobbitom prócz r e s z t e k , które można nabyć w domach «sprawiedliwego nie dawali nic, szeryfów, ale to p a s k u d z t w o n i e do s t r a w i e n i a " . Z a t e m g r u p a rządząca w państwach tego t y p u t r a k t o w a n a j e s t p r z e z 1S Tolkiena jako (okradzenie) organizacja społeczeństwa przestępcza, z własności której jednym prywatnej, z z celów poczucia jest pozbwienie społecznej inte­ g r a c j i , b y ostatecznie odebrać wszelką nadzieję i t y m łatwiej n i m rządzić. S z a r y hobbit m u s i ná wydając coraz co dzień czuć „autorytet" władzy. Próbuje to n o w e ustawy odbierające, zakazujące o n a osiągnąć t e n c e l l u b ograniczające. Mon­ s t r u a l n i e rozrośnięta b i u r o k r a c j a u c i n a n i e m a l myśli o możliwości p o k o n a n i a d y k t a ­ tury. Gospodarka S h i r e ' u nie posiada żadnych p o d s t a w ekonomicznych. Widz p a ­ trzący n a nią jest p e w n y , że. obliczono ją t a k , b y m a t e r i a l n i e 'zniszczyć społeczeń­ stwo. Wizję t a k i e g o i r r a c j o n a l n e g o , s p r z e c z n e g o z tradycją S h i r e ' u przedsięwzięcia p r z e d s t a w i a hobbitom n i e j a k i C o t t o n : „posłuchajcie j a k było z młynem S a n d y m a n a . " T o l k i e n , ' op. cit., s. 351. T r z e b a j e d n a k zauważyć, że w dość długich n i e k i e d y o k r e s a c h c z a s u r o l a m i s t r z a i n i c j a c j i j e s t w i n n y c h rękach. M u s i m y p a ­ miętać, że p r a w i e każda n o w a s y t u a c j a t w o r z y t u n o w y w a r i a n t , w którym role ulegają z m i a n i e (np. n a początku w y p r a w y inicjację p r o w a d z i A r a g o r n , p o t e m G a n d a l f , gdy drużyna j e s t r o z b i t a a S a n i i F r o d o podążają do M o r d o r u rolę taką spełnia F r o d o b y w p e w n y m m o m e n c i e oddać ją S a m o w i , który zwrócił m u ją pod k o n i e c książki). " T o l k i e n , op. cit., s. 350. Tolkien, op. cit., s. 359. 14 " T o l k i e n , op. cit., s. 372-373. �28á RECENZJE I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E Pypeć. go zburzył, j a k t y l k o sprowadził się do B a g E n d . P o t e m sprowadził Dużych L u d z i , z m i n a m i zbójów, żeby z b u d o w a l i nych nowy bandę młyn, większy i pełen r ó ż ­ z a g r a n i c z n y c h wynalazków. Pypeć zapowiadał, że w jego młynie będzie się mełło więcej i s z y b c i e j . M a t a k i c h młynów k i l k a . A l e żeby mleć, t r z e b a mieć z i a r ­ no, a do n o w e g o młyna n i e dostarczano go więcej niż do starego. Odkąd Sharkey p a n u j e , w ogóle n i e m a co mleć. Wciąż t y l k o słychać łoskot, d y m b u c h a z k o m i n a , smród z a p o w i e t r z a okolicę, a w w wylewają nocy. Umyślnie Hobbitonie jakieś nikt nie zazna spokoju brudy, zapaskudzili nimi w za dnia a n i dolnym biegu W o d ę i całe to p l u g a s t w o spływa do B r a n d y w i n y . Jeśli i m o to chodzi, żeby S h i r e zamienić w pustynię, to w y b r a l i dobrą drogę" . w Tak tylko w więc odgórne n i e usuwają „reformy" despoty chcącego d o t y c h c z a s o w y c h " kłopotów jeszcze dalsze zaułki a b s u r d u z a t r u c i e ^ środowiska i brak uchodzić z a oświeconego e k o n o m i c z n y c h , ale wpędzają ekonomicznego, a ich efektem j a k i c h k o l w i e k sukcesów rzeczą, o której w a r t o wspomnieć p r z y opisie jest gospodarczych. dyktatury nie kraj wiekopomne J e s z c z e jedną S h i r e ' u , jest e s t e t y k a . D y k t a ­ t u r a n i e l u b i przejawów wolności w i n d y w i d u a l n e j k r e a c j i l u d z k i e j , więc s t a r a się uniformizować wszelkie formy zewnętrzne. T o m a g i c z n e działanie m a pobudzić n a zasadzie s y m p a t i i podobny proces w e wnętrzu człowieka, m a doprowadzić do z g l a j szlachtowania mają jego obowiązywać świadomości. jako Dyktator j e d y n e . Oddają ustanawia nowe hobbici n i e mogą poznać swego rodzinnego krajobrazu: brakowało. Niektóre, j a k się zdawało, spłonęły. W aż n a brzeg, były zapuszczone p r z e d t e m droga do H o b b i t o n u nowych budowli. „wielu z n a j o m y c h tym wszystkim muszą szumiały drzewa. 17 oddali byłoby doraźnym celem t a m , gdzie Dziś w s z y t k i e sobie hobbici. są więc Oczywiście importowani; i c h do r e w o l u c j i ; w inicjacji. zniknęły. . poradzić Przywódcy p r z e s z k o l e n i e przygotowujące Nad w y s o k i k o m i n z cegły. P l u ł społeczeństwo S h i r e ' u jest p r z e c i w n e d y k t a t u r z e , n i e m a j e d n a k o d p o w i e d n i c h leaderów stanąć n a czele p o w s t a n i a . domów zbiegające b a r w n y m k o ­ chwastów. C o gorsza stronę B a g E n d u j r z e l i w c z a r n y m d y m e m pod w i e c z o r n e n i e b o " Z i pełne odtąd Powracający ciągnęła się tuż n a d s t a w e m , wyrósł rząd s z p e t n y c h Niegdyś wzdłuż drogi Patrząc z rozpaczą w które północnym s t o k u wzgórza Wodą, miłe h o b b i c k i e n o r k i opustoszały; ogródki, d a w n i e j biercem formy, one świetnie d u c h a reżimu. Problemem optyce etnologicznej jest jednak mogących z a granicą p r z e s z l i przekonanie to właśnie lękliwego i biernego tłumu, który, choć p r z e c i w n y d y k t a t u r z e , p r z e z t y l e c z a s u j e d n a k s z p i k o ­ wany j e j językiem, nie m a o d w a g i odwołują nego r o d u władzy zacząć w a l k i . H o b b i c i z Drużyny Pierścienia się do m i e j s c o w y c h opozycjonistów, przede w s z y s t k i m do a r y s t o k r a t y c z ­ Tuków dyktatora z Wielkich S m a j a l i , j e d y n y c h , którzy n i e podporządkowali zachowując pod s w y m panowaniem część wolnego S h i r e ' u . O n i to w r a z z k i l k o m a niezależnymi i prześladowanymi p r z e z reżim m i stanowią a r g u m e n t wraz z hobbitami — się terytorium osoba­ d l a społeczeństwa, że można riepocząć p o w s t a n i e , i oni też emigrantami j e organizują. N i e m a ono c h a r a k t e r u z e m s t y . Nie dochodzi do k a r a n i a i samosądów n a k o l a b o r a n t a c h , n a w e t d y k t a t o r zastaje z a ­ b i t y n i e p r z e z hobbitów, a przez swego sługę. Próby, j a k i m p o d d a w a n i są w części i n i c j a c j i bohaterowie, polegają n a p o w s t r z y m y w a n i u się od z a d a w a n i a ci. H o b b i c i są w i e l k o d u s z n i . Występują to oni są d l a swego społeczeństwa przecież w r o l i „magicznych tej śmier­ pomocników"; nauczycielami i mistrzami wielkiej, społecznej c e r e m o n i i i n i c j a c y j n e j . K r a j z a c z y n a odnawiać się. Już w następnym r o k u wiosna jest n i e z w y k l e piękna, łato zapisuje się w y j ą t k o w y m przed­ # tem przyroda grować, wspomaga krajobraz odnowionego odzyskuje piękno. I urodzajem. człowieka. Społeczeństwo jest to c h y b a Niszczona z a c z y n a się i n t e ­ największa próba, z j a k i e j hobbici również wychodzą zwycięsko, próba polegająca n a z b u d o w a n i u Tolkien, op. cit., s. 373. " T o l k i e n , op. cit., s. 361. 16 dostatniego �RECENZJE i ' szczęśliwego społeczeństwa 285 I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E nie na kapitale kradzionych, cudzych własnej p r a c y , przemyślności i d a r a c h o d d a n y c h dóbr, ale na. przyjaciół. T a k więc próba mądrości r o z b i t a n a szereg stopni (danie l u d z i o m w i a r y w moż­ liwość z m i a n , r e w o l u c j a , powstrzymanie się od z a d a w a n i a logicznych skutków d y k t a t u r y , u s t a n o w i e n i e śmierci, l i k w i d a c j a praworządnego eko­ państwa, itd.) kończy się s u k c e s e m hobbitów. Ó w e l e m e n t ostatecznej próby i n i c j a c y j n e j , próby mądrości, pojawia się zresztą wcześniej i n i e d o t y c z y on wyłącznie członków Drużyny ścienia, l e c z także i i c h sprzymierzeńców w zostają nierozłączni j e s z c z e p r z e z walce z Sauronem. Wszyscy około pół r o k u po zakończeniu w o j n y Pier­ oni p o ­ i w tym czasie odwiedzają różne k r a j e , w których z a w s z e jest coś do p o p r a w i e n i a i uporząd­ kowania. I c h wspólna p r a c a potwierdza i t r o s k a o dobro k o l e j n y c h społeczeństw jeszcze r a z możliwość t r a k t o w a n i a uczestników w y p r a w y jako grupy pobratymstwa zawiązanego podczas i n i c j a c j i . T u również zauważyć można różnicę między zwykłą baśnią, która p o w i n n a kończyć się w momencie pokonania sił zła, a trylogią Tol­ D l a hobbitów p r z y b y c i e do S h i r e ' u opanowanego przez zło jest j a k g d y b y dal­ kiena, która p o z w a l a n a m śledzić dalsze próby bohterów. s z y m ciągiem podróży; przybywają przecież do zupełnie i n n e j k r a i n y niż t a , którą opuszczali. S tracji a f n i zresztą są i n n i — mądrzy i tę mądrość potrafią zastosować. I l u s ­ zastosowania nabytej mądrości służy n i e t y l k o ścisły t e k s t książki. Wszak" jest to baśń „ n a u k o w a " zrobiona przez h i s t o r y k a specjalistę i również a n e k s y o p o ­ wiadają o d a l s z y c h d z i e j a c h różnych ludów, k r a i n i z n a n y c h n a m p o s t a c i . I jak­ k o l w i e k n i e jest to już w ścisłym tego słowa z n a c z e n i u l i t e r a t u r a , z jaką mieliśmy do c z y n i e n i a poprzednio, n i e sądzę j e d n a k , b y znalazł się c z y t e l n i k , który p o w s t r z y ­ małby się p r z e d wrażenie, że p r z e c z y t a n i e m również wszystkie opisywane i t y c h fragmentów, wydarzenia dzjały się dających kiedyś dodatkowo- i gdzieś n a- pra wdę. Książka t a jest wielką opowieścią o w a l c e dobra ze złem. O b y d w i e te wartości występują kultury pod różnymi p o s t a c i a m i i kryją metafory. Książka ziemia. B o h a t e r a m i Dlaczego pokazuje j e j są e p i g o n i czas je p r z e j r z y s t e d l a n a s z e j wielkiego przełomu w europejskiej dziejach I I I ery i zarazem prekursorzy j e d n a k T o l k i e n - n a u k o w i e c zdecydował się napisać to l i t e r a c k i e dzieło,, wykorzystując w n i m zresztą swoje umiejętności p r o f e s j o n a l n e ? O s t a t n i m i czasy- 1 8 słyszy się coraz częściej o n a u k o w c a c h z a n g i e l s k i c h c z y amerykańskich n y c h uniwersytetów porzucających łalnością b a r d z i e j tego z j a w i s k a , swoim s w e h u m a n i s t y c z n e profesje, konkretną. W y d a j e choć k i e r u n e k zawodem, mało tego renomowa­ b y zająć się d z i a ­ się, że T o l k i e n jest j e d n y m z prekursorów jego u c i e c z k i jest i n n y . N i e z r y w a on przecież ze — w literackiej pracy wykorzystuje swe naukowe umiejętności. N i e jest to z a t e m u c i e c z k a „ o d " tego c z y m żył do c h w i l i działalności l i t e r a c k i e j . J e s t to r a c z e j u c i e c z k a , „do" w y k r e o w a n e g o rającego e l e m e n t y z n a n y c h n a m światów i epok rzeczywistości Drudzy traktują jedynie l e k k i kamuflaż, W książce ucieczka barwne pozwala ucieczkę zawie­ od realiów w n i m świat naszej bajkowej, współczesności. dzieło T o l k i e n a j a k o historyczną scenografię uważając, że jest to zatem podczas spełnione od rzeczywistości opowiadanie n i a c h t a k bardzo na podjęcia świata, h i s t o r y c z n y c h . P o d o b n i e r z e c z się m a z c z y t e l n i k a m i tego dzieła. D l a j e d n y c h p r z e d s t a w i o n y mitycznej Sród­ I V ery. są gdy naprawdę dwa naszego właśnie jest to książka zapotrzebowania c z a s u i p r z e n i e s i e n i e się o współczesności, o współczesności. współczesnego w człowieka: świat baśni o konfliktach, pasjach i albo zagroże­ dotyczących współczesnego człowieka i u b r a n y c h j e d y n i e w kos­ t i u m baśni c z y m i t y c z n e j h i s t o r i i . O k o l e j a c h p i s a n i a Władcy Pierścieni, przyjęciu dzieła, i n t e r p r e t a c j a c h por.:. A. Z i ó ł k o w s k a , J.R.R. Tolkien, albo baśń zrehabilitowana, „Znak", R . 1983; n r 9, s. 1479-1490. 1 8 �.286 RECENZJE „ROCZNIK P O L O N I J N Y " , D l a badacza I ARTYKUŁY RECENZYJNE n r 2: 1981, ss. 217 zajmującego się problematyką polonijną p o w s t a n i e pisma specjalistycznego n i a artykułów z tego z a k r e s u . W p r z y p a d k u ' kolejnego, Polonijnego", nowego czaso­ s t w a r z a możliwości p o s z e r z e n i a płaszczyzny do w y d a w a n e g o przez Polonijne Centrum publikowa­ t j . drugiego, t o m u „Rocznika Kulturalno-Oświatowe UMCS w L u b l i n i e , m a m y wyraźny dowód potwierdzający tę tezę. B o oto z a przyczyną tego nowego czasopisma wspomnianym blikacjach jest do szerszego zamieszczonych wprawdzie szanse p u b l i k o w a n i a łamach bieżącego zamknięte numeru Pismo d l a autorów z i n n y c h ośrodków ba3awcze nie badawwiększe Centrum i p r z e d e w s z y s t k i m r e z u l t a t y t y c h badań p u b l i ­ kolejności. T a k jest w przypadku o m a w i a n e g o t u „Rocz­ n a łamach którego publikują przede w s z y s t k i m a u t o r z y związani z P o l o n i j n y m C e n t r u m Kulturalno-Oświatowym U M C S D r u g i zeszyt „Rocznika" — p i e r w s z y s k i e j " , t. 26: 1982 — o t w i e r a się skupiska „Rocznika". we w pu­ zrozumiała, że d l a t z w . autorów własnych istnieją pierwszej n i k a Polonijnego", polskiej prowadzone aniżeli d l a t y c h z zewnątrz. N i c w t y m zdrożnego, b o w i e m m a własne p l a n y są w na hermetycznie -czyoh, r z e c z to j e d n a k kowane obiegu społecznego weszły p r a c e powyżej C e n t r u m , a także i c h r e z u l t a t y mające swój w y r a z polonijnego emigracji w Lublinie. był n a łamach „Etnografii artykuł K r z y s z t o f a G r o n i o w s k i e g o w Buffalo do omawiany Buffalo. (USA), s. 5-24. O m a w i a Tworzyli ją wychodźcy Pol­ Ukształtowanie pt. w n i m autor polityczni początki doby powstań, n a t o m i a s t większa f a l a e m i g r a c j i z a r o b k o w e j przybyła t u w o s t a t n i m ćwierćwieczu X I X s t u l e c i a z t e r e n u całej r o z b i o r o w e j P o l s k i . Ludność tę wchłonął przede wszyst­ k i m przemysł amerykański. Z c z a s e m j e d n a k wyłoniła się z n i e j mała g r u p a , mująca się h a n d l e m i rzemiosłem n a s t a w i o n y m przede zaj­ w s z y s t k i m n a obsługę p o l - •skiej społeczności. Dużą rolę w życiu tej ludności odegrał Kościół k a t o l i c k i . N i e m a l •od początku e m i g r a c j i w j e j składzie z n a j d o w a l i ności d u s z p a s t e r s k i c h z a j m o w a l i nych sferach życia. O się księża, którzy oprócz sprawach t y c h pisze wyczerpująco artykuł jest c i e k a w y m przeglądem złożonych s p r a w Polonii i stanowi wartościowe powin­ isię także działalnością społecznie użyteczną w i n ­ dopełnienie Groniowski. W sumie dziejących się wśród t e j g r u p y ogólnej w i e d z y o j e j życiu w Stanach Zjednoczonych. Równie c i e k a w y jest artykuł W ł a d y s ł a w a K u c h a r s k i e g o i rozmieszczenie Temat w to polskiej rzadko grupy dotychczas etnicznej poruszany okresie o s t a t n i c h dwóch s t u l e c i — zatytułowany w Austrii w XIX w literaturze naszej г XX wieku, Wielkość s. 25-46. polonijnej, chociaż co słusznie podkreśla autor — A u s t r i a j e d n y m z ważnych odszarów napływu emigrantów p o l s k i c h . Już n a wstępie nuje była doko­ K u c h a r s k i p e w n e j k l a s y f i k a c j i tego wychodźstwa. D z i e l i j e n a osiadłe i c z a ­ sowe, a także kreśli historię tej e m i g r a c j i , w której w y d z i e l a sześć okresów. T r u d n o "tutaj wdaje w szczegółowo się autor „rdzennej nych charakteryzować w tematykę rozważania t e r m i n o l o g i c z n e A u s t r i i można określić t e r m i n e m instytucjach Polaków. P o n a d t o monarchii austriackiej artykułu. W pewnych i teoretyczne Polak". pełniło swe jego p a r t i a c h dotyczące tego, kogo W i e m y b o w i e m , że w obowiązki służbowe róż­ wielu cały zabór a u s t r i a c k i t a k silnie związany był z monarchią, że przez t e r e n A u s t r i i przewijało się w o w y m o k r e s i e w i e l u kupców, studentów, urzęd­ ników, pracowników różnych f i r m p o l s k o - a u s t r i a c k i c h itp. Konkretyzując, u c z e s t n i ­ czyli Polacy w wielu rzuconej i m zaborami s f e r a c h życia społecznego, gospodarczego i k u l t u r a l n e g o , m o n a r c h i i . Później, w l a t a c h po I w o j n i e t a uległa z n a c z n e j z m i a n i e . W i e l u P o l a k ó w wróciło do w o l n e j na­ światowej, s y t u a c j a Polski, wielu jednak osiadło w A u s t r i i n a stałe, a i c h l i c z b a w l a t a c h t r z y d z i e s t y c h wynosiła ok. 25 t y ­ sięcy. S t a n u tego dopełnili wychodźcy P o l s c y z 1939 г., a po k a p i t u l a c j i Niemiec h i t l e r o w s k i c h n a t e r e n i e A u s t r i i znajdowało się ok. 80 tysięcy Polaków. L i c z b a t a �RECENZJE I ARTYKUŁY •w latach 1945-1948 z n a c z n i e zmalała. A k t u a l n i e kowych z 1980 г., w 287 RECENZYJNE natomiast, według d a n y c h A u s t r i i m i e s z k a ok. 11 tysięcy Polaków. którzy posiadają już dzisiaj t y l k o świadomość polskiego pochodzenia, sięga nie m n i e j niż 40 tysięcy. Z d a n i e m są to A u s t r i a c y Kucharskiego szacun­ Są j e d n a k i tacy, a liczba ich trzeciego i następnych pokoleń p o l s k i c h emigrantów. Uzupełniając d a n e zaczerpnięte z a r t y ­ kułu wspomnieć należy, że autor p o r u s z a w n i m szereg s p r a w rodnych form tytuły instytucjonalnego czasopism, kreśli w naczelnych organach życia tej P o l o n i i . W y m i e n i a główne skupiska „Dorn Polski" w powszechnie polonijne, charakteryzuje i c h udział polonijnego. Tyjlisie teresujący artykuł n a łamach n u m e r u dzieje mało z n a n e j i a d m i n i s t r a c j i a u s t r i a c k i e j itp. W s u m i e jest to wartościowy artykuł dotyczący w y b r a n e g o p r o b l e m u Stowarzyszenie Polaków dotyczących różno­ organizacje polskiej (1907-1914), s. 47-62, to k o l e j n y i n ­ „Rocznika", w którym M a r e k i n s t y t u c j i kulturalno-oświatowej wiadomą z n a s z e j historii, że obszar w Mądzik kreśli G r u z j i . J e s t rzeczą K a u k a z u stanowił również sce zsyłek Polaków, którzy w a l c z y l i z c a r a t e m . W pojęcie t z w . „gorącego S y b i r u " , c z y l i K a u k a z u , który był przeciwieństwem właściwej, n a s z p i k o w a n e j przedmiotu wiemy przez cały w i e k X I X zesłańcami z P o l s k i . Z aktywności polskiego Prowadzili oraz p r a c o w a l i gospodarczych. Syberii literatury dokładnie, j a k dobrze przysłużyli się P o l a c y S y b e r i i . o n i b o w i e m n a j e j o b s z a r a c h rozległe b a d a n i a n a u k o w e instytucjach administracyjnych i jednostkach miej­ historiografii p o l s k i e j z n a n e j e s t w różnych J e d n y m z przejawów żywiołu było zakładanie w różnych częściach r o s y j s k i e g o i m ­ p e r i u m placówek kulturalno-oświatowych pod nazwą „Dom P o l s k i " . W placówkach tego t y p u ogniskowało się życie p o l s k i e w R o s j i . Prowadziły one działalność oświa­ tową, kulturalną, dobroczynną itp. O w s z y s t k i c h t y c h s p r a w a c h w s w o i m a r t y k u l e , przybliżając n a m mało z n a n e dzieje Kolejnym problemem dzieci polskich z Niemiec pióra H e n r y k a n a łamach „Rocznika" są Kolonie Polski Chałupczaka, i n f o r m u j e n y c h związków z k r a j e m obszarze omawianym na terenie w latach letnie o niebagatelnej sprawie utrzymania o potrzeb realnej kulturalno-oświatowych. Powstały w (1922) w działalności s w o j e j charakterze narodowym. pomocy Berlinie powstaje szereg przeciwności. Zrodziły stronie n i e m i e c k i e j , j a k też i p o l o n i j n e j . czaka, w wakacyjne którym omówiono także w za­ Związek kładł główny n a c i s k n a w y c h o ­ Wychowaniu jakie organizowano d l a dzieci polskich z Niemiec. akcjach pew­ po zakończeniu p r o c e s u kształtowania g r a n i c p o l - w a n i e dzieci i młodzieży w d u c h u p o l s k i m , b y podjąć następnie s z e r o k o działalność dla d l a około półtora m i l i o n a ludności p o l s k i e j pozostałej n a Republiki Weimarskiej Polaków w N i e m c z e c h Mądzik 1923-1938, s. 63-82. A r t y k u ł ten, s k o - n i e m i e c k i c h . Ludność t a oczekiwała od R z e c z y p o s p o l i t e j kresie r e a l i z o w a n i a informuje Polonii tyfliskiej. temu służyły J a k zwykle zakrojoną kolonie letnie, p r z y tego rodzaju się one i t u t a j , i to zarówno po O s p r a w a c h t y c h t r a k t u j e artykuł C h a ł u p ­ kwestie zasad do P o l s k i , zasięg a k c j i k o l o n i j n e j , kwalifikacji rozmieszczenie dzieci n a wyjazdy turnusów n a t e r e n i e P o l s k i , s t o s u n e k władz n i e m i e c k i c h do tej a k c j i , działalność finansową z nią z w i ą ­ zaną i w r e s z c i e jej rezultaty. Organizowana w latach 1923-1938 działalność kolo­ n i j n a d l a d z i e c i p o l s k i c h z N i e m i e c , Górnego Śląska, O p o l s z c z y z n y i Gdańska była Pod względem wielkości jedną z najważniejszych przez Drugą dzieci z i to obyczaje dobrze Rzeczpospolitą. Niemiec miało W kontakt efekcie a k c j i społecznych t e j działalności, z krajem rodzinnym. Poznawały n a r o d o w e , język, uczyły się p o l s k i c h tańców i piosenek. zorganizowana akcja ukierunkowana prowadzonych ok. 120 tysięcy n a zachowanie one W polskich zwyczaje sumie odrębności d o w e j P o l a k ó w w N i e m c z e c h , umożliwiająca p a t r i o t y c z n e w y c h o w a n i e była naro­ młodego p o ­ kolenia. w Mało z n a n a jest również w e współczesnej l i t e r a t u r z e polonijnej p e w n y m s t o p n i u przybliżą n a m T a d e u s z R a d z i k - w a r t y k u l e t e m a t y k a , którą pt. Szkolnictwo �288 RECENZJE polskie Po w Wielkiej zakończeniu Brytanii I I wojny I ARTYKUŁY w latach światowej RECENZYJNE 1945-1954. Instytucje n a terenie i organizacje, Wielkiej s. 83-113. B r y t a n i i znalazło się o k . 250 tysięcy Polaków. B y l i to n i e t y l k o l u d z i e dorośli, ale również d z i e c i i młodzież. Z każdym r o k i e m przybywało też n o w y c h o b y w a t e l i polskiego pochodzenia, potom­ k ó w osiadłej t a m e m i g r a c j i . Zaistniała więc p i l n a konieczność z o r g a n i z o w a n i a szkol­ nictwa wojny i w polskiego, a właściwie związku ze zmianą jego zakończeniu przez rząd brytyjski Rządu Jedności N a r o d o w e j , który powstał w wy­ Polsce. Działalność ta obejmowała s z k o l n i c t w o p o d s t a w o w e , średnie i wyższe. Regulowało ją s z e r e g ustaleń z rządem a n g i e l s k i m , p r z y b r y t y j s k i m Polish wstała po stosunków p o l i t y c z n y c h po u z n a n i u (w l i p c u 1954 r.) T y m c z a s o w e g o zwolonej przeorganizowania section, w której koncentrowały d l a młodzieży p o l s k i e j . P r z e d m i o t o w y pozwala n a szersze poznanie m i n i s t e r s t w i e oświaty p o ­ się s p r a w y związane artykuł o bogatej w a r s t w i e ze szkołami dokumentacyjnej złożonych problemów s z k o l n i c t w a polskiego w k i e j B r y t a n i i . S z k o l n i c t w o to i związane ¡z n i m różne i n s t y t u c j e polonijne teryzowało się dużą sprawnością organizacyjną, a jego zasługi w Wiel­ charak­ kreowaniu pol­ s k i e j i n t e l i g e n c j i w t y m k r a j u były ' z n a m i e n n e . Interesującej stwo problematyki zachodnioniemieckie Federalnej Niemiec, dotyczy wobec artykuł działalności s. 114-135. D a n e Grzegorza środowisk Społeczeń­ J a n u s z a pt. polonijnych o liczbie P o l a k ó w w w Republice Niemczech Zachodnich są dość zróżnicowane. P o d a w a n e są d w i e l i c z b y : p i e r w s z a ok. 80 tysięcy oraz d r u g a ok. 130-150 tysięcy. F a k t e m niewątpliwym jest, że P o l o n i a z różnych okresów n a s z e j h i s t o r i i , a s z a c u n k o w o tutejsza wywodzi się ok. 52 tysięcy to c i , którzy w y ­ w i e z i e n i n a roboty do byłej t r z e c i e j R z e s z y , pozostali t a m po I I w o j n i e światowej. P o n a d t o do P o l o n i i t e j zaliczyć należy również t y c h , którzy znaleźli się n a t e r e n i e RFN w ramach zdaniem a k c j i łączenia rodzin lub na innych Suma zasadach. sumarum, a u t o r a , wielkość P o l o n i i n a t e r e n i e R F N należy szacować n a 200 tysięcy osób. Dopełniając i n f o r m a c j i o zawartości o m a w i a n e g o „Rocznika" wspomnieć j e s z c z e należy o interesującym a r t y k u l e pt. Korespondencja skiej i Azjatyckiej z Towarzystwem Achmatowicz-Otok, zastosowania Andrzej teorii dyfuzji „Polonia", Polonii Lisowski i Andrzej innowacji Australijskiej, s. 136-159. A u t o r z y Kowalczyk, podjęli do badań n a d Polonią. W Afrykań­ artykułu, w Anna n i m próbę s u m i e j e s t to i n ­ teresujące s p o j r z e n i e n a zbiorowość polonijną odbiegające od jakże częstego jeszcze w n a s z e j l i t e r a t u r z e wyłączenia historyczengo omawiania Specjaliści zajmujący się artykuł J a c k a Serwańskiego w latach Chicago formy w oświatą polonijną pt. Niektóre z zagadnienia nauczania siedemdziesiątych, s. 160-171. W s k a z u j e tego n a u c z a n i a , i to zarówno w sensie p e d a g o g i c z n y m , n y m . N a w s z y s t k i c h poziomach nauczania odczuwa pomocy naukowych i podręczników, angielskojęzycznych. wiele tematyki oczekując Nie wchodząc zwłaszcza w rodzi od P o l o n i i , t a k mało j e j d a j e m y ? się przeczytają języka on n a polskiego różnorodność jak i instytucjonal­ się d o t k l i w y pomyślanych meritum, polonijnej. zainteresowaniem brak odpowiednich specjalnie pytanie: A l e to już s p r a w a dla osób dlaczego tak n i e do r o z ­ trząsania t u t a j . Omawiany sa polska sięgają 1948 г., szyńskiego", ona „Rocznik" kończy artykuł Stanisława Z a h r a d n i k a w Czechosłowacji ważną rolę publicystyczną. narodowoobronny, początkowo W numer „Tygodnika C i e ­ przeważającej przeciw p r z e c i w c z e c h i z a c j i . W y d a w a ł y ją różne u g r u p o w a n i a ne, słowem oddziaływała germanizacji, mierze miała później zaś społeczne, r e l i g i j n e i p o l i t y c z ­ ona n a w s z y s t k i e n u r t y życia ludności p o l s k i e j w g r a n i c a c h państwa czeskiego. Pra­ zatytułowany 1920-1980, s. 173-179. P r a s a t a , której początki k i e d y to pojawił się w C i e s z y n i e p i e r w s z y spełniała charakter w latach osiadłej �RECENZJE Tematykę 289 I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E „Rocznika" dopełniają recenzje i dział „Kroniki". G o d z i wspomnieć o s t a r a n n e j r e d a k c j i tego k o l e j n e g o numeru pisma. W się j e s z c z e sumie otrzyma­ liśmy t e k s t y n a p r a w d ę bogate i n f o r m a c y j n i e , r z e t e l n e i k o m p e t e n t n e . K a ż d y z z a p r e z n t o w a n y c h artykułów w y m a g a szczegółowego z n a w s t w a t e m a t u , stąd też p r z e d ­ stawione omówienie traktować należy jako refleksje czytelnika, a nie uwagi r e ­ cenzenta. Antoni JANINĘ Wydawniczy, I DOMINIQUE Warszawa Cywilizacja SOURDEL, islamu, Państwowy i zagadnienia związane z tą najmłodszą religią uwagę w i e l u l u d z i n a u k i pochodzących z europejskiego łego na tradycji jest to r e l i g i a wciąż chrześcijańskiej. nadal bardzo jeszcze posiadająca Zainteresowanie dynamiczna wielką siłę i — pomimo ekspansywną, się, i s l a m tradycji, niejednokrotnie wchłaniał (i bibliografie monoteiczną absorbują kręgu k u l t u r o w e g o islamem dalej wyros­ jest t y m większe, że okresowych kryzysów co jest szczególnie w w i e l u współczesnych k r a j a c h C z a r n e j A f r y k i i A z j i Rozprzestrzeniając Instytut 1980, ss. 671, 148 i l u s t r a c j i czarno-białych, 16 i l u s t r . k o l o ­ r o w y c h , 65 rysunków, t a b l i c i m a p w tekście, 5 m a p l u z e m , Islam Kuczyński Południowo-Wschodniej. to czyni) wiele narodowych b a r d z o o d m i e n n y c h od t y c h , z których t a r e l i g i a wyrosła, n p . a r a b s k i c h beduinów. Jednakże dzięki p r o s t e m u i przystępnemu k o d e k s o w i wiązań i n d y w i d u a l n y c h nych czy n a r o d o w y c h ukształtować s w o i c h kulturowego — widoczne i społecznych oraz zastąpieniu więzi k l a n o w y c h , obowiązkiem wyznawców wyciskając n a nich braterstwa niezależnie swoje muzułmanów, od p o c h o d z e n i a religia zobo­ plemien­ ta potrafiła narodowego c z y też c h a r a k t e r y s t y c z n e piętno, które do d z i s i a j s t a n o w i o s w o i s t e j odmienności muzułmanów. Celem pracy sformułowanej małżeństwa Sourdel n a założeniach proroka M u h a m m a d a jest u k a z a n i e prawno-religijnych cywilizacji islamu, cywilizacji opartych n a ogłoszonym przez O b j a w i e n i u , t j . od V I I w. aż do r o z b i c i a i m p e r i u m muzułmań­ skiego p r z e z n a j a z d y T u r k ó w i Mongołów. Książka t a zasługuje nie m a zbyt w i e l u n a uznanie z kilku powodó^ Po pierwsze studiów s y n t e t y c z n y c h dotyczących p r z e d s t a w i o n e j dlatego, przez r ó w p r o b l e m a t y k i ; po drugie, że może o n a służyć — j a k się wyraził w że auto­ przedmowie R a y m o n d B l o c h — z a d o b r y przykład z a s t o s o w a n i a m e t o d y h i s t o r y c z n e j , a po t r z e ­ cie, że z a w i e r a ogromną ilość materiałów f a k t o g r a f i c z n y c h , dzięki którym można ją traktować niemalże j a k o podręcznik h i s t o r i i (dotyczy to zwłaszcza części p i e r w s z e j ) . P r a c a składa się z t r z e c h części obejmujących n a j b a r d z i e j istotne t e m a t y dotyczące zarówno h i s t o r i i , r e l i g i i , j a k i aspektów społecznych oraz g o s p o d a r c z y c h imperium muzułmańskiego. Część p i e r w s z a p r z e d s t a w i a n a r o d z i n y i r o z p a d i m p e r i u m . Z a w a r t e działy informują o początkach 750), l o s a c h władzy padzie imperium latach 622- (750-936) i ośrodkach p r o w i n c j o n a l n y c h oraz o r o z ­ tło g e o g r a f i c z n o - h i s t o r y c z n e przedmuzułmańskiej, a u t o r z y przedstawiają wspaniały s u k c e s t e j r e l i g i i był m i a s t k u p i e c k i c h niepokój w niej roz­ (w (900-1260). Naświetlając «konomiczne A r a b i i i centralnej c y w i l i z a c j i arabsko-muzułmańskiej jakby odpowiedzią i społeczno- tezę, że n a nurtujący powstania społeczeństwo i powsta­ n i e m b o g a t y c h rodów k u p i e c k i c h . Z a tą tezą przemawiają l i c z n e c y t a t y z Objawie­ nia d a l s z y c h rozdziałach autorzy Muhammada związany z rozkładem s y s t e m u p l e m i e n n e g o przedstawione w części d r u g i e j . W zapoznają czytelników z d z i e j a m i podbojów a r a b s k i c h , w a l k o władzę w tworzącym się imperium, z których Í9 — E t n o g r a f i a P o l s k a t . 28/2 wyłoniła się p i e r w s z a dynastia kalifów — Umajjadów, �290 RECENZJE I ARTYKUŁY RECENZYJNE a następnie d r u g a — Abbasydów. W a l k a o władzę doprowadziła już n a początku p o w s t a n i a i m p e r i u m a r a b s k i e g o do rozłamów, a n a w e t w a l k wewnętrznych. Podział muzułmanów n a sunnitów, szyitów i chacydżytów osłabiał n i e t y l k o władzę c e n ­ tralną, a l e i spójność nowo powstałego świata muzułmańskiego. N i e można z a ­ pominać, że podbite n a r o d y , n i e j e d n o k r o t n i e o w i e l o w i e k o w y c h t r a d y c j a c h , n p . Mezopotamia, P e r s j a c z y E g i p t , korzystając z o w y c h n i e s n a s e k starały się uzyskać niezależność polityczną. P o d k o n i e c i s t n i e n i a władzy kalifów a b b a s y d z k i c h c o r a z większe z n a c z e n i e uzyskują w o j s k o w i n a j e m n i c y t u r e c c y , którzy zdobywając — n i e j e d n o k r o t n i e siłą — urząd e m i r a , d o p r o w a d z i l i w końcu do o g r a n i c z e n i a t e j władzy, właściwie t y l k o do wypełniania f u n k c j i r e l i g i j n y c h . N a j a z d y t u r e c k i c h , a p o t e m m o n g o l s k i c h koczowników dokończyły dzieła p o l i t y c z n e j d e s t r u k c j i i m ­ p e r i u m a r a b s k i c h kalifów. Materiał f a k t o g r a f i c z n y tej części jest z w a r t y t e m a ­ t y c z n i e i chronologicznie, co umożliwia c z y t e l n i k o w i dokładne prześledzenie d z i e ­ jów p o l i t y c z n y c h i m p e r i u m muzułmańskiego od jego początków aż do u p a d k u . Część d r u g a z a w i e r a n a t o m i a s t rozdziały mówiące o r e l i g i i i społeczeństwie. W części t e j p r z e d s t a w i o n e są rozdziały ukazujące główne e l e m e n t y Objawienia M u h a m m a d a i i c h rozwój ( V I I - V I I I w.), kształtowanie się d o k t r y n i ruchów r e l i ­ g i j n y c h ( I X - X I I ) , a także p r a w o , i n s t y t u c j e p o l i t y c z n e i moralność. D o w i a d u j e m y się, j a k i e to e l e m e n t y zawierało O b j a w i e n i e P r o r o k a i j a k przedstawiał się i c h rozwój i i n t e r p r e t a c j a n a p r z e s t r z e n i dziejów. I s t n i e j e w i e l e i n t e r p r e t a c j i i rozbież­ ności w z g r o m a d z o n y c h t e k s t a c h Koranu. G ł ó w n y m p o w o d e m było to, że i c h z a p i s u dokonano dopiero po śmierci M u h a m m a d a . Trudności przysparzał także s a m język a r a b s k i posiadający wieloznaczność słów i p e w n y c h l i t e r p i s m a w p r z y p a d k u , gdy b r a k i m znaków d i a k r y t y c z n y c h . T a k niedoskonały zbiór stał się oczywiście źródłem a n a l i z y i i n t e r p r e t a c j i , których w y n i k i doprowadziły do p o w s t a w a n i a d o k ­ t r y n i ruchów r e l i g i j n y c h , , które p o z n a j e m y w t e j p r a c y . D y s k u s j e i s p o r y n a d Koranem i sunną, c z y l i tradycją, legły u p o d s t a w b u j n i e rozkwitającej filozofii muzułmańskiej. Z filozofią były natomiast ściśle związane n a u k i p r z y r o d n i c z e z a ­ pożyczone od c y w i l i z a c j i a n t y c z n e j . D a l e j p o z n a j e m y historię r o z w o j u p r a w a muzułmańskiego, które od początku miało c h a r a k t e r obowiązujący, zwłaszcza w s t o s u n k u do aktów o c h a r a k t e r z e k u l ­ t o w y m , do których ograniczała się istota r e l i g i i , t z n . r e c y t o w a n i a w y z n a n i a w i a r y , m o d l i t w y , postu, p i e l g r z y m k i i jałmużny. Z obowiązków k u l t o w y c h wynikały również p r a w a l u d z i , których reguły opierały się oczywiście n a w e r s e t a c h Koranu i s u n n i e . Dotyczyły one głównie k a r a n i a przestępstw, o r g a n i z o w a n i a życia r o d z i n ­ nego oraz p r a w własności i dziedziczenia. O c h r o n a z a s a d n i c z y c h p r a w każdej j e d ­ n o s t k i znajdowała w y r a z w i n s t y t u c j a c h p u b l i c z n y c h związanych z władzą. N a c z e l e t e j władzy stał k a l i f , początkowo j a k o w y k o n a w c a p r a w a i s l a m i c z n e g o u s t a n o ­ wionego przez P r o r o k a , a potem już t y l k o strażnika dogmatu. K a l i f przekazywał niektóre s w e u p r a w n i e n i a p o m o c n i k o m zajmującym się sądownictwem, a d m i n i s ­ tracją c z y s p r a w a m i w o j s k o w y m i . Niektórzy z n i c h , j a k n p . kadiowie-sędziowie, m u s i e l i znać p r a w o religijne, c z y l i szari'e. Z b i e g i e m l a t r o z b u d o w a n y do p r a w i e a b s u r d a l n y c h g r a n i c a p a r a t b i u r o k r a t y c z n o - a d m i n i s t r a c y j n y coraz b a r d z i e j hamo­ w a ł rozwój społeczno-ekonomiczny i m p e r i u m , a ponadto stał się s i e d l i s k i e m n e ­ p o t y z m u i k o r u p c j i . I d e e m o r a l n e związane z c n o t a m i męskimi, c z y l i muruwwa, a pochodzące od beduinów A r a h i i przedmuzułmańskiej, coraz b a r d z i e j były m o ­ d y f i k o w a n e p r z e z z a s a d y moralności irańskiej bądź też indo-irańskiej, tracąc t y m s a m y m swoją surowość opartą n a szlachetności, o d w a d z e i d u m i e wojownika-zdobywcy. Część d r u g a n i e jest już t a k k o h e r e n t n a , j a k część p i e r w s z a . P o interesująco p r z e d s t a w i o n y c h p o d s t a w a c h d o k t r y n a l n y c h i s l a m u , a także k o m p o z y c j i ' i t e m a t y k i niektórych s u r , c z y l i wersetów Koranu, autorzy zapoznają c z y t e l n i k a z d o k t r y n a m i i r u c h a m i r e l i g i j n y m i u k a z a n y m i w porządku c h r o n o l o g i c z n y m . P o z n a j e m y tutaj �RECENZJE głównych przedstawicieli tych I ARTYKUŁY doktryn 291 RECENZYJNE c z y ruchów, i c h poglądy filozoficzno-reli- gijne, obce w p ł y w y i t d . Bardzo rzy się p r z e d e prawowiernego kazu p r a w o muzułmańskie, c z y l i szari'a. krótko zostało p o t r a k t o w a n e ograniczyli w s z y s t k i m do muzułmanina recytowania wyznania przedstawienia podstawowych wiary, „filarów" modlitwy, i jałmużny. Zupełnie skrótowo p o t r a k t o w a n o rodzinnego, pozycji kobiety Zupełnie b r a k informacji była (i jest n a d a l ) moralności, do Mekki w o d n i e s i e n i u do życia w społeczeństwie, d z i e c i c z y też służby i niewolników. w y z n a w c ó w , c z y l i umma. podstawowej kończy omówienie każdego t j . wypełniania n a ­ pielgrzymki zakres p r a w a bazy społecznej j e d n o s t k i społecznej, Uderza żeństwa S o u r d e l nieuwzględnianie p r z y o m a w i a n i u i wiary, poszczenia, dotyczących r o l i p o d s t a w o w e j gmina Auto­ obowiązujących prawa imperium jaką również w p r a c y mał­ muzułmańskiego, j a k też — chłopstwa. Część moralności i e t y k i i s l a m u , które ograniczono prawie drugą wyłącznie do rozważań teologów i filozofów. Część t r z e c i a d o t y c z y życia gospodarczego i środowiska społecznego. Rozdziały zawarte w t e j części przedstawiają panoramę i m p e r i u m i jego zasoby, pałac i o t o ­ czenie władcy, a także m i a s t o i środowisko m i e j s k i e . W z życiem gospodarczym Cywilizacja i s l a m u była i środowiskiem cywilizacją społecznym miejską części tej z a p o z n a j e m y imperium regionów p u s t y n n y c h , a więc w s z y s t k i m terenów, których życie zależało od w o d y i n a w a d n i a n i a . kie z n a c z e n i e wiają szereg przypisywano rozwijaniu nie p u b l i k o w a n y c h rysunków archeologa ki pustynne", pustyni, których r u i n y n i e były odkrywane rezydencjami J . Sauvageta na wiel­ przedsta­ ukazujących udowodnił, że t z w . „zam­ są n a p o g r a n i c z u przeznaczonymi przede Stąd też systemów i r y g a c y j n y c h . A u t o r z y sieci i s y s t e m y kanałów nawadniających. Tenże archeolog się muzułmańskiego. lub nawet odpoczynek i w centrum rozrywki mu­ zułmańskich możnowładców, l e c z c e n t r a m i ośrodków r o l n i c z y c h o p a r t y c h n a d o p r o ­ wadzonym do p e r f e k c j i rolnej, rodzajach o systemie irygacyjnym. Dalej dowiadujemy u p r a w , hodowli, wykonywanych rzemiosłach. bogactwach się o gospodarce n a t u r a l n y c h i i c h .przeróbce, a także Gospodarka merkantylna przeważała m i a s t a c h muzułmańskich i o n a też legła u p o d s t a w bujnego r o z w o j u w dużych h a n d u , które­ go s z l a k i lądowe i m o r s k i e obejmowały n i e t y l k o z i e m i e i m p e r i u m , ale p r a w i e ówcześnie z n a n y świat. K u p c y docierający brymi propagatorami Następna wszelkie czyli państwa o pałacu i o t o c z e n i u architektoniczną do­ idei islamu. część t r a k t u j e dochody cały do odległych zakątków świata b y l i o miejscu i z którego uprzywilejowanym, emanowały władcy. Z a p o z n a j e m y i wyglądem zewnętrznym k u któremu wszelkie objawy się z l o k a l i z a c j a m i , pałaców spływały jego potęgi, konstrukcją i zespołów pałacowych, które powstawały w m i e j s c a c h krzyżowania się szlaków h a n d l o w y c h , b a r d z o często w p o ­ bliżu r z e k l u b i n n y c h źródeł w o d y . Wznoszono j e z k a m i e n i a , z w y p a l a n e j wypalanej wewnętrzny układ opierał się n a c e n t r a l n y m dziedzińcu z portykami, przez znaczną liczbę pomieszczeń. W r a z z r o z b u d o w y w a n i e m pleksu otoczonym się pałacowego kom­ dochodziły do niego jeszcze meczet, łaźnie, sady, ogrody i p a r k i ze zwie­ rzyńcami. T e ostatnie i c h po śmierci w setki i nie- cegły, zwieńczano potężnymi wieżami i otaczano w y s o k i m i m u r a m i . I c h niewolników, służby, .rzemieślników służb i f u n k c j i . O p i s y i n t r y g , wspaniałych dworzan oddają miały przypominać w i e r n y m r a j u . N a d całością i sprawną pałacowego ten j e s t n a p i s a n y i atmosferę bardzo barwnie dworzan, czekającycb tego zespołu wszyscy podzieleni czuwały według życia, h i e r a r c h i i , w y g l ą d u l u d z i i pomieszczeń, ceremonii i parad, charakter i o wspaniałościach organizacją a także c o d z i e n n y c h zajęć k a l i f a i i n n y c h siedziby władcy muzułmańskiego. Rozdział i interesująco. Uwzględniono w n i m h i s t o r y c z n y rozwój a r c h i t e k t u r y pałacowej, wyglądu i f u n k c j i d w o r z a n , a także indywidualnych upodobań s a m y c h władców. Część ostatnia dostarcza czytelnikowi wiadomości dotyczących drugiego waż- �292 RECENZJE riego składnika społeczeństwa I ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E muzułmańskiego — m i a s t a i środowiska miejskiego. Można je, idąc z a a u t o r a m i książki, określić j a k o „centrum p o l i t y c z n e , e k o n o m i c z ­ ne, r e l i g i j n e i a r t y s t y c z n e , gdzie mógł żyć w idealnym namiestnika, tam kupcy "tam odprawiano tam opracowywano spokoju. rytualną muzułmanin, dzięki k o m f o r t o w i Stąd w y k o n y w a n a prowadzili swoje modlitwę, interesy, jedyny szczegóły p r a w a , byłą i bezpieczeństwu, władza książęca l u b jego tam pracowali widoczny znak t a m pisano, w z n o s z o n o rzemieślnicy, jedności wspólnoty, budowle, dekorowano j e , t a m było pod d o s t a t k i e m w o d y bieżącej i dóbr k o n s u m p c y j n y c h , t a m w r e s z c i e znajdowały się cele p i e l g r z y m e k i o b i e k t y k u l t u , n a których b a r d z o się l e g e n d a r n y n y zarówno s a m y c h miast, j a k i jego głównych b u d o w l i czetów. P o z n a j e m y turę Opisy obrazu mieszczańskich, co n i e tego m i a s t a . W i a d o m o przecież, że większość m i a s t s t a n o w i l i prości ludzie — struk­ życia mieszkańców m i a s t a , które jego atmosferę, dotyczą głównie średnich w a r s t w pełnego — przede w s z y s t k i m m e ­ także hierarchię a d m i n i s t r a c j i , urzędów, zawodów, c z y l i spoełczno-polityczno-religijną. ciedla często opierał i r e l i g i j n y prestiż m i a s t a " (s. 358). O b r a z t e n uzupełniają l i c z n e p l a ­ rzemieślnicy, uliczni sprzedawcy, oddają odzwier­ mieszkańców robotnicy war­ sztatów c z y też służba i n i e w o l n i c y . Czytelnika, uderza który całkowity •struktury przeczytał brak dokładnie informacji wszystkie części o w s i muzułmańskiej. przestrzenno-urbanistycznej, j a k i zasad oraz Cywilizacji islamu, Dotyczy to zarówno jej sposobów współżycia jej mieszkańców. P o d o b n i e p r z e d s t a w i a się s p r a w a ze sferą życia rodzinnego, zwłaszcza uboższych w a r s t w ludności, a także z kształtowaniem się obyczajowości. Braki w swojej utrudniającymi pracy dostrzegają s a m i autorzy, dokładne p r z e s t u d i o w a n i e tłumacząc się przeszkodami k u l t u r y muzułmańskiej, a zwłaszcza k u m e n t a c j i . „Tak n a przykład — piszą w e wstępie do s w o j e j książki — społeczeństwa, w którym t a k u l t u r a wyrosła i rozprzestrzeniała się, źródła lub dokumentalne ukazują jedynie arystokrację oraz intelektualistów, do­ z całego opisowe pozostawia­ j ą c przeważnie w c i e n i u l u d pracujący" (s. 23). Pomimo wielkich warto wspomnianych erudytów, powyżej jest głębokim braków praca i subtelnym dwojga studium francuskich uczonych, cywilizacji islamu, i należy przeczytać, jeśli się c h c e zapoznać z bogatą i interesującą które kulturą muzułmańską. To obszerne naukowych, studium uzupełnia,.^ dodając mu szczególnych j a k i p o p u l a r y z a t o r s k i c h , słownik osób, n a z w wartości zarówno geograficznych i termi­ nów, który właściwie jest małą encyklopedią k u l t u r y świata muzułmańskiego. P o ­ nadto wskazówki formacyjnych, bibliograficzne dotyczące wydawnictw periodycznych, a także dzieł o c h a r a k t e r z e ogólnym, umożliwiają dzieł i n ­ pogłębianie wie­ dzy. W y k a z t a b l i c c h r o n o l o g i c z n y c h oraz k o m p l e t m a p pozwalają prześledzić rozwój i s t o t n i e j s z y c h wydarzeń i faktów ze świata i s l a m u n i e t y l k o n a tle poszczególnych części i m p e r i u m , ale także n a tle wydarzeń E u r o p y Z a c h o d n i e j , Wschodniej. ficznych Całość z a m y k a i n d e k s osób, d y n a s t i i i p l e m i o n , oraz indeks rzeczowy. Dodatkowo s z a t a i l u s t r a c j i czarno-białych i k o l o r o w y c h , wzbogaca tę Bizancjum i Azji indeks nazw cenną pozycję r y s u n k i , tablice i mapy Andrzej geogra­ bogata w tekście. Romanowski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6bd66a64a6685f2b9bf0abefe06e7d47.pdf 5b4501a706a0bebc28b044d18cf99676 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1189 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1095 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1, s.5-12 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ETNOGRAFIA POLSKA XXIX Zeszyt 1 �4 �POLSKA AKADEMIA NAUK INSTYTUT HISTORII KULTURY MATERIALNEJ ETNOGRAFIA POLSKA XXIX Zeszyt 1 WROCŁAW • WARSZAWA • KRAKÜW • G D A N S K • ŁÓDŹ ZAKŁAD N A R O D O W Y IMIENIA OSSOLIŃSKICH WYDAWNICTWO POLSKIEJ AKADEMII NAUK 1985 �REDAKTOR: WITOLD DYNOWSKI S E K R E T A R Z R E D A K C J I : IWONA K A B Z I Ñ S K A - S T A WA R Z CZŁONKOWIE R A D Y R E D A K C Y J N E J : JŮZEF B U R S Z T A , M A R I A B I E R N A C K A , (PRZEWODNICZĄCA), MARIA F R A N K O W S K A , JADWIGA K L I M A S Z E W S K A , ANNA K U T R Z E B A - P O J N A R O W A , WANDA P A P R O C K A , ZOFIA SZYFELBEJN-SOKOLEWICZOWA A d r e s R e d a k c j i : 00-140 W a r s z a w a , u l . Ś w i e r c z e w s k i e g o 105 Okładkę projektował Edward Redaktor Zyta Kwiecińska Redaktor techniczny A d a m Korektor Printed © Copyright by Zaklad Narodowy Hanna in Kostka Przylibski Nasz Poland im. Ossolińskich — Wydawnictwo, Wroclaw 1985 PL ISSN 0071-1861 Zaklad Narodowy im. Ossolińskich — Wydawnictwo. Wrocław 1984. Nakład: 700 egz. Objętość: ark. wyd. 17, ark. druk. 15,88, ark. A - 2 l . Papier druk. sat. k i . I V , 70 g, 7 0 x 1 0 0 . Oddano do skła­ dania 11 I V 1984. Podpisano do druku 0 X 1984. Druk ukończono w październiku 1984. "Wrocławska Drukarnia Naukowa. Zam. 198/84. Z-19. Cena zł 200.— t �SPIS TREŚCI Cząść I WSPÓŁCZESNE P R O B L E M Y P O L S K I E J E T N O G R A F I I (MATERIAŁY OGÓLNOPOL­ S K I E J KONFERENCJI ETNOGRAFICZNEJ ZORGANIZOWANEJ PRZEZ KOMITET N A U K E T N O L O G I C Z N Y C H P O L S K I E J A K A D E M I I N A U K , KATEDRĘ E T N O G R A F I I U N I W E R S Y T E T U ŁÓDZKIEGO ORAZ ZAKŁAD E T N O G R A F I I I N S T Y T U T U H I S T O R I I K U L T U R Y MATERIALNEJ P O L S K I E J AKADEMII NAUK W D N I A C H 24-26 M A R C A 1983 R O K U ) Uwagi wstępne Tekst w Anna — Anna Kutrzeba-Pojnarowa 14 К u t r z e b a-P o j n a r o w a Katarzyna K a n i o w s k a — ny p r o b l e m etnologii Zadr o ż y ń s k a Jacek B e d n a r s k i , — — Zagajenie Dychotomia konferencji natura — 17 kultura jako szczegól­ 25 Michał B u c h o w s k i , Wojciech daniach etnologicznych Anna 13 języku angielskim Burszta — Kultura symboliczna w ba­ 33 Założenie badań nad Zbigniew J a s i e w i c z mitologią narodową . — Badania nad kulturą europejskich. Założenia, problematyka, dotychczasowe w y n i k i . . . . 41 rodzin . . 45 Wanda C z a p r a n — Problem znaczenia w i ę z i krewniaczej i powinowac­ twa w badaniach s p o ł e c z n o ś c i wiejskich na Dolnym Ś l ą s k u . . . . 53 Teresa 51:) D o b r o w o l s k a Bronisława — Więź lokalna К о p с z у ń s к a-J a w o r s к a — Badanie kultury robotniczej d u ż e g o miasta Bożena B e b a , graficznych 65 Halina M u r a w s k a wymiana Małe miasto w badaniach etno­ 77 M i r o s ł a w a D r o z d-P i a s e c k a ki ludowej Małgorzata — Maj, Anna darów w — Z b a d a ń nad s p o ł e c z n y m i funkcjami sztu­ 85- Z a m b r z y c k a-K u n a c h o w i c z — Obrzędowa kulturze ludowej 93 Z o f i a S z r o r a b a-R. y s o w a — Z p r o b l e m a t y k i b i e s i a d w i e j s k i c h . . . J a n i n a H a j d u k - N i j a k o w s k a — Problematyka b a d a ń nad ś w i a d o m o ś ­ cią h i s t o r y c z n ą w folklorze C z e s ł a w R o b o t y c k i — M y ś l e n i e t y p u ludowego w p o l s k i e j k u l t u r z e m a ­ s o w e j (propozycje b a d a w c z e ) A d a m P a l u c h — Pierwsze kroki uniwersyteckiego ś r o d o w i s k a w r o c ł a w ­ skiego w b a d a n i a c h e t n o b o t a n i c z n y c h Janusz B o h d a n o w i c z , A d a m S z y m a ń s k i — Polski ficzny. P o d s t a w y ź r ó d ł o w e , o s i ą g n i ę c i a , p e r s p e k t y w y Teresa Lech K a r w i c k a Mróz — — Rola tradycji w Badania nad Cyganami kulturze wsi Atlas kujawskiej . 99 105 111 119 Etnogra­ 125 . . . 129 131 �SPIS TREŚCI 6 Tomasz S t r ą c z e k — Badania polsko-macedońskie 135 Aleksander P o s e r n-Z i e l i ń s k i — Polska amerykanistyka Jej d o ś w i a d c z e n i a , m o ż l i w o ś c i i perspektywy Iwona К a b z i ń s к a-S t a w a r z — Zachowania ludyczne s t e r s k i c h A z j i Ś r o d k o w e j (na p r z y k ł a d z i e Mongolii) w etnologiczna. 143 kulturach pa­ 169 Część II INFORMACJE O OŚRODKACH B A D A N E T N O G R A F I C Z N Y C H I FOLKLORYSTYCZNYCH K a t e d r a Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Zofia Sokolewicz Katedra Etnografii S ł o w i a n Uniwersytetu brzycka-Kunachowicz, Czesław Robotycki Instytut Etnologii Uniwersytetu niew Jasiewicz im. A. Mickiewicza w K a t e d r a Etnografii worska Łódzkiego — nuta Poznaniu Uniwersytetu B o l e s ł a w a Bieruta we — — . Etnografii Archeologii i Etnografii Uniwersytetu IHKM w Krakowie — Mikołaja Szynkiewicz Krystyna . . Kwaśniewicz, . Ośrodek Anna 199 201 Da206 Pracownia Atlasu Bohdanowicz Sztuki 193 195 Instytutu Tyikowa Instytut 184 Zbig­ Kopczyńska-Ja­ P r a c o w n i a E t n o g r a f i i I H K M P A N w P o z n a n i u — Aleksander Zakład Zam. Wrocławiu Bronisława K o p e r n i k a w T o r u n i u — T e r e s a Karwicka Z a k ł a d E t n o g r a f i i I H K M P A N w W a r s z a w i e — Sławoj Pracownia Anna 189 im. Etnografii — 179 Jagiellońskiego — Katedra Etnografii Uniwersytetu Barbara Bazielich . Zakład Warszawskiego Etnograficznego IHKM PAN we Posern-Zieliński W r o c ł a w i u ;— 210 Janusz 215 Polskiej Akademii Badań Naukowych Szyfer im. Nauk — Wojciecha Aleksander Jackowski Kętrzyńskiego w . Olsztynie . . 217 — 221 Folklorystyki W S P w O p o l u — Dorota Simonides 222 Instytut Rolnictwa i L e ś n i c t w a K r a j ó w Tropikalnych i Subtropikalnych A k a ­ demii Rolniczej w K r a k o w i e jako o ś r o d e k b a d a ń etnograficznych — Leszek Dzięgiel 224 KRONIKA Badanie kultury czyńska-Jawor II Kongres swojej i obcej. Problemy i metody — Bronisława Kop­ ska 227 Europejskiej Etnografii i Folkloru — Bronisława Kopczyńska- Jaworska Lalka jako stawa 231 zabawka i odzwierciedlenie p e w n y c h w M u s é e de I ' H o m m e w Paryżu w zjawisk społecznych. 1983 r o k u — Irena Tuman Wy­ . 237 K a i s u J a a k k o l a , Muuttuva joulu. Kansatieteellinen tutkimus (The changing Christmas. A n ethnological s t u d y ) , K a n s a t i e t e e l l i n e n A r k i s t o 28, H e l s i n k i 1977, ss. 384, fotografie, tabele, r y c i n y , m a p y — Mieczysław Trojan . . 239 RECENZJE Stará dělnická Praha. Život a kultura p r a ž s k ý c h d ě l n í k ů 1848—1939. red- �SPIS TREŚCI 7 A Robek, M . M o r a v c o v á , J . Šťastná, wyd. Academia, Praha ss. 311 — Andrzej Stawarz C o l i n M . T u r n b u l l , I k o w i e ludzie g ó r , W a r s z a w a 1980, ss. 242 — Maria kowska 1981, Lou 1983, Taylor, Mourning dress. ss. 327, r y e . 160 — Irena A costume Turnan and social history, London, 243 Ma­ 248 252 �СОДЕРЖАНИЕ Часть I СОВРЕМЕННЫЕ ПРОБЛЕМЫ ПОЛСКОЙ ЗТНОГРАФИ (МАТЕРИАЛЫ ВСЕПОЛЬСКОЙ ЭТНОГРА­ ФИЧЕСКОЙ КОНФЕРЕНЦИ, ОРГАНИЗОВАННОЙ КОМИТЕТОМ ЭТНОГРАФИЧЕСКИХ НАУК ПОЛЬСКОЙ АКАДЕМИИ НАУК. КАФЕДРОЙ ЭТНОГРАФИИ ЛОДЗИНСКОГО УНИВЕРСИТЕТА -И КАБИНЕТОМ ЭТНОГРАФИИ ИНСТИТУТА ИСТОРИИ МАТЕРИАЛЬНОЙ КУЛЬТУРЫ ПОЛЬ СКОЙ АКАДЕМИИ НАУК 24-26 МАРТА 1983 ГОДА) Предварительные замечания — Анна Кутигеба-Пойнароза 13 Текст на английском языке А н н а К у т ш с б а - П о й н а р о в а — Открытие- конференции Катажина К а н ё в с к а — Д и х о т о м и я п р и р о д а 17 — культура как о с о б а я п р о б л е м а э т н о ­ логии Михал ; J4 25 Буховски, Войцех Б у р ш т а — Символическая культура в этнологических исследованиях . А н н а З а д р о ж и н ь с к а — П р е д п о с ы л к и исследований в о б л а с т и народной м и ф о л о г и и 3341 Яцек Б е д н а р с к и , Збигнев Я с е о и ч — И с с л е д о в а н и я культуры европейских семейств. Предпосылки, проблематика, настоящие р е з у л ь т а т ы 45 Ванда Ч а п р а н — П р о б л е м а значения связи между р о д с т в е н н и к а м и и свойственниками в исследованиях сельской о б щ е с т в е н н о с т и Н и ж н е й Силезии 53 Тереса Д о б р о в о л ь с к а — Местные связи Бронислава города. К о л ч и н ь с к а - Я в о р с к а — Исследование 59* культуры рабочих крупного . 65 Б о ж е н а Б э б а , Галина М у р а в е к а — Маленький г о р о д о к в этнографических исследо­ ваниях- 77 Мирослава Д р о з д - П я с е ц к а - - И з исследований п о вопросу общественных функций н а р о д н о г о искусства 85 М а л г о ж а т а М а й , Анна З а м б ж и ц к а - К у и а х о в и ч — О б р я д о б м е н а д а р а м и в н а р о д н о й культуре 93 9 Зофия Ш р о м б а - Р ы с о в а - И з п р о б л е м а т и к и сельских з а с т о л и й Я н и н а Г а й д у к - Н н я к о в с к а — исследования проблематики исторического 99 сознания в фольклоре Чеслав Р о б о т ы ц к и ,. ;05- - Н а р о д н о е мышление в польской массовой культуре (Иссле­ довательские приемы) ill А д а м П а л ю х — Первые шаги вроцлавской университетской среды в области э т н о ботанических исследований II9' Я н у ш Б о г д а н о Б и ч , А д а м Ш и м а н ь с к и — Польский Этнографический атлас. Источ­ ники, достижения, перспективы 125 Тереса К а р в и ц к а — Роль т р а д и ц и й в культуре куявской деревни Í29 Лех М р у з — Исследования, посвященные ж и з н и цыган J 31 Т о м а ш С т р о и ч е к — Польско-македонские исследования 135 �СОДЕРЖАНИЕ О Александр П о с е р н - З е л и н ь с к и — Польская этнологическая американистика: о п ы т ы , в о з м о ж н о с т и и перспективы Ивона 143 К а б з и н ь с к а - С т а в а ж — Характер развлечений в пастушеских культурах С р е д н е й А з и и (на примере М о н г о л и и ) 1 69 Часть II СВЕДЕНИЯ О ЦЕНТРАХ ЗТНОЕРАФИЧЕСКИХ И ФОЛЬКЛОРНЫХ ИССЛЕДОВАНИЙ К а ф е д р а культуры этнологии и антропологии Варшавского университета — Зофи.ч Соколович 179 К а ф е д р а этнографии славян Я г е л л о н с к о г о университета Чеслав — Анна Замбжицка-Кунахокич, Роботыцки 184 Институт этнологии Университета и м . А . Мицкевича в П о з н а н и К а ф е д р а этнографии Университета и м . Б о л е с л а в а — Збигнев Берута в о Вроцлаве Ясевич — Базелих Кафедра 189 Барбара 193 этнографии Лодзинского университета — Бронислава Копчиньска-Яворска Отделение этнографии И н с т и т у т а археологии и этнографии Университета Коперника в Т о р у п е — Тереса 195 Миколая Карвш/ка 1.99 Отделение этнографии Института истории м а т е р и а л ь н о й культуры П о л ь с к о й А к а д е м и и наук в Варшаве — Славой Шнпкевич Этнографический кабинет Академии наук в Кракове Этнографический кабинет i Института истории материальной — Крыстына Квасьиевич, Данута Института истории материальной А к а д е м и и наук в П о з н а н и — Александр культуры 201 Польской Тылькова 206 культуры Польской Посерн-Зелиньски 210 К а б и н е т Этнографического атласа Института истории материальной культуры П о л ь ­ ской А к а д е м и и наук в о Вроцлаве — Яну-ui Богданович И н с т и т у т искусства Польской А к а д е м и и наук — Александр 2:5 Яцковеки 2,7 Ц е н т р научных исследований и м . Войцеха Кентжиньского в Ольштыне — Анна Шифер Отделение фольклористики В ы с ш е й педагогической школы в О п о л е — Дорота 221 Си- монидес 222 Институт сельского и лесного хозяйств тропических и субтропических стран Сельско­ хозяйственной академии в Кракове как центр этнографических исследований Лешек Дзеигель — : • • 224 ХРОНИКА И с с л е д о в а н и е р о д н о й и иностранной культуры. П р о б л е м ы и м е т о д ы — Бронислава Копчиньска-Яворска 227 И К о н г р е с с европейской э т н о г р а ф и и и фольклора — Бронислава Копчиньска-Яворска 231 Кукла, как игрушка и о т о б р а ж е н и е некоторых общественных явлений. Выставка в Му­ зее человека в П а р и ж е в 1983 т. — Ирена Турнау 237 РЕЦЕНЗИИ K a i s u Jaakkola, Muuttuva joulu. Kansatieteellinen tutkimus (The Changing Christmas. A n ethonological study), Kansatieteellinen Arkisto 28, Helsinki 1977, с. 384 — Мечислав Тро.чи 239 Starádelnicka Praha. Život a kultura pražských dělníků 1848-1939, red. A . Robek, M . Mo­ ravcová, J . Štástná, Academia, Praha 1981, cc. 311 — Анджей Colin M . Turnbull, Inkowie ludzie gór, Warszawa 1982, Ставаж cc. 242 — Марии 243 Идзъковска 248 L o u Taylor, Mourning dress. A costumes and social history, London 1983, cc. 327 — Ирена Турнау 252 �CONTENTS Part I T H E CONTEMPORARY PROBLEMS OF POLISH ETHNOLOGY. (PAPERS PRESENTED AT T H E MEETING OF POLISH ETHNOLOGISTS ORGANIZED B Y T H E COMMITTEE O F E T H N O L O G I C S C I E N C E S OF P O L I S H A C A D E M Y OF S C I E N C E S , T H E C H A I R O F E T H N O G R A P H Y A T T H E U N I V E R S I T Y O F ŁODZ A N D T H E D E P A R T M E N T O F ETHNOGRAPHY AT T H E INSTITUTE OF HISTORY OF MATERIAL CULTURE OF POLISH ACADEMY OF SCIENCES. T H E CONFERENCE W A S H E L D ON M A R C H 24 TO 26 1983) I n t r o d u c t o r y r e m a r k s — Anna Kutrzeba-Pojnarowa 13 T e x t in E n g l i s h A n n a K u t r z e b a - P o j n a r o w a — T h e opening 14 17 address K a t a r z y n a K a n i o w s k a — T h e "nature-culture" dychotomy-the p r o b l e m of ethnology. M i c h a ł B u c h o w s k i , "Wojciech B u r s z t a — T h e s y m b o l i c p h i c studies Anna Z a d r o ż y ń s k a nal mythology" Jacek •— S o m e European families. J a s i e w i c z D o b r o w o l s k a a big ethnogra­ 33 research of — R e s e a r c h of the Assumptions, problems and achievements of r u r a l c o m m u n i t y *— L o c a l social Bronisława К о p с z у ń s к a-J a w o r s ка in the in "natio­ culture . . — T h e p r o b l e m of the m e a n i n g of k i n s h i p a n d r e l a t i o n s i n the studies Teresa in 25 culture 41 B e d n a r s k i , Zbigniew Wanda C z a p r a n assumptions particular in L o w e r Silesia . . of . . . . links folk — T h e studies of w o r k e r s ' c u l t u r e town 65 D r o z d-P i a s e с к a — The studies the social functions exchange 77 of . 8 5 Maj, of Anna gifts Z a m b r z y c k a - K u n a c h o w i c z — in folk The ritual culture 83 Zofia S z r o m b a - R y s o w a — T h e problems Janina cal of art Małgorzata 53 59 B o ż e n a B e b a , H a l i n a M u r a w s k a — E t h n o g r a p h i c studies of a little t o w n Mirosława 45 affinity H a j d u k-N i j a k o w s k a consciousness i n folklore of p e a s a n t s ' feasts . — T h e problems of the studies . . . 99 of h i s t o r i ­ 105 • C z e s ł a w R o b o t y c k i — T h e folk w a y (suggestions for r e s e a r c h ) of t h i n k i n g i n P o l i s h m a s s culture Ill A d a m P a l u c h — T h e first steps of the e t h n o g r a p h e r s f r o m the U n i v e r s i t y of W r o c ł a w i n ethnobotanic studies 119 Janusz B o h d a n o w i c z , A d a m S z y m a ń s k i — T h e Polish Ethnographic Atlas. Source material, achievements and perspectives 125 Teresa K a r w i с к а wy region 129 — T h e role of t r a d i t i o n i n p e a s a n t culture i n Kuja­ �CONTENTS Lech M r ó z Tomasz — Studies S t r ą c z e k Aleksander 11 of the G y p s y c u l t u r e — Polish-Macedonian 131 researches 135 P os e r n-Z i e 1 i ń s к i — The Polish Americanistics of ethnography. Its experience, i n the possibilities a n d p e r s p e c t i v e s . field . . . I w o n a К a b z i ń s к a - S t a w a r z — P l a y s a n d games i n p a s t o r a l c u l t u r e s Middle Asia (the case of 143 of Mongolia) 169 Part II I N F O R M A T I O N A B O U T E T H N O G R A P H I C AND F O L K L O R I S T I C R E S E A R C H The Chair of Warsaw The Chair ków The The Ethnology — of — Institute Ethnography of E t h n o l o g y Jasiewicz Chair of E t n o g r a p h y Anthropology at the at the Jagiellonian Czesław University Robotyckí The of at the Ethnography at of the Ethnology Culture of Polish Study of Ethnography of at Academy Polish Danuta t Study ture Kra­ B o l e s ł a w Bierut University in W r o c ł a w — University of Łódź of E t h n o g r a p h y at the I n s t i t u t e Department C u l t u r e of The in . — Bronisława Kop­ ska Department niewicz of at the A d a m M i c k i e w i c z U n i v e r s i t y i n P o z n a ń — of A r c h a e o l o g y g r a p h y of M i k o ł a j K o p e r n i k U n i v e r s i t y i n T o r u ń — Teresa The University Bazielich czyńska-Jawor The Cultural Zambrzycka-Kunachowicz, Zbigniew Chair and Sokolewicz Slavian Anna Barbara The Zofia CENTRES the of at Academy Sciences the of — Sławoj Institute of S c i e n c e s the of History of Szynkiewicz the History in K r a k ó w — . Material , of Material Krystyna Kwaś- Tylkowa of E t h n o g r a p h y at the Polish Institute and Ethno­ Karwicka Academy of Institute Sciences of the in H i s t o r y of M a t e r i a l C u l ­ Poznań — Aleksander Posern- Zieliński The Study of Polish Ethnographic Atlas Material Culture nusz Bohdanowicz 'The Institute of of Polish Academy at the of Institute Sciences of in the History Wrocław — of Ja" Art at the Polish Academy of Sciences — Jackowski The The 217 W o j c i e c h K ę t r z y ń s k i R e s e a r c h C e n t r e i n O l s z t y n — Anna Department of O p o l e — Dorota The Folklore Studies at the High School Szyfer of . . . Pedagogics in Simonides a t the H i g h S c h o o l — Leszek 221 222 I n s t i t u t e of A g r i c u l t u r e a n d F o r e s t r y of T r o p i c a l a n d S u b t r o p i c a l researches 215 Aleksander of A g r i c u l t u r e i n K r a k ó w - t h e centre of Areas ethnographic Dzięgiel 224 CHRONICLE The studies of one's o w n c u l t u r e a n d a l i e n c u l t u r e s . P r o b l e m s a n d methods — Bronisława Kopczyńska-Jawor ska The I I C o n g r e s s of E u r o p e a n E t h n o g r a p h y a n d F o l k l o r e — Bronisława czyńska-J aw or ska "The d o l l - a toy a n d a n i m a g e of some social p h e n o m e n a . T h e exposition M u s é e de Г Н о т т е i n P a r i s i n 1983 — Irena Turnau Kop­ in �12 CONTENTS REVIEWS K a i s u Jaakkola, Muuttuva joulu. Kansatieteellinen tutkimus (The Changing C h r i s t m a s . A n E t h n o l o g i c a l study), K a n s a t i e t e e l l i n e n A r k i s t o 28, H e l s i n k i 1977, 384 pages, photos, tables, i l l u s t r a t i o n s , m a p s — Mieczysław Trojan 239 S t a r á d ě l n i c k á P r a h a . Ž i v o t a k u l t u r a p r a ž s k ý c h d ě l n í k ů 1848-1939 ( T h e old w o r k e r s P r a g u e . L i f e a n d c u l t u r e of the w o r k e r s i n P r a g u e 1948-1939) r e d . A . R o b e k , M . M o r a v c o v á , J . S t a s t n á ed. A c a d e m i a P r a h a 1981, 311 pages — Andrzej Stawarz 243 C o l i n M . T u r n b u l l , l k o w i e l u d z i e g ó r . ( T h e people s z a w a 1980, 242 pages — Maria Idźkowska 248 Lou T a y l o r , M o u r n i n g dress. A c o s t u m e a n d 327 pages. 160 i l l u s t r a t i o n s — Irena Turnau of social the mountains) history, London War­ 1983, 252 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b70635be81b4cb1ec72128c73a71daf9.pdf b45a144740feb17f14068c0b874dcbab Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1183 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1984 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1090 Title A name given to the resource Etnografia Buriacji / ETNOGRAFIA POLSKA 1984 t.28 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1984 t.28 z.2, s.169-188 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szynkiewicz, Sławoj Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Entnografia Polska", t. X X V I I I z. 2 I S S N P L 0071-1861 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z ETNOGRAFIA W BURIACJI P o n i ż s z y szkic jest r e z u l t a t e m obserwacji i k w e r e n d y przeprowadzonej podczas p o d r ó ż y n a u k o w e j do I r k u c k a i U ł a n - U d e odbytej w l u t y m i marcu 1983 r. Celem tej p o d r ó ż y bylo zebranie m a t e r i a ł ó w do o b r z ę d o ­ wości u B u r i a t ó w , u w a g i z a ś o badaniach n a u k o w y c h na t y m terenie powstały na marginesie zasadniczego t e m a t u moich prac. Nie m o g ą one zatem b y ć w y c z e r p u j ą c e i b y ć m o ż e z a w i e r a j ą istotne l u k i , a nawet b ł ę ­ dy. D e c y d u j ę się na ich p u b l i k a c j ę g ł ó w n i e z tego powodu, że i c h przed­ miot jest w Polsce nadal egzotyczny m i m o stosunkowo szerokiego za­ interesowania udzielanego r o l i P o l a k ó w w poznaniu S y b e r i i (w t y m także B u r i a c j i ) . Zainteresowanie to jednak z zasady p o m i j a t ł o , na j a k i m działali Polacy, najnowsze z a ś dzieje b a d a ń n a u k o w y c h nad s p o ł e c z e ń ­ stwem b u r i a c k i m są n i e m a l c a ł k o w i c i e w Polsce nieznane. Buriacja j a k o p o j ę c i e historyczne odnosi się do o b s z a r ó w zamieszka­ nych w p r z e s z ł o ś c i i częściowo obecnie przez B u r i a t ó w . L e ż ą one na za­ chód od B a j k a ł u (z c e n t r u m w I r k u c k u ) oraz na w s c h ó d od niego. W za­ chodniej części tego t e r y t o r i u m znajduje się obecnie autonomiczny okręg b u r i a c k i , we wschodniej zaś B u r i a c k a Autonomiczna R e p u b l i k a Radziecka w s k ł a d z i e RFSRR. Obszary te z e t k n ę ł y się z k o l o n i z a c j ą r o ­ syjską w X V I I w . i z tego j u ż o k r e ł u p o c h o d z ą pierwsze m a t e r i a ł y t y p u etnograficznego. B y ł y one r e z u l t a t e m obserwacji p o d r ó ż n i k ó w i d y p l o m a ­ tów oraz n i e k t ó r y c h a d m i n i s t r a t o r ó w . Kompleksowe badania z zastoso­ waniem m e t o d n a u k o w y c h p o d j ę ł a w i e l k a syberyjska ekspedycja z lat 1733-1743 k i e r o w a n a przez G. M u l l e r a z u d z i a ł e m J. Gmelina, S. K r a szeninnikowa, J. L i n d e n a u i i n n y c h . O p r ó c z o p i s ó w p r z y r o d n i c z y c h p r z y ­ niosła ona p o w a ż n e studia historyczne oparte na miejscowych archiwaliach (obecnie j u ż utraconych) \ a częściowo t a k ż e obserwacje etnograficzne, nie u j ę t e w s z a k ż e w systematycznym opracowaniu. W k r ó t c e Rosyjska Akademia N a u k z o r g a n i z o w a ł a k o l e j n ą e k s p e d y c j ę s y b e r y j s k ą k i e r o w a n ą 1 Wymienić tu należy klasyczne dzieło Mullera: G. F . Miller, Opisanie Sibirskogo carstwa i wsiech proisszedszich w niem diel, S-Petersburg 1787; reedy­ cja tegoż: Istorija Sibiři, Moskwa—Leningrad 1937-1941, t.4.-2. Por. także I. G. G m e 1 i n, Reise durch Sibirien, Gottingen 1751-1752, t. 1-4. �170 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ przez P. Pallasa, k t ó r y p o z o s t a w i ł d o s k o n a ł y opis badanych o b s z a r ó w z a w i e r a j ą c y wiele m a t e r i a ł u etnograficznego . Jego w s p ó ł t o w a r z y s z I . Georgi jest autorem pierwszego syntetycznego d z i e ł a o e t n o g r a f i i l u ­ d ó w i m p e r i u m rosyjskiego, w k t ó r y m z n a l a z ł y się r ó w n i e ż m a t e r i a ł y buriackie (na marginesie w s p o m n ę , że polskie t a k ż e ) . Jeszcze w t y m s a m y m stuleciu p o w s t a ł a pierwsza monografia o B u r i a t a c h M . T a t a r i n o wa, k t ó r e j r ę k o p i s z 1765 r. d o c z e k a ł się w y d a n i a dopiero po d w u w i e ­ kach . 2 3 4 W i e k X I X p r z y n i ó s ł d w o j a k i e b o d ź c e dla i n t e n s y f i k a c j i b a d a ń . Jed­ n y m z n i c h b y ł a a k t y w i z a c j a osadnictwa p o c h o d z ą c e g o z t e r e n ó w euro­ pejskich i z w i ą z a n e z t y m potrzeby rozpoznania w a l o r ó w gospodarczych, w a r u n k ó w demograficznych i etnicznych. P o j a w i a się w ó w c z a s w i e l e prac ź r ó d ł o w y c h oraz syntetycznych o p a r t y c h na d o b r y m warsztacie d o k u m e n t a c y j n y m . D r u g i m b o d ź c e m s t a ł o się l o k o w a n i e z e s ł a ń c ó w p o l i ­ t y c z n y c h m . i n . na terenie B u r i a c j i . W n o s i l i o n i znaczne o ż y w i e n i e i n ­ telektualne w o s p a ł e d o t ą d ś r o d o w i s k a o charakterze a d m i n i s t r a c y j n o w o j s k o w y m i k u p i e c k i m , co p r z y c z y n i ł o s i ę do wzbogacenia ż y c i a k u l t u ­ ralnego i rozbudzenia z a i n t e r e s o w a ń k u l t u r ą B u r i a t ó w j a k o w a r t o ś c i ą a u t o n o m i c z n ą . L i t e r a t u r a p r z e d m i o t u szczególnie p o d k r e ś l a w t y m k o n ­ t e k ś c i e w p ł y w d e k a b r y s t ó w . R o d z i ł y się w ten s p o s ó b tendencje do w y ż ­ szego n i ż d o t ą d w a r t o ś c i o w a n i a k u l t u r y l u d o w e j , co dotyczy z a r ó w n o k u l t u r y B u r i a t ó w , E w e n k ó w , jak też dawnych osadników rosyjskich. W p o ł ą c z e n i u z szerszym u d o s t ę p n i e n i e m o ś w i a t y s t w o r z y ł o to w a r u n k i dla w y k s z t a ł c e n i a p r z y s z ł y c h badaczy s p o ś r ó d miejscowej l u d n o ś c i . D z i ę ­ k i t e m u t r a f i l i do n a u k i D o r d ż i Banzarow, G a ł s a n Gombojew czy A . Szczapow, t e n ostatni p o c h o d z ą c y z c h ł o p s k i e j r o d z i n y r o s y j s k o - b u r i a c k i e j . Wszyscy w y m i e n i e n i d z i a ł a l i w p o ł o w i e X I X w . 5 Po to jednak, b y tacy l u b i m podobni ludzie m o g l i p r z e k s z t a ł c i ć się z k r a j o z n a w c ó w w uczonych, potrzebny b y ł jeszcze jeden bodziec. B y ł n i m r o z w ó j o r i e n t a l i s t y k i akademickiej w samej Rosji. O s i ą g n ę ł a ona a P. S. P a l l a s , Putieszestwie po raźnym prowincijam Rossijskoj impierii, S-Petersburg 1773-1788, cz. 1-3; wersja niemiecka tej pracy: Sammlungen historischer Nachrichten uber die mongolischen Volkerschaften, S-Petersburg 1776-1801, t. 1-2. * I . G . G e o r g i , Opisanije wsiech obita juszczich w Rossijskom gosudarstwie narodów, S-Petersburg 1776-1799, cz. 1-4 (opis Buriatów znajduje się w cz. 4). •» Opisanije o bratskich tatarach, socziniennoje korabielnego flota szturmanom Michajlo Tatarinowym, red. G. N. Rumjancew, Ulan-Ude 1958. « Ich ukoronowaniem była praca o charakterze encyklopedycznego kompen­ dium: K . R i t t e r , Ziemlewiedienije Azii. Geografija stran wchodjaszczich w sos- ¡ taw azijatskoj Rossii iii pogranicznych s nieju. Wostocznaja Sibiř: oziero Bajkal Щ i Pribajkalskije strany. Zabajkalie i stiep Gobi, S-Petersburg 1894-1895, cz. 1-2. • Należy tu także wymienić publikację, która jest doskonałym źródłem do badania Щ stosunków własnościowych, struktury rodziny itp.: Matierijały po issledowaniju Щ ziemlepolzowanija i chozjajstwiennogo byta sielskogo nasielenija Irkutskoj i Eni- Щ siejskoj gubernij, Irkutsk 1889-1894, t. 1-4. *| �ETNOGRAFIA BURIACJI 171 ś w i a t o w y poziom w dwu u n i w e r s y t e t a c h — petersburskim i k a z a ń s k i m . W europejskiej Rosji k s z t a ł c i l i się i d z i a ł a l i Banzarow i Gombojew, k t ó ­ rzy c a ł k o w i c i e weszli w kosmopolityczny ś w i a t orientalistyczny. Ś w i a t ten jednak o d d z i a ł y w a ł r ó w n i e ż na to, co działo się w samej B u r i a c j i . Uczeni p r z y j e ż d ż a l i t a m w celu prowadzenia s t u d i ó w terenowych, pod­ t r z y m u j ą c p r z y okazji z a p a ł u l o k a l n y c h amatorskich badaczy (por. ś w i a t o w y a u t o r y t e t mongolistyczny — Józef K o w a l e w s k i , Polak i p r o f e ­ sor u n i w e r s y t e t u w K a z a n i u oraz jego z w i ą z k i z b u r i a c k i m uczonym sa­ m o u k i e m I g u m n o w e m ) . N i e k t ó r z y uczeni buriaccy p o w r a c a l i po p e w n y m czasie w rodzinne strony, b y t a m k o n t y n u o w a ć badania i j e d n o c z e ś n i e s z e r z y ć o ś w i a t ę (por. G. C y b i k o w , znany dzięki swej w y p r a w i e do T y ­ betu). Z e w n ę t r z n e o d d z i a ł y w a n i e na r o d z ą c ą się n a u k ę b u r i a c k ą w y r a z i ł o się jednak najsilniej w pracach Syberyjskiego o d d z i a ł u Rosyjskiego T o ­ w a r z y s t w a Geograficznego. 1 T o w a r z y s t w o to (Russkoje Gieograficzeskoje Obszczestwo) p o w s t a ł o w 1845 r. j a k o agenda A k a d e m i i N a u k i istnieje do dziś. Jest ono i n s t y ­ tucją wielce z a s ł u ż o n ą dla poznania w s z y s t k i c h o b s z a r ó w p a ń s t w a , r ó w ­ nież w aspekcie etnograficznym. M i a ł o ono z r e s z t ą s w o j ą e t n o g r a f i c z n ą s e k c j ę . T o w a r z y s t w o o r g a n i z o w a ł o ekspedycje badacze, w s p o m a g a ł o miejscowych a m a t o r ó w - z b i e r a c z y , d o s t a r c z a ł o m o ż l i w o ś c i p u b l i k o w a n i a m a t e r i a ł ó w . P o c z ą t e k w y d a w n i c z e j d z i a ł a l n o ś c i T o w a r z y s t w a datuje się od 1846 r. i m o ż e b y ć uznany za c e z u r ę w y z n a c z a j ą c ą n o w o ż y t n y okres r o z w o j u w i e d z y etnograficznej w Rosji. S y b e r y j s k i ( p ó ź n i e j Wschodniosyberyjski) o d d z i a ł T o w a r z y s t w a zor­ g a n i z o w a ł się juz w 1851 r. i w r k ó t c e p r z y s t ą p i ł do p u b l i k o w a n i a prac swoich c z ł o n k ó w i w s p ó ł p r a c o w n i k ó w . W 1890 r. u r u c h o m i ł on s p e c j a l n ą serię w y d a w n i c z ą Z a p i s k i po Etnografii, k t ó r a s t a ł a się symbolem a k t y w ­ ności badawczej na t y m polu. J e m u też trzeba o d d a ć z a s ł u g ę o d k r y c i a talentu najwybitniejszego buriackiego etnografa, C h a n g a ł o w a , k t ó r e g o p r a c ę w s p i e r a ł o metodycznie i finansowo. O p r ó c z swoich w y d a w n i c t w y j n y c h O d d z i a ł Wschodniosyberyjski p u b l i k o w a ł też czasopisma o pro­ f i l u etnograficznym. Najbardziej z n a n y m z n i c h b y ł a „ S i b i r s k a j a Ż i w a j a s e r 4 ' I §- I i I I § I I I Starina" wzorowana na o g ó l n o r o s y j s k i e j „ Ż i w o j Star/nie". Ponadto m a ­ t e r i a ł y etnograficzne u k a z y w a ł y się w p u b l i k o w a n y c h poza T o w a r z y s t w e m pismach S i b i r s k i i A r c h i w " oraz S i b i r s k i i S b o r n i k " W y m i e n i ł e m t u jedynie n a j w a ż n i e j s z e t y t u ł y r e z y g n u j ą c z w y d ł u ż a n i a l i s t y k t ó r a J J J J J J J O J J У m o ż e i m p o n o w a ć z a s i ę g i e m d z i a ł a l n o ś c i w y d a w n i c z e j . T e m a t y k a buriacka z a j m o w a ł a w niej d o m i n u j ą c e miejsce. W ś r ó d i n s t y t u c j i p a t r o n u j ą c y c h gromadzeniu w i e d z y etnograficznej o B u r i a t a c h z n a j d o w a ł się t a k ż e K o ś c i ó ł p r a w o s ł a w n y . D z i a ł a l n o ś ć m i syjna w ś r ó d m n i e j s z o ś c i w y m a g a ł a p r z y g o t o w a n i a z zakresu w i e r z e ń i o b r z ę d ó w l u d n o ś c i miejscowej. W y s t ę p o w a ł o t u t e ż s p r z ę ż e n i e zwrotne: n i e k t ó r z y misjonarze k o n c e n t r o w a l i się na poznaniu o b y c z a j ó w , aby do¬ s t a r c z y ć m a t e r i a ł u s w o i m kolegom. J e d n a k ż e t w ó r c z y u d z i a ł d u c h o w n y c h �172 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z w badaniach nad B u r i a t a m i nie b y ł szczególnie a k t y w n y i o d b i e g a ł od d o k o n a ń misjonarzy na i n n y c h terenach, np. na A ł t a j u . Prasa k o ś c i e l n a z a m i e s z c z a ł a w s z a k ż e wiele p r z e d r u k ó w z i n n y c h ź r ó d e ł , w t y m t a k ż e z l o k a l n y c h gazet, p r z y c z y n i a j ą c się w ten s p o s ó b do u t r w a l e n i a t y c h m a t e r i a ł ó w dla n a s t ę p n y c h p o k o l e ń badaczy . Ż y c i e naukowe S y b e r i i k o n c e n t r o w a ł o się w g u b e r n i a l n y m I r k u c k u , t a m t e ż m i a ł s w ą siedzibę Wschodniosyberyjski o d d z i a ł T o w a r z y s t w a Geo­ graficznego. Z p r z y c z y n topograficznych m o ż n a u w a ż a ć I r k u c k za me­ t r o p o l i ę b u r i a c k ą , miasto b o w i e m z n a j d o w a ł o się na terenach zasiedlo­ n y c h n i e g d y ś przez zachodnich B u r i a t ó w . N i c w i ę c dziwnego, że p r o b l e ­ m a t y k a b u r i a c k ą z a j m o w a ł a poczesne miejsce w ś r ó d z a d a ń realizowa­ n y c h przez i r k u c k i e p l a c ó w k i badawcze. B u r i a c i b y l i z r e s z t ą n a j l i c z n i e j ­ szą i ekonomicznie n a j w a ż n i e j s z ą g r u p ę e t n i c z n ą Syberii. O n i też znajdo­ w a l i się od dawna w c e n t r u m zainteresowania miejscowego m u z e u m . 6 M u z e u m i r k u c k i e jest p l a c ó w k ą w y j ą t k o w ą z a r ó w n o ze w z g l ę d u na s w ó j wiek, p o z y c j ę w k u l t u r o t w ó r c z e j d z i a ł a l n o ś c i , j a k t e ż z a s ó b m a ­ t e r i a ł ó w . W r o k u b i e ż ą c y m (1983) obchodzi ono 200-lecie istnienia, jest w i ę c j e d n y m z najstarszych m u z e ó w ś w i a t a . P o w s t a ł o j a k o gabinet oso­ b l i w o ś c i i biblioteka zarazem. Niewiele j e d n a k w i e m y o jego p o c z ą t k o ­ w y c h zbiorach, g d y ż s p ł o n ę ł o ono w r a z z i n w e n t a r z a m i i b i b l i o t e k ą w o l b r z y m i m p o ż a r z e 1879 г., k t ó r y p o c h ł o n ą ł c a ł e n i e m a l miasto. W z n o ­ w i ł o szybko d z i a ł a l n o ś ć jako p l a c ó w k a o o r i e n t a c j i etnograficznej i ar­ cheologicznej i zarazem agenda T o w a r z y s t w a Geograficznego . Do r e ­ w o l u c j i b y ł o ono n a j w i ę k s z y m m u z e u m Wschodniej Syberii, t o t e ż obej­ m o w a ł o s w o j ą d z i a ł a l n o ś c i ą w i ę k s z ą część tego t e r y t o r i o m . Z b i o r y etno­ graficzne w ł ą c z a j ą przede w s z y t k i m m a t e r i a ł b u r i a c k i i ewenkijski, lecz t a k ż e j a k u c k i , a ł t a j s k i i p o c h o d z ą c y od r ó ż n y c h mniejszych l u d ó w . S ą to bardzo bogate i i n t e r e s u j ą c e kolekcje, k t ó r e t y l k o c z ę ś c i o w o d o c z e k a ł y 7 8 8 W ten sposób dwa tytuły uzyskały rangę źródła etnograficznego. Są to: „Irkutskie Eparchialnyje Wiedomosti" oraz „Prawosławnyj Błagowiestnik". To ostat­ nie pismo wydawane było w Moskwie, poświęcało jednak bardzo wiele miejsca Syberii (w każdym bądź razie Wschód dominował w jego treści), w tym szcze­ gólnie Buriatom. U k a z y w a ł y się w nim nie tylko przedruki, lecz także prace ory­ ginalne. Jako ciekawostkę można odnotować wypowiedz księdza Drewnowskiego, zesłanego za udział w powstaniu styczniowym i trudniącego się praktyką lekarską w gubernii irkuckiej. Przed powrotem do kraju wysoko ocenił on pracę d u c h o w i e ń ­ stwa prawosławnego wśród ludności autochtonicznej, m.in. z interesującego nas punktu widzenia: Proszczanie s irkutskoju duchownoju missieju, „Irkutskie E p a r ­ chialnyje Wiedomosti", 1892: nr 19 s. 1-7, nr 10 s. 1-5. 7 Fasadę powstałej wówczas siedziby muzeum zdobią tablice z widocznymi z daleka nazwiskami wybitnych badaczy Syberii wczesnego okresu: Muller, Pal­ las, Middendorf, Kraszeninnikow, Humboldt, Messerschmidt, Gmelin, Georgi, Ledebour, Wrangel (wg kolejności ich rozmieszczenia). Listę tę dedykuję tym, którzy skłonni są widzieć w Syberii „polską prowincję badawczą". Więcej dla poznania Syberii zdziałali inni Europejczycy, a w okresie późniejszym Rosjanie. Sprawdzałem wyrywkowo, co kolekcja zawdzięcza polskim etnografom z te­ renu Syberii. Księgi inwentarzowe nie notują żadnych nabytków od Sieroszewskie8 �«te.. 173 ETNOGRAFIA BURIACJI się opracowania naukowego. M i m o że muzeum posiada c i e k a w y d z i a ł h i s t o r y c z n y i w s p ó ł c z e s n y , m o ż n a je nadal t r a k t o w a ć jako p l a c ó w k ę e t n o g r a f i c z n ą . B y ł a b y to t e ż jedyna i n s t y t u c j a o tej specjalizacji w I r ­ k u c k u , etnografia nie jest b o w i e m d y s c y p l i n ą u p r a w i a n ą obecnie w t a m ­ tejszych o ś r o d k a c h n a u k o w y c h . W y d z i a ł h i s t o r y c z n y u n i w e r s y t e t u za­ t r u d n i a w p r a w d z i e k i l k u e t n o g r a f ó w , z a j m u j ą się o n i w s z a k ż e g ł ó w n i e d y d a k t y k ą i nie t w o r z ą ś r o d o w i s k a , na dodatek nie s p e c j a l i z u j ą się w k u l ­ turze b u r i a c k i e j . Podobnie j a k w p r z e s z ł o ś c i , r ó w n i e ż obecnie m u z e u m dostarcza f o r u m dla d z i a ł a l n o ś c i T o w a r z y s t w a Geograficznego (może t y l k o role niejako się o d w r ó c i ł y i to ostatnie d z i a ł a p r z y muzeum). T o w a r z y s t w o p e ł n i trzy funkcje — popularyzatorską, w y d a w n i c z ą i pobudzającą konkretne badania p r z y zastosowaniu r ó ż n o r a k i c h b o d ź c ó w . Jest ono nadal m i ę dzydyscyplinarne, brakuje w n i m jednak e t n o g r a f ó w , za t o a k t y w n i są archeolodzy. M i a ł e m o k a z j ę p o z n a ć k i l k u p e ł n y c h entuzjazmu d z i a ł a c z y i zarazem uczonych, k t ó r z y m i m o w o l i p r z y p o m i n a l i d y n a m i c z n y okres prac T o w a r z y s t w a z p r z e ł o m u w i e k ó w . Z ż a l e m trzeba natomiast s t w i e r ­ dzić, że nie ma j u ż t a k i c h postaci w ś r ó d e t n o g r a f ó w , j a k i e w ó w c z a s o ż y ­ w i a ł y ż y c i e naukowe i d z i a ł a l n o ś ć s w y c h i n s t y t u c j i , b y w y m i e n i ć t y l k o D . K l e m e n c a (muzeum), G. Potanina, M . K r ó l a , I . Podgorbunskiego (To­ w a r z y s t w o ) czy B . Petriego (uniwersytet). P r z y m u z e u m m i e ś c i się t e ż biblioteka T o w a r z y s t w a b ę d ą c a u n i k a l ­ n y m zbiorem r z a d k i c h ź r ó d e ł i k o l e k c j ą bibliofilską, n i e k i e d y k o m p l e t n i e j s z ą od k s i ę g o z b i o r u B i b l i o t e k i i m . L e n i n a w M o s k w i e . Niestety w a ­ r u n k i lokalowe u t r u d n i a j ą j e j w ł a ś c i w e f u n k c j o n o w a n i e . 9 go (poza jednym zaginionym) czy Piłsudskiego. Feliks K o n dostarczył, zespół ka^ miennych figurek zwierząt oraz drewnianych naczyń z Tuwy, natomiast w archi­ wum fotograficznym jest kilka wykonanych przez niego zdjęć z tegoż terenu. M u ­ zeum posiada zbiór 7 akwarel Stanisława Katerli prezentujących obozowiska E w e n ­ ków oraz motywy irkuckie. Osoba autora, jego biografia oraz inne dzieła są nie­ znane i pracownicy muzeum byliby wdzięczni, za ewentualne informacje. Wymie­ nione przeze mnie polonica z archiwum muzealnego nie są oczywiście wyczerpu­ jące. • Należy w tym miejscu powiedzieć, że w początkach X X w. zatrudniony był w tej bibliotece (może nawet przez pewien czas ją prowadził) К. I . Giedroyć, autor jednej z publikowanych bibliografii. O tej postaci nie wspominają polskie opracowania, inicjały imion zaś nie pozwalają utożsamiać jej z geologiem księciem Antonim Giedroyciem, również zresztą zapomnianym przez polskich badaczy ze­ słania (o tym ostatnim wspomina Z. W ó j c i k , Aleksander Czekanowski, Lublin 1982, s. 204; tymczasem Słabczyński podaje w wątpliwość istnienie Antoniego, bez­ zasadnie zresztą, pisze natomiast o Aleksandrze; W. S ł a b c z y ń s k i , Polscy pod­ różnicy i odkrywcy, Warszawa 1973, s. 123). Dodam, że w Irkucku pracują history­ cy radzieccy zajmujący się zesłańcami polskimi, tacy jak S. Kowal i B. Szostako­ wicz, którzy doskonale operują materiałem źródłowym i posiadają dużą wiedzę o temacie. Dziad tego ostatniego, Włodzimierz Szostakowicz syn osiedleńca pol­ skiego w Irkucku, był członkiem komitetu zarządzającego muzeum irkuckim i przez pewien czas jego kierownikiem. �174 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ B u r i a c i p r z y c i ą g a l i u w a g ę bardzo w i e l u badaczy nie t y l k o ze w z g l ę d u n a . i c h d o m i n u j ą c ą p o z y c j ę na etnicznej mapie rosyjskiego wschodu. S ą oni i n t e r e s u j ą c y m p r z e d m i o t e m b a d a ń t a k ż e z tego w z g l ę d u , że znaj­ d u j ą się na s k r z y ż o w a n i u k i e r u n k ó w geograficznych i k o n t a k t ó w k u l t u ­ r o w y c h . Pod w z g l ę d e m j ę z y k a i p o d s t a w o w y c h cech k u l t u r y n a l e ż ą do etnosu mongolskiego. I c h t e r y t o r i u m zaliczane jest do p o ł u d n i o w e j Sy­ b e r i i , ale j e d n o c z e ś n i e znajduje się t e ż na s k r a j u A z j i Centralnej. P r z y j ­ m o w a l i zatem i p r z e k a z y w a l i dalej w p ł y w y p o c h o d z ą c e z obu t y c h o b s z a r ó w . S t a n o w i ą najbardziej na p ó ł n o c w y s u n i ę t e ognisko k u l t u r y r e l i g i j n e j pochodzenia t y b e t a ń s k i e g o , a j e d n o c z e ś n i e silny o ś r o d e k sza­ m a n i z m u syberyjskiego. W i c h k u l t u r z e odnajdujemy ś l a d y bliskich k o n ­ t a k t ó w z l u d a m i t u n g u s k i m i oraz t u r e c k i m i z p ó ł n o c y (Jakuci) i p o ł u d ­ niowego zachodu ( A ł t a j , Sajany itp.). J e d n o c z e ś n i e u i c h t u r e c k i c h . i t u n ­ guskich s ą s i a d ó w z n a l a z ł y się elementy k u l t u r y mongolskiej. U zachod­ n i c h B u r i a t ó w (przedbajkalskich) nastąpiła t a k silna a k u l t u r a c j a do w z o r ó w rosyjskich, że p r a k t y c z n i e nie m o ż n a i c h j u ż u t o ż s a m i a ć z B u r i a t a m i t r a n s b a j k a l s k i m i . D o t y c z y to ż y c i a gospodarczego, j ę z y k a , s t y l u życia, a nawet cech psychicznych. Charakterystyczna jest postawa części inteligencji zachodnioburiackiej, k t ó r a w p o s z u k i w a n i u t o ż s a m o ś c i k u l ­ t u r o w e j przenosi się na w s c h ó d , gdzie żyje jeszcze „ t r a d y c j a b u r i a c k ą " . Z drugiej s t r o n y wiadomo, że nawet t a m nie istnieje j e d n o l i t y w z ó r owej t r a d y c j i . B u r i a c i podzieleni b y l i na wiele g r u p u m o w n i e n a z y w a n y c h p l e m i e n n y m i , p r z y c z y m p r ó b y ustalenia i c h liczby i cech w y r ó ż n i a j ą ­ cych nie d a ł y z a d o w a l a j ą c e g o r e z u l t a t u . Dopiero po r e w o l u c j i w p r o w a ¬ dzono jeden w s p ó l n y j ę z y k l i t e r a c k i o p a r t y dialekcie c h o r i ń s k i m nie znaczy to jednsk ŻG stcił się on j ę z y k i e m codziennym. Wszystkie te okoliczności s o r a w i l v że bardzo t r u d n o iest d o k o n a ć svntezv k u l t u r v b u r i a c k i e i " i że w zasadzie do p o ł o w y naszego stulecia koncentrowano się na o p i s y w a n i u jej r ó ż n o r o d n o ś c i . P o w s t a ł o w t e n s p o s ó b wiele p r z y ­ c z y n k ó w do etnogafii p o s z c z e g ó l n y c h g r u p l o k a l n y c h . P r z y c z y n k ó w t y c h , i to bardziej w a r t o ś c i o w y c h , b y ł y setki, t o t e ż m i j a się z celem i c h analiza czy prezentacja a u t o r ó w . Trzeba w s z a k ż e p o w i e ­ dzieć, że w g ł ó w n y m nurcie b a d a ń z n a j d o w a l i się autorzy buriaccy. Spod i c h p i ó r a w y s z ł y t e ż najwybitniejsze w ó w c z a s prace. Chodzi t u z w ł a s z c z a o d w u badaczy n a z y w a n y c h z a ł o ż y c i e l a m i b u r i a c k i e j e t n o g r a f i i D . B a n zarowa i N . C h a n g a ł o w a . W y j ą t k o w a p r a c o w i t o ś ć i talent tego ostat1 1 1 0 1 2 Próbę taką podjęła autorka leningradzka: K . W. W j a t к i n a , Oczerki kul­ tury i byta burjat, Leningrad 1969. Dziełem jego życia była praca Czernaja wiera iii szamanstwo u mongołow i drugie statji, S-Petersburg 1891 (użyty tu etnonim nie powinien mylić, w owym czasie stosowano go jako nadrzędny do Buriatów). Później opublikowane zostały jego pisma wszystkie: D. B a n z a r o w , Sobranie soczinienij, Moskwa 1955. Publikował on za życia w różnych czasooismach. Zebrano je i uzupełniono o pewne inedita w: M. N. С h a n g a ł o w, Sobranie soczinienij, U ł a n - U d e 195811 1 2 �ETNOGRAFIA BURIACJI 175 i.i liego s p r a w i ł y , że s t a r c z y ł o b y zebranych przez niego m a t e r i a ł ó w jako jodstawy ź r ó d ł o w e j dla r o z w o j u w s p ó ł c z e s n e j etnografii B u r i a t ó w , a przynajmniej pewnych jej k i e r u n k ó w . W i ę k s z o ś ć relacji etnograficznych w o w y m okresie p o c h o d z i ł a od zachodnich B u r i a t ó w z n a j d u j ą c y c h się j u ż w ó w c z a s w d ł u g o t r w a ł y m kontakcie z osadnikami r o s y j s k i m i . Ś w i a d c z y to przede w s z y s t k i m o ak­ t y w n o ś c i ś r o d o w i s k a i r k u c k i e g o oraz inteligencji b u r i a c k i e j , k t ó r a zda­ w a ł a sobie s p r a w ę z tego, j a k szybko z a c h o d z ą procesy z m i a n y k u l t u ­ rowej, k t ó r e z m u s z a j ą etnografa do w y ś c i g u z czasem. Inaczej nieco sy­ tuacja w y g l ą d a ł a w B u r i a c j i wschodniej z a r ó w n o z p o w o d u powolnego procesu zmiany, j a k t e ż w z g l ę d n e j słabości ś r o d o w i s k a naukowego. Wypada nieco szerzej p r z e d s t a w i ć w a r u n k i , w j a k i c h ś r o d o w i s k o to p o ­ wstawało. U ł a n - U d e , dzisiejsza stolica R e p u b l i k i B u r i a c k i e j (do 1934 r. n a z y w a ł a się ona W i e r c h n i e u d i ń s k ) , b y ł o miastem wojskowym, urzędniczym i w dalszej k o l e j n o ś c i k u p i e c k i m . Pod w z g l ę d e m o ż y w i e n i a i n t e l e k t u a l ­ nego u s t ę p o w a ł o nie t y l k o I r k u c k o w i , lecz t a k ż e Czycie i Kjachcie. T ę o s t a t n i ą p r z e ś c i g n ę ł o z a u w a ż a l n i e pod w z g l ę d e m liczby m i e s z k a ń c ó w do­ piero p o d koniec X I X w . Przed r e w o l u c j ą praktycznie i s t n i a ł a t u jedna t y l k o i n s t y t u c j a o charakterze d y d a k t y c z n o - n a u k o w y m — I n s t y t u t J ę z y k ó w Wschodnich (1904-1907). B y ł a to p l a c ó w k a rodem z W ł a d y w o s toku, przeniesiona czasowo do W i e r c h n i e u d i ń s k a z p o w o d u z a g r o ż e n i a j a p o ń s k i e g o . Nie o d e g r a ł a ona w ł a ś c i w i e ż a d n e j r o l i w życiu i n t e l e k t u á l nym Buriacji . Z k o l e i K j a c h t a oraz j e j b l i s k i s ą s i a d T r o i c k o s a w s k zrobiły w X V I I I i X I X w . w y j ą t k o w ą k a r i e r ę . P o ł o ż o n e na granicy z M o n g o l i ą p r z e j ę ł y c a ł y p r a k t y c z n i e k o n t y n e n t a l n y handel z C h i n a m i , s t a ł y się cen­ t r u m n o w o ż y t n e j w e r s j i Szlaku jedwabnego, t y m razem zdominowanego przez h e r b a t ę . Wobec t y c h d w u miast W i e r c h n i e u d i ń s k b y ł jedynie p r o ­ w i n c j o n a l n y m o ś r o d k i e m h a n d l o w y m dla wschodniej B u r i a c j i , o ż y w i o ­ n y m dodatkowo przez pobliskie b a r g u z i ń s k i e tereny z ł o t o n o ś n e . Szlak 1 3 14 -I960, t. 1-3. Bogata spuścizna autora nie została w pełni udostępniona. Według zasłyszanych opinii, w rękopisach znajdują się materiały dorównujące objętością już opublikowanym (trzy tomy cytowanej pracy liczą w sumie 1400 stron). Czy­ nione są wstępne starania o wydanie dzieł wszystkich Changałowa. Nawet fakt jej działania nie utrwalił się w pamięci dzisiejszego środowiska naukowego, historycy zaś, których na ten temat indagowałem, byli nim zaskoczeni. Źródłem mojej informacji była tablica pamiątkowa na budynku tej szkoły m ó w i ą ­ ca o antycarskiej demonstracji studentów w 1905 r. Było to praktycznie jedno bliźniacze miasto, w którym Kjachta stanowiła podmiejską osadę złożoną z rezydencji kupieckich, budynku urzędu celnego i ma­ gazynów towarowych. Znacznie większy Troickosawsk pełnił funkcje „podgrodzia" skupiającego infrastrukturę obsługującą Kjachtę. Toteż ta ostatnia była bardziej znana na zewnątrz i w 1934 r. nadała n a z w ę połączonemu organizmowi miejskie­ mu. i S 1 4 "i" ś , V Ь [¡ jíl \\ J | �1 176 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ h a n d l o w y z C h i n a m i t ę d y nie p r z e c h o d z i ł . W tej s y t u a c j i w ł a ś n i e K j a c h t a dzięki s w e m u bogactwu i k u p i e c k i e m u o ż y w i e n i u s t w a r z a ł a m o ż l i w o ś c i dla ż y c i a intelektualnego. T u p o w s t a ł a pierwsza na terenie wschodniej B u r i a c j i gazeta, t u t e ż zorganizowano pierwsze m u z e u m (1891), t u c i ą g ­ n ę l i z E u r o p y o s i e d l e ń c y w nadziei na k a r i e r ę i p r z y g o d ę . B y l i w ś r ó d nich i Polacy, j a k J. T a l k o - H r y n c e w i c z czy M . L i s o w s k i (przyrodnik), k t ó r z y jak najlepiej zapisali się w t r a d y c j a c h n a u k i b u r i a c k i e j i r o s y j ­ skiej. Uczestniczyli a k t y w n i e w t w o r z e n i u i p r a c y m u z e u m i r ó w n o l e g l e do niego p o w s t a ł e g o T r o i c k o s a w s k o - K j a c h t y ń s k i e g o o d d z i a ł u T o w a r z y s ­ t w a Geograficznego, k t ó r y o d e g r a ł w y b i t n ą r o l ę w organizacji b a d a ń t a k ż e etnograficznych — na terenie p o ł u d n i o w e j B u r i a c j i i p ó ł n o c n e j M o n g o l i i . O d d z i a ł o p u b l i k o w a ł przed r e w o l u c j ą 30 w y d a ń swego pisma . T a k p o w s t a ł o ś r o d o w i s k o p r z y c i ą g a j ą c e r ó w n i e ż z e s ł a ń c ó w oswobodzo­ n y c h z niezbyt o d l e g ł e j k a t o r g i n e r c z y ń s k i e j . S p o ś r ó d około 18 t y s i ę c y P o l a k ó w k t ó r z y znaleźli sie w S y b e r i i no p o w s t a n i u s t y c z n i o w y m nie¬ k t ó r z y z a t r z y m y w a l i się w B u r i a c j i na d ł u ż e j , a i c h p o t o m k o w i e nieraz do dziś t u mieszkaia I n n i d ą ż y l i na z a c h ó d do I r k u c k a Tobolska i dal e i do E u r o p y po drodze niejednokrotnie p o z o s t a w i a j ą c ' p o sobie ś l a d y w postaci b a d a ń nad k l i m a t e m flora geologia czy etnografia B u r i a c i i W t e i ostatniej dziedzinie z a p i s a ł sie nie o d k r y t y dotad A p o l i n a r y Ord y ń s k i k t ó r e m u w a r t o p o ś w i e c i ć o d r ę b n y szkic i d o k o n a ć analizy zapi­ sanych przez niego m a t e r i a ł ó w nie d o s t r z e ż o n y c h przez badaczy » B y ć m o ż e odnaida sie t e ż i n n i k t ó r z y p r z e b y w a j ą c w B u r i a c i i pozostawili po sobie nie znane jeszcze'zapiski z obserwacjami. W C e n t r a l n y m P a ń s t w o w v m A r c h i w u m B u r i a c k i e i A4SR zna idu ia sie n o n o ć reknnisv w ipz y k u p o l s k i m nie poddane d o t ą d kwerendzie. 1 5 1 6 K j a c h t a , podobnie jak I r k u c k , b y ł a o ś r o d k i e m r o s y j s k i m . B y ł o b y jednak b ł ę d e m sądzić, że nie t w o r z y ł a się t a m inteligencja buriacka. Ro­ sjanie nie m i e l i zwyczaju i z o l o w a ć się od l u d n o ś c i miejscowej, często też uczestniczyli w r o z w i j a n i u w ś r ó d niej o ś w i a t y ( p o w o ł a j m y się jeszcze raz na p r z y k ł a d z e s ł a ń c ó w , w t y m d e k a b r y s t ó w ) . D z i a ł a ł a t e ż sieć szkol­ n i c t w a publicznego. Stopniowo r o s ł a liczba B u r i a t ó w , k t ó r z y nie t y l k o r o z w i j a l i s a m o ś w i a d o m o ś ć k u l t u r a l n ą , lecz t a k ż e d ą ż y l i do uczynienia z niej h a s ł a j e d n o c z ą c e g o n a r ó d . " „Trudy Troickosawsko-Kjachtynskogo Otdielenija Priamurskogo Otdieła I m peratorskogo Russkogo Geograficzeskogo Obszczestwa" (1898-1912). Ukazało się 15 to­ m ó w zawierających 30 zeszytów. Prócz tego publikowane były Protokoły tegoż od­ działu zawierające krótkie doniesienia naukowe. Według spisu z 1923 r. w całej Buriackiej A S S R było ich 214 osób. Ordyńskiego nie notują żadne polskie opracowania dotyczące P o l a k ó w bada­ jących Syberię. Człowiek ten spędził kilkanaście lat w Buriacji, po czym pra­ cował jako dziennikarz w zachodniej Syberii. Opublikował wiele obserwacji z ży­ cia Buriatów w ujęciu reportażowym (w sumie kilkaset stron druku). Część z nich ma znaczenie etnograficzne. 1 8 1 7 f �177 ETNOGRAFIA BURIACJI Marzenia o awansie k u l t u r a l n y m n a r o d u w ł a ś c i w e w i e l u przedsta­ wicielom i n t e l i g e n c j i b u r i a c k i e j w y b u c h ł y z n o w ą siłą po r e w o l u c j i . H a s ł a r ó w n y c h p r a w i ' p r z y ś p i e s z o n e g o r o z w o j u dla zacofanych l u d ó w z a k t y w i z o w a ł y d z i a ł a c z y w i e l u sfer życia. ( D o d a ć trzeba, że d o t y c z y ł o to t a k ż e etnicznych Rosjan, k t ó r z y z i n t e g r o w a l i się z k r a j e m t r a k t o w a ­ n y m przez n i c h j a k o ojczyzna drugiego stopnia.) Z w ł a s z c z a d z i a ł a c z e gospodarczy r o z u m i e l i p o t r z e b ę i n t e l e k t u a l n e j p o d b u d o w y dla z a c h o d z ą ­ cych zmian, czemu d a w a ł o w y r a z p u b l i k o w a n e przez Przybajkalskie Sto­ warzyszenie S p ó ł d z i e l c z e pismo „ P r i b a j k a l s k i j K r a j " (lata 1920-1921). Jego ł a m y w y p e ł n i a ł y studia historyczne, etnograficzne i gospodarcze. Wspomniane Stowarzyszenie z a i n i c j o w a ł o w y d a w a n i e biblioteczki p o pularnonaukowej, również zawierającej t e m a t y k ę etnograficzną. , S ł u s z n i e j b y ł o b y p o w i e d z i e ć , że Stowarzyszenie r e a l i z o w a ł o i n i c j a t y ­ w y r o d z ą c e się w ł o n i e p o w s t a ł e g o w 1918 r. w W i e r c h n i e u d i ń s k u T o ­ w a r z y s t w a B a d a ń nad P r z y b a j k a l e m , k t ó r e w 1920 r. Uczyło 50 c z ł o n ­ ków. W t y m ż e r o k u , k i e d y c z ł o n k o w i e jego p o l i c z y l i się i uznali, że jest ich z b y t m a ł o , d o p r o w a d z i l i do powstania — za ś r o d k i Stowarzyszenia Spółdzielców — Katedry wiedzy o Przybajkalu w Uniwersytecie Ludo­ w y m , r ó w n i e ż m ł o d e j p l a c ó w c e p o w o ł a n e j w 1920 r. I s t n i e j ą pisane i n ­ formacje z tego okresu, że K a t e d r a p u b l i k o w a ł a „ I z w i e s t i j a " z w y k ł a d a ­ m i w y g ł a s z a n y m i podczas zajęć, nie u d a ł o m i się jednak i c h o d s z u k a ć w bibliotekach. K a t e d r ą k i e r o w a ł h i s t o r y k W . Girczenko. P r z e s t a ł a ona istnieć, w r a z z u n i w e r s y t e t e m , w 1922 r. 18 i [ ić f . U t w o r z e n i e w 1923 r. B u r i a t - M o n g o l s k i e j r e p u b l i k i autonomicznej na terenie T r a n s b a j k a l i i b y ł o zatem nie t y l k o f o r m a l n y m a k t e m w y n i ­ k a j ą c y m z z a ł o ż e ń l e n i n o w s k i e j p o l i t y k i n a r o d o w o ś c i o w e j , lecz r ó w n i e ż rezultatem p r e s j i r ó ż n y c h ś r o d o w i s k b u r j a c k i c h . Z r e s z t ą obie te l i n i e , o d g ó r n a i oddolna, w o w y m czasie " w s p ó ł b r z m i a ł y . Ś r o d o w i s k a te upat r y w a ł y w a u t o n o m i i nie f o r m ę izolacji od z e w n ę t r z n e g o ś w i a t a , lecz na o d w r ó t — m o ż l i w o ś ć kontrolowanego przez siebie i zgodnego z ogol­ n y m interesem B u r i a t ó w procesu modernizacji. S t o l i c ą z o s t a ł W i e r c h n i e u d i ń s k , n a j w i ę k s z e j u ż w ó w c z a s miasto r e p u b l i k i , b ę d ą c e jeszcze d w a lata w c z e ś n i e j c e n t r u m k r ó t k o t r w a ł e j Dalekowschodniej R e p u b l i k i Ra¬ dzieckiej. Podczas istnienia tej ostatniej p o w o ł a n o m u z e u m k r a j o z n a w cze ( 1 9 2 1 ) oraz p i e r w s z ą p l a c ó w k ę n a u k o w ą — B u r i a t - M o n g o l s k i Ko¬ 19 18 I Buriaci należą do mongolskiego zespołu kulturowego i . językowego, z tego 4 więc względu otrzymali w rosyjskojęzycznej literaturze podwójny etnomin o I Poziomach identyfikacji. Nazwa ta utrzymywała się do 1958 r. w dwu terminologii 1 oficjalnej. Sami Buriaci stosują etnomin „burjad", który rosyjscy osadnicy przero- I I i I I I bili jeszcze w X V I I w. na „brat", „bratskij". Niektóre późniejsze źródła wymieniają datę 1923, ja jednak opieram się na materiałach ówczesnych. Ponieważ funkcjonowanie instytuacji naukowych w Bu¬ nacji bezpośrednio po rewolucji nie doczekało się jeszcze skrótowego chociażby opracowania, poświęcam w i ę c temu zagadnieniu nieco w i ę c e j miejsca. B y ł to bo¬ wiem okres bardzo interesujący i płodny w inicjatywy. I 12 - 11 Etnografia Polska t. 28/2 - �178 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ m i t e t N a u k i (1922). K o m i t e t ten, b ę d ą c y c z y m ś w rodzaju m a ł e j akade­ m i i nauk, p o w s t a ł z i n i c j a t y w y d w ó c h autonomicznych o k r ę g ó w b u riackich. Jeden z n i c h z n a j d o w a ł się w Republice Dalekowschodniej, d r u g i z a ś na z a c h ó d od B a j k a ł u , czyU w Republice Rosyjskiej. Ś w i a d c z y to o autentycznie s p o ł e c z n y m charakterze p o m y s ł u . W p o c z ą t k o w y m okresie d z i a ł a n i a K o m i t e t k o n c e n t r o w a ł się na badaniach j ę z y k o w y c h i l i t e r a c ­ k i c h , - z a j ą ł się p r z y g o t o w a n i e m propozycji p o w o ł a n i a j ę z y k a literackiego, r o z p o c z ą ł prace nad s ł o w n i k i e m i p o d r ę c z n i k a m i . Równolegle, (od 1924 r.) d z i a ł a ł o w republice B u r i a t - M o n g o l s k i e T o ­ w a r z y s t w o N a u k o w e i m . D . Banzarowa, k t ó r e p o w s t a ł o zamiast T o w a ­ r z y s t w a B a d a ń nad P r z y b a j k a l e m r o z w i ą z a n e g o w 1923 r. P u b l i k o w a ł o ono w s p ó l n i e z K o m i t e t e m N a u k i pismo „ B u r j a t i e w i e d i e n i e " (1925-1930). U k a z a ł o się 7 jego w y d a ń ( u w z g l ę d n i a j ą c zaś ł ą c z n ą n u m e r a c j ę — 12) z a n i m z n i k ł o w r a z z w y d a w c ą . S t a ł o ono na stosunkowo w y s o k i m po­ ziomie i z a w i e r a ł o wiele m a t e r i a ł ó w ź r ó d ł o w y c h , t a k ż e t y p u etnogra­ ficznego. M i a ł o charakter m i ę d z y d y s c y p l i n a r n y zgodnie z t r a d y c j ą w p r o ­ w a d z o n ą przez T o w a r z y s t w o Geograficzne. Ostatni t o m nie z a p o w i a d a ł l i k w i d a c j i , natomiast w y t y c z a ł drogi na p r z y s z ł o ś ć , z a r ó w n o T o w a r z y ­ s t w u j a k i p i s m u . Wydarzenie to n a l e ż y ł ą c z y ć z p o d o b n y m losem u n i ­ w e r s y t e t u i r k u c k i e g o w t y m s a m y m czasie. W n i e k t ó r y c h ś r o d o w i s k a c h n a u k o w y c h p o j a w i ł y się w ó w c z a s posta­ w y opozycji i n t e l e k t u a l n e j , co d o p r o w a d z i ł o do reorganizacji t y c h ś r o ­ dowisk w skali k r a j u . U n i w e r s y t e t i r k u c k i p r z e k s z t a ł c o n y z o s t a ł w k i l ­ k a n i e z a l e ż n y c h i n s t y t u t ó w (nie na d ł u g o z r e s z t ą ) , p e w n e z a ś lokalne t o w a r z y s t w a n a u k o w e r o z w i ą z a n o bezpowrotnie. I c h f u n k c j e p r z e j ę t e z o s t a ł y przez i n s t y t u c j e centralne, w d a n y m w y p a d k u T o w a r z y s t w o Ge­ ograficzne ZSRR oraz A k a d e m i ę N a u k . C z ę s t e reorganizacje w o w y m okresie nie s p r z y j a ł y r e a l i z o w a n i u d ł u g o f a l o w y c h i s k o o r d y n o w a n y c h p l a ­ n ó w n a u k o w y c h . B y ł y one uzasadniane o d c h y l e n i a m i nacjonalistyczny­ m i p e w n y c h badaczy, i c h zapatrzeniem w T y b e t jako ź r ó d ł o k u l t u r y re­ l i g i j n e j B u r i a t ó w oraz koncepcjami p a n m o n g o l i s t y c z n y m i w y r a ż a j ą c y ­ m i się w lansowaniu idei j e d n o l i t o ś c i B u r i a t ó w i M o n g o ł ó w w sensie k u l t u r o w y m i politycznym. Nieco w c z e ś n i e j (1929 r.) K o m i t e t N a u k i p r z e k s z t a ł c o n y z o s t a ł w P a ń ­ s t w o w y I n s t y t u t K u l t u r y i jeszcze t r z y k r o t n i e z m i e n i a j ą c n a z w y po­ z o s t a ł j e d y n ą p l a c ó w k ą n a u k o w o - b a d a w c z ą B u r i a c j i do 1958 r. specja­ l i z u j ą c ą się c a ł k o w i c i e w problematyce n a u k s p o ł e c z n y c h . B y ł on p o d ­ p o r z ą d k o w a n y r z ą d o w i R e p u b l i k i B u r i a c k i e j . U k a z a ł o się w ó w c z a s 31 t o m ó w w y d a w n i c t w n a u k o w y c h . P u b l i k a c j e pierwszego okresu k o n 2 0 2 1 » 1936 — Buriat-Mongolski P a ń s t w o w y Instytut Języka, Literatury i Historii; 1944 — Buriat-Mongolski Naukowo-Badawczy Instytut Kultury i Ekonomii: 1949 — Buriat-Mongolski Naukowo-Badawczy Instytut Kultury. Wszystkie wymienione wydawnictwa drukowane były w U ł a n - U d e . „Wiestnik Instituta Kultury Burjat-Mongolskoj ASSR", 1931, ukazały się 2 zeszyty (3 n-ry); 8 1 �179 ETNOGRAFIA BURIACJI c e n t r o w a ł y się na zagadnieniach k u l t u r y j ę z y k o w e j , sztuki ateizmu oraz ideologicznej w a l k i w j ę z y k o z n a s t w i e i historiografii. D r u g i okres (1939-1958) znamionuje znaczne podniesienie p o z i o m u naukowego, m . i n . d z i ę ­ ki n a p ł y w o w i n o w y c h k a d r w y k s z t a ł c o n y c h zgodnie z w y ż s z y m i w y m a ­ ganiami w a r s z t a t u . P r z e j ś c i e w 1958 r. do s t r u k t u r y A k a d e m i i N a u k •spowodowało nie t y l k o k o l e j n ą z m i a n ę n a z w y , lecz t e ż o t w o r z y ł o d r o ­ gę dla d y s c y p l i n d o t ą d nie u p r a w i a n y c h na ziemi b u r i a c k i e j , jeśli po­ miniemy przyjezdne ekspedycje — geologii, biologii i c h e m i i . Rozrasta­ ły się one na t y l e dynamicznie (dotyczy to t a k ż e nauk s p o ł e c z n y c h ) , że w 1966 r. p o w s t a ł a potrzeba w y d z i e l e n i a i c h w o d r ę b n e i n s t y t u t y . I s t ­ nieje i c h obecnie cztery, k t ó r e w r a z z Z a k ł a d e m E k o n o m i i t w o r z ą B u riacką F i l i ę Syberyjskiego O d d z i a ł u A N ZSRR. 2 2 Rok 1958 b y ł p r z e ł o m o w y nie t y l k o z p u n k t u widzenia organizacji nauki. O t w o r z y ł on nowe, korzystne p e r s p e k t y w y przed d y s c y p l i n a m i humanistycznymi. W p r a w d z i e u t r a c i ł y one w y ł ą c z n o ś ć na terenie B u ­ riacji, z y s k a ł y jednak nowe b o d ź c e i zastrzyk sił. O i l e przedtem historia, etnografia i archeologia u p r a w i a n e b y ł y w j e d n y m z a k ł a d z i e l i c z ą c y m czterech p r a c o w n i k ó w , to obecnie stan etatowy w z r ó s ł do k i l k u n a s t u osób. S k o ń c z y ł się okres nacechowany w i e l o m a t r u d n o ś c i a m i . Przez pierwsze trzydziestolecie po r e w o l u c j i etnografia w B u r i a c j i p r z e ż y w a ł a w ł a ś c i w i e z a s t ó j . Nie dotyczy to m o ż e p i e r w s z y c h lat tego okresu, ale w ó w c z a s u k a z y w a ł y się przede w s z y s t k i m p u b l i k a c j e k o n t y ­ n u u j ą c e stary p r z y c z y n k a r s k i n u r t w badaniach, n i e k t ó r e t e ż s t a r a ł y się u w z g l ę d n i a ć z m i a n y p o j a w i a j ą c e się, w ś w i a d o m o ś c i l u d z i t u ż po r e w o ­ lucji. W k r ó t c e jednak n u r t t e n w y g a s ł . N a j w a ż n i e j s z y m chyba o s i ą g n i ę ­ ciem tego okresu jest praca profesora u n i w e r s y t e t u i r k u c k i e g o B . P e t r i e go Siemja i rod u siewiernych bur jat p u b l i k o w a n a w latach 1924-1925 w czterech r ó ż n y c h w y d a w n i c t w a c h . W 1934 r . h i s t o r i o g r a f i a buriacka p r z e s z ł a z w r o t z w i ą z a n y z k r y t y k ą d o m i n u j ą c e j d o t ą d koncepcji o n i e w y s t ę p o w a n i u w p r z e d r e w o l u c y j n y m w 1932 r. przekształcony w: „Kultura Burjatii" i wydawany wspólnie z Instytu­ tem Ochrony Zdrowia, publikowanie przerwano w tym samym roku po 4 zeszy­ tach. W latach 1939-1958 wydano 25 t o m ó w w kolejnej numeracji pod tytułami odpowiadającymi kolejnym nazwom instytutu. „Zapiski Burjat-Mongolskogo Gosudarstwiennogo Nauczno-Issledowatielskogo Instituta Jazyka, Literatury i Istorii", 1939-1941 (t. 1-6); „Zapiski Burjat-Mongolskogo Gosudarstwiennogo Nauczno-Issle­ dowatielskogo Instituta Kultury i Ekonomiki", 1947-1949 (t. 7-9); „Zapiski Burjat-Mongolskogo Nauczno-Issledowatielskogo Instituta Kultury", 1950-1958 (t. 10-25; z nich t. 16 nieosiągalny w bibliotekach). Opis bibliograficzny powyższych w y ­ dawnictw spotykany w pewnych źródłach odbiega często od rzeczywistości, co może b y ć spowodowane ich rzadkością. W tym okresie publikowano „Kratkie Soobszczenija Burjatskogo Kompleksnogo Nauczno-Issledowatielskogo Instituta. 1959-1962 (z. 1-4) oraz Trudy tegoż in­ stytutu, 1959-1966 (z. 1-23), wydawane w Ulan-Ude. Dziesięć spośród tych ostat­ nich poświęcono problemom humanistycznym. ! 2 V �180 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ s p o ł e c z e ń s t w i e b u r i a c k i m p o d z i a ł u klasowego i w a l k i klas. J e d n y m z j e j ź r ó d e ł b y ł y etnograficzne prace Petriego i jego poprzednika Szczapowa poświęcone wspólnocie krewniaczo-terytorialnej, k t ó r e wspólnotę t ę nie­ co i d e a l i z o w a ł y . K o r z y s t n y m r e z u l t a t e m owego z w r o t u b y ł o zajęcie się badaniem ź r ó d e ł a r c h i w a l n y c h , k r o n i k p r o w a d z o n y c h przez u ł u s y — w s p ó l n o t y buriackie — oraz k o d e k s ó w p r a w a zwyczajowego spisywa­ n y c h na u ż y t e k s a m o r z ą d o w y c h w ł a d z p o s z c z e g ó l n y c h „ p l e m i o n " . Ten k i e r u n e k badawczy z a o w o c o w a ł p ó ź n i e j p u b l i k a c j ą ź r ó d e ł oraz opraco­ waniami syntetyzującymi . 2 3 Z a n i m t o jednak n a s t ą p i ł o , p o w s t a ł a l u k a w badaniach etnograficz­ n y c h w y n i k a j ą c a z niedostatecznego * p r z y g o t o w a n i a metodologicznego i metodycznego k a d r y n a u k o w e j . L u k ę t ę w y p e ł n i a l i f o l k l o r y ś c i z a j m u ­ j ą c y s i ę zbieraniem i p u b l i k o w a n i e m t e k s t ó w . W ó w c z a s to zapisano w i e ­ le p r z e k a z ó w epickich oraz legend h i s t o r y c z n y c h . K o n c e n t r o w a n o się na drobniejszych f o r m a c h , g d y ż d o m i n u j ą c y w folklorze b u r i a c k i m epos 0 Geser-chanie (znany t e ż w M o n g o l i i i Tybecie, lecz w z u p e ł n i e o d m i e n ­ n y c h wersjach) d o c z e k a ł s i ę oczyszczenia z z a r z u t u o p a n m o n g o l i z m do­ piero w latach 50-tych. R ó w n i e ż j ę z y k o z n a w c y p r a c o w a l i nad z r ó ż n i c o ­ w a n i e m d i a l e k t ó w (temat ten pozostaje a k t u a l n y do dziś, atlas j ę z y k o w y z a ś znajduje się nadal w p r z y g o t o w a n i u ) . Badania etnograficzne sensu stricto w z n o w i o n o po 1950 r. r o z p o c z y n a j ą c od organizowania b a d a ń t e r e n o w y c h . J e d n o c z e ś n i e z a c z ę ł y się p o j a w i a ć coraz liczniejsze p u b l i ­ kacje b ę d ą c e r e z u l t a t e m prac p o d j ę t y c h w c z e ś n i e j . i n t e n s y w n e studia nad ź r ó d ł a m i p i s a n y m i s t w o r z y ł y podstawy do w y ­ k s z t a ł c e n i a się etnografii historycznej z a j m u j ą c e j się s p o ł e c z e ń s t w e m okresu X V I I - X I X w . P r z y okazji w y s u n i ę t a z o s t a ł a w 1950 r. przez B . ' c i b i k o w a teza o d o b r o w o l n y m p r z y ł ą c z e n i u się B u r i a t ó w do Rosji, k t ó r a — j a k się zdaje — nie w p e ł n i u w z g l ę d n i a ł a postulat klasowej analizy (jeśli s p o ł e c z e ń s t w o b u r i a c k i e b y ł o f e u d a l n y m , m u s i a ł y się w n i m ś c i e r a ć sprzeczne interesy klasowe p r o w a d z ą c e do k o n f l i k t ó w r ó w ­ n i e ż w tej zasadniczej k w e s t i i politycznej). Zagadnienie to z n a l a z ł o d a l ­ sze n a ś w i e t l e n i e w pracach w y b i t n e g o h i s t o r y k a i etnografa Z a ł k i n d a , k t ó r y p o d j ą ł bardzo u d a n ą p r ó b ę analizy organizacji s p o ł e c z n e j , rodowej 2 4 1 rodzinnej, f o r m życia gospodarczego i s t o s u n k ó w w ł a s n o ś c i o w y c h . Jest to — j a k d o t ą d — najlepsza synteza w i e d z y o s t r u k t u r z e s p o ł e c z e ń ­ stwa buriackiego. W nurcie etnografii historycznej p o z o s t a j ą t a k ż e d o s y ć liczne studia nad f o r m o w a n i e m się r ó ż n y c h g r u p p l e m i e n n y c h czy t e ż n a w e t h i s t o r i ą p o s z c z e g ó l n y c h r o d ó w . K w a l i f i k u j e się je j a k o etnogenetyczne, i c h r o - и Por. C . B. C y d e n d a m b a j e w , Burjatskie istoriczeskie chroniki i rodoslovjnyje, Ulan-Ude 1973. E . M. Z a ł k i n d , Obszczestwiennyj stroj bur jat w XVIII — pierwoj połowinie XIX w., Moskwa 1973. 2 4 �ETNOGRAFIA BURIACJI 181 dowód zaś s i ę g a lat 30-tych i 40-tych, k i e d y to etnografowie-amatorzy spisywali bez pomocy i n s t y t u c j i n a u k o w y c h relacje w ł a s n e g o ś r o d o w i s k a . N a w i ą z y w a ł y one do t r a d y c y j n e j f o r m y k r o n i k i historycznej k o n k r e t ­ nej grupy i w znacznym stopniu o p e r o w a ł y m a t e r i a ł e m f o l k l o r y s t y c z ­ nym. Zagadnienia etnogenezy p o d e j m o w a l i r ó w n i e ż uczeni profesjonal­ n i ' * . Trzeba j e d n a k p o d k r e ś l i ć , że z p u n k t u widzenia r o l i , j a k ą odegrali przedstawiciele obu t y c h k i e r u n k ó w w n a j n o w s z y m okresie r o z w o j u etnografii b u r i a c k i e j , amatorzy z a s ł u ż y l i się niemniej od uczonych z u k s z t a ł t o w a n y m warsztatem, g ł ó w n i e d z i ę k i ś w i e t n e j z n a j o m o ś c i m a ­ teriału. J e d n y m z t y c h wysoce z a s ł u ż o n y c h b y ł S. P. B a ł d a j e w , a u t o r dwu k s i ą ż e k i k i l k u n a s t u a r t y k u ł ó w p o ś w i ę c o n y c h h i s t o r i i p e w n y c h g r u p buriackich, o b r z ę d o w o ś c i weselnej i f o l k l o r o w i . W okresie n a j u b o ż s z y m w p u b l i k a c j e etnograficzne (przed 1960 r.) pojawiały się prace t r a k t u j ą c e o k u l t u r z e m a t e r i a l n e j i gospodarce, g d y ż prowadzono je w k i l k u r ó ż n y c h i n s t y t u c j a c h , z w ł a s z c z a w m u z e u m . Podsumowaniem tego k i e r u n k u badawczego s t a ł a się k s i ą ż k a T u g u t o w a . T e m a t y k a ta jest k o n t y n u o w a n a , z w ł a s z c z a poza s t r u k t u r ą A k a d e ­ mii Nauk. Z k o l e i p r o b l e m a t y k a etnosocjologiczna o b e j m u j ą c a procesy zmian w s p ó ł c z e s n y c h i s t o s u n k ó w m i ę d z y e t n i c z n y c h , c z ę s t o podjemowana w i n n y c h o ś r o d k a c h ZSRR, z n a j d o w a ł a się d o t ą d w B u r i a c j i na d a l ­ szym miejscu. O m ó w i e n i e p e w n y c h prac z tego zakresu z n a l a z ł o się nawet w j ę z y k u p o l s k i m . U w a g ę e t n o g r a f ó w od d a w n a p r z y c i ą g a j ą pewne aspekty o b r z ę d o w o ­ ści religijnej, t y m bardziej i n t e r e s u j ą c e , że w B u r i a c j i reprezentowane są szamanizm, l a m a i z m i p r a w o s ł a w i e w w y d a n i a c h o r t o d o k s y j n y m i sekciarskim. Ponadto l a m a i z m p r z e ż y w a ł r ó ż n e f o r m y ruchu reformator­ skiego oraz t w o r z y ł synkretyczne z w i ą z k i z u d z i a ł e m szamanizmu i c h r z e ś ­ cijaństwa. P o w a ż n e miejsce w t y c h badaniach zajmuje aspekt p r a k t y c z ­ ny, mianowicie poszukiwanie skutecznych d r ó g laicyzacji. W ś r ó d bada­ czy tego n u r t u najwybitniejsze miejsce n a l e ż y do К . M . Gierasimowej, która zajmuje się r e l i g i o z n a w s t w e m nie t y l k o w aspekcie etnograficznym. Podejmuje ona r ó w n i e ż zagadnienia historyczne oraz estetyki w sztuce buddyjskiej. Ten k r ą g p r o b l e m ó w posiada b o g a t ą l i t e r a t u r ę jeszcze z o k r e ­ su przedrewolucyjnego (o studiach nad szamanizmem w s p o m i n a m na dalszym miejscu). T e r y t o r i u m B u r i a c j i jest wieloetniczne, t o t e ż nie m o g ł o z a b r a k n ą ć r ó w n i e ż b a d a ń nad E w e n k a m i oraz d a w n y m i osadnikami r o s y j s k i m i — 2 6 2 7 8 5 Najciekawszym przykładem publikacji typu amatorskiego jest: I . M . Manż i g i j e w, Jangutskij burjatskij rod, U ł a n - U d e 1960. Z kolei najlepszą próbą pro­ fesjonalnego autora stanowi G. N. R u m j a n e e w, Proischożdenie chorinskich bur jat, Ułan-Ude 1962. I. E . T u g u t o w, Materialnaja kultura bur jat, Ułan-Ude 1958. » B. J e w s i e w i с к i, Problematyka badań współczesnej wsi buriackiej, „Łódzkie Studia Etnograficzne", t. 10: 1968, s. 107-116. 2 6 �~y 1S2 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ s t a r o o b r z ę d o w c a m i , c z y l i w y z n a w c a m i sekt p r a w o s ł a w n y c h . k t ó r y c h re­ presje z e p c h n ę ł y do S y b e r i i jeszcze w X V I I w . S t a r o o b r z ę d o w c y (ina­ czej z w a n i siemiejskimi) nadal jeszcze często s t a n o w i ą zwarte s p o ł e c z n o ­ ści c h a r a k t e r y z u j ą c e się s w o i s t ą k u l t u r ą i s i l n y m p r z y w i ą z a n i e m do j e j w z o r ó w . K o n t y n u u j ą oni s w o j ą s p e c y f i k ę p o l e g a j ą c ą m . i n . na w y s o k i m poziomie g o s p o d a r n o ś c i i w i ę z i g r u p o w e j , co w y r ó ż n i a i c h k o r z y s t n i e od otoczenia. B y l i o n i p r z e d m i o t e m zainteresowania w i e l u badaczy p r z e d r e w o l u c j ą , r ó w n i e ż w n a j n o w s z y m okresie nie jest to specjalizacja za­ n i e d b a n a . Z kolei zainteresowanie E w e n k a m i ( z w a n y m i d a w n i e j T u n ­ guzami), najliczniejszym l u d e m m a n d ż u r s k i e j g r u p y j ę z y k o w e j , nie od­ powiada randze tego etnosu. O c e n ę t ę m o ż n a o d n i e ś ć do etnografii r a ­ dzieckiej w ogóle, nie dotyczy ona w y ł ą c z n i e ś r o d o w i s k a b u r i a c k i e g o . 28 29 N i e k t ó r e z w y m i e n i o n y c h t u t e m a t ó w realizuje się pod szyldem i n ­ n y c h d y s c y p l i n , czasami t e ż poza p l a c ó w k ą A k a d e m i i N a u k . Z e s p ó ł et­ n o g r a f ó w w A k a d e m i i liczy 4 p r a c o w n i k ó w n a u k o w y c h i 1 techniczne­ go, t o t e ż nie b y ł b y w stanie p o d o ł a ć t y l u zadaniom. N i e m n i e j rodzaj p r o b l e m ó w , nad k t ó r y m i pracuje, oraz w y n i k i z a s ł u g u j ą na u w a g ę i uzna­ nie. N a p i e r w s z y m miejscu w y m i e n i ł b y m opracowanie n a j b l i ż s z e m o i m zainteresowaniom a p o ś w i ę c o n e rodzinie . Oparte ono z o s t a ł o na s k r u ­ p u l a t n y m w y k o r z y s t a n i u dotychczasowej l i t e r a t u r y p r z e d m i o t u oraz na badaniach w ł a s n y c h a u t o r k i i s t a n o w i bardzo c i e k a w ą i w y w a ż o n ą p r ó ­ b ę syntezy i s t n i e j ą c y c h m a t e r i a ł ó w . Jest to z p e w n o ś c i ą pierwsza w a ż n a praca o rodzinie i o b r z ę d o w o ś c i u l u d ó w m o n g o l s k i c h , j a k a się w ogóle p o j a w i ł a . N a p o d o b n ą o c e n ę z a s ł u g u j e r ó w n i e ż podsumowanie d o t y c h ­ czasowej w i e d z y o szamanizmie u B u r i a t ó w , dobrze osadzone w m a t e r i a ­ le f a k t y c z n y m i o d w o ł u j ą c e się do analizy p o r ó w n a w c z e j . Jest to r ó w ­ nież pierwsza p u b l i k a c j a na dany temat p o d j ę t a z a m b i c j ą w y c z e r p a n i a zagadnienia. Opracowania d w u p o z o s t a ł y c h p r a c o w n i k ó w zeSpołu nie n o ­ szą cech n o w o ś c i i s t a n o w i ą p r ó b ę doskonalenia w a r s z t a t u badawczego. P o ś w i ę c o n e s ą etnogenezie oraz p r z e m i a n o m w s p ó ł c z e s n e j w s i . 3 0 3 1 3 2 Z e s p ó ł uczestniczy obecnie w realizacji k i l k u z a d a ń . J e d n y m z n i c h jest temat „ W s p ó ł c z e s n y b y t i procesy e t n o k u l t u r o w e w B u r i a c j i " , w k t ó ­ r y m u d z i a ł w e z m ą t a k ż e autorzy z z e w n ą t r z . Obejmie on poza B u r i a t a - 8 8 Wyróżnić tu należy F . F . B o ł o n i e w a oraz W. P, M o t i c k i e g o , a zwłaszcza pracę tego ostatniego Staroobrjadczestwo Zabajkalja, U ł a n - U d e 1976. Ц " N a u w a g ę zasługuje zwłaszcza niewielka monografia: A . S. Szubin, Kratkij oczerk etniczeskoj istorii ewenkow Zabajkalja, U ł a n - U d e 1974. K . D. В a s a j e w a, Siemja i brak u bur jat (wtoraja połowina XIX — naczalo XX w.w.), Nowosibirsk 1980. Т. M. M i с h a j ł o w, Iz istorii burjatskogo szamanizmu (s drieiuniejszich wriemien po XVIII w.), Nowosibirsk 1980. D. D. N i m a j e w, Problemy etnogeneza bur jat, U ł a n - U d e 1981 (maszy­ nopis pracy doktorskiej); B . Z o r i k t u j e w , Sowriemiennyj byt burjatskogo sieła, Nowosibirsk 1982. 8 0 8 1 8 2 �ш ETNOGRAFIA BURIACJI 183 m i r ó w n i e ż inne g r u p y etniczne. R o z p o c z ę ł y się t e ż prace p r z y g o t o w a w ­ cze nad doborem t e k s t ó w z f o l k l o r u o b r z ę d o w e g o ( o b r z ę d o w o ś ć r o d z i n ­ na, kalendarzowa, t e k s t y s z a m a ń s k i e ) . Przeznaczone s ą do p u b l i k a c j i w r a m a c h monumentalnego z b i o r u f o l k l o r u syberyjskiego, k t ó r e g o w y ­ ¡ danie planuje A k a d e m i a N a u k ZSRR. M a on liczyć 60 t o m ó w , z czego 7 zarezerwowano dla t w ó r c z o ś c i l u d o w e j z B u r i a c j i . Z n i c h 1 l u b 2 t o m y p r z y g o t u j ą etnografowie, co obejmie d o b ó r t e k s t ó w , opatrzenie i c h t ł u ­ maczeniem r o s y j s k i m ( k t ó r e m u s i b y ć wierne, a j e d n o c z e ś n i e dostatecz­ nie literackie) oraz k o m e n t a r z a m i n a u k o w y m i . L i t e r a t u r o z n a w c y z a k o ń ­ czyli j u ż prace nad t o m e m z a w i e r a j ą c y m epos o Geserze. B ę d z i e to j u ż trzecia edycja tego eposu z n o w y m t ł u m a c z e n i e m i r o z b u d o w a n y m apa­ r a t e m n a u k o w y m . U k o ń c z e n i e c a ł e g o p r z e d s i ę w z i ę c i a zaplanowane jest do k o ń c a w i e k u i b ę d z i e ono n i e w ą t p l i w i e d u ż y m w y d a r z e n i e m . W p o w y ż s z y m projekcie z a a n g a ż o w a n i są Basajewa i M i c h a j ł o w s p o ś ­ ród p r a c o w n i k ó w z e s p o ł u etnograficznego A N . Pozostali b ę d ą k o n t y n u o ­ w a ć r o z p o c z ę t e t e m a t y — etnogeneza' (Nimajew) oraz k u l t u r a materialna ( Z o r i k t u j e w ) . M o ż n a m i e ć n a d z i e j ę , że w s p ó l n i e z etnografami z a t r u d n i o ­ n y m i w m u z e u m czy w I n s t y t u c i e K u l t u r y ( p l a c ó w k a na p r a w a c h szko­ ły w y ż s z e j w U ł a n - U d e ) b ę d ą oni t w o r z y l i coraz p r ę ż n i e j s z e ś r o d o w i s k o k o n t y n u u j ą c e dobre tradycje, k t ó r e o ż y w i a j ą e t n o g r a f i ę b u r i a c k ą od ć w i e r ć w i e c z a . J e d n y m ze ś w i a d e c t w tej t r a d y c j i jest sześć t o m ó w E t n o graficzeskogo Sbornika w y d a w a n e g o w latach 1960-1974. I n n y m jest z k o ­ lei d w u t o m o w e dzieło zbiorowe Oczerki istorii kultury Burjatii (1972, 1974), k t ó r e podejmuje r ó w n i e ż zagadnienia etnograficzne z zakresu k u l ­ t u r y m a t e r i a l n e j , w i e r z e ń , o b r z ę d o w o ś c i i t p . Oba te w y d a w n i c t w a r e a l i ­ zowane b y ł y p r z y w s p ó ł u d z i a l e s p e c j a l i s t ó w z r ó ż n y c h d y s c y p l i n . G r u ­ puje i c h - B u r i a c k i I n s t y t u t N a u k S p o ł e c z n y c h p r z y f i l i i A k a d e m i i N a u k , i s t n i e j ą c y od 1966 r. P o n i ż e j p r z y t o c z ę k r ó t k ą jego c h a r a k t e r y s t y k ę . 3 3 j • ! ! Posiada on 6 z a k ł a d ó w , 69 p r a c o w n i k ó w n a u k o w y c h , w t y m 8 h a b i ­ l i t o w a n y c h i 39 d o k t o r ó w oraz 45 p r a c o w n i k ó w technicznych (stan z k o ń ­ ca 1982 г.). I s t n i e j ą w n i m z a k ł a d y : 1) h i s t o r i i , etnografii i archeologii, 2) l i t e r a t u r y , f o l k l o r y s t y k i i h i s t o r i i sztuki, 3) o r i e n t a l i ś t y k i , 4) filozofii (zwłaszcza ś r o d k o w o a z j a t y c k i e j ) , 5) j ę z y k o z n a w s t w a i 6) r ę k o p i s ó w (jest to p r a k t y c z n i e a r c h i w u m ) . W ś r ó d zasadniczych b i e ż ą c y c h k i e r u n k ó w badań instytutu figurują m.in. następujące: — współczesny rozwój społeczno-kulturalny Buriacji i w p ł y w budowy B a j k a l s k o - A m u r s k i e j M a g i s t r a l i na ten proces; — etniczna historia B u r i a t ó w ; — historia f o r m o w a n i a się i r o z w o j u klas w d a w n y m s p o ł e c z e ń s t w i e buriackim; »» Instytut miał swoją serię w y d a w n i c z ą : Trudy Burjatskogo Instituía Obszczestwiennych Nauk, Ułan Ude 1968-1976 (t. 1-29; spośród nich t. 25 nieosiągalny w bibliotekach). �184 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ — r o z w ó j f o l k l o r u i s z t u k i b u r i a c k i e j we w s p ó ł z a l e ż n o ś c i z k u l t u r ą l u ­ d ó w ZSRR i Centralnej A z j i ; — regionalne f o r m y b u d d y z m u w A z j i Centralnej i proces i c h s y n k r e tyzacji z wierzeniami ludowymi. I n s t y t u t z d o b y ł p o z y c j ę jednego z g ł ó w n y c h o ś r o d k ó w o r i e n t a l i s t y k i radzieckiej. Specjalizuje się o n / w mongolistyce, t y b e t o l o g i i i b u d d o l o g i i . S z c z e g ó l n i e i n t e r e s u j ą c o r o z w i j a j ą się ostatnio badania nad filozofią b u d d y j s k ą , k t ó r e u z y s k a ł y d u ż ą r e n o m ę m i ę d z y n a r o d o w ą . Jest to obec­ nie jedyna p l a c ó w k a buddologiczna w ZSRR. Podejmuje ona w a m b i t n y s p o s ó b (zwłaszcza m ł o d s i jej w s p ó ł p r a c o w n i c y ) s e m i o t y c z n ą a n a l i z ę teks­ t ó w b u d d y j s k i c h , o p r a c o w u j ą i c h s t r u k t u r ę z n a k o w ą , kategorie m y ś l i filozoficznej i mechanizmy i c h w p ł y w u na k u l t u r ę i zjawiska s p o ł e c z n e . A r c h i w u m i n s t y t u t u posiada około 10 tys. d o k u m e n t ó w , w t y m m o n g o l ­ skie i t y b e t a ń s k i e r ę k o p i s y i ksylografy, n i e k t ó r e z n i c h u n i k a l n e . Pewne t e k s t y p u b l i k u j e się w r a z z opracowaniem n a u k o w y m , w i ę k s z o ś ć j e d ­ nak czeka na r o z w ó j odpowiedniej k a d r y , k t ó r a m o g ł a b y p o d o ł a ć t a k w i e l k i e m u zadaniu. W i n n y m j u ż i n s t y t u c i e rozwijane są badania nad medycyną tybetańską. Do c z o ł o w y c h o s i ą g n i ę ć i n s t y t u t u n a l e ż y z a l i c z y ć w y d a n i e 2-tomowej historii Buriacji, wspomnianych już szkiców z historii k u l t u r y Buriacji, a t a k ż e h i s t o r i i k u l t u r y M o n g o l i i . Z i n s t y t u t e m z w i ą z a n i są l u b b y l i W y ­ b i t n i uczeni; w orientalistyce Rumjancew, Biertagajew, w h i s t o r i i k u l ­ t u r y B u r i a t ó w Gierasimowa, Z a ł k i n d , w f o l k l o r y s t y c e b u r i a c k i e j B a ł d a jew, U ł a n ó w , w f o l k l o r y s t y c e rosyjskiej Azadowski, Eliasow. N a l e ż y t a k ­ że w s p o m n i e ć o badaniach nad nie o p r a c o w a n y m i d o t ą d j ę z y k a m i m a ­ ł y c h l u d ó w t u r e c k i c h z a m i e s z k u j ą c y c h B u r i a c j ę (Rassadin). Niejedno z w y m i e n i o n y c h t u nazwisk z n a l a z ł o b y się r ó w n i e ż na l i ś ­ cie z a s ł u ż o n y c h e t n o g r a f ó w . Nie p o w i n n o to d z i w i ć , g d y ż z w ł a s z c z a w orientalistyce granice specjalizacji są bardzo p ł y n n e . T r a d y c j a tej g a ł ę z i w i e d z y k a ż e jej adeptom w y c h o d z i ć daleko poza p r o b l e m y j ę z y k a i l i t e r a t u r y , s i ę g a j ą w i ę c do h i s t o r i i k u l t u r y , etnografii, f o l k l o r u . J e ś l i m a j ą w y s t a r c z a j ą c o wszechstronny warsztat badawczy, p o t r a f i ą w ó w c z a s o s i ą g a ć dobre w y n i k i t a k ż e w dyscyplinach z b i e ż n y c h . Praktyczne r e z u l t a t y m i ę d z y d y s c y p l i n a r n e g o z a a n g a ż o w a n i a w i e l u au­ t o r ó w m o ż n a o b s e r w o w a ć w p o s z c z e g ó l n y c h tomach serii Etnograficzesk i j Sbornik oraz w T r u d a c h I n s t y t u t u . P u b l i k o w a n i e t y c h p o ż y t e c z n y c h w y d a w n i c t w p r z e r w a n o w 1976 r. W t y m s a m y m czasie podobny los s p o t k a ł seryjne w y d a w n i c t w a n i e k t ó r y c h i n n y c h r e p u b l i k a ń s k i c h o ś r o d ­ k ó w A k a d e m i i N a u k . N a tej podstawie m o ż n a sądzić, że decyzja p o d j ę t a z o s t a ł a centralnie. N i e z a l e ż n i e od jej — w a ż n y c h przypuszczalnie — m o ­ t y w ó w , u t r u d n i ł a ona o r i e n t a c j ę b i b l i o t e k o m i b i b l i o g r a f o m poza g r a n i ­ c a m i ZSRR, k t ó r z y ś l e d z ą c w y b r a n e t y l k o w y d a w n i c t w a nie o r i e n t u j ą się często, czy m a j ą do czynienia z p r z e r w ą , czy t e ż z l i k w i d a c j ą t y t u ł u . M ó w i ę to t a k ż e na podstawie w ł a s n e g o d o ś w i a d c z e n i a . Siedzenie ż y c i a •i Ą i �I ETNOGRAFIA BURIACJI 185 naukowego o d l e g ł y c h p l a c ó w e k najsprawniej odbywa się poprzez u t r a w a lone i p o s i a d a j ą c e t r a d y c j ę w y d a w n i c t w a ciągłe. Z a s t ą p i e n i e i c h w B u ­ riacji m o n o g r a f i a m i i o d d z i e l n y m i p r a c a m i z b i o r o w y m i proces ten za­ kłóciło. K a ż d a pozycja w y m a g a obecnie o d r ę b n e g o s y g n a ł u i n f o r m a c y j ­ nego zanim zostanie odnotowana, co niejednokrotnie powoduje l u k i w po­ znawaniu b i e ż ą c e g o d o r o b k u n a u k i radzieckiej. P r z y m a ł y c h n a k ł a d a c h każde opóźnienie infprmacji spowodować może bezpowrotną u t r a t ę możli­ wości zdobycia p u b l i k a c j i , z w ł a s z c z a u k a z u j ą c y c h się w mniejszych o ś r o d ­ kach. N a szczęście pewne centralne serie z o s t a ł y u t r z y m a n e (np. T r u d y Insituta Etnografii, czy S b o r n í k Muzeja A n t r o p o l o g i i i Etnografii). 3 4 Na t y m n a l e ż a ł o b y z a m k n ą ć p r z e g l ą d d o k o n a ń etnografii b u r i a c k i e j . Nie b y ł b y on p e ł n y bez i n f o r m a c j i o muzealnictwie, ale brakuje m i da­ nych, b y p o d j ą ć s i ę tego zadania. T y m n i e m n i e j m i a ł e m o k a z j ę z e t k n ą ć się z k i l k o m a muzeami, o czym jestem w stanie p r z e k a z a ć jedynie i m ­ presje nie d o t y c z ą c e i s t o t y d z a ł a l n o ś c i muzealnej. B ę d ą to zatem u w a g i natury kronikarskiej. Krajoznawcze m u z e u m w U ł a n - U d e p o w s t a ł o w 1921 r. i z" czasem rozdzieliło się na t r z y organizmy. B e z p o ś r e d n i m k o n t y n u a t o r e m d a w ­ nego jest M u z e u m Historyczne. Obecnie f o r m u j e się nowe M u z e u m S z t u ­ k i Wschodu, k t ó r e w y s t a w i bogate zbiory z k r ę g u buddyjskiego, pozo­ stające d o t ą d w magazynach i znane jedynie z objazdowych w y s t a w za g r a n i c ą . Przed 10 l a t y utworzono m u z e u m etnograficzne w obecnej j e ­ go w e r s j i , c z y l i pod o t w a r t y m niebem. Znajduje się ono n a d a l w stanie powstawania i eksponuje t y l k o część zamierzonego zbioru, lecz to, co zrobiono, sprawia j u ż w r a ż e n i e z a m k n i ę t e j całości i pozostawia w i d z a z uczuciem satysfakcji. Jest w i ę c p o c h ó w e k archeologiczny t y p u „ k e r e k sur", stella „ j e l e n i k a m i e ń " , b ę d ą d w a h u ń s k i e p o c h ó w k i w k o m o r a c h z r ę b o w y c h z pobliskich k u r h a n ó w i w o ł g i ń s k i c h . Jest .cerkiew staro­ o b r z ę d o w c ó w , jedna z d w u zachowanych w Transbajkalii, j e s t - k o m p l e t ­ na zagroda s t a r o o b r z ę d o w c ó w - s i e m i e j s k i c h , zabudowa z w y k ł y c h r o s y j ­ skich o s a d n i k ó w z w i e j s k i m sklepem (też r z a d k o ś ć ) , obozowisko E w e n ­ k ó w , b u d y n k i B u r i a t ó w zachodnich i o d r ę b n y k o m p l e k s b u d y n k ó w wschodnich B u r i a t ó w z a w i e r a j ą c y j u r t y drewniane i w o j ł o k o w e ( m u z e u m z a k u p i ł o o s t a t n i ą podobno na terenie r e p u b l i k i u ż y w a n ą jeszcze w o j ł o ­ k o w ą j u r t ę p r z e n o ś n ą , k t ó r a b y ł a w posiadaniu pozaklasztornego l a m y ; s ł u ż y ł a m u ona za „ d o m m o d l i t w y " , sam z a ś m i e s z k a ł w d o m u d r e w n i a ­ nym). Z nieczynnego obecnie lamajskiego klasztoru w Gusinoziersku prze" Ocena dorobku etnograficznego po rewolucji dokonana przez autorów buriackich patrz: T. M. Mi с h a j ł o w, J u . B. R a n d a ł o w , Kratkij obzor etnograttczeskogo izuczenija burjat w sowietskoje wriemja, [w:] Issledowanija i matieriały po istorii Burjatii, U ł a n - U d e 1968, s. 41-54; E . M. Z a ł к i n d, Т. M. Michai­ łów, Etnograficzeskie issledowanija w Burjatii, [w:] Byt burjat w nastojaszczem. i proszlom, U ł a n - U d e 1980, s. 3-14. Patrz także: Razwitie nauki w Burjatii, U ł a n -Ude 1982. �186 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ niesiono j e d n ą ś w i ą t y n i ę , w k t ó r e j pomieszczono e k s p o z y c j ę - p r z e w o d n i k po architekturze k l a s z t o r ó w b u d d y j s k i c h . Jedno z p o m i e s z c z e ń muzeal­ n y c h przeznaczone jest na czasowe w y s t a w y , t y m razem prezentowano e w e n ł n j s k i e w y r o b y ze s k ó r y . M u z e u m ma charakter ż y w e g o skansenu, częściowo t y l k o zamierzony. W jednej z z a g r ó d jest stajnia z p o t r z e b n y m i do t r a n s p o r t u k o ń m i , obok s t o j ą owce g a t u n k u obecnie nie hodowanego, lecz c h a r a k t e r y s t y c z n e g o dla dawnego stada buriackiego. W i n n e j zagrodzie są reny, w i n n e j znow u ż j a k i , k t ó r y c h j e d n a k ż e nie doi s i ę z b r a k u f a c h o w c ó w (obchodzić się z n i m i u m i e j ą t y l k o n i e w i e l k i e g r u p y na p o ł u d n i u k r a j u ) . N a j b a r ­ dziej m n i e jednak u j ę ł a t y p o w o skansenowska n a t u r a l n o ś ć zachowania pracownic n a d z o r u j ą c y c h p o s z c z e g ó l n e obiekty. M i m o że b y ł e m o p r o w a ­ dzany przez zatrudnionego w m u z e u m etnografa, w ł ą c z a ł y się one a k t y w ­ nie do w y k ł a d u , znakomicie go p o s z e r z a j ą c , a t a k ż e d e m o n s t r u j ą c u ż y ­ cie p e w n y c h e k s p o n a t ó w , ł ą c z n i e z w y c i ą g n i ę t y m (z i c h w ł a s n e j i n i c j a t y ­ w y ) ze s k r z y n i s t r o j e m . Bez z b ę d n y c h p y t a ń w y n i o s ł e m przekonanie, że k o b i e t y te w y r o s ł y same w ś r o d o w i s k u , o k t ó r y m m ó w i ł y — jedna po­ c h o d z i ł a ze w s i s t a r o o b r z ę d o w c ó w , druga z a ś z zachodniej B u r i a c j i . M u ­ zeum znajduje się na zalesionym terenie w b l i s k i m s ą s i e d z t w i e miasta. Organizuje c z ę s t o publiczne i m p r e z y f o l k l o r y s t y c z n e i k o n k u r s y ś c i ą g a ­ jąc w ten sposób wielu widzów. * D z i ę k i u p r z e j m o ś c i k i e r o w n i c t w a p r z y j m u j ą c e g o m n i e i n s t y t u t u oraz w ł a d z r e p u b l i k a ń s k i c h bez t r u d n o ś c i o t r z y m a ł e m z g o d ę na w y j a z d do K j a c h t y , m i m o że nie znajduje się ona na liście miast t u r y s t y c z n y c h . N i e ma t a m r ó w n i e ż p r z e j ś c i a granicznego o charakterze m i ę d z y n a r o d o ­ w y m . Los b y ł b o w i e m na t y l e z ł o ś l i w y , że K j a c h t ę o m i n ę ł a nawet n a j ­ nowsza l i n i a k o l e j o w a do U ł a n - B a t o r i P e k i n u . Jest to s y m b o l e m u p a d k u tego w a ż n e g o n i e g d y ś o ś r o d k a . P o d u p a d a ć on z a c z ą ł jeszcze w X I X w . , gdy t r a n s s y b e r y j s k ą m a g i s t r a l ę k o l e j o w ą , k t ó r a p r z e j ę ł a handel z C h i ­ n a m i , poprowadzono przez W i e r c h n i e u d i ń s k . K j a c h t a p r z e s t a ł a się l i ­ czyć w h a n d l u po u n i e z a l e ż n i e n i u się M o n g o l i i od C h i n (1911 г.), co b y ł o r ó w n o z n a c z n e z ograniczeniem t r a n z y t u do m i n i m u m . Jest to obecnie miasteczko m a j ą c e około 15 tys. m i e s z k a ń c ó w , m a ł o r u c h l i w e i p r z y c i ą ­ g a j ą c e jedynie l o k a l n y r u c h t u r y s t y c z n y . W t y c h w a r u n k a c h na szcze­ g ó l n y szacunek z a s ł u g u j e u p ó r miejscowego ś r o d o w i s k a (i determinacja w ł a d z r ó w n i e ż ) b v u t r z y m a ć o r z v z v c i u i r o z w i i a ć istnieiace od Donad 90 l a t m u z e u m k t ó r e nie t y l k o eksponuje r o z r a s t a j ą c e sie z b i o r y lecz t a k ż e p r o w a d z i badania terenowe. M a j ą one obecnie bardziej p r z y r o d n i czv charakter nie o b e i m u i a iak niegdyś c a ł e i B u r i a c i i i rjółnocnpi M o n g o l i i do ń r z e s z ł o ś c i t e ż n a l e ż ą dynamiczne w v o r a w v archeologiczne T a l k o H r v n c e w i c z a a t v m bardziei eksnedycie do A z ü CentralneT i a k te k t ó r e Dodeimowali K o z ł ó w Przewalski i i n n i w v s v l a n i ^ T m ^ c n w ý o d d z i a ł T o w a r z y s t w a Geograficznego M u z e u m d z L X e Z nak p o ż ó ł k ł ą k o p i ą dawnego R o z s z e r z y ł o ono i u T u p e h u ł o p o p r z e S • I ner *** �ETNOGRAFIA BURIACJI 187 e k s p o z y c j ę , na dodatek o t w o r z y ł o d w i e f i l i e . Jedna z n i c h specjalizuje się w sztuce l u d o w e j , druga z a ś p o ś w i ę c o n a jest r e w o l u c j i mongolskiej, k t ó r a r o z p o c z ę ł a się w ł a ś n i e od K j a c h t y . K o l e k c j a s z t u k i l u d o w e j jest stosunkowo ś w i e ż e j d a t y i d o m i n u j ą w niej w y t w o r y w s p ó ł c z e s n e , p r z y c z y m poszukuje się i c h na t e r y t o r i u m c a ł e j r e p u b l i k i i we w s z y s t k i c h grupach etnicznych. Planuje się otwarcie trzeciej f i l i i , w k t ó r e j znajdzie się ekspozycja i l u s t r u j ą c a h i s t o r i ę b a d a ń A z j i Centralnej, do czego zresz­ t ą m u z e u m to jest szczególnie predystynowane przez jego r o l ę w przesz­ łości. Jak w i ę c w i d a ć , m u z e u m k j a c h t y ń s k i e nie p o d u p a d ł o w r a z z u p a d ­ k i e m K j a c h t y , lecz w p r o s t przeciwnie. J e c h a ł e m t a m w przekonaniu, że u j r z ę r e l i k t m i n i o n e j ś w i e t n o ś c i p o d t r z y m y w a n y w wegetacji z nie zna­ n y c h b l i ż e j p o w o d ó w . N a miejscu p r z e k o n a ł e m się, że jest inaczej, lecz na p y t a n i e „ d l a c z e g o tak jest" u s ł y s z a ł e m od m ł o d e g o w i c e d y r e k t o r a : „ p r z y w i ą z a n i e do t r a d y c j i , do dzieł m i n i o n y c h p o k o l e ń " . Przyznam, że t a m w Kjachcie z a b r z m i a ł o to bardziej w i a r y g o d n i e , n i ż teraz, gdy na p o w r ó t w Europie o d t w a r z a ł e m to zdanie f u n k c j o n u j ą c e w naszej sze­ rokości geograficznej bardziej jako slogan niż w y z n a n i e w i a r y . W Kjachcie p i e l ę g n u j e się p a m i ę ć wszystkich, k t ó r z y z a s ł u ż y l i się w pracy na rzecz m u z e u m , w t y m t a k ż e T a l k o - H r y n c e w i c z a . P o k a z y w a ­ no m i nie p u b l i k o w a n e d o t ą d jego szkice r y s u n k o w e w n ę t r z mieszkal­ n y c h s t a r o o b r z ę d o w c ó w , j e d y n y znany przejaw etnograficznych zainte­ r e s o w a ń tego antropologa i archeologa. O g l ą d a ł e m też o d r ę c z n ą m a p ę ba­ danych przez niego o b s z a r ó w (cała p o ł u d n i o w a B u r i a c j a i p ó ł n o c n a M o n ­ golia) z n a n i e s i o n y m i z a b y t k a m i archeologicznymi, k t ó r e r o z k o p y w a ł l u b jedynie z a o b s e r w o w a ł : M u z e u m p r a g n ę ł o b y o t r z y m a ć od s p a d k o b i e r c ó w uczonego j a k i e ś jego osobiste p r z e d m i o t y , k t ó r e u ł a t w i ł y b y eksponowanie jego postaci znanej w i d z o m jedynie z k i l k u zdjęć ( p o w r a c j ą c do P o l s k i z a b r a ł on ze s o b ą wszystko, co do niego n a l e ż a ł o ) . Obok m u z e u m d z i a ł a n a d a l miejscowy odział T o w a r z y s t w a Geogra­ ficznego, k t ó r e k o n t y n u u j e , stosowanie do ograniczonych m o ż l i w o ś c i , d a w ­ n ą s e r i ę w y d a w n i c z ą . D z i a ł a l n o ś ć T o w a r z y s t w a na terenie r e p u b l i k i ogranicza się w zasadzie do K j a c h t y i U ł a n - U d e . Podobnie j a k w I r k u c k u jest to d z i a ł a l n o ś ć m i ę d z y d y s c y p l i n a r ń a , z t y m że etnografowie b i o r ą w niej a k t y w n i e j s z y u d z i a ł . B u r i a c k a f i l i a T o w a r z y s t w a p u b l i k o w a ł a r ó w ­ nież s w o j ą s e r i ę w y d a w n i c z ą . 3 5 3 6 , 5 Wychodzi ona obecnie pod nieco zmienionym tytułem, z zachowaniem wszak­ że ciągłej numeracji t o m ó w : Trudy Kjachtinskogo Krajewiedczeskogo Muzeja i K j a chtinskogo Otdielenija Wsiesojuznogo Geograficzeskogo Obszczestwa, t. 16: 1949, 17: 1959, 18: 1961, następne nie ukazały się. (Por. przyp. 15). Krajewiędczeskij sbornik, Ułan-Ude 1957-1962 (z. 1-7), 1975 (z. 8), wydaje Burjatskij filial Geograficzeskogo obszczestwa SSSR. W 1979 r. ukazał się tom Krajewiedienie Burjatii już bez kolejnej numeracji. Wskazuje to, że likwidacja pewnych seryjnych wydawnictw A N objęła również i ten tytuł (jest on w s p ó ł w y dawany przez A k a d e m i ę Nauk). w �188 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ Ostatnia moja impresja w i ą ż e się z c z y n n y m klasztorem — ś w i ą t y ­ n i ą l a m a j s k ą . N i e jest to w p r a w d z i e m u z e u m , c h o c i a ż n i e k t ó r z y t a k w ł a ś n i e go p o s t r z e g a j ą . Z e w n ę t r z n e aspekty jego f u n k c j o n o w a n i a m o g ą takie skojarzenia n a s u w a ć . I w o ł g i ń s k i dacan l e ż y 40 k m od U ł a n - U d e i 7 k m od w s i I w o ł g i n s k o j e ( d r u g i c z y n n y klasztor znajduje się poza t e ­ r y t o r i u m r e p u b l i k i , w A g i ń s k i m B u r i a c k i m a u t o n o m i c z n y m o k r ę g u , na p o ł u d n i e od C z y t y ) . T r a f i ł e m t a m na trzeci d z i e ń buriackiego Nowego R o k u w e d ł u g kalendarza k s i ę ż y c o w e g o (w 1983 r . p r z y p a d ł on 13 lutego). Zgodnie z t r a d y c j ą , r ó w n i e ż tego dnia m o g ł e m s p o d z i e w a ć się uroczysto­ ści z u d z i a ł e m licznych w i e r n y c h , z a w i o d ł e m się jednak. Ś w i ą t y n i ę oraz z a m i e s z k a ł y c h p r z y niej m n i c h ó w o d w i e d z i ł o tego d n i a j e d y n i e k i l k a osób. Jest to zjawisko dość symptomatyczne, ś w i a d c z y b o w i e m o zaawan­ sowanej laicyzacji, a p r z y n a j m n i e j o z a n i k u pewnego t y p u o b r z ę d o w o ś c i . W latach 1937-1945 nie b y ł o w B u r i a c j i c z y n n y c h ś w i ą t y ń lamajskich, t o t e ż p o j a w i a l i się liczni w ę d r o w n i m n i s i i nawet s a m o z w a ń c z y chuUłgani (wcielenia b ó s t w ) . W 1945 r. w z n o w i o n o d z i a ł a l n o ś ć dacanu a g i ń skiego i p o w o ł a n o nowe c e n t r u m religijne w p o b l i ż u U ł a n - U d e , na k t ó r e przeznaczono teren o p o w i e r z c h n i 4 ha. Wzniesiony na n i m od podstaw i w o ł g i ń s k i klasztor nie ma w i ę c ż a d n y c h e l e m e n t ó w z a b y t k o w y c h . N a ­ w e t sakralna r z e ź b a i ikonografia są n o w e j daty, g d y ż p o ż a r w latach 60-tych s t r a w i ł z n a c z n ą część cenniejszych p r z e d m i o t ó w . Klasztor jest s i e d z i b ą bandido chombo-lamy, g ł o w y K o ś c i o ł a lamajskiego w ZSRR (poza B u r i a c j ą obejmuje on T u w ę i - K a ł m u k i ę ) . 3 7 K l a s z t o r sprawia w r a ż e n i e m a r t w e g o n a w e t w d n i ś w i ą t e c z n e , p r z e ­ widziane l i t u r g i ą m o d ł y o d b y w a j ą się w n i m bez szerszego u d z i a ł u p u ­ bliczności. W y r a ź n y jest w t y m w z g l ę d z i e k o n t r a s t z p o d o b n y m klaszto­ r e m w U ł a n - B a t o r (Mongolia). W y n i k a to przede w s z y s t k i m z charakte­ rystycznego dla B u r i a t ó w p o w i ą z a n i a c e r e m o n i a ł u r e l i g i j n e g o z t e r y ­ t o r i u m społeczności lokalnej. T o t e ż d u c h o w i e ń s t w o znajduje się w c z ę s ­ t y c h rozjazdach u c z e s t n i c z ą c — z w ł a s z c z a j e s i e n i ą — w z b i o r o w y c h m o d ł a c h w i e j s k i c h . N a w s i t e ż r e z y d u j ą reprezentanci klasztoru, b y l i czynni lamowie . 3 8 Temat t e n w s z a k ż e p r o w a d z i j-uż w p r o s t do k r a j o b r a z u etnograficzne­ go B u r i a c j i , podczas gdy tematem m o j e j relacji b y ł o jego odbicie w p r a ­ cach n a u k o w y c h . s ? W. В. С y b i к ż a p o w, Sowriemiennaja cierkownaja organizacija lamaizma w Burjatii, [w:] Woprosy prieodolenija pierieżitkow lamaizma, szamanizma i staroobrjadczestwa, Ułan-Ude 1971 s. 69. 88 Tamże, s. 75-76. I. i �т 188 SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z Ostatnia m o j a impresja w i ą ż e się z c z y n n y m klasztorem — ś w i ą t y ­ n i ą l a m a j s k ą . N i e jest to w p r a w d z i e m u z e u m , c h o c i a ż n i e k t ó r z y t a k w ł a ś n i e go p o s t r z e g a j ą . Z e w n ę t r z n e aspekty jego f u n k c j o n o w a n i a m o g ą takie skojarzenia n a s u w a ć . I w o ł g i ń s k i dacan l e ż y 40 k m od U ł a n - U d e i 7 k m od w s i I w o ł g i n s k o j e ( d r u g i c z y n n y klasztor znajduje się poza t e ­ r y t o r i u m r e p u b l i k i , w A g i ń s k i m B u r i a c k i m a u t o n o m i c z n y m o k r ę g u , na p o ł u d n i e od Czyty). T r a f i ł e m t a m na trzeci d z i e ń buriackiego Nowego R o k u w e d ł u g kalendarza k s i ę ż y c o w e g o (w 1983 r. p r z y p a d ł on 13 lutego). Zgodnie z t r a d y c j ą , r ó w n i e ż tego dnia m o g ł e m s p o d z i e w a ć s i ę uroczysto­ ści z u d z i a ł e m licznych w i e r n y c h , z a w i o d ł e m się jednak. Ś w i ą t y n i ę oraz z a m i e s z k a ł y c h p r z y niej m n i c h ó w o d w i e d z i ł o tego d n i a j e d y n i e k i l k a osób. Jest to zjawisko dość symptomatyczne, ś w i a d c z y b o w i e m o zaawan­ sowanej laicyzacji, a p r z y n a j m n i e j o z a n i k u pewnego t y p u o b r z ę d o w o ś c i . W latach 1937-1945 nie b y ł o w B u r i a c j i c z y n n y c h ś w i ą t y ń lamajskich, t o t e ż p o j a w i a l i się liczni w ę d r o w n i m n i s i i nawet s a m o z w a ń c z y chubiłgani (wcielenia b ó s t w ) . W 1945 r. w z n o w i o n o d z i a ł a l n o ś ć dacanu a g i ń skiego i p o w o ł a n o nowe c e n t r u m religijne w p o b l i ż u U ł a n - U d e , na k t ó r e przeznaczono teren o p o w i e r z c h n i 4 ha. Wzniesiony na n i m od podstaw i w o ł g i ń s k i klasztor nie ma w i ę c ż a d n y c h e l e m e n t ó w z a b y t k o w y c h . N a ­ w e t sakralna r z e ź b a i ikonografia są n o w e j daty, g d y ż p o ż a r w latach 60-tych s t r a w i ł z n a c z n ą część cenniejszych p r z e d m i o t ó w . K l a s z t o r jest s i e d z i b ą bandido chombo-lamy, g ł o w y K o ś c i o ł a lamajskiego w ZSRR (poza B u r i a c j ą obejmuje on T u w ę i - K a ł m u k i ę ) . 3 7 Klasztor sprawia w r a ż e n i e m a r t w e g o n a w e t w d n i ś w i ą t e c z n e , p r z e ­ widziane l i t u r g i ą m o d ł y o d b y w a j ą się w n i m bez szerszego u d z i a ł u p u ­ bliczności. W y r a ź n y jest w t y m w z g l ę d z i e k o n t r a s t z p o d o b n y m klaszto­ r e m w U ł a n - B a t o r (Mongolia). W y n i k a to przede w s z y s t k i m z charakte­ rystycznego dla B u r i a t ó w p o w i ą z a n i a c e r e m o n i a ł u r e l i g i j n e g o z t e r y ­ t o r i u m społeczności lokalnej. T o t e ż d u c h o w i e ń s t w o znajduje się w c z ę s ­ t y c h rozjazdach u c z e s t n i c z ą c — z w ł a s z c z a j e s i e n i ą — w z b i o r o w y c h m o d ł a c h w i e j s k i c h . N a w s i t e ż r e z y d u j ą reprezentanci klasztoru, b y l i czynni lamowie . 3 8 Temat t e n w s z a k ż e p r o w a d z i j u ż w p r o s t do k r a j o b r a z u etnograficzne­ go B u r i a c j i , podczas gdy tematem m o j e j relacji b y ł o jego odbicie w p r a ­ cach n a u k o w y c h . « W. В. С y b i к ż a p o w, Sowriemiennaja cierkownaja organizacija lamaizma w Burjatii, [w:] Woprosy prieodolenija pierieżitkow lamaizma, szamanizmu i staroobrjadczestwa, Ułan-Ude 1971 s. 69. >* Tamże, s. 75-76. , i � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9fdac948f9dd9b7434dcecc995c545eb.pdf ea50be982ab156089027abfc53c8cc94 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1184 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1984 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1091 Title A name given to the resource Noworoczne gry mongolskie. Ich symbolika i związki z magią / ETNOGRAFIA POLSKA 1984 t.28 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1984 t.28 z.2, s.189-230 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kabzińska-Stawarz, Iwona Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X V I I I z. 2 P L I S S N 0071-1861 >(к га áe е- ia go о), o•az ka in- IWONA KABZIÑSKA-STAWARZ NOWOROCZNE GRY MONGOLSKIE. ICH S Y M B O L I K A I Z MAGIĄ ;ci. :h, ZWIĄZKI Część I I sa­ in­ ^ I. G R Y I SYTUACJE KONFLIKTOWE are aw s aach ¡est RR T W I części a r t y k u ł u * p r z e d s t a w i ł a m p r o p o z y c j ę innego n i ż d o t y c h ­ czasowe spojrzenia na zachowania ludyczne pasterzy mongolskich, p r ó ­ b u j ą c u k a z a ć znaczenie symboliczno-komunikacyjne i magiczne gier, sta­ n o w i ą c y c h j e d n ą z f o r m t y c h z a c h o w a ń . O p e r u j ą c p r z y k ł a d a m i gier w kości (astragale), domino, 'oldzij, chorlo i i n . s t a r a ł a m się u k a z a ć p o zaludyczne funkcje, j a k i e g r y te p e ł n i ł y prawdopodobnie w k u l t u r z e m o n ­ golskiej jeszcze w p o c z ą t k a c h X X w . P r ó b o w a ł a m t a k ż e w y j a ś n i ć i c h związki z kontekstem noworocznym, w k t ó r y m w y s t ę p o w a ł y najczęściej w t y m okresie. O p e r u j ą c zachowaniami i p r z e d m i o t a m i , k t ó r e m i a ł y dla M o n g o ł ó w o k r e ś l o n e znaczenie symboliczne, p o d k r e ś l a ł y one — j a k p r ó ­ b o w a ł a m w y k a z a ć — i s t o t ę w y d a r z e ń z a c h o d z ą c y c h w naturze w o k r e ­ sie nowego r o k u (sytuacja zmiany, r e - k r e a c j i wszelkiego ż y c i a itp.). W y ­ s t ę p o w a ł y ponadto j a k o magiczny bodziec dla n a t u r y , w z m a c n i a ł y i c h r o ­ n i ł y o d r a d z a j ą c e się życie, u ł a t w i a ł y p o w r ó t do p r a p o c z ą t k ó w . Z w y n i ­ k ó w gier w r ó ż y l i t e ż pasterze o p o m y ś l n o ś c i w n a d c h o d z ą c y m r o k u . W I I części a r t y k u ł u , przedstawiam n i e k t ó r e mongolskie g r y planszo­ we. A . Popova t w i e r d z i , że są one systemem s e m i o t y c z n y m ( j ę z y k i e m ) , w k t ó r y m d z i a ł a n i a graczy (zgodne z o k r e ś l o n y m i r e g u ł a m i ) d o p r o w a ­ d z a j ą do powstania i n t e r a k c j i o c h a r a k t e r z e ' k o n f l i k t o w y m . W y r ó ż n i a 1 * I część artykułu, pod tym samym tytułem, ukazała się w „Etnografii Polskiej", t. X X V I I I : 1983, z. 1, s. 253-295. A. P o p o v a , Analyse formelle et classification des jeux de calculs mongols, Etudes Mongoles, Paryż 1974, vol. 5, s. 7. Większość badaczy wyróżnia gry spośród innych zachowań ludycznych na pod­ stawie cechy, jaką jest współzawodnictwo ujęte w reguły, nie nadając mu jednak jakiegoś znaczenia pozaludycznego. Znajdujemy jednak w literaturze przykłady 1 �•-" 190 IWONA KABZIÑSKA-STAWARZ ona n a s t ę p u j ą c e d z i a ł a n i a r o z s t r z y g a j ą c e w a l k ę t o c z ą c ą się na planszy, a t y m s a m y m p r o w a d z ą c e do z w y c i ę s t w a jednego z graczy: u n i e r u c h o ­ mienie p r z e c i w n i k a , jego odcięcie i odosobnienie, p o ś c i g , zgromadzenie j a k n a j w i ę k s z e j ilości p i o n ó w w j e d n y m miejscu zajęcie t e r y t o r i u m , eliminacja, w s p ó ł z a w o d n i c t w o i i n . M ó w i ą c o sytuacjach k o n f l i k t o w y c h badaczka ta nader rzadko stawia p y t a n i e o przedmiot k o n f l i k t u , a w n i e ­ licznych p r ó b a c h w y j a ś n i e n i a i c h znaczenia nie w y c h o d z i poza s f e r ę gospodarki pasterskiej, s z u k a j ą c w n i e j z a c h o w a ń , k t ó r y c h modelem b y ­ ł y b y g r y . Podobnie j a k Popova, r ó w n i e ż i n n i badacze gier mongolskich na ogół p r z y j m u j ą , że w y s t ę p u j ą c e t u sytuacje są m o d e l e m rzeczywis­ tych zachowań społecznych . 2 3 I d ą c dalej w badaniu gier planszowych n a l e ż a ł o b y , j a k s ą d z ę , p o d j ą ć p r ó b ę o k r e ś l e n i a znaczenia w y s t ę p u j ą c y c h t u s y t u a c j i k o n f l i k t o w y c h , m . i n . z p u n k t u widzenia s y m b o l i k i i u d z i a ł u gier w procesie komunikacji. P o w i n n i ś m y przede w s z y s t k i m p o s t a w i ć p y t a n i e o i s t o t ę tego rodzaju sytuacji, o k r e ś l i ć przedmiot k o n f l i k t u i s p o s ó b jego r < p ; t r z y g n i ę c i a , p r ó ­ b u j ą c n a s t ę p n i e — o ile to m o ż l i w e — w y j a ś n i ć s y m b o l i k ę d z i a ł a ń p r o ­ w a d z ą c y c h do z w y c i ę s t w a . Trzeba t u jednak od r a z u z a z n a c z y ć , że w s p ó ł ­ cześni n a m M o n g o ł o w i e p r z e w a ż n i e nie n a d a j ą k o n f l i k t o w i w y s t ę p u j ą ­ cemu w grach planszowych znaczenia symbolicznego i nie u j m u j ą go np. w w y m i a r a c h u n i w e r s a l n y c h . W y s t ę p u j ą c e t u sytuacje są dla n i c h przede w s z y s t k i m i l u s t r a c j ą rzeczywistych w y d a r z e ń z w i ą z a n y c h z w o j wskazujące ma konfliktowy charakter działań rozgrywających się na planszy oraz interpretacje nadające tym sytuacjom znaczenie symboliczne. Niektóre z nich przed­ stawiam w tym artykule omawiając poszczególne gry mongolskie. Można tu dodać, że konflikt — jeśli pominiemy sferę stosunków międzyludzkich — nie jest w ł a ś c i w y jedynie grom. Pojawia się on m.in. jako jeden z zasadniczych m o t y w ó w w bajkach, mitach, legendach, bohaterskich eposach itp. formach ustnej twórczości Mongo­ łów. Formy te posługują się odmiennymi środkami przekazu informacji niż gry. Mają jednak także wiele cech wspólnych. Jedną z nich jest informowanie o sy­ tuacjach konfliktowych za pomocą języka symboli obowiązującego w danej kul­ turze (w tym przypadku — mongolskiej). Na podobieństwa te zwracano już uwa­ gę w literaturze. T. McFeat пр., powołując się na ustalenia J . M. Robertsa i B. Sutton-Smitha, zwraca uwagę na powiązanie treści m i t ó w i gier z doświadcze­ niami grupy, w której występują te formy. Zauważa też, że zarówno w mitach jak i grach dominuje element współzawodnictwa, napięcia, niepewności, sporu, który musi być rozstrzygnięty; jako przeciwnicy występują związanych ze sobą opozycji; metody prowadzące dó rozwiązania konfliktu są podobne; T . Mc F e a t , Myth and Game Media [ w ] Small ; Group CultitT6 Toronto 1974 s 68-70. Na podobieństwo treści mitów i gier'oraz innych zachowań będących elementom i fol­ kloru zwracaia także uwase Iwanow i Tonorow nadkrpślaiac rjrzede W4zv4tk m w s n ó l n v im iezvk symboliki oraz eenezenń W W I w a n o w W N T o porów Issledowanija w oblasti sławjanskich driewnostiej Moskwa 1964 ' г P o p o v a , op cit s 8 13 Np. C h . D a r a m b a d z a r, Mongol ündesnij togloomyn sistemijn chogdżloos, Tüüchijn Sudlal, Ułan Bator 1979, vol. 14, facs. 7; R. D z o r i g, Mongol ardyn sport, Ułan Bator 1960. ; 3 �101 NOWOROCZNE G R Y M O N G O L S K I E 4 ną, polowaniem, pasterstwem i t p . J e d n a k ż e charakter tablic i p i o n ó w , i c h n a z w y , k o l o r y s t y k a , m a t e r i a ł , z jakiego z o s t a ł y wykonane, k s z t a ł t i t p . , terminologia, a t a k ż e rodzaj d z i a ł a ń p o z w a l a j ą w n o s i ć , że n i e g d y ś g r o m t y m p r z y p i s y w a n o znaczenie symboliczne, a t a k ż e — b y ć m o ż e — m a ­ giczne. W n i o s k u j ę o t y m przede w s z y s t k i m o d w o ł u j ą c się do j ę z y k a s y m ­ b o l i k i o b o w i ą z u j ą c e g o w k u l t u r z e mongolskiej, k t ó r y m p o s ł u g u j ą * się t a k ż e g r y . O i l e to m o ż l i w e k o r z y s t a m t a k ż e z i n f o r m a c j i w s p ó ł c z e s n y c h n a m pasterzy mongolskich. Za s y m b o l i c z n y m znaczeniem gier planszo­ w y c h znanych M o n g o ł o m przemawia t a k ż e m a t e r i a ł p o r ó w n a w c z y po­ c h o d z ą c y z M o n g o l i i W e w n ę t r z n e j , I n d i i , T y b e t u i C h i n . Część u s t a l e ń ma jednak charakter hipotetyczny. 5 Obok cech f o r m a l n y c h ł ą c z ą c y c h g r y planszowe (m.in. charakter dzia­ ł a ń graczy) w y s t ę p u j ą t e ż r ó ż n i c e , przede w s z y s t k i m w rodzajach p i o ­ n ó w i plansz. Ponadto, j a k m o ż e m y p r z y p u s z c z a ć , g r y te m i a ł y swoiste znaczenie symboliczne. Jak w y k a z a ł y moje badania, w p o c z ą t k a c h X X w . nie c i e s z y ł y się t e ż j e d n a k o w ą p o p u l a r n o ś c i ą . W s p ó ł c z e ś n i n a m M o n g o ł o w i e nie r o z u m i e j ą w p r a w d z i e na ogół s y m ­ bolicznego znaczenia gier, w y r a ź n i e natomiast u ś w i a d a m i a j ą sobie z w i ą z ­ k i z m a g i ą i w r ó ż b i a r s t w e m , jakie p r z y p i s y w a n o g r o m . jeszcze w p o c z ą t ­ k a c h X X w . (tego okresu s i ę g a najdalej p a m i ę ć m o i c h i n f o r m a t o r ó w ) . Jak m o ż e m y p r z y p u s z c z a ć , w i a r a w m a g i c z n ą s k u t e c z n o ś ć gier decydo­ w a ł a t e ż w ó w c z a s zasadniczo o n a d a w a n y m i m znaczeniu s p o ł e c z n o - k u l t u r o w y m . W bardzo m a ł y m stopniu z a ś w y p ł y w a ł a oraz z rozumienia s y m b o l i k i tego rodzaju z a c h o w a ń . Ze w z g l ę d u na swe funkcje magiczne i w r ó ż e b n e g r y t o w a r z y s z y ł y s y t u a c j o m o s z c z e g ó l n y m znaczeniu dla jednostki i g r u p y . B y ł y to przede w s z y s t k i m sytuacje o charakterze ś w i ą t e c z n y m i o b r z ę d o w y m . Grano jednak t a k ż e np. podczas c h o r ó b l u d z i i z w i e r z ą t . S z c z e g ó l n i e nasycony g r a m i b y ł n o w y r o k u (mong. Cagaan Sar). Jak w y k a z a ł y m o j e badania, o p r ó c z gier w kości, k t ó r e o m ó w i ł a m w I części a r t y k u ł u , charakterystyczne dla tego okresu b y ł y w ł a ś n i e g r y planszowe. Opisy o b c h o d ó w nowego r o k u w M o n g o l i i , jakie znajdujemy w l i ­ teraturze ( u z u p e ł n i o n e o w y n i k i b a d a ń Ekspedycji Etnologicznej P A N ) , p o z w a l a j ą n a m t r a k t o w a ć Cagaan Sar jako ś w i ę t o odradzania się ż y c i a i jego manifestacji. Ś w i a d c z ą o t y m m . i n . : obfitość j a d ł a i n a p o j ó w , n o w a odzież, palenie ognisk, s k ł a d a n i e ofiar b ó s t w o m d o m o w y m (przede w s z y ­ s t k i m b ó s t w u / b o g i n i ognia) i opiekunom p r z y r o d y , m i e j s c o w o ś c i i t p . , i n ­ tensyfikacja k o n t a k t ó w t o w a r z y s k i c h , z a c h o w a ń l u d y c z n y c h i i n . Caga¬ 6 * Większość informacji zawartych w tym artykule pochodzi z badań, jakie przeprowadziłam w Mongolii w latach 1978 i 1980 w ramach prac Ekspedycji Etno­ logicznej Polskiej Akademii Nauk, którymi kierował prof, dr W. Dynowski. 6 Brak miejsca nie pozwala mi na szersze omówienie materiału porównawcze­ go. Podaję w i ę c tylko niektóre, istotne — jak sądzę — informacje. « Informacje o obchodach Cagaan Sar w Mongolii m o ż e m y znaleźć np. w Ober­ kach istorii kultury MNR, U ł a n Ude 1971, s. 204-205; patrz też: N. P u r i e w s u- �192 IWONA KABZIÑSKA-STAWARZ an Sar to t a k ż e okres z a k o ń c z e n i a c y k l u gospodarczego i p o c z ą t e k w i o s ­ ny sezonu _ odpowiadającego symbolicznie 7 dzieciństwu człowieka . S z c z e g ó l n e znaczenie m i a ł y w t y m momencie d a r y . B y ł y to przede w s z y ­ stkim tym chadaki różne przekazujące wypieki, cukierki, symbolicznie orzeszki życzenia 8 pomyślności , (współcześnie poza także np. ołówki) i i n n e a r t y k u ł y w y r a ż a j ą c e , j a k się w y d a j e , m n o g o ś ć . Sam dar zaś 9 w k u l t u r z e mongolskiej w i e l o r a k i e znaczenie symboliczne — p o z w a l a ma na o t w a r c i e ż y c i a , zapewnia jego t r w a ł o ś ć i k o n t y n u a c j ę , jest p o n a d t o jego manifestacją Przyjęty 1 0 . przeze m n i e s p o s ó b w y j a ś n i a n i a związku zachowań ludycz- n y c h z o k r e ś l o n y m k o n t e k s t e m c z a s o w o - o b r z ę d o w y m n a w i ą z u j e do u s t a ­ leń strukturalistycznych, które zakładają, t u r o w a reakcja na w że „ w s z e l k i stan n a t u r a l n y polega na k i l k u - kodach w y r a ż a obrzęd t y m , iż na się i p o d k r e ś l a z n a k a m i j ę z y k a jako k u l ­ r ó ż n e sposoby, symbolicznego zaistnienie owego stanu n a t u r a l n e g o " " . Z a c h o w a n i a l u d y c z n e występu­ j ą c e w k o n t e k ś c i e n o w o r o c z n y m s ą w ł a ś n i e j e d n y m ze s p o s o b ó w wyraża­ nia informacji naturze. o w y d a r z e n i a c h z a c h o d z ą c y c h w o w y m czasie w г i en, Prázdník nowogo goda po lunnomu kalendářju, „Mongolia", nr 2: 1979, s. 10-11; B . R i n c z e n , Mongolski] nowy] god, „Cagaan Sar", „Sowriemiennaja Mongolia", nr 2: 1961, s. 23; K . W. W j a t k i n a, Mongoly Mongolsko] Narodnoj Riespubliki, Trudy Instituta Etnografii im. N. N. Mikłucho-Makłaja, t. 60, Moskwa— Leningrad 1960, s. 266. D. Cagaan pisząc o twórczości mongolskiego poety D. Rawdżi podaje, że w jego wierszach „dzieciństwo, młodość, dojrzałość i starość człowieka p o r ó w n y ­ wane są do pór roku (wiosny, lata, jesieni i zimy)"; D. C a g a a n , Tworczestwo D. Rawdżi w swietie wzairaoswiaziej mongolsko] litieratury s indijskoj i tibietanskoj litieraturami, [w:] Litieraturnyje swiazi Mongolii, Moskwa 1981, s. 201. Podobne porównania możemy spotkać i w innych kulturach. Patrz: A. L a t u s e k , Chadak — mongolska szarfa dobrych życzeń, „Etno­ grafia Polska", t. 14: 1970, z. 1, s. 203-224. Podczas Cagaan Sar nie dawano nigdy pojedynczych przedmiotów w charakte­ rze prezentów. Takie podarunki zwano onczin beleg (sieroce dary); za: Wjatkin a . op. cit., s. 243. J . S. W a s i l e w s k i , Podarować — znaleźć — zgubić — zbłądzić, „Etnogra­ fia Polska", t. 24: 1980, z. 1, s. 283-289. Autor ten omawiając symbolikę daru w k u l ­ turze mongolskiej opiera się na własnych badaniach terenowych, nawiązując przy tym do koncepcji daru sformułowanej przez G . v a n d e r L e e u w ' a w jego Fenomenologii religii, Warszawa 1978, s. 403 n. S. Szynkiewicz natomiast omawia­ jąc dary związane z weselem, jednemu z nich — kałymowi (mong. süj, süj be­ leg) — przypisuje szczególne znaczenie symboliczne interpretując go jako „specy­ ficzny dar л t w i e r a j ą су [podkr. — I . K - S . ] rytuał zawarcia m a ł ż e ń s t w a i za­ wiązujący nowy rodzaj więzi społecznych — powinowactwa" w odróżnieniu od da­ ru inicjującego swatanie i cały proces wymiany małżeńskiej, odwołując się przy tym do mitologii, która „prezentuje k a ł y m jako w y m i a n ę darów inicjujących małżeństwo"; S. S z y n k i e w i c z , Rodzina pasterska w Mongolii, Wrocław 1981 s. 227. 7 4 s 3 1 0 11 Za: W a s i l e w s k i , Podarować..., s. 285. -4 #1 �193 NOWOROCZNE G R Y M O N G O L S K I E 4 Zgodnie z t y m z a ł o ż e n i e m , g r y noworoczne, k t ó r y c h t r e ś c i ą jest s y m ­ bolicznie w y r a ż o n a sytuacja k o n f l i k t o w a , p o w i n n y i n f o r m o w a ć o k o n f l i k ­ cie w w y m i a r z e u n i w e r s a l n y m — walce t o c z ą c e j się w n a t u r z e w okresie nowego r o k u . C ó ż jednak w i e m y cjach m o m e n t u p r z e j ś c i a jakimi dysponują o o w e j walce, a szerzej — o k o n c e p ­ w k u l t u r z e mongolskiej X I X / X X informacji. M u s i m y o d w o ł y w a ć się do o g ó l n y c h r y s ó w t a k i c h koncepcji obowiązują­ gołowie — dostarczają w. ? Źródła, wyczerpujących cych w i n n y c h badacze, nie s p o ł e c z e ń s t w a c h r e p r e z e n t u j ą c y c h — podobnie j a k dualistyczny typ 1 2 w i d z e n i a ś w i a t a . Koncepcje te Mon­ zakładają przede w s z y s t k i m , że w okresie nowego r o k u toczy się w n a t u r z e w a l k a między dobrem a złem, życiem a ś m i e r c i ą . Owa walka jest m.in. za­ sadniczym m o t y w e m t r e ś c i m i t ó w kosmogonicznych. P r z y p o m i n a się je z a ś w s y t u a c j a c h s z c z e g ó l n y c h dla s p o ł e c z e ń s t w a i j e d n o s t k i m . i n . w o k r e ­ sie o b c h o d ó w nowego r o k u , k t ó r y t r a k t o w a n y jest j a k o nie k o s m o g o n i i ' 1 3 „zaktualizowa­ . W s p o m n i a n y k o n f l i k t p o j a w i a się r ó w n i e ż w mitach m o n g o l s k i c h (por. p r z y p . 12). W tym miejscu chciałabym p o d k r e ś l i ć , że badanie z w i ą z k u treścią zachowań ludycznych ustnej twórczości występujących -obrzędowych a charakterem (przede w s z y s t k i m w określonych owego k o n t e k s t u gier) i kontekstach pozwala między różnych nam form czasowoniekiedy ! 2 Cechy dualistycznego m y ś l e n i a ' u Mongołów zostały potwierdzone m. in. na przykładzie koncepcji podziałów przestrzeni (J. S. Wasilewski, Symboliczne uniwersum jurty mongolskiej, „Etnografia Polska", t. 21: 1977, z. 1, s. 98-116), poj­ mowania czasu ( t e n ż e , Symbolika ruchu obrotowego i rytualnej inwersji, „Etno­ grafia Polska", t. 22: 1978, z. 1, s. 81-108), podziałów społecznych (R. H a m a y . o n , Jak język kobiet oddaje dominację mężczyzn: „Etnografia Polska", t. 25: 1981, z. 1, s. 173-189; S. S z y n k i e w i c z , Współczesne zmiany terminologii pokrewieństwa u Mongołów, „Etnografia Polska", t. 24: 1980, z. 1, s. 171-172; t e n ż e , Rodzina..., s. 124-147, 196), widzenia „tego" i „tamtego świata" ( W a s i l e w s k i , Podarować..., s. 283-303; t e n ż e , Podróże do piekieł. Recz n szamańskich misteriach, Warsza­ wa 1979; t e n ż e , Po śmierci wędrować. Szkic z zakresu etnologii świata zna­ czeń, „Teksty", nr 3: 1979). Znajdujemy je także w mitach, których egzemplifika«ję prezentują' пр.: Т. А. В i e r t a g a j e w, Kosmogoniczeskije priedstawlenija w mifołogii mongolskich plemien, [w:] Iśtoriko fiłołogiczeskije issledowanija, Moskwa 1974, s. 406-418; U . H a r v a, Die religidsen Vorstellungen der altaischen Volker, Porvoo 1938; L . L ó r i n c z , Die mongolische Mythologie, Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae, Budapeszt 1973, vol. 27, nr 1, s. 103-126* G N. P ot a n i n , Oczerki siewiero-zapadnoj Mongolii, wyd. 4, S-Pietierburg 1883; I. P o dg o r b u n s k i j , Iz mifołogii buriat i mongołow szamanistow, „Sibirskij Sbornik", vol 3- 1894 s 1-34' G T u c c i W Heissig Die Religionen Tibets und der Mongolei, Stuttgart 1970; patrz też ogólne omówienie: S. J.u. N i e k l u S o w Mon­ golskich narodów mifołogija [ w ] Mify narodów mira Moskwa 1982 s 170-174 Sądzę, że wyrazem dualistycznego myślenia Mongołów są też gry plenszowe,' w k t ó те grano niemal obowiązkowo w okresie noworocznym. 1 8 M. E l i a de, Sacrum, mit, historia, Warszawa 1970, s. 104; Patrz też пр.: Iwanow, Toporów, op. cit., szczeg. ss. 180-216; A. Z a d r o ż y ń s k a , Homo faber i homo ludens, Warszawa 1983, s. 192-219, 252-255. 13 - Etnografia Polska t. 28/2 �194 IWONA KABZIÑSKA-STAWARZ o k r e ś l i ć sam kontekst, p o s z e r z y ć n a s z ą w i e d z ę o jego u k r y t y c h z w y k ł y m spojrzeniem sferach. przed I I . E L I M I N A C J A . B L O K A D A . OSŁABIANIE SIŁ P R Z E C I W N I K A l. SZACHY Do najbardziej p o u l a r n y c h gier planszowych, bez k t ó r y c h nie m o ­ gą- się obejść noworoczne u r o c z y s t o ś c i , n a l e ż ą szachy (mong. szatar). Jeszcze do niedawna p r z y p i s y w a n o i m znaczenie magiczne. M i a ł y one o p i n i ę g r y s z c z ę ś l i w e j , dobrej i m ą d r e j . Z n a l a z ł o to m . i n . w y r a z w p r z y ­ s ł o w i u , k t ó r e m ó w i , że n a j l e p s z ą r z e c z ą na uczcie jest w ó d k a i k u m y s , najlepsze w ś r ó d gier z a ś są szachy i szagaj (mongolska nazwa astraga­ li) . Wierzono t e ż , że z w y c i ę s t w o w grze w szachy p r z y n o s i bogactwo, zaszczytne posady, m o ż e r o z s t r z y g a ć o m a ł ż e ń s t w i e , daje d ł u g i e życie i zdrowie. D o b r y gracz m ó g ł w i ę c w p ł y n ą ć na s w ó j los. 1 4 O s z c z e g ó l n e j randze g r y m ó w i ą legendy, z k t ó r y c h w i e l e do dziś ż y j e w chudonie. Jedna z n i c h w s p o m i n a n p . o z w i ą z k u m i ę d z y w y n a l a z ­ k i e m g r y a bogactwem. Powiada się w n i e j o p e w n y m k r ó l u arabskim, k t ó r y polecił m i e s z k a ń c o m swego k r a j u , aby w y n a l e ź l i g r ę w y m a g a j ą c ą m y ś l e n i a . S p o ś r ó d Wielu gier, j a k i e m u przedstawiono, w ł a d c a w y b r a ł szachy. C h c ą c n a g r o d z i ć w y n a l a z c ę s p y t a ł , j a k i e j pragnie nagrody. Ten z a ś rzekł," że c h c i a ł b y o t r z y m a ć k a w a ł e k ziemi r ó w n y d ł u g o ś c i l o t u pszczo­ ły, b y sadzić na n i m owoce i w a r z y w a . D z i ę k i o t r z y m a n e j nagrodzie c z ł o ­ w i e k ó w s t a ł się bogaty . 1 5 Inna, popularna w M o n g o l i i legenda opowiada o c z ł o w i e k u , k t ó r e g o dobra gra w szachy u r a t o w a ł a od ś m i e r c i . C z ł o w i e k t e n m i a ł iść do p i e k ł a . E r l i k - c h a n , w ł a d c a podziemi, p o s ł a ł po niego d i a b ł a . K i e d y w y ­ s ł a n n i k p r z y s z e d ł do j u r t y , w k t ó r e j m i e s z k a ł ó w c z ł o w i e k , grano t a m w Mong. najryn cziń sajchan, archi czigee chojer, naadmyń cziń sajchan, szagaj szatar chojer; przysłowie to zapisałam u Eletów ajmaku kobdoskiego; mat. autorki 1978 r. Legendę tę zapisałam w ajmaku kobdoskim w 1978 r. Wątek nagrody za wynalezienie szachów znajdujemy także w hinduskiej wersji legendy o genezie gry. Jej wynalazek przypisuje się braminowi Sessie synowi Dahera, który stworzył pierwowzór szachów pragnąc ukazać nieudolnemu władcy, że król nie może zdzia­ łać niczego bez pomocy innych osób (w szachach: figur). Mądry bramin zażądał w nagrodę tyle pszenicy, ile zmieści się na szachownicy, przy czym na pierwszym polu położono jedno ziarno, na drugim — dwa, na trzecim — cztery itd. Na każdym polu ilość ziaren pszenicy ulegała podwojeniu. Aby nagrodzić Sessę syna Dahera w ł a d c a mftsiałby obsiać całą ziemię 8 razy i 8 razy zebrać plon, za: J . G i ż y c k i , Z szachami przez wieki i kraje, Warszawa 1960, s. 75. W bajkach i legendach mon­ golskich znajdujemy wiele w p ł y w ó w obcych. Mongołowie bowiem od dawna prze­ kładali teksty folklorystyczne Wschodu stopniowo nadając im cechy rodzime. Sami w okresie swoich podbojów przekazywali je dalej, m. in. do Europy. Takiego zdania jest np. D. C e r e n s o d n o m , Bensen iilgerijn onslog bajlad, „Aman Dzochiolyn Sudlal", vol. 6: 1968, s. 33. 1 5 �4 NOWOROCZNE G R Y MONGOLSKIE 195 w ł a ś n i e w szachy. Z a p a t r z y ł s i ę , czart, czas jego p o s ł a n i a m i n ą ł i m u ­ siał w r a c a ć z n i c z y m . P o d o b n ą l e g e n d ę przytacza Koczeszkow zaznacza­ jąc jednak, że w y s ł a n n i k E r l i k a sam b y ł m i ł o ś n i k i e m s z a c h ó w i z n a k o m i ­ t y m graczem . W legendach d o b r y gracz nie t y l k o z d o b y w a ł bogactwo, zaszczyty itp., ale t a k ż e m ó g ł ' r a t o w a ć z opresji inne osoby g r a j ą c zamiast n i c h . Jego p a r t n e r e m b y ł p r z e w a ż n i e z ł y chan, k t ó r y dotychczas zawsze w y ­ g r y w a ł , a p o k o n a n y m u c i n a ł g ł o w ę . Bohater o c z y w i ś c i e z w y c i ę ż a ł w p ł y ­ w a j ą c ponadto na chana, aby z a p r z e s t a ł karania p o k o n a n y c h g r a c z y . W i n n e j legendzie jest m o w a o d w ó c h braciach, k t ó r z y s t a n ę l i do w a l k i 0 s c h e d ę po ojcu. W o j s k a s t a ł y j u ż nad brzegami rzeki. Przed b i t w ą w y ­ szli jednak d w a j m ł o d z i synowie z w a ś n i o n y c h i zaczęli g r a ć w szachy. G r a l i d ł u g o . W t y m czasie ojcowie i c h pogodzili się, wojska z a ś rozje­ c h a ł y się do d o m ó w . I n n a legenda wskazuje natomiast na p r z y p i s y w a n i e szachom znacze­ nia w r ó ż e b n e g o : „ D a w n o t e m u d w a plemiona p r o w a d z i ł y w o j n ę . Jeden z d o w ó d c ó w , c h c ą c p o z n a ć w y n i k b i t w y , j a k a m i a ł a się r o z e g r a ć naza­ j u t r z , g r a ł zawsze wieczorem w szachy. Rezultaty g r y s p r a w d z a ł y się w rzeczywistych bojach i dlatego M o n g o ł o w i e l u b i ą t ę g r ę . . Legendy i wierzenia z w i ą z a n e z g r ą w szachy w y j a ś n i a j ą n a m w p e w ­ n y m stoniu p o w o d y , dla k t ó r y c h cieszyła się ona w M o n g o l i i szacunkiem 1 uznaniem. N a l e ż y jednak w s p o m n i e ć , że stosunek M o n g o ł ó w do tej g r y nie jest c z y m ś s z c z e g ó l n y m . Z w i ą z e k g r y w szachy z o s i ą g a n i e m p e w ­ nych korzyści, w ś r ó d k t ó r y c h najważniejszą było życie, potwierdzają bowiem także m a t e r i a ł y dotyczące innych k u l t u r . 1 6 1 7 18 1 9 2 0 2 1 " Legendę tę opowiadali mi zarówno Chałchasi, jak i Ojraci. N. W. K o c z e s z k o w , Diekoratiwnoje iskusstwo mongolojazycznych na­ rodów XIX — sieriediny XX wieka, Moskwa 1979, s. 60. Patrz np. Mongolskije skazki, Moskwa 1968, s. 37; podobne legendy były znane także Buriatom: J a . S. S m o 1 e w, Buriatskije legiendy i skazki, Trudy Troickosawsko-Kiachtinskogo Otdielenija Priamurskogó Otdieła I R G O , Moskwa, 1903, t. 6, nr 1, s. 145-147. T . S i e r g i e j e w a, Mongolskije szachmaty — szatar, „Diekoratiwnoje I s kusstwo SSSR", vol. 5: 1979, s. 56. Legendę tę zapisałam u Eletów ajmaku kobdoskiego w 1978 r. W grobowcach faraonów egipskich znaleziono np. wizerunki szachownic. Umieszczone na nich hieroglify odnosiły się do sądu Ozyrysa nad zmarłym, który grał w zaświatach o s w ó j los; S. C u l i n , Cřiess and playing cards, Waszyngton 1898, s. 367. Przypomnijmy też scenę z bergmanowskiego filmu „Siódma pieczęć", w której rycerz grał ze śmiercią w szachy i przegrał. W XVI-wiecznym poemacie Scacchia ludus M . G. V i d y , którego treścią jest partia szachowa grana przez Apollina i Merkurego, Jowisz przyrzeka zwycięzcy jako nagrodę różdżkę mającą moc wyprowadzania i wprowadzania dusz ludzkich do Hadesu oraz dar zsyłania snu jednym, a odbierania drugim, M. G . V i d a , Szachy, J . K o c h a n o w s k i , Szachy, opr. J . Ciechanowicz, Warszawa 1983; patrz też: J . S ę k , Od Kocha­ nowskiego do Grochowiaka. Rzecz o motywach szachowych w poezji polskiej, „Akcent", nr 2: 1983, s. 92. 1 7 1 8 1 8 2 0 2 1 i �196 IWONA KABZIÑSKA-STAWARZ Przytoczone t u p r z y k ł a d o w o wierzenia w s k a z u j ą na z w i ą z e k g r y w szachy z o s i ą g a n i e m o k r e ś l o n y c h k o r z y ś c i i p o z w a l a j ą d o m y ś l a ć się p o w o d ó w , dla k t ó r y c h M o n g o ł o w i e g r a l i w nie w okresie n o w o r o c z n y m . M a t e r i a ł y terenowe, jakie z e b r a ł a m podczas swoich b a d a ń w M o n g o l i i , p o t w i e r d z a j ą w y r a ź n i e p r z y p i s y w a n i e szachom f u n k c j i magicznych jesz­ cze w 1 p o ł . X X w . Przedmiotem g r y jest p r z y t y m n a j c z ę ś c i e j bogac t w o , szczęście, zdrowie, s ł a b o natomiast reprezentowana jest w i a r a w z w i ą z e k m i ę d z y w y n i k i e m g r y a ż y c i e m , o k t ó r y m m ó w i ą legendy. W sytuacjach k o n f l i k t o w y c h r o z g r y w a j ą c y c h się na szchownicy współcześni nam Mongołowie widzą najczęściej ilustrację wojennych w y ­ d a r z e ń (rzeczywistych l u b legendarnych). Nie n a d a j ą i m natomiast cha­ r a k t e r u symbolicznego. Jeden ze w s p ó ł c z e s n y c h badaczy mongolskich, Darambadzar, pragnie w i d z i e ć w grze w szachy nie obraz w o j e n n y c h w a l k , lecz s a t y r y c z n y w i z e r u n e k sporu d w ó c h k o c z o w n i k ó w . Ta o r y ­ ginalna koncepcja nie znajduje jednak potwierdzenia w l i t e r a t u r z e . Nie p o t w i e r d z a j ą jej t e ż w s p ó ł c z e ś n i n a m pasterze mongolscy. H i s t o r y c z ­ nego uzasadnienia nie znajduje r ó w n i e ż przeprowadzony przez tego auto­ ra w y w ó d o m o n g o l s k i m rodowodzie s z a c h ó w , k t ó r e m i a ł y b y p o w s t a ć z p o ł ą c z e n i a znanych w c z e ś n i e j M o n g o ł o m gier p l a n s z o w y c h . N a pod­ parcie swoich tez Darambadzar przeprowadza m . i n . a n a l i z ę l i n g w i s t y c z ­ n ą . Terminologia stosowana w szachach mongolskich wskazuje w p r a w ­ dzie na z w i ą z e k g r y ze ś r o d o w i s k i e m pasterskim, nie jest jednak do­ w o d e m na to, że M o n g o ł o w i e b y l i w y n a l a z c a m i g r y . r 2 2 23 2i P r z y k ł a d e m „pasterskiej terminologii" mogą być nazwy niektórych p o s u n i ę ć stosowanych w szachach mongolskich X I X / X X w . Z w a n o je п р . : k r ą g w i e l b ł ą d z i albo 24 (temeen tojruulga bujuu 24), samotny w i e l b ł ą d {temeen ganc), k o ń s k i e 3 (morin guraw), pstre 10 (alag araw), 5 g o r ą c y c h (tawan chaluun), radosny mat (bajartaj mad), u ś m i e c h p r z e b i e g ł e j sy­ n o w e j (uran berijn ineelt) i t p . W zależności od rodzaju f i g u r y , k t ó r a d a w a ł a „ s z a c h no j o n o w i " , m ó w i o n o п р . : szach rozgniewanej, t w a r d e j d a m y (chatan bersijn omgolon szag), szach g o r ą c e j telegi (chanchaj tere- 8 D a r a m b a d z a r , op. cit., s. 85-86. Jak podaje Giżycki, istnieją przypuszczenia, że szachy były grą ściśle wojenną służącą szkoleniu oficerów i dowódców; G i ż y c k i , op. cit., s. 131. Perski poeta z przełomu X i X I w., A. K . Firdausi w poemacie Szach-пате niejednokrotnie porównuje grę w szachy do pola bitwy. O wojennym rodowodzie gry m ó w i też indyjska legenda, której bohaterami są dwaj królewicze walczący o tron po ojcu. Jeden z nich ginie na polu bitwy doznawszy szoku. Drugi, na prośbę matki, z pomocą dwóch mędrców odtwarza przebieg bitwy i śmierci brata posługując się deską o 100 miejscach i figurami władców, słoni, wielbłądów, koni, rycerzy i in.; I. O rb e l i , K . T r e w e r , Szatrang. Kniga o szachmatach, przekład z włoskiego, Leningrad 1936, s. 15-27, 69-71. « D a r a m b a d z a r , op. cit., s. 75-88. ra fj f, %\ fj ¿ 1 Щ ; ÍÍ » �NOWOROCZNE G R Y M O N G O L S K I E 197 25 gnij chaluuchan szag), cór k o ń s k i e g o k o p y t a (óróolt moriny oszgolón cór) i t p . „ S z a c h " i „ m a t n o j o n o w i " k o ń c z y ł y g r ę . Eliminacja gracza n a s t ę p o ­ w a ł a t e ż w ó w c z a s , gdy n a l e ż ą c e do niego f i g u r y i p i o n y nie m i a ł y m o ż l i ­ wości poruszania się. Sytuacja blokady p r z e c i w n i k a jest dla nas szcze­ gólnie i n t e r e s u j ą c a . M a ona b o w i e m w k u l t u r z e mongolskiej ( i szerzej: w k u l t u r a c h A z j i Ś r o d k o w e j ) o k r e ś l o n ą s y m b o l i k ę . U t o ż s a m i a się j ą bo­ w i e m z c z a s o w ą ś m i e r c i ą , k t ó r a staje się „ c e n t r u m m e d i a c y j n y m " m i ę ­ dzy c h t o n i c z n y m „ j u ż nie ż y c i e m " , a „jeszcze nie ż y c i e m " a k t u kosmicz­ nego. A k t ten jest r ó w n o l e g ł y do z m a r t w y c h w s t a n i a (np. bohatera eposu, legendy i t p . ) . Blokada p r z e c i w n i k a jest sposobem r o z s t r z y g n i ę c i a k o n ­ f l i k t u w w i e l u mongolskich grach planszowych. Symbolizuje ona, jak z a k ł a d a m , c z a s o w ą ś m i e r ć p r z e c i w n i k a i strony, j a k ą reprezentuje. 2 6 2 7 Symboliczna ś m i e r ć p r z e c i w n i k a łączy się t e ż z o s ł a b i a n i e m jego siły przez zbijanie p i o n ó w . C z y n n o ś ć t ę o k r e ś l a się s ł o w e m idech, co d o s ł o w ­ nie znaczy „ z j a d a ć " , szerzej z a ś m o ż e b y ć rozumiane jako: z a w ł a d n ą ć , p o p r a w i ć s w ą s y t u a c j ę , s t a ć się lepszym . W s p ó ł c z e ś n i M o n g o ł o w i e od k i l k u d z i e s i ę c i u lat p o s ł u g u j ą się k o m p l e ­ t a m i szachowymi z n a n y m i Europejczykom, u m o w n i e p r z e d s t a w i a j ą c y m i p o s z c z e g ó l n e p i o n y i f i g u r y . W y p a r ł y one c a ł k o w i c i e dawne szachy m o n golskie, w k t ó r y c h w y s t ę p o w a ł y n a s t ę p u j ą c e f i g u r y : nojon, bers (odpo­ wiednik damy) przedstawiany w postaci l w a , t y g r y s a l u b psa, dwa ko¬ " nie, dwa w i e l b ł ą d y i dwie telegi. Jako p i o n y m o g ł y w y s t ę p o w a ć m i n i a ­ t u r o w e r z e ź b y dzieci, z a p a ś n i k ó w , k u r , p i e s k ó w , ż o ł n i e r z y , m y ś l i w y c h i in. B o h a t e r a m i w a l k i szachowej b y l i w i ę c ludzie i z w i e r z ę t a . Z w r a c a u w a g ę fakt, że w wierzeniach- i o b r z ę d a c h mongolskich n i e k t ó r e z n i c h w y s t ę p u j ą nie w w a l k a c h w o j e n n y c h , lecz w sytuacjach zmiany, p r z e j ś ­ cia o swoistej symbolice. W t a k i c h momentach w y s t ę p u j e t e ż często te­ lega. 2 8 2 9 « Słowo nieprzetłumaczalne na mongolski. * Obszerniej o regułach dawnych szachów mongolskich pisze пр. C . D a nd z a n , Szatryn tüüchees sochodż Udzwel, „Szindżlech uchaan am' dral", vol. 1: 1980, s. 69-72; z tego artykułu pochodzą podane przykłady. W ten sposób tłumaczy je np. S. Ju. N i e к 1 u d o w, O funkcionalno-siemanticzeskoj prirodie znaka w powiestwowatielnym folkłorie, {w:] Siemiotika i chudożestwiennoje tworczestwo, Moskwa 1977, s. 193-228. Blokada bohatera i jego sym­ boliczna śmierć następuje zazwyczaj w miejscu związanym z dołem: w jamie, dziurze, pieczarze itp. • D a r a m b a d z a r , op. cit, s. 78. O szachach mongolskich patrz пр.: N. W. W. K o c z e s z k o w , Szachmaty u mongolojazycznych narodów, „Sowietskaja Etnograf i ja", vol. 1: 1972, s. 132-138; G. M o n t e l l , Mongolian chess and chess-men, „Ethnos", vol. 2: 1939, s. 81-104;^ В. R i n c z e n , Les échecs et le deuil chez les Mongols, „Archiv Orientalni", v o l / 23: 1965, s. 482-483; L . S a n d ż a a d ż a m c , Mongol szatar, Dalandżagdad 1968; P o p o v a , op. cit., s. 45-56. ! 7 2 8 # �198 IWONA KABZIÑSKA-STAWARZ K o m p l e t y szachowe w y k o n y w a n o z drzewa, kości, k a m i e n i a l u b me­ t a l u (te ostanie przede w s z y s t k i m u U r i a n c h a j ó w ) . F i g u r y i p i o n y nosi­ ł y zawsze w y r a ź n e cechy naturalistyczne i w y k o n a n e b y ł y w s p o s ó b nad w y r a z realistyczny . Dla o d r ó ż n i e n i a p o s z c z e g ó l n y c h z e s t a w ó w u ż y w a n o b a r w y zielonej i czerwonej l u b czerwonej i ż ó ł t e j , rzadziej b i a ł e j i b r ą ­ zowej. Zachowana w i ę c b y ł a r e g u ł a stosowania w czaturandze, od k t ó ­ rej prawdopodobnie w y w o d z ą się szachy . 3 0 3 1 Nie w i e m y natomiast, czy i w j a k i s p o s ó b M o n g o ł o w i e r ó ż n i c o w a l i f i g u r y i p i o n y n a l e ż ą c e do p o s z c z e g ó l n y c h graczy. Na podstawie nielicz­ n y c h k o m p l e t ó w d a w n y c h s z a c h ó w mongolskich, jakie z a c h o w a ł y się dziś g ł ó w n i e w muzeach, t r u d n o o d t w o r z y ć t y p o w e w z o r y i r e g u ł y , k t ó r y m i r z ą d z i l i się i c h w y k o n a w c y . Z r ó ż n i c o w a n i e m f i g u r i p i o n ó w , n a l e ż ą c y c h do p o s z c z e g ó l n y c h graczy, poprzez nadawanie i m cech opozycyjnych spo­ t y k a m y się natomiast w M o n g o l i i W e w n ę t r z n e j jeszcze w p o ł o w i e X X w . N a l e ż y jednak z a z n a c z y ć , że tendencje te nie b y ł y w ó w c z a s powszech­ ne. M o ż e m y o n i c h m ó w i ć raczej na poziomie tradycyjnego modelu. W kompletach szachowych p o c h o d z ą c y c h z M o n g o l i i W e w n ę t r z n e j , opisanych m . i n . przez Cammanna , K o r m a z o w ą i M o n t e l l a , na u w a ­ g ę z a s ł u g u j e przede w s z y s t k i m przeciwstawianie f i g u r statycznych ( w komplecie n a l e ż ą c y m do jego z graczy) f i g u r o m dynamicznym ( w komplecie drugiego gracza). Ponadto postacie s t o j ą c e s t a n o w i ą opo3 2 3 3 34 3 0 Pisze o tym пр. К о с z e s z к o w, Diekoratiwnoje s. 60. O czaturandze i szachach patrz пр.: L . В а с h m a n, Szachmatnaja igra w je je istoriczeskom razwitii, Leningrad 1925; D. F o r b e s , The history of chess, London 1860; G i ż у с к i, op, cit., s. 51-52; H . J : R. M u r r a y , A history of chess, Oxford 1913; I. S a r g i n , Driewnosť igr w szaszki i szachmaty, Moskwa 1915. W Indiach, skąd wywodzi się czaturanga, kolory pionów odpowiadały barwom, k t ó ­ re łączono z poszczególnymi stronami świata: czerwony — północy, zielony — wschodowi, żółty — południowi i czarny — zachodowi; czerwone i zielone grały najczęściej przeciwko żółtym i czarnym'. Mongołowie nie tylko łączyli z barwami poszczególne kierunki, lecz także określali nimi np. inne ludy. Indie określane b y ł y jako ludy koloru białego, Tybet — czarnego, Chiny — czerwonego, Korea błę­ kitnego, sami Mongołowie zaś oznaczali siebie kolorem żółtym; S. K a ł u ż y ń s k i , Tradycje i legendy ludów Mongolii, Warszawa 1978, s. 285. Kolor żółty był dla Mon­ gołów barwa ziemi kobiety słońca' S. Ju. N i e к 1 u d o w Zamietki o mifoloaiczeskoj i folkłomo-epiczeskoj 'simwolikie u mongolskich narodów: simwolika zołota, 8 1 Etnografia Polska" t 24' 1980 z 1 s 73 75 87 Kolor czerwony bvł symbolem ognia i życia; C e w e l , Mongo\czuudyn erchemledeg ongo, Studia Ethnographica, Ułan Bator 1959 t 1 fase 6 s 4 Kolory symbolizowały Donadío newne stanv du­ cha' S. G o d z i n s k i , Sztuka mongolska, Etnografia Polska" t 24* 1980 z 1 113. Jak podkreślali moi informatorzy nie stosowano czarnej barwy dla'oznaczania kompletów szachowych albowiem czerń jest kolorem ' nieszczęśliwym, mrocz¬ nym złym Tak też określa ją C e w e l op cit s 4 S. C a m m a n n , Chess with mongolian Lamas, „Natural History", vol. 55: 1946, s. 408-411. W. А. К o r m a z o w a, Szachmaty u Mongołów, „Wiestnik Mańczdżurii", vol. 5: 1926, s. 41-43. M o n t e 11, op. cit., s. 88-91. 8 2 3 3 3 4 �199 NOWOROCZNE G R Y MONGOLSKIE zycję wobec s i e d z ą c y c h l u b l e ż ą c y c h . Z w i e r z ę t a z zaznaczonymi cecha­ m i płci m ę s k i e j są p r z e c i w n i k a m i z w i e r z ą t o cechach ż e ń s k i c h . Posta­ ciom o d z i a n y m w s t r ó j n a r o d o w y ( „ s w ó j " ) przeciwstawia się postacie n o s z ą c e odzież „ o b c ą " (np. m o n g o l s k i n o j o n — c h i ń s k i w i c e k r ó l albo T u r e k ) . Wreszcie postacie symbolicznie kojarzone z dobrem, niebem, m ę ż ­ c z y z n ą i t p . przeciwstawione są postaciom ł ą c z ą c y m się w wierzeniach ze z ł e m , z i e m i ą , k o b i e t ą i t p . (np. l e w i t y g r y s , o r ł y i z a j ą c e , p a w i e i k u r y i in.). Charakter f i g u r i p i o n ó w pozwala 'nam sądzić, że w a l k a , w k t ó r e j u c z e s t n i c z y ł y , m i a ł a znaczenie symboliczne. T a k w i d z i j ą t e ż np. C a m mann, k t ó r y pisze, że j e d n ą strona r e p r e z e n t o w a ł a w grze ducha, siłę i dobro, druga z a ś — rzeczy materialne, słabość i zło . T r u d n o d o k ł a d n i e o k r e ś l i ć , k i e d y i j a k i m i d r o g a m i p r z y b y ł y szachy .do M o n g o l i i . Najstarsze informacje o n i c h jako grze k s i ą ż ą t mongolskich znajdujemy w kronice Sagan Seczena z 1578 r. Napisano t a m , że k i e d y lama L h a s y na zaproszenie A l t a n chana w i z y t o w a ł region K u k u N o r , to mongolscy k s i ą ż ę t a g r a l i w s z a c h y . W X I X w . szachy m o ż n a b y ł o s p o t k a ć w j u r t a c h bogatych M o n g o ł ó w , na d w o r a c h k s i ą ż ę c y c h oraz w l i c z ­ n y c h klasztorach . O grze w szachy z l a m a m i w s p o m i n a j ą t e ż p o d r ó ż f nicy . L a m o w i e b y l i zapewne nauczycielami g r y i za i c h p o ś r e d n i c t w e m • szachy p r z e n i k n ę ł y do j u r t pasterskich. Pasterze, z k t ó r y m i r o z m a w i a ­ ł a m , zaliczali szachy do gier najbardziej p o p u l a r n y c h w ś r ó d ł a m ó w . M o n t e l l przypuszcza, że M o n g o ł o w i e z e t k n ę l i się z szachami za c z a s ó w Czyngiz chana i jego ekspansji, prawdopodobnie w w y n i k u k o n t a k t ó w z T u r k i e s t a n e m , gdzie szachy b y ł y znane przed najazdem m o n g o l s k i m . Innego zdania jest np. Sawienkow, k t ó r y sądzi, że to w ł a ś n i e M o n g o ł o ­ wie przekazali szachy l u d o m t u r e c k i m i szerzej — a ł t a j s k i m . 3 5 36 3 7 3 8 3 9 4 0 4 1 Legendy mongolskie p o d a j ą , że opanowanie t a j n i k ó w g r y w szachy zaliczane b y ł o ' d o cech w y r ó ż n i a j ą c y c h m ę ż c z y z n ę i t r a k t o w a n e j a k o S ~ C a ^ m a n n , op. cit, s. 409. Na s. 411 autor ten pisze, że szachownica jest zwierciadłem dualistycznych sił rządzących wielkim światem człowieka. *• I . J . S c h m i d t , Geschichte der Ostmongolen und ihres Fürstenhauses verfast von Ssagang Ssetsen, S-Pietiersburg 1829, s. 229. К a r m a z o w a, op. cit., s. 41. Np. C a m m a n n , op. cit., H . H a s 1 u n d - С h r i s t e n s e n, Mongolian Yourney, Londyn 1949, s. 64. Pozdniejew pisze, że gra w szachy dozwolona była tylko lamom wyższych stopni. Młodsi stopniem (geleng, gecel i bandi) nie mieli prawa do gry, a przyła­ pani na łamaniu zakazu parania się szachami byli karani, np. musieli w y k o n a ć 500 pokłonów; A. P o z d n i e j e w , Oczerki byta buddijskich monastyriej i buddijskago duchowieństwa w Mongolii w swjazi s otnoszenijami siego pośledniego к na­ rodu, S-Pietiersburg 1887, s. 186-187, 259. Również moje badania potwierdzają, że zakaz ten nie był w praktyce przestrzegany. « M o n t e l l , op. cit, s. 97. « I . S a w i e n k o w , К woprosu ob ewolucii szachmatnoj igry. Srawnitielnoetnograficzeskij oczerk, „Etnograficzeskoje Obozrienije", nr 1: 1905, s. 37-39. Podob­ nie twierdzi np. Karalkin; P. I . К a r a l k i n , Tuwinskije szachmaty, [w:] Etno­ grafa narodów SSSR, Leningrad 1971, s. 137-138. 8 7 8 8 8 9 . * �200 IWONA KABZIÑSKA-STAWARZ oznaka jego m ę s k o ś c i . W legendzie o bohaterze Bujdarze c z y t a m y n p . że k i e d y w y g r a ł on d w a razy z chanem, z k t ó r y m w c z e ś n i e j p r z e g r y ­ w a ł jego ojciec, m a t k a p o m y ś l a ł a : „ t e r a z m ó j s y n jest m ę ż c z y z n ą " . W szachy g r a ł y jednak t a k ż e k o b i e t y — pasterki, mieszkanki miast i b o h a t e r k i l e g e n d . Kobiecie przypisuje się nawet a u t o r s t w o p o p u l a r ­ nego p o s u n i ę c i a szachowego zwanego uran brijn ineelt . M o ż n a jeszcze d o d a ć , że g r ę r o z p o c z y n a ł zawsze starszy ( u C h a ł c h a s ó w ) l u b m ł o d s z y (u O j r a t ó w ) w i e k i e m uczestnik. R e g u ł a ta o b o w i ą z y w a ł a nie t y l k o w sza­ chach, ale t a k ż e w i n n y c h grach. • r 4 2 43 44 % 2. W A R C A B Y 45 W a r c a b y s t a n o w i ą prawdopodobnie f o r m ę g r y s t a r s z ą n i ż s z a c h y . Gra ta cieszy się dziś w M o n g o l i i stosunkowo d u ż ą p o p u l a r n o ś c i ą , nie jest ona jednak r ó w n a p o p u l a r n o ś c i s z a c h ó w . Nie z a n o t o w a ł a m i n f o r m a ­ c j i , k t ó r e w s k a z y w a ł y b y na j a k i e ś szczególne znaczenie pozaludyczne p r z y p i s y w a n e tej grze w p r z e s z ł o ś c i . W i e m y natomiast, że — podobnie iak szachy — jeszcze w p o c z ą t k a c h X X w . w a r c a b y n a l e ż a ł y do gier noworocznych. T r u d n o dziś jednak o d p o w i e d z i e ć na p y t a n i e o p r z y c z y ­ n y w ł ą c z a n i a tej g r y do k o n t e k s t u noworocznego. W M o n g o l i i w y s t ę p u j e obecnie w zasadzie jeden rodzaj g r y w warca­ by, z w a n y daam (gra w d a m k i ; jest to r ó w n i e ż o g ó l n a nazwa samej g r y w w a r c a b y ) . K a ż d y z graczy p o s ł u g u j e się 12 k a m i e n i a m i (pionkami z w a n y m i chüü), k t ó r e p o r u s z a j ą się po t a b l i c y 64-polowej. Gracze sta­ r a j ą się w y e l i m i n o w a ć p r z e c i w n i k a z w a l k i z b i j a j ą c jego p i o n y , b l o k u j ą c r u c h y i z a j m u j ą c jego miejsce na planszy. Jeszcze w p o ł o w i e naszego stulecia na n i e k t ó r y c h terenach M o n g o l i i w y s t ę p o w a ł y rozmaite w a r i a n ­ t y g r y . Informacje o n i c h znajdujemy przede w s z y s t k i m w pracach Namdżildordża i Popovéj . 4 6 4 7 « Mongolskije skazki..., wyd. 1967 г., s. 120; legenda znajduje się na ss. 119-127. « Mongolskije skazki..., wyd. 1967 г., s. 37; S i e r g i e j e w a, op. cit., s. 56. « S a n d ż a a d ż a m c, op. cit., s. 42, przytacza przypowieść ukazującą, jak doszło do powstania tego posunięcia. Na u w a g ę zasługuje fakt, że kobieta, która nie miała prawa publicznego demonstrowania zalet swego umysłu, podpowiadała grającemu teściowi, jak wybrnąć z kłopotliwej sytuacji i pokonać przeciwnika, używając e u f e m i z m ó w i stwarzając pozory rozmowy nie dotyczącej szachów (sytu­ acji na szachownicy). Sprawa ta dotyczy również tzw. języka kobiet, o którym pi­ sze np. H a m a у on, op. cit., s. 173-189. T a k twierdzi np. S a r g i n, op. cit., s. 25. Istnieją jednak koncepcje przeciwne w y w o d z ą c e warcaby od szachów, np. A. v a n d e r L i n d e , Quellenstudien zur Geschichte des Schachspiels, Berlin 1891. Z koncepcją tą polemizuje m. in. M. G on i a j e w , Iz istorii szachmatnoj igry, „Szachmatnoje Obozrienije", nr 26-29: 1893, s. 265-273. « N. N a m d ż i l d o r d ż , Mongolyn (chológt) togloom, Ułan Bator 1963, s. 150¬ 174. " P o p o v a , op. cit., s. 32-35. 4 5 �Ž-3; NOWOROCZNE G R Y M O N G O L S K I E 201 Do gier t y p u daam n a l e ż a ł y п р . : 1) araldżaa (bieg koni) — t a b l i c ą była t u 9-polowa szachownica; gracze p o s ł u g i w a l i się 2 ( w e d ł u g N a mdżildordża) l u b 3 ( w e d ł u g Popovej) p i o n a m i . Jeden z n i c h d y s p o n o w a ł figurkami b i a ł y c h k o n i , d r u g i z a ś — czarnych. P o s ł u g i w a n o się t e ż k a ­ mieniami odpowiedniej b a r w y ; 2) jeson mor (9 koni) — do g r y s ł u ż y ł a 81-polowa tablica; gracze m i e l i do dyspozycji 9 figurek k o n i . W c e n t r u m tablicy z n a j d o w a ł a się meta. W y g r y w a ł ten, k t o pierwszy d o p r o w a d z i ł do niej swe „ k o n i e " ; 3) bajr (postój) — t a b l i c ą b y ł a 100-polowa sza­ chownica; z d a r z a ł y się tablice o 36 lub 64 polach; k a ż d y z graczy dyspo­ nował 10, 3 l u b 6 p i o n a m i (w grze u c z e s t n i c z y ł y 2 lub 4 osoby). P i o n y ustawiano w rogach szachownicy, a zadaniem graczy by|o przemiesz­ czenie i c h na p r z e c i w l e g ł y r ó g ; 4) toono ( o t w ó r d y m n o - o k i e n n y w j u r ­ cie); tablica b y ł a kolista j a k toono; k a ż d y gracz p o s ł u g i w a ł się 3 p i o ­ nami; 5) bóchijn barildaan (zapasy) — tablica m i a ł a k s z t a ł t k r z y ż a ; k a ż d y z graczy d y s p o n o w a ł 4 p i o n a m i ; 6) charajlt (skok) — t a b l i c ą b y ł t u p r o ­ stokąt podzielony w e w n ą t r z 3 l i n i a m i p o z i o m y m i i 5 p i o n o w y m i ; k a ż d y z graczy m i a ł 6 p i o n k ó w p i o n k i czarne zwane k o ź l ę t a m i (iszig) b i a ł e ś j a g n i ę t a m i (churga); 7) buudal (popas) tablicą był t u romb wpisany w k w a d r a t ; gracze dysponowali 6 p i o n k a m i , z k t ó r y c h jedne p r z e d s t a w i a ł y szczeniaki czarne, drugie zaś nakrapiane (char nochoj i chaltra nochoj); 8) dóow (szczeniaki) grano na szachownicy 64-polowej; p i o n k a m i b y ł y czarne i b i a ł e f i g u r k i s z c z e n i a k ó w . Zamiast n i c h mogły t e ż w y s t ę p o w a ć f i g u r k i w i l k ó w . W grze tej m o g ł y b y ć u ż y w a n e mniejsze ( 4 X 4 pola) l u b w i ę k s z e (10 X 10) tablice; 9) buriad daam (warcaby buriackie) grano 8 p i o n a m i b i a ł y m i i 8 c z a r n y m i na t a b l i c y 64-polowej" 10) uraldaan daam (zawody, w y ś c i g i w a r c a b ó w ) tablica była 64-polowa gracze p o s ł u g i w a l i się 4 p i o n k a m i b i a ł y m i i 4 c z a r n y m i ; dżirch (nazwa syberyjskiej w i e w i ó r k i ziemnej" patrz t e ż informacje 0 grze zwanej dżirch, dżireg l u b dżirge w dalszej części a r t y k u ł u ) ; t a b l i c ą był t u k w a d r a t podzielony w e w n ą t r z l i n i a m i p r o s t y m i , k t ó r y c h p r z e c i ę c i a t w o r z y ł y 25 miejsc do g r y ; jeden z graczy d y s p o n o w a ł 10 p i o n a m i b i a ł y ­ mi (cagaan dżirch), d r u g i z a ś 10 p i o n a m i p s t r y m i (coochor dżirch). G r ę r o z p o c z y n a ł zawsze uczestnik d y s p o n u j ą c y b i a ł y m i l u b p s t r y m i pionami. Podobnie j a k w i n n y c h grach o b o w i ą z y w a ł a t e ż zasada rozpo­ czynania g r y przez starszego ( C h a ł c h a s i ) l u b m ł o d s z e g o (Ojraci) z graczy. N a z w y gier t y p u daam w s k a z u j ą na z w i ą z e k t y c h f o r m z a c h o w a ń ludycznych z pasterstwem. Wydaje m i się jednak, że m o ż n a je r o z u ­ mieć t a k ż e m n i e j d o s ł o w n i e . Skok, bieg k o n i w y r a ż a j ą b o w i e m d y n a m i ­ kę, z m i a n ę , p r z e j ś c i e . P o s t ó j i popas z a ś o d p o w i a d a j ą sytuacji statycz­ nej, p o p r z e d z a j ą c e j z m i a n ę , r u c h . Wiele m ó w i ą c e są t e ż n a z w y p i o n ó w z a - 1 nadawanie i m f o r m z w i e r z ę c y c h . Pies, w i l k , koza, owca, k o ń w y s t ę p u ­ ją n a j c z ę ś c i e j w wierzeniach mongolskich w sytuacjach p r z e j ś c i a . Po­ dobna uwaga d o t y c z y ł a f i g u r szachowych. K o l o r y s t y k a p i o n ó w p o d k r e ś l a ­ ła opozycję w a l c z ą c y c h . Na u w a g ę z a s ł u g u j e t e ż k s z t a ł t tablic. F i g u r y te �J' l, 202 IWONA K A B Z I N S K A - S T A W A R Z • Л, ;f m a j ą s y m b o l i k ę k o s m i c z n ą . Toono jest ponadto miejscem s k u m u l o w a n e j p ł o d n o ś c i . Znamienna jest t e ż w y m o w a liczb: 3, 5, 9, 16, 36, 64, 8 1 , 100 (ilość p ó l n a tablicach); 2, 3, 4, 6, 8, 9, 10, 12, 16 (ilość p i o n ó w ) . S ą to, c y f r y magiczne, kosmiczne, z w i ą z a n e z kalendarzem, u n i w e r s u m i t p . M i m o to dla w s p ó ł c z e s n y c h n a m M o n g o ł ó w w a r c a b y s ą t y l k o g r ą nie m a j ą c ą o k r e ś l o n e j s y m b o l i k i czy znaczenia magicznego. Zaintereso­ wanie badaczy gier mongolskich koncentruje się przede w s z y s t k i m na szachach, t o t e ż ilość i n f o r m a c j i o warcabach jest w l i t e r a t u r z e m o n g o l i stycznej nader skromna. N i e s p o t k a ł a m t a k ż e p r ó b i n t e r p r e t a c j i w y ­ stępujących t u sytuacji konfliktowych. I n t e r p r e t a c j e s y t u a c j i k o n f l i k t o w y c h w y s t ę p u j ą c y c h w warcabach znajdujemy natomiast w l i t e r a t u r z e nie d o t y c z ą c e j M o n g o l i i . Przedsta­ w i a się je np. j a k o w a l k ę m i ę d z y 12 j a s n y m i , d o b r y m i w ł a d c a m i wscho­ d n i m i i 12 c z a r n y m i , zachodnimi b a r b a r z y ń c a m i o r ę k ę p i ę k n e j k r ó l e w ­ ny, k t ó r a m i a ł a w ł a d a ć t a l i z m a n e m szczęścia (jej p a ł a c b y ł zaznaczony w ostatnim r o g u d e s k i ) . B y ć m o ż e M o n g o ł o w i e w i d z i e l i n i e g d y ś w warcabach — podobnie jak w szachach — i l u s t r a c j ę w o j e n n y c h w y d a r z e ń ? B y ć m o ż e n a d a w a l i jej znaczenie symboliczne? P r z e m a w i a ł b y za t y m charakter r e g u ł g r y , wspomniane elementy ś w i a d c z ą c e o j e j z w i ą z k u z s y t u a c j ą p r z e j ś c i a oraz umieszczenie j e j w k o n t e k ś c i e n o w o r o c z n y m . 48 3. „BUGA" G r ą , k t ó r a jeszcze na p o c z ą t k u naszego stulecia w y s t ę p o w a ł a powszech­ nie na terenie M o n g o l i i , jest buga (jeleń). G r y tego t y p u n a l e ż ą do n a j ­ starszych gier planszowych znanych l u d o m ś w i a t a . Jej o j c z y z n ą są p r a w 4 8 S a r g i n , op. cit., s. 15. W Egipcie np. „bohaterami" gry były lwy i antylopy (kozły). Rysunek tych zwierząt grających w warcaby znajdował się na jednym z Х Ш - w i e c z n y c h papirusów, W warcabach perskich i greckich na górnej stronie pionów rysowano g ł o w y l w ó w i p s ó w ; t a m ż e , op. cit., s. 90-91. Sargin interpretuje tę grę jako podróż po gwiazdozbiorach (od Bliźniąt do Koziorożca), w których licz­ ba gwiazd wynosiła 63, była w i ę c bliska ilości pól na szachqwniey. Na związki z gwiazdozbiorami ma też w s k a z y w a ć terminologia stosowana np. w warcabach rzymskich; S a r g i n . , op. cit., s. 237-238. Przyjmuje się też, że liczba pól na sza­ chownicy jest magiczna. 64 było cyfrą magiczną w Indiach i w Chinach. Z 64 heksagramów zwanych, kwa składał się diagram s ł y n n e j księgi przepowiedni I — cziń ukazującej różne kombinacje połączeń elementu • (męskiego) i (żeńskiego), każdy heksagram miał swą nazwę i tekst wyjaśniający jego znaczenie; C u l i n , Games s. 73-76; S a r g i n , op. cit., s. 152. Diagram ten dokładniej opisuje np. J . B l o f e l d , The Way of Power. A practical guide to the tantric mysticism of Tibet, London-Bristol 1970, s. 100-101. Jeszcze wyraźniejsze związki magiczno-symboliczne przypisuje się grze zwanej nard. 15 białych kamieni używanych w niej to 15 dni 15 czarnych zaś — 15 nocy. Jedno oczko na kostce to Ahura-Mazda, naj­ wyższy bóg zoroastryzmu, który wszystko na ziemi szczęśliwie stworzył; 2 — niebo, i ziemia; 3 — trzy sfery oraz: myśl, mowa i działanie; 4 — cztery strony świata, cztery temperamenty ludzkie; 5 — pięć źródeł światła, pięć czasów dnia i nocy; 6 — sześć pór trwania aktu stworzenia; O r b e l i , T r e w e r , op. cit., s. 51. ; �NOWOROCZNE G R Y M O N G O L S K I E ' "~ 203 dopodobnie I n d i e . S t ą d p r z e j ę ł y ją inne l u d y A z j i . T r a f i ł a ona t a k ż e do Europy. Grano w n i ą m . i n . w s t a r o ż y t n e j G r e c j i i R z y m i e . K i e d y buga z n a l a z ł a się na terenie M o n g o l i i , nie wiadomo. Nie .wiado­ mo też d o k ł a d n i e , j a k i m i d r o g a m i t u t a j d o t a r ł a . W y k o p a l i s k a archeolo­ giczne p o z w a l a j ą p r z y p u s z c z a ć , że ma ona dość d ł u g i r o d o w ó d w k u l t u r z e mongolskiej. Tablica s ł u ż ą c a do g r y zwanej dziś przez M o n g o ł ó w buga, wykonana z g l i n y o g r u b o ś c i ok. 4 cm, z o s t a ł a b o w i e m znaleziona w r u i ­ nach K a r a k o r u m p r z y w r o t a c h do miasta . • M o n g o ł o w i e X I X / X X w . w y k o n y w a l i t a b l i c ę do g r y buga z drewna, płótna, r y s o w a l i j ą na papierze albo w p r o s t na ziemi. Ś r o d e k planszy t w o r z y ł n a j c z ę ś c i e j k w a d r a t l u b p r o s t o k ą t podzielony na w e w n ę t r z n e kwadraty i t r ó j k ą t y p r z e k ą t n y m i , liniami poziomymi i pionowymi. W g ó r n e j i dolnej części p r z y l e g a ł y do niego t r ó j k ą t y l u b r o m b y t a k ż e podzielone w e w n ą t r z p r z e k ą t n y m i . Tablice m o g ł y b y ć rozbudowane o do­ datkowe r o m b y , k w a d r a t y i t r ó j k ą t y p r z y l e g a j ą c e do b o k ó w (lewego i prawego) ś r o d k o w e g o k w a d r a t u l u b p r o s t o k ą t a , albo do p o s z c z e g ó l n y c h k ą t ó w ś r o d k o w e g o pola. Liczba t y c h f i g u r geometrycznych i w e w n ę t r z n y c h pól z m i e n i a ł a się w z a l e ż n o ś c i od rodzaju g r y . Z m i e n i a ł a się t e ż liczba pionów, k t ó r y m i g r a l i zawodnicy. W buga g r a ł y zawsze 2 osoby. N i e będę d o k ł a d n i e j o m a w i a ć tablic s ł u ż ą c y c h do g r y buga i j e j r o d z a j ó w . Bliższe informacje z n a j d u j ą się w cytowanej t u w i e l o k r o t n i e pracy* N a m d ż i l d o r d ż a . N i e z a l e ż n i e od n a z w y g r y , w i e l k o ś c i t a b l i c y i j e j złożo­ ności oraz od ilości p i o n ó w zasady g r y nie u l e g a ł y zmianie. Jeden z gra­ czy p o s ł u g i w a ł się p i o n a m i , k t ó r e n o s i ł y n a z w ę buga (jelenie) — liczba 4 9 5 0 5 1 tych p i o n ó w w y n o s i ł a od 2 do 8 w zależności od rodzaju g r y d r u g i zaś d y s p o n o w a ł p i o n a m i z w a n y m i chüü (chłopcy) l u b , rzadziej, nochoj (psy). Liczba p i o n ó w chüü/nochoj w a h a ł a się od 4 do 80. 'Вида i chüü/nochoj m i a ł y o k r e ś l o n e pola, po k t ó r y c h w o l n o i m b y ł o p o r u s z a ć s i ę . Вида z a j m o w a ł y p o c z ą t k o w o pola z n a j d u j ą c e się na s t y k u w e w n ę t r z n e j f i g u r y i figur bocznych. Chüü/nochoj z a ś z a j m o w a ł y pola ś r o d k o w e . W zależności od u m o w y , stawiano wszystkie p i o n y od razu albo t e ż n a j p i e r w k ł a d z i o n o ich (część, p o z o s t a ł e z a ś d o k ł a d a n o w trakcie g r y . O zasadzie tej m o i i n f o r m a t o r z y w s p o m i n a l i bardzo rzadko. Pisze o niej natomiast Potan i n . W X X w . zasada ta nie b y ł a chyba szerzej p r a k t y k o w a n a , brak o niej b o w i e m w z m i a n e k nie t y l k o w m a t e r i a ł a c h terenowych, ale t e ż u Namdżildordża. 5 2 P i o n y w grze t y p u buga p o r u s z a ł y się nie po polach, lecz po l i n i a c h w e w n ę t r z n y c h z a t r z y m u j ą c się na i c h p r z e c i ę c i a c h . P r z y p o m i n a to za4 9 S a r g i n, op. cit., s. 68-69. «• Driewniemongolskije goroda, S Kisielew (red.), Moskwa 1965, N a m d ż i l d o r d ż , Mongolyn .., s. 122-149. G. N. P o t a n i n, Oczerki siewiero-zapadnoj Mongolii, wyd. burg 1881, s. 117; O podobnej zasadzie wspomina też Kon (odnośnie jów); F . K o n , Za 50 let. Sobranije soczinienij, t. 3: Ekspiedicija w kwa 1934, s. 118. s. 294. 5 1 6 2 2, S-Pietiersdo UriąnchaSojotiju, Mos­ �IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ 204 sady. stosowane w szachach chińskich. N i e k t ó r z y badacze sądzą zresztą, że szachy chińskie b y ł y wzorowane na grze hinduskiej s t a n o w i ą c e j pier­ w o w z ó r Ъида . Wspólna tym grom b y ł a też zasada umieszczania cen­ tralnej postaci gry w odosobnionym, w y r a ź n i e zaznaczonym na planszy miejscu. W Ъида miejscem tym b y ł romb lub trójkąt zwany uul (góry), 53 7 \ / К N А к v / N Rye. 1. Przykłady tablic do gry Ъида: wariant najczęściej w y s t ę p u j ą c y w Mongolii w początkach X X w. służący m. in. do gry buga nochoj, uulyn Ъида itp. В — tablica do gry zwanej idżil buga; С — tablica d.o gry zwanej ich Ъида • Rys. I. Kabzińska-Stawarz и S a r g i n , op. cit, s. 65. O szachach chińskich patrz пр.: C u l i n , Gomes..., s. 84-85; A. L . L e o n t i e w, Opisanije kitajskoj szachmatnoj igry, S-Pietiersburg 1775; S a r g i n , op. cit., s. 69. �NOWOROCZNE G R Y M O N G O L S K I E 205 bugyn chewtesz (legowisko jelenia), tołgoj ( g ł o w a ) , czasem stosowano nazwy geograficzne np. pasm g ó r s k i c h — Changaj u u ł i C h e n t i j u u ł . W szachach c h i ń s k i c h miejscem odosobnionym b y ł obóz w o j s k o w y , za­ mek, t w i e r d z a i t p . T a m z n a j d o w a ł się zawsze „ k r ó l " . M o ż n a t u d o d a ć , że i w grze b ę d ą c e j o d p o w i e d n i k i e m buga, w y s t ę p u j ą c e j na i n n y c h obsza­ rach ś w i a t a , stosowano podobne nazwy, t j . forteca, t w i e r d z a i t p . Zadaniem g r a j ą c y c h w buga b y ł o takie m a n e w r o w a n i e p i o n a m i , aby z a b l o k o w a ć r u c h y p r z e c i w n i k a , u n i e m o ż l i w i ć m u poruszanie się po p l a n ­ szy. „ J e l e n i e " m i a ł y p r z y t y m m o ż l i w o ś ć zbijania p i o n ó w chüüinochoj (mong. idech). Chüüinochoj m o g ł y t y l k o b l o k o w a ć przeciwnika. Grano przede w s z y s t k i m k a m i e n i a m i . W i ę k s z e kamienie b y ł y buga, mniejsze chüüinochoj. Czasem p o s ł u g i w a n o się t e ż astragalami, ale w pó¬ J c z ą t k a c h X X w . b y ł o to nader rzadkie. O u ż y w a n i u astragali w grze I buga w k o ń c u X I X w . w s p o m i n a natomiast Potanin, k t ó r y z k o l e i nie ř pisze w ogóle o u ż y w a n i u k a m i e n i . P o t a n i n podaje, że kości, k t ó r e z w a 5, no buga, k ł a d z i o n o s t r o n ą „ k o n i a " do g ó r y , a p o z o s t a ł e k o ś c i k ł a d z i o n o I s t r o n ą b o c z n ą . N i e w i e m y , niestety, czy b y ł a to strona „ o w c y " czy * „kozy". O u ż y w a n i u astragali w p o c z ą t k a c h X X w . pisze S ó d e r b o m nie I zamieszczając r ó w n o c z e ś n i e ż a d n y c h w z m i a n e k o stosowaniu k a m i e n i . I Badania, jakie p r z e p r o w a d z i ł a m , w s k a z u j ą jednak, że w p o c z ą t k a c h X X w . I . u ż y w a n i e astragali w grze buga nie b y ł o powszechne. J e ś l i grano astraI galami, to kości o d p o w i a d a j ą c e buga k ł a d z i o n o s t r o n ą „ o w c y " do g ó r y , kości z a ś o d p o w i a d a j ą c e chüüinochoj — stroną „kozy". Postępowano więc nieco inaczej n i ż to opisał Potanin. 5 4 5 5 5 6 i ' \ i i I I Odpowiednie u ł o ż e n i e astragali p o d k r e ś l a ł o o p o z y c j ę walczących stron. J e ś l i natomiast u ż y w a n o k a m i e n i , to o p o z y c j ę t ę p o d k r e ś l a n o i c h wielkością i b a r w ą . Вида b y ł y k a m i e n i a m i w i ę k s z y m i o jasnych barwach, chüüinochoj z a ś — m n i e j s z y m i o k o l o r a c h ciemnych. С Вида łączą się w grze z k i e r u n k i e m g ó r n y m . W s k a z u j ą na to n a z w y miejsc, w k t ó r y c h p r z e b y w a j ą . O d p o w i a d a j ą i m takie f i g u r y geome6 4 Np. w starożytnej Grecji; S a r g i n . , op. cit., s. 69. W p ł y w y greckie widoczne są m. in. u Sartów Turkiestanu, gdzie w grze występującej w 2 poł. X I X w. sto­ sowane b y ł y greckie nazwy np. na oznaczenie górnego i dolnego trójkąta planszy (zwano je astar, tj. twierdza). W Grecji miejsce to oznaczano s ł o w e m asty (miasto, twierdza); patrz notka P. A. K o r m a z o w a w „Szachmatnoje Obozrienije", nr 3: 1893, s. 250. „Militarny" charakter miała też gra tybetańska, zwana kungser. Łączo­ no ją z wydarzeniami, jakie miały miejsce w tym kraju w 1 poł. X V I I w. podczas walk o władzę między możnymi rodami Tybetu; S. H u m m e l , P. G . B r e w s ­ t e r , Games of the Tibetans, Helsinki 1963, s. 10-11, A. T a f e l , Meine Tibetreise, Stuttgart 1914, s. 181. Do Polski gra tego typu dotarła w X V I I I w. pod nazwą „for­ teca". Podobnie jak w grze tybetańskiej i polskiej „żołnierze" występowali także w ¿řze niemieckiej, japońskiej, cejlońskiej,. malajskiej i in.; L . P i j a n o w s k i , Przewodnik gier, Warszawa 1978. P o t a n i n , Oczerki wyd. 2, s. 117. G. S ó d e r b o m , The mongolian Games Norobo or Cindi, „Ethnos", vol. 1-2: 1950, s. 95. 6 5 6 6 �206 IWONA KABZIÑSKA-STAWARZ tryczne, j a k r o m b i t r ó j k ą t , k t ó r e w k u l t u r z e mongolskiej ł ą c z ą się z g ó r ą ( t r ó j k ą t s t a n o w i ł np. p o d s t a w ę S u m b u r u u ł — g ó r y b ę d ą c e j osią ś w i a t a ) . Chüü/nochoj zaś p r z e b y w a j ą na dole (Potanin n a z y w a t o m i e j ­ sce d o l i n ą ) . Odpowiada m u ś r o d k o w e pole planszy oznaczone k w a d r a t e m l u b p r o s t o k ą t e m . F i g u r y te ł ą c z ą się w wierzeniach m o n g o l s k i c h z zie­ mią. Bohaterami g r y są „ z w i e r z ę t a " (jelenie i psy) l u b t e ż opozycyjna para z w i e r z ę — c z ł o w i e k . Opozycyjne p a r y z w i e r z ą t w y s t ę p o w a ł y t e ż n p . w grach s t a n o w i ą c y c h odpowiednik mongolskiej buga w X I X - w i e c z n y c h I n d i a c h i Tybecie. B y ł y to np. w i l k i i owce, t y g r y s y i k r o w y (w Indiach) l u b t y g r y s y i owce (w T y b e c i e ) . Jak w i e m y , w n i e k t ó r y c h rejonach T y b e t u bohaterami g r y b y l i t a k ż e „ ż o ł n i e r z e " (por. p r z y p . 54). Informacje, jakie u z y s k a ł a m od w s p ó ł c z e s n y c h n a m m i e s z k a ń c ó w M o n g o l i i , nie w s k a z u j ą jednak na p r z y p i s y w a n i e grze buga c h a r a k t e r u „ m i l i t a r n e g o " ( p r z y n a j m n i e j w p o c z ą t k a c h X X w . ) , j a k to czyniono na i n n y c h obszarach ś w i a t a , choć n a l e ż y z a z n a c z y ć , że nie b y ł a t o na n i e k t ó r y c h terenach (np. w Tybecie) j e d y n a i n t e r p r e t a c j a konfliktu w y s t ę p u j ą c e g o w grze. W s p ó ł c z e ś n i n a m pasterze mongolscy (starszego pokolenia) w i d z ą w buga g ł ó w n i e obraz polowania. Za t a k ą i n t e r p r e t a c j ą k o n f l i k t u w y s t ę ­ p u j ą c e g o w grze p r z e m a w i a j ą przede w s z y t k i m w y s t ę p u j ą c e t a m „ z w i e ­ r z ę t a " , j a k t e ż „ l u d z i e " p r ó b u j ą c y z a b l o k o w a ć jelenie. Badacze m o n g o l ­ scy ł ą c z ą t ę g r ę z k u l t e m jelenia w i d z ą c w niej t a k ż e p o w t ó r z e n i e p e w ­ n y c h s y t u a c j i znanych pasterzom, z w i ą z e k z pasterskim ś r o d o w i s k i e m , przyrodą, zwierzętami i t p . M o ż e m y o c z y w i ś c i e p r z y s t a ć na t a k i e k o n ­ cepcje i u z n a ć , że r e g u ł y g r y p r z y p o m i n a j ą polowanie. O t y m , że polo­ w a n i a na jelenie, w k t ó r y c h p o m o c n i k a m i c z ł o w i e k a b y ł y psy, m i a ł y m i ^ s c e na terenach MongoUi, ś w i a d c z ą m . i n . znalezione t a m r y s u n k i naskalne. Prawdopodobnie jeszcze w X I I - X I I I w . M o n g o ł o w i e s p o ż y w a l i m i ę s o j e l e n i . B y ć m o ż e gra zwana buga s ł u ż y ł a n i e g d y ś M o n g o ł o m za ś r o d e k magiczny m a j ą c y z a p e w n i ć p o m y ś l n e r e z u l t a t y polowania? 5 1 58 5 9 6 0 J e ż e l i jednak gra b y ł a b y obrazem rzeczywistego polowania, to na­ l e ż a ł o b y się z a s t a n o w i ć , dlaczego j e j r e g u ł y nie z e z w a l a j ą na usuwanie jeleni z planszy, lecz t y l k o na i c h blokowanie? „ G i n ą " z a ś psy l u b m y ś - 6 7 U Urianchajów .przeciwnikami były 24 psy i 2 nojonowie; K o n , op. cit, s. 118. 5 8 C . B e l l , The People of Tibet, Oxford 1968, s. 214; H u m m e l , B r e w ­ s t e r , op. cit., s. 12-15: A. W a d d e 1, Lhasa and Its Mysteries, London 1905, s. 422; P i j a n o w s к i, op. cit, s. 39. D. A m a r s a n a, Mongolskije nacionalnyje igry, „Mongolia", nr 8: 1980, s. 25; D a r a m b a d z a r , op. cit, s. 79. «° T a k twierdzi np. L . P. K y z ł a s o w , Rannije Mongoly (к problemie istokow sriedniewiekowoj kultury), [w:] Sibir, Cientralnaja Azija w sriednije wieka, Nowosibirsk 1975, s. 172. 5 9 �NOWOROCZNE G R Y M O N G O L S K I E i I 1 2 f 'k > f t \ f » ' 207 liwi. Wydaje m i się, że zasada blokowania jeleni i ś w i a d o m o ś ć , że j e l e ń nie m o ż e z g i n ą ć , że jego ś m i e r ć m a w y ł ą c z n i e charakter p r z e j ś c i o w y prowadząc do odrodzenia, jest n i e z w y k l e istotna dla zrozumienia cha­ rakteru k o n f l i k t u . B y ć m o ż e gra ta przedstawia w a l k ę w w y m i a r a c h uniwersalnych, że pod postaciami jeleni i p s ó w czy t e ż m y ś l i w y c h k r y j ą się nie t y l k o r e a l n i przedstawiciele l u d z i i z w i e r z ą t , lecz że są to t a k ż e symbole, k t ó r y c h w y s t ę p o w a n i e pozwala n a m s p o j r z e ć na t o c z ą c ą się walkę w bardziej o g ó l n y m planie? W grze t y p u Ъида, j a k w ż a d n e j i n n e j grze planszowej, k t ó r e j re­ guły w y m a g a j ą t a k ż e b l o k o w a n i a przeciwnika, m a m y w y r a ź n ą i l u s t r a c j ę zasady, że blokowanie p o w i n n o ł ą c z y ć się z k i e r u n k i e m d o l n y m ( j a m ą , dziurą, d o l i n ą , p i e c z a r ą i t p . ) , o k t ó r e j w s p o m i n a ł N e k l j u d o w (por. p r z y p . 37). C a ł a w a l k a toczy się — j a k w i e m y — na obszarze n i z i n n y m . Psom i m y ś l i w y m nie w o l n o p r z e b y w a ć w miejscach, k t ó r y c h n a z w y w s k a żują na z w i ą z e k z g ó r ą . N a l e ż ą one b o w i e m do jeleni. Na z w i ą z e k jeleni z g ó r ą , w i ę c i z Niebem, a co za t y m idzie — z k i e r u n k i e m ł ą c z ą c y m się z dobrem, ż y c i e m i t p . , w s k a z u j ą w y r a ź n i e w y s t ę p u j ą c e na terenie M o n g o l i i w i z e r u n k i tego z w i e r z ę c i a , k t ó r y m i pokryte są s k a ł y i pojedyncze kamienie ustawiane m . i n . na miejscach p o c h ó w k ó w przez p r z o d k ó w dzisiejszych M o n g o ł ó w . N i e k t ó r e elementy t o w a r z y s z ą c e w i z e r u n k o w i jelenia w s k a z u j ą na jego symboliczny z w i ą zek z ż y c i e m (np. r o g i w f o r m i e drzewa l u b na g ł o w i e m a t k i — p r a r o dzicielki, s ł o ń c e w rogach, m a ł e k o ł a z k r o p k ą w c e n t r u m nad g ł o w ą jelenia i t p . ) . N i e k t ó r e w i z e r u n k i jeleni, np. z okolic Kobdo, w y s t ę p u j ą ponadto w maskach k o n i . Te zaś ł ą c z ą się symbolicznie ze s ł o ń c e m i ż y ­ ciem . Jako p r a m a t k a M o n g o ł ó w p o j a w i a się t e ż w wierzeniach samica jelenia — ł a n i a o i m i e n i u A l a n Goa (Goa M a r a l ) . W p r a w d z i e w y g r a n a w grze m o g ł a p r z y p a ś ć albo jeleniom, albo p s o m / m y ś l i w y m , j e d n a k ż e wskazane b y ł o z w y c i ę s t w o jeleni. Decydo­ w a ł y o t y m zapewne symboliczne z w i ą z k i tego z w i e r z ę c i a z ż y c i e m , p r a p o c z ą t k i e m . J e d n a k ż e , zgodnie z s y m b o l i k ą blokady, ewentualna p o r a ż 6 1 6 2 1 "i Patrz . пр.: А. Р. O k ł a d n i k o w, Pietroglify Mongolii, Leningrad 1981; E. A. N o w g o r o d o w a , „Zwierinnyj stil" w proszłom i nastojaszczem, „Diekora­ tiwnoje Iskusstwo SSSR", vol. 5: 1979, s. 36-40; W. W. W o ł k ó w , Olennyje kamni Mongolii, Ułan Bator 1981, s. 80-98: W. W. W o ł k ó w , E . A. N o w g o r o d o w a , Olennyje kamni Uszkijn-uwiera (Mongolia), [w:] Pierwobytnaja archieologija Sibiři, Leningrad 1975, s. 78-84. O związkach jelenia z kobietą mówią też bajki mongolskie. Kobieta występuje tam w roli opiekunki-gospodyni zwierzęcia, które podarowuje następnie ludziom; P. N a r a n t u j a a , Вида erchemlech dzan üjüjn ul mór aman dzochiold ulamdżlagdsan ń, Mongolyn Etnografijn Asuudal, Ułan Bator 1977, t. 5, iasc. 3, s. 55-57. S. G o d z i ń s к i, W kręgu mongolskich legend i mitów, Warszawa 1981, s. 33; K a ł u ż y ń s k i , op. cit., s. 99, 130. Legenda o wielkiej Matce-Łani znana też była innym ludom ałtajskim. Jej piękny wariant kirgiski podaje np. Cz. A j tm a t ó w , Biały statek, Warszawa 1972, s. 42-53. 8 2 �208 IWONA К ABZIÑSKA-STAWARZ ka jeleni nie o z n a c z a ł a i c h z u p e ł n e j ś m i e r c i . B y ł a t o ś m i e r ć czasowa. P i o n y o z n a c z a j ą c e jelenie p o z o s t a w a ł y przez c a ł y czas na planszy. B y ł y t y l k o zablokowane. P o z o s t a w a ł a jednak nadzieja na i c h uwolnienie, na o d n o w ę życia. O symbolicznych z w i ą z k a c h g r y z p ł o d n o ś c i ą ś w i a d c z y ć m o ż e t a k ż e u ż y w a n i e astragali. K o ś c i o m t y m , j a k w i e m y , p r z y p i s u j ą M o n g o ł o w i e s y m b o l i k ę p ł o d n o ś c i , m n o g o ś c i i ciągłości życia. U ż y w a n i e astragali, j a k i c a ł a sytuacja przedstawiona symbolicznie na planszy, przemawia t e ż za z w i ą z k a m i g r y z kontekstem n o w o r o c z n y m . Z w i ą z k i te p o t w i e r d z a j ą t a k ż e m o i i n f o r m a t o r z y . Za g r ę w i n n y m okresie straszo­ no nawet (przede w s z y s t k i m dzieci) k a r ą Nieba, b u r z ą , napadem w i l ­ ków itp. N a s z c z e g ó l n y stosunek M o n g o ł ó w do jelenia w s k a z u j ą m . i n . zabiegi z w i ą z a n e z p o l o w a n i e m na to z w i e r z ę i jego zabiciem. U U r i a n c h a j ó w z a m i e s z k u j ą c y c h ajmak kobdoski i bajanolgijski p r a w o zabicia jelenia p r z y s ł u g i w a ł o np. t y l k o n i e k t ó r y m osobom. Jak pisze N a r a n t u j a , dob­ r y m znakiem dla m y ś l i w e g o b y ł o oparcie na ziemi przez u m i e r a j ą c e g o jelenia n a j p i e r w brody, a p o t e m r o g ó w . Po zabiciu jelenia przede wszyst­ k i m odcinano m u g ł o w ę , b a c z ą c p r z y t y m , aby r o g i nie d o t k n ę ł y ziemi. Rogi zabitego z w i e r z ę c i a m y ś l i w y zanosił do j u r t y i u m i e s z c z a ł nad jej d r z w i a m i . N a s t ę p n i e u r z ą d z a n o u c z t ę . W n i e k t ó r y c h miejscach g ł o w ę jelenia stawiano n a j p i e r w na specjalnym p o d w y ż s z e n i u , zapalano przy. niej ś w i e c e i okadzano d y m e m z ziół. Dopiero 'po t y m przynoszono ją do j u r t y . Z a n i m o d c i ę t o jeleniowi g ł o w ę , zawsze n a j p i e r w k ł a d z i o n o ją na b i a ł y m materiale jako w y r a z szacunku dla tego z w i e r z ę c i a . N i e poka­ zywano t e ż n i g d y g ł o w y jelenia w i e l b ł ą d o w i ani t e ż nie p r z e w o ż o n o jego r o g ó w na teledze . 6 3 Wszystkie te zabiegi ś w i a d c z y ł y nie t y l k o o s z c z e g ó l n y m t r a k t o w a n i u jelenia, lecz t a k ż e w s k a z y w a ł y n a - j e g o z w i ą z k i z „ l e p s z y m ś w i a t e m " , z k i e r u n k i e m g ó r n y m (umieszczanie r o g ó w nad d r z w i a m i j u r t y , usta­ w i a n i e na p o d w y ż s z e n i u i t p . ) . U n i k a n i e k o n t a k t u g ł o w y jelenia z w i e l b ł ą d e m l u b t e l e g ą m o ż n a , b y ć m o ż e , t ł u m a c z y ć d ą ż e n i e m do niestwarzania s y t u a c j i ś m i e r c i . M i ­ m o b o w i e m rzeczywistej ś m i e r c i z w i e r z ę c i a , jego symboliczne z w i ą z k i z ż y c i e m nie z o s t a j ą zerwane. Pojawienie się z a ś w i e l b ł ą d a i telegi, z u w a g i na i c h u d z i a ł w o b r z ę d a c h pogrzebowych, m o g ł o b y s u g e r o w a ć , że z a i s t n i a ł a sytuacja ś m i e r c i , nie t y l k o rzeczywistej. Ponadto, w e d ł u g w i e r z e ń mongolskich, w i e l b ł ą d i j e l e ń są od dawna w r o g a m i . Legenda głosi b o w i e m , że j e l e ń o d e b r a ł w i e l b ł ą d o w i r o g i . Rogom i s k ó r z e jeleni p r z y p i s y w a l i M o n g o ł o w i e s z c z e g ó l n e znaczenie, przede w s z y s t k i m magiczne. Wykonane z n i c h p r z e d m i o t y u w a ż a n e b y ł y za w y j ą t k o w o cenne t a k ż e w sensie s y m b o l i c z n y m . Ze s k ó r y jelenia 6 4 6 3 N a r a n t u j a a, op. cit., s. 52-53. « Mongolian folktales s. 24-26. �209 NOWOROCZNE G R Y M O N G O L S K I E pochodzącej z górnych, a w i ę c bardziej w a r t o ś c i o w y c h , części jego cia­ ła — t a k i c h j a k g ł o w a i szyja — w y k o n y w a n o np. sznur do u r g i (przed­ miotu s ł u ż ą c e g o do ł a p a n i a k o n i ) . Sznur t e n t r a k t o w a n y b y ł j a k o szcze­ gólnie cenny dar. Ofiarowywano i przechowywano w go np. starcom r o d z i n i e przez p o k o l e n i a 6 5 wraz z chadakiem . Przypomnijmy t u sym­ boliczne z w i ą z k i d a r u z ż y c i e m (por. p r z y p . 10). W grze z w a n e j buga o p o z y c j ę wobec j e l e n i s t a n o w i ą psy lub ludzie, a w i ę c i s t o t y nie z w i ą z a n e symbolicznie z „ g ó r ą " , N i e b e m , p i e r w o c i n a m i w kulturze mongolskiej stanowi niezwykle cie­ kawy t e m a t i p o w i n n o s i ę j e j p o ś w i ę c i ć o d r ę b n e opracowanie. N i e życia, n a t u r y . Rola psa jest ona b o w i e m jednoznaczna, a sam pies p o j a w i a się w sytuacjach. Przypisuje mu się kontakty s t r a ż n i k a p o d z i e m i i r o l ę p r z e w o d n i k a po nie t r a k t u j e ze najprzeróżniejszych śmiercią, nadaje „ t a m t y m świecie". funkcję Jednocześ­ się go j a k o o b r o ń c ę przed p o s ł a m i E r l i k - c h a n a , poleca zmarłe dzieci, t r a k t u j e j a k b ó s t w o ( T e n g r i j n sün i t p . ) , wreszcie — symboliczny z a m i e n n i k uważa 6 6 za Nochoj, mitycznego przodka mu Char Nochoj, Daj- człowieka jego i . Pies p o j a w i a się w i ę c w i n n y c h s y t u a c j a c h n i ż j e l e ń , p e ł n i t e ż w k u l ­ turze mongolskiej odmienne role. B y ć m o ż e z tego w ł a ś n i e w z g l ę d u się p r z e c i w n i k i e m jelenia w 65 grze bugal Być może walka między stał tymi N a r a n t u j a a , op. cit., s. 53. Potanin podaje, że niektóre plemiona mongolskie w y w o d z i ł y swe pochodzenie od psa; P o t a n i n , Oczerki wyd. 2, s. 161. Również Tołstow pisze o psie jako mitycznym ojcu M o n g o ł ó w i drzewie Odun — ich mitycznej matce; S. P. T o ł ­ s t o w , Pierieżitki totiemizma i duchowoj organizacii u turkmien, „Problemy I s ­ torii DokapitalLsticzeskich Obszczestw", nr 9-10: 1935, s. 12. Pies uczestniczył też w akcie stwarzania człowieka. B y ł jeszcze w ó w c z a s pozbawiony sierści. Przekupio­ ny przez diabła nie Sipełnia roli wyznaczonej mu przez stwórcę, opiekuna ciała ludzkiego. Diabeł sprawia, że ciało człowieka staje się nieczyste, lub — w e d ł u g in­ nej wersji mitu — diabeł ożywia je dmuchając człowiekowi w nos dymem ze spa¬ lonej przędzy; P o t a n i n , Oczerki wyd. 4, s. 219-224; C e r e n s o d n o m , °P' cit., s. 127. Podobné* motywy występują w mitach innych l u d ó w Azji. Pisze tym R. T o m i c k i , Ludowe mity o stworzeniu człowieka, „Etnografia Polska", 24: 1980, z. 2, s. 70-100. Zwraca on również uwagę na rolę psa jako pośrednika "nędzy bogiem a' ludźmi, mediatora między życiem a śmiercią i jego związki z lo­ sem ludzi, a także na zdolność ożywiania zmarłych. O roli psa w kulturze mongo.°w patrz też пр.: L . С z ą n с z i b a j e w a, O sowriemiennych rieligioznych pierieżitkach u ałtajcew, [w:] Etnografija narodów Ałtaja i Zapadnoj Sibiři, Nowosibirsk 8 , s. 98; A . G. M i t í r o w , К woprosu o kultie sobaki, [w:] Kultura i byt kałЩко (etnograjiczeskije issledowanija), Elista 1977, s. 40-58. Potanin zamieszcza natomiast legendę o Milarajbie, który spotkał czarnego jelenia uciekającego przed czerwonym psem i m y ś l i w y m , następnie pogodził prześladowcę i prześladowane zwierzę. Pies uspokoił się i „leżał z prawej strony Milarajby, jeleń zaś — z lewej у a podobieństwo matki i syna". Ten obraz spotyka się często na frontowej stronie budynków klasztornych lamaistów. Wspomniana legenda ma b y ć jego objaśnieniem; - N. P o t a n i n , Tangutsko-tibietskaja okraina Kitaja i Centralnaja Mongolia, 2, Moskwa 1950, s. 361. 6 9 0 ł 197 ю n G - Etnografia Polska t. 28/2 �210 IWONA К ABZIÑSKA-STAWARZ z w i e r z ę t a m i m i a ł a też n i e g d y ś znaczenie symboliczne ( w u n i w e r s a l n y c h wymiarach)? Niestety, nie m a m na to d o w o d ó w w postaci k o n k r e t n y c h s t w i e r d z e ń p o c h o d z ą c y c h z w ł a s n y c h w y w i a d ó w z m o n g o l s k i m i paste­ r z a m i , ani t e ż i n f o r m a c j i zanotowanych przez i n n y c h badaczy. „DŻIRGE" J e d n ą z najstarszych gier planszowych znanych w i e l u l u d o m ś w i a t a jest m ł y n e k . Plansze do tej g r y oraz i c h m i n i a t u r y p e ł n i ł y w p r z e s z ł o ś ­ ci funkcje a m u l e t ó w . Znajdowano je m . i n . w grobach z epoki b r ą z u w r ó ż n y c h częściach ś w i a t a . Ewolucjoniści przypisywali m ł y n k o w i z w i ą z k i z l a b i r y n t e m . M i a ł on p r z e d s t a w i a ć w ę d r ó w k ę c z ł o w i e k a l u b duszy w p o s z u k i w a n i u w y j ś c i a d a j ą c e g o m u życie. M ł y n e k to l a b i r y n t , w k t ó r y m b ł ą d z i niewtajemniczony z n a d z i e j ą w y j ś c i a . Z n a d e j ś c i e m c h r z e ś c i j a ń s t w a z a c z ę t o u t o ż s a m i a ć w ę d r ó w k ę s y m b o l i z o w a n ą przez pio­ n y z d r o g ą duszy do r a j u , c h w a ł y niebieskiej. Sam r y s u n e k planszy w y d ł u ż a się, upraszcza, p r z e d s t a w i a j ą c p l a n b a z y l i k i . 6 7 6 8 ^ W M o n g o l i i X I X / X X w . gra znana u nas j a k o m ł y n e k n o s i ł a miano dżirge l u b dżireg, rzadziej dżirch. W y s t ę p o w a ł y TÓżne w a r i a n t y g r y w za­ leżności od rodzaju stosowanej planszy. N a j p r o s t s z ą p l a n s z ę s t a n o w i ł k w a d r a t podzielony w e w n ą t r z p r z e k ą t n y m i i p r o s t o p a d ł y m i w y p r o w a d z a n y m i od ś r o d k a p o s z c z e g ó l n y c h b o k ó w (gra zwana engijn dżirge lub bugyn dżirge). Bardziej r o z b u d o w a n ą p l a n s z ę t w o r z y ł y 2 wpisane w sie­ bie k w a d r a t y (engijn dżirge, altan charaacaj). C z ę s t e b y ł y plansze zło­ ż o n e z 3 w p i s a n y c h w siebie k w a d r a t ó w (chonin szatar) albo p i ę c i o b o k ó w (tawan tal), 3 wpisane w siebie sześcioboki s t a n o w i ł y p l a n s z ę do gry dzurga tal. N a j c z ę ś c i e j jednak w M o n g o l i i p o c z ą t k ó w naszego stulecia do g r y u ż y w a n a b y ł a plansza z ł o ż o n a z 4 w p i s a n y c h w siebie k w a d r a t ó w połączonych wewnętrznymi l i n i a m i . T a k ą p l a n s z ę r y s o w a l i przede w s z y s t k i m m o i i n f o r m a t o r z y , o k r e ś l a j ą c n a z w ę g r y j a k o dżirge lub dżirch. P a m i ę ć o tej grze z a c h o w a ł a się najlepiej w ś r ó d m i e s z k a ń c ó w centralnej i wschodniej M o n g o l i i ( C h a ł c h a s ó w ) , na zachodzie, w ś r ó d Ojr a t ó w n i e m a l nie z e t k n ę ł a m się z i n f o r m a c j a m i o dżirge. Wspomina o niej natomiast N a m d ż i l d o r d ż i Popova . fc 6 9 W s p ó ł c z e ś n i n a m M o n g o ł o w i e nie łączą dżirge z w ę d r ó w k ą , m i m o że m o g l i b y ś m y w y r ó ż n i ć ten m o t y w b i o r ą c pod u w a g ę r u c h y p i o n ó w na planszy. N a j w a ż n i e j s z ą z a s a d ą g r y jest dla n i c h , podobnie j a k w grach w y m i e n i o n y c h dotychczas, blokada p r z e c i w n i k a p o ł ą c z o n a ze zbijaniem \ I i li i 6 7 M. B a r a n , Children's a Games, ..Expedition", vol. 17: 1974, nr 1, s. 21; C u Games .., s. 102; P i j a n o w s k i , op. cit, s. 26. R. С a i 11 o i s, Żywioł i ład, Warszawa 1973, s. 366, 398. N a m d ż i l d o r d ż , Mongolyn s. 175-202; P o p o v a , op. cit., s. 26-32. Wspomina o niej również K o n , op. cit., s. 118. 1 in, 6 8 1 9 �"Г NO "COROCZNE G R Y M O N G O L S K I E 211 jego p i o n ó w . Z w ę d r ó w k ą łączą się natomiast w y r a ź n i e j takie g r y , j a k badżij, szambalyn szoo czy czuuczamaj, k t ó r e o m a w i a m oddzielnie. Dżirge jest g r ą d w u o s o b o w ą . Jej. p o p u l a r n o ś ć w p o c z ą t k a c h X X w . nie d o r ó w n u j e jednak zainteresowaniu, j a k i m darzono szachy, buga, a nawet warcaby. N i e z n a l a z ł a m t e ż w z m i a n e k o niej w zapiskach X I X wiecznych badaczy i p o d r ó ż n i k ó w , co wskazuje na to, że j u ż w ó w c z a s nie n a l e ż a ł a ona do najbardziej p o p u l a r n y c h . K i e d y z g r ą t ą z e t k n ę l i się M o n g o ł o w i e i czy p r z y p i s y w a l i j e j j a k i e ś znaczenie pozaludyczne w przeszłości, nie w i e m y . Ryc. 2. P r z y k ł a d y tablic do gry dżirch (dżireg, dżirge): A — tablica do gry altan charaacaj; В — chonin szatar; С — olían gurgalday, D — tawan tal; E — dawchar dżirge, dżirch (ten rodzaj tablic rysowali najczęściej moi informatorzy) Rys. Iwona Kabzińska-Stawarz W z a l e ż n o ś c i od r o d z a j u g r y i c h a r a k t e r u t a b l i c y k a ż d y z graczy d y s p o n o w a ł o d p o w i e d n i ą ilością p i o n ó w chüü (od 3 do 40). Grano k a m i e ­ n i a m i s t a r a j ą c się p o d k r e ś l i ć o p o z y c j ę w a l c z ą c y c h stron b a r w ą l u b k s z t a ł t e m . K a m i e n i e jasno n p . g r a ł y przeciw c i e m n y m , l u b p ł a s k i e — przeciw w y p u k ł y m . P i o n y stawiano na p r z e c i ę c i a c h l i n i i , podobnie j a k �212 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ w Ъида. G d y jednemu z graczy u d a ł o się p o s t a w i ć 3 kamienie w jednej l i n i i , to o d w r a c a ł ś r o d k o w y c h na d r u g ą s t r o n ę i w o ł a ł „ d ż i r c h / " , a n a s t ę p ­ nie z a b i e r a ł d o w o l n y pionek p r z e c i w n i k a s t a w i a j ą c w t y m miejscu w ł a s ­ n y k a m i e ń . W t e n s p o s ó b t o r o w a ł sobie d r o g ę do dalszych p o s u n i ę ć . G d y w jednej l i n i i z n a l a z ł y się 4 kamienie, w ó w c z a s gracz o d w r a c a ł 2 ś r o d k o w e w o ł a j ą c „dżiichl" i z a b i e r a ł 2 kamienie p r z e c i w n i k o w i . M o i i n f o r m a t o r z y p o r ó w n y w a l i o k r z y k „dżirch!" do g ł o s u ptaka. Dżirch nie jest jednak n a z w ą ptaka, lecz z w i e r z ę c i a . O k r e ś l a się w t e n s p o s ó b s y b e r y j s k ą ' w i e w i ó r k ę z i e m n ą , a t a k ż e z w i e r z ę ż y j ą c e na drze­ w a c h l e ś n y c h , dobrze c h o d z ą c e i s k a c z ą c e po drzewach, podobne do myszy z c z a r n y m i paskami na grzbiecie, p r z y t y m bardzo p o ż y t e c z n e . Darambadzar natomiast podaje, że s ł o w o dżirg m a o d p o w i e d n i k w starot u r e c k i m cern, t j . r z ą d , r ó w n o l e g ł e p o ł o ż e n i e . M i m o p o ż y t e c z n e j r o l i , j a k ą z w i e r z ę to s p e ł n i a w przyrodzie, w w i e ­ rzeniach mongolskich przypisuje m u się znaczenie ujemne. Dżirch jest b o w i e m u w a ż a n y za p r z e c i w n i k a N i e b a . O jego m a ł e j w a r t o ś c i ś w i a d ­ c z y ć t e ż m o ż e np. tekst w y g ł a s z a n y pod adresem osoby, k t ó r a nie p o ­ t r a f i ł a o d g a d n ą ć zagadki. P o r ó w n u j e się j ą do w i e l u b e z w a r t o ś c i o w y c h rzeczy. O ś w i a d c z a się j e j ponadto, że z o s t a ł a sprzedana za p r z e d m i o t y nie m a j ą c e w i ę k s z e j w a r t o ś c i , m . i n . za p o p r ę g do s i o d ł a zrobiony ze s k ó r y dżirch . t 7 0 7 1 7 2 7 3 U t r a t a p i o n ó w i i c h blokada p o z b a w i a ł a gracza szansy na z w y c i ę s t w o . O d w o ł u j ą c się do s y m b o l i k i blokady m o ż e m y p r z y p u s z c z a ć , że o z n a c z a ł o to j e d n o c z e ś n i e jego s y m b o l i c z n ą ś m i e r ć . S y m b o l i c z n ą s t a w k ą w grze b y ­ ł o b y w i ę c życie. Nie d y s p o n u j ę jednak d o w o d a m i p o t w i e r d z a j ą c y m i b e z p o ś r e d n i o t ę h i p o t e z ę . D l a w s p ó ł c z e s n y c h n a m M o n g o ł ó w dżirch jest t y l k o g r ą . N i e s p o t k a ł a m się z p r z y p i s y w a n i e m j e j j a k i e g o k o l w i e k zna­ czenia, symbolicznego l u b magicznego. M o ż n a t u natomiast d o d a ć , że C h i ń c z y c y w grze o d p o w i a d a j ą c e j mongolskiej dżirch (zwanej przez n i c h sám k'i — t r z y szachy) o k r e ś l a l i pionek zabrany p r z e c i w n i k o w i m i a n e m zmarłego . M o n g o ł o w i e g r a l i w d ż i r c h podczas o b c h o d ó w nowego r o k u . F a k t ten (oraz charakter r e g u ł g r y ) w s k a z y w a ł b y na p r a w d o p o d o b i e ń s t w o ł ą c z e n i a jej w p r z e s z ł o ś c i z s y m b o l i c z n y m k o n f l i k t e m m i ę d z y ż y c i e m i ś m i e r c i ą , 7 i ™ W pierwszym znaczeniu słowo to występuje w słowniku mongolsko-rosyjw Mongol chelnij towcz skim, Mongol oros tol', Moskwa 1957, s. 181, w drugim tajlbar tol', J a . Cewel (red.), U ł a n Bator 1966, s. 248. " D a r a m b a d z a r , op. cii., s. 78. " N i e k l u d o w , Mongolskich s. 172; G . N. P o t a n i n , Erke, kult syna nieba w Siewiernoj Azii. Matieriały к tjurksko-mongolskoj mifołogii, Tomsk 1916, s. 16; t e n ż e , Oczerki..., wyd. 4, s. 181. " B . S o d n o m, On' sogoor chodżigdsonyg ügeer chudaldachad cheldeg cholboo szulgijn tuchaj, „Aman Dzochiolyn Sudlal", vol. 6: 1968, s. 48. С u 1 i n, Games s. 192. 7 4 �213 NOWOROCZNE G R Y M O N G O L S K I E z w a l k ą o życie. Na t a k ą m o ż l i w o ś ć w s k a z u j ą też n i e k t ó r e inne g r y t y p u dżirch, k t ó r y c h b o h a t e r a m i są p t a k i o k r e ś l a n e ponadto jako z ł o t e . J e d n ą z nich jest altan charaacaj (złota j a s k ó ł k a ) , i n n ą — altan gurgaldaj (sło­ w i k ) . J a s k ó ł k a p o j a w i a się w bajkach mongolskich j a k o pomocnik Nieba, p o ś r e d n i k m i ę d z y n i m a c z ł o w i e k i e m . Z ł o t o z a ś symbolizuje ż y ­ cie u jego p o c z ą t k ó w , p o d s t a w ę życia, t r w a n i e i t p . B y ć m o ż e g r y te m i a ł y w p r z e s z ł o ś c i znaczenie magiczne w y n i k a j ą c e z i c h (domniemanej, co prawda) s y m b o l i k i ? 7 5 7 6 7 7 5. WODA R E A L I A P A S T E R S K I E C Z Y S Y M B O L I C Z N Y POCZĄTEK ? ' P o z w o l i ł a m t u sobie na pewne o d s t ę p s t w o od dotychczas stosowanej zasady i z r e z y g n o w a ł a m z w y m i e n i a n i a w p o d t y t u l e gier, o k t ó r y c h b ę ­ dzie m o w a w dalszej części a r t y k u ł u . W t y m p r z y p a d k u b o w i e m gier jest k i l k a . Ł ą c z y je z a ś przedmiot k o n f l i k t u . Jest n i m m o ż l i w o ś ć w y d o ­ stania się na ojtwartą p r z e s t r z e ń , o z n a c z a n ą n a j c z ę ś c i e j j a k o woda. Po­ dobnie j a k w * i n n y c h grach o m ó w i o n y c h dotychczas, r o z s t r z y g n i ę c i e k o n f l i k t u n a s t ę p u j e t u w w y n i k u blokady i e l i m i n a c j i p i o n ó w p r z e c i w ­ nika. G r y tego rodzaju b y ł y popularne w M o n g o l i i jeszcze w p o ł o w i e na­ szego stulecia. N a l e ż a ł y do n i c h przede w s z y s t k i m : temeen tawag (ślad w i e l b ł ą d a ) , dórwon buch (4 b y k i ) , zwana rzadziej dórwon nochoj (4 psy), tugal (cielę) albo gurwan chudag (3 studnie), dórwon сад (cztery p o r y roku) oraz olon sanaa (wiele ż y c z e ń , m y ś l i ) . Z i n f o r m a c j a m i o t y c h grach z e t k n ę ł a m się podczas swoich b a d a ń . Wspomina o n i c h t a k ż e Po­ pova i N a m d ż i l d o r d ż . We w s p o m n i a n y m okresie w y m i e n i o n e t u g r y w y s t ę p o w a ł y na r ó ż ­ nych terenach M o n g o l i i . Temeen tawag i dórwon buch b y ł y popularne przede w s z y s t k i m na terenach gobijskich. Z i n f o r m a c j a m i o d ó r w o n buch z e t k n ę ł a m się t e ż w a j m a k u c e n t r a l n y m . N a m d ż i l d o r d ż natomiast p o ­ twierdza w y s t ę p o w a n i e tej g r y w a j m a k u d z a w c h a ń s k i m i w A r c h a n gaju. Podobno g r a l i w n i ą nie t y l k o M o n g o ł o w i e , lecz t a k ż e Kazachowie i C h i ń c z y c y . G r ę z w a n ą tugal albo gurwan chudag potwierdza N a m ­ d ż i l d o r d ż dla a j m a k u kobdoskiego, d z a w c h a ń s k i e g o , g o b i a ł t a j s k i e g o i o w 7 8 7 9 7 5 O grach tych pisze P o p o v a , op. cit., s. 31-32. ' С e r e n s o d n o m , op. cit., s. 127-128; Mongolian Folktales..., s. 19-21; P ot a n i n , Oczerki wyd. 4, s. 183, 219 in. Szerzej pisze o tym N i e к 1 u d o w, Zamietki s. 65-94. Rozpatruje on sym' bolikę złota w następujących aspektach: najwyższej wartości, wiecznego początku, absolutnego centrum, absolutnej podstawy, istoty, treści i in. Autor ten zaznacza ponadto (za Riftinem), że epitet „złoty" upowszechnił się w mitologu mongolskiej pod w p ł y w e m buddyzmu, w którym złoto występuje jako jeden z uniwersalnych symboli kosmicznych (s. 65). N a m d ż i l d o r d ż , Mongolyn s. 23-29, 41-46; P o p o v a , op. ей., s. 18-19. N a m d ż i l d o r d ż , Mongolyn s. 27. e 7 7 7 8 7 9 �212 IWONA K A B Z I Ń S K A - S T A W A R Z w buga. G d y jednemu z graczy u d a ł o się p o s t a w i ć 3 kamienie w jednej l i n i i , to o d w r a c a ł ś r o d k o w y c h n a d r u g ą s t r o n ę i w o ł a ł „ d ż i r c h / " , a n a s t ę p ­ nie z a b i e r a ł d o w o l n y pionek p r z e c i w n i k a s t a w i a j ą c w t y m miejscu w ł a s ­ n y k a m i e ń . W t e n s p o s ó b t o r o w a ł sobie d r o g ę do dalszych p o s u n i ę ć . G d y w jednej l i n i i z n a l a z ł y s i ę 4 kamienie, w ó w c z a s gracz o d w r a c a ł 2 ś r o d k o w e w o ł a j ą c „dżiichl" i z a b i e r a ł 2 kamienie p r z e c i w n i k o w i . M o i i n f o r m a t o r z y p o r ó w n y w a l i o k r z y k „dżirch!" do g ł o s u ptaka. Dżirch nie jest jednak n a z w ą ptaka, lecz z w i e r z ę c i a . O k r e ś l a się w t e n s p o s ó b s y b e r y j s k ą w i e w i ó r k ę z i e m n ą , a ^ t a k ż e z w i e r z ę ż y j ą c e na drze­ wach l e ś n y c h , dobrze c h o d z ą c e i s k a c z ą c e po drzewach, podobne do m y s z y z c z a r n y m i paskami na grzbiecie, p r z y t y m bardzo p o ż y t e c z n e . Darambadzar natomiast podaje, że s ł o w o dżirg m a o d p o w i e d n i k w starot u r e c k i m cern, t j . r z ą d , r ó w n o l e g ł e p o ł o ż e n i e . 7 0 7 1 M i m o p o ż y t e c z n e j r o l i , j a k ą z w i e r z ę to s p e ł n i a w przyrodzie, w w i e ­ rzeniach mongolskich przypisuje m u się znaczenie ujemne. Dżirch jest b o w i e m u w a ż a n y za p r z e c i w n i k a N i e b a . O jego m a ł e j w a r t o ś c i ś w i a d ­ czyć t e ż m o ż e np. tekst w y g ł a s z a n y pod adresem osoby, k t ó r a nie po­ t r a f i ł a o d g a d n ą ć zagadki. P o r ó w n u j e się j ą do w i e l u b e z w a r t o ś c i o w y c h rzeczy. O ś w i a d c z a się j e j ponadto, że z o s t a ł a sprzedana za p r z e d m i o t y nie m a j ą c e w i ę k s z e j w a r t o ś c i , m . i n . za p o p r ę g do s i o d ł a zrobiony ze s k ó r y dżirch . 7 2 73 {4 щ ii ¿J fi Hi W U t r a t a p i o n ó w i i c h blokada p o z b a w i a ł a gracza szansy na z w y c i ę s t w o . O d w o ł u j ą c się do s y m b o l i k i b l o k a d y m o ż e m y p r z y p u s z c z a ć , że o z n a c z a ł o to j e d n o c z e ś n i e jego s y m b o l i c z n ą ś m i e r ć . S y m b o l i c z n ą s t a w k ą w grze b y ­ ł o b y w i ę c życie. Nie d y s p o n u j ę jednak d o w o d a m i p o t w i e r d z a j ą c y m i b e z p o ś r e d n i o t ę h i p o t e z ę . D l a w s p ó ł c z e s n y c h n a m M o n g o ł ó w dżirch jest t y l k o g r ą . N i e s p o t k a ł a m się z p r z y p i s y w a n i e m j e j j a k i e g o k o l w i e k zna­ czenia, symbolicznego l u b magicznego. M o ż n a t u natomiast d o d a ć , że C h i ń c z y c y w grze o d p o w i a d a j ą c e j mongolskiej dżirch (zwanej przez n i c h sám k'i — t r z y szachy) o k r e ś l a l i pionek zabrany p r z e c i w n i k o w i m i a n e m zmarłego . M o n g o ł o w i e g r a l i w dżirch podczas o b c h o d ó w nowego r o k u . F a k t ten (oraz charakter r e g u ł g r y ) w s k a z y w a ł b y na p r a w d o p o d o b i e ń s t w o ł ą c z e n i a jej w przeszłości z symbolicznym konfliktem m i ę d z y życiem i śmiercią, 7 4 '» W pierwszym znaczeniu słowo to występuje w słowniku mongolsko-rosyjskim, Mongol oros tol', Moskwa 1957, s. 181, w drugim — w Mongol chelnij towcz tajlbar tol', J a . Cewel (red.), Ułan Bator 1966, s. 248. " D a r a m b a d z a r , op. cit., s. 78. N i e k l u d o w , Mongolskich s. 172; G. N. P o t a n i n , Erke, kult syna nieba w Siewiernoj Azii. Matierialy к tjurksko-mongolskoj mifołogii, Tomsk 1916, s. 16; t e n ż e , Oczerki..., wyd. 4, s. 181. B. S o d n o m, On' sogoor chodżigdsonyg ügeer chudaldachad cheldeg cholboo szulgijn tuchaj, „Aman Dzochiolyn Sudlal", vol. 6: 1968, s. 48. " С u 1 i n, Games s. 192. 7 2 7 8 �213 NOWOROCZNE G R Y MONGOLSKIE z w a l k ą o życie. N a t a k ą m o ż l i w o ś ć w s k a z u j ą t e ż n i e k t ó r e inne g r y t y p u dżirch, k t ó r y c h b o h a t e r a m i są p t a k i o k r e ś l a n e ponadto jako z ł o t e . J e d n ą z n i c h jest altan charaacaj (złota j a s k ó ł k a ) , i n n ą — altan gurgaldaj (sło­ w i k ) . J a s k ó ł k a p o j a w i a się w bajkach mongolskich j a k o pomocnik Nieba, p o ś r e d n i k m i ę d z y n i m a c z ł o w i e k i e m . Z ł o t o z a ś symbolizuje ż y ­ cie u jego p o c z ą t k ó w , p o d s t a w ę życia, t r w a n i e i t p . B y ć m o ż e g r y te m i a ł y w p r z e s z ł o ś c i znaczenie magiczne w y n i k a j ą c e z i c h (domniemanej, co prawda) symboliki? 75 7 6 7 7 5. WODA — R E A L I A P A S T E R S K I E C Z Y S Y M B O L I C Z N Y POCZĄTEK ? P o z w o l i ł a m t u sobie na pewne o d s t ę p s t w o od dotychczas stosowanej zasady i z r e z y g n o w a ł a m z w y m i e n i a n i a w p o d t y t u l e gier, o k t ó r y c h b ę ­ dzie m o w a w dalszej części a r t y k u ł u . W t y m p r z y p a d k u b o w i e m gier jest k i l k a . Ł ą c z y je z a ś p r z e d m i o t k o n f l i k t u . Jest n i m m o ż l i w o ś ć w y d o ­ stania się na o.twartą p r z e s t r z e ń , o z n a c z a n ą n a j c z ę ś c i e j jako woda. Po­ dobnie j a k w * i n n y c h grach o m ó w i o n y c h dotychczas, r o z s t r z y g n i ę c i e k o n f l i k t u n a s t ę p u j e t u w w y n i k u blokady i e l i m i n a c j i p i o n ó w p r z e c i w ­ nika. G r y tego rodzaju b y ł y popularne w M o n g o l i i jeszcze w p o ł o w i e na­ szego stulecia. N a l e ż a ł y do n i c h przede w s z y s t k i m : temeen tawag (ślad w i e l b ł ą d a ) , dórwon buch (4 b y k i ) , zwana rzadziej dorwon nochoj (4 psy), tugal (cielę) albo gurwan chudag (3 studnie), dorwon сад (cztery p o r y roku) oraz olon sanaa (wiele ż y c z e ń , m y ś l i ) . Z i n f o r m a c j a m i o t y c h grach z e t k n ę ł a m się podczas swoich b a d a ń . Wspomina o n i c h t a k ż e Po­ pova i N a m d ż i l d o r d ż . We w s p o m n i a n y m okresie w y m i e n i o n e t u g r y w y s t ę p o w a ł y na r ó ż ­ nych terenach M o n g o l i i . Temeen tawag i dórwon buch b y ł y popularne przede w s z y s t k i m na terenach gobijskich. Z i n f o r m a c j a m i o dórwon buch z e t k n ę ł a m się t e ż w a j m a k u c e n t r a l n y m . N a m d ż i l d o r d ż natomiast p o ­ twierdza w y s t ę p o w a n i e tej g r y w a j m a k u d z a w c h a ń s k i m i w A r c h a n gaju. Podobno g r a l i w n i ą nie t y l k o M o n g o ł o w i e , lecz t a k ż e Kazachowie i C h i ń c z y c y . G r ę z w a n ą tugal albo gurwan chudag potwierdza N a m ­ dżildordż dla a j m a k u kobdoskiego, d z a w c h a ń s k i e g o , g o b i a ł t a j s k i e g o i o w 7 8 7 9 7 5 O grach tych pisze P o p o v a , op. cit., s. 31-32. C e r e n s od n o m , op. cit, s. 127-128; Mongolian Folktales..., . 19-21; P ot a n i n , Oczerki wyd. 4, s. 183, 219 in. Szerzej pisze o tym N i e к 1 u d o w, Zamietki s. 65-94. Rozpatruje on sym­ bolikę złota w następujących aspektach: najwyższej wartości, wiecznego początku, absolutnego centrum, absolutnej podstawy, istoty, treści i in. Autor ten zaznacza ponadto (za Riftinem), że epitet „złoty" upowszechnił się w mitologu mongolskiej pod w p ł y w e m buddyzmu, w którym złoto występuje jako jeden z uniwersalnych symboli kosmicznych (s. 65). N a m d ż i l d o r d ż , Mongolyn s. 23-29, 41-46; P o p o v a , op. cit., s. 18-19. N a m d ż i l d o r d ż , Mongolyn s. 27. 7 8 s 7 7 7 8 7 9 �214 IWONA CABZINSKA-STAWARZ snorskiego, o olon sanaa opowiadano m i w a j m a k u wschodniogobijskim. N a m d ż i l d o r d ż i Popova nie p o d a j ą miejsca jej w y s t ę p o w a n i a . Tablice u ż y w a n e w w y m i e n i o n y c h t u grach b y ł y bardzo proste. P r z e d s t a w i a ł y k o ł o (dorwon сад) l u b jego w y c i n e k (temeen tawag) oraz w y c i n e k k w a d r a t u (dorwon buch oraz tugal albo dorwon chudag). Gra- • B £3 •El D Ryc. 3. Tablice do gier: A temeen tawag; В — dorwon buch; С — dorwon * E — neg tugal tuuch (tugal сад; D — tugal (gurwan chudag); uslach) Rys. Iwona Kabzińska-Stawarz cze p o s ł u g i w a l i się n i e w i e l k ą ilością p i o n ó w . N a ogół k a ż d y z graczy d y s p o n o w a ł 2 (w dorwon buch i dorwon сад) l u b 3 p i o n a m i (tugal albo dorwon chudag). Wymienione gry b y ł y grami dwuosobowymi. Tylko w olon sanaa g r a ł y 3 osoby. K a ż d a z n i c h p o s ł u g i w a ł a się m o n e t ą m a j ą c ą w y o b r a ż a ć objuczonego w i e l b ł ą d a . W p o z o s t a ł y c h grach n a j c z ę ś c i e j u ż y ­ wano k a m i e n i , k t ó r e r ó ż n i ł y się b a r w a m i . Czasem u ż y w a n o t e ż astragali, �NOWOROCZNE G R Y M O N G O L S K I E 215 k t ó r e k ł a d z i o n o na stronach p r z e c i w n y c h ( „ o w c y " i „ k o z y " ) . Opozycja pionów p o d k r e ś l a n a b y ł a nie t y l k o b a r w ą k a m i e n i czy u ł o ż e n i e m astra­ gali s t r o n a m i p r z e c i w l e g ł y m i do g ó r y . W y r a ż a ł y j ą t a k ż e n a z w y p i o n ó w . 1 tak np. w temeen tawag 2 p i o n y , zwane cagaan chüü, - w y s t ę p o w a ł y przeciwko 2 p i o n o m char chüü, w dorwon buch 2 cagaan buch w y s t ę p o ­ w a ł y przeciw 2 char buch. Podobnie b y ł o w grze tugal, gdzie 3 b i a ł e cielęta w y s t ę p o w a ł y przeciw 3 c z a r n y m . T a k ą i n f o r m a c j ę podaje N a m ­ dżildordż , p o t w i e r d z a j ą j ą t a k ż e moje badania. Popova podaje nato­ miast, że p i o n y b i a ł e zwane b y ł y c i e l ę t a m i (franc, veaux), czarne p i o n y zaś n o s i ł y n a z w ę i c h o p i e k u n ó w , d o m y ś l n i e : pasterzy (franc, gardiens de veaux) . 8 0 81 W a l k a na planszy t o c z y ł a się o to, k t o pierwszy wydostanie się na o t w a r t ą p r z e s t r z e ń l u b zablokuje r u c h y p r z e c i w n i k a u n i e m o ż l i w i a j ą c m u wyjście poza teren z a m k n i ę t y . W o l n ą p r z e s t r z e ń nazywano i oznaczano w r ó ż n y s p o s ó b . W temeen tawag n o s i ł a ona np. n a z w ę chudag, t j . s t u d ­ nia, a zaznaczano j ą czasem r y s u n k i e m m a ł e g o k o ł a . W t u g a l zwano j ą gurwan chudag (3 studnie). W dórwon buch i olon sanaa u ż y w a n o n a ­ tomiast n a z w y dalaj (ocean; niezmierzony). Wolna, nieograniczona przes­ t r z e ń , wydostanie s i ę na k t ó r ą p r z y n o s i ł o z w y c i ę s t w o w grze, oznaczana b y ł a w i ę c zazwyczaj o k r e ś l e n i a m i w s k a z u j ą c y m i na jej z w i ą z e k z ż y ­ ciem. Studnia, ocean, to p r z e c i e ż nic innego j a k woda, z k t ó r e j po­ w s t a ł o ż y c i e . T e r y t o r i u m opozycyjne oznaczano jako nutag (pastwis­ ko). B y ł to obszar z a m k n i ę t y , a w d o d a t k u — j a k m o ż e m y się d o m y ­ ślać — suchy. Pozostanie t u w w y n i k u zablokawania przez p r z e c i w n i k a oznaczało c z a s o w ą ś m i e r ć . 8 2 P r z y j m u j ą c , że sytuacja k o n f l i k t o w a w y r a ż a n a przez g r y ma szersze odniesienia, m o ż e m y — podobnie j a k dotychczas — r o z p a t r y w a ć j ą w o d e r w a n i u od tego, co dzieje się na planszy. I n t e r p r e t a c j a k o n f l i k t u może p r z y t y m d o t y c z y ć p l a n u r z e c z y w i s t o ś c i „ w i d z i a l n e j " ( r e a l i ó w pas­ terskich) l u b t e ż aspektu szerszego, uniwersalnego. Z a k ł a d a m y , że w y ­ dostanie się na obszar o t w a r t y , u n i k n i ę c i e blokady, jest r ó w n o z n a c z n e z s y m b o l i c z n y m p r z e j ś c i e m do strefy ż y c i a . J e ś l i nawet o d r z u c i m y m y ś l I I I I I l 'l I I l l { ^ N a m d ż i l d o r d ż , Mongolyn s. 41. " P o p o v a , op. cit, s. 19; używa ona określenia gardiens de veaux nie gardeurs (pasterze). O wodzie jako źródle życia w folklorze mongolskim i jej asocjacji z kobietą i prapoczątkiem patrz пр.: Altan tobczi: Mongolskaja letopis XVIII w., Р. B. B a 1d a n d ż a p o w (red.), Ułan Ude 1970, s. 111; G o d z i ń s k i , W kręgu..., s. 21-22; K a ł u ż y ń s k i , op. cit., s. 268-269; N i e k l u d o w , Zamietki..., s. 78, 83, 87; P ot a n i n , Oczerki..., wyd. 4, s. 225; A. F . T r o c e w i c z , Motiw gieroja priniesiennogo wodoj w. koriejskich i mongolskich priedanijach, [w:] Literaturnyje swiazi Mongolii, Moskwa 1981, s. 63-75, zwł. s. 66, 70. Wspomniani autorzy wskazują także na związek wody z sytuacją przejścia, asocjując ją też z granicą między „tym" i „tamtym światem". Niekludow pisze ponadto o podobnej roli studni (por. też przyp. 88 informacje o morzu-matce) 8 г i i L _ _ �216 IWONA K A B Z I N S K A - S T A W A R Z 0 s y m b o l i c z n y m charakterze k o n f l i k t u , o walce o ż y c i e na poziomie s y m b o l i k i , to nie przestaniemy o b r a c a ć się w k r ę g u p o j ę ć ż y c i a i ś m i e r c i . B ę d ą one jednak d o t y c z y ć r e a l i ó w pasterskich. Obszar, na k t ó r y m znajduje się woda, nie przestanie b o w i e m b y ć terenem ż y c i o d a j n y m . Z w i e ­ r z ę t o m p o z b a w i o n y m d o s t ę p u do w o d y grozi wszak ś m i e r ć . T a k w i ę c jedna interpretacja nie przeczy d r u g i e j . D o t y c z ą t y l k o i n n y c h p o z i o m ó w rzeczywistości. Woda, studnia i t p . są t a k ż e symbolicznie z w i ą z a n e z s y t u a c j a m i p r z e j ­ ścia. O t a k i c h sytuacjach z d a j ą się t e ż m ó w i ć wspomniane t u g r y . W a l k a charakterystyczna dla s y t u a c j i p r z e j ś c i a w y r a ż a n a b y ł a we w s p o m n i a n y c h grach nie t y l k o z p o m o c ą r e g u ł . I n f o r m o w a ł y o niej r ó w ­ nież k o l o r y p i o n ó w , opozycja przestrzeni o t w a r t e j i z a m k n i ę t e j , obsza­ r ó w suchych i z w i ą z a n y c h z w o d ą , n a z w y p i o n ó w , p o ł o ż e n i e astragali 1 i n . U ż y c i e astragali w grach tego t y p u k a ż e r ó w n i e ż sądzić o z w i ą z k a c h t y c h f o r m z a c h o w a ń l u d y c z n y c h z s y t u a c j a m i p r z e j ś c i a , przede wszyst­ k i m z a ś z n o w y m r o k i e m . W sytuacjach p r z e j ś c i a p o j a w i a j ą się t e ż n a j ­ częściej w wierzeniach mongolskich z w i e r z ę t a w y s t ę p u j ą c e w o w y c h grach: "wielbłąd, b y k , pies, cielę. Nie u d a ł o m i się z e b r a ć i n f o r m a c j i , k t ó r e w s k a z y w a ł y b y na pozaludyczne znaczenie przypisywane w y m i e n i o n y m t u g r o m w p r z e s z ł o ś c i . D l a w s p ó ł c z e s n y c h n a m M o n g o ł ó w g r y te b y ł y t y l k o f o r m ą r o z r y w k i . Nie nadawano i m sensu symboliczno-komunikacyjnego, ani t e ż magicz­ nego. M o ż e m y się jednak d o m y ś l a ć , że n i e g d y ś znaczenie takie m o g ł o b y ć t y m g r o m przypisywane. N i k ł y m ś l a d e m w s k a z u j ą c y m na t a k ą m o ż ­ l i w o ś ć jest c h o c i a ż b y nazwa jednej z gier — olon sanaa (wiele ż y c z e ń , m y ś l i ) , podobnie j a k u ż y w a n i e w tej grze monet m o g ą c y c h s y m b o l i z o w a ć m n o g o ś ć , dostatek, bogactwo. J u ż samo to, że m o n e t y te m i a ł y przedstaw i a ć objuczone w i e l b ł ą d y , pozwala n a m sądzić, że w y r a ż a ł y one p r a g nienie g r a j ą c e g o , k t ó r y m a r z y ł o p o w i ę k s z e n i u swego d o b y t k u . B y ć m o ż e w i e r z y ł , że marzenie to s p e ł n i się w w y n i k u wygranej? Nie zapominajmy r ó w n i e ż o mediacyjnej r o l i w i e l b ł ą d a w k u l t u r z e monogolskiej. , f I | f J f j Symboliczno-magiczne znaczenie m i a ł a t e ż zapewne dla pasterzy gra dorwon сад. N a m d ż i l d o r d ż ł ą c z y k o l i s t y d i a g r a m s t a n o w i ą c y p l a n s z ę do tej g r y z i n f o r m a c j ą o obrocie Z i e m i w o k ó ł S ł o ń c a . Miejsca oznaczone na diagramie m i a ł y b y o d p o w i a d a ć pozycjom, j a k i e zajmuje Z i e m i a na ekliptyce w c i ą g u r o k u . Popova, u k t ó r e j z n a l a z ł a m i n f o r m a c j ę o k o n ­ cepcji N a m d ż i l d o r d ż a , odrzuca jednak t ę m y ś l , p o w o ł u j ą c się na n i e ­ z n a j o m o ś ć t e o r i i k o p e r n i k a ń s k i c h przez t z w . t r a d y c y j n y c h M o n g o ł ó w . D i a g r a m u ż y w a n y w grze dorwon сад n a w i ą z u j e natomiast, j a k s ą d z ę , do s y m b o l i k i u n i v e r s u m . P r z e m a w i a ł a b y za t y m kolista plansza. Zazna­ czono na n i e j podstawowe k i e r u n k i o d p o w i a d a j ą c e czterem stronom ś w i a t a oraz' c e n t r u m kosmiczne. Magiczno-symboliczny (kosmiczny) cha8 3 8 8 P o p o v a, op. cit., s. 18. r m �217 NOWOROCZNE G R Y M O N G O L S K I E rakter m i a ł y t e ż zapewne w p r z e s z ł o ś c i g r y , w k t ó r y c h nazwie w y s t ę ­ puje cyfra cztery {dorwon buch, dorwon nochoj, dorwon сад), j a k t e ż gry, w k t ó r y c h p o j a w i a się cyfra t r z y (gurwan chudag, olon sanaa). Nazwa temeen tawag i dorwon buch o d n o s i ł a się nie t y l k o do gier planszowych. O k r e ś l a n o n i ą t a k ż e zabawy dzieci p o l e g a j ą c e na w y k o n y ­ w a n i u w w i l g o t n y m p i a s k u (przy pomocy odpowiednio u ł o ż o n y c h dłoni) ś l a d ó w z w i e r z ą t — w i e l b ł ą d a i b y d ł a rogatego. I n f o r m a c j ę o tej zabawie z a p i s a ł a m w a j m a k u wschodniogobijskim. W i e l u m o i c h i n f o r m a t o r ó w łączyło nawet n a z w ę temeen tawag i dorwon buch w y ł ą c z n i e z t ą z a b a w ą nie zaś z g r ą p l a n s z o w ą . Zabawie tej p r z y p i s y w a n o znaczenie d y d a k ­ tyczne. Siady w y k o n y w a n e przez dzieci p r z y p o m i n a ł y tablice u ż y w a n e do odpowiednich gier planszowych. B y ć m o ż e m i ę d z y t y m i d w o m a r o ­ dzajami z a c h o w a ń l u d y c z n y c h istnieje j a k i ś z w i ą z e k genetyczny? P l a n ­ szę u ż y w a n ą do g r y olon sanaa p o r ó w n u j e się natomiast w l i t e r a t u r z e do p r z e d m i o t u u ż y w a n e g o do p ę t a n i a k o n i ( c z ó d ó r ) . . A m o ż e jest ona odpowiednikiem tulgyn gurwan czuluu — 3 k a m i e n i z a j m u j ą c y c h cen­ tralne miejsce w j u r c i e b ę d ą c e j symbolem kosmosu? N a t a k i c h k a m i e ­ niach rozpalali np. M o n g o ł o w i e p i e r w s z y ogień w j u r c i e podczas o b r z ę ­ du weselnego u ż y w a j ą c w t y m celu krzesiwa, a w i ę c t a k j a k c z y n i l i t o przodkowie z a ł o ż y c i e l e g r u p y , do c z a s ó w k t ó r y c h trzeba b y ł o p o w r ó ­ cić, aby m ó c k o n t y n u o w a ć ognisko domowe (gal golomt dzalgamdżilach), p r z e d ł u ż y ć ł a ń c u c h p o k o l e ń . Z w i ą z e k tej noworocznej g r y z symbolicz­ n ą r e - k r e a c j ą ż y c i a w y d a j e się b y ć bardzo p r a w d o p d o b n y ( w y s t ę p o w a n i e takich e l e m e n t ó w j a k woda, w i e l b ł ą d , k t ó r y jest z w i e r z ę c i e m media­ c y j n y m , u n i k a n i e blokady p r o w a d z ą c e do z w y c i ę s t w a , a s y m b o l i z u j ą c e uniknięcie śmierci i in.). 84 8 5 C i e k a w ą g r ą , ł ą c z ą c ą się t a k ż e z s y m b o l i c z n y m k o n t a k t e m ze ź r ó d ­ ł a m i życia, jest tugal uslach (pojenie c i e l a k a ) . P l a n s z ą do g r y b y ł pros­ t o k ą t , k t ó r e g o d w a d ł u ż s z e b o k i b y ł y p o ł ą c z o n e z y g z a k o w a t ą l i n i ą bieg­ n ą c ą przez ś r o d e k . Jeden z graczy p o s ł u g i w a ł się d w o m a k a m i e n i a m i (lub astragalami), k t ó r e n o s i ł y n a z w ę mor' (konie), d r u g i z a ś o p e r o w a ł kamieniem (lub astagalem) z w a n y m tugal (cielę). B i a ł e kamienie „ b y ł y k o ń m i " , czarny k a m i e ń z a ś — „ c i e l ę c i e m " . J e ż e l i grano astragalami, to kości r e p r e z e n t u j ą c e „ k o n i e " k ł a d z i o n o s t r o n ą mor' do g ó r y , natomiast kość o d p o w i a d a j ą c ą „ c i e l a k o w i " — s t r o n ą ücher. Zadaniem „ k o n i " b y ł o zablokowanie r u c h ó w „ c i e l a k a " , z e p c h n i ę c i e go k u lewej stronie planszy (grę rozpoczynano od s t r o n y prawej), aby nie w y m k n ą ł się i nie d o t a r ł do prawego b o k u p r o s t o k ą t a . Koniec, z k t ó r y m p o w i n i e n z e t k n ą ć się „ c i e l a k " , nazywano us (woda). Popova, p i s z ą c o podobnej grze, zwanej neg tugal tuuch (wodzenie, prowadzenie cielęcia), zaznacza to miejsce 86 8 4 8 5 8 6 D a r a m b a d z a r , op. cit, s. 79; N a m d ż i 1 d o r d i, Mongolyn O zwyczaju tym pisze W a s i l e w s k i , Symboliczne universum..., Informacje o niej zapisałam w ajmaku centralnym w 1980 r. s. 44. s. .106. �21S IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ 8 7 b i a ł y m k w a d r a t e m , nie podaje j e d n a k jego n a z w y . „ K o n i e " m o g ł y iść t y l k o do p r z o d u , „ c i e l a k " z a ś m i a ł t a k ż e p r a w o cofać się. Nag tugal cześni nam tuuch (tugal uslach) n a l e ż a ł a do gier n o w o r o c z n y c h . W s p ó ł ­ pasterze, z k t ó r y m i m i a ł a m o k a z j ę r o z m a w i a ć , nie nadawali j e j ż a d n e g o znaczenia pozaludycznego. Pewne e l e m e n t y p r z e m a w i a j ą nak za s y m b o l i c z n y m c h a r a k t e r e m g r y , jed­ jej z w i ą z k i e m z w a l k ą o życie, j a k a t o c z y ć się m i a ł a w n a t u r z e w okresie n o w o r o c z n y m . Z a u w a ż m y , w a l k a toczy się m i ę d z y z w i e r z ę t a m i o p o z y c y j n y m i — n y m i do t z w . z w i e r z ą t o g o r ą c y m oddechu (chaluun c i e m " n a l e ż ą c y m do z w i e r z ą t o z i m n y m Zwierzęta w „końmi", choszuu oddechu (chiijten mal) i „cielę­ choszuu „ g o r ą c e " b y ł y bardziej szanowane, s k ł a d a n o je t a k ż e że zalicza­ mai). niegdyś ofierze N i e b u . „ Z i m n e " z a ś ł ą c z o n o w w i e r z e n i a c h z z i e m i ą ; b y d ł o r o ­ 8 8 gate — z k s i ę ż y c e m . W grze opozycja m i ę d z y „ k o ń m i " a „cielęciem" w y r a ż a n a jest z p o m o c ą b a r w k a m i e n i : b i a ł e j i czarnej. B a r w y te w y s t ę ­ pują ponadto w wyjścia oznaczeniach oznaczony jest poszczególnych czarnym trójkątem, boków miejsce, planszy. ku Punkt któremu po- " P o p o v a , op. cit, s. 23; plansza I I I , ryc. 2, s. 21. *> W wierzeniach Mongołów byk od najdawniejszych czasów asocjowany był z księ­ życem. Świadczą o tym m. in. rysunki naskalne; N o w g o r o d o w a , op. cit., s. 37. Wyraźna asocjacja byk-księżyc w y s t ę p o w a ł a w wierzeniach Buriatów X I X / X X w. Patrz пр.: N. N. A g a p i t o w , M. N. С h a n g a ł o w, Matierialy po izuczeniju szamanstwa w Sibiři. Szamanstwo u buriat Irkutskoj gubiernii, Irkutsk 1883, s. 51-52; C. H u m p h r e y , Some ritual techniques in the bull-cult of the Buriat-Mongols, Proceedings of the Royal Anthropological Institute of Great Britain and Ireland for 1973, Londyn 1974, s. 27. Autorka ta wskazuje na związki byka z płodnością, po­ czątkiem życia, jego miejsce w ludzkiej koncepcji narodzin, na jego asocjację z elementem męskim, ojcostwem. Ten element zaś kojarzony jest symbolicznie z górami. Ich opozycją jest z kolei woda, reprezentująca element żeński w naturze, macierzyństwo; H u m p h r e y , op. cit., s. 15-28. B y ć może ta symboliczna opozycja wyrażona została graficznie na planszy do gry neg tugal tuuch (por. przyp. 89)? t 0 roli byka w prokreacji patrz także: N. O. S z a r a k s z i n o w a, Mif o Bucha-Nojonie, „Etnograficzeskij Sbornik", t. 3: 1962, s. 128-147. Koń natomiast w wierze­ niach l u d ó w Azji stanowił inkarnację bogów słońca, nieba, burzy itp. Jednocześnie symbolizował seksualne siły przyrody. Pełnił też funkcje mediatora między „tym" 1 „tamtym światem". Patrz пр.: E . E . К u ź m i n a, Rasprostranienije koniewodstwa i kulta konia u iranojazycznych plemien Sriedniej Azii i drugich narodów starogo swieta, [w:] Sriedniaja Azija w driewnosti i sriedniewiekowje, Moskwa 1977, s. 28¬ 52, zwł. s. 44-45 dotyczące ludów ałtajskich; L . L . W i к t o r o w a, Mongoly. Proischożdienije národa i istoki kultury, Moskwa 1980, s. 29, 125, 135, 149; K . W. W j a t ­ k i n a . Kult konia u mongolskich narodów, „Sowietskaja Etnograf i ja", vol. 2: 1968, s. 117-122. Ogólnie o symbolice, konia i byka patrz пр.: F . A u b i n, Cheval celeste et bovin chtonién, [w:] Quand le crible dans la paule..., Paryż 1978, s. 37-63; A. R oe s, L'animal au signe solaire, „Revue Archeologique", vol. 12: 1938; A. M. A. S e n, Animal motifs in ancient Indian Art, Calcutta 1972; o symbolice konia: R. H . van G u 1 i к, Hayagriva. The mantrayanic aspect of Horce-cult in China and Ja­ pan, Internationales Archiv fur Ethnographie, suppl. zu Bd 33, Leyde 1935; G . W. K s i e n o f o n t o w , Pastuszeskij byt i mifołogiczeskije wozzrienija kłasiczeskogo wostoka, Irkuck 1929, oraz bibliografia w artykule К u ź m i n у licząca 366 pozycji. �NOWOROCZNE G R Y MONGOLSKIE 219 winien z d ą ż a ć „ c i e l a k " , zaznaczano natomiast b i a ł y m k w a d r a t e m . Czarny t r ó j k ą t odpowiada j e d n o c z e ś n i e p a s t w i s k u (nutag), b i a ł y k w a d r a t z a ś wodzie (us). W tugal uslach (neg tugal tuuch) powtarza się sytuacja znana z temeen tawag, dorwon buch czy tugal — w a l k a o k o n t a k t z w o d ą , ó __ j a k z a k ł a d a m y — symbolizuje t u ź r ó d ł a życia. W grze tej za jedyne m o ż l i w e , p o ż ą d a n e , u w a ż a się z w y c i ę s t w o „ k o n i " , k t ó r e z a g a n i a j ą „cielę" k u wodzie. J e ż e l i „ c i e l ę " się w y m k n i e , t w o r z y się sytuacja n i e ­ w ł a ś c i w a z p u n k t u widzenia w y n i k u g r y . k t r a Symboliczne p o c z ą t k i ż y c i a asocjowane są t a k ż e w wierzeniach m o n ­ golskich z bielą. T a k i m k o l o r e m oznaczony jest też k w a d r a t , k u k t ó r e m u zmierza „ c i e l ę " w grze opisanej przez Popova. C e n t r a l n ą p o s t a c i ą w grze jest „ c i e l ę " — osobnik m ł o d y , dziecko. Z a ­ u w a ż m y , że n o w y r o k , podczas k t ó r e g o grano w neg tugal tuuch, odpo­ wiada symbolicznie p o c z ą t k o w i d z i e c i ń s t w a n a t u r y , m a m y t u w i ę c zgod­ ność c h a r a k t e r u k o n t e k s t u z j e d n y m z e l e m e n t ó w t r e ś c i w y r a ż a n y c h przez g r ę z n a j d u j ą c ą się w t y m k o n t e k ś c i e . O t w a r t e pozostaje pytanie, dlaczego tak i s t o t n y jest k o n t a k t „ c i e l ę c i a " z w o d ą , b i e l ą ? Czy dzieje się tak ze w z g l ę d u na p r z y p i s y w a n e m u — jako reprezentantowi klasy: bydło rogate — symboliczne z w i ą z k i z p o c z ą t k a m i ż y c i a (por. p r z y p . 88). U w a g ę zwraca zygzakowata l i n i a b i e g n ą c a przez ś r o d e k planszy. N i e wiadomo jednak, czy m i a ł a ona j a k i e ś szczególne znaczenie . 8 9 I I I . WĘDRÓWKA ' [ t . 1 Sytuacje k o n f l i k t o w e rozstrzygane b y ł y w grach nie t y l k o z p o m o c ą blokady p i o n ó w . O z w y c i ę s t w i e m ó g ł t e ż np. d e c y d o w a ć r e z u l t a t „ w ę d r ó w k i " , k t ó r ą „ o d b y w a ł y " p i o n y na planszy. K t o pierwszy d o p r o w a dził s w ó j p i o i g k do celu, pokonawszy po drodze r ó ż n e przeszkody, ten w y g r y w a ł . Jak m o ż e m y w n i o s k o w a ć na podstawie — nielicznych, co prawda, relacji samych M o n g o ł ó w , z w y c i ę s t w o to m i a ł o znaczenie s y m ­ boliczne. D o t y c z y ł o p r z y t y m nie t y l k o jednostki, lecz c a ł e g o s p o ł e c z e ń ­ stwa. G r o m , k t ó r e w symboliczny s p o s ó b p r z e d s t a w i a ł y w ę d r ó w k ę , p r z y ­ pisywano p r z y t y m znaczenie magiczne. N i e k t ó r z y badacze z w r a c a l i u w a g ę na symboliczne z w i ą z k i gier p l a n ­ szowych z w ę d r ó w k ą z ziemi do nieba, r a j u i t p . Inni kwiestionowali 9 0 8 8 Iwanowo traktuje tego typu wzory, występujące np. na szamańskich bębnach ludów Azji, jako oznaczenie ziemi lub opasujących ją łańcuchów górskich, pomost ofiarny lub most, po którym przechodził szaman do „innego świata"; S. W. I w a ­ n o w , К woprosu o znaczeni izobrażenij .na starinnych priedmietach kulta u naro­ dów sajano-altajskogo nagorja. Sbornik Muzie ja Antropologii i Etnografii, Moskwa— Leningrad 1955, t. 16, s. 168-188; Wasilewski natomiast uważa, że jest to ornament asemantyczny; W a s i l e w s k i , Podróże s. 121. A. B. G o m m e, The traditional games of England, Scotland and Ireland, London 1894, s. 223; H u m m e l , B r e w s t e r , op. cit, s. 18. Por. też informacje o labiryncie (przyp. 68). Inny przykład gry dziecięcej wyrastającej z archaicznego 9 0 ł �220 IWONA KABZIÑSKA-STAWARZ sam cel p o d r ó ż y (niebo, raj), p o w o ł u j ą c się np. na wierzenia l u d ó w sta­ r o ż y t n e j A z j i o odmiennej w ę d r ó w c e duszy i c i a ł a w „ t y m " i „ t a m t y m ś w i e c i e " , nie n e g u j ą c jednak z w i ą z k u gier z w ę d r ó w k ą . Sprowadzali j ą jednak do bardziej r e a l n y c h w y m i a r ó w (widzieli w n i e j ; n p . p i e l g r z y m k ę do r z e k i l u b p o d n ó ż a g ó r y , gdzie m i a ł o się o d b y ć ś w i ę t o r e l i g i j n e ) . Czyż m o ż n a jednak p o m i n ą ć symboliczny aspekt tej w ę d r ó w k i , gdy w i a ­ domo, że rzeka to symboliczna granica, g ó r a z a ś jest symbolicznie- z w i ą ­ zana z Niebem? W s p o m n i a n i t u G u p t a i Chandra o k r e ś l a j ą je dodatkowo jako ś w i ę t e , w s k a z u j ą na i c h z w i ą z k i ze ś w i ę t e m r e l i g i j n y m . S w o i s t ą f o r m ą gier p o s ł u g u j ą c y c h się m o t y w e m w ę d r ó w k i dla prze­ kazu i n f o r m a c j i o t o c z ą c e j się w naturze walce o ż y c i e i jego k o n t y n u ­ ację, o s y t u a c j i z m i a n y są w y ś c i g i . R ó ż n e rodzaje w y ś c i g ó w , w k t ó r y c h konie z a s t ę p o w a n o przez kości (astragale), o m ó w i ł a m w I części a r t y k u ł u . W t y m miejscu c h c i a ł a b y m o m ó w i ć 3 g r y planszowe, k t ó r e w nieco i n n y s p o s ó b p r z e d s t a w i a j ą m o t y w w ę d r ó w k i . S ą to: badżij (zwana t e ż p a d ż l u b pandżiga), szambalyn szoo oraz czüüczamaj. Jednostkowe odpowie­ dzi, j a k i e u z y s k a ł a m na moje p y t a n i a , z m i e r z a j ą c e do i n t e r p r e t a c j i t y c h gier, p o z w a l a j ą sądzić, że w niedalekiej jeszcze p r z e s z ł o ś c i p r z y p i s y w a n o i m znaczenie symboliczno-magiczne. N a podstawie n i e l i c z n y c h i n f o r m a c j i t r u d n o co p r a w d a p r z e p r o w a d z a ć p o s t ę p o w a n i e naukowe, u d o w a d n i a ć hipotezy i t p . , z d e c y d o w a ł a m się jednak na p u b l i k a c j ę t y c h s k ą p y c h ma­ t e r i a ł ó w z u w a g i na i c h u n i k a l n y charakter. M o ż e nie są one m a t e r i a ł e m d o w o d o w y m , lecz z p e w n o ś c i ą jest to ś l a d p r o w a d z ą c y do celu, jeden z k r o k ó w na drodze do p r a w d y o t y m , c z y m b y ł y dla M o n g o ł ó w gry, jakie nadawano i m znaczenie pozaludyczne, j a k ą p e ł n i ł y r o l ę w k u l ­ turze. 91 9 2 1. „BADZIJ" ^ J e ś l i p r z y j m i e m y za w i a r y g o d n e ustalenia a r c h e o l o g ó w , k t ó r z y w y ­ p u k ł ą dwustronnie k o ś ć w f o r m i e k r ą ż k a z k r z y ż e m w y c i ę t y m na jednej stronie, z n a l e z i o n ą w K a r a k o r u m , o k r e ś l i l i jako p r z e d m i o t s ł u ż ą c y do gry badżij , to g r ę t ę m o ż e m y t r a k t o w a ć jako j e d n ą z najstarszych gier zna9 3 podłoża wierzeniowo-rytualnego przytacza Wasilewski. Jest to gra w klasy, gdzie skakanie między „piekłem a niebem może być uważane za pogłos jakiejś obrzę­ dowej podróży w te regiony"; W a s i l e w s k i , Podróże s. 226. Np. L . D a i к e n, Children's Games throughout the years, London 1949, s. 44; D. G u p t a , C h . C h a n d r a , The Boiled Rice and Vegetable Game, „Man in India", vol. 22: 1942, nr 1, s. 273-276. » Gupta i Chandra wspominają ponadto, iż gracz, który szczęśliwie dotarł do przestrzeni oznaczonej na planszy jako święta rzeka, mógł się w y k ą p a ć ; G u p t a , C h a n d r a , op. cit., s. 275-276. Jak jednak wiemy, dla Hindusów kąpiel w świętej rzece ma przede wszystkim znaczenie magiczno-symboliczne, sprawa higieny jest w tym przypadku drugorzędna. 9* Driewniemongolskije goroda..., s. 294. 8 1 2 �NOWOROCZNE G R Y MONGOLSKIE 221 nych M o n g o ł o m , o k t ó r y c h i n f o r m u j ą ź r ó d ł a . Badżij to gra znana w Polsce jako „ c h i ń c z y k " , c h o ć nie p o w s t a ł a ona w Chinach, a t a k ż e p r a w d o p o ­ dobnie nie b y ł a t a m w ogóle znana. Jej o j c z y z n ą są I n d i e . W y s t ę p o w a ł a tam od w i e k ó w jako pachisi albo chausar. Liczne w a r i a n t y g r y znane były na Cejlonie, w B i r m i e , Laosie, K o r e i , I r a n i e i i n . Poprzez S y b e r i ę i A l a s k ę z b l i ż o n a gra d o t a r ł a t e ż na obszary obu A m e r y k , gdzie znana była m . i n . A z t e k o m j a k o patolli . W k o ń c u X I X w . i w p o c z ą t k a c h na­ szego stulecia m o ż n a ją b y ł o s p o t k a ć w w i e l u rejonach A z j i , np. u T u r ­ ków , K o r e a ń c z y k ó w i T u w i ń c z y k ó w . M o n g o ł o w i e g r a l i w .nią jesz­ cze w p o ł o w i e X X w . N a m d ż i l d o r d ż p o t w i e r d z i ł jej w y s t ę p o w a n i e w t y m czasie w a j m a k u c e n t r a l n y m , b u ł g a ń s k i m i A r c h a n g a j u . Podczas s w y c h b a d a ń w a j m a k u c e n t r a l n y m w 1975 r. n a t r a f i ł a m na informacje o sta­ ruszkach, k t ó r z y jeszcze czasem g r y w a j ą w badżij. Z i n f o r m a c j a m i o tej grze z e t k n ę ł a m się t a k ż e w a j m a k u k o b d o s k i m i wschodniogobijskim. U w i e l u w s p ó ł c z e s n y c h n a m M o n g o ł ó w starszego pokolenia gra ta w c i ą ż jeszcze ż y j e w p a m i ę c i , aczkolwiek gra się w n i ą bardzo rzadko, a jeszcze rzadziej przypisuje się jej znaczenie symboliczne czy magiczne. 9 4 95 9 6 9 7 9 8 9 9 W badżij g r a ł y 4 osoby. Dopuszczano t a k ż e m o ż l i w o ś ć g r y z e s p o ł o ­ wej (4 g r u p y z ł o ż o n e z 2-3 osób). P l a n s z ę do g r y t w o r z y ł a deseczka z b i ­ ta w k r z y ż . Rysowano t e ż k r z y ż na papierze l u b k a w a ł k u m a t e r i a ł u . K a ż ­ de z r a m i o n k r z y ż a podzielone b y ł o l i n i a m i p i o n o w y m i na 8 k w a d r a c i ­ ków. N a n i e k t ó r y c h polach k r z y ż a z n a j d o w a ł y się specjalne oznaczenia. Trudno m ó w i ć o j a k i m ś powszechnym dla c a ł e j M o n g o l i i wzorze ozna­ czeń. R y s u n k i , jakie posiadam, r ó ż n i ą się n p . od t y c h , jakie prezentuje N a m d ż i l d o r d ż , w a ż n a jest dla nas natomiast pewna o g ó l n a zasada nano­ szenia na r a m i o n a k r z y ż a z n a k ó w o d p o w i a d a j ą c y c h miejscom bezpiecz­ n y m i n i e k o r z y s t n y m dla gracza. Miejsca bezpieczne oznaczano np. swa­ s t y k ą (chas), p r z y c z y m zwano je czasem j u r t ą (ger) l u b j u r t ą s ą s i a d a (chorszi ger), albo k r z y ż e m i o k r e ś l a n o s ł o w e m bat, t j . mocny, d a j ą c y ' í j Í : : = i i I •* Autorem tej koncepcji jest E . B. T y l o r , On the game of patolli in ancient Mexico and its probable Asiatic origin, „ Y o u m a l of the Royal Antropological Insti­ tut of Great Britain and Ireland", vol. 8: 1879, s. 116-131. W naszej literaturze kon¬ cepcję tę powtarza P i j a n o w s k i , op. cit., s. 193. Innego zdania był początkowo Culin, który twierdził, że gra amerykańska powstała niezależnie od hinduskiej jako wyraz podobnej koncepcji przestrzeni; S. C u l i n , America, the cradle of Asia, „American Association for the Advancement of Science Proceedings", vol. 52: 1903, s. 495. W innym miejscu Culin wyraża przekonanie o związku pachisi z czaturangą; C u l i n , Games s. 76-77; Patrz też: C . J . E r a s m u s , Patolli, pachisi and the limitation of possibilities, [w:] The Study of Games, E . M. Avedon, B. Sutton-Smith (red.). Nowy Y o r k 1971, s. 109-129. Patrz пр.: Ch. D u v e r g e r , L'esprit du jeu chez les Azteąues, Paryż 1978, s. 53-66. B a r a n , op. cit., s. 23. C u 1 i n, Games s. 145. • I . S a m b u u, Tuwinskije narodnyje igry, K y z y l 1978, s. 166. " N a m d ż i l d o r d ż , Mongolyn s.. 106. 9 5 9 1 8 7 8 �222 IWONA KABZIÑSKA-STAWARZ n a d z i e j ę , ustabilizowany. Rysowano t e ż b i a ł e k ó ł e c z k a zwane nüch (oko). Z a t r z y m a n i e się na t a k oznaczonych polach d a w a ł o graczom p r a w o do d o d a t k o w y c h r z u t ó w l u b p r z e s u n i ę c i a się o o k r e ś l o n ą ilość p ó l do przodu (np. o 8 miejsc). J e ś l i gracz z a t r z y m a ł się na p o l u oznaczonym k r z y ż e m l u b s w a s t y k ą , a s t a ł t a m j u ż pionek innego gracza, to p i e r w s z y gracz nie m i a ł p r a w a cofnąć drugiego do p u n k t u w y j ś c i a , co u c z y n i ł b y na k a ż d y m i n n y m p o l u . N a t y m p o l u m o ż n a b y ł o z a t r z y m a ć się i nie w y ­ k o n y w a ć ż a d n y c h r u c h ó w c z e k a j ą c aż p r z e c i w n i k oddali się, a sytuacja b ę d z i e korzystniejsza. Gracz c z e k a j ą c y na dogodny dla siebie m o m e n t w y k o n y w a ł r z u t y , ale nie p r z e s u w a ł p i o n k a g r o m a d z ą c p u n k t y w zapasifc. Miejsca niebezpieczne dla g r a j ą c y c h oznaczano c z a r n y m k ó ł e c z k i e m (zwano je tiig, t j . w i ę z i e n i e , miejsce niebezpieczne, sytuacja bez w y j ś c i a ) albo k i l k o m a u k o ś n y m i kreseczkami (tuszaa, t j . p ę t a ) . Gracz, k t ó r y s t a n ą ł na miejscu t a k oznaczonym m u s i a ł z a k o ń c z y ć g r ę l u b z a l e ż n i e od cofał się do p u n k t u w y j ś c i a i z a c z y n a ł j ą od p o c z ą t k u . W y ­ g r y w a ł t e n k t o p i e r w s z y d o s z e d ł do p u n k t u w y j ś c i a po o b e j ś c i u całego obwodu krzyża. K a ż d y z graczy d y s p o n o w a ł 1 p i o n k i e m z w a n y m buchaar, t j . l i c h y gatunek s k ó r y . W grze z e s p o ł o w e j jeden pionek n a l e ż a ł do całej g r u p y . Przed r o z p o c z ę c i e m g r y wszystkie p i o n k i ustawiano na p o l u ś r o d k o w y m , z w a n y m j u r t ą (ger). K a ż d y z graczy r z u c a ł 6 m u s z l a m i k a u r i , z w a n y m i jawuu l u b buuwal. Muszle te o b t ł u k i w a n o , aby o b n a ż y ć i c h czarny ś r o ­ dek. W t e n s p o s ó b jedna część m u s z l i b y ł a b i a ł a , a druga czarna, co m i a ł o istotne znaczenie dla g r y . J e ż e l i grano g r u p a m i , to i c h c z ł o n k o w i e rzucali muszle pojedynczo w p o s z c z e g ó l n y c h k o l e j k a c h . Rzut n a z y w a ł się gadzar (ziemia). G r ę r o z p o c z y n a ł gracz, k t ó r y w y r z u c i ł 5 m u s z l i b i a ł y c h i 1 c z a r n ą . P r z e s u w a ł on j e d n o c z e ś n i e s w ó j pionek na planszy o 25 l u b — według innych informacji o 26 p ó l , jeżeli r z u t w y p a d ł w t r a k c i e g r y . U k ł a d t e n n a z y w a ł się badżij. Prawo r o z p o c z ę c i a g r y i przesuwania p i o n ­ ka o 11 p ó l do przodu m i a ł t e ż gracz, k t ó r y w y r z u c i ł 5 m u s z l i czarnych i 1 b i a ł ą ( u k ł a d z w a n y dans). U k ł a d 6 b i a ł y c h (peer albo paara) d a w a ł m o ż l i w o ś ć p o s u n i ę c i a się o 12 p ó l ; 6 czarnych (paar albo czag) o 6 pól, 4 b i a ł e i 2 czarne (cagaan boi) p o z w a l a ł y p o s u n ą ć się o 4 pola, 3 b i a ł e muszle i 3 czarne (cztid) o 3 pola 2 b i a ł e i 4 czarne (chonchoj) o 2 pola. W y r z u c e n i e badżij i dans d a w a ł o ponadto p r a w o do dodatkowego r z u t u Poruszano si^ ze s ł o ń c e m " . W l i t e r a t u r z e s p o t y k a m y rozmaite koncepcje d o t y c z ą c e s y m b o l i k i gier t y p u b a d ż i j . N i e ma t u miejsca na i c h przedstawianie. N i e k t ó r e z n i c h prezentuje Duverger ° . I n f o r m a c j e o tej grze z n a j d u j e m y t e ż u E r a s m u s a . O g ó l n i e m o ż n a p o w i e d z i e ć , że g r o m t y p u badżij przypisuje się s y m b o l i k ę k o s m i c z n ą , ponadto — z w i ą z k i z kalendarzem, p o d z i a ł a m i prze­ strzeni i t p . 1 0 1 0 1 1 0 0 1 0 1 D u v e r g e r , op. cit., s. 56, 57, 66, 217. E r a s m u s , op. cit. �I rib NOWOROCZNE G R Y MONGOLSKIE 223 Informacje, j a k i e u z y s k a ł a m podczas swoich b a d a ń , p o z w a l a j ą s ą d z i ć , że jeszcze w p o c z ą t k a c h X X w . n i e k t ó r z y p r z y n a j m n i e j M o n g o ł o w i e p r z y ­ p i s y w a l i badżij znaczenie m a g i c z n o - w r ó ż e b n e . Z w y c i ę s t w o w grze w r ó ż y ­ ło p o m y ś l n o ś ć w p r z y s z ł o ś c i ( p r a k t y k a ta b y ł a powszechna w odniesieniu do gier noworocznych, do k t ó r y c h n a l e ż a ł a t a k ż e badżij). D o b r ą w r ó ż b ę b y ł o t e ż c z ę s t e stawianie pionka na polach z n a j d u j ą c y c h się na z a k o ń ­ czeniu r a m i o n k r z y ż a (zwano je óóchdo garach, t j . wchodzenie na g ó r ę ) . J e ś l i natomiast gracz c z ę s t o z a t r z y m y w a ł się na polach z w a n y c h tug l u b tuszaa, to m ó g ł o c z e k i w a ć niedobrego losu. Z w y c i ę s t w o w grze m i a ł o nie t y l k o znaczenie, jednostkowe. G r a s ł u ż y ć b o w i e m m i a ł a t a k ż e celom o g ó l n o s p o ł e c z n y m . Jak m i m ó w i o n o , d z i ę k i z w y c i ę s t w u gracze w s y m boliczno-magiczny s p o s ó b niszczyli zło z a g r a ż a j ą c e c z ł o w i e k o w i , aby za­ pobiec jego p o w r o t o w i na z i e m i ę . T ł u m a c z y to ł ą c z e n i e g r y z kontekstem noworocznym. Jak s t w i e r d z i ł a m , w i a r a w m a g i c z n ą s k u t e c z n o ś ć g r y ł ą c z y ł a się prze­ de w s z y s t k i m z f a k t e m z w y c i ę s t w a . T y l k o w n i e w i e l k i m stopniu ł ą c z o ­ no ją z w y s t ę p o w a n i e m w grze m u s z l i k a u r i . T r a k t o w a n o je p r z y t y m przede w s z y s t k i m j a k a m u l e t y m a j ą c e p r z y n o s i ć szczęście i c h r o n i ć przed z ł e m (dla n i e k t ó r y c h m o i c h i n f o r m a t o r ó w c a ł a gra b y ł a p r ó b ą s z c z ę ś ­ c i a ) . N i e obdarzano i c h natomiast s y m b o l i k ą p ł o d n o ś c i . S y m b o l i k a ta nadawana b y ł a m u s z l o m k a u r i przez r ó ż n e l u d y świata* od c z a s ó w neoli­ t u . Muszle te u ż y w a n e b y ł y m . i n . w hinduskiej pachisi. B y ć m o ż e nada­ w a ł y one grze znaczenie magiczne ( z w i ą z e k z r e - k r e a c j ą życia, p ł o d n o ś ­ cią itp.)? 1 0 2 O b e c n o ś ć m u s z l i w grze i n f o r m u j e o j e j z w i ą z k u z s y t u a c j ą p r z e j ś ­ cia. Wskazuje t e ż na n i ą o b e c n o ś ć s k ó r y (nazwa p i o n k ó w ) . F a k t , że b y ł to l i c h y gatunek s k ó r y , nasuwa r ó w n i e ż przypuszczenie jc> z w i ą z k a c h g r y z m a g i ą . W zabiegach magicznych m a j ą c y c h na celu m . i n . zapewnienie p ł o d n o ś c i naturze M o n g o ł o w i e dość często stosowali p r z e d m i o t y nie m a ­ j ą c e ż a d n e j ' w a r t o ś c i ( w y s c h n i ę t y na s ł o ń c u k a w a ł e k drzewa, t y l n a noga martwego z w i e r z ę c i a i t p . ) . B y ć m o ż e z p o d o b n ą s y t u a c j ą s p o t y k a m y się w badżij. W I n d i a c h , K o r e i czy Chorezmie p i o n y s ł u ż ą c e do g r y t y p u badżij n o s i ł y n a z w ę k o n i . Zgodnie z s y m b o l i k ą p r z y p i s y w a n ą t e m u z w i e r z ę c i u m o ż e m y sądzić, że gra, w k t ó r e j w y s t ę p o w a ł y „ k o n i e " , b y ł a symbolicznie z w i ą z a n ą z s y t u a c j ą p r z e j ś c i a , ze S ł o ń c e m i p ł o d n o ś c i ą . 1 0 3 Zgodnie z s y m b o l i k ą r u c h u obrotowego m o ż e m y r ó w n i e ż przypusz­ czać, że gracze o b c h o d z ą c y ramiona k r z y ż a za p o ś r e d n i c t w e m p i o n ó w „ze s ł o ń c e m " w symboliczno-magiczny s p o s ó b d o k o n y w a l i a k t u posuwa­ nia biegu czasu i ś w i a t a w p r z y s z ł o ś ć . Wiadomo t e ż , że r u c h ten s ł u ż y ł magicznemu p o w i ę k s z a n i u , r o z w o j o w i , m n o ż e n i u i t p . . 1 0 4 1 0 2 Zapisałam w ajmaku centralnym w 1980 r. и» C u l i n , Games s. 75; G. P. S n i e s a r i e w , „Pacziz" (ob odnom etnograficzeskom pamiatnikie driewnich indo-choriezmijskich swiaziej), „Sowietskaja Etnografija", vol. 5: 1962, s. 83. W a s i l e w s k i , Symbolika ruchu s. 81-108. 1 0 4 �224 IWONA KABZIÑSKA-STAWARZ Bardzo w y r a ź n i e z s y t u a c j ą p r z e j ś c i a ł ą c z y ł a się gra t y p u badżij w Chorezmie. W e d ł u g Sniesariewa t r a f i ł a t a m ona w I w . p.n.e., gdy t e r y t o r i u m to z n a j d o w a ł o się w o b r ę b i e i m p e r i u m K u s z a n ó w i b y ł o p o d ­ dane s i l n y m w p ł y w o m h i n d u s k i m . Sniesariew w s w y m a r t y k u l e po­ r ó w n u j e g r ę c h o r e z m i j s k ą (pacziz l u b paczoz) i h i n d u s k ą pachisi, w s k a z u ­ j ą c na liczne z a p o ż y c z e n i a widoczne np. w nazwach d o t y c z ą c y c h poszcze­ g ó l n y c h r z u t ó w stosowanych przez m i e s z k a ń c ó w C h o r e z m u w X - X I I I w . i inne p o d o b i e ń s t w a widoczne c h o c i a ż b y w u ż y w a n i u m u s z l i k a u r i . Musz­ le te nie w y s t ę p o w a ł y raczej w A z j i Ś r o d k o w e j j a k o p r z e d m i o t g r y . W y k o r z y s t y w a n o je natomiast w charakterze o z d ó b - a m u l e t ó w i monet. W I n d i i natomiast g r y muszlami k a u r i b y ł y rozpowszechnione j u ż w I V - I I I w . p.n.e. M i e s z k a ń c y Chorezmu stosowali t a k ż e oznaczenia planszy podobne do t y c h , jakie w y s t ę p o w a ł y w h i n d u s k i e j pachisi . 1 0 5 106 Mongolska badżij w y k a z u j e w y r a ź n y z w i ą z e k genetyczny z h i n d u s k ą g r ą pachisi. Wskazuje na to z a r ó w n o f o r m a gry, jej r e g u ł y , j a k t e ż po­ d o b i e ń s t w o b r z m i e n i a n i e k t ó r y c h nazw. S ą one t e ż podobne do t y c h , jakie u ż y w a n o w Chorezmie. W ś r ó d . n a z w mongolskich w y s t ę p u j ą п р . : badżij, padż, pandżiga, podobne do pacziz i paczoz u ż y w a n y c h w Cho­ rezmie i I n d i a c h . K o l e j n e p a r y podobnych nazw t w o r z ą : dans — dast; das; paar l u b peer — bora, barach; czag — czaka, ćzcha. Z o s t a w m y jednak na b o k u r o z w a ż a n i a g e n e t y c z n o - p o r ó w n a w c z e p o z o s t a w i a j ą c je osobom bardziej k o m p e t e n t n y m i p o w r ó ć m y jeszcze do z w i ą z k ó w g r y z sytuacja­ m i p r z e j ś c i a . Wielce i n t e r e s u j ą c e są dla nas ustalenia Sniesariewa, k t ó r y t w i e r d z i , że w Chorezmie gra pacziz b y ł a z w i ą z a n a z zebraniami m ę ż ­ czyzn i m i a ł a ściśle o k r e ś l o n e m o m e n t y , k i e d y n a l e ż a ł o w n i ą g r a ć . Obo­ w i ą z y w a ł a p r z y t y m tajemnica gry. Grano po cichu, poza miastem. G r a ­ czami b y l i m ł o d z i c h ł o p c y w c h o d z ą c y do z w i ą z k u m ę ż c z y z n . Pacziz b y ł a sprawdzianem i n i c j o w a n y c h . Sniesariew opisuje w y m y ś l n e k a r y , j a k i e Stosowane b y ł y wobec t y c h , k t ó r z y nie m o g l i się p o c h w a l i ć u m i e j ę t n o ś ­ cią g r y . W s k a z u j ą one na t r a k t o w a n i e n i e s z c z ę s n e g o gracza j a k o osoby n i e p e ł n o w a r t o ś c i o w e j , niegodnej miana c z ł o w i e k a , k t ó r a nie p r z e s z ł a g r a ­ nicy m i ę d z y m ł o d z i e ń c z o ś c i ą i d o j r z a ł o ś c i ą i p o z o s t a ł a po t a m t e j s t r o ­ nie". P r z y p o m n i j m y t u legendy mongolskie w s k a z u j ą c e na. to że sj3raw dzianem m ę s k o ś c i m ł o d z i e ń c a m o ° ł y b y ć i inne g r y przede w s z y s t k i m szachy _ Czy M o n g o ł o w i e ł ą c z y l i badżij z j a k i m ś i n n y m k o n t e k s t e m czasowo- o b r z ę d o w y m poza n o w o r o c z n y m , nie w i e m y . G d y b y ś m y chcieli iść t r o ­ p e m Sniesariewa i ł ą c z y ć g r ę z i n i c j a c j ą , m u s i e l i b y ś m y n a j p i e r w zająć się samym zagadnieniem i n i c j a c j i , k t ó r a jest na razie t a j e m n i c ą dla bada­ czy M o n g o l i i . Ź r ó d ł a d o t y c z ą c e z a c h o w a ń l u d y c z n y c h M o n g o ł ó w nie po­ z w a l a j ą n a m t a k ż e s i ę g a ć zbyt daleko w p r z e s z ł o ś ć . M u s i m y w i ę c po™ Sniesariew, '••Sniesariew, op. cit., s. 91. op. cit., s. 89-91. �NOWOROCZNE G R Y MONGOLSKIE 225 p r z e s t a ć na f a k t a c h i z a d o w o l i ć się stwierdzeniem, że jeszcze w p o c z ą t ­ kach X X w . badżij b y ł a g r ą n o w o r o c z n ą . O konsekwencjach takiego z w i ą z k u w n i o s k u j e m y częściowo na podstawie m a t e r i a ł ó w t e r e n o w y c h , część z a ś d o m y s ł ó w pozostawiamy w sferze hipotez. 2. „SZAMBALYN SZOO" M o t y w w ę d r ó w k i , j a k i w y s t ę p o w a ł w badżij, znajdujemy t e ż w grze zwanej przez M o n g o ł ó w szambalyn szoo (rajska kostka). Przez w s p ó ł ­ czesnych n a m M o n g o ł ó w gra ta z o s t a ł a n i e m a l c a ł k o w i c i e zapomniana. Nieliczne w y p o w i e d z i m o i c h i n f o r m a t o r ó w p o z w a l a j ą jednak s t w i e r d z i ć jej w y s t ę p o w a n i e jeszcze w p o c z ą t k a c h X X w . na terenie M o n g o l i i . T r u d n o jednak m ó w i ć o j e j p o p u l a r n o ś c i w t y m okresie. W i ę k s z o ś ć m o ­ ich i n f o r m a t o r ó w nie z n a ł a tej g r y nawet ze s ł y s z e n i a , a c i , k t ó r y m nazwa nie b y ł a obca, nie p o t r a f i l i na ogół o d t w o r z y ć j e j r e g u ł ani t e ż o p i s a ć planszy. W i e m t y l k o ogólnie, że plansza ta w y o b r a ż a ł a d r o g ę do r a j u . Podobnie j a k na planszy s ł u ż ą c e j do g r y badżij, z n a j d o w a ł y się t u m i e j ­ sca niebezpieczne i przeszkody oraz miejsca odpoczynku (przede wszyst­ k i m klasztory). W l i t e r a t u r z e mongolistycznej nie z n a l a z ł a m i n f o r m a c j i o szambalyn szoo. W s p o m i n a j ą o n i e j natomiast ź r ó d ł a d o t y c z ą c e T y b e t u , gdzie gra zwana sa-lam-Nam-sha (droga ziemia—niebo) b y ł a u l u b i o n ą r o z r y w k ą . Grano k o ś ć m i na odpowiednio o z n a k o w a n y m arkuszu r e p r e z e n t u j ą c y m u n i v e r s u m , kosmos. N a diagramie zaznaczone b y ł y miejsca szczęśliwe i n i e s z c z ę ś l i w e , j a k na kole ż y c i a w ś w i ę t e j stolicy Lhasie, i takie m i ­ tologiczne miejsce, j a k Sham-bha-la, mieszkanie Rigs-ldana, k t ó r y b y ł k l u c z n i k i e m w p r o w a d z a j ą c y m do z ł o t e g o w i e k u , ś w i a t o w e g o d o m i n i u m . Gracze r z u c a l i kolejno d r e w n i a n ą k o s t k ą . N a k a ż d e j z 6 stron k o s t k i na­ pisane b y ł y sylaby ś w i ę t e j m o d l i t w y lamajskiej om-ma-ni-pad-me-hum. Gracz p o s u w a ł się zgodnie z sylabami w s k a z a n y m i przez r z u c o n ą k o s t k ę i albo w s p i n a ł się do nieba, albo s p a d a ł do p i e k ł a , albo b ł ą d z i ł m i ę d z y t y m i d w o m a ś w i a t a m i . Znaczenie p o s z c z e g ó l n y c h sylab b y ł o n a s t ę p u j ą ­ ce: om — obszar z a m i e s z k a ł y przez b o g ó w , ma — obszar t y t a n ó w , ni — obszar z a m i e s z k a ł y przez l u d z i , pad — obszar z w i e r z ą t , me — strefa d u c h ó w kusicieli i hum — p i e k ł o . 1 0 7 1 0 8 1 0 7 ! Zanotowałam je u kilku mieszkańców Ułan Bator w 1980 r. B e l l , op. cit., s. 269; H u m m e l , B r e w s t e r , op. cit., s. 8-9, 22. Formule tej przypisywane jest także znaczenie magiczne. Jej wypowiadanie ma m. in. uchronić świat przed rzeczywistym końcem: A. G o v i n d a, Foundation of Tibetan mysticism, Nowy York 1960, s. 19. W indyjskim tantryźmie padma była symbolem organów kobiecych, mani zaś symbolicznym przedstawieniem organów męskich. Pierwotny sens wspomnianej formuły (mantry) polegał na jej magicznym związku т. kreacją życia; D. C z a t t o p a d c h j a j a , Lokajata Darszana. Istorija indijskogo matierializma, Moskwa 1961, s. .309. ; 15 — Etnografia Polska \ 28/2 1 0 8 I I f i I �1 226 IWONA KABZIÑSKA-STAWARZ M o n g o ł o w i e p r z e j ę l i z T y b e t u nie t y l k o r e g u ł y g r y , lecz t a k ż e k o n ­ c e p c j ę r a j u , zwanego przez n i c h szambala (tybet. bDe—'bjung). Laraow i e t y b e t a ń s c y , podobnie j a k mongolscy i buriaccy, c z ę s t o opowiadali p o d r ó ż n i k o m o s w y c h w ę d r ó w k a c h do r a j u , o p i s y w a l i o w ą k r a i n ę wiecz­ nego szczęścia. W X V I I I w . Panczenlama I I I n a p i s a ł n a w e t p r z e w o d n i k w p o d r ó ż y po szambali (tybet. Sza'm-bha-la'i-lam-jig) . T a k ż e przeor t y b e t a ń s k i e g o klasztoru W u t aj-szan opisał drobiazgowo s w ą w y p r a w ę do tej k r a i n y w k s i ą ż c e Piękna droga do szam-bha-li . Lamowie mon­ golscy w s k a z y w a l i t a k ż e p e w n ą liczbę t a j e m n y c h miejsc z w i ą z a n y c h z r a ­ jem, k t ó r e m i a ł y z n a j d o w a ć się m i ę d z y Changajem a Gobi . 109 n o m Na podstawie nielicznych w y p o w i e d z i osób, k t ó r e p a m i ę t a ł y c h o ć b y z n a z w y szambalyn szoo, m o ż e m y s t w i e r d z i ć , że grze tej, podobnie j a k badżij, p r z y p i s y w a n o sens magiczny i że na podstawie j e j w y n i k ó w w r ó ­ żono o pomyślności grających. K t o często w y g r y w a ł mógł spodziewać się szczęścia, a t a k ż e d ł u g o w i e c z n o ś c i . N i e z b y t p o m y ś l n y zaś m i a ł b y ć los tego, k t o c z ę s t o t r a f i a ł na przeszkody. K o b i e t a c i ę ż a r n a , k t ó r a w y g r a ł a w szambalyn szoo, m o g ł a się s p o d z i e w a ć lekkiego porodu, jeśli z a ś spo­ t y k a ł y j ą liczne przeszkody — p o r ó d m i a ł b y ć t r u d n y . Czy p o r ó d , o k t ó ­ r y m t u mowa, m o ż n a r o z p a t r y w a ć symbolicznie jako narodziny ż y c i a w ogóle, akt r e - k r e a c j i d o k o n u j ą c e j się w okresie noworocznym? K o n c e p c j ę w ę d r ó w k i do r a j u p o w t a r z a ł a t e ż gra z r ę c z n o ś c i o w a zwana w M o n g o l i i szambalyn tülchüür (rajski klucz), szambalyn ons (mecha­ n i z m raju), mongol tülchüür (mongolski klucz). Znane t e ż b y ł y inne naz­ w y . W p o c z ą t k a c h X X w . gra ta w y s t ę p o w a ł a przede w s z y s t k i m u O j r a t ó w . Nie n a l e ż a ł a jednak do p o p u l a r n y c h . G r a l i w n i ą t e ż c h ł o p c y w U r dze. W i ę k s z o ś ć moich c h a ł c h a s k i c h i n f o r m a t o r ó w nie z n a ł a jej jednak n a w e t ze s ł y s z e n i a . Szambalyn tülchüür to 9 ż e l a z n y c h p i e r ś c i e n i , h a c z y k ó w l u b p r ę t ó w misternie splecionych ze s o b ą . G r a j ą c y kolejno r o z d z i e l a ł p o s z c z e g ó l n e części „ k l u c z a " u w a ż a j ą c , b y i c h nie s p l ą t a ć . Z w y c i ę ż a ł ten, k t o najszyb­ ciej r o z ł ą c z y ł wszystkie części. G d y z w y c i ę z c a z d e j m o w a ł ostatni p i e r ś ­ cień w y g ł a s z a ł o d p o w i e d n i ą f o r m u ł k ę . M ó w i ł np. tak: ~Nar sümbeer naadlaa linas otlochód ogloo llene chaany üüdendlerch dzorgoor osloolfErleg chaany üüdendi'juugaan cheldż ognool/Torguud chaany üüdend/toglodż naadagt oslobIToVt chaany üüdendljuuchnal cheldż chürechew (tzn. g r a ł e m w nar sümbee i p o s z e d ł e m , g d y j u ż b y ł e m stary, i s t a n ą ł e m swobodny przed d r z w i a m i Pana, co ja p o t e m p o w i e m u w r ó t E r l i k cha1 1 2 1 0 9 G o d z i ń s k i , W kręgu..., s. 151. M. R e r i с h, Ałtaj — Himalaje, Warszawa 1980, s. 86. Tamże. Formułę tę zapisałam od Dzachczinki urodzonej w ajmaku kobdoskim, od wielu lat mieszkającej w Ułan Bator. Nar sümbee to dzachczińska nazwa gry; ma­ teriały autorki 1980 r. O mongol tülchüür pisze też np. N. Namdżildordż, Dzugaataj bodloguud, Ułan Bator 1963, z. 3, s. 42-49. 1 1 0 111 1 1 2 �NOWOROCZNE G R Y MONGOLSKIE 227 na? Dużo g r a ł e m u chana torguckiego i t a m w y r o s ł e m , co j a p o w i e m , 113 gdy będę j u ż u chana Т о Г ? ) . . Jak m i m ó w i o n o , zdejmowanie p o s z c z e g ó l n y c h części mechanizmu oznaczało p o k o n y w a n i e kolejnej przeszkody w ż y c i u i na drodze do r a ­ ju. K t o szybko p o k o n a ł przeszkody, t e n — podobnie j a k w szambalyn szoo — m ó g ł o c z e k i w a ć , że szybko t r a f i do r a j u i b ę d z i e m u się l e k k o tyło w n a s t ę p n y m w c i e l e n i u . Grze p r z y p i s y w a n o w i ę c znaczenie m a ­ giczne. N a m d ż i l d o r d ż natomiast t r a k t u j e ją w y ł ą c z n i e jako ł a m i g ł ó w ­ kę o charakterze m a t e m a t y c z n y m . Jak m o ż n a się d o m y ś l e ć , klucz, 0 k t ó r y m m ó w i nazwa g r y , b y ł s y m b o l i c z n y m o d p o w i e d n i k i e m rajskie­ go klucza, k t ó r y m p o s ł u g i w a ł się Rig-sldan. 1 1 4 3. „CZUUCZAMAJ" Gra ta ł ą c z y z a s a d ę b l o k o w a n i a p r z e c i w n i k a i o s ł a b i a n i a jego sił przez e l i m i n a c j ę p i o n ó w z m o t y w e m w ę d r ó w k i . Informacje o n i e j z n a j ­ dują się u N a m d ż i l d o r d ż a i P o p o v e j . Do g r y s ł u ż y ł a plansza p r z y p o ­ m i n a j ą c a p i ę c i o r a m i e n n ą g w i a z d ę (pentagram). Rysowano j ą na ziemi lub piasku, czasem u ż y w a n o specjalnej deski. J e ż e l i grano na ziemi, p o ­ s ł u g i w a n o się k a m i e n i a m i , jeżeli z a ś grano na desce, w charakterze p i o ­ n ó w w y s t ę p o w a ł y astragale. L i n i e zwano odpowiednio czüü, cza, maj, buu, dal. Gracze dysponowali 9 k a m i e n i a m i l u b astragalami. N a planszy b y ł o 10 miejsc. Zadaniem graczy b y ł o takie manewrowanie p i o n a m i , b y nie z o s t a ł y one zablokowane ani zbite. Piony trzeba b y ł o p r z e s u w a ć po p r z e c i ę c i a c h l i n i i tak, aby zawsze p o z o s t a w a ł o m i ę d z y n i m i jedno wolne miejsce. G d y m i ę d z y p i o n a m i b y ł y d w a wolne pola m o ż n a b y ł o zbić pionek — j a k w grze w warcaby. Grano do m o m e n t u , g d y na planszy z n a j d o w a ł się t y l k o 1 pionek. Nazywano go czuüczamaj. Namdżildordż t ł u m a c z y t ę n a z w ę j a k o „ l e d w i e - l e d w i e , z t r u d e m " , Popova z a ś podaje, że jest ona n i e p r z e t ł u m a c z a l n a . W p o c z ą t k a c h naszego stulecia czuüczamaj nie n a l e ż a ł a do gier p o ­ p u l a r n y c h . Podczas swoich b a d a ń s p o t k a ł a m zaledwie k i l k a osób, k t ó r e z n a ł y j ą ze s ł y s z e n i a i nie o k a z y w a ł y zdziwienia na d ź w i ę k nazwy g r y 1 na moje p y t a n i a . N i e w i e l e z n i c h p a m i ę t a ł o jednak j e j r e g u ł y . W a j ­ m a k u c e n t r a l n y m s p o t k a ł a m m a ł ż e ń s t w o ponad 80-letnich s t a r u s z k ó w , k t ó r z y u d z i e l i l i m i k i l k u i s t o t n y c h i n f o r m a c j i . Pochodzili oni z a j m a k u owsnurskiego. I n f o r m a c j e podane przez n i c h r ó ż n i ł y się jednak od t y c h , 1 1 5 nš Tol' — zwierciadło. W wierzeniach lamajskich władał nim najwyższy sędzia zmarłych. Odbijały się w nim wszystkie czyny człowieka. Tybetańska księga zmar­ łych wyjaśnia, że lustro to jest własną pamięcią człowieka, która przypomina mu wszystkie uczynki dokonane za życia „tutaj"; G . P a d m a s a m b h a w a , Bardo Thodol, Oxford 1927. N a m d ż i l d o r d ż , Dzugaataj..., s. 42-48. N a m d ż i l d o r d ż , Mongolyn..., s. 4-22; P o p o v a , op. cit., s. 56. 1 1 4 1 1 6 �1 228 IWONA KABZIÑSKA-STAWARZ jakie z n a l a z ł a m w literaturze. Jak m i powiedziano, w grze uczestniczył y 2 osoby. K a ż d a z nich d y s p o n o w a ł a 2 astragalami. Astragale n a l e ż ą c e do jednego gracza k ł a d z i o n o s t r o n ą „ o w c y " k u g ó r z e , do drugiego z a ś — s t r o n ą „ k o z y " ( N a m d ż i l d o r d ż i Popova nie p o d a j ą , w j a k i s p o s ó b u k ł a ­ dano astragale na desce). U ż y w a n o t e ż kości o r ó ż n y c h barwach, np. b i a ł e j i b r ą z o w e j . G r a p o l e g a ł a na b l o k o w a n i u i z b i j a n i u p i o n ó w prze­ ciwnika. Na u w a g ę z a s ł u g u j e sama plansza. Jest ona, j a k s ą d z ę , dla M o n g o ­ łów graficznym wyrazem związku pięciu e l e m e n t ó w będących składni­ kami każdego t w o r u natury, pojęć abstrakcyjnych i t p . F i g u r ę t ę b u ­ d o w a l i m . i n . pasterze z astragali, aby w magiczny s p o s ó b z a p e w n i ć so­ bie t r w a ł o ś ć stad, c h r o n i ć i c h zdrowie i życie. B y ć m o ż e i gra czüüczamaj, w k t ó r e j w y s t ę p o w a ł a owa figura, m i a ł a n i e g d y ś znaczenie magiczne? W s p o m n i a n i i n f o r m a t o r z y w s k a z y w a l i na z w i ą z e k g r y z l u d z k i m l o ­ sem. P o r ó w n y w a l i oni w ę d r ó w k ę p i o n ó w po planszy do ż y c i a c z ł o w i e k a , w k t ó r y m b y w a j ą w z l o t y i u p a d k i (gracz t a k ż e raz z n a j d o w a ł się w g ó r nej części planszy, to z n ó w schodził w dół). Jednak, j a k m i m ó w i o n o , tak w grze j a k w ż y c i u c z ł o w i e k nie b y ł ś l e p o u z a l e ż n i o n y od losu. M ó g ł b o w i e m z w y c i ę ż a ć zło i wszelkie przeszkody d z i ę k i w ł a s n e m u u p o r o w i , sile, u m i e j ę t n o ś c i o m p o k o n y w a n i a t r u d n o ś c i , Walce z w ł a s n ą s ł a bością i t p . Tego t y p u spojrzenie p r z y p o m i n a nieco wierzenia s t a r o ż y t n y c h G r e k ó w , dla k t ó r y c h p e n t a g r a m y b y ł y w y o b r a ż e n i e m stosunku między człowiekiem a światem astralnym . И 6 W opisie czüüczamaj-zamieszczonym przez N a m d ż i l d o r d ż a zwraca u w a gę i n f o r m a c j a o z a m i e n n y m stosowaniu astragali i k a m i e n i w charakte­ rze p i o n ó w , p r z y c z y m kamienie ł ą c z o n o z z i e m i ą , astragale z a ś — z des­ k ą , drzewem. T r u d n o m i jednak p o w i e d z i e ć , czy zasady te d o t y c z y ł y w y ­ ł ą c z n i e czüüczamaj, czy t e ż b y ł y szerzej stosowane. W swoich badaniach z e t k n ę ł a m się w y ł ą c z n i e z p r a k t y k ą zamiennego u ż y w a n i a astragali i k a m i e n i w charakterze p i o n ó w , nie b y ł o ono jednak u z a l e ż n i o n e od rodzaju planszy . 1 1 7 1 1 8 L . S z u m a n , Zycie po śmierci, Gorzów Wielk., 1983, s. 214. O możliwości zastępowania astragali kamieniami i odwrotnie decydowały, być może, magiczne właściwości obu tych przedmiotów, m. in. udział w odstraszaniu i niszczeniu zła. O magicznych właściwościach astragali pisałam w I części artykułu, O magicznej roli kamienia u ludów mongolskich patrz пр.: M. N. С h a n g a ł o w, Sobranije soczinienij, Ułan Ude 1960, t. 3, s. 369; C z a n c z i b a j e w a , op. cit., s. 83-94; E . G . K a g a r o w , Mongolskije „obo" i ich etnograficzeskije paraleli, Sborník Muzieja Antropologii i Etnografii, Moskwa—Leningrad 1926, t. 6, s. 115-124; G. I . M i c h a j ł o w, Problemy folkłora mongolskich narodów, Elista 1971, s. 9; B. E . P i e t r i, Ornamient kudinskich bur jat, Sbornik Muzieja Antropologii i Etno­ grafii, Moskwa-Leningrad 1918, i. 5, s. 216; J a . S m o 1 e w a, Tri tabangutsTcich roda sielenginskich buriat. Etnograficzeskij oczerk, Trudy Troickosawsko-Kiachtinskago Otdielenija Priamurskogo Otdieła I R G O , Moskwa 1893, t. 1, nr 3, s. 120; A. I . U ł a ­ n ó w , Driewnij folklor buriat, Ułan Ude 1974, s. 5. Kamień występuje też jako 1 1 7 ' ' | • | j j I ¡ I �NOWOROCZNE G R Y M O N G O L S K I E 229 Ивона Кабзиньска-Ставаж НОВОГОДНИЕ МОНГОЛЬСКИЕ ИГРЫ. ИХ СИМВОЛИКА И СВЯЗЬ С МАГИЕЙ Резюме Это вторая часть статьи, в которой делается попытка отметить связь между играми и их временно-обрядовым контекстом. Автор рассматривает некоторые монгольские настоль­ ные игры, которые еще в начале X X века были особенно распространены в новогодний период. Основная цель автора —указатьпричины включения некоторых видов игр в праздно­ вание нового года. Связь игр с новогодним контекстом объясняется прежде всего развле­ кательным характером их функций. Одной из основных была символичнокоммуникабельная функция, которая вязалась с магической. Далее автор старается выяснить, какого рода конфликты отображали настольные игры. Какова была символика такой ситуации и сим­ волика игры, каким путем решался конфликт? Кроме того автора интересует отношение монголов к настольным играм. Основной предпосылкой автора является мнение, что игры, при помощи свойственных им средств, информируют о событиях, происходящих в определенное время в природе. Одновременно игры подтверждают верования, связанные с их контекстом. Что касается новогодних игр, то они символизируют прежде всего борьбу между жизнью и смертью, борьбу, которая характерна для переломных моментов. Сами монголы, как и современные монгольские исследователи считают, что настольные игры иллюстрируют военные собы­ тия, охоту, борьбу за доступ к воде, странствования и т. д. Однако автор утверждает, что. конфликтные ситуации, отображаемые в настольных играх, отличаются более универсаль­ ным характером ибо они выражают также борьбу между жизнью и смертью, между добром и злом, между мужским и женским началом в природе и т.п.Эта борьба представлена сим­ волически. Характер конфликта, о котором информируют монгольские настольные игры, автор определяет при помощи анализа правил игры —прежде всего анализа способа ре­ шения споров, учитывая применяемую терминологию, принципы, обозначения пешек (цвет, форма, названия), формы таблиц, вид выступающих персонажей. Притом автор обращается к общему языку символов и значений придаваемых отдельным предметам лицам яв чениям и действиям языку обязывающему в монгольской культуре. Автор ссылается также на верования и правила поведения описываемые в литературе С-вою точку зрения автор от­ стаивает на основе материалов, собранных во время пребывания в Монголии ссылаясь такэке на сравнительну JO литературу и исторические труды касающиеся генезиса отдельных Автор делит рассматриваемые игры на две группы. К первой принадлежат те игры, в которых решение конфликта наступает путем блокирования и изъятия пешек противника. Ко второй группе принадлежат игры, в которых преобладает мотив странствования. В пер­ вой группе оказались такие игры как татар, даам, буга, джирге, дйрвыльдж. Отдельно рас­ сматриваются игры, в которых предметом конфликта является вопрос доступа к воде (темеен таваг, дчрвчн бух, дчрвчн иаг, олон санаа, нее тугалъ туух и др.). Ко второй группе причи­ слены такие игры как баджий, шамбалын шоо и чуучамай. Jaron bohaterów licznych legend i eposów. Przypisuje mu się ponadto pewien udział w stworzeniu człowieka, z niego bowiem zostały stworzone ludzkie kości; C h á n ­ g a l o w, Sobranije.'.., s. 5, 0; P o t a n i n , Oczerki..., wyd. 4, s. 219. Ze związku stali (ojciec) z kamieniem otoczakiem lub krzemieniem (matka) miał także powstać ogień, od którego — w e d ł u g wierzeń Mongołów — zależy wszelka egzystencja w naturze; T. A. B i e r t a g a j e w , Kult bogini-matieri ognia u mongolskich ple•mien, „Sowietskaja Etnografija", vol. 6: 1973, в. 120-125. O magicznonsymbolicznych związkach astragali z początkiem życia pisałam w I części artykułu. Ů �230 IWONA K A B Z I N S K A - S T A W A R Z Новогодним играм монголы придавали магическое значение: на основе результатов игр определялось будущее в наступающем году, предсказывалось богатство и счастье. Од­ нако результаты игр имели значение не только для игрока и его семьи. Действия игроков имели более универсальный характер. Их действия влияли на возрождающуюся природу, крепили вновь возникающую жизнь, обогащали плодоносные силы природы, предотвра­ щали возврат зла на землю, будучи в то же время мерилом человеческих сил, умения че­ ловека бороться с превратностями судьбы. Из функций игр вытекало, в частности, положительное отношение монголов к такого рода занятиям. Об этом в значительной мере решала магическая функция, в меньшей же степени функция символично-коммуникабельная. Современные монголы не слишком хорошо ознакомлены с символичнокоммуникабельным характером настольных игр. Касаясь отношения монголов к играм, автор статьи пишет также о легендах и верованиях, связанных с ними, приводя при этом записанные его высказывания монгольских пастухов. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5e6b6120db917b5855e0d9b64386d196.pdf 9ff09b940564b7b076cdc3513cc58f66 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1185 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1984 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1092 Title A name given to the resource Symbolika uniwersum w wyobrażeniu rzeźbiarskim mitycznego tańca kreacyjnego Siwy-Nataradży / ETNOGRAFIA POLSKA 1984 t.28 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1984 t.28 z.2, s.231-242 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalska, Jolanta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X V I I I z. 2 P L I S S N 0071-1861 JOLANTA KOWALSKA SYMBOLIKA UNIWERSUM W WYOBRAŻENIU RZEŹBIARSKIM MITYCZNEGO TAÑCA KREACYJNEGO SIWY-NATARADŻY Kto u stóp tych się schroni w lotosie Ten odnajdzie swą drogę do nieba i chodzących, A r t y k u ł t e n jest p r ó b ą analizy „ p r z e k ł a d u " na j ę z y k s y m b o l i plas­ t y c z n y c h t r e ś c i m i t u kreacyjnego, w k t ó r y m taniec p e ł n i r o l ę podstawo­ wego a k t u s t w ó r c z e g o . Z a w a r t y w m i t o l o g i i h i n d u s k i e j opis Stwórcze­ go tanu S i w y - N a t a r a d ż y asocjowany t u jest z jego w y o b r a ż e n i e m w r z e ź ­ bie, a w i ę c ze ściśle o k r e ś l o n y m w y t w o r e m k u l t u r y m a t e r i a l n e j , k t ó r y t r a k t u j ę jako u t r w a l o n y c y t a t t e k s t u tanecznego. 2 3 i. MIT I I I I \ ] - H i n d u i s t y c z n a d o k t r y n a r e l i g i j n a opiera się na koncepcji zamierania i odradzania s i ę ś w i a t a w c y k l u D n i i N o c y B r a h m y . B r a h m a , p i e r w s z y z t r ó j c y b ó s t w n a r o d z i ł s i ę z jaja kosmicznego ( w n i e k t ó r y c h wersjach z lotosu). O n to s t w o r z y ł ś w i a t zniszczony o g n i s t y m k a t a k l i z m e m p r z e d n a s t ą p i e n i e m pierwszej Nocy; o d t w o r z y ł go ponownie z nastaniem ko¬ lejnego D n i a . C y k l N o c y i D n i B r a h m y p o w t ó r z y ć s i ę m a sto razy, po c z y m n a s t ą p i z w i n i ę c i e ś w i a t a , swojego rodzaju autoanihilacja, czy raczej p o w r ó t do pierwotnego jaja kosmicznego, z k t ó r e g o wszystko w z i ę ło p o c z ą t e k . D r u g i m z t r ó j c y jest W i s z n u k o j a r z o n y ze s ł o ń c e m , ś w i a t 1 Tiruwalluwar, Tirukkural. Święta księga Indii Południowych, Wrocław 1977, s. 41. Fragment tekstu „Uwielbienie boga" z księgi I , Sztuka życia. Kultura Indii nie jest jedyną, w której w micie kosmogonicznym pojawia się motyw tworzenia za pośrednictwem czy przy współudziale tańca. Odnajdujemy go między innymi w pelazgijskim micie przedhelleńskim, wierzeniach Indian Pima, kosmogonii Zuni, Ozejennów, Kwakiutlów, w wyobrażeniach na temat początku znanych z terenu Dahomeju i innych. Terminu tego u ż y w a m za: A m C o m a r a s w a m i , Stwórczy tan, [w:] Pod­ stawy kultury hinduskiej. Biblioteka polsko-indyjska, Warszawa 1964, s. 143-156. Praca ta jest tłumaczeniem t y t u ł o w y m eseju z tomu: The Dance of Shiva and Fourteen Other Essays, New York 1918. г 8 0 �JOLANTA 232 KOWALSKA ł e m , ogniem, a t a k ż e z w o d ą , „ p r z e n i k a j ą c y " (wisz n i k a ć ) , o p i e k u n ż y c i a . Jego o d p o w i e d n i k i e m w — w sanskrycie p r z e ­ Wedach m a 4 być Indra . T r z e c i m jest Siwa, niszczyciel zła w sensie n i e w i e d z y , w s w y m aspekcie 5 6 niszczycielskim k o j a r z o n y z w e d y j s k i m R u d r ą , n i e k i e d y t a k ż e z A g n i . Z d r u g i e j s t r o n y S i w a jest k r e a t o r e m egzystencji w y z w o l o n e j z u ł u d y ż y c i a ziemskiego oraz dobra w sensie p r a w d z i w e j w i e d z y . Ze w z g l ę d u 7 na rodzaj p r z y p i s y w a n y c h d z i a ł a ń w ł a ś c i w a m u jest w i ę c d u a l n a c h a r a k t e ­ rystyka. Ma Pan być on t a k ż e ź r ó d ł e m rytmicznej T a ń c a zarazem W i e l k i Tancerz, do którego h a r m o n i i kosmosu atrybutów jako należą trzy rodzaje t a ń c a : n i s z c z ą c y , k o n t e m p l a c y j n y i t w ó r c z y . P i e r w s z y z n i c h Tandawa — „napawający staci B h a i r a w y ziemi. Siwa 8 g r o z ą " , w y k o n y w a n y jest przez S i w ę w i jego o k r u t n ą niszczy w nim małżonkę „kajdany, Kali-Bhairawi które przykuwają 9 na po­ płonącej dusze d y w i d u a l n e i z d u s z ą w s z e c h ś w i a t a . T r z e c i m jest i n t e r e s u j ą c y nas istnień tu W y k o n u j e go S i w a w postaci t w ó r c y „ d a r z ą c e g o " ( w angielskiej 1 — tawer- Bóg z panteonu wedyjskiego. „Pan Nieboskłonu", personifikacja atmosfery; za: J . D o w s o n , A classical Dictionary of Hindu Mythology and Religion, New Delhi 1978, s. 123-127. Bóg z panteonu wedyjskiego. W późniejszych epokach nosi przydomki: siwa („sprzyjający") i hara („niszczący"), co określa dualizm jego natury. Nazywany tak­ że Maha-deva („Wielki bóg"). Identyfikowany z Siwą lub synem Siwy; za: D o w s o n , op. cit, s. 269-270. Bóg z panteonu wedyjskiego, kojarzony ze zniszczeniem i odrodzeniem. Także ze stronami świata wschodnią i południową; za: D o w s o n , op. cit., s. 6-8. „Ułuda" — w sanskrycie maja. W okresie wedyjskim rozumiano pod tym terminem moc właściwą asurom, magię. Według Upaniszad, Puran i Bhadwagity jest to cudowne przejawienie się „Pana Światów", w postaci wielorakiego świata. Zgodnie z Wedantą interpretowano mają jako pozór, nierzeczywisty byt świata stanowiącego jedynie odbicie rzeczywistości prawdziwej; za: D o w s o n , op. cit., s. 207; Mały słownik religioznawczy, Warszawa 1969, s. 257. Hasło opracowane przez. E. S ł u s z k i e w i c z a . Bhairawa — „Straszliwy"; za: D o w s o n , op. cit, s. 45. • K a l i — „Czarna", Bhairawi — „Straszliwa"; Imiona Dewi, małżonki S i w y i jego sakti (żeńskiej energii); za: D o w s o n , op. cit., s. 86-88. B. E n а к s h i, The Dance in India, Bombay 1970, s. 5. « W źródle, z którego korzystam ( E n a k s h i , op. cit), brak danych co do charakterystyki tej postaci. Przypuszczam, że może tu chodzić o Dewi lub — co wy­ daje się bardziej prawdopodobne — o Prithiwi, personifikację matki wszystkich istnień, Matki Ziemi (dodajmy, że w Wedach mowa jest o „trzech ziemiach"); por.: D o w s o n , op. cit., s. 243. 6 6 7 8 1 0 �S Y M B O L I K A U N I W E R S U M W WYOBRAŻENIU TAÑCA 233 sji j ę z y k o w e j opisu m i t u , z k t ó r e j k o r z y s t a m , gift-giving) nazywany Nat a r a d ż ą . Taniec t e n w y k o n a n y m i a ł b y ć po raz p i e r w s z y w lesie Taragam podczas w a l k i , j a k ą S i w a s t o c z y ł z m ę d r c a m i (risi), gdy c i o d ­ m ó w i l i uznania w ł a d z y b o g ó w . Z ł o w r o g i m i n k a n t a c j o m risi (przy pomocy k t ó r y c h p o w o ł a l i k o l e j n o do istnienia: ognistego t y g r y s a , w ę ż a i demo­ na M u y a l a g a m ) p r z e c i w s t a w i ł taniec. T y g r y s a zabił, a jego s k ó r ę z a r z u ­ cił sobie na ramiona, w ę ż a p o c h w y c i ł i p r z y s t r o i ł się n i m j a k n a s z y j n i ­ k i e m , p o w a l o n e m u d e m o n o w i z a ś z ł a m a ł uderzeniem stopy k r ę g o s ł u p i s t a n ą w s z y na jego grzbiecie k o n t y n u o w a ł s w ó j taniec. Risi zostali p o ­ konani i razem z w s z y s t k i m i bogami o b s e r w u j ą c y m i w a l k ę oddali Siwie część u z n a j ą c w n i m boga i pana ś w i a t a . W ó w c z a s w i e l k i w ą ż A t i Szesza w y b ł a g a ł , b y Siwa o f i a r o w a ł s w y m w y z n a w c o m dar bardziej cen­ ny od w s z y s t k i c h p o z o s t a ł y c h — m o ż l i w o ś ć ponownego ujrzenia ś w i ę t e ­ go t a ń c a . Siwa t a ń c z y go nieprzerwanie w z ł o t e j komnacie Czidambaram, przed w i e l k i m zgromadzeniem b o g ó w , w ś w i ę t y m T i l l a i , k t ó r e jest c e n t r u m ś w i a t a i s e r c e m k a ż d e g o z l u d z i . W i d z i e ć go m o ż e t y l k o ten, k t o w y z w o l i ł się z u ł u d y i w i e l k i e j u ł u d y . 1 2 1 3 1 4 I I . WYOBRAŻENIE 1 5 W y o b r a ż e n i e S i w y - N a t a r a d ż y p o w s t a ł e w okresie C z o ł a , zgodne z najbardziej p o p u l a r n y m i u z n a n y m za n a j p e ł n i e j s z y kanonem r z e ź b i a r ­ skim (rye. 1), przedstawia go s t o j ą c e g o na p r a w e j nodze na piedesta­ le, k t ó r y m jest o t w a r t y lotos, d e p c z ą c e g o demona M u y a l a g a m ; lewa noga uniesiona jest w p o z y c j i Kancita Pader o z n a c z a j ą c e j ł a s k ę Dwie pary r a m i o n wzniesione są k u g ó r z e , p r z y c z y m pierwsza para w y k o n u j e gesty: 1 6 1 2 Imię, jakie tu nosi Siwa — „Nataradża" — jest jednoznaczne z „Pan Tańca". Fakt, że jedynie w wypadku tańca Nadanta nadawane mu jest to imię nasuwa przy­ puszczenie, że dwa pierwsze tańce — niszczący i kontemplacyjny — stanowią usamodzielnione aspekty trzeciego. Zasadność tego przypuszczenia dokumentuje uniwersalistyczny charakter tańca Nadanta. Informacje na temat mitu podaję tza: E n a k s h i , op. cit., s. 6-7; C o m a r a s w a m i , op. cit., s. 145-146; D o w s o n , op. cit., s. 299. Tysiącgłowy władca w ę ż y i podziemi (Pátala). Jest filarem podtrzymującym świat. Jego ziewanie powoduje trzęsienia ziemi. Pod koniec każdego cyklu kosmicz­ nego wymiotuje jadowity ogień, który niszczy istnienie. Stanowił linę, przy pomocy której bogowie obracali m ą t e w k ą (górą Mandara) i mącili fale oceanu, by w y d o b y ć z jego dna amritę, napój nieśmiertelnych. Na tej podstawie identyfikowany z w ę ­ żem Wasuki, któremu przypisywana jest ta sama rola; za: D o w s o n , op. cit., s. 291-292, 343. Porównaj przypis 7. Okres Czoła — od nazwy kilku dynastii Czolów panujących w południowych Indiach od starożytności do 1310 r. n.e. Opisywana rzeźba powstała w X I I w. n.e. " T o jest zawierające zarówno otaczający postać krąg tiruwasi, jak i stano­ w i ą c y podstawę lotos. " Znaczenie gestów i pozycji podaję za: E n a k s h i , op. cit., s. 6-7, 82-151 1 3 1 4 1 5 �234 JOLANTA KOWALSKA p r a w a — gest Abhaya — s y m b o l opieki, l e w a ( w s k a z u j ą c a l e w ą s t o p ę ) — Danda — s y m b o l spokoju. W d r u g i e j parze r ą k t r z y m a r e k w i z y t y : w p r a ­ w e j b ę b e n damaru — s y m b o l r y t m u , p i e r w o t n e j siły k r e a t y w n e j i p o c z ą t ­ k u kreacji, a zarazem cykliczności czasu, w lewej o g i e ń agni — symbol oczyszczenia i w y z w o l e n i a przez zniszczenie zła. D o t y k a n i m i k r ę g u tiruwasi, k t ó r y otacza c a ł ą jego p o s t a ć z a c z y n a j ą c się i k o ń c z ą c w lotosie. W e w ł o s a c h t a ń c z ą c e g o S i w y ( z w i ą z a n y c h do g ó r y j a k u j o g i n ó w ) umieszczone s ą po p r a w e j stronie Ganga w s y m b o l u syreny, na k t ó r e j w s p a r t y jest księżyc,, nad c z o ł e m czaszka, po l e w e j stronie w ą ż ; p r a w e ucho zdobi 18 1 9 Ryc. 1. Siwa-Nataradża. Rzeźba z okresu Czoła, X I I w. Reprodukcja za: Tanz in der Kunst, Lipsk 1976 18 Agni — nazwa ognia. W Wedach personifikowany jako bóstwo o tym sa­ mym imieniu. Porównaj przypis 6. Ganga — święta rzeka, która w y p ł y n ę ł a z palca u stopy Wisznu. Personifikowana jako bogini Ganga. Jedną z jej nazw jest: Tri-patha-gá (lub Tri-srotáh) — „Potrójnie Płynąca", opływająca niebo, ziemię i podziemia. Siwa, by uchronić zie­ mię przed powodzią spowodowaną gniewem bogini, pochwycił rzekę i wplótł ją w swoje włosy; za: D o w s o n , op. cit., s. 108. 1 8 �S Y M B O L I K A U N I W E R S U M W WYOBRAŻENIU T A N C A 235 kolczyk m ę s k i , lewe kobiecy. K o r p u s t a ń c z ą c e g o oplata w ą ż t r z y m a j ą c y w paszczy w ł a s n y ogon. W k u l t u r z e I n d i i w y s t ę p u j e on jako s y m b o l c y kliczności czasu. III. I N T E R P R E T A C J E 2 0 Zdaniem C o m a r a s w a m i Nadanta, m i t y c z n y taniec S i w y , s y m b o l i ­ zuje 5 jego d z i a ł a ń kosmicznych w e w s z e c h ś w i e c i e . S ą to: 1) szriszti — t r w a n i e , ewolucja, czuwanie, k t ó r e leżą w kompetencjach B r a h m y ; 2) stiti — ochrona, opieka i p o d t r z y m y w a n i e n a l e ż ą c e do Wisznu; 3) samhara — niszczenie, rozbijanie na c z ą s t k i , k t ó r y c h dokonuje Rudra; 4) t i robhawa — p r z y s ł a n i a n i e u ł u d ą , przyoblekanie w ciało, dar odpoczynku, oraz 5) anugraha — ł a s k a oswobodzenia i w y z w o l e n i a , k t ó r y m i darzy Siwa w postaciach M e h a s z w a r y i Sadsiwy .- I n n y m i s ł o w y , Siwie w y ­ k o n u j ą c e m u taniec Nadanta przypisuje d z i a ł a n i a c a ł e j t r ó j c y b ó s t w h i n ­ duistycznych. S t w i e r d z a p r z y t y m , że t a ń c o w i t e m u w ł a ś c i w a jest t a k ż e dualna s y m b o l i k a . Z jednej s t r o n y ma on r e p r e z e n t o w a ć „ m a t e r i a l n e procesy n a t u r y " , z d r u g i e j s u b i e k t y w n y proces duchowego samopoznania. Jako ź r ó d ł o w ą e g z e m p l i f i k a c j ą s w y c h s ą d ó w p o s ł u g u j e się t e k s t a m i l i t e r a t u r y sakralnej, k t ó r y c h f r a g m e n t y przytaczam n i ż e j . W k s i ę d z e Czidambara Mumnai Kowai zawarta jest taka oto c h a r a k t e r y s t y k a t a ń c a Nadanta: 21 22 „O Panie, Twoja dłoń, co damaru trzyma święte, stworzyła niebo i ziemię i wszystkie inne uładziła światy i dusze niezliczone powołała w byt. T w a ręka wzniesiona chroni świadome, jak i nieświadome Twego stworzenia królewstwa. A wszytkie światy przetwarza i przeobraża T w a ręka, co święty dzierży płomień. Stopa Twoja, co mocno o ziemię się wspiera, duszy — walką i trudem karmy* zmęczonej — schronienie daje. Zaś wzniesiona stopa wieczystym darzy szczęściem tych, co do Ciebie przychodzą. To pięciorakie Twoje działanie jest zaprawdę T w o ­ im trudem kosmicznym" . 3 24 Podobnie i n t e r p r e t o w a n y on jest w Unmai Vilakam: „Rozum najwyższy tańczy w duszy naszej, by ją z grzechów wszystkich wyzwo­ lić. Tańcem swym Rodzic nasz rozprasza ułudy mrok; przyczynowości spłomienia więzy, zgniata wszelkie zło, łaską darzy bez miary i w miłości najwyższej duszę w ocean szczęśliwości pogrąża wieczystej. Ten kto Siwy mistyczny ujrzał tan, na ziemię nie wróci j u ż " . 25 2 0 С o m a r a s w a m i, op. cii., s. 148. W źródłach, którymi dysponowałam, nie znalazłam informacji, które pozwo­ liłyby na interpretację tego imienia. W formie Sadsiwa imię to występuje w polskim tłumaczeniu tekstu Coma­ raswami. Przypuszczam, że chodzi o imię Sadásiwa — „Pomyślny", „Dobrze W r ó ­ żący"; za: D o w s o n , op. cit., s. 230. Od karman — czyn, uczynek. Suma uczynków popełnionych w ciągu życia decydująca o postaci, w jakiej człowiek odrodzi się w nowym życiu; por.: Mały słownik religioznawczy, s. 212-213, C o m a r a s w a m i , op. cii., s. 149. « Ibidem, s. 153. 2 1 2 2 2 S 2 4 �236 JOLANTA KOWALSKA W Sziwadżana Siddihar c z y t a m y natomiast: „ B y duszom niezliczo­ n y m z a p e w n i ć owoc p o d w ó j n y , Pan nasz o czynie p i ę c i o r a k i m wiedzie s w ó j w i e c z y s t y t a n " . Ó w p o d w ó j n y owoc to iham — nagroda w t y m ż y c i u , i param — szczęśliwość ostatecznego w y z w o l e n i a . Z k o l e i w Sanhitach (w dalszym c i ą g u p o s ł u g u j ę się d a n y m i , j a k i e z g r o m a d z i ł Com a r a s w a m i ) taniec S i w y ma t r o j a k i sens. Jest w i z e r u n k i e m r y t m i c z n e ­ go r u c h u jako ź r ó d ł a i p r a p r z y c z y n y w s z y s t k i c h r u c h ó w w e w s z e c h ś w i e ­ cie, có s y m b o l i z o w a ć ma ognisty k r ą g d o o k o ł a postaci t a ń c z ą c e g o , w y ­ zwolenia wszelkiego istnienia z u ł u d y ż y c i a w z i e m s k i m ś w i e c i e , oraz w y r a ż a i d e ę , że miejsce ś w i ę t e g o t a ń c a — Czidambaram, serce wszech­ ś w i a t a — znajduje s i ę w sercach w s z y s t k i c h l u d z i . 2 6 27 W przedstawionych tekstach p o j a w i a j ą się o d w o ł a n i a do k u l t u r o w e j k a t e g o r i i p e ł n i , odnoszone do k r e a c y j n y c h k o m p e t e n c j i S i w y - N a t a r a d ż y , symbolizowane p r z e j ę c i e m przez niego u p r a w n i e ń B r a h m y i W i s z n u — tworzenia i opieki. Zarazem „ p e ł n i a " d z i a ł a ń asocjowana jest z „ c a ł o ś ­ c i ą " czasoprzestrzeni, w k t ó r e j się one r o z g r y w a j ą , co znajduje w y r a z w s y m b o l u w s z e c h o g a r n i a j ą c e g o Czidambaram j e d n o c z ą c e g o to, co u n i ­ wersalne, z i n d y w i d u a l n y m , wieczne z efemerycznym, materialne z d u ­ c h o w y m . P r z y t y m , j a k stwierdza Woodroffe , t a ń c z ą c y S i w a jest j e d ­ n o c z e ś n i e bogiem i b o g i n i ą . W o p i n i i z a ś Czitanya , na jego taniec s k ł a ­ d a j ą aspekty bycia ( t r w a n i a , n i e z m i e n n o ś c i ) i stawania s i ę ( z m i e n n o ś c i ) . W s k a z u j ą w i ę c na skrajne i wzajemnie opozycyjne klasy p o j ę ć o p i s u j ą ­ ce „ p e ł n i ę " zakresu d w ó c h k a t e g o r i i k l a s y f i k a c y j n y c h . 2 8 2 9 Innego rodzaju p r o p o z y c j i dekodyfikacji sensu t a ń c a N a t a r a d ż y do­ starcza analiza s y m b o l i k i samej r z e ź b y przeprowadzona przez V a t s y a y a n w z w i ą z k u z r o z w a ż a n i a m i na temat r o l i s y m b o l i k o ł a i k w a d r a t u w sztu­ ce I n d i i . W t r a d y c j i hinduskiej k o ł o jest s y m b o l e m ciągłości czasu, k w a d r a t z a ś d o s k o n a ł e g o zjednoczenia z r ó ż n i c o w a n e j przestrzeni. V a t s y a ­ y a n dokonuje opisu k o m p o z y c j i r z e ź b y o k r e ś l a j ą c j e j w e w n ę t r z n e po­ działy w płaszczyznach wertykalnej i horyzontalnej. Dwie główne linie d z i e l ą c e k r ą g w t y c h p ł a s z c z y z n a c h p r z e c i n a j ą się w jego ś r o d k u w y ­ z n a c z a j ą c p u n k t c e n t r a l n y — p ę p e k . K o l e j n e linie b i e g n ą : w p ł a s z c z y ź ­ nie w e r t y k a l n e j r ó w n o l e g l e do centralnej przez r a m i o n a oraz łokcie w z n i e ­ sionych r ą k ; w p ł a s z c z y ź n i e horyzontalnej analogiczne, w z d ł u ż r a m i o n 3 0 * Ibidem, s. 152. W ten sposób nazywane są księgi zawierające hymny wedyjskie. Każda z wed składa się z dwóch części: Mantry (hymnów) i Brahmany (traktatów napisanych prozą, starszych niż hymny mantryczne). Sanhity zawierają wyłącznie te pierwsze; za: D o w s o n , op. cit., s. 345-346. Opinię Woodroffe'a podaję za: E n a k s h i , op. cit., s. 7. *• K . C z i t a n y a , The Dance of Being and Becoming, „Indian Horizins", vol. 24: 1975, nr 2-3, s. 24-31. K . V a t s y a y a n , The Square and the Circle in Indian Art, „Indian Ho­ rizons", vol. 30: 1981, nr 4, s. 5-28. 1 7 i s 8 0 �S Y M B O L I K A U N I W E R S U M W WYOBRAŻENIU TAŃCA 237 oraz przez kolano nogi statycznej. Dalej ł ą c z ą c istotne p u n k t y r z e ź b y (głowa, p ę p e k , stopy, d ł o n i e , łokcie, ramiona) opisuje na postaci S i w y s e k w e n c j ę f i g u r t r ó j k ą t a . W rezultacie dochodzi do w n i o s k u , że razem z k o ł e m o d g r y w a j ą one w k o m p o z y c j i r z e ź b y r o l ę p o d s t a w o w ą . W y ­ r a ż a p r z y t y m o p i n i ę , że nawet w ó w c z a s , gdy nie jest ona zamykana k r ę g i e m , j a k w w y o b r a ż e n i a c h S i w y - N a t a r a d ż y z o k r ę g u K e r a l a , sam rysunek postaci ewokuje koło jako swojego rodzaju r a m ę obrazu. S t w i e r ­ dza też, że asymetria postaci — wzniesiona lewa noga i w s k a z u j ą c a j ą lewa r ę k a — d y n a m i z u j ą w y o b r a ż e n i e w p r o w a d z a j ą c do niego aspekt cykliczności c z a s u , p o w t a r z a m y w s y m b o l u w ę ż a o p l a t a j ą c e g o korpus „boskiego tancerza". 31 P r z e p r o w a d ź m y teraz c h a r a k t e r y s t y k ę danych w y n i k a j ą c y c h z usta­ l e ń V a t s y a y a n w ś w i e t l e k o n t e k s t u mitologicznego. P r z e k ł a d a j ą c opis przestrzennej k o m p o z y c j i r z e ź b y na schemat graficzny u z y s k u j e m y w i ­ zerunek mandali ( r y c . 2) d u b l u j ą c y obraz i s y m b o l i k ę lotosu t w o r z ą c e ­ go p o d s t a w ę . Skonstruowana przez nas f i g u r a s k ł a d a się w i ę c z d w ó c h Ryc. 2. Symbole trójcy bóstw hinduistycznych. Ideogram pełni kompetencji kreacyj­ nych Siwy-Nataradży Rysowała J . Kowalska mandali, z k t ó r y c h jedna — wpisana w r z e ź b ę — „ w y r a s t a " niejako z d r u g i e j . Razem t w o r z ą one w najbardziej o g ó l n y m zarysie s y m b o l p e ł ­ n i zgodny z u n i w e r s a l i s t y c z n y m charakterem m i t u . Odzwierciedla go t a k ­ że znaczenie s z c z e g ó ł o w y c h p o d z i a ł ó w przestrzeni w o b r ę b i e k r ę g u tiruwasi wyznaczonych przez p o z ę N a t a r a d ż y . Stopa d e p c z ą c a demona M u y a l a g a m i w ł o s y z w i ą z a n e do g ó r y stał l W gestach nritta (tzw. „czysty taniec") opozycja wzniesionej nogi w sto­ sunku do nogi statycznej występuje jako symbol cykliczności ruchu po obwodzie koła; porównaj: V a t s y a y a n , op. cit, s. 27. �238 n o w i ą d w a skrajne p u n k t y l i n i i p i o n o w e j o k r e ś l a j ą c oś g ó r a — d ó ł c a ł e ­ go k o ł a , zarazem l i n i ę k r ę g o s ł u p a i oś s y m e t r i i postaci t a ń c z ą c e g o , k t ó r e zgodnie z k w a l i f i k a c j a m i ciała ludzkiego z a w a r t y m i .w Natya Sastra s y m b o l i z u j ą B r a h m ę . Pierwszy z t r ó j k ą t ó w o k r e ś l o n y c h przez V a t s y a y a n m a za p o d s t a w ę linię r a m i o n , jego w i e r z c h o ł k i e m z a ś jest s k r a j n y p u n k t g ó r n y centralnej l i n i i p i o n o w e j . P r z e d ł u ż a j ą c jego ramiona do k r ę g u t i ruwasi o t r z m u j e m y podwojenie graficznego s y m b o l u S i w y wpisane w s y l ­ w e t k ę t a ń c z ą c e g o i k o ł o . L i n i a ł ą c z ą c a s t o p ę d e p c z ą c ą demona z r ę k a m i t r z y m a j ą c y m i o g i e ń agni i b ę b e n damaru oraz l i n i a ł ą c z ą c a te r ę c e t w o 32 sirona prawa strona lewa i i Ryc. * i i 3. Podział w e w n ę t r z n y kręgu „tiruwasi" i rozmieszczenie kręgu. Ideogram przestrzeni Rysowała J . Kowalska symboli w sferach rzą trójkąt o d w r ó c o n y wierzchołkiem k u dołowi — symbol Wisznu, w po­ staci N a t a r a d ż y , p o w t a r z a n y przez d r u g i z t r ó j k ą t ó w , k t ó r e w y r ó ż n i ł V a t s y a y a n ( w i e r z c h o ł k i e m jest p ę p e k , p o d s t a w ą — j a k w w y p a d k u p i e r w ­ szego — l i n i a r a m i o n ) . P o j a w i a j ą się t u w i ę c podwojone symbole t r ó j ­ cy b ó s t w h i n d u i s t y c z n y c h , p r z y c z y m wpisane w p o s t a ć S i w y z n a j d u j ą się w e w n ą t r z w p i s a n y c h w k o ł o . Podobna „ f i g u r a s t y l i s t y c z n a " w o p i ­ s a n y m k o n t e k ś c i e m i t o l o g i c z n y m koresponduje z k o n c e p c j ą zjednocze8 2 Staroindyjski kodeks poświęcony sztuce dramatycznej i tanecznej. �1 S Y M B O L I K A U N I W E R S U M W WYOBRAŻENIU TAŃCA 239 nia k o m p e t e n c j i t r ó j c y w osobie S i w y oraz j e d n o ś c i i n d y w i d u a l n e g o i u n i ­ wersalnego aspektu istnienia. T r z y l i n i e r ó w n o l e g ł e wskazane przez V a t s y a y a n , dzielące k o ł o w p ł a ­ s z c z y ź n i e h o r y z o n t a l n e j , w y z n a c z a j ą t r z y sfery przestrzeni z a m k n i ę t e j k r ę g i e m tiruwasi: g ó r n ą , ś r o d k o w ą i d o l n ą . W rezultacie powstaje obraz k o r e s p o n d u j ą c y z i d e ą t r ó j d z i e l n o ś c i kosmosu. O ś centralna, zgodna z l i ­ n i ą k r ę g o s ł u p a , wyznacza p o d z i a ł na strony l e w ą i p r a w ą , a d w i e p a r y r a m i o n p o w t a r z a j ą schemat czterech p o d s t a w o w y c h k i e r u n k ó w i czte­ rech stron ś w i a t a (ryc. 3). Charakterystyczne p r z y t y m , że p r z e s t r z e ń zaPtaszczyzna k r ę g u „TIRUWASI" Praszczyzna postaci m k n i ę t a obwodem k o ł a i f i g u r a k o ł a wyznaczana przez p o s t a ć t a ń c z ą c e ­ go s k ł a d a j ą s i ę na d w i e w a r s t w y obrazu, k t ó r y c h w z a j e m n y m stosun­ k i e m r z ą d z i zasada i n w e r s j i , co oznacza, że stronie lewej w p ł a s z c z y ź n i e k r ę g u odpowiada strona p r a w a w p ł a s z c z y ź n i e postaci (ryc. 4). K o n t e k s t m i t o l o g i c z n y pozwala n a m z i n t e r p r e t o w a ć o p i s a n ą f i g u r ę j a k o ideo"gram przestrzennej pełni, w m i t y c z n y m p o r z ą d k u symbo­ l i c z n y m oddawanej przez Czidambaram. I n t e r e s u j ą c o w y p e ł n i a j ą znaczeniem rozmieszczenie e l e m e n t ó w k o m ­ p o z y c y j n y c h r z e ź b y . Po p r a w e j stronie N a t a r a d ż y ( i lewej k r ę g u ) znaj­ d u j ą s i ę : d ł o ń z damaru, d ł o ń w geście opieki, d ł o ń w geście spokoju i stopa w pozycji o z n a c z a j ą c e j ł a s k ę oraz r e k w i z y t y w postaci m ę s k i e g o kolczyka i Gangi, z k t ó r ą w s p ó ł w y s t ę p u j e w y o b r a ż e n i e k s i ę ż y c a . Z a u w a ż ­ m y , że znaczenia reprezentowane przez r e k w i z y t y s k ł a d a j ą s i ę na k o l e j ­ n y s y m b o l p e ł n i t y m razem j e d n o c z ą c e j p i e r w i a s t e k m ę s k i i kobiecy, r �— T V ! 240 JOLANTA KOWALSKA k t ó r y m towarzyszy s y m b o l p o c z ą t k u . P o w t a r z a j ą to r e k w i z y t y . s t r o n y l e w e j : w ą ż i k o l c z y k kobiecy, p o ł ą c z o n e z s y m b o l e m zniszczenia i o d ­ rodzenia, z ogniem. P r z y t y m z n a j d u j ą się one w g ó r n e j sferze k r ę g u , c z y l i — zgodnie z k u l t u r o w y m i k w a l i f i k a c j a m i przestrzeni — w g ó r n y m ś w i e c i e . Z k o l e i symbole ł a s k i , spokoju i opieki umieszczone są w sferze ś r o d k o w e j , k t ó r e j odpowiada ś w i a t ziemski. Natomiast s y m b o l p o k o n a - ' nego z ł a - n i e w i e d z y (Muyalagam) w sferze dolnej, c z y l i w ś w i e c i e p o d ­ ziemnym. E l e m e n t y r z e ź b y , k t ó r e — zdaniem V a t s y a y a n — d y n a m i z u j ą w y o b r a ­ ż e n i e S i w y - N a t a r a d ż y w p r o w a d z a j ą c do niego aspekt c y k l i c z n o ś c i czasu, przeniesione z o s t a ł y na p r a w ą s t r o n ę postaci t a ń c z ą c e g o i l e w ą k o ł a . O d ­ c z y t u j ą c znaczenie n a s t ę p u j ą c y c h po sobie kolejno e l e m e n t ó w postaci r o z s z y f r o w u j e m y zapis kosmicznych d z i a ł a ń „ b o s k i e g o tancerza". Roz­ poczyna go obraz lotosu z a w i e r a j ą c e g o pokonanego demona, odpowiada­ j ą c y m i t y c z n e m u w ą t k o w i w a l k i i z w y c i ę s t w a S i w y nad z b u n t o w a n y m i risi, oraz p o c z ą t k u nieprzerwanego „ s t w ó r c z e g o t a n u " . S i w a niszczy w n i m z ł o - n i e w i e d z ę (symbol ognia p o ł ą c z o n y z s y m b o l e m p e ł n i l e w e j strony), b y po k o n t e m p l a c y j n e j Nocy B r a h m y (czeszka n a d c z o ł e m i w ł o ­ sy z w i ą z a n e j a k u j o g i n ó w ) k r e o w a ć ś w i a t odrodzony ( b ę b e n damaru j a ­ ko s y m b o l p o c z ą t k u w s p ó ł w y s t ę p u j ą c y z symbolem j e d n o ś c i strony p r a ­ wej) d a r z ą c go o p i e k ą (dłoń w geście Abhaya), s w y c h w y z n a w c ó w z a ś spokojem ( d ł o ń w geście Danda) i ł a s k ą (stopa w pozycji Kancita Pader), o b i e c u j ą c i m schronienie, co — zgodnie z i n t e r p r e t a c j ą z a w a r t ą w p i e r w ­ szym z t e k s t ó w przytoczonych przez Comaraswami — s y m b o l i z o w a ć m a stopa, na k t ó r e j wspiera się c a ł a kompozycja postaci. W y m i e n i o n e ele­ m e n t y w y s t ę p u j ą po sobie od d o ł u k u lewej stronie i g ó r z e postaci, k o n ­ tynuowane po stronie p r a w e j i k u d o ł o w i , s k ł a d a j ą c s i ę na d y n a m i c z n y obraz c y k l i c z n o ś c i czasu ś w i a t a kreowanego t a ń c e m S i w y u z u p e ł n i a n y symbolem t r w a ł o ś c i i n i e z m i e n n o ś c i czasu mitycznego — o t a c z a j ą c y m ca­ ł ą p o s t a ć k r ę g i e m tiruwasi . K o m p o z y c j a r z e ź b y budowana jest w i ę c w t a k i s p o s ó b , b y z a c h o w a ć c i ą g ł o ś ć zakodowanej w n i e j w y p o w i e d z i z a w i e r a j ą c e j p r e c y z y j n y zapis m i t u oraz o d p o w i e d n i o ś ć u ż y t y c h s y m ­ b o l i w ł a ś n i e ze w z g l ę d u na aspekt czasowy. 33 S t w i e r d z a m y zatem, że w w y o b r a ż e n i e S i w y - N a t a r a d ż y wpisane są i d e o g r a m y przestrzeni i czasu. P r z y t y m ł ą c z n y i c h obraz koresponduje ze s k o n s t r u o w a n y m przez Wasilewskiego h i p o t e t y c z n y m o d w z o r o w a n i e m s t r u k t u r y czasoprzestrzeni w m y ś l e n i u t r a d y c y j n y m , w ł a ś c i w e j k u l t u r o m p ó ł k u l i p ó ł n o c n e j . K i e r u n e k „za s ł o ń c e m " k o r e l o w a n y jest w n i m ze s t r o n ą p r a w ą , r u c h e m do przodu, p r z y s z ł o ś c i ą i p i e r w i a s t k i e m m ę s k i m , 3 4 " To podwójne odwzorowanie czasu znajduje wyraz także w nazwach nada­ wanych Siwie. Wśród szeregu innych pojawiają się Kála — „Czas", oraz Mahákála — „Wielki Czas"; za: D o w s o n , op. cit, s. 300. J . S. W a s i l e w s k i , Symbolika ruchu obrotowego i rytualnej inwersji, „Entnografia Polska", t. 22: 1978, z. 1, s. 81-108. 3 4 ' �S Y M B O L I K A U N I W E R S U M W WYOBRAŻENIU T A N C A I I i I S 241 w a l o r y z o w a n y in plus — t w ó r c z o . Natomiast k i e r u n e k „ p r z e c i w s ł o ń c u " ze s t r o n ą l e w ą , r u c h e m do t y ł u , p r z e s z ł o ś c i ą i p i e r w i a s t k i e m k o b i e c y m , w a l o r y z o w a n y in minus — destrukcyjnie. W w y o b r a ż e n i u t a ń c z ą c e g o Si-< w y p i e r w s z e m u z n i c h odpowiada strona p r a w a postaci i p o j a w i a j ą c e się t u symbole tworzenia, d r u g i e m u z a ś strona lewa i „ k i e r u n e k d e s t r u k c j i " - z a m k n i ę t y p o m i ę d z y s y m b o l a m i ognia i pokonanego z ł a - n i e w i e d z y . Przedstawiona analiza pozwala n a m na s f o r m u ł o w a n i e w n i o s k u , że idea p e ł n i d z i a ł a ń k r e a c y j n y c h , czasoprzestrzeni, w ramach k t ó r e j są one realizowane, i postaci tancerza z n a j d u j ą odzwierciedlenie w w y o b r a ż e ­ n i u mitycznego t a ń c a S i w y - N a t a r a d ż y . Co w i ę c e j , stwierdzamy, że jego s t r u k t u r a organizowana jest zgodnie z a r c h e t y p a m i m y ś l e n i a o czasie i przestrzeni. One to b o w i e m d e c y d u j ą o p o d s t a w o w y m schemacie k o m ­ pozycyjnym rzeźby w y p e ł n i a n y m odpowiednimi formami symbolicznym i . W rezultacie r z e ź b a zbudowana jest z e l e m e n t ó w s y m b o l i z u j ą c y c h p e ł n i ę ( m á n d a l a ) l u b s k ł a d a j ą c y c h się na symbole p e ł n i w r a m a c h po­ s z c z e g ó l n y c h k a t e g o r i i signijié, d e s y g n u j ą c y c h zarazem i c h w e w n ę t r z n ą (w ramach kategorii) d y s t y n k c j ę . S t w i e r d z a m y t a k ż e , że m i t y c z n y w y k o n a w c a t a ń c a , t a ń c z ą c w i d e a l ­ n y m c e n t r u m Czidambaram, w y s t ę p u j e w r o l i k r e a t o r a , a j e d n o c z e ś n i e reprezentanta p e ł n i istnienia i p e ł n i k o m p e t e n c j i t w ó r c z y c h . Jego w y ­ o b r a ż e n i e p r z e ł o ż o n e na j ę z y k s y m b o l i plastycznych czyni go osią i punktem k a r d y n a l n y m kompozycji, w stosunku do k t ó ­ rego jest ona r e l a t y w i z o w a n a . Inaczej m ó w i ą c , t a ń c z ą c y S i w a staje się probierzem czasu i przestrzeni, p o n i e w a ż to on jest e m i t o r e m r u c h u zna­ czącego c e n t r u m , r u c h u identyfikowanego z k r e a c j ą . P o d s u m o w u j ą c m o ­ ż e m y p o r ó w n a ć m i t y c z n y taniec S i w y i jego w y o b r a ż e n i e do charakte­ r y s t y k i i n nuce t a ń c a jako a k t u s t w ó r c z e g o . -16 Etno§r3fi3 Polsks t. 28/2 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c634d2ef4bc1f901312ee8c8706c6be9.pdf b10d29dd2db4d6c3f20108b7c8801e67 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1186 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1984 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1093 Title A name given to the resource Mit bohaterski jako opowieść o granicach ludzkich możliwości / ETNOGRAFIA POLSKA 1984 t.28 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1984 t.28 z.2, s.243-268 Creator An entity primarily responsible for making the resource Zowczak, Magdalena Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X V I I I : 1984, z. 2 P L I S S N 0071-1861 MAGDALENA ZOWCZAK MIT BOHATERSKI JAKO OPOWIEŚĆ O GRANICACH LUDZKICH MOŻLIWOŚCI A bo nie tylko Geniuszami, Myślicielami, nadzwyczajnymi pisarza­ mi naród nasz sławny Przesławny, ale tyż to Bohaterów mamy i gdy tam w kraju nadzwyczajne dziś jest Bohaterstwo nasze, niechże i tu ludzie widzą, jak to Polak staje! Co i obowiązkiem Poselstwa jest, żeby gruszek w popiele nie zasypiać, a wszem wobec Bohaterstwo nasze ukazować, bo Bohaterstwo nasze wroga przemoże, Bohaterstwo, Bo­ haterstwo, Bohaterstwo Bohaterów naszych nieodparte, niezmożone, trwogą moce piekielne napełni, które przed Bohaterstwem naszym za­ drżą i ustąpią! (Porwali się więc, a pierwszy Minister, drugi Pułkownik, trzeci (Radca i krzyczą: Bohater, Bohater, • Bohaterstwo, Bohaterstwo!) Ja na kolana padłem (W. G o m b r o w i c z , Transatlantyk) Bohater, bohaterstwo, heroizm, to s ł o w a t a k często u ż y w a n e i n a d ­ u ż y w a n e , ż e w y d a j ą się zdarte i banalne, j a k b y w y b l a k ł y i c h b a r w y i p o z o s t a ł y zaledwie s ł ó w t y c h cienie. „ N o w o m o w a " , j ę z y k o k r e ś l o n y c h ś r o d o w i s k i ś r o d k ó w masowego przekazu, prezentuje t a k n i e z w y k ł y za­ m ę t w sferze w a r t o ś c i o w a n i a p o j ę ć , że w obliczu tego z j a w i s k a j e d y n ą m o ż l i w ą o b r o n ą zdaje się nieraz p r z y j ę c i e j ę z y k a absurdu i groteski, k t ó r e w y o l b r z y m i a j ą o s a c z a j ą c y nas na co d z i e ń fałsz, aby go u j a w n i ć , p o t ę p i ć , o ś m i e s z y ć . N i e z b ę d n e w y d a j ą się w t e j sytuacji studia nad n i e ­ k t ó r y m i p o j ę c i a m i k u l t u r y , j a k np. w s t y d , odwaga, pokora, g o d n o ś ć , p r a c a , p o n i e w a ż w ł a ś n i e one w p e ł n i z d a j ą s p r a w ę ze z ł e g o u ż y t k u , j a k i się z t y c h s ł ó w czyni. W p r a w d z i e k a ż d a epoka nadaje t a k i m p o j ę ­ c i o m o d m i e n n ą t r e ś ć , m o ż n a jednak z a ł o ż y ć , że w k u l t u r z e europejskiej istnieje pewien u n i w e r s a l n y schemat, np. p o j ę c i a bohaterstwa, z w i ą z a ­ n y z m i t e m b o h a t e r s k i m . Z o s t a n ą t u o m ó w i o n e prace, k t ó r e r e p r e z e n t u j ą r ó ż n e interpretacje tego m i t u . I c h a u t o r z y p o s ł u g i w a l i się o d m i e n n y ­ m i metodami, lecz zmierzali k u w s p ó l n e m u celowi; p r a g n ę l i u p o r z ą d k o ­ w a ć elementy m i t u bohaterskiego w p e w i e n o g ó l n y system, k t ó r y u m o ­ ż l i w i a ł b y o d p o w i e d ź na p y t a n i e : k i m jest bohater? K a ż d y z badaczy, 1 1 Studia takie prowadzą na gruncie naszej etnologii m. in. Jacek Olędzki i Anna Zadrożyńska. �244 MAGDALENA ZOWCZAK n i m p r z y s t ą p i ł do analizy m i t ó w , z g ó r y z a k ł a d a ł o g ó l n ą o d p o w i e d ź na to pytanie, a z a ł o ż e n i a te o k r e ś l a ł y d o b ó r m a t e r i a ł ó w i r o d z a j u p y t a ń badawczych. P o r ó w n a n i e o b r a z ó w bohatera uzyskanych d z i ę k i o d m i e n ­ n y m p u n k t o m widzenia p o m o ż e w o k r e ś l e n i u o g ó l n y c h zasad, w e d ł u g k t ó r y c h zbudowane s ą ^ n i e z w y k l e r ó ż n o r o d n e m i t y bohaterskie. S f o r m u ­ ł o w a n i e t y c h o g ó l n y c h zasad, a nie schematu m i t u bohaterskiego (sądzę, że nie istnieje jeden t a k i schemat, lecz jest i c h wiele), jest celem tego artyku% I. T E O R I A L O R D A R A G L A N A : R Y T U A Ł KRÓLEWSKI U ŹRÓDEŁ T R A D Y C Y J N Y C H O P O W I A D A Ń K l a s y c z n ą p r a c ą o bohaterze m i t y c z n y m jest The Hero. A Study in Tradition, Myth and Drama by Lord Raglan ( L o n d o n 1949, pierwsze w y d a n i e w 1938 г.), w k t ó r e j w i d o c z n y jest w p ł y w Złotej gałęzi Jamesa Frazera. K s i ą ż k ę rozpoczyna s t u d i u m p o ś w i ę c o n e s p r z e c z n o ś c i m i ę d z y t r a d y c j ą a h i s t o r i ą , k t ó r e p r z y p o m i n a s w o i m szyderczym i obrazoburc z y m nastrojem Mitologię polską Aleksandra B r u c k n e r a ( w y d a n ą w r o k u 1924). T r a d y c j a opiewa często p r z e g r a n ą b i t w ę czy zniszczenie miasta, pisze Raglan, i w z w i ą z k u z t y m u w a ż a się, że opiera się na f a k ­ tach. Jednak w gruncie rzeczy zajmuje się ona g ł ó w n i e p r z y p a d k a m i z ż y c i a k r ó l ó w , k r ó l o w y c h i b o h a t e r ó w . Te o p o w i e ś c i z w y ż s z y c h sfer są zawsze n i e d o k ł a d n e i m i j a j ą się z p r a w d ą , s ą t o m i t y , k t ó r e t r a ­ dycja w i ą ż e z n a z w i s k a m i postaci h i s t o r y c z n y c h , z coraz to i n n y m i na­ z w i s k a m i . N a podstawie s t u d i ó w nad w s p o m n i e n i a m i w ł a s n y c h dziad­ k ó w i p r a d z i a d k ó w Raglan szacuje m o ż l i w o ś ć p r z e t r w a n i a w i e d z y o zda­ r z e n i u przez czas nie d ł u ż s z y n i ż 150 l a t . Wprowadzone przez badaczy t r a d y c j i t e r m i n y , takie j a k folk-memory (E. K . Chambers) czy racememory ( Т . Н . Robinson), s ą m y l ą c e , g d y ż s u g e r u j ą , j a k o b y w k a ż d e j n i e p i ś m i e n n e j społeczności i s t n i a ł a i n s t y t u c j a analogiczna do P u b l i c Re­ cord Office, gdy tymczasem niezapisana t r a d y c j a m u s i b y ć p r z e k a z y w a ­ na przez ś w i a d o m y w y s i ł e k j e d n o s t k i p r z y n a j m n i e j raz w k a ż d e j genera­ c j i . Wydarzenia historyczne n a j w i ę k s z e j w a g i , j a k c h o ć b y migracje, zapominane s ą n i e z w y k l e szybko, co wskazuje na n i e p r a w d o p o d o b i e ń ­ stwo odnalezienia h i s t o r i i w t r a d y c j i . P o n i e w a ż z a ś t r a d y c y j n e w ą t k i w y s t ę p u j ą na r o z l e g ł y c h obszarach i lokalizowane s ą w r o z m a i t y c h m i e j s ­ cach, Raglan t w i e r d z i , że opowieści te nie m o g ą m i e ć ż a d n e j podstawy 2 3 1 Raglan Fitzroy R. urodził się w 1885 в., ukończył Eton i Sandhurst, był żoł­ nierzem armii brytyjskiej w Egipcie i w Palestynie, gdizáe zajmował się także badaniami etoologicznymi. Ich wyniki opublikował w artykułach m. in. o s u d a ń skich Lotuko oraz Arabach Transjordariii. W latach 30-tych i 40-tych pełnił funk­ cję przewodniczącego Anthropological Section of the British Association i Folk¬ -Lore Society. ' R a g l a n , The Hero. A Study in Tradition, Myth and Drama by..., L o n ­ don 1949, s. 14. �MIT B O H A T E R S K I 245 historycznej i ż e p o c h o d z ą ze w s p ó l n e g o ź r ó d ł a , j a k i m s ą dawne o b r z ę ­ d y r y t u a l n e p r a k t y k o w a n e w cywilizacjach p o w s t a ł y c h n a d w i e l k i m i r z e ­ k a m i , w dorzeczach N i l u i Indusu. „ W s z y s t k i e o p o w i e ś c i , jeśli rzeczy­ w i ś c i e n a l e ż ą do t r a d y c j i , p o c h o d z ą od r y t u a ł u " . Bohaterowie t r a d y c j i są w rzeczywistości bohaterami mitycznymi, m i t z a ś jest o p o w i e ś c i ą p o w i ą z a n ą z r y t e m . Celem r y t u a ł u jest o f i a r o w y w a n i e d o ­ brodziejstw i o d ż e g n y w a n i e n i e s z c z ę ś ć . M i t p o d t r z y m u j e w i a r ę w jego s k u t e c z n o ś ć . Wszystkie rodzaje t r a d y c y j n e j n a r r a c j i w y w o d z ą s i ę z m i ­ t u , w i ę c z w i ą z a n e s ą z r y t u a ł e m , i to nie z b y l e j a k i m , lecz z r y t u a ł e m k r ó l e w s k i m . Jego g ł ó w n ą i d e ą jest idea k r ó l a ( k a p ł a n a , wodza czy cza­ r o w n i k a ) , k t ó r y w e d ł u g o k r e ś l o n y c h zasad zapewnia i p o d t r z y m u j e p o ­ m y ś l n o ś ć swego k r ó l e s t w a . W z w i ą z k u z t y m Raglan w y c i ą g a wniosek, że k a ż d y b o h a t e r m u s i b y ć k r ó l e m , a jeśli nie jest, to t y l ­ ko w w y n i k u deformacji, j a k i e j m o ż e u l e g a ć k r ó l e w s k i m i t p r z e c h o w y ­ w a n y przez w i e k i w l u d o w y c h o p o w i e ś c i a c h . Raglan jest z w o l e n n i k i e m t e o r i i opadania w a r t o ś c i : u w a ż a , iż „ l i t e r a t u r a l u d o w a nie jest jego [ l u d u — M . Z . ] w ł a s n y m t w o r e m , lecz opada do n i ě g o z g ó r y " . S t ą d bohater, „ c h o ć w r z e c z y w i s t o ś c i k r ó l e w s k i e g o pochodzenia", w n i e k t ó ­ r y c h opowiadaniach nie w y s t ę p u j e j a k o osoba b ł ę k i t n e j k r w i . „ W t a k i c h bajkach n i g d y nie s ł y s z y m y o ś m i e r c i bohatera, lecz t y l k o , że «żył s z c z ę ś ­ l i w i e przez d ł u g i e l a t a » , co zdaje się s u g e r o w a ć pragnienie raczej p o ­ m i n i ę c i a n i ż s f a ł s z o w a n i a k o ń c o w e j części m i t u " . T a k Raglan t ł u m a c z y 4 5 6 charakter b a j k i , k t ó r a — j a k w i a d o m o l u b i się dobrze k o ń c z y ć . Jest to w e d ł u g niego deformacja m i t u z w i ą z a n e g o z p r a d a w n y m k r ó l e w s k i m r y t u a ł e m . A w i ę c Raglan — k t ó r y tak ostro p r o t e s t o w a ł p r z e c i w t e r ­ m i n o w i folk-memory, u p y c h a n i u na siłę t r a d y c y j n y c h p o d a ń do szuf­ l a d k i „ h i s t o r i a " — sam u c z y n i ł coś podobnego p o d p o r z ą d k o w u j ą c c a ł ą t r a d y c j ę h a s ł u ritual drama. 1. W Z O R Z E C B O H A T E R S K I L O R D A R A G L A N A Dotychczasowe o m ó w i e n i e jest potrzebne do w y j a ś n i e n i a raglanowej t e o r i i bohatera. Jest ona dogmatyczna, f o r m u ł u j e b o w i e m jeden sche­ m a t dla w s z y s t k i c h b o h a t e r ó w t r a d y c y j n y c h , n i e z g o d n o ś c i t ł u m a c z y z a ś d e f o r m a c j ą p o w s t a ł ą na skutek „ o p a d a n i a w a r t o ś c i " . N a d n a t u r a l n e i s t o t y (supernatural beings), które występują w tra­ d y c y j n y c h o p o w i e ś c i a c h , dzieli Raglan n a d w i e — j a k zaznacza, n i e c a ł k i e m r o z ł ą c z n e — kategorie: b o h a t e r ó w , k t ó r z y n i g d y nie czy­ n i ą c u d ó w , oraz b o g ó w , k t ó r z y n i g d y nie c z y n i ą nic innego, j a k c u ­ da . N i e k t ó r z y uczeni w y k a z a l i — w e d ł u g Raglana — b r a k z r o z u m i e 7 4 R a g l a n , op. cit., s. 44. « R a g l á n , op. cit., s. 143. R a g l a n , op. cit., s. 191. ' R a g l a n , op. cit, s. 93. 6 �246 MAGDALENA ZOWCZAK rúa wczesnej r e l i g i i greckiej, u s i ł u j ą c d o w i e ś ć , że k t ó r a ś z t y c h katego­ r i i b y ł a p i e r w o t n a w stosunku do drugiej, i n n y m i słi>wy, że bogowie b y l i w y n i e s i o n y m i bohaterami, b ą d ź że bohaterowie b y l i bogami, k t ó ­ r z y „ z b l a k l i " . M y l n e jest w e d ł u g niego r ó w n i e ż twierdzenie, iż m i ę d z y t y m i k a t e g o r i a m i nie zachodzi ż a d e n z w i ą z e k ; w t r a d y c j i nie s ą one z r ó ż n i c o w a n e . U k a z u j ą dwa r ó ż n e aspekty jednej n a d l u d z k i e j istoty, k t ó r a w r y t u a l e j a w i się j a k o bohater, w micie z a ś j a k o b ó g . J e ś l i r y t u a l n y d r a m a t u j m o w a ć w postaci o g ó l n e g o w z o r u (general pattern), m o ż n a z a ł o ż y ć , iż opiera się on na i s t n i e n i u . k r ó l a , k t ó r y r o k r o c z ­ nie b y ł zabijany i z a s t ę p o w a n y n o w y m . Liczne m i t y o p i s u j ą jego ś m i e r ć i osadzenie na t r o n i e jego sukcesora. T a k i model Raglan p r z y j ą ł zapewne pod w p ł y w e m Złotej gałęzi Jamesa Frazera. Poczynania bohatera są w gruncie rzeczy d z i a ł a n i a m i r y t u a l n y m i , k t ó r y c h d o p e ł n i a ł boski k r ó l . O p o w i e ś ć o bohaterze t r a d y c y j n y m jest w e d ł u g Raglana h i s t o r i ą j e g o r y t u a l n e g o r o z w o j u , prze­ chodzenia przez kolejne etapy ż y c i a . Raglan p o w o ł u j e się t u na zdanie Pierre'a Saintyvesa, k t ó r y u w a ż a magiczne transformacje bohatera za étapes coutumieres, zgodne ze zwyczajem etapy ceremonii i n i c j a c y j ­ nej, p r z e c i w n i k a bohatera z a ś w postaci o l b r z y m a — l u d o ż e r c y , d i a b ł a , smoka, t r o l l a , czarownika czy kanibala — za odpowiednik w y s t ę p u j ą ­ cego w o b r z ę d z i e i n i c j a c j i kusiciela l u b straszliwego d i a b ł a i n i c j a c j i . L o r d Raglan p r z e b a d a ł szereg o p o w i e ś c i o bohaterach i w y o d r ę b n i ł p o w t a r z a j ą c e się epizody, o k t ó r y c h pisze, iż p o j a w i a ł y się „ z . d o s t a ­ t e c z n ą r e g u l a r n o ś c i ą " , nie p r e c y z u j ą c b l i ż e j , co b y to m i a ł o z n a c z y ć . P r z y t o c z ę teraz ustalony przez niego bohaterski wzorzec, ó w ritual pat­ tern, k t ó r e g o p o s z c z e g ó l n e elementy Raglan p r ó b u j e t ł u m a c z y ć w s p o s ó b na p o ł y f u n k c j o n a l n y , na p o ł y z d r o w o r o z s ą d k o w y d a w n y m i zwyczaja­ m i królewskiego dworu . 1. M a t k a bohatera jest k r ó l e w n ą . 2. Ojciec bohatera jest k r ó l e m . 3. C z ę s t o jest t e ż b l i s k i m k r e w n y m m a t k i . 4. O k o l i c z n o ś c i p o c z ę c i a bohatera są n i e z w y k ł e . 5. W z w i ą z k u z t y m u w a ż a się go r ó w n i e ż za boga ( w e d ł u g Raglana z w i ą z a n e to jest z r y t u a l n y m stosunkiem k r ó l e w s k i e j p a r y , w czasie k t ó r e g o k r ó l uosabia boga i w y s t ę p u j e w o d p o w i e d n i m p r z e b r a n i u , np. b y k a czy ł a b ę d z i a ) . 6. Po. urodzeniu dziecka n a s t ę p u j e zamach na jego ż y c i e , często p r z y ­ gotowany przez jego ojca (Raglan t ł u m a c z y to zwyczajem s k ł a d a n i a 8 9 8 R a g l a n , op. cit., s. 193. • Fragment pracy Raglana dotyczący wzorca bohaterskiego ukazał się w pol­ skim tłumaczeniu Ignacego Sieradzkiego pt. Bohater tradycyjny w „Pamiętniku Literackim", z. 1: 1973, s. 253-268. Tekst ten ukazuje jednak problem bardzo po­ wierzchownie. �MIT B O H A T E R S K I 247 w ofierze k r ó l e w s k i e g o dziecka, b ą d ź — w z a s t ę p s t w i e — z w i e r z ę ­ cia). 7. Bohater zostaje u w i ę z i o n y za p o m o c ą c z a r ó w . 8. W y c h o w u j ą go p r z y b r a n i rodzice w o d l e g ł y c h k r a j a c h (ma to b y ć z w i ą z a n e ze z w y c z a j e m oddawania s y n ó w k r ó l e w s k i c h n a w y c h o w a ­ nie na inne d w o r y l u b ze zwyczajem dziedziczenia k s i ą ż ą t po t e ś ­ ciach, k t ó r y ł ą c z y ł się z f o r m a l n ą a d o p c j ą ) . 9. Nie w i a d o m o nic o jego d z i e c i ń s t w i e (bo dziecko m i ę d z y narodze­ n i e m a i n i c j a c j ą nie bierze u d z i a ł u w r y t u a l e ) . 10. Po o s i ą g n i ę c i u d o j r z a ł o ś c i powraca l u b przenosi się do swego p r z y ­ szłego k r ó l e s t w a . U . Z w y c i ę ż a k r ó l a l u b o l b r z y m a , smoka, dzikie z w i e r z ę . Wszystkie w a l k i bohater toczy samotnie, nie w a l c z y ze z w y k ł y m i l u d ź m i czy nawet z w y k ł y m i z w i e r z ę t a m i . N i e b y w a wodzem. 12. Ż e n i się z k s i ę ż n i c z k ą , c z ę s t o c ó r k ą pokonanego k r ó l a . 13. Zostaje k r ó l e m . 14. Przez p e w i e n czas r z ą d z i w p o k o j u . 15. Ustanawia p r a w a . 16. T r a c i ł a s k ę u b o g ó w l u b u s w y c h poddanych. 17 Zostaje pozbawiony t r o n u l u b w y g n a n y . 18. Ponosi ś m i e r ć w tajemniczych o k o l i c z n o ś c i a c h . W i e l u b o h a t e r ó w p o ­ p e ł n i a s a m o b ó j s t w o , k t ó r e zapewnia i m b o s k ą r a n g ę . 19. Jego ś m i e r ć n a s t ę p u j e często na szczycie w z g ó r z a . 20. J e ś l i ma dziecko, nie obejmuje ono po n i m dziedzictwa. 21. Jego ciało nie zostaje pogrzebane. 22. M a on jednak p r z e w a ż n i e k i l k a 'otoczonych czcią g r o b o w c ó w . E l e m e n t y wzorca Raglan dzieli na t r z y g r u p y : z w i ą z a n e z narodzina­ m i , z uzyskaniem t r o n u i ze ś m i e r c i ą , co stanowi w e d ł u g niego odpo­ w i e d n i k g ł ó w n y c h o b r z ę d ó w p r z e j ś c i a : narodzin, i n i c j a c j i i ś m i e r c i . Do tego wzorca Raglan odnosi dzieje 21 postaci, w s k a z u j ą c w n i c h kolejne elementy. Zamieszczony w k s i ą ż c e w y k a z rozpisany t u z o s t a ł w t a b e l i , p o n i e w a ż p o z w a ł a to na zorientowanie s i ę w c z ę s t o t l i w o ś c i , z j a k ą p o ­ j a w i a j ą się p o s z c z e g ó l n e elementy wzorca w dziejach k o l e j n y c h bohate­ r ó w (tab. 1). J e d y n y m elementem obecnym w e w s z y s t k i c h w y p a d k a c h jest zwycięstwo-, nad k r ó l e m , o l b r z y m e m , s m o k i e m l u b d z i k ą b e s t i ą (11) i jest ono bez w ą t p i e n i a n i e z b ę d n e , b y m o ż n a b y ł o m ó w i ć o bohaterze. Poza t y m n a j c z ę ś c i e j w y s t ę p u j ą elementy 1, 10, 13, c z y l i k r ó l e w s k i e pochodzenie bohatera oraz objęcie przez niego t r o n u . M o ż n a jednak p r z y ­ p u s z c z a ć , że w y n i k a t o z raglanowego doboru p r z y k ł a d ó w , zgodnego z j e ­ go o g ó l n ą t e o r i ą k r ó l a - b o h a t e r a , k t ó r a w y d a j e się zbudowana á priori i niedostatecznie uzasadniona. W y d a j e się, że nieustanne p o d r ó ż o w a n i e ma dla bohatera w i ę k s z e znaczenie, n i ż osiągnięcie przez niego „ m i e j s c a przeznaczenia", c z y l i ( w e d ł u g Raglana) jego p r z y s z ł e g o k r ó l e s t w a . N a p r z y k ł a d Herakles nie z a t r z y m u j e się wcale w s w o i m k r ó l e s t w i e , k t ó - �fe Tab. 1. Wzorzec bohaterski Lorda Raglana (elementy wzorca nieobecne w dziejach poszczególnych bohaterów zostały oznaczone krzyżykami) Brak elementów wzorca Bohater 1 2 3 4 5 6 7 9 8 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 t Edyp Tezeusz Romulus Herakles Perseusz Jazon Bellerofon Pelops Asklepios Dionizos Apollo Zeus Józef Mojżesz Eliasz Watu GuHung Nyikang Zygfryd Llew Llawgyffes Artur Robin Hood Razem brakuje I Razem bra­ 22 kuje 1 X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X 2 X X 6 X X 10 X X X X X 10 X X X X X 7 X X X X X 6 X X X X X X X X X X X • X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X 6 5 5 X X 8 X 7 6 3 4 1 X 8 10 X 9 7 6 9 2 4 5 5 7 6 9 10 3 11 7 10 2 13 4 8 11 5 3 9 g > o o > ť и > N О о N > �MIT B O H A T E R S K I 249 rego zdobycie to t y l k o jeden z e p i z o d ó w n i e k o ń c z ą c e j się w ę d r ó w k i , i p r z y t y m nie zalicza się wcale do n a j w a ż n i e j s z y c h . Raglan m ó w i o sposobie o k r e ś l e n i a e l e m e n t ó w wzorca, iż zawiera on 22 „ w y r a ź n i e zarysowane cechy i zdarzenia", c h o ć „ b y ł o b y ł a t w i e j w s k a ­ zać w i ę c e j " . Ta tajemnicza uwaga, pozostawiona bez w y j a ś n i e n i a , w z m a ­ ga n i e p o k ó j co do d o w o l n o ś c i c a ł e g o p o s t ę p o w a n i a p r z y jednoczesnym d o g m a t y c z n y m t r a k t o w a n i u raz ustalonego schematu. Jak stwierdza sam autor, i n t e r e s o w a ł o go przede w s z y s t k i m to, co jest w p o j ę c i u bohatera uniwersalne. Lecz dzieje p o s z c z e g ó l n y c h b o h a t e r ó w sprowadzone do t e ­ go u n i f o r m u są p r z e r a ż a j ą c o podobne; nie w i d a ć ż a d n y c h i s t o t n y c h r ó ż ­ nic m i ę d z y n p . N y i k a n g i e m — bohaterem S z y l u k ó w znad G ó r n e g o N i l u , M o j ż e s z e m , Zeusem, Z y g f r y d e m i t p . : wszyscy z d a j ą się s j a m s k i m i b r a ć ­ m i . Bohater t r a d y c y j n y Raglana to heros-agregat, p r z y p o m i n a t r o c h ę p o t w o r a d o k t o r a Frankensteina p o s k ł a d a n e g o z ciał n a l e ż ą c y c h do r ó ż ­ n y c h o s ó b . O ile jednak sam wzorzec b ę d z i e jeszcze s t a n o w i ł przedmiot: dalszego dialogu z l i t e r a t u r ą , to jego realistyczna i n t e r p r e t a c j a poprzez, zwyczaje j a k i e g o ś pradawnego k r ó l e w s k i e g o d w o r u w y d a j e się niepo­ r o z u m i e n i e m . M i t p o s ł u g u j e się j ę z y k i e m s y m b o l i i w z w i ą z k u z t y m nie m o ż e b y ć w ż a d n y m razie p r o s t y m odbiciem r z e c z y w i s t o ś c i . Raglan w y k a z u j e b r a k zrozumienia dla s y m b o l u , k i e d y u j m u j e m i t jako bez­ p o ś r e d n i o z w i ą z a n y z r y t u a ł e m czy nawet zwyczajem. 1 0 2. T O W A R Z Y S Z B O H A T E R A I J E G O WRÓG Jeszcze j e d n ą k w e s t i ę , bardzo w a ż n ą dla p r o b l e m u bohatera, p o r u ­ sza Raglan w części k s i ą ż k i z a t y t u ł o w a n e j Myth and the History Hero.. Pisze t a m o postaci o cechach b ł a z e ń s k i c h , k t ó r a często w y s t ę p u j e w c h a ­ rakterze n i e o d ł ą c z n e g o towarzysza herosa. „Jest zupełnie jasne — pisze Raglan — iż Shakespeare i jego poprzednicy u w a ­ żali Henryka V za wielkiego bohatera, a co za tym idzie sądzili, że związek z c z ł o ­ wiekiem o podejrzanej reputacji, jakim był Falstaff, łączy się z postacią wielkiego, bohatera. [...] dla publiczności Shakespeare'a w ł a ś c i w y m dla przyszłego bohatera, sposobem zachowania jest hulanka z pijanym błaznem" «. T u p o j a w i a j ą s i ę p r z y k ł a d y : Dionizos h u l a j ą c y z Sylenem, H á r ü n arRashid z k p i a r z e m - p i j a k i e m N u w a s e m , wreszcie D o n K i c h o t e w t o w a ­ r z y s t w i e Sancho Pansy. Z d a n i e m Raglana towarzysze bohatera n a l e ż ą do o k r e ś l o n e j k l a s y postaci z w i ą z a n y c h z p ł o d n o ś c i ą , k t ó r a obejmuje g ł u p c ó w , b ł a z n ó w i k p i a r z y . S ą o n i chronieni s w o i s t y m i m m u n i t e t e m . Szekspirowski Falstaff, p i j a n y przez w i ę k s z ą część życia, w y p o w i a d a w d z i w n y s p o s ó b m ą d r e sentencje i u m i e r a w atmosferze ś w i ę t o ś c i „ r a ­ czej p o g a ń s k i e j n i ż c h r z e ś c i j a ń s k i e j " . Jego p r o t o t y p e m b y ł w e d ł u g Rag­ lana w r ó ż b i t a czy p r o r o k , k t ó r y p r z y u ż y c i u odpowiedniego r y t u a ł u m i a ł : 1 0 R a g l a n , op. cit.,'s. 190. " R a g l a n , op. cit, s. 214. �250 MAGDALENA ZOWCZAK s p r a w i ć , b y z d a r z y ł o s i ę to, czego oczekiwano. Zgodnie z t e o r i ą bohatera tradycyjnego Raglan dopatruje s i ę z w i ą z k u m i ę d z y o w y m n i e o d ł ą c z n y m towarzyszem a d i a b ł e m , k t ó r y p o c z ą t k o w o m i a ł b y ć r y t u a l n ą p o s t a c i ą w y s t ę p u j ą c ą w rogach b y k a czy k o z ł a i b o s k i m k r ó l e m z a p e w n i a j ą c y m p ł o d n o ś ć . P ó ź n i e j r o g i s t a ł y się z n a k i e m starego k r ó l a i i c h p r z y s z ł e g o posiadacza; „i t a k Rogaty M ą ż s t a ł się a n t a g o n i s t ą bohatera" . Innego zdania, j a k pisze Raglan, b y ł Hocart, w e d ł u g k t ó r e g o towarzysz boha­ tera — n i e b i a ń s k i e g o k r ó l a — jest jego z i e m s k i m k u z y n e m , a w z w i ą z k u z t y m wszystko r o b i na opak. T a k oparta na opozycjach i n t e r p r e t a c j a , o d r z u c a j ą c a r y t u a l n ą idée-jixe Raglana, znana m i jest jedynie z k r ó t k i e j w z m i a n k i w jego pracy. W y d a j e się w y p r z e d z a ć u w a g i Eleazara M i e l e t y ń s k i e g o na temat p o z y t y w n e g o i negatywnego w a r i a n t u bohatera k u l t u r o w e g o , c z y l i bohatera „ m ą d r e g o " i „ g ł u p i e g o " . W e d ł u g tego bada­ cza t r z y kategorie bohatera: p r a p r z o d e k , demiurg i boha­ ter kulturowy, są synkretycznie nierozdzielne i t w o r z ą w s p ó l n i e bohatera m i t o l o g i i archaicznej, p o s t a ć , k t ó r a odpowiada a k t o m p r a t w o r z e n i a . Jego życie i d z i a ł a l n o ś ć n a l e ż ą do czasu mitycznego, „ e p o k i pierwoprzedmiotów i pierwodziałań" i m a j ą znaczenie p a r a d y g m a t y c z ne dla g r u p y ludzkiej, w k t ó r e j ó w m i t f u n k c j o n u j e . 1 2 13 1 4 Bohater t a k i w y s t ę p u j e np. u p l e m i o n A m e r y k i P ó ł n o c n e j w postaci mitologicznego łotrzyka ( M i e l e t y ń s k i u ż y w a t e ż dla niego w y m i e n n i e o k r e ś l e n i a trickster), czyli: „odległego poprzednika średniowiecznych błaznów, bohaterów powieści łotrzykowskich, barwnych, komicznych postaci w literaturze odrodzenia itp. Mityczni bohaterowie często posługują się w działaniu przebiegłością i przewrotnością, gdyż w pierwotnej świadomości «rozum» łączy się z przebiegłością i czarami. Dopiero w miarę, jak świadomość mitologiczna wytwarza pojęcie różnicy między sprytem a rozumem, k ł a m s t w e m i szlachetną prostolinijnością, organizacją społeczną i cha­ osem — wykształca się postać mitologicznego łotrzyka jako s o b o w t ó r a boha­ t e r a k u l t u r o w e g o [podkreślenie moje — M . Z J " . 15 D z i a ł a n i a mitologicznego ł o t r z y k a m a j ą s p a r o d i o w a ć p o w a ż n e d z i a ł a ­ nie b o h a t e r ó w k u l t u r o w y c h czy n a l e ż ą c e do sfery sacrum r y t u a ł y , „ m a ­ j ą b y ć i c h n i s k ą , b ł a z e ń s k ą w e r s j ą " . S t a n o w i ą c z ę s t o nieudolne n a ś l a d o ­ w n i c t w o c z y n ó w bohatera k u l t u r o w e g o , m a j ą charakter j e d n o c z e ś n i e demoniczny i k o m i c z n y . D w o i s t o ś ć bohatera k u l t u r o w e g o odpowiada w e d ł u g M i e l e t y ń s k i e g o sprzecznym ideom u p o r z ą d k o w a n i a s p o ł e c z n o ś c i i kosmosu (odpowiada j e j bohater k u l t u r o w y ) oraz i c h dezorganizacji, s t a n o w i n i e p o r z ą d k u ( ł o t r z y k ) . S p r z e c z n o ś ć ta jest m o ż l i w a , p o n i e w a ż akcja m i t u r o z g r y w a się przed ostatecznym ustaleniem p o r z ą d k u ś w i a t a . D z i a ł a n i a ł o t r z y k a są r ó w n i e ż paradygmatyczne, bo u s t a l a j ą to, co ne­ g a t y w n e w sferze p r o f a n u m . O b j a w i a on np. c z ę s t o cechy t a k i e , j a k l ž R a g l a n , op. cit, s. E. M i e l e t y ń s k i , " M i e l e t y ń s k i , op. M i e l e t y ń s k i , op. 1 1 1 5 221. Poetyka mitu, Warszawa 1981, s. 221. cit, s. 215. cit., s. 233. �MIT B O H A T E R S K I 251 o b ż a r s t w o czy p o ż ą d l i w o ś ć , k t ó r y m daje upust bez najmniejszych s k r u ­ pułów. D w o i s t y m o d e l bohatera k u l t u r o w e g o m o ż e się r e a l i z o w a ć w jednej b ą d ź d w ó c h osobach, np. w braciach: „ m ą d r y m " i „ g ł u p i m " ( M i e l e t y ń s k i podaje wiele t a k i c h p r z y k ł a d ó w ) ; bohater m o ż e t e ż b y ć p r z e c i w s t a w i a n y g ł u p i e j istocie demonicznej, np. l u d o ż e r c y ; dodajmy, że b y w a n i ą smok czy o l b r z y m i że w t y m p r z y p a d k u d w o i s t o ś ć p o r z ą d e k - c h a o s p o k r y w a się z o p o z y c j ą ludzkie-nieludzkie. Po t y m , co z o s t a ł o t u przytoczone za Raglanem i M i e l e t y ń s k i m , w i d a ć w y r a ź n i e , że istnieje w i e l k i e bogactwo m o ż l i w o ś c i co do postaci, k t ó r e p r z y b i e r a chaos p r z e c i w s t a w i a n y podstawowej p o r z ą d k u j ą c e j f u n k c j i bo­ hatera k u l t u r o w e g o : od w e w n ę t r z n e j d w o i s t o ś c i bohatera, k t ó r y z m a g a ć się m u s i ze s w o i m „ d r u g i m j a " j a k z n a j w i ę k s z y m w r o g i e m , poprzez d w ó c h b r a c i czy p r z y j a c i ó ł aż po c a ł k o w i t e oddzielenie w f o r m i e demona, d i a b ł a , a w i ę c i s t o t y z u p e ł n i e obcej i w r o g i e j . P o d k r e ś l a n a w r a g l a n o w y m w z o r c u s a m o t n o ś ć jako cecha bohatera nie jest sprzeczna z ż a d n y m z w y m i e n i o n y c h p r z y p a d k ó w , bo w c h w i l i gdy w y p e ł n i a on swoje zadania, pozostaje samotny i nie m o ż e liczyć na przyjaciela, skoro — j a k z o s t a ł o powiedziane — p r z y j a c i e l ó w reprezen­ tuje o d m i e n n ą niż bohater i w gruncie rzeczy w r o g ą b o h a t e r o w i sferę ż y c i a . Dlatego t r u d n o się s p o d z i e w a ć , że Sancho Pansa b ę d z i e w s p i e r a ł D o n K i c h o t a w czasie p r ó b y albo że dr Watson w y r ę c z y w c z y m k o l w i e k Sherlocka Holmesa. Niech nie z w o d z ą pozory p r z y j a ź n i ; alter ego, k o m ­ pan czy p o t w ó r , to ś m i e r t e l n i w r o g o w i e bohatera, k t ó r z y z a g r a ż a j ą w y ­ p e ł n i e n i u przez niego jego z a d a ń . Z drugiej s t r o n y w ł a ś n i e d z i ę k i i c h i s t n i e n i u owe zadania z o s t a j ą o k r e ś l o n e . II. B O H A T E R S K A S E K W E N C J A M I T Y C Z N A P H I L I P P E ' A S E L L I E R A : BOHATER POZYTYWNY P o p u l a r n a praca Philippe'a Selliera Le myth du héros ou le désir d'etre dieu (Paris 1970, Bordas) zawiera wzorzec bohaterski nieco z m o ­ d y f i k o w a n y w odniesieniu do raglanowego. A u t o r , profesor l i t e r a t u r y , z e s t a w i ł a n t o l o g i ę t e k s t ó w (a raczej w y c i n k ó w t e k s t ó w ) o bohaterach, złożoną z f r a g m e n t ó w prac Herodota, Biblii i m i t ó w greckich oraz prze­ g l ą d u l i t e r a t u r y francuskiej od Pieśni o Rolandzie po Jana Krzysztofa R o m a i n Rollanda. F r a g m e n t y l i t e r a t u r y i l u s t r u j ą p o d a n y na p o c z ą t k u k s i ą ż k i schemat, k t ó r y z o s t a ł opracowany na podstawie prac z r ó ż n y c h w z g l ę d ó w dla m n i e n i e d o s t ę p n y c h . 1 6 1 6 Np. O. R a n k , Der Mythus von der Geburt des Helden, Versuch einer psychologischen Mythendeutung, „Schriften zur angewandten Seelenkunde", z. 5: 1922; К. С a m p b e 11, „The Hero with a thousand Faces", New York 1956; Jan de V r i e s, Heroic Song and Heroic Legend, London 1963. �щ 252 MAGDALENA ZOWCZAK W e d ł u g Selliera g ł ó w n y m t e m a t e m epopei i s ł a w i ą c y c h b o h a t e r ó w f r a g m e n t ó w e p i k i jest „ s t o p n i o w e objawianie się bohatera poprzez k o l e j ­ ne narodziny aż po narodziny do n i e ś m i e r t e l n o ś c i " . Podstawowa sek­ wencja m i t y c z n a opiera się na schemacie n a r o d z i n y - ś m i e r ć - o d r o d z e n i e . P r z y t o c z ę t u w y m i e n i o n e przez Selliera elementy sekwencji, bo c h o ć od­ p o w i a d a j ą one w d u ż y m stopniu elementom raglanowego wzorca są i n a ­ czej interpretowane: 1. Bohater rodzi się ze z n a m i e n i t y c h r o d z i c ó w ; jego ojciec lub m a t k a m a j ą b o s k ą n a t u r ę , a p r z y n a j m n i e j pada na n i c h blask b o s k o ś c i : są to k r ó l o w i e , k s i ą ż ę t a , i s t o t y bliskie Bogu. 2. W w i e l u przypadkach rodzice p r z e ż y w a j ą t r u d n o ś c i n a t u r y p o l i ­ tycznej b ą d ź rodzinnej (np. d ł u g a b e z p ł o d n o ś ć m a t k i , j a k c h o ć b y w p r z y ­ p a d k u biblijnego Samsona). 3. N a r o d z i n y dziecka p o p r z e d z a j ą ' n i e z w y k ł e przepowiednie, t o w a r z y ­ szą i m cuda. 4. Przepowiednie często z a p o w i a d a j ą p r z y s z ł e z a g r o ż e n i e ojca przez nowo narodzonego, dziecko zostaje w i ę c porzucone przez r o d z i n ę , opusz­ czone, skazane na z a g ł a d ę . 5. O d ś m i e r c i r a t u j ą je pasterze (tak b y ł o w p r z y p a d k u Edypa) l u b dzikie z w i e r z ę t a , k t ó r e je k a r m i ą . 6. Dziecko wiedzie życie marne, dalekie od tego, k t ó r e m u się n a l e ż y z r a c j i wysokiego urodzenia. Jest to dla bohatera okres ż y c i a utajonego, pozornej ś m i e r c i . 7. Bohaterska epifania: a) czasem bohater zachowuje znak swego pochodzenia, po k t ó r y m zostaje rozpoznany (np. Cyrus, Tezeusz); b) zdarza się, że pewnego dnia spotyka s w y c h r o d z i c ó w , atakuje ojca i zostaje rozpoznany; c) n a j c z ę ś c i e j jednak objawia się ś w i a t u przez n i e z w y k ł e „ p r a c e " , to jest przez czyny, d z i ę k i k t ó r y m staje się* s ł a w n y . Najbardziej t y p o w a jest t u w a l k a przeciw p o t w o r o w i - s t r a ż n i k o w i s k a r b ó w albo d z i e w c z y n y b ą d ź postrachowi okolicy. P o t w ó r - s m o k b y w a z a s t ą p i o n y przez straszli­ wego olbrzyma, j a k b i b l i j n y Goliat b ą d ź M o r h o ł t w Tristanie i Izoldzie, l u b przez w i e l k ą ciżbę w r o g ó w , j a k F i l i s t y n i p r z e c i w Samsonowi. (We­ d ł u g Selliera istnieje n i e m a l s t a ł y z w i ą z e k m i ę d z y m o n s t r u a l n y m i l i ­ c z n y m : mityczne p o t w o r y są i s t o t a m i z ł o ż o n y m i z w i e l u g ł ó w i ł ą c z ą w sobie r ó ż n e g a t u n k i , np. Sfinks, Cerber). 8. Apoteoza: Po z w y c i ę s k i m p r z e b y c i u p r ó b y bohater j a w i się jako ten, k t ó r y w y z w a l a , jako zbawca, jako o p a t r z n o ś ć l u d u . Jego z w y c i ę s t w o często jest r ó w n o z n a c z n e z przebyciem przez niego i n i c j a c j i , oznacza jego t r i u m f nad ś m i e r c i ą i zbliża go do n i e ś m i e r t e l n o ś c i przez p o w t ó r n e na­ rodziny. 1 7 " P. S e 11 i e r, Le myth du heros ou le désir d'etre dieu, Paris 1970, s. 17. �253 MIT B O H A T E R S K I Sellier u w a ż a , że opowiadanie m o ż e o p u s z c z a ć p o s z c z e g ó l n e elementy sekwencji, o p i e r a j ą c się na k t ó r e j ś z w y m i e n i o n y c h w y ż e j opozycji (jak n p . nieznany-rozpoznany). Z drugiej strony opowiadanie m o ż e m n o ż y ć w a r i a c j e na temat jednego elementu, czego p r z y k ł a d e m jest d w a n a ś c i e prac Heraklesa czy niezliczone pojedyncze w a l k i w Iliadzie. Oparcie sekwencji na schemacie n a r o d z i n y — ś m i e r ć — o d r o d z e n i e prze­ s ą d z a o i n t e r p r e t a c j i p o s z c z e g ó l n y c h e l e m e n t ó w ż y c i o r y s u bohatera. Dokonany przez Selliera d o b ó r e l e m e n t ó w jest jednak r ó w n i e stronniczy jak u Raglana. N a j d o b i t n i e j ś w i a d c z y o t y m z a m k n i ę c i e d z i e j ó w bohate­ ra na z w y c i ę s t w i e . N a p i e r w s z y r z u t oka m o ż n a p o t r a k t o w a ć dalsze ż y ­ cie herosa — w e w z o r c u Raglana p u n k t y 16-22 — jako p o w t ó r z e n i e po­ przedniej sekwencji, apoteoza jest b o w i e m odrodzeniem, w i ę c u t r a t ę l a s k i i w y g n a n i e bohatera (16-17) m o ż n a p r z y j ą ć za odpowiednik ś m i e r ­ ci pozornej (u Selliera p. 6), podczas gdy jego ś m i e r ć (u Raglana 18) od­ powiada odrodzeniu i d o s t ą p i e n i u n i e ś m i e r t e l n o ś c i (u Selliera 8). Jest to jednak i n t e r p r e t a c j a zbyt o g ó l n a i jednostronna, p o m i j a bo­ w i e m c i e m n ą s t r o n ę bohaterskiego ż y w o t a . Pozorna ś m i e r ć z 6 p u n k t u sekwencji Selliera ( „ ż y c i e utajone" m i ę d z y porzuceniem dziecka a boha­ t e r s k ą e p i f a n i ą ) jest n i c z y m nie -zawiniona przez dziecko, podczas gdy u t r a t a ł a s k i i w y g n a n i e z k r ó l e s t w a , c h o ć Raglan tego nie r o z w i j a , na­ s t ę p u j e w s k u t e k w y s t ę p k ó w bohatera. Zachodzi t u w i ę c r ó ż n i c a j a k o ś ­ ciowa, k t ó r e j Sellier nie z a u w a ż a . W z w i ą z k u z t y m jego bohater j a w i się jako ś w i e t l a n a p o s t a ć , k t ó r a zawsze osiąga z w y c i ę s t w o nad z ł y m p r z e c i w n i k i e m . Tymczasem bohater m i t y c z n y daleki jest od t a k i e j jedno­ z n a c z n o ś c i : nie jest on b y n a j m n i e j m ę ż e m zawsze s p r a w i e d l i w y m i c z ę ­ sto m a s w ó j u d z i a ł w t w o r z e n i u chaosu. Co w i ę c e j , jak w y n i k a z m i t ó w , p o g w a ł c e n i e k a r d y n a l n y c h l u d z k i c h p r a w jest dla herosa f a t a l n ą k o ­ n i e c z n o ś c i ą . N i e m i e ś c i się on w l u d z k i c h w y m i a r a c h , w i ę c jeśli grzeszy, t o r ó w n i e ż na w i e l k ą s k a l ę . I I I . G R Z E C H Y B O H A T E R A W T E O R I I G E O R G E S A DUMÉZILA Dowodzi tego s t u d i u m Georgesa D u m é z i i a o bohaterze w m i t o l o g i i indoeuropejskiej w d r u g i m tomie p r a c y Myth et epopee . T o m ten p o ­ ś w i ę c o n y jest r e k o n s t r u k c j i trzech t y p ó w postaci m i t y c z n y c h : k r ó l a , c z a r o w n i k a i bohatera. U L o r d a Raglana b y ł y to t r z y aspekty jednej postaci; D u m é z i l czyni z nich trzech o s o b n i k ó w . Przeprowadza i c h cha­ r a k t e r y s t y k ę zgodnie ze s w ą t e o r i ą , w e d ł u g k t ó r e j m i t o l o g i ę indoeuropejs k ą charakteryzuje t r ó j d z i e l n o ś ć ś w i a t a i s p o ł e c z e ń s t w a . Jak t w i e r d z i D u m é z i l , mitologia organizuje obraz kosmosu w e d ł u g trzech f u n k c j i : w ł a d z y magiczno-prawno-religijnej, siły fizycznej, u ż y t e c z n e j g ł ó w n i e i s 1 8 G. D u m é z i l , Myth et epopee, t. 2: Types épiques un sorcier, un roi, Paris 1971. indoeuropéens:. un héros, �254 MAGDALENA ZOWCZAK w walce, oraz p ł o d n o ś c i i obfitości. Dlatego w panteonach indoeuropejskich p a n u j ą t r i a d y b ó s t w , z k t ó r y c h k a ż d e zajmuje się j e d n ą z w y ­ m i e n i o n y c h dziedzin (np. w m i t o l o g i i r z y m s k i e j odpowiednie funkcje p e ł n i ą Jupiter, M a r s i Q u i r i n u s ) . Natomiast l u d z k i e s p o ł e c z e ń s t w o jest •w m i t o l o g i i reprezentowane g ł ó w n i e przez w y m i e n i o n e w y ż e j t r z y t y p y postaci, k t ó r e D u m é z i l rekonstruuje na podstawie analizy u t w o r ó w , ta­ k i c h j a k Mahabhdrata, sagi staroislandzkie, Gesta Danorum Saxo G r a m maticusa, Rygweda, Awesta, i r a ń s k a K s i ę g a królów Firdousi'ego, i r ­ landzka Book of Leinster, greckie i r z y m s k i e m i t y etc. P o m i n ę t u k w e s t i ę w i a r y g o d n o ś c i „l'idéologie t r i p a t r i e " D u m é z i l a , k t ó r e j nie ś m i a ł a b y m się p o d j ą ć ze w z g l ę d u na b r a k z n a j o m o ś c i t a k ogromnej i r ó ż n o r o d n e j l i t e ­ r a t u r y . Teoria ta ma jednak znaczenie dla r e k o n s t r u k c j i t y p ó w postaci, k t ó r ą s i ę t u b ę d ę z a j m o w a ć i k t ó r a o k r e ś l a pewne z g o d n o ś c i s t r u k t u r a l n e w naturze i d z i a ł a n i a c h t y c h postaci. 1 9 K r ó l - s u w e r e n , k t ó r e g o w ł a d z a obwarowana jest sankcjami m a ­ gicznymi, p r a w n y m i i r e l i g i j n y m i , p o w i n i e n ł ą c z y ć w sobie z d o l n o ś ć p e ł ­ nienia w s z y s t k i c h trzech p o d s t a w o w y c h f u n k c j i . N i e w o l n o m u u l e g a ć s ł a b o ś c i o m , k t ó r e b y m u m o g ł y w t y m p r z e s z k o d z i ć . T a k w i ę c nie m o ż e go skazić z a z d r o ś ć , k t ó r a b y ł a b y f a t a l n ą p r z y w a r ą u w ł a d c y s t a n o w i ą c e ­ go p r a w a . Podobnie j a k w o j o w n i k o w i nie p r z y s t o i m u strach ani t e ż — j a k r o l n i k o w i — s k ą p s t w o . K r ó l jest p o ś r e d n i k i e m m i ę d z y l u d ź m i a bo­ gami, co go z o b o w i ą z u j e do d o s k o n a ł o ś c i . Jeden niegodny czyn — p r z e j a w p y c h y : k ł a m s t w o czy akt t y r a n i i — d o p r o w a d z a j ą do c a ł k o w i t e g o roz­ p a d u p i ę k n e j k r ó l e w s k i e j f o r t u n y , zniweczenia w s z y s t k i c h z a s ł u g na­ gromadzonych w c i ą g u d ł u g i e g o ż y c i a w ł a d c y , k t ó r y d o t ą d b y ł „ s p r a w i e ­ d l i w y wobec w s z y s t k i c h " . Jego szacunek dla p r a w d y , szlachetny u ż y ­ tek, j a k i c z y n i ł ze swego bogactwa i m ę s t w a , jego p r a k t y k i ofiarne z o s t a j ą p r z e k r e ś l o n e przez jeden czyn, sam k r ó l z a ś doznaje g w a ł t o w ­ nego u p a d k u . 2 0 Czarownik, un sorcier, jest p o s t a c i ą n i e z w y k l e a m b i w a l e n t n ą . D u m é z i l ukazuje, j a k z w i ą z k i k r ó l a i r a ń s k i e g o K a v i Usana z B o g i e m o p i e r a j ą się na s ł u ż b i e i na rewolcie oraz p o c i ą g a j ą za s o b ą to ł a s k ę , t o k a r ę . Z k o l e i d z i a ł a n i a K á v y a Usanas z Mahabharaty o s c y l u j ą swobodnie m i ę d z y bogami a demonami, k t ó r z y nie są — j a k w I r a n i e — z w i ą z a n i jednoznacznie z p o j ę c i a m i dobra i zła. D l a owego czarownika odpowied­ niejsze b y ł o b y m o ż e o k r e ś l e n i e „ m a g " . Jest on u c z o n y m m ę ż e m o n i e ­ z w y k ł e j mocy. Z a r ó w n o teksty indyjskie, j a k i r a ń s k i e u k a z u j ą go na t l e nieba, na szczycie m i t y c z n e j g ó r y ; jako pana w i e l k i c h bogactw ( m i ę d z y i n n y m i siedmiu p a ł a c ó w z r ó ż n y c h k r u s z c ó w ) i w ł a d c ę d e m o n ó w . Charakterystyczna jest dla tej postaci u m i e j ę t n o ś ć wskrzeszania z m a r ł y c h , l e Z jej krytyką można się zapoznać np. w pracy H . Religia Słowian i jej upadek, Warszawa 1979, s. 38-41 n. « D u m é z i l , op. cit., t. 2, s. 360. Łowmiańskiego, • | i i I �255 MIT B O H A T E R S K I a t a k ż e przemieniania s t a r c ó w w m ł o d z i e ń c ó w i o d w r o t n i e . Jego p o t ę g a p r o w a d z i go do p y c h y (np. i r a ń s k i K a y Ü s pragnie z a p a n o w a ć nad ś w i a ­ t e m i wzbija się w niebiosa ze swego p a ł a c u na szczycie g ó r y p r z y u ż y c i u t r o n u l u b k u f r a niesionego przez s ę p y b ą d ź o r ł y , k t ó r e mag w a b i za­ w i e s z o n y m i poza z a s i ę g i e m i c h d z i o b ó w k a w a ł k a m i m i ę s a ) . Jak pisze D u m é z i l , w y r a ź n e p o d o b i e ń s t w o m i ę d z y K a v y a Usan, b r a h m a n e m z M a h a b h á r a t y , a k r ó l e m z A v e s t y i S h á h n á m e h , nie wystarcza dla r e k o n s t r u k c j i indoeuropejskiego p r o t o t y p u t y c h osobistości. U m o ż l i ­ w i a on j e d y n i e o g ó l n ą c h a r a k t e r y s t y k ę postaci czarownika, jaka w y s t ę ­ puje w u t w o r a c h epickich t y c h d w ó c h k r a j ó w . Natomiast r e k o n s t r u k c j a postaci b o h a t e r a (podobnie j a k k r ó l a ) z o s t a ł a w e d ł u g autora posu­ n i ę t a dalej, u k a z u j ą c cechy m i t o l o g i i i n d o e u r o p e j s k i e j . S t u d i u m p o ś w i ę c o n e b o h a t e r o w i zawiera a n a l i z ę : a) m i t ó w skandy­ n a w s k i c h o ż y c i u S t a r k a d r a (ze staroislandzkiej X I I I i X I V - w i e c z n e j Gautrekssaga) v e l Starcatherusa (z Gesta Danorum Saxo Grammaticusa, ok. 1150-1216 г.); b) f r a g m e n t ó w Mahdbharaty d o t y c z ą c y c h epizodycznej postaci bohatera i m i e n i e m Ś i ś u p a l a oraz c) m i t u o Heraklesie. K a ż d y z b o h a t e r ó w jest p o s t a c i ą blisko s p o k r e w n i o n ą ze ś w i a t e m n i e ­ l u d z k i m . W d w ó c h p i e r w s z y c h przypadkach ś w i a d c z y o t y m p o s t a ć , w j a k i e j bohaterowie p r z y c h o d z ą na ś w i a t : Starcatherus rodzi się jako o l b r z y m o sześciu l u b o ś m i u ramionach; S t a r k a d r jest w n u k i e m zabitego przez T h o r a o l b r z y m a i nosi b l i z n y w miejscach, gdzie jego dziad m i a ł dodatkowe ramiona; Ś i ś u p a l a rodzi się z t r z e c i m okiem p o ś r o d k u czoła (oznacza to l u d z k ą r e p l i k ę R u d r a - S i w y ) i z czterema r a m i o n a m i , w y d a j ą c n i e a r t y k u ł o w a n y , z w i e r z ę c y k r z y k . Jak pisze D u m é z i l , nadliczbowe r ę c e i oczy, podobnie j a k o d p o r n o ś ć na zranienie i ogromna siła, p r z y s ł u g u j ą w m i t a c h i n d y j s k i c h demonom, k t ó r e z o s t a ł y n i m i obdarowane przez Ś i w ę . W S k a n d y n a w i i demonami są w e d ł u g D u m é z i i a przede w s z y s t k i m o l b r z y m y , a sam O d y n , b ó s t w o suwerenne, jest p o t o m k i e m pierwotnego o l b r z y m a Y i m i r a , m a t k a jego z a ś jest c ó r k ą olbrzyma. O d y n jest b ó s t ­ w e m wieloznacznym, c z y n i ą c y m z a r ó w n o dobro j a k zło, i m ą cechy de­ moniczne, podobnie j-ak R u d r a - Ś i w a . Siwa, k t ó r y sam nie jest demonem, p e ł n i f u n k c j ę b ó s t w a n i s z c z ą c e g o , l i k w i d a t o r a , R u d r a z a ś jest p a t r o n e m wszystkiego, co nie z o s t a ł o jeszcze oswojone przez c z ł o w i e k a lub spo­ ł e c z e ń s t w o , m i s t r z e m r y z y k a i szansy, k t ó r e się w s p ó l n i e k r y j ą w d z i ­ kości, w a b i ą c z a r ó w n o a s c e t ó w , j a k w ł ó c z ę g ó w nie t y l e t y m , co złe, co raczej t y m , co etycznie neutralne, „ j e d n o c z e ś n i e p e ł n e mocy i n i e o k r e ­ ślone" . 21 r 2 2 Tak w i ę c w momencie narodzin Starkadr-Starcatherus z w i ą z a n y jest przez s w ą n a t u r ę z d a w n y m i w ł a d c a m i ś w i a t a — o l b r z y m a m i , co za­ p e w n i a m u p r z y c h y l n o ś ć Odyna, a Ś i ś u p a l a z demonami i R u d r a - S i w ą . J e d n o c z e ś n i e obaj m a j ą przeciw sobie b ó s t w a nastawione antagonistycz« Dumézil, Dumézil, и op. cit., s. 11. op. cit., s. 86-87. �256 MAGDALENA ZOWCZAK nie do. i c h p r o t e k t o r ó w . W e d ł u g D u m é z i l a p a r y b ó s t w w y z n a c z a j ą c e w s p ó l n i e losy b o h a t e r ó w s k ł a d a j ą się z b ó s t w m r o c z n y c h i j a s ­ n y c h . O d y n i R u d r a - Ś i w a są b ó s t w a m i m r o c z n y m i , T h o r i W i s z n u z a ś j a s n y m i . Rola T h o r a jest w m i t a c h o k r e ś l o n a jednoznacznie: jest on stałym w y b a w c ą bogów i świata, tępi zagrażających i m olbrzymów. D u m é z i l o k r e ś l a go j a k o Thor le champion oraz „ W i s z n u bez w d z i ę k u " . W i s z n u jest z a ś w h i n d u i z m i e kreatorem; rola, j a k ą o d g r y w a w p e r i o ­ d y c z n y c h k r y z y s a c h ś w i a t a , jest przeciwstawna r o l i R u d r y - d e s t r u k t o r a . Opozycyjne z w i ą z k i z w y m i e n i o n y m i p a r a m i b ó s t w d e t e r m i n u j ą losy Starkadra i Siśupali. Opozycje te m a j ą jednak inne znaczenia: w S k a n ­ d y n a w i i O d y n , b ó s t w o mroczne, przewodzi p o z o s t a ł y m bogom, n a j ­ w a ż n i e j s z y z a r ó w n o w ż y c i u z i e m s k i m j a k i z a ś w i a t o w y m , podczas gdy w analizowanych przez D u m é z i l a tekstach i n d y j s k i c h p r y m wiedzie b ó s t w o jasne, W i s z n u - K r y s z n a . C h o c i a ż w i ę c obaj bohaterowie z a j m u j ą o d p o w i a d a j ą c e sobie miejsca w s t r u k t u r z e m i t u (są p r o t e g o w a n y m i b ó s t w m r o c z n y c h i p o t e n c j a l n y m i o f i a r a m i b ó s t w jasnych), odmienne są tego konsekwencje ze w z g l ę d u na inne w a r t o ś c i z w i ą z a n e z t ą s t r u k t u r ą w r ó ż ­ n y c h k u l t u r a c h : Starkadr jest, ogólnie b i o r ą c , d o b r y m , Śiśupala — z ł y m bohaterem . 2 3 2 i 2 5 2 6 B ó s t w a jasne p o w o d u j ą , iż c i a ł a b o h a t e r ó w t r a c ą cechy nieludzkie. Z a p r z y c z y n ą T h o r a o d p a d a j ą dodatkowe ramiona Starcatherusa; k i e d y z a ś K r y s z n a - W i s z n u styka się z m a ł y m Śiśupala, d w a z czterech r a m i o n dziecka o p a d a j ą na z i e m i ę , a trzecie oko znika z jego czoła. Zgodnie z p r z e p o w i e d n i ą jest to znak, iż K r y s z n a b ę d z i e w p r z y s z ł o ś c i z a b ó j c ą S i ś u p a l i . M a t k a bohatera uzyskuje jednak od K r y s z n y przyrzeczenie, iż wybaczone b ę d z i e j e j s y n o w i sto w y s t ę p k ó w i dopiero za sto p i e r w s z y K r y s z n a ukarze Ś i ś u p a l ę ś m i e r c i ą . 2 2 Dieux sombres, dieux claires, D u m é z i l , op. cit, s. 91. D u m é z i l , op. cit., s. 90. Gautrekssaga ukazuje ową determinację bezpośrednio w scenie swoistej licy­ tacji między Thorem i Odynem, w której wyznaczają oni los bohatera. „Thor: Starkadr nie będzie miał dzieci. . Odyn: Starkadr przeżyje trzy życia ludzkie. Т.: W każdym z nich dopuści się nikczemności [...]. O.: Będzie miał zawsze <[...] najlepszą broń i najlepszy strój. Т.: Nie będzie miał [...] swojej ziemi. O.: Będzie miał liczne ruchomości. Т.: Nigdy nie będzie uważał, że ma dość. O.: Wyjdzie zwycięsko z każdego boju. T. W każdym boju otrzyma ciężką ranę. O.: Będzie tworzył poezję i improwizował. Т.: Zapomni wszystko, co stworzy. O.: Spodoba się wielkim i możnym. Т.: Będzie znienawidzony przez małoznacznych". (Za D u m é z i l e m , op. cit., s. 29). " D u m é z i l , op. cit, s'. 91. 2 4 25 i * I i ' �MIT B O H A T E R S K I N 257 Z kolei Starkadr-Starcatherus uzyskuje w darze od Odyna d ł u g i e ż y ­ cie r ó w n e t r z e m ż y c i o m l u d z k i m , lecz T h o r ustala, iż w k a ż d y m z n i c h bohater p o p e ł n i p r z e s t ę p s t w o . P r z e s t ę p s t w a b o h a t e r ó w wpisane w i c h losy j u ż w p o c z ą t k o w y m . okresie ż y c i a p o s ł u ż y ł y D u m é z i l o w i do b u d o w y hipotezy, w e d ł u g k t ó r e j w o j o w n i k , un guerrier (bo w o j o w n i k i e m jest jego bohater), p o p e ł n i a k o ­ lejno p r z e s t ę p s t w a w k a ż d e j z trzech w y r ó ż n i o n y c h przez D u m é z i i a dzie­ d z i n ż y c i a (magiczno-prawno-religijnej, siły fizycznej oraz p ł o d n o ś c i i ob­ fitości). Nie b ę d ę t u a n a l i z o w a ć dokonanej przez D u m é z i i a k l a s y f i k a c j i p r z e s t ę p s t w na t r z y g r u p y , w odniesieniu do p r a w o b o w i ą z u j ą c y h w t y c h t r z e c h dziedzinach. W a r t o ś ć tej k l a s y f i k a c j i z a l e ż y bez w ą t p i e n i a od w a r ­ t o ś c i c a ł e j ideologie tripatrie. S ą d z ę , że p r z y o d p o w i e d n i m n a ś w i e t l e n i u w s z y s t k o m o ż n a podzielić w e d ł u g t y c h trzech dziedzin, lecz dla p r o b l e m u bohatera nie ma to w i ę k s z e g o znaczenia. I s t o t n y natomiast jest sam f a k t ł a m a n i a przez b o h a t e r ó w p o d s t a w o w y c h zasad o b o w i ą z u j ą c y c h w ludz­ k i m s p o ł e c z e ń s t w i e , t e m a t p o m i n i ę t y z a r ó w n o przez Philippe'a Selliera, j a k i F . R. Raglana. Zycie o p i s y w a n y c h przez D u m é z i i a b o h a t e r ó w jest w y p e ł n i o n e z w y ­ c i ę s t w a m i zgodnie z o k r e ś l o n y m j u ż b o h a t e r s k i m w z o r c e m . K a ż d y z n i c h s ł u ż y w i e r n i e s w o j e m u k r ó l o w i , a nawet jest ż a r l i w y m o b r o ń c ą idei w ł a d z y k r ó l e w s k i e j . A jednak Starcatherus, p o m i m o wielkiego poszano­ w a n i a dla k r ó l e w s k i e g o majestatu, p o p e ł n i a t r z y p r z e s t ę p s t w a przeciw s w y m k o l e j n y m s u w e r ę n o m : s k ł a d a k r ó l a w ofierze O d y n o w i , ucieka z pola b i t w y , wreszcie daje się p r z e k u p i ć k r ó l e w s k i m w r o g o m . Ś i ś u p a l a z a ś , s ł u ż ą c s w e m u k r ó l o w i , m o r d u j e i n n y c h k r ó l ó w , s k ł a d a j ą c i c h w ofie­ rze R u d r a - S i w i e ; pod n i e o b e c n o ś ć pewnego w ł a d c y p a l i jego. stolicę za­ miast p o d j ą ć o t w a r t ą w a l k ę ; przeszkadza w z ł o ż e n i u ofiary; p o r y w a szlachetnie u r o d z o n ą i p o ś l u b i o n ą i n n e m u m ę ż c z y ź n i e k o b i e t ę ( p r z e s t ę p ­ s t w a te są w y m i e n i o n e w t e k ś c i e MdhabhĄraty jako p r z y k ł a d y stu nie­ g o d n y c h c z y n ó w , k t ó r y m i bohater o b r a z i ł K r y s z n ę ) . W e d ł u g D u m é z i i a u c z y n k i Heraklesa (dla k t ó r e g o b ó s t w e m o p i e k u ń ­ c z y m jest Atena, w r o g i m z a ś Hera) m o ż n a podzielić, na t r z y serie, z k t ó r y c h k a ż d ą w i e ń c z y grzech, peché functional, ł a m i ą c y p r a w a jednej z trzech g ł ó w n y c h dziedzin, k a ż d e m u grzechowi z a ś towarzyszy odpo­ w i e d n i a sankcja. Z w l e k a n i e z w y p e ł n i e n i e m woU Zeusa ś c i ą g a na H e r a ­ klesa s z a l e ń s t w o , nieuczciwa w a l k a — c h o r o b ę p s y c h i c z n ą , c u d z o ł ó s t w o z a ś powoduje nieuleczalne oparzenia i dobrowolne w y d a n i e się na śmierć . R ó w n i e ż Starcatherus u m i e r a z w ł a s n e j w o l i po p o p e ł n i e n i u trzeciego z p r z e s t ę p s t w : n a m a w i a szlachetnie urodzonego m ł o d z i e ń c a , aby go zdekapitował. Ś i ś u p a l a w y s t ę p u j e w k o ń c o w e j scenie swego ż y c i a jako o b r o ń c a k r ó 2 7 2 ' Dumézil, op. cit., s. 118. 17 —- Etnografia Polska t. 28/2 / �258 MAGDALENA ZOWCZAK Ryc. 1. Herakles między Cnotą a Występkiem: jedna z kobiet wabi go ku przyjem­ ności, druga wzywa do wypełnienia obowiązków. Napis głosi: „Istnieje niepewność zabójcza, ale przez krótką chwilę, jako że dusza wielka, serce szlachetne gardzi plugawą przyjemnością postępując podług honoru". Nie można jednak powiedzieć, by była to główna dewiza Heraklesa, jako że nie zawsze gardził on Występkiem Fot. Pracownia Reprogaf¡czna BÜW (ze zbiorów Gabinetu Rycin UW> �MIT B O H A T E R S K I 259 lewskiego majestatu: protestuje przeciw uznaniu K r y s z n y za najgodniej­ szego na zebraniu k r ó l ó w , w y s u w a j ą c logiczny argument, iż K r y s z n a nie jest k r ó l e m . T e n protest jest s a m o b ó j s t w e m , bo stanowi sto pierwsze wykroczenie S i ś u p a l i p r z e c i w K r y s z n i e , k t ó r y dekapituje bohatera za p o m o c ą d y s k u na oczach zgromadzonych k r ó l ó w . Z c i a ł a S i ś u p a l i w y ­ d o b y w a się energia duchowa „ p o d o b n a s ł o ń c u u l a t u j ą c e m u z . n i e b a " , adoruje K r y s z n ę i w t a p i a się w jego c i a ł o . K r y s z n a - W i s z n u jest w MahdbMracie b ó s t w e m , k t ó r e wszystko wciela; D u m é z i l s ą d z i , i ż fascynuje on Ś i ś u p a l ę , p r z y c i ą g a go, i że bohater d z i a ł a pod w p ł y w e m nieodpartego pragnienia p o w r o t u do ł o n a T o u t incarné, prowokując s w o j ą ś m i e r ć . Jego n i e n a w i ś ć do K r y s z n y znika, jego grzechy z o s t a j ą zniszczone, n a s t ę p u j e c a ł k o w i t e i ostateczne p o ł ą c z e n i e S i ś u p a l i i K r y s z ny-Wisznu. 2 8 Taka jest ś m i e r ć trzech b o h a t e r ó w D u m é z i l a , k t ó r ą i n t e r p r e t u j e on jako n a s t ę p s t w o w y s t ę p k u , przekroczenia dozwolonej i m g r a n i c y dzia­ łania. S p r ó b u j ę teraz p o d s u m o w a ć g ł ó w n e elementy s t r u k t u r y , w k t ó r e j — w e d ł u g D u m é z i l a — w y s t ę p u j e bohater: 1. Bohater rodzi się na pograniczu ś w i a t a ludzkiego i nieludzkiego (świata demonów, olbrzymów, bogów). 2. O d c h w i l i narodzin staje się s t a w k ą w grze b o g ó w o odmiennych naturach, z k t ó r y c h jeden m u sprzyja, a d r u g i jest jego w r o g i e m . 3. Bohater jest w y z n a w c ą i o b r o ń c ą idei w ł a d z y k r ó l e w s k i e j , c h o c i a ż jedno (lub w i ę c e j ) z jego p r z e s t ę p s t w polega na w y k r o c z e n i u przeciw królowi. 4. Jego czyny — bohaterskie c z y n y w o j o w n i k a — przeplatane s ą z b r o d n i a m i przeciw p o d s t a w o w y m p r a w o m o b o w i ą z u j ą c y m w ś r ó d l u d z i . . 5. G d y m i a r a p r z e s t ę p s t w d o p e ł n i a się, bohater u m i e r a z w ł a s n e j w o l i (sam p r z y g o t o w u j e s w ą ś m i e r ć ) . N o w ą t r e ś ć w n o s i do dotychczasowych r o z w a ż a ń p u n k t d r u g i , o k r e ś ­ l a j ą c y bohatera j a k o s t a w k ę w grze, k t ó r a toczy się m i ę d z y b ó s t w e m m r o c z n y m i j a s n y m . Jak się zdaje, jest to l o g i c z n y m n a s t ę p s t w e m p o d ­ stawowej cechy bohatera, c z y l i b y t o w a n i a na g r a n i c y ś w i a t ó w ludzkiego i nieludzkiego. M o ż n a chyba p r z y p u s z c z a ć , ż e i m bardziej jednoznacznie j a k a ś mitologia w i ą ż e z k a ż d y m z t y c h ś w i a t ó w odmienne b ó s t w a , i m bardziej je sobie przeciwstawia, t y m silniej ten antagonizm f o r m u j e los bohatera. Raglan i Sellier nie u w z g l ę d n i a l i relacji m i ę d z y bohaterem a bogami, chociaż obaj analizowali np. dzieje Heraklesa. Poprzestali na p r o s t y m stwierdzeniu jego na w p ó ł boskiego pochodzenia, j a k b y zapomnieli, że w k u l t u r z e m o ż e i s t n i e ć w i ę c e j b o g ó w n i ż jeden. 8 8 D u m é z i l , op. cii., s. 73. �260 MAGDALENA ZOWCZAK 1. B O H A T E R I WŁADCA D r u g i e w a ż n e odkrycie D u m é z i l a dotyczy p l a n u ludzkiego, miejsca bohatera w s p o ł e c z e ń s t w i e , i polega 'na p r z e c i w s t a w i e n i u herosa w ł a d c y . Jest to odmiana w stosunku do o m a w i a n y c h poprzednio t e o r i i . W o p i n i i Raglana k a ż d y bohater, c h o ć b y pozornie k r ó l e m nie b y ł , zawsze się n i m staje, gdy p r a w d a w y c h o d z i na j a w , natomiast nie jest wodzem. A w i ę c k r ó l - b o h a t e r i w ó d z to dwie r ó ż n e postacie, podczas g d y u D u m é ­ zila z a r ó w n o Starkadr-Starcatherus j a k Ś i ś u p a l a o d n o s z ą z w y c i ę s t w a do­ w o d z ą c w o j s k a m i swoich k r ó l ó w . Sellier z a ś pisze, iż w i e l k o ś ć bohatera czyni go p r ę d z e j czy p ó ź n i e j p r z y w ó d c ą p o l i t y c z n y m , j e ś l i nie jest n i m od p o c z ą t k u opowiadania; zgadza się t e ż z Raglanem, że bohater jest p i e r w o t n i e k r ó l e m i że przejmuje n a l e ż n y m u t r o n , p o n i e w a ż jest sy­ n e m k r ó l a . Dodaje w p r a w d z i e , że w s p ó ł i s t n i e n i e bohatera z w ł a d c ą p o l i t y c z n y m jest trudne, p e ł n e k o n f l i k t ó w i g r o ź n e dla monarchy, lecz z a b ó j s t w o dokonane przez bohatera na k r ó l u u w a ż a za niezgodne z l o ­ g i k ą m i t u , za b ł ą d t w ó r c y opowiadania. I n t e r p r e t a c j a ta w i ą ż e się z sel i e r o w s k ą k o n c e p c j ą bohatera j a k o postaci ś w i e t l a n e j . Obaj autorzy t ł u ­ m a c z ą w i ę c p r z y k ł a d y niezgodne z i c h t e o r i a m i wypaczeniem, degene r a c j ą m i t u , podczas gdy D u m é z i l p r z y j m u j e , iż k o n f l i k t m i ę d z y bohate­ r e m i w ł a d c ą , p r o w a d z ą c y nieraz do zbrodni, n a l e ż y do s t r u k t u r y m i t u bohaterskiego.' 2 9 Co do sprzecznych o p i n i i czy bohater jest wodzem, czy k r ó l e m , w y ­ daje się, że nie m o ż n a k t ó r e j k o l w i e k z n i c h p r z y z n a ć p i e r w s z e ń s t w a na podstawie b a d a ń nad b u d o w ą m i t u bohaterskiego. T e k s t y s ą z r ó ż n i c o ­ wane: bohater m o ż e b y ć wodzem (np. Joanna ď A r c ) , m o ż e b y ć k r ó l e m (Edyp), m o ż e b y ć wodzem i k r ó l e m (Achilles), co w i ę c e j , m o ż e nie b y ć a n i wodzem, ani k r ó l e m (św. Jerzy). O c z y w i ś c i e m o ż n a z a ł o ż y ć , że t y l k o w j e d n y m z t y c h p r z y p a d k ó w m a m y do czynienia z bohaterem m i t y c z ­ n y m , ale nie w y d a j e się to s ł u s z n e , jeśli celem jest wyznaczenie u n i w e r ­ salnych cech tej postaci. Te r ó ż n o r o d n e m o ż l i w o ś c i w y n i k a j ą z o d m i e n ­ n y c h w a r t o ś c i , j a k i e s ą z w i ą z a n e ze s t r u k t u r ą m i t u bohaterskiego w r ó ż ­ n y c h k u l t u r a c h . Moc bohatera, jego z w y c i ę s t w a i n i e z w y k ł e czyny w k a ż d e j epoce s t a w i a j ą go ponad p r z e c i ę t n o ś c i ą , ale co t o oznacza, to j u ż z a l e ż y od epoki, k t ó r a ubiera go w k r ó l e w s k ą k o r o n ę l u b w m u n d u r z dystynkcjami pułkownika. IV. K O B I E T A - B O H A T E R W y ł a n i a j ą c y się z tego p r z e g l ą d u l i t e r a t u r y schemat m i t u bohater­ skiego ś w i a d c z y o t y m , że bohater m i t y c z n y to p o s t a ć raczej m ę s k a n i ż kobieca. A jednak i ta r e g u ł a ma swoje w y j ą t k i , z k t ó r y c h n a j s ł y n n i e j ­ s z y m chyba jest Joanna d'Arc. Sellier pisze, że dzieje Joanny s ą obja«Sellier, op. cit., s. 20. �261 MIT B O H A T E R S K I w i e n i e m m i t u bohaterskiego' w jego najczystszej formie. Urodzona w c h ł o p s k i e j rodzinie z a j m o w a ł a się pasterstwem. Pewnego dnia p o r z u ­ ciła spokojne w i e j s k i e ż y c i e , aby d o k o n a ć c z y n ó w , do k t ó r y c h p o w o ł a ł j ą B ó g . K r ó l r o z p o z n a ł j e j p o w o ł a n i e po znaku, k t ó r y dla i n n y c h na zaw­ sze p o z o s t a ł o k r y t y t a j e m n i c ą . Z w y c i ę s t w a Joanny to j e j bohaterska epifania. Pewnego dnia z o s t a ł a zdradzona, a zdrada t a p o c i ą g n ę ł a za s o b ą jej ś m i e r ć . Stos, na k t ó r y m s p ł o n ę ł a , podobnie j a k stos Heraklesa, s t a ł się miejscem j e j apoteozy . ' Sellier p r ó b u j e s c h a r a k t e r y z o w a ć k o b i e t ę - b o h a t e r a p o w o ł u j ą c się n a p r z y k ł a d y A t a l a n t y , Amazonek oraz bohaterek poezji Saint-John Persa. Wskazuje d z i e w i c t w o j a k o i s t o t n ą c e c h ę w s z y s t k i c h t y c h kobiet, k t ó r e s p r a w n o ś c i ą w walce i w ł o w a c h p r z e w y ż s z a j ą m ę ż c z y z n . Dziewica o r l e a ń s k a i nasza „ d z i e w i c a - b o h a t e r , w ó d z p o w s t a ń c ó w , E m i l i a P l a t e r " ś w i a d c z ą na k o r z y ś ć tego s p o s t r z e ż e n i a . 3 0 V. B O H A T E R I K O B I E T Y D z i i c i , rodzina, d o m , o s i a d ł e ż y c i e nie g o d z ą się z m i t e m bohater­ s k i m , k t ó r y r o z w i j a się na k a n w i e nieustannej w ę d r ó w k i . N i e w i a d o m o dlaczego nie p o d k r e ś l i ł tego ż a d e n z c y t o w a n y c h t u a u t o r ó w , c h o ć w y ­ daje się to bardzo istotne dla zrozumienia, k i m jest bohater m i t y c z n y . Na p r z y k ł a d charakter z w i ą z k ó w , k t ó r e go łączą z k o b i e t a m i , t r u d n o i n ­ t e r p r e t o w a ć bez odniesienia do jego nieustannej w ę d r ó w k i ! W ę d r ó w k a i s a m o t n o ś ć to sposoby na u t r z y m a n i e się w stanie ciągłej g o t o w o ś c i bo­ j o w e j (bohater jest p r z e c i e ż n i e z m o r d o w a n y m w o j o w n i k i e m ) i j e d n o c z e ś ­ nie są t o w a r u n k i n i e z a l e ż n o ś c i . Sellier pisze, iż w w i ę k s z o ś c i w y p a d k ó w ś w i a t kobiet j a w i się j a k o z a g r o ż e n i e dla s p e ł n i e n i a z a d a ń , do k t ó r y c h bohater z o s t a ł p o w o ł a n y . S t ą d kobieta u k a z y w a n a b y w a c z ę s t o w micie bohaterskim j a k o czarodziejka, j a k n p . Circe w O d y s e i . Bohater w i e l ­ k i m w y s i ł k i e m w o l i w y r y w a s i ę z j e j objęć, b y w y p e ł n i ć s w ą m i s j ę ; t a k czyni Eneasz, k t ó r y porzuca D y d o n ę i w y r u s z a w p o d r ó ż , aby z a ł o ż y ć R z y m . W tej k o n w e n c j i kobieta oznacza nieraz zaledwie c h w i l o w y o d ­ poczynek w o j o w n i k a na drodze jego c h w a ł y . 3 1 Sellier nie pisze jednak o t y m , co dzieje się, g d y bohater ulega swo­ jej m i ł o ś c i i z a g ł ę b i a s i ę w n i ą . U z a l e ż n i a s i ę w ó w c z a s od k o b i e t y , co w y s t a w i a go na ś m i e r t e l n e n i e b e z p i e c z e ń s t w o . Zdrada ukochanej staje i _ b e z p o ś r e d n i o l u b p o ś r e d n i o — p r z y c z y n ą jego ś m i e r c i . Opisuje t o historia Samsona i D a l i l i . S ę „Znowu rzekła do niego: Jakoż mówisz, miłuję cię? a serce twoje nie jest ze mną. Jużeś mię po trzykroć oszukał, i nie powiedziałeś mi, w czém jest twoja moc wielka. A gdy mu się uprzykrzała słowy swemi na każdy dzień, i trapiła go, aż zem"Sellier, "Sellier, op. cif., s. 23. op. cit., s. 20. �262 MAGDALENA ZOWCZAK dlała dusza jego na śmierć. Tedy jej otworzył całe serce swoje, i powiedział j e j : Brzytwa nigdy nie postała na głowie mojej, gdyżem jest Nazarejczykiem B o ż y m zaraz z żywota matki mojej; gdyby mię ogólno, odejdzie odemnie moc moja, i osłabieję, i będę jako inny człowiek. Widząc tedy Dalila, że jej otworzył całe serce swoje, posłała i w e z w a ł a książąt Filistyńskich, mówiąc: Pójdźcież jeszcze raz, boć mi otworzył całe serce swoje; i przyszły do niej książęta Filistyńskie, niosąc srebro.w rękach swych. Tedy go uśpiła na łonie swojém, a przyzwawszy niektórego człowieka, dała ogolić siedm kędzierzy g ł o w y jego; potem go jąła drażnić, gdy odeszła moc jego od niego, I rzekła: Filistynowie nad tobą, Samsonie" » . Bohater zmaga się ze s o b ą i z c a ł y m ś w i a t e m ; t a k ż e ze s w o j ą k o ­ c h a n k ą m u s i t o c z y ć w a l k ę , jeśli chce u t r z y m a ć n i e z a l e ż n o ś ć . W schema­ cie bohaterskiego m i t u uległość oznacza dla niego ś m i e r ć (dlatego t e ż zapewne b o h a t e r k ą m o ż e b y ć t y l k o dziewica, n i e u l e g ł a ) . Sellier przeciwstawia t e j s y t u a c j i stereotyp f r a n c u s k i z X I I - X V I I w . , w e d ł u g k t ó r e g o m i ł o ś ć do d a m y pobudza rycerza do bohaterskich czy­ n ó w . Zgodnie z r e g u ł a m i Vamour courtois kobieta sama w y s y ł a swego rycerza w d a l e k ą d r o g ę , b y p o k o n u j ą c rozmaite t r u d n o ś c i z a s ł u ż y ł sobie na j e j m i ł o ś ć . Jest t o jednak, j a k się zdaje, r ó ż n i c a pozorna. P r z e c i e ż w i a d o m o , że — j a k pisze M a r i a Ossowska — k u l t u r a rycerska nie b y ł a k u l t u r ą r o d z i n ­ n ą , a dama, w i m i ę k t ó r e j rycerz d o k o n y w a ł m ę ż n y c h c z y n ó w , b y ł a c z ę ­ sto s z c z ę ś l i w ą ż o n ą k o g o ś innego. Uamour courtois, m i ł o ś ć na o d l e g ł o ś ć , jest w gruncie rzeczy zgodna z w z o r c e m m i t y c z n y m : r y c e r z — bohater w z d y c h a w i e r n i e i często platonicznie do jednej d a m y , a j e d n o c z e ś n i e m i e w a p r z y g o d y z i n n y m i , k t ó r e n a p o t y k a po drodze. D a m a serca jest p r z e d m i o t e m - o z d o b ą , j a k r ę k a w i c z k a na c h e ł m i e , jest t e ż pretekstem do w a l k i . S ł u s z n a jest chyba opinia M . Ossowskiej, że owa epoka s ł a w i ł a r y c e r s k ą o p i e k u ń c z o ś ć w stosunku do kobiet j a k o p o s t a w ę , k t ó r a p o d ­ k r e ś l a m ę s k ą siłę. W istocie nie jest to w i ę c sytuacja, k t ó r ą m o ż n a prze­ c i w s t a w i a ć bohaterskiemu m i t o w i . Francuska epika rycerska zgodna jest z n i m , j a k z a u w a ż a sam Sel­ lier, r ó w n i e ż w i n n y m aspekcie: bohaterskie romansy ł a m i ą p r z y j ę t e w społeczności zakazy moralne. Bardzo często polega to na zdradzie, j a ­ k i e j dopuszcza się kobieta, g d y oddaje się b o h a t e r o w i — z a b ó j c y swego ojca. P r z y t y m zdarza się, że jej ojciec ginie t y l k o dlatego, p o n i e w a ż w y j a w i a ona bohaterowi, w j a k i s p o s ó b m o ż n a go z a b i ć . K l a s y c z n ą w e r ­ sję tego m o t y w u zawiera p r z y p i s y w a n e W e r g i l i u s z o w i opowiadanie Ciris z t z w . Appendix Vergiliana . 3 3 . 3 4 3 S * Księga sędziów, Rozdział 16, wersety 15-20. S e 11 i e r, op. cit., s. 21. M. O s s o w s k a , Ethos rycerski i jego odmiany, Warszawa 1973, s. 216. <« Nowele rzymskie, wyb., przeł. i oprać. Stanisław S t a b r y ł a , Warszawa 1975, s. 58-72. 8 8 8 4 �MIT B O H A T E R S K I 203 Minos, k r ó l K r e t y , - n a p a d ł na miasto M e g a r ę , w k t ó r y m p a n o w a ł M z u s . W e d ł u g boskiej przepowiedni w ł a d c a ten i jego k r ó l e s t w o pozo­ s t a ć m i a ł y bezpieczne, d o p ó k i nie spadnie z jego g ł o w y r ó ż o w y p u k i e l w ł o s ó w , d z i w n a t u r y . Nizus m i a ł c ó r k ę Scyllę, k t ó r a z a k o c h a ł a się bez p a m i ę c i w Midasie. A b y go p o z y s k a ć , pewnej nocy obcięła ojcu n i e z w y ­ k ł y k o s m y k w ł o s ó w i p o s ł a ł a go Midasowi. Megara z o s t a ł a spustoszona, lecz Midas u k a r a ł n i e s z c z ę s n ą S c y l l ę w o k r u t n y s p o s ó b : k a z a ł ją p r z y ­ w i ą z a ć do swego o k r ę t u i Wlec po falach. D l a D u m é z i i a b y ł a b y to jedna ze zbrodni bohatera, podczas gdy Sel­ l i e r , k t ó r y go g l o r y f i k u j e , p o d a ł b y zapewne i n n ą i n t e r p r e t a c j ę . U w a ż a on, że bohater stoi ponad dobrem i z ł e m ; zgodnie z c y t o w a n y m i w Le myth du heros s ł o w a m i A n t o n i n A r t a u d a , bohaterowie i bogowie antycz­ n i „ k r o c z ą prosto s w o j ą d r o g ą poza naszymi l u d z k i m i zasadami, k t ó r e d z i e l ą wszystko m i ę d z y dobro i zło, j a k b y zło nie w y w o d z i ł o się ze zdra­ d y wobec w ł a s n e j n a t u r y i j a k b y dobro nie b y ł o ' z n i ą w zgodzie bez w z g l ę d u na konsekwencje m o r a l n e " . Sellier w y d a j e się z a p o m i n a ć , że bohater nie jest bogiem, lecz co n a j w y ż e j p ó ł b o g i e m i jego zbrodnie w o ­ bec l u d z k i c h p r a w nie m o g ą b y ć inaczej nazwane. Tymczasem z jego i n t e r p r e t a c j i w y n i k a , że t y l k o kobieta, k t ó r a rzuca się w ramiona bohat e r a - b ó s t w a , j a k b y p r a g n ę ł a swej z a g ł a d y , p o p e ł n i a zbrodnie, bohater z a ś pozostaje czysty, bo jest ponad to. Uderza t u t r a f n o ś c i ą ocena d w o ­ i s t y c h c z y n ó w bohatera (lub bohatera i jego alter-ego) jakiej d o k o n a ł M i e l e t y ń s k i , k t ó r y nie p r z e s t a j ą c n a z y w a ć m i t y c z n y c h zbrodni po i m i e ­ n i u stwierdza, że są one r ó w n i e istotne jak mityczne dobrodziejstwa, p o n i e w a ż w y z n a c z a j ą p o j ę c i a dobra i zła. Z a r ó w n o jedne j a k drugie m a j ą w i ę c znaczenie paradygmatyczne dla społeczności, w k t ó r e j funkcjonuje mit . 3 6 3 7 3 8 V I . NOWA PRÓBA D E F I N I C J I : B O H A T E R S K I E A N T Y N O M I E M i t bohaterski nie jest p r o s t ą s u m ą e l e m e n t ó w w y m i e n i o n y c h w do­ k o n a n y m t u p r z e g l ą d z i e l i t e r a t u r y . Jak się o k a z a ł o , wiele z n i c h f u n k c j o ­ n u j e w y m i e n n i e , tak, że m o ż n a m ó w i ć o zbiorach t y p o w y c h , s y t u a c j i w p o s z c z e g ó l n y c h momentach m i t u (np. k i e d y bohater znajduje p r z y j a ­ ciela lub spotyka k o b i e t ę ) . Owe zbiory m o ż l i w o ś c i w y n i k a j ą z u s y t u o w a ­ n i a bohatera-herosa w miejscu p r z e c i ę c i a granic p e w n y c h p o j ę ć podsta­ w o w y c h dla l u d z k i e j egzystencji (np. w o l n o ś ć — poddanie, siła — s ł a ­ b o ś ć ) . M i t bohaterski zawiera w i e d z ę o naturze ludzkiego istnienia i o m o ż l i w o ś c i a c h d z i a ł a ń c z ł o w i e k a , jest p a r a d y g m a t e m ludzkich m o ż ­ liwości. 8 6 Cyt. za S e 11 i e r e m, op. cit., s. 21. S e l l i e r , op. cit., s. 21. *> M i e l e t y ń s k i , op. cit., s. 234. 8 7 �. . • j 264 MAGDALENA ZOWCZAK ' I I Wydaje się m o ż l i w e opracowanie uniwersalnej quasi- d e f i n i c j i p o ­ przez c h a r a k t e r y s t y k ę szeregu a n t y n o m i i , j a k i e zawiera p o j ę c i e bohatera. P o d s t a w o w ą a n t y n o m i ę wyznacza b y t o w a n i e b o h a t e r ó w na g r a n i c y p o r z ą d k ó w ludzkiego i nie-ludzkiego, co sprawia, iż t w o r z ą o n i j a k b y o d r ę b n ą k a t e g o r i ę b y t ó w o specyficznych w ł a ś c i w o ś c i a c h ( „ z n a j s i ę z c z ł o ­ w i e k i e m , z b o h a t y r e m się nie w s p i e r a j " , j a k p i s a ł B i e r n a t z L u b l i n a ) „ W a ż n ą tego k o n s e k w e n c j ą jest s t o p i e ń p o d p o r z ą d k o w a n i a bohatera przez­ naczeniu b ą d ź — i n n y m i s ł o w y — zakres jego w o l n o ś c i w p o r ó w n a n i u z d w o m a p o z o s t a ł y m i k a t e g o r i a m i b y t ó w . Przez przeznaczenie r o z u m i e m miejsce postaci m i ę d z y dobrem a z ł e m , k t ó r e z a l e ż y od e f e k t u d z i a ł a ń , a nie od i n t e n c j i d z i a ł a j ą c e g o . W t r a d y c y j n e j w i z j i ś w i a t a c z ł o w i e k ż y j e zgodnie ze s w o i m przeznaczeniem, k t ó r e jest od niego n i e z a l e ż n e . E u n t przeciw przeznaczeniu b y w a u w a ż a n y za grzech, bo k i e r u j e się p r z e c i w w o l i Boga czy b o g ó w , a t a k ż e dlatego, że jest — j a k o d z i a ł a n i e p o z o r ­ n e — z g ó r y skazany na niepowodzenie. Inaczej jest z bohaterem: „ b o h a t e r s t w o to nie jest przeznaczenie o d Boga, bo to b y nie b y ł o b o h a t e r s t w o " . To stwierdzenie daje w y r a z antynomii, o k t ó r e j mowa, związanej z n a s t ę p u j ą c ą sprzecznością logicz­ n ą : jeśli c z ł o w i e k m a b y ć t y l k o n a r z ę d z i e m , w ó w c z a s p o j ę c i e bohatera^ k t ó r e z a k ł a d a m o ż l i w o ś ć dokonywanego z w o l n e j w o l i w y b o r u , t r a c i r a c j ę b y t u . Podobna s p r z e c z n o ś ć w y s t ę p u j e t a k ż e w p r z y p a d k u ś w i ę t y c h : cóż b y to b y ł a za ś w i ę t o ś ć , jeśli b y od Boga b y ł a przeznaczona? Bohaterowie m a j ą p r z e c i e ż i cechy l u d z k i e (co w y n i k a z p r z y j ę t e j t u podstawowej a n t y n o m i i ) , a to przeczy c a ł k o w i t e m u u z a l e ż n i e n i u c z ł o ­ w i e k a od przeznaczenia, bo w ó w c z a s z a b r a k ł o b y p r z e j ś c i a od b y t ó w l u d z ­ k i c h do bohaterskich, przeciwnie: i s t n i a ł a b y m i ę d z y n i m i w y r a ź n a g r a ­ nica. T a k w i ę c trzeba u z n a ć stopniowe rozszerzanie zakresu w o l n o ś c i w o d ­ niesieniu do w y r ó ż n i o n y c h t u trzech k a t e g o r i i b y t ó w (boskich, b o h a t e r ­ skich, ludzkich, p r z y c z y m t y m p i e r w s z y m p r z y s ł u g u j e p e ł n a w o l n o ś ć ) . Z owej podstawowej a n t y n o m i i w y n i k a , że bohater jest dla s p o ł e c z ­ n o ś c i l u d z k i e j o b c y m , co w i ą ż e się z ł a m a n i e m przez niego podsta­ w o w y c h ' z a s a d , k t ó r e c z ł o n k ó w tej s p o ł e c z n o ś c i o b o w i ą z u j ą . B o h a t e r często b y w a p r z e s t ę p c ą w e d ł u g l u d z k i c h n o r m . Podobnie jest ze ś w i ę ­ t y m . R ó ż n i c a m i ę d z y ś w i ę t y m i a bohaterami widoczna jest natomiast w odniesieniu do k a t e g o r i i b y t ó w n i e - l u d z k i c h . Ś w i ę t y jest p o d d a n y m Boga, p r z e c i w n i k i e m d e m o n ó w , bohater z a ś często b y w a p r z e c i w n i k i e m w stosunku do obu t y c h kategorii, p r z e s t ę p c ą r ó w n i e ż w s k u t e k ł a m a n i a p o r z ą d k u boskiego czy diabelskiego, i to w interesie l u d z i . Tak w i ę c bohater od c h w i l i s w y c h narodzin z a g r a ż a a k t u a l n e m u м 40 •» Cyt. za A. B r u c k n e r e m , Słownik etymologiczny «• Cyt. z materiałów terenowych: rzeszowskie 1982 r. jązyka polskiego, W a r - 1 �MIT B O H A T E R S K I 265 u k ł a d o w i sił m i ę d z y ś w i a t a m i o odmiennych p o r z ą d k a c h ; s t ą d od wczes­ nego d z i e c i ń s t w a c z y h a j ą na niego rozmaite n i e b e z p i e c z e ń s t w a . Z d r u ­ giej strony bohater m o ż e d z i a ł a ć na rzecz zachowania i s t n i e j ą c e g o u k ł a d u sił, jeśli podejmie d z i a ł a n i a z pozycji p o ś r e d n i k a . I tak Herakles, p o k o ­ n u j ą c T y t a n ó w , staje się o b r o ń c ą b o g ó w o l i m p i j s k i c h . Z b y t o w a n i e m bohatera na granicy d w ó c h p o r z ą d k ó w i z jego prze­ znaczeniem ł ą c z y s i ę a n t y n o m i a ż y c i a - ś m i e r c i ; bohaterowie zajmują miejsce p o ś r e d n i e m i ę d z y n i e ś m i e r t e l n y m i i s t o t a m i n i e - l u d z k i m i a ś m i e r ­ telnymi ludźmi. W związku z t y m przysługuje bohaterowi n i e z w y k ł y p r z y w i l e j : ś m i e r ć z w y b o r u . Z w o l n e j w o l i podejmuje on d e c y z j ę o za­ k o ń c z e n i u swego życia, a c z ę s t o nawet o k r e ś l a s z c z e g ó ł o w o s p o s ó b , w j a ­ k i ma u m r z e ć . W i n n y c h przypadkach decyduje o swej ś m i e r c i p o ś r e d n i o , gdy jest ona c e n ą za o s i ą g n i ę c i e celu, do k t ó r e g o z m i e r z a ł . Z a n t y n o m i ą ż y c i e - ś m i e r ć z w i ą z a n e są t e ż takie cechy bohatera, j a k o d p o r n o ś ć na r a n y czy n i e z w y k l e d ł u g i e życie (choć to ostatnie ł ą c z y się t e ż z p o d s t a w o w ą a n t y n o m i ą ludzkie — n i ě - l u d z k i e , k t ó r a p r o w a d z i do hyperbolizacji, w y o l b r z y m i e n i a wszelkich ludzkich cech herosa; p r z y ­ s ł u g u j e m u w i ę c o g r o m n y wzrost, w i e l k a siła oddechu, gargantuiczny apetyt i t p . ) . S z c z e g ó l n a ś m i e r ć bohatera jest tak w a ż n a dla i s t o t y tego. p o j ę c i a , że n a l e ż a ł o b y s t w i e r d z i ć , iż p r a w d z i w y bohater to bohater m a r ­ twy. P r z e k s z t a ł c a n i e się c z ł o w i e k a w bohatera, m i t y z a c j ę c z ł o w i e k a poprzez jego ś m i e r ć znakomicie ukazuje f i l m Bernardo Bertolucci'ego „ S t r a t e g i a p a j ą k a " . Atos M a g n a n i , k t ó r y z d r a d z i ł ż a n d a r m o m miejsce u k r y c i a b o m b y przygotowanej do zamachu na Duce, o s ą d z o n y zostaje przez s w y c h p r z y j a c i ó ł - s p i s k o w c ó w j a k o zdrajca w s p ó l n e j sprawy, bez w z g l ę d u na to, jakie k i e r o w a ł y n i m p o b u d k i ; b y ł t o b o w i e m j e d y n y s p o s ó b , w j a k i m ó g ł p o w s t r z y m a ć zamach, w k t ó r e g o powodzenie nie w i e r z y ł . M o ż e sądził, iż zamach nieudany b ę d z i e w i ę k s z y m z ł e m ftiż zdrada i p o s t a n o w i ł u c h r o n i ć p r z y j a c i ó ł w ł a s n y m kosztem. S u b t e l n o ś ć takiego p o s t ę p o w a n i a nie sprzyja t w o r z e n i u s i ę symbolu, p r z e m i e n i a n i u c z ł o w i e k a w mit.. Bohaterowie są rozliczani za d o r a ź n e , w y m i e r n e efekty s w y c h czynów,. Rzeczywisty uczynek Atosa M a g n a n i z o s t a ł o k r y t y t a j e m n i c ą , on sam' z a ś z g i n ą ł z r ę k i przyjaciela ś m i e r c i ą , k t ó r ą z a i n s c e n i z o w a ł w d u c h u szekspirowskiego d r a m a t u : z o s t a ł zastrzelony w loży opery, a w y p a d e k t e n z a p o w i e d z i a ł a w r ó ż b a C y g a n k i i nieprzeczytany a n o n i m . I w ł a ś n i e takie m o t y w y , w d z i e r a j ą c e się w p a m i ę ć j a k n a t r ę t n a m e l o d y j k a k a t a r y ­ niarza, z d e c y d o w a ł y o p o w s t a n i u m i t u bohatera Atosa M a g n a n i . J e d n y m z i s t o t n y c h r y s ó w mitycznego herosa jest to, iż c z ę s t o s ł u ż y on w ł a d c y , oddaje m u do dyspozycji całą s w ą n i e z u p e ł n i e l u d z k ą m o c , nie p r ó b u j ą c samemu s i ę g a ć po w ł a d z ę , g o d z ą c s i ę na r o l ę s ł u ż e b n ą . J e ś l i zostaje k r ó l e m , to t y l k o w w y n i k u z ł a m a n i a j a k i e j ś k a r d y n a l n e j zasady: zabicia ojca, p o ś l u b i e n i a m a t k i — p r z y c z y m panowanie jego t r w a k r ó t k o i k o ń c z y się tragicznie. �MAGDALENA ZOWCZAK 266 Bohater poddany w ł a d c y , choć zdaje się to paradoksalne, jest j e d n o ­ cześnie symbolem ludzkiej wolności i godności. Gdy wykonuje narzu­ cone m u przez w ł a d c ę zadania, to efekt jego c z y n ó w obraca się przeciwko ustalonemu p o r z ą d k o w i , k t ó r e g o s y m b o l e m jest k r ó l . Z w y r o k u losu Herakles w y k o n u j e rozkazy Eurysteusa; a jednak to, co czyni, posiada sens g ł ę b s z y i jest bardziej d o n i o s ł e n i ż p o k o n y w a n i e coraz to n o w y c h p r z e s z k ó d , na co s t a ć k a ż d e g o komiksowego supermana. Herakles k ł a ­ dzie kres o f i a r n y m m o r d o m r y t u a l n y m d o k o n y w a n y m na ludziach, p o ­ ż e r a n i u l u d z i przez p o t w o r y . Osusza bagna, z a k ł a d a miasta, b u d u j e drogi. Jest w i ę c t y m , k t ó r y w y z w a l a od ś m i e r c i , k t ó r y t w o r z y l u d z k i p o r z ą d e k , k u l t u r ę : jest t z w . bohaterem k u l t u r o w y m (tę f u n k c j ę bohatera dobrze o k r e ś l a niemieckie s ł o w o Weltordner i jego angielski bliskoznaczn i k transformer, „ p o r z ą d k u j ą c y ś w i a t na nowo"). Herakles jest n i e ś m i e r ­ t e l n y i j a k o p ó ł b ó g , s y n Zeusa, i j a k o t w ó r c a k u l t u r y . P o m i m o u z a l e ż ­ nienia od Eurysteusa, w b r e w i n t e n c j o m Eurysteusa, d z i a ł a n i a H e r a k ­ lesa m a j ą znaczenie demokratyczne, bo s ą dobrodziejstwem dla podda­ n y c h , a nie dla w ł a d c y , co w i ę c e j — b u r z ą p o r z ą d e k , k t ó r y w y p o s a ż y ł Eurysteusa w k r ó l e w s k ą w ł a d z ę , a w i ę c s t a w i a j ą k r ó l a w s y t u a c j i za­ grożenia. Ta a n t y n o m i a wyznacza odmienne m o ż l i w o ś c i dla o k r e ś l e n i a cech bohatera: z jednej strony m o ż e on b y ć c e n n y m dla k a ż d e j w ł a d z y s y m ­ b o l e m p r o p a g a n d o w y m , gdy p o d k r e ś l a ć się b ę d z i e jego s ł u ż e b n ą , p o d d a ń c z ą r o l ę w stosunku do w ł a d c y (lub ustalonego p o r z ą d k u ) ; i o d w r o t ­ nie, gdy na p l a n p i e r w s z y w y s u w a się jego znaczenie dla r z ą d z o n y c h , g d y b u r z ą c stary p o r z ą d e k staje się dla n i c h s y m b o l e m w o l n o ś c i . O i l e ta druga m o ż l i w o ś ć realizuje się w t r a d y c j i l u d o w e j , w „ p i e ś n i g m i n n e j " , t o pierwsza f u n k c j o n u j e j a k o i s t o t n y element systemu autokratycznego b ą d z totalitarnego gdzie w ł a d c a czy w ó d z u z u r p u j e sobie tytuł bohatera o ą a z naaaje go osooom z a s m z o n y m a i a systemu. est то o c z y w i ś c i e t y l k o « g o m a с п а г а к х е г у з х у к а xycn a w o c n mozuwosci, z Konieczności uprosz­ czona, b u a o w y moaei oęozie z a w i e r a ł taKze elementy „ p r o p a g a n d o w e i o d w r o t n i e , propaganda m u s i w y k o r z y s t y w a ć eiemenxy t r a d y c j i ; , u m e tendencje są u g r u n t o w a n e w t r a d y c j i europejsKiej w y m i e n i o n e antynomie o k r e ś l a j ą p o j ę c i e bonetera mitycznego i w y z ­ n a c z a j ą zakres jego dziaian, Które p o l e g a j ą na n i e u s t a n n y m p o K o n y w a m u p r z e s z k ó d , ť o j e c i e to z w i ą z a n e jest nierozazieinie z p o c h w a l ą a k t y w n o ś c i ż y c i o w e j rozumianej j a k o w a l k a z w r o g i m i m a z i o m silami, z g r o ż ą c y m i i m mebezpieczenstwami. l a * okres ony bohater p r z y p o m i n a ż o ł n i e r z a w stanie c i ą g ł e j g o t o w o ś c i bojowej, k t ó r y m tez bardzo często b y w a (hono­ r o w e kodeksy ż o ł n i e r s k i e s t a n o w i ą odbicie w y o b r a ż e ń o i d e a l n y m c z ł o ­ w i e k u w a l k i i w s k a z u j ą zapewne cechy bohatera o k r e ś l o n e j epoki j { J JNastępną 1 1 ważną a n t y n o m i ę wyznacza istnienie b y t ó w Por. O s s o w s k a , op. cit. bohaterskich �MIT B O H A T E R S K I 267 jako pośrednich między nie-ludzką wiedzą, świadomością, a ludzką nie­ w i e d z ą . Daje to bohaterom status m i s t r z a , n a u c z y c i e l a , pro­ r o k a ; s t ą d t e ż bohater w y s t ę p u j e j a k o p a t r o n i n i c j a c j i . Jak stwierdza Eleazar M i e l e t y ń s k i , bohater k u l t u r o w y jest często u w a ż a n y za tego, k t ó r y w p r o w a d z i ł o b r z ę d i n i c j a c j i , d o k o n u j ą c p r z e j ś c i a od stanu n a t u r y do k u l t u r y , co powoduje p r z e m i a n ę i s t o t y n i e ś w i a d o m e j w ś w i a ­ domego c z ł o w i e k a . P o d s t a w o w ą dla p o j ę c i a bohatera a n t y n o m i ę ludzkie — nie-ludzkie m o ż n a r o z w i n ą ć w s k a z u j ą c nie t y l e cechy herosa, co raczej reprezento­ w a n ą przez niego a m b i w a l e n c j ę w odniesieniu do cech boskich i l u d z k i c h . O t o szereg a n t y n o m i i , k t ó r y wyznacza p o j ę c i e bohatera: В ludzkie nie-ludzkie O podporządkowanie wolność H uległość władza A śmiertelność nieśmiertelność T słabość siła, moc E n i e ś w i a d o m o ś ć , niewiedza ś w i a d o m o ś ć , wiedza R B y t y nie-ludzkie i ludzkie p o s i a d a j ą cechy przeciwstawne, natomiast byty bohaterskie ł ą c z ą w sobie c e c h y obu kategorii, - s t a n o w i ą c — w e d ł u g j ę z y k a f e n o m e n o l o g ó w — coincidentia oppositorum. N i e znaczy to, że istnieje zawsze j a k i e ś p r z e j ś c i e z k a t e g o r i i b y t ó w l u d z ­ k i c h do bohaterskich, z bohaterskich do n i e - l u d z k i c h . T y m n i e m n i e j i s t ­ nieje m o ż l i w o ś ć p r z e j ś c i a , skoro stopniuje się w odniesieniu do trzech r o d z a j ó w b y t ó w cechy takie, j a k w o l n o ś ć czy wiedza. A n t y n o m i e są n i c z y m osie, w e d ł u g k t ó r y c h cechy bohatera r o z k ł a d a j ą się j a k p u n k t y na p ł a s z c z y ź n i e . D z i ę k i t e m u m o ż l i w e jest p o w i ą z a n i e r o z m a i t y c h k a t e g o r i i bohatera w ramach jednego uniwersalnego p o j ę c i a . Jest to p u n k t w y j ś c i a do r o z w a ż a ń nad f u n k c j o n o w a n i e m tego p o j ę c i a w k u l t u r z e w s p ó ł c z e s n e j i do wskazania zależności m i ę d z y m i t e m , t r a d y ­ c j ą a o b e c n y m i w y o b r a ż e n i a m i o bohaterze, k t ó r e są w a ż n e dla r o z g r y ­ w a j ą c e g o się w o k ó ł d r a m a t u s p o ł e c z n e g o . Przedmiotem dalszych b a d a ń b ę d ą w a r t o ś c i , jakie są z w i ą z a n e z p o j ę c i e m bohatera w naszej k u l t u r z e . 4 2 4 2 M i e 1 e t у ii s к i, op. cit., s. 223 n � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/71228b87f8090ba43fef98489d775a9a.pdf c669be783828abdae94fe55a3223017c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1673 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2000 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1548 Title A name given to the resource Artykuły recenzyjne, recenzje i omówiena / ETNOGRAFIA POLSKA 2000 t.44 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2000 t.44, s.193-208 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ARTYKUŁ R E C E N Z Y J N Y , R E C E N Z J E I OMÓWIENIA „Etnografia Polska", t. X L I V : 2000, z. 1-2 P L ISSN 0071-1861 A N D R Z E J WOŹNIAK CZASOPISMO K A U K A S K I E J POLONII 1 „Kaukaska Polonia" - tytuł wydawanego od niedawna w Tbilisi czasopisma, wywołuje skojarzenie przede wszystkim historyczne. Do połowy lat dziewięćdziesiątych o współczesnej kaukaskiej Polonii słyszało się niewiele. Często pisano o Polakach na Litwie, Białorusi, Ukrainie, czy w odległym Kazachstanie. Pojawiały się wiadomości o skupiskach polskich na Łotwie i w in­ nych rejonach dawnego Związku Radzieckiego. O Polakach na Kaukazie napisano wprawdzie sporo, ale publikacje te odnosiły się do dość odległej przeszłości - X I X i początków X X wieku. Skupiska polskie na Kaukazie, zwłaszcza w Gruzji i w Azerbejdżanie, były wówczas stosunkowo liczne, nieźle zorganizowane, a Polacy zajmowali niejednokrotnie wysoką pozycję w życiu społecznym krajów osiedlenia. Rewolucja 1917, a następnie proklamowanie w 1918 r. niepodległości i związane z tym „unaradawianie" i reorganizacja wielu dziedzin życia gospodarczego, społecznego i kulturalnego krajów kaukaskich, spowodowały głębokie zmiany w położeniu większości mieszkających tu, niekiedy od paru pokoleń, Polaków. Wielu z nich, zatrudnionych na wysokich stanowiskach w administracji, policji, służbie zdrowia oraz wojsku, straciło pracę z dnia na dzień, a ich miejsca zajmowali obywatele nowo powstających państw. Zwolnienia dotknęły nawet Kolej Zakaukaską, gdzie Polacy byli zawsze najbardziej cenionymi pracownikami. Gwałtownie obniżył się poziom życia większości polskich rodzin, a niektóre z nich znalazły się wręcz w biedzie. Wyjazd do odzyskującego wówczas niepodległość kraju był zatem często jedyną perspektywą nawet dla tych, którzy nigdy przedtem o nim nie myśleli. Zaczynają się więc powroty kaukaskich Polaków do ojczyzny, z upływem czasu coraz bardziej masowe. Repatriacja, odbywająca się w bardzo trudnych warunkach, trwała z przer­ wami do 1924 r. Pozostali na Kaukazie nieliczni. Tak np. w Gruzji, gdzie przed I wojną światową mieszkało około 15 tys. Polaków, w 1926 r. było już tylko niewiele ponad 3 tys. Po sowietyzacji Gruzji ich kontakty z Polską, a nawet z istniejącym w Tyfusie konsulatem RP, były - z obawy przed represjami - bardzo ograniczone. Dotychczasowe formy organizacyjne życia gruzińskiej Polonii przestały istnieć, a wszelkie przejawy jej działalności zamarły. Losy Polaków, którzy pozostali na Kaukazie po sowietyzacji są badaczom niemal zupełnie nieznane, dlatego też trudno dziś określić, jakie straty poniosły owe resztki kaukaskiej Polonii w okresie lat trzydziestych i w latach wojny. Wiadomo natomiast, że w latach 1939-1948 znalazła się na Kaukazie znaczna liczba obywa­ teli polskich, przesiedlonych, deportowanych i uwięzionych. Od końca 1943 r. liczba ta jednak szybko malała. Początkowo było to spowodowane mobilizacją do tworzonych pod dowództwem płk. Z. Berlinga formacji polskich, później rozpoczęły się indywidualne powroty do kraju, a w latach 1946-1948 prowadzona była oficjalna akcja repatriacyjna. Po jej zakończeniu, oprócz Polaków „miejscowych", mieszkających na Kaukazie od dawna, pozostała tu również niewielka, trudna do określenia liczba byłych obywateli polskich, którzy znaleźli się tam w czasie wojny i z różnych powodów nie powrócili do kraju. W okresie powojennym nie było, oczywiście, żadnych możliwości tworzenia na Kaukazie organizacji polonijnych. Przez wiele lat jedynym miejscem, w którym 1 „Kaukaska Polonia", nr 1, nr 2, 1999: wyd. Polskie Centrum Edukacyjne w Gruzji (Tbilisi). �194 ARTYKUŁ RECENZYJNY, RECENZJE I OMÓWIENIA spotykać się mogli tutejsi Polacy (a przede wszystkim mieszkańcy stolicy Gruzji) pozostawał kościół św. Piotra i Pawła w Tbilisi, którego proboszczem był przez wiele lat ks. Jan Śnieżyński. Sprzyjające warunki tworzenia organizacji polonijnych powstały po rozpadzie Związku Radziec­ kiego i odzyskaniu niepodległości przez trzy republiki zakaukaskie - Gruzję, Azerbejdżan i Armenię. Krajem, w którym możliwości te zostały najwcześniej i najszerzej wykorzystane była Gruzja, gdzie od kilku lat mamy do czynienia ze zjawiskiem określanym przez Justynę Doboszyńską w jej pracy magisterskiej jako „eksplozja polskości". Ta „eksplozja polskości" to dający się od kilku lat zauważyć wśród mieszkańców Tbilisi o polskich korzeniach, rosyjskojęzycznych i przeważnie nie znających języka polskiego, wzrost zainteresowania własnym pochodzeniem, krajem przodków, jego kulturą i językiem, to powstające od lat kilku i coraz liczniejsze organizacje polonijne. Dziś jest ich w Gruzji parę, o starszej lub nowszej metryce. Niektóre przestały już istnieć, nie zapisawszy się niczym trwalszym w dziejach tbiliskiej Polonii, inne rozwinęły lub rozwijają ożywioną działalność. Niewielkie grupy Polaków podejmujących mniej lub bardziej udane próby tworzenia własnych organizacji istnieją w zniszczonej, wyludnionej i pozostającej w konflikcie z Gruzją Abchazji oraz w Azerbejdżanie. O Polakach w Armenii i na Północnym Kaukazie niewiele wiadomo. O potrzebie powołania organizacji „Polaków lub ludzi polskiego pochodzenia" mówiono w Gruzji już w 1991 roku, wkrótce po odzyskaniu niepodległości. W rok później powstał w Tbi­ lisi, z inicjatywy Aleksandra Rusieckiego, potomka polskiego zesłańca na Kaukaz z 1863 г., Klub skupiający Gruzinów polskiego pochodzenia. Klub ten „o charakterze polityczno-elitarnym", jak pisał korespondent paryskiej „Kultury" Konrad Brodziński, w latach 1994-1995 praktycznie przestał istnieć, gdyż większość jego członków wyemigrowała z Gruzji „za chlebem", przeważnie do Moskwy i Petersburga. Na początku 1995 roku zarejestrowana została, również w Tbilisi, nowa organizacja zrzeszająca osoby polskiego pochodzenia - Stowarzyszenie Polaków Gruzji „Polonia". Miała ona jednak zupełnie inny charakter niż Klub A. Rusieckiego. Statut Stowarzyszenia mówił, że jest to organizacja 0 charakterze kulturalno-oświatowym i charytatywnym, zrzeszająca osoby polskiego pochodzenia mieszkające w Gruzji. Nie jest związana z żadnym ugrupowaniem politycznym i nie stawia sobie za cel działalności politycznej. Jej celem jest „umacnianie i rozwój wieloaspektowych związków Polaków z Gruzji z Polską i Polakami na całym świecie, udzielanie wszechstronnej pomocy Polakom Gruzji w zaspokajaniu ich różnorodnych potrzeb i zainteresowań [...] a także rozwój polsko-gruzińskich kontaktów w różnych dziedzinach". Jego założycielką i prezesem jest wnuczka powstańca z 1863 г., profesor Uniwersytetu w Tbilisi - Maria Filina. Już w pierwszych dniach po rejestracji do Stowarzyszenia zgłosiły się setki osób, w znacznej części należących do elity intelektualnej Gruzji. Byli to początkowo głównie mieszkańcy stolicy, ludzie z rodzin mieszanych, związani z Gruzją od kilku niekiedy pokoleń, w ogromnej większości nie mówiący po polsku i od dawna pozbawieni kontaktów z polską kulturą. Później kontakt ze Stowarzyszeniem nawiązali mieszkańcy wsi w różnych rejonach kraju - gruzińscy chłopi, potomkowie Polaków zesłanych niegdyś na Kaukaz „w sołdaty". W pierwszym okresie działalności Stowarzyszenia, przypadającym na apogeum gruzińskiego kryzysu, spośród jego celów statutowych, w najszerszym zakresie podejmowane były działania charytatywne wspierane przez liczne organizacje i instytucje w kraju („Wspólnota Polska" i inne) 1 za granicą. W następnych latach, mimo trwającego kryzysu i trudnej nadal sytuacji materialnej gruzińskiej Polonii, zmienia się hierarchia jej potrzeb i w działalności Stowarzyszenia na czoło wysunęły się przedsięwzięcia kulturalno-oświatowe. Poszerzyły się możliwości kontaktów, zwłasz­ cza młodzieży polonijnej, z krajem. Zmieniająca się hierarchia potrzeb i nowe układy personalne wśród działaczy gruzińskiej Polonii doprowadziły do głębokich przekształceń w łonie Stowarzy­ szenia Polaków Gruzji „Polonia". W 1998 r. istniejące przy Stowarzyszeniu kursy języka pol­ skiego dla dzieci i młodzieży przekształciły się w Polskie Centrum Edukacyjne w Gruzji. Dyrek­ torem Centrum została mieszkająca w Gruzji od ponad 15 lat obywatelka polska, Małgorzata Pawlak, która wcześniej przez dwa lata prowadziła kursy języka polskiego przy Stowarzyszeniu. Centrum Edukacyjne i działająca przy nim szkółka cieszą się nie tylko poparciem Ambasady R P w Tbilisi. Do ich powstania przyczyniły się m.in. „Wspólnota Polska", Kancelaria prezydenta RP, Ministerstwo Edukacji Narodowej, Senat RP. Dzięki tak możnym protektorom Centrum mogło �ARTYKUŁ RECENZYJNY, RECENZJE I OMÓWIENIA 195 nowocześnie wyposażyć swoją Szkółkę Języka Polskiego, w której uczy się już 120 uczniów w wieku szkolnym i 45 osób dorosłych. W programie szkółki jest nie tylko nauka języka polskiego, lecz także historii i geografii Polski oraz religii. Oprócz programu oświatowego P C E prowadzi szeroką działalność kulturalną. Przy Centrum istnieje Koło Teatralne oraz Koło Miłośników Polskiej Muzyki Klasycznej i Poezji, od niedawna działa również Oddział Współpracy Kulturalnej między Polską a Gruzją, którego celem jest wspieranie wymiany kulturalnej między obu krajami. Centrum organizuje lub popiera różnego rodzaju imprezy kulturalne, urządza wystawy, koncerty, stara się upowszechniać zapomniane tu tradycje związane z obchodzeniem świąt dorocznych, np. Bożego Narodzenia czy Wielkiej Nocy. Do najnowszych i niewątpliwie najważniejszych inicjatyw Centrum należy wydawane od ubiegłego roku czasopismo „Kaukaska Polonia". Dotychczas ukazały się numery pierwszy i drugi za rok 1999, na druk oczekuje numer trzeci. Redaktorem naczelnym pisma jest dyrektor P C E Małgorzata Pawlak. W skład zespołu redakcyjnego wchodzą również Anna Keszelaszwili (sekre­ tarz redakcji), Katarzyna Eliawa-Czestnowicz, Nukri Gabunia, Gija Kandaszwili. Z redakcją współpracują jako tłumaczki Maria Niezabitowska i Zofia Choperska. Numer pierwszy „Kauka­ skiej Polonii" sfinansowany został przez Ambasadę R P w Tbilisi, od numeru drugiego koszty wydawania czasopisma ponosi Fundacja Pomocy Polakom na Wschodzie. Inauguracyjny numer „Kaukaskiej Polonii" otwiera krótki tekst programowy {Od redaktora). Małgorzata Pawlak przedstawia w nim cele i zadania pisma, które chce „szeroko pisać o życiu i działalności Polaków w tej części świata". Rozwijając tę myśl, pisze dalej: „Polacy na Kaukazie wywarli znaczący wpływ na rozwój kultury, nauki i gospodarki w tym regionie. Prowadzili badania naukowe, budowali drogi i mosty, zakładali rezerwaty przyrody, szpitale i szkoły. W tu­ tejszych muzeach znajdują się ciekawe kolekcje prac polskich plastyków tworzących na Kaukazie. W okresie I wojny światowej zamieszkiwało na Kaukazie ok. 40-50 tys. naszych rodaków. Nie­ stety, ulega zapomnieniu historia działalności i życia tych zasłużonych synów polskiego narodu. Postawiliśmy przed sobą zadanie przypomnienia Państwu ich losów i zasług". Po tych uwagach o potrzebie edukacji historycznej współczesnej Polonii kaukaskiej, M . Pawlak zapowiada, że w „Kaukaskiej Polonii" znajdzie się również „skrót najważniejszych wydarzeń współczesnej Pol­ ski, będziemy pisać o naszym codziennym życiu, problemach i planach na przyszłość, zaprezen­ tujemy nieco polonijnej poezji, kącik znajomości". Zgodnie z tym programem w pierwszym numerze pisma wyodrębniono następujące działy: „Polskie losy na Kaukazie", „Religia", „Sztuka", „Kromka życia polonijnego", „Sylwetki znanych Polaków", „Wieści z Polski". W numerze drugim przybyły działy: „Listy do redakcji" oraz „Gruzja a Polska". Najobszerniejszy jest dział „Polskie losy na Kaukazie", wypełniający około połowy objętości czasopisma. Znalazł się w nim artykuł Piotra Borawskiego, Polacy w Abchazji, którego autor, charge d'affaires ambasady R P w Tbilisi, zajął się zagadnieniem niemal zupełnie w Polsce nieznanym w aspekcie przede wszystkim historycznym. W zakończeniu artykułu znajdujemy jednak krótką wiadomość o Polakach we współczesnej Abchazji, gdzie „mieszka zaledwie kilkadzie­ siąt osób polskiego pochodzenia. Mają oni własną organizację, której szefową jest Walentyna Szczekowska". Następny tytuł to przedrukowany z „Roty" z 1995 r. artykuł Marka Mądzika, Z dziejów inteligencji polskiej na Kaukazie na przełomie XIX i XX wieku. Kontynuacją niejako tej tematyki jest artykuł M . Pawlak o generale Antonim Kułassowskim, w którym autorka pisze również dość obszernie o działalności szkoły polskiej istniejącej w Tyflisie przed I wojną światową. Interesującą informację pt. Achalsopoli - polska wieś w Kachetii (Wschodnia Gruzja - AW) zamieszcza P. Borawski. W dziale „Religia", ks. Adam Ochał, proboszcz katolickiej parafii w Tbilisi, pisze o historii „swojego" kościoła pw. św. Piotra i Pawła. W dziale „Sztuka" znajdujemy niewielki artykuł Henryki Justyńskiej Polscy artyści-plastycy w Gruzji. Zygmunt Waliszewski. „Kronika życia polonijnego" zawiera kilkanaście krótkich wiadomości o bieżących wydarzeniach z życia skupisk polonijnych, a m.in. o oficjalnym otwarciu PCE, urządzonym przez Centrum opłatku, choince, święceniu pokarmów w Wielką Sobotę, a także o obchodach Roku Mickiewiczowskiego urządzanych przez P C E oraz o konferencji naukowej poświęconej Mickiewiczowi, a zorganizowanej przez Związek Kulturalno-Oświatowy Polaków w Gruzji „Polonia" i Uniwersytet Tbiliski. Jest tu �196 ARTYKUŁ RECENZYJNY, RECENZJE I OMÓWIENIA również informacja o wystawie rysunków dziecięcych w PCE, wieczorze poświęconym rocznicy urodzin F . Chopina wraz z okolicznościowym wierszem, o obchodach w rocznicę Konstytucji 3 Maja, itp. Sporo miejsca zajmują w dziale wiadomości o nowo powstających w Gruzji organizacjach polonijnych. Drugą obok P C E organizacją powstałą w 1998 r. w wyniku podziału Stowarzysze­ nia Polaków Gruzji „Polonia" jest wspomniany już Związek Kulturalno-Oświatowy Polaków w Gruzji „Polonia", którego przewodniczącą jest prof. Maria Filina. W 1998 roku powstał również Związek Polaków Południowej Gruzji. Działa on w prowincji Samcche-Dżawachetia i , jednoczy 50 rodzin polskiego pochodzenia". Jego przewodniczącym jest Nodar Poniatowski. Dwie nowe organizacje polonijne zarejestrowane zostały w 1999 roku. Są to: Związek Polonii Medycznej w Gruzji im. św. Grigoła Peradze, którego zadaniem jest niesienie pomocy lekarskiej najbiedniejszym członkom polskiej wspólnoty (dyrektor Tatiana Kurczewska) i Dom Polski, jednoczący 70 polskich rodzin. Jego przewodniczącym jest Anatol Kazbielewski. „Główny cel tej organizacji to pomoc w odradzaniu wartości narodowych wśród członków wspólnoty polskiej w Gruzji, a także niesienie materialnej i medycznej pomocy tym ludziom". W dziale „Sylwetki znanych Polaków" znajdujemy odredakcyjny biogram Adama Mickiewicza, a w dziale „Wieści z Polski" kilka krótkich informacji o wydarzeniach kulturalnych w Polsce i osiągnięciach polskich artystów za granicą. Numer zamyka kolorowa wkładka fotograficzna ilustrująca najważniejsze wydarzenia kulturalne ostatnich miesięcy w P C E . Numer pierwszy „Kaukaskiej Polonii" poświęcony był przede wszystkim środowiskom polonij­ nym w Gruzji, w drugim znajdujemy kilka pozycji o Polakach w Azerbejdżanie, a mianowicie: streszczenie książki Raufa Bodirbejli o Polakach w Azerbejdżanie w X I X i na początku X X wieku, artykuł Czesława Seniucha o wybitnym polskim inżynierze - specjaliście od poszukiwań ropy naftowej, pracującym wiele lat w Baku - Wiktorze Zglenickim. W dziale „Religia" znalazła się przygotowana przez redakcję Krótka historia kościoła rzymsko-katolickiego w Baku. Koresponden­ cja E . Teer-Potockiej z Baku zawiera interesujące wiadomości o podjętych w latach 1990-1991 próbach zorganizowania Stowarzyszenia „Polonia". Stowarzyszenie to liczyło około 50 członków, w tym jedynie 1/5 stanowili Polacy, statut Stowarzyszenia dopuszczał bowiem przynależność każdego obywatela Azerbejdżanu, zainteresowanego polską kulturą i historią oraz kontaktami między obu krajami. Stowarzyszenie nawet zarejestrowano, ale w końcu 1991 r. praktycznie przestało funkcjonować, choć nie zostało rozwiązane. Nieliczni tamtejsi Polacy skupiają się wokół istniejącej w Baku wspólnoty katolickiej. Poza blokiem materiałów poświęconych obecności polskiej w Azerbejdżanie, w numerze drugim znajdujemy artykuł Piotra Borawskiego Polonia w Gruzji Południowej, Małgorzaty Pawlak Siódma pielgrzymka Jana Pawła II do Polski, Magdy Nowakowskiej-Korinteli Otwarcie nowego kościoła w Tbilisi, o zamkniętym w latach trzydziestych, najstarszym katolickim kościele Tbilisi pw. Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny, oddanym niedawno gruzińskiej wspólnocie katolickiej. W nowym dziale „Gruzja a Polska" znalazł się redakcyjny skrót artykułu Andrzeja Woźniaka Z dziejów diaspory gruzińskiej w Polsce. O otwartej w czerwcu 1999 r. w Tbilisi wystawie „Polscy malarze w Gruzji" pisze w artykule Łączność epok, Katarzyna Eliawa-Czestnowicz (dział „Sztuka"). Kronikę życia polonijnego wypełniają wiadomości o zakończeniu roku szkolnego w szkółce P C E , wakacjach dzieci polonijnych w Polsce i w Gruzji, wieczorze poświęconym 150 rocznicy śmierci Fryderyka Chopina i innych polonijnych wydarzeniach kulturalnych w Tbilisi. W dziale „Sylwetki znanych Polaków" znajdują czytelnicy biogramy Fryderyka Chopina i Juliusza Słowackiego, w „Wieściach z Polski" nieco informacji o wydarzeniach kulturalnych w Polsce. Kolorowa wkładka fotograficzna przynosi min. zdjęcia z III Forum Oświaty Polonijnej, z życia Polskiej Sobotniej Szkoły w Tbilisi i wakacji jej uczniów oraz wywiad M. Pawlak z prof. Z. Religa. „Kaukaska Polonia" wydawana jest w dwu językach - polskim i rosyjskim. Identyczne w treści teksty oddzielone są kolorową wkładką fotograficzną. Łącznie stanowi to około 50 stron formatu A-4. Czasopismo wydawane jest niezwykle starannie, na doskonałym papierze, z licznymi ilustracjami. „Kaukaska Polonia" nie jest pierwszym pismem polonijnym na tym terenie. Czasopismo kulturalno-literackie zamierzał wydawać w Tyflisie już w latach czterdziestych X I X w. poeta Tadeusz Łada-Zabłocki, ale nie otrzymał na to zezwolenia. W latach pięćdziesiątych i początku �ARTYKUŁ RECENZYJNY, RECENZJE I OMÓWIENIA 197 sześćdziesiątych X I X w. „Kawkazskij Kalendář" w części zatytułowanej „Miesiacesłowy" zamie­ szczał również kalendarz katolicki w języku polskim. W latach 1907-1908 w Baku wychodziła gazeta naukowo-artystyczna „Farys". Redaktorem jej był J. Wojniłowicz. W Tyflisie, w 1918 roku wydawano czasopismo pt. „Tygodnik Polski" pod redakcją W. Jordańskiego. Żywot obu tych poprzedników „Kaukaskiej Polonii" był jednak krótki. Mamy nadzieję, że Redakcji nowego czasopisma uda się wydać jeszcze wiele numerów, kontynuując tak potrzebną tutejszej społeczności polonijnej, pozbawionej przez dziesiątki lat kontaktów z krajem, edukację historyczną i pogłębiając jej związki ze współczesną kulturą polską. Urszula Kaczmarek, Na węgierskiej ziemi. Rzecz o Polonii węgierskiej, Poznań 1999, Ars nova, ss. 256 Urszula Kaczmarek od lat zajmuje się problematyką polonijną. Jest autorką ponad 100 artyku­ łów oraz książek: Aktywność kulturalno-oświatowa Polonii w Bułgarii, Czechosłowacji, NRD, Rumunii i na Węgrzech w latach 1945-1989 (Poznań 1991), Kultura zbiorowości polonijnych Europy Środkowej. 1945-1989 (Poznań 1993), Dzieje Polaków na ziemiach bułgarskich (Poznań 1993). Najnowsza publikacja U . Kaczmarek jest pierwszym w literaturze tak obszernym opracowa­ niem ukazującym przeszłość i współczesność Polaków mieszkających na Węgrzech. Praca ta jest wynikiem wieloletnich badań terenowych Autorki (przeprowadzonych w Budapeszcie oraz miejs­ cowościach Táta, Tatabanya, Gyór, Szekésfehérvár, Istvánmajor i in.) a także żmudnych po­ szukiwań archiwalnych, obserwacji życia węgierskiej Polonii i bezpośrednich kontaktów z wielo­ ma organizacjami reprezentującymi tę zbiorowość. Autorka omawia dzieje Polaków na ziemiach węgierskich, wpisując je w wydarzenia historyczne, jakie miały miejsce w Europie w różnych okresach. Wydarzenia znaczące dla Polaków, Węgrów i wielu innych mieszkańców naszego kontynentu. Charakteryzuje kontakty polsko-węgierskie, przebiegające na różnych poziomach: dworskim, oświatowym, wojskowym, ekonomicznym. Ukazuje też efekty procesów osadniczych. Jednym z nich było powstanie kilku polskich wsi, m.in. Derenk (zał. w 1717 г.). Badania prze­ prowadzone przez autorkę pozwoliły stwierdzić пр., że do dziś wśród mieszkańców Derenku istnieje pamięć polskiego osadnictwa i polskiego pochodzenia, szczególna więź lokalna z tą „małą ojczyzną" oraz świadomość odrębności polskiej kultury. Wiele miejsca poświęcono szczegółowemu omówieniu działalności polskich instytucji - tych sprzed I I wojny światowej i tych późniejszych, także istniejących współcześnie. Wspomnę tu chociażby o działającym do II wojny światowej Stowarzyszeniu Polaków w Budapeszcie, Towarzystwie pod Opieką św. Józefa, Towarzystwie „Przyjaźń", Stowarzyszeniu Polaków na Węgrzech, Katolickim Związku Młodzieży Żeńskiej i dwóch drużynach harcerskich. Spośród powojennych organizacji reprezentujących Polaków można wymienić: Stowarzyszenie Polaków na Węgrzech, Stowarzyszenie Studentów Polskich na Węgrzech, Polskie Stowarzyszenie Kulturalne im. Józefa Bema i wiele innych. Autorka dotarła do różnorodnych, często unikalnych materiałów archiwalnych, w tym m.in. do statutów poszczególnych organizacji, deklaracji, sprawozdań, spisów członków oraz fotografii dokumentujących ich działalność. Udostępniła też Czytelnikom wybrane źródła, zamieszczając ich kopie w swojej książce. Są one niezwykle cennym materiałem obrazującym formy i metody pracy poszczególnych instytucji. Szczególną uwagę Autorka poświęciła dziejom i współczesności Polskiego Stowarzyszenia Kulturalnego im. Józefa Bema (rozdział III) oraz Stowarszyszenia Katolików Polskich na Węgrzech (rozdział IV). Omówiła także, korzystając z różnorodnych typów źródeł, działalność oświatową prowadzoną wśród węgierskiej Polonii oraz pracę organizacji samorządowych. Część pracy (rozdział VI) poświęcono roli Kościoła Rzymskokatolickiego w życiu węgierskiej Polonii. Autorka ukazała narodowy charakter tej instytucji, udział w podtrzymywaniu polskości i kształtowaniu tożsamości etniczno-narodowej badanej grupy. Rozdział ten, podobnie jak pozostałe, ma solidną podbudowę źródłową. Dzieje Kościoła Rzymskokatolickiego na Węgrzech ukazane też zostały w szerokim kontekście historycznym. W kolejnym rozdziale (VII) poznajemy dzieje prasy polskiej na Węgrzech, bogactwo tytułów wydawanych przez polskie instytucje, a także - działalność poszczególnych redakcji i związanych �198 ARTYKUŁ RECENZYJNY, RECENZJE I OMÓWIENIA z nimi osób. Autorka omówiła m.in. „Tygodnik Polski na Węgierskiej Ziemi", „Wieści Polskie", „Nowiny Polskie", „Kurier Węgiersko-Polski", „Magazyn Polonijny", „Biuletyn" wydawany przez Stowarzyszenie J. Bema, „Głos Polonii - Bem Hirado" i in. U . Kaczmarek dotarła i obficie czerpała z zachowanych do dziś publikacji prasowych wydawanych przez polskie środowiska na Węgrzech, ukazując zarazem znakomicie funkcje prasy polonijnej. Odrębny charakter ma VIII rozdział książki, w którym omówione zostały podstawowe cechy tożsamości etniczno-kulturowej węgierskiej Polonii: poczucie przynależności do polskiej grupy etnicznej i do katolickiej wspólnoty religijnej, znajomość języka polskiego, więzi z polską kulturą, charakter więzi z krajem pochodzenia i z „małymi ojczyznami". Zasygnalizowane także zostały problemy związane z asymilacją ludności polskiego pochodzenia do społeczeństwa węgierskiego. Niewielki podrozdział poświęcony został funkcjonowaniu stereotypów etnicznych. Jeden z rozdziałów (V) poświęcono omówieniu polityki narodowościowej państwa węgierskie­ go, dziejom Ustawy regulującej sprawy narodowościwe oraz - widzianej w tym świetle - sytuacji Polaków na Węgrzech. Pisząc o polityce narodowościowej Węgier i o sytuacji Polaków Autorka posługuje się wymiennie terminami: polska grupa etniczna, polska mniejszość narodowa, narodo­ wość polska, Polonia, grupa mniejszościowa, a także - tożsamość narodowa, świadomość narodo­ wa, tożsamość etniczna, tożsamość etniczno-kulturowa, świadomość etniczna, przynależność naro­ dowa. W pracy zabrakło mi rozdziału wyjaśniającego i porządkującego terminologię używaną przez Autorkę. Rozdziału, w którym znalazłyby się definicje poszczególnych pojęć i uzasadnienie ich wymiennego traktowania. Niejasne są też np. kryteria odróżnienia mniejszości narodowej od mniejszości etnicznej (o grupach tych mówi się m. in. w obecnej Konstytucji Węgier). Jak już wspomniałam, omawiana tu praca oparta jest na niezwykle solidnej bazie źródłowej. Autorka sięgnęła m.in. do istniejących opracowań wydanych drukiem, do prasy polonijnej oraz do licznych archiwaliów i rękopisów tekstów pamiętnikarskich, przechowywanych w archiwach państwowych i prywatnych, w zbiorach ambasad i stowarzyszeń polonijnych. Bogaty jest także zamieszczony w pracy materiał ilustracyjny, mający bezcenną wartość dokumentacyjną. Znajdziemy tu m.in. liczne fotografie, pochodzące z różnych okresów, dokumentujące działalność węgierskiej Polonii, ukazujące jej reprezentantów, członków poszczególnych instytucji, wspólnot parafialnych, drużyn harcerskich, przedstawiające poszczególne rodziny i portrety działaczy. Karty książki wypełniają też fotokopie rozmaitych dokumentów oraz druków i wydawnictw okolicznościowych. Książka została przygotowana niezwykle starannie, z troską o najdrobniejsze szczegóły i wielką znajomością badanej problematyki. W 1999г., za zasługi dla węgierskiej Polonii, U.Kaczmarek otrzymała nagrodę św. Władysława. Myślę, że jej praca znajdzie także uznanie polskich Czytelników, przybliżając im tak mało znane w kraju losy i współczesne karty z życia węgierskiej Polonii, jej osiągnięcia i problemy. Iwona Kabzińska Barbara Olszewska-Dyoniziak, Antropologia totalitaryzmu europejskiego XX wieku, Wrocław 1999, Atla 2, ss. 243 Totalitaryzm nie narodził się w X X stuleciu. Autorka przypomina, iż zjawisko to występowało w Rzymie za czasów Dioklecjana i w idealnej republice Platona. Wiek X X pozwolił mu jednak zaistnieć w sposób bezprecedensowy, na niespotykaną wcześniej skalę, w wyjątkowo okrutnej postaci. B. Olszewska-Dyoniziak próbuje ukazać czym był dwudziestowieczny totalitaryzm hitlerows­ kich Niemiec i stalinowskiej Rosji (ZSRR), w jaki sposób funkcjonował, jakie było jego podłoże ideologiczne, mechanizmy społeczne i aspekty psychologiczne, jakie było jego zaplecze kulturowe i dlaczego zyskał on tak masowe poparcie. Ciekawa wydaje się teza, iż podłożem ruchów totalitar­ nych były (i - dodajmy - być może są nadal) skutki intensywnej industrializacji, która „dopro­ wadziła do powstania bezkształtnych politycznie i społecznie mas i niespotykanego dotąd w dzie­ jach wyobcowania jednostki. Pozbawione oparcia w dotychczasowych wspólnotach jednostki �ARTYKUŁ RECENZYJNY, RECENZJE I OMÓWIENIA 199 zaczęły poszukiwać remedium na własne konflikty i problemy we wszechogarniającej władzy państwa i osobie charyzmatycznego wodza, który stawał się idolem, półbogiem, uosobieniem wszelkich niezrealizowanych dążeń i pragnień tłumów" (s. 15). Nie bez znaczenia był też (i jest?) strach przed wolnością, bezradność wobec problemów i konfliktów społecznych (s. 18). Autorka przypomina tu słynną koncepcję „ucieczki od wolności", sformułowaną przez Ericha Fromma. Przywołuje też m.in. słowa Zbigniewa Pucka, który stwierdził, że „«w totalitarnym eksperymencie», jaki podjęto w Rosji sowieckiej i nazistowskich Niemczech chodziło o powołanie do życia jakiegoś ekwiwalentu trybalnej wspólnoty, która zastąpić miała zanikające więzi społeczne zwią­ zane ze społecznością lokalną, regionem, narodem, o jakiś nawrót do wspólnoty pierwotnej, którą uważano za idealny ustrój społeczny z jej powszechną równością i sprawiedliwością" (s. 55-56). Autorka koncentruje się na przybliżeniu Czytelnikom ideologicznego podłoża totalitaryzmu i jego ram instytucjonalnych. Omawia podstawy doktryny oraz sylwetki i sposoby działania czołowych przywódców dwóch państw europejskich, w których dwudziestowieczny totalitaryzm przybrał monstrualne rozmiary. Ukazuje też formy pracy, dzięki którym wspomniana ideologia uzyskała masowe poparcie. Oddzielny rozdział poświęcono funkcjonowaniu gospodarki niemiec­ kiej i radzieckiej, działaniu aparatu partyjnego oraz upowszechnianej w obydwu państwach idei „wroga obiektywnego". Część pracy poświęcono skutkom totalitaryzmu dla ludności żydowskiej i ideologicznemu podłożu antysemityzmu w Niemczech. Wspomniano także o udziale tej grupy ludności i jej miejscu w procesach historycznych, których areną była Rosja (ZSRR). Oddzielny rozdział został poświęcony stosunkowi totalitaryzmu do demokracji i współczesnym transfor­ macjom ustrojowym w wybranych państwach Europy Środkowo-Wschodniej. Ukazane również zostały psychologiczne aspekty totalitaryzmu. Na początku książki Autorka stawia pytanie: „Jakie są mechanizmy funkcjonowania współ­ czesnych wysoko rozwiniętych społeczeństw cywilizowanych?" (s. 9). Mam jednak wątpliwość, czy w stosunku do państw totalitarnych użycie określeń „wysoko rozwinięte" i „cywilizowane" jest zasadne. Lektura omawianej tu książki, podobnie jak wielu innych prac, których autorzy podejmują próbę ukazania złożonego zjawiska totalitaryzmu, w tym przypadku rodzi poważne wątpliwości. Dotykamy tu jednak nie obcych etnologowi kwestii terminologicznych, precyzyjnego określenia czym jest cywilizacja i jak należy rozumieć termin „społeczeństwo wysoko rozwinęte". Najnowszą książkę B. Olszewskiej-Dyoniziak przeczytałam z dużym zainteresowaniem, ale też z niedosytem. Zabrakło mi tu przede wszystkim jasno sformułowanego stanowiska Autorki wobec omawianych zjawisk i przytaczanych przez nią prac jako przedstawicielki dyscypliny określanej mianem antropologii. Zabrakło pogłębionej analizy, wyraźnie zarysowanego komentarza antropologa, który byłby w istocie zasygnalizowanym przez Autorkę połączeniem podejścia historycznego, holistycznego i porównawczego do omawianego zjawiska (s. 9), ukazanego Czytelnikowi właśnie z perspektywy antropologicznej, ó w komentarz Autorki - antropologa stanowiłby pewne novum na gruncie rozważań nad istotą totalitaryzmu. Mógłby być jednocześnie znakomitym połączeniem spojrzenia przedstawiciela określonej dyscypliny badawczej i przedstawiciela narodu, który w szczegól­ ny sposób, choćby z racji swego położenia, doświadczył działania totalitaryzmu w jego niemieckim i radzieckim wydaniu, wspomaganego nierzadko przez totalitaryzm rodzimy. Czytając książkę B. Olszewskiej-Dyoniziak zastanawiałam się nad systematycznym poszerza­ niem się pola badawczego współczesnej antropologii, nad widoczną od dawna antropologizacją nauk społecznych, ale też nad koniecznością stałego definiowania tej dyscypliny, by przy roz­ mywaniu się jej granic nie zagubiła się nam jej istota, specyfika. Myślę, że Autorka podjęła temat niezmiernie ważny, a jej książka może być ciekawą lekturą dla osób zainteresowanych historią Europy, a także jej przyszłością. Publikacja ta pisana jest wyraźnie „ku przestrodze". Wiemy dobrze, że totalitaryzm nie odejdzie w niepamięć wraz z od­ chodzącym w przeszłość wiekiem X X . Mottem książki są słowa Hannah Arendt: „Nic nie poraża nas mocniej niż kompletna niewinność jednostki wciągniętej w tryby przerażającej machiny i pozbawionej wszelkich szans na odmianę własnego losu". Szkoda, że Autorka Antropologii totalitaryzmu tak mało miejsca poświęciła jednostce poddanej doświadczeniu tego systemu, jednostce będącej jego ofiarą, nie twórcą i wykonawcą. �200 ARTYKUŁ RECENZYJNY, RECENZJE I OMÓWIENIA 1 Literatura na ten temat, zwłaszcza pamiętnikarska, jest bogata . Myślę, że należało do niej sięgnąć w pracy mającej na celu m.in. ukazanie psychologiczny eh aspektów totalitaryzmu, nie koncentrując się wyłącznie - jak to uczyniła Autorka - na doświadczeniach grupy, na bohaterze masowym. Książka byłaby wówczas pełniejsza i zapewne jeszcze bardziej dramatyczna. Iwona Kabzińska Dominant Culture as a Foreign Culture: Dominant Groups in the Eyes of Minorities, edited by Janusz Mucha, East European Monographs, No D X I I , Distributed by Columbia University Press, New York 1999, ss. 274 W czternastu rozdziałach, poprzedzonych „Wstępem" J.Muchy, omówione zostały relacje wybranych grup mniejszościowych i grup dominujących mieszkających na terenie kilku państw europejskich, azjatyckich i w Afryce. Ukazano je w różnych okresach historycznych i różnych kontekstach społeczno-politycznych. Przedmiotem uwagi autorów (polskich i zagranicznych)* są m.in. relacje ludności muzułmańskiej (tzw. Pomaków) wobec większościowej grupy bułgarskiej (artykuł Anny Krastevej), stosunek ludności rodzimej Górnego Śląska do Polaków i Niemców (autorzy: Kazimiera i Jacek Wodzowie), relacje arabsko-tureckie w Imperium Ottomańskim (Eliezer Tauber), kaszmirsko-angielskie w Wielkiej Brytanii (Patricia Ellis i Zafar Khan) i słowacko-węgierskie na Słowacji (Viera Bacowa i Maria Homisinova). Odrębny rozdział poświęcono Chińczykom mieszkają­ cym obecnie na Węgrzech (Pal D. Nyiri). Jest to jedna z nowych mniejszości węgierskich, jakie pojawiły się w tym państwie w ostatnich latach. Charakter relacji: mniejszość - grupa dominująca zilustrowano też na przykładzie Turków w Holandii (Dirck H. J. van Bekkum), Niemców w Szwajcarii (Walter Suess), Ukraińców, Litwinów i Niemców w Polsce (Sławomir Łodziński), Żydów w Nie­ mczech (Feiwel Kupferberg) oraz działalności misjonarzy portugalskich w Etiopii w X V I - X V I I w. (Manuel Joáo Ramos). Odrębny rozdział poświęcono Kościołowi Rzymskokatolickiemu w Polsce, który może być postrzegany jako grupa mniejszościowa, lecz także - jako grupa dominująca (Paweł Załęcki). Kolejny tekst dotyczy mężczyzn jako mniejszości we współczesnym świecie zachodnim, widzianych w kontekście koncepcji feministycznych (Krzysztof Olechnicki). W omawianej tu pracy znajdziemy również refleksje Finki z pobytu w Wielkiej Brytanii (Marja Keranen). Każdy z rozdziałów książki poświęcony jest określonej mniejszości i jej relacji wobec grupy dominującej, rządzącej, inspiruje on jednak do szerszych rozważań nad naturą tego typu związ­ ków, mechanizmem ich powstawania i przejawiania się w określonej sytuacji, nad wpływem zmian historyczno-politycznych na zachowania poszczególnych grup i na sposób widzenia grupy domi­ nującej przez mniejszość. Pobudza też do zastanowienia się nad wyznacznikami odrębności kul1 Z najnowszych prac na uwagę zasługuje, moim zdaniem, książka Andrzeja Kownackiego, Czy bylo warto?, Lublin 2000, wydana w dwadzieścia lat po śmierci autora dzięki upartym staraniom jego żony Danuty, przy finansowym wsparciu Urzędu do spraw Kombatantów i Osób Represjono­ wanych. Wspomnienia A. Kownackiego są przykładem niezwykle osobistego opisu systemu totalitarnego i wydarzeń (dwie wojny światowe, rewolucja październikowa, powstanie warszawskie, czasy Polski Ludowej), które w istocie „wciągały człowieka w tryby przerażającej machiny", nie zdołały jednak zniszczyć w nim kodeksu wyznawanych wartości, wrażliwości i postaw. Można także wspomnieć o artykule Kazimierza Obuchowskiego, Zesłanie i zesłańcy, [w:] Polacy na zesłaniu, Komitet Organizacyjny obchodów „Tygodnia zesłańca", 9-16 kwietnia 2000, Poznań 2000, s. 13-19. Autor, urodzony na Kresach Wschodnich, poddany traumatycznemu doświadczeniu zesłania do sowieckiego łagru, analizuje fenomen przetrwania w nieludzkim systemie gułagu. Efekt tych doświadczeń szczególnie mocno wyrażony został w zdaniu: „Tak jak inni, nigdy psychicznie stamtąd nie wyjechałem i całe te lata pozostaną we mnie do końca" (s. 13). Chciałabym tu sedecznie podziękować prof, dr hab. Marii Paradowskiej za udostępnienie tej pozycji. * Szkoda, że w pracy nie zamieszczono not o autorach poszczególnych rozdziałów, przybliża­ jących Czytelnikom ich sylwetki naukowe oraz reprezentowane przez nich ośrodki. �ARTYKUŁ RECENZYJNY, RECENZJE I OMÓWIENIA 201 turowej i ich trwałością. Lektura poszczególnych rozdziałów potwierdza znany fakt, iż zasadniczą rolę wśród tych wyznaczników odgrywa język i religia. Zdarza się jednak, że grupa mniejszoś­ ciowa i większościowa należą do tej samej konfesji. Język religii nie jest jednak językiem grupy dominującej, co w pewnym stopniu ogranicza jej kulturową dominację, nie podważając jednak jej przewagi politycznej, wynikającej chociażby z faktu bycia gospodarzem państwa narodowego. Przykładem wspomnianego tu zjawiska jest relacja: Arabowie - Turcy w Imperium Ottomańskim przed I wojną światową. Oprócz religii i języka odrębność grupy może być wyznaczona przez specyficzny charakter powiązań instytucjonalnych, działanie organizacji społecznych, stosunek do terytorium pochodzenia, endogamię, znajomość historii własnej grupy i politykę jej członków. Lektura książki nasuwa pytanie o możliwość kontynuacji dziedzictwa kulturowego przez mniejszości pozostające w określonych relacjach do grupy dominującej, jak też - o sposoby utrwalenia i manifestowania tej odrębności oraz o charakter powiązań z państwem narodowym lub terytorium traktowanym jako ziemie pochodzenia (przykład ludności kaszmirskiej miesz­ kającej na terenie Wielkiej Brytanii), jak też o powiązania z międzynarodową zbiorowością. W tym ostatnim przypadku szczególnym przykładem są światowe związki ludności muzułmańs­ kiej (artykuły E . Tauber, P. Ellis i Z. Khana). Poszczególne rozdziały nasuwają też pytania o mechanizmy asymilacji, przyczyny konfliktów etnicznych, o istnienie różnych form relacji między mniejszością i grupą rządzącą, takich jak: dominacja, subordynacja, dyskryminacja, wyłączenie i in. Bardzo ważne jest też, moim zdaniem, pytanie o mechanizm kształtowania tożsamości etnicznej i narodowej członków grup mniejszoś­ ciowych, o możliwości i przyczyny wyboru określonej opcji tożsamościowej, wynikające m.in. ze sposobu widzenia grupy dominującej i stosunku do niej. Kolejny problem dotyczy sposobów organizowania się grupy zdominowanej kulturowo i politycznie przez inną grupę, a także funk­ cjonowania stereotypów etnicznych. Tytuł książki brzmi: Kultura dominująca jako kultura obca. Moim zdaniem, nie wszyscy autorzy dowiedli, iż grupa będąca przedmiotem ich uwagi, pozostająca w określonej relacji wobec mniejszości, jest w istocie grupą „obcą". Myślę, że taki sposób widzenia jest uprawniony zwłasz­ cza w sytuacjach konfliktowych. Dominująca społeczność może być wówczas postrzegana jako wroga. Możliwe są jednak sytuacje, gdy większość będzie po prostu „inna". W pracy brak wyraźnie wyróżnionych kryteriów „obcości". Omawiana tu książka została wydana w Nowym Yorku, co w pewnym stopniu ogranicza dostęp polskiego czytelnika do niej. Zapewne jednak w obecnej dobie rozbudowanej informacji elektronicznej nie będzie większych problemów z sięgnięciem po tę wartościową i niezwykle interesującą publikację. Polecam ją gorąco wszystkim, którzy interesują się problematyką etniczną, zarówno z uwagi na zawartość poszczególnych rozdziałów, jak też na wspomniane już inspiracje i możliwości stawiania nowych pytań badawczych, do czego pobudzają autorzy poszczególnych tekstów. Warto też odnotować fakt, iż redaktorem książki jest Polak, prof, dr hab. Janusz Mucha z Instytutu Socjologii Uniwersytetu im. Mikołaja Kopernika w Toruniu. Polscy badacze znaleźli się także w gronie autorów tej publikacji. Iwona Kabzińska Jan Rocha, Murder in the Rainforest. The Yanomami, the Gold Miners and the Amazon, Latin America Bureau, London 1999, ss. 88 Indianie Yanomami zamieszkują obszar Amazonii przynależący częściowo do Brazylii a częś­ ciowo do Wenezueli. W 1975 roku stwierdzono, iż na zamieszkałych przez nich terenach znajdują się bogate złoża zasobów mineralnych, m.in. złota. Szacuje się, iż w latach osiemdziesiątych gorączka złota przyciągnęła na obszar basenu Amazonki ponad milion nielegalnych poszukiwaczy - więcej niż XIX-wieczne boomy w Klondike i Kalifornii łącznie. Na terenach zamieszkałych przez brazylijskich Yanomami w końcu lat osiemdziesiątych przebywało nielegalnie około 40 tysięcy poszukiwaczy. W lipcu 1993 kilkunastu garimpeiros (nielegalnych poszukiwaczy złota) dokonało masakry Yanomami w osadzie Haximu. �202 ARTYKUŁ RECENZYJNY, RECENZJE I OMÓWIENIA O wydarzeniu tym krążyło wiele niesprawdzonych i nieprawdziwych informacji. Jan Rocha - dziennikarka, która pracowała przez wiele lat w Brazylii dla B B C i dla „Guardiana", a obecnie zaangażowana jest w działalność C C P Y (Pro-Yanomami Commission) - przedstawia w książce, którą chciałabym polecić, zarówno dokładny przebieg wydarzeń w indiańskiej wiosce Haximu, jak i ich polityczne tło. Publikacja opatrzona jest krótkim „Wstępem", który w części napisany został przez Claudię Andujar (fotografa, koordynatora C C P Y i jedną z osób, które w 1978 tworzyły tę organizację), a w części przez Davi Kopenawę - szamana Yanomami, często reprezentującego tych Indian zarówno w Brazylii, jak i poza jej granicami. Pierwszy rozdział książki to „kromka masakry" przedstawiająca dokładnie napaść poszuki­ waczy złota na wieś indiańską, a także poprzedzające ją wydarzenia, które stały się jej bezpośred­ nią przyczyną. Dalej Jan Rocha opisuje, w jaki sposób informacja o tragedii ujrzała światło dzienne oraz jakie były reakcje polityków, dowódców wojska, F U N A I oraz samych Indian. Następny rozdział analizuje przebieg śledztwa oraz procesu wytoczonego oskarżonym poszukiwa­ czom. Kolejne - zapoznają nas ze światem Yanomami, z historią i skutkami gorączki złota na ich terenach oraz z oficjalną brazylijska polityką wobec Indian. Istotną zaletą książki jest przedstawienie sytuacji politycznej w Brazylii (a częściowo także w Wenezueli) jako elementu determinującego wszystkie omawiane wydarzenia (w tym także działalność F U N A I - rządowej agencji ds. Indian). Wiarygodność podawanych faktów wspiera częste odwoływanie się przez autorkę do opinii Bruca Alberta (French Institute of Scientific Research for Development in Cooperation) i Alcidy Ramos (University of Brasilia) - antropo­ logów, którzy od lat żyją i pracują wśród Yanomami, a także podejmują wysiłki zmierzające do poprawienia sytuacji tych Indian. Publikację polecam czytelnikom zainteresowanym kulturą Yanomami, chcącym poznać różnicę pomiędzy teoretyczną i faktyczną sytuacją prawną Indian brazylijskich, a także zrozumieć istotę „tego kolosalnego kulturowego nieporozumienia" - jak relacje pomiędzy Yanomami i garimpeiros nazwała Alcida Ramos - które doprowadziło nie tylko do masakry w Haximu, lecz także do innych tragedii. Magdalena Krysińska-Kałużna Bělorusy, B . K . Bondarčik, R . A . Grigoťeva, M . F . Pilipienko (red.), Moskwa 1998, seria „Narody i kultury", „Nauka", ss. 503, 229 fot. i rycin czarno-białych, 15 ryc. barwnych Niemal przed pół wiekiem Instytut Etnografii A N ZSRR rozpoczął publikację serii zatytułowanej „Narody mira". W latach 1954-1966, w ramach tego wydawnictwa, ukazało się 18 tomów. Kilka lat temu rosyjscy etnolodzy z Instytutu Etnologii i Antropologii R A N , nawiązując do „Narodów mira", rozpoczęli pracę nad serią „Narody i kultury". W 1997 r. ukazała się książka poświęcona Rosjanom. Po niej wydano Bělorusy. W przygotowaniu jest tom poświęcony Ukraińcom. Bělorusy są pracą zbiorową, napisaną przez autorów rosyjskich i białoruskich. Całość utrzy­ mana jest w konwencji klasycznej monografii, zawierającej podstawowe informacje dotyczące historii grupy, etnogenezy, liczebności i procesów demograficznych, języka, podstaw gospodarki, budownictwa, stroju, pożywienia, rodziny i małżeństwa, form działalności artystycznej, wierzeń ludowych, świąt, obrzędów oraz zwyczajów rodzinnych i dorocznych. Jeden z rozdziałów po­ święcono „kulturze profesjonalnej" - literackiej, muzycznej, teatralnej i filmowej - Białorusinów. W książce zamieszczono obszerną bibliografię (nie jest to jednak pełny wykaz publikacji). Uzupeł­ nieniem tekstu są fotografie, rysunki, mapy oraz tabele. We „Wstępie" zaznaczono, że Białorusini są ludem wschodniosłowiańskim spokrewnionym z Rosjanami, ich kultura zaś jest zbliżona do kultury rosyjskiej. W ten sposób utrzymano w mocy formułowane od dawna w literaturze rosyjskiej tezy o bliskości Rosjan i Białorusinów, o braku cech, które wyróżniałyby w znaczący sposób kulturę białoruską. W poszczególnych rozdziałach nie znajdujemy jednak prób porównania obydwu kultur, ani też analizy mającej na celu ukazanie ich podobieństwa. Autorzy koncentrują się na opisie zjawisk, obiektów i zachowań bez odniesienia �ARTYKUŁ RECENZYJNY, RECENZJE I OMÓWIENIA 203 do szerszego kontekstu porównawczego. Utrzymane zostało też twierdzenie o polonizacji Białorusi­ nów. Wspomniano jednak również o procesach rusyfikacyjnych, podkreślając zarazem wpływ Imperium Rosyjskiego na ekonomiczny, społeczno-polityczny i kulturowy rozwój etnosu białoru­ skiego „po przyłączeniu Białorusi do Rosji" (s. 101-102). Autorowi tych słów (W.K. Bondarczik) procesy te nie wydają się sprzeczne. Do dobrze napisanych, bogatych w materiały i w miarę szeroko ukazujących omawiane zagadnienia zaliczyłabym rozdziały poświęcone tradycyjnej gospodarce wiejskiej i rzemiosłu (W.S. Titow, N.I. Burakowskaja, i in.), odzieży (L.A. Mołczanowa), pożywieniu (W.S. Titow, A.N. Kuriłowicz), małżeństwu i rodzinie (L.W. Rakowa, A.N. Kuriłowicz) i twórczości ludowej (A. S. Fedosik, W.N. Bieljawina, E . M . Sachuta). Interesujący jest też rozdział poświęcony procesom migracyjnym i diasporze białoruskiej mieszkającej na terenach dawnego Związku Radzieckiego, w państwach Europy Zachodniej i Środkowej, w obydwu Amerykach i w Australii (S.W. Matiunin). W tekście tym zamieszczono liczne dane statystyczne oraz wykazy miejscowości, które w różnych okresach były (i są) największymi skupiskami Białorusinów żyjących w diasporze. Niektóre zagadnienia omówione zostały w sposób dalece niepełny. Myślę tu chociażby o rozdzia­ le dotyczącym budownictwa, zwłaszcza sakralnego. Jego autor (AJ. Łokotko) skoncentrował się na opisie wybranych budowli i charakterystyce ich stylów architektonicznych pomijając np. rys histo­ ryczny i informacje o zróżnicowaniu religijnym mieszkańców terenów Białorusi w różnych okresach. Nie wspomniał też o tym, w jaki sposób różnice konfesyjne znalazły odzwierciedlenie w budownictwie sakralnym. W rozdziale nie uwzględniono np. drewnianego budownictwa sakralnego Kościoła unickiego. Pominięto też politykę religijną Imperium Rosyjskiego i ZSRR oraz jej konsekwencje dla budownictwa sakralnego. Ciekawe też, że wśród świątyń opisanych przez autora przeważają budowle rzymskokatolickie, bardzo mało miejsca poświęcono natomiast cerkwiom prawosławnym. Autorka rozdziału o profesjonalnej kulturze białoruskiej (W.N. Bieljawina) ograniczyła się do wyliczenia najważniejszych nazwisk twórców i tytułów dzieł, nie podejmując próby analizy zagad­ nienia, koncentrując się na historii, marginalnie traktując współczesne osiągnięcia artystów biało­ ruskich. Zabrakło tu także refleksji nad tym, jakie treści mogłaby wnieść kultura białoruska do kultury europejskiej, na czym polega jej specyfika, jakie zmiany dokonały się w sferze kultury po powstaniu Republiki Białoruś. Generalnie można stwierdzić, że Bělorusy są monografią opisową. Autorzy unikają stawiania pytań badawczych, rozważania problemów, spojrzenia na przeszłość i współczeność kultury biało­ ruskiej z perspektywy czasu i zmian, jakie dokonały się w ostatnich latach. Mimo pewnych niedostatków, które mogą być wynikiem świadomego zawężenia omawianych zagadnień przez poszczególnych autorów i zamierzonej koncentracji na niektórych kwestiach, jak też z braku miejsca na szerszą, wyczerpującą charakterystykę każdej z dziedzin kultury, uważam, iż omawiana tu pozycja zasługuje na uwagę. Jest ona syntetycznym ujęciem kultury białoruskiej, porząd­ kującym zasadnicze wiadomości na jej temat. Książka ta nie powstałaby, gdyby nie upór i ogromny wysiłek R.A. Grigoriewej, z I E A R A N , włożony w zebranie i opracowanie materiałów oraz przygotowanie całości do druku. Jej też przede wszystkim należy się uznanie za tę publikację i znakomite przygotowanie książki od strony edytorskiej. Iwona Kabzińska „Wrocławskie Studia Wschodnie", t. 3: 1999, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, ss. 274 1 Kolejny tom „Wrocławskich Studiów Wschodnich" przynosi wiele nowych informacji m.in. na temat stosunków Polski z jej wschodnimi sąsiadami w różnych okresach historycznych oraz stosunków etnicznych za naszą wschodnią granicą. Większość tematów poruszanych w poszcze­ gólnych artykułach traktowana była dotychczas przez badaczy w sposób marginalny. Przez 1 Omówienie 1 i 2 tomu „Wrocławskich Studiów Wschodnich" ukazało się w 43 numerze „Etnografii Polskiej", z. 1-2, s. 230-232. �204 ARTYKUŁ RECENZYJNY, RECENZJE I OMÓWIENIA długie lata, ze względów politycznych, należały też one do grupy tematów-tabu. W grupie tej mieści się np. prawda o stosunkach polsko-ukraińskich. Nowe światło na tę kwestię rzuca artykuł Jarosława Syrnyka poświęcony internowaniu żołnierzy Ukraińskiej Republiki Ludowej w Polsce w latach 1920-1924. Stosunki polsko-ukraińskie, ukazane przez pryzmat dziejów Teatru Pol­ skiego w Kijowie, są przedmiotem artykułu Janusza M . Kupczaka. Antoni Giza charakteryzuje natomiast sytuację ludności ukraińskiej na południowo-wschodnich terenach Polski w latach międzywojnia. Wspomniani tu badacze wykorzystali w artykułach niepublikowane wcześniej ma­ teriały archiwalne oraz unikalne źródła prasowe. Bardzo ciekawe studium Mariana S. Wolańskiego przybliża Czytelnikom najważniejsze ośro­ dki politycznej emigracji z krajów Europy Środkowo-Wschodniej w pierwszych latach po I wojnie światowej (1945-1951). Autor omawia proces powstawania i rekonstrukcji poszczególnych ośrod­ ków emigracji rosyjskiej, ukraińskiej, czeskiej, słowackiej, węgierskiej, rumuńskiej, białoruskiej, litewskiej, łotewskiej i estońskiej.Dzieje tych ośrodków nie są w Polsce szerzej znane. Najwięcej uwagi poświęcono u nas dotychczas - ze zrozumiałych względów - działalności władz polskich na obczyźnie i dziejom emigacji z terenów Polski. Osoby zainteresowane losami Sybiraków, zarówno zesłańców, jak i tzw. dobrowolnych prze­ siedleńców, znajdą z pewnością wiele cennych informacji o tej zbiorowości w artykule Walerego A. Skubniewskiego. Dane przytaczane przez autora dotyczą liczebności tej grupy, wyznania, ukazują także jej strukturę stanową i zawodową. Autor wykorzystał spisy gubernialne z 1897 r. oraz trzytomowe dzieło opracowane przez statystyka S. Patkanowa, poświęcone strukturze etnicz­ nej Syberii. Materiały na temat losów Polaków na terenach Rosji (południowy Ural) w czasie I wojny światowej można znaleźć w artykule Walentyny Łatypowej. Opracowanie to rzuca nowe światło na stosunki polsko-rosyjskie oraz problem wspólnoty słowiańskiej. Tekst Jarosława Neja przenosi Czytelnika do odległego Harbina. Przedstawiony tu został nieznany szerzej proces likwidacji kolonii polskiej w Harbinie w latach 1945-1949 oraz jego przyczyny. Podobnie jak autorzy pozostałych tekstów, J. Nej wykorzystał unikalne źródła archi­ walne oraz trudno dostępne tytuły prasowe. Oprócz artykułów w 3 tomie „Wrocławskich Studiów Wschodnich" znajduje się dział „Miscellanea" oraz blok recenzji i „Kronika". W pierwszym z tych działów na szczególną uwagę zasługuje, moim zdaniem, artykuł Aleksandra Srebrakowskiego. Jego przedmiotem są postawy Tatarów i Karaimów wileńskich wobec powojennej ewakuacji ludności polskiej i żydowskiej z Litewskiej SRR. Opublikowano tu ponadto dokumenty świadczące o próbach porozumienia polskiego i ukraińskiego podziemia w latach 1945-1946 (artykuł Łukasza Kamińskiego). Andrzej Chlebicki jest autorem ciekawych informacji dotyczących kultury i historii Nieńców. Małgorzata Ruchniewicz publikuje natomiast fragmenty wspomnień Sybiraków. Dokumenty te przechowywane są w Archiwum Naukowym przy Zarządzie Głównym Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego we Wrocławiu. Te niezwykle osobiste materiały z pewnością zainteresują badaczy i wszystkich, którym bliska jest problematyka polsko-syberyjska. Obszerny dział recenzji i „Kroniki" informuje o najnowszych wydawnictwach oraz ini­ cjatywach naukowych, kulturalnych, muzealnych związanych z badaniami szeroko rozumianego Wschodu. Warto zauważyć, że większość autorów reprezentuje wrocławskie placówki naukowe (Uniwersytet Wrocławski i Oddział PAN). Miasto to należy dziś z pewnością do silniejszych i ciekawszych ośrodków zajmujących się problematyką wschodnią, w tym np. losami Polaków za naszą wschodnią granicą, procesami historycznymi i stosunkami etnicznymi na tych obszarach. Redaktorzy „Studiów" zaprosili także do współpracy badaczy związanych z placówkami uniwer­ syteckimi w Szczecinie i Gdańsku. Stworzyli też Czytelnikom rzadką okazję zapoznania się z dorobkiem badaczy pracujących w odległych placówkach rosyjskich - Gabinecie Ministra Republiki Baszkorstan (W. Łatypowa) i na Uniwersytecie Ałtajskim w Barnaule (W.A. Skubniewski). Trzecim badaczem zagranicznym, którego pracę opublikowano w najnowszym tomie „Wrocławskich Studiów Wschodnich" jest Margarita Chartanowicz, autorka studium o Wincentym Wiszniewskim, członku Sankt Petersburskiej Akademii Nauk. �ARTYKUŁ RECENZYJNY, RECENZJE I OMÓWIENIA 205 Jestem przekonana, że najnowszy tom „Wrocławskich Studiów Wschodnich" stanie się cenną pozycją źródłową dla osób zainteresowanych historią Polski i jej wschodnich sąsiadów, a także dla etnologów zajmujących się problematyką etniczną. Problematyki tej nie można badać bez solidnej podbudowy historyczno-politycznej, demograficznej, statystycznej. Poszczególne artykuły zamieszczone w omawianym tu tomie charakteryzują się rzetelnością ujęcia, bogatą podstawą źródłową i stanowią znakomite uzupełnienie studiów wschodnich prowadzonych od lat w Polsce i w innych krajach świata. Iwona Kabzińska Miscellanea Ethnomusicologica Lodovico Bielawski dicata - „Muzyka", R. X L I V : 1999, nr 2, Kwartalnik Instytutu Sztuki PAN, ss. 173 W 1999 r. prof. Ludwik Bielawski, kierownik Zakładu Historii Muzyki ISPAN, najwybitniej­ szy reprezentant nurtu antropologicznego w etnomuzykologu polskiej, obchodził siedemdzie­ siątą rocznicę urodzin. Wyrazem ogromnego uznania dla osiągnięć naukowych Profesora, a także dla Jego wielkiej skromności i życzliwości, jest numer „Muzyki" przygotowany przez kolegów i uczniów Jubilata. Anna Czekanowska (Ludwik Bielawski - uczony wielkiej pasji) przedstawiła dorobek Ludwika Bielawskiego, koncentrując się przede wszystkim na Jego głównym osiągnięciu - strefowej teorii czasu i rozwiniętej z biegiem lat na jej podstawie uniwersalnej koncepcji poziomów temporalnych jako perspektyw pozwalających w nowy sposób spojrzeć na badania nad sztuką. Zamieszczony w dziale lektur tekst Profesora (Ludwik Bielawski, Ludzka perspektywa czasu u podstaw muzyki) pozwala skonfrontować Jego oryginalną myśl z relacjami i opiniami innych. Odniesień do tej teorii nie brak także i w innych zamieszczonych artykułach, ukazujących bogaty wachlarz zainteresowań i temperamentów badawczych w ramach dzisiejszej etnomuzykologu, nierzadko wykraczających poza powszechne wyobrażenia o zakresie tej dyscypliny. Zbigniew Jerzy Przerembski (Sceny muzyczne na kaflach gotyckich i renesansowych w Polsce) zestawia i wnikliwie interpretuje informacje o historycznej praktyce muzycznej, jakie oddaleźć można w przedstawieniach ikonograficznych na dawnych kaflach. Najstarsze, nielicznie tylko zachowane XV-wieczne egzemplarze gotyckich kafli płytowych zdobią płaskorzeźbione przedstawienia ludzi i zwierząt, budowli, a także wzory geometryczne, sceny realistyczne i fantastyczne, ujęcia symboliczne. Tematem niektórych z nich są sceny muzyczne z udziałem trębaczy, surmaczy, muzyków grających na szałamajach, lutnistów, niedźwiedników z piszczałkami i bębenkami, a także muzykujące zwierzęta i stwory fantastyczne. Dla kafli okresu odrodzenia charakterystyczne jest bogactwo motywów roślinnych i przedstawień portretowych. Instrumenty pojawiają się na nich głównie jako atrybuty postaci symbolicznych, mitologicznych. Wizerunki portretowe, dzięki większym rozmiarom postaci, dokładniej oddawały szczegóły, również te dotyczące budowy instrumentów muzycznych. Na gotyckich i renesansowych kaflach najczęściej przedstawiano aerofony (instrumenty dęte) i membrano­ fony (różne odmiany bębnów), najrzadziej natomiast instrumenty strunowe. Jakkolwiek wizerunki instrumentów cechuje różny stopień realizmu - od szczegółowego oddania detali budowy czy spo­ sobu gry, do ujęć mało czytelnych - autor stwierdza, że sceny muzyczne na ogół dość wiernie od­ zwierciedlają realia swojej epoki, stanowiąc cenne źródło informacji o kulturze muzycznej. Nieco późniejszym okresem zajmuje się Jadwiga Bobrowska (Obraz kultury muzycznej siedem­ nastowiecznej Polski w świetle twórczości Wacława Potockiego), która dokonuje próby rekonstruk­ cji życia muzycznego w X V I I w. na podstawie źródeł literackich. Zakres tematów muzycznych w twórczości Potockiego jest niezwykle szeroki. Jako ziemianin, miał bezpośredni kontakt z kul­ turą wsi polskiej X V I I wieku. Koncentrował się na opisach życia szlachty, nie pomijając jednak innych wartsw społecznych. Najwięcej informacji odnaleźć można w jego fraszkach, wierszach herbowych i okolicznościowych, w których pojawiają się liczne wzmianki o instrumentach, zwy­ czajach, rodzajach repertuaru, tańcach i sytuacjach muzycznych. �206 ARTYKUŁ RECENZYJNY, RECENZJE I OMÓWIENIA Danuta Pawlak (Z zagadnień warsztatu terenowego i edytorskiego Oskara Kolberga) nawiązuje do działalności najwybitniejszego polskiego etnografa X I X w., szczegółowo i krytycznie przed­ stawiając nie tyle powszechnie znany dorobek Kolberga, ile tajniki jego warsztatu. W artykule przedstawiono niektóre zagadnienia dotyczące Kolbergowskiej metody gromadzenia, a przede wszystkim przygotowywania melodii ludowych do publikacji. W pierwszym okresie prac wydaw­ niczych (do końca lat czterdziestych) Kolberg opatrywał melodie ludowe akompaniamentem fortepianu, od 1857 r. natomiast publikował pieśń ludową „tak jak wybiegała z ust ludu". W ciągu swego życia zebrał kilkadziesiąt tysięcy melodii, z których wydał około ośmiu i pół tysiąca, blisko trzydzieści tysięcy pozostawiając w rękopisach. Był to plon jego podróży etno­ graficznych po wszystkich regionach przedrozbiorowej Polski, jak i poza jej granicami, z uwzględ­ nieniem zapisów dokonanych przez innych zbieraczy. Dysponując tak ogromnym materiałem, musiał Kolberg dokonywać selekcji, wybierając melodie najbardziej typowe dla danego regionu. Selekcja wynikała w głównej mierze z ograniczeń finansowych, które były również przyczyną rezygnacji z publikowania wariantów melodii. W jego zapisach terenowych widoczny jest po­ śpiech, przejawiający się np. w opuszczeniu szeregu oznaczeń muzycznych i stosowaniu skrótów. Wszelkie elementy zapisu nutowego, opuszczone w zapisie terenowym, uzupełnił Kolberg w trak­ cie sporządzania czystopisu. Na tym etapie prac wprowadził również zmiany w linii melodycznej, łączył samodzielne melodie wokalne i instrumentalne w cykle wokalno-instrumentalne, a w chro­ nologicznie późniejszych redakcjach zmienił wcześniejsze układy melodii, np. rozdzielając je, łącząc z innymi, czy nawet opuszczając części cyklu. Artykuł Ariety Nawrockiej-Wysockiej {Pieśń protestancka w mazurskiej tradycji ludowej) przenosi nas do czasów bardziej współczesnych, omawiając - na podstawie powstałych w prze­ dziale wielu lat zbiorów fonograficznych Instytutu Sztuki PAN - sposób funkcjonowania pieśni protestanckich w ludowej tradycji Mazur, źródeł bliskości obu kultur poszukując zarówno w dzie­ jach samego regionu, jak i w sposobie oddziaływania religii protestanckiej. Jedną z głównych idei religii protestanckiej było zastąpienie pieśni świeckiej pieśnią religijną i stworzenie repertuaru, który mógłby towarzyszyć człowiekowi w każdej sytuacji. Typowe dla obszaru pogranicza kulturowego i językowego zjawisko ścierania się kultur - wpływów Kościoła protestanckiego i miejscowej kultury ludowej - zaowocowało powstaniem nowej tradycji lokal­ nej. Pieśń protestancka występowała w wielu obrzędach dorocznych (obrzęd plonu, wykupek wielkanocny), a także rodzinnych (wesele, pogrzeb). Pieśni tzw. „pasterstwa domowego" składały się na tradycję śpiewu rodzinnego obejmującego pieśni poranne, stołowe, wieczorne i psalmy. Pieśń protestancka występowała także w religijnym obrzędzie Jutrzni na Gody - uludowionej formie liturgicznego nabożeństwa - i w nabożeństwach pozakościelnych wspólnot gromadkarskich. Podstawą muzyk ologiczno-socjologicznych obserwacji Piotra Dahliga {Pomorze Zachodnie jako region etnomuzyczny) są również najnowsze materiały terenowe, uwzględniające nie tylko repertuar, ale i różne aspekty regionalnej kultury. Artykuł porusza problem kształtowania się regionu muzycznego na przykładzie Pomorza Zachodniego, gdzie po 1945 r. licznie napłynęła ludność ze wschodu, przynosząc ze sobą własne tradycje muzyczne. Dla pierwszego pokolenia osadników typowe było przywiązanie do rodzimych tradycji, które kontynuowano w sposób zasadniczo niezmieniony. Kolejna generacja przystosowała się do nowego środowiska, przełamując bariery dzielące grupy osadników o różnym pochodzeniu. Trzecie pokolenie zainteresowane jest zarówno historią samego regionu, jak i przeszłością osadników. Stosunek poszczególnych generacji mieszkańców Pomorza do tradycji muzycznych określa autor odpowiednio jako kontynuację, redukcję i retrospekcję, przy czym ta ostatnia faza odpowiada okresowi przemian politycznych po 1989 r. O tym, w jaki sposób dzisiejsza technika pozwala bardziej efektywnie posługiwać się mate­ riałami muzycznymi pochodzącymi z dokumentacji terenowej i dawnych zapisów mówi artykuł Ewy Dahlig (Z zagadnień komputerowej archiwizacji i analizy melodii ludowych). Jednym z waż­ nych zadań współczesnej etnomuzykologu jest archiwizacja materiałów muzycznych, tak nagra­ nych, jak i utrwalonych w nutach. W tym ostatnim przypadku zastosowanie komputera otwiera zupełnie nowe możliwości w zakresie dostępu do informacji i możliwości ich przetwarzania. Służy temu stosowany w Instytucie Sztuki P A N system EsAC (Essenere Assoziativ Code). Jest �ARTYKUŁ RECENZYJNY, RECENZJE I OMÓWIENIA 207 to kod przekładający zapis muzyczny (rytm i wysokość dźwięku) na ciągi alfanumeryczne, które przy pomocy pakietu oprogramowania można przeszukiwać, opracowywać i analizować. W sys­ temie tym zakodowany został zbiór przeszło 1500 pieśni i tańców kaszubskich, opublikowany w postaci trzytomowej antologii Kaszuby z serii „Polska pieśń i muzyka ludowa" (autorzy: Ludwik Bielawski i Aurelia Mioduchowska, Warszawa 1997-1998). Tekst Katarzyny Dadak-Kozickiej (Pionowy wymiar antropologii muzyki) powraca do zagad­ nień szczególnie Profesorowi Bielawskiemu bliskich, przedstawiając Jego koncepcje z zakresu antropologii muzyki na tle historii tej dyscypliny. Autorka dokonuje przeglądu różnych podejść badawczych i ukazuje ich ograniczenia, uniemożliwiające stworzenie ogólnej antropologii muzyki. Za najbardziej uniwersalne rozwiązanie uważa Ludwika Bielawskiego koncepcję stref czasowych i poziomów temporalnych, która pozwala ująć wszelkie zjawiska muzyczne w jeden system. „Potrzebna jest nam ujednolicona metoda analizy muzycznej, którą można by zastosować do muzyki różnych rodzajów, a która, zarówno formę muzyki, jak jej społeczną i emocjonalną treść oraz oddziaływanie ukazywałaby w postaci systemów powiązań między nieskończoną liczbą zmiennych", postulował John Blacking (1995, s. 56-57). Założenia takie spełnia propozycja metodologiczna Bielawskiego, w myśl której „pewne pozytywne efekty może dać powrót do najbardziej podstawowych kategorii ludzkiego myślenia, działania i istnienia w świecie, a do takich należą bez wątpienia kategorie czasu i przestrzeni" (Bielawski 1993, s. 195). Do tematyki tej nawiązuje w praktycznym wymiarze także artykuł Krystyny Lesień-Płacheckiej (Kilka uwag na temat czasu i przestrzeni we współczesnych obchodach dożynkowych). Autorka przedstawia przebieg uroczystości dożynkowych w parafii powsińskiej, które analizuje z punktu widzenia symboliki czasu i przestrzeni. Czas to zarówno konkretna data uroczystości, jak i spoj­ rzenie na miniony rok i otwarcie na ten, który ma nadejść. Ponieważ przebieg dożynek odwołuje się do wydarzeń ważnych dla społeczności lokalnej w ciągu minionych dwunastu miesięcy, a także oczekiwań na przyszłość, związana z konkretnym czasem „treść" obchodów jest zmienna. Prze­ strzeń centralnych wydarzeń natomiast pozostaje stała i organizuje się wokół określonych znaków (figura Najświętszej Maryi Panny, przy której gromadzą się delegacje, krzyż, za którym podąża procesja, ołtarz, przy którym wierni zbierają się podczas mszy). Jak pisze autorka, „znak, nosiciel treści religijnych, gwarantuje stały porządek i wyklucza nieład". Różnorodność prezentowanych materiałów obrazuje mnogość zainteresowań współczesnej etnomuzykologu. W tym przypadku spoiwem całości tomu jest osoba Mistrza - Prof. Ludwika Bielawskiego, którego dorobek naukowy trwale wpisał się w historię rozwoju tej dyscypliny (Bibliografia prac Prof Ludwika Bielawskiego znajduje się na s. 161-166 omawianego tu numeru „Muzyki"). LITERATURA B i e l a w s k i L . 1993, Poziomy czasu. U podstaw antropologii muzycznej, Zeszyty Naukowe, nr 25 (Witoldowi Rudzińskiemu w 80-lecie urodzin), Warszawa, Akademia Muzyczna im. F . Chopina, s. 195-217. B l a c k i n g J . 1995, The Problem of Music Description, [w:] Music, Culture & Experience. Selected Papers of John Blacking, R. Byron (ed.), The University of Chicago Press, s. 54-72. Ewa Dahlig � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1d694de3fa807a295f27500ea2579a64.pdf 1a358f55cdc8b9110f5edca7dc1c2723 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1674 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2000 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1549 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 2000 t.44 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2000 t.44, s.209-222 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K A „Etnografia Polska", t. X L I V : 2000, z. 1-2 P L ISSN 0071-1861 WYSTAWA F O T O G R A F I C Z N A „ŚW. WOJCIECH W P O L S K I E J K U L T U R Z E LUDOWEJ", 18.04 - 04.05.2000, C E N T R U M K U L T U R Y „ZAMEK" W POZNANIU W dniach od 18 kwietnia do 4 maja 2000 г., w Centrum Kultury „Zamek" w Poznaniu, w Holu Kolumnowym, miała miejsce wystawa fotograficzna „Św. Wojciech w polskiej kulturze ludowej". Zdjęcia pochodziły z Archiwum Pracowni Etnologii Instytutu Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk Oddział w Poznaniu. Organizatorami wystawy była Pracownia Etnologii I A E PAN O/Poznań oraz C K . „Zamek" a jej sponsorami Władze Miasta Poznania, Międzynarodowe Targi Poznańskie oraz Piwnica Murna. Patronat medialny objęło Radio Merkury i „Gazeta Wyborcza". Wystawa przedstawiała zdjęcia wyobrażeń postaci św. Wojciecha i przejawów jego kultu w sztuce i kulturze polskiej. Fotogramy zostały wykonane przez etnologów z Instytutu Archeologii i Etnologii PAN oraz zatrudnionych przez w/w Instytut etnologów pracujących na umowach zleconych. Zdjęcia są materiałem dokumentacyjnym z badań terenowych nad kultem św. Wojciecha w Polsce przeprowadzonych w okresie od sierpnia 1995 do lutego 1998, pod kierunkiem prof, dr hab. Marii Paradowskiej, kierownika Pracowni Etnologii I A E PAN O/Poznań. Badania finan­ sowane były przez Fundację na Rzecz Nauki Polskiej, Komitet Badań Naukowych oraz Instytut Archeologii i Etnologii PAN. Wędrując przez wioski i miasteczka pięćdziesięciu etnologów i studentów etnologii z Po­ znania, Warszawy i Krakowa zebrało ponad 2200 wywiadów, 380 ankiet, wykonało dokumenta­ cję w formie 1160 zdjęć i prawie 200 sprawozdań. Badacze próbowali dowiedzieć się, co Polacy wiedzą o swoim patronie, św. Wojciechu, czy w ogóle go znają i coś o nim słyszeli, o jego życiu, pochodzeniu i śmierci. Zbierali legendy, podania, przysłowia, przypowieści. Próbowali ustalić, czy kult św. Wojciecha jest powszechny, wypływający z indywidualnej religijności i głęboko zakorze­ niony, czy raczej połowiczny, okazjonalnie i odgórnie sterowany. Zbierali informacje o miejscach związanych w tradycji i historii z postacią świętego misjonarza, o jego sanktuariach, kościółkach rzekomo przez niego zakładanych lub jemu dedykowanych, o kamieniach, źródłach, wzgórzach i drzewach, przy których miał czynić cuda, nauczać, nawracać, chrzcić i uzdrawiać. Rejestrowali sztukę przedstawiającą postać św. Wojciecha w świątyniach, w prywatnych domach, kapliczkach i figurach przydrożnych. Nie wszędzie była okazja i możliwość wykonania zdjęć. Na wystawie pokazano małą cząstkę interesującego i cudownego świata kultury religijnej, choć na co dzień nie dostrzeganej, jednak nadal żywej i mocno zakorzenionej w polskiej historii i tradycji. Większość zaprezentowanych fotografii (około 156 sztuk) pochodziła z Wielkopolski, Kujaw, Małopolski i Pomorza, skąd materiał fotograficzny należący do Pracowni Etnologii jest najbogatszy. Projekt wystawy przygoto­ wała Anna Urbańska z Pracowni Etnologii I A E PAN O/Poznań, a opracował artystycznie Waldemar Idzikowski z C K . „Zamek". Autorami wystawionych zdjęć są: Piotr Andrusieczko (UAM), Rafał Beszterda (IAE PAN Poznań), Krystyna Hermanowicz-Nowak (IAE PAN Kra­ ków), Natalia Maksymowicz-Maciata (UAM), Agnieszka Oleśkowicz-Popiel (UAM), Alicja Pasek (UAM), Dariusz Sowul (UAM) i Anna Urbańska (IAE PAN Poznań). Z okazji wystawy wydany został przez C K . „Zamek" folder, którego autorkami są Maria Paradowska i Anna Urbańska. Na wystawie można było obejrzeć zdjęcia formatu 15/21 i 18/28, zgrupowane na trzynastu planszach. Trzy z nich przedstawiały kapliczki i figury przydrożne z woj. małopolskiego, głównie z doliny Popradu, doliny Dunajca i rejonu krakowskiego (miejscowości: Wiśniowa, Tymowa, �210 KRONIKA Kraków-Piaski, Kunowo, Łomnica Zdrój, Ciężkowice, Staszkówka, Dominikowice, Moszczenica Wyżna, Rajbrot, Łazany, Raciechowice, Librantowa, Rożnowice, Sitnica, Modlnica, Rożnów, Wola Krogulecka, Mystków). Na dwóch tablicach można było zobaczyć tzw. „kamienie św. Wojciecha" i „studzienki" z woj. wielkopolskiego i kujawsko-pomorskiego oraz jedno z woj. małopolskiego (miejscowości: Gościeszyn, Las Dąbrowa k/Maciejowa, Strzelno, Margonin, Pomarzany, Budziejewko, rewir leśny Gródek k/Drzycima). Między nimi znajdowały się plansze ze zdjęciami „dróg krzyżowych" św. Wojciecha z jego sanktuariów w Cieszęcinie na południowo- wschodnim skraju Wielkopolski i w Świętym Gaju w woj. warmińsko-mazurskim. Cztery tablice prezentowały figury, obrazy i witraże św. Wojciecha z 27 różnych kościołów z woj. pomorskiego (Gorzędziej), zachodnio-pomorskiego (Sępólno Wielkie, Wyszewo, Koszalin), kujawsko-pomorskiego (Gościeszyn, Strzelno, Inowrocław), warmińsko-mazurskiego (Święty Gaj, Pieniężno), wielkopol­ skiego (Krotoszyn, Kobierno, Rozdrażew, Janków Zaleśny, Wilkowyja, Rusko, Pogorzelica, Rojów, Lewków, Wągrowiec, Poznań), małopolskiego (Murzasichle, Jurgów, Rożnów, Ciężkowice, Gorlice), łódzkiego (Cieszęcin) i lubuskiego (Kargowa). Na kolejnej planszy przedstawiono 13 kościołów św. Wojciecha z woj. wielkopolskiego (Chrzypsko Wielkie, Margonin,, Wilkowyja, Pogorzelica, Rusko, Janków Zaleśny, Lewków, Budziejewko, Wągrowiec, Trzemeszno), dolno-śląskiego (Trzebicko Górne), małopolskiego (Rożnów) i warmińsko-mazurskiego (Święty Gaj). Ostatnia tablica poświęcona była relikwiarzom oraz rzadko spotykanym sztandarom i wotom dożynkowym związa­ nym ze św. Wojciechem. Spośród licznych relikwiarzy wybrano kilka z Poznania, Ruska, Pogorzelicy, Świętego Gaju i Rudy k/Wielunia. Między planszami zaprezentowano 13 dużych pojedynczych powiększeń formatu 50/70, wśród których przedstawiono V I stację „drogi krzyżowej" św. Wojciecha i tablicę pamiątkową ze Świętego Gaju, św. lipę z Cieszęcina, pod którą, według legendy, odpoczywał misjonarz, witraż z kościoła Św. Trójcy w Strzelnie, postaci św. Wojciecha z kapliczek przydrożnych z Moszczenicy Wyżnej, Dominikowie, Ciężkowic, Wiśniowej oraz z nagrobków kamiennych w Wiśniowej i Ra­ ciechowicach, sztandar z Murzasichla oraz relikwiarz z Pogorzelicy. Zwiedzanie wystawy roz­ poczynało się od trzech tablic, na których można było przeczytać o badaniach etnologicznych nad kultem św. Wojciecha w Polsce, o legendarnych „szlakach św. Wojciecha", jego kamieniach, studzienkach, drzewach, kapliczkach i kościołach oraz pokrótce przedstawiony życiorys świętego. Wernisaż wystawy połączony był z prezentacją najnowszej książki prof. Marii Paradowskiej p.t. / szedł przez łąki, pola, lasy. Święty Wojciech w tradycji ludowej, opublikowanej nakładem wydawnictwa „W drodze". Otwarciu wystawy towarzyszyło wielu gości ze środowiska poznańs­ kiego oraz prasa. Spotkanie otworzyła pani Anna Hryniewiecka, zastępca dyrektora ds. pro­ gramowych C K . „Zamek" oraz prof. Maria Paradowska. Po wystawie oprowadziła Anna Urbańska. Wernisaż zakończył się poczęstunkiem przygotowanym przez Piwnicę Murną z Po­ znania. W ciągu dwóch tygodni ekspozycja cieszyła się dużą frekwencją, co miało swoje odbicie w prasie poznańskiej. Wystawa zostanie zaprezentowana również w innych miejscach na terenie Poznania, jak i w innych miejscowościach. W czerwcu 2000 zdjęcia pokazywano w kościele p.w. św. Wojciecha w Poznaniu. Anna Urbańska NA NOWO O D C Z Y T A N I E / N A NOWO PISANIE, C Z Y L I AMERYKAŃSKIE I E U R O P E J S K I E BADANIA S L A W I S T Y C Z N E U SCHYŁKU W I E K U Tegorocznym miejscem spotkania slawistów amerykańskich i europejskich była stolica stanu Missouri, St. Louis, jeden z głównych ośrodków przemysłowo-handlowych centralnej części USA, miasto założone przez Francuzów w 1764 г., leżące nad rzeką Mississippi, znane też z pielgrzym­ kowego szlaku wielkiego Słowianina, papieża Jana Pawła I I . W dniach 18-21.XI. 1999 r. odbyła się tam 31st National Convention of the American Association for the Advancement of Slavic �KRONIKA 211 Studies (AAASS), która zgromadziła ponad 850 slawistów reprezentujących ośrodki uniwersytec­ kie i inne placówki naukowo-badawcze, głównie Ameryki Północnej, ale i niemalże wszystkich krajów Europy. W 300 panelach i obradach okrągłego stołu przedstawiono najnowsze spojrzenia na słowiańskie kraje w perspektywie ich historii, kultury, literatury, ekonomii i polityki, ze wskazaniem na preferencje, stan i kierunki badań, funkcje, konteksty, itp. Obserwowane od lat anglo-amerykańskie „głębokie czytanie" Rosji i tym razem stanowiło dominantę naukowych zainteresowań wielu dyscyplin, co potwierdza jednocześnie specyfkę slawi­ stycznych ośrodków uniwersyteckich w Ameryce i Europie Zachodniej, skąd w większości wywo­ dzili się referenci i dyskutanci. To szczególne zainteresowanie wielkim państwem wynika też z generalnej amerykańskiej tendencji do globalizmu i ujmowania rzeczywistości światowej dużymi figurami, co dostrzega się na bardzo wielu kongresach i konferencjach naukowych przy decydu­ jącym udziale komponentu amerykańskiego (globalizm kontra lokalność). Wprawdzie imponu­ jące było nadzwyczaj szczegółowe i wieloaspektowe rozpoznanie tego ogromnego obszaru badań (w jego części europejskiej i azjatyckiej), to prowokowało ono jednocześnie do różnorakich refleksji z megalomanią narodową i imperializmem kulturowym włącznie. Dla nakreślenia specyfiki zainteresowań slawistycznych zaprezentowanych podczas Konwen­ cji zasadne będzie przyjęcie kryteriów porządkujących, etnogeograficznego i etnohistorycznego, z wyeksponowaniem polskich tematów i kontekstów w aspekcie kultury i literatury oraz paneli stricte folklorystycznych, z uwagi na osobistą orientację naukową autorki tego omówienia - jednej z nielicznych przedstawicielek polskiego środowiska uniwersyteckiego biorących udział w Kon­ wencji w St. Louis. Rosja i jej byłe państwa satelickie (o nie w pełni jeszcze wykrystalizowanej nowej tożsamości), można by stwierdzić, przeglądając kilkudziesięciostronicowy program obrad (obecny też w Inter­ necie), wzbogacony o reklamy czołowych wydawnictw, głównie amerykańskich i angielskich, takich jak Indiana University Press, Cambridge University Press, Yale University Press, M.E. Sharpe Inc., University of Washington Press, Orbis Books London, i in. oraz new titles w większości wskazujące na wciąż żywą fascynację postkomunistycznym rosyjskim fenomenem i przeszłością oraz przyszłością tego byłego imperium, wzbudzającą naukowe emocje i spekulacje również w zderzeniu z nową sytuacją geopolityczną w odniesieniu do Europy Centralno-Wschodniej i Południowej. Właśnie ta konfiguracja geopolityczna, wyróżnik geopolityczny, stał się waż­ niejszy niż konfiguracje kulturowe w identyfikacji słowiańskich krajów. Konwencji towarzyszyła ogromna wystawa i sprzedaż książek tych i innych wydawnictw naukowych (także rosyjskojęzycznych z Rosji), ciesząca się ogromnym zainteresowaniem międzynarodowej grupy badaczy. Koniec tysiąclecia to czas prowokujący również do naukowego „rachunku sumienia", archi­ wizacji przeszłości - potężnej retrospekcji i ujęć prospektywnych w każdej dziedzinie wiedzy, także w naukach humanistycznych o orientacji slawistycznej. Konwencja AAASS w St. Louis potwierdziła tę prawidłowość. Historyczny rekonesans wartościujący w odniesieniu do Rosji określały cezury czasowe i differentia specifica poszczególnych okresów jej historii (expressis verbis wskazujące na jej model kultury, antytetycznej wobec kultury Europy Centralnej i Połu­ dniowej): Rusi Kijowskiej, Rosji średniowiecznej europejskiej, imperialnej i późnoimperialnej, wczesnonowoczesnej, Rosji Radzieckiej, sowieckiego czasu I I wojny światowej, Rosji stalinows­ kiej, późnego okresu stalinizmu (1945-1953), jak również Rosji poststalinowskiej, postsowieckiej, postkomunistycznej i ostatnich lat kryzysu. Szczegółowemu naukowemu oglądowi poddano więc m.in. kluczowe pojęcia w rosyjskiej historii: narodowość, etniczność, przemieszczenia ludności, problemy państwa, armii, rosyjskich reform prawnych, polityki wewnętrznej i zewnętrznej w ra­ mach dawnego Bloku Wschodniego i Wspólnoty Niepodległych Państw oraz nowych niepodleg­ łych państw, „budowania drogi do Kościoła", kultury mieszczańskiej, rewolucyjnej, popularnej, wizualnej, rytuałów i mitów „nowej kultury", perspektyw rosyjskiego federalizmu, zimnej wojny, estetyki radzieckiej władzy, własności i władzy, rosyjskiej edukacji, sprawiedliwości i pra­ wa, warunków zdrowotnych i demograficznych implikacji, kwestii kobiet, rosyjskiej ekonomii w aspektach globalizmu i regionalizmu, prowincjonalizmu, obywatelskiej edukacji, grup zawodo­ wych: robotników i chłopów oraz elit, prywatności i publiczności, opozycji metropolia (Moskwa, �212 KRONIKA St. Petersburg) - prowincja, ortodoksyjności, archiwów i bibliotek, rosyjskich kultur młodzieżo­ wych (ciągłości i zmian), utrzymywania porządku, programu gospodarczo-politycznego i strategii militarnych, oblicza islamu w Federacji Rosyjskiej, wzorów cenzury, śmierci i pamięci, transfor­ macji postaw i wartości, rosyjskiej prezydentury, Rosji w wieku elektroniki (też w aspekcie badań lingwistycznych), aeroprzestrzeni kultury (kosmonauci-bohaterowie), naukowców jako prze­ wodników Zachodniej kultury, społeczno-politycznej mapy Syberii, strategii adaptacji do nowego życia (lata dziewięćdziesiąte), wreszcie pisarzy oddających fikcję i prawdę historyczną w rosyj­ skiej literaturze: A. Puszkina, L . Tołstoja, F . Dostojewskiego, M . Gorkiego, W. Nabokowa, W. Makanina, W. Trifonowa, N. Sokołowa, M . Petruszewskiej, B. Achmaduliny, A. Sołżenicyna i literatury gułagu, rosyjskiego kina i mediów, nowostrojki w kanonie literackim, zbiorów, archi­ wów, diaspory, rosyjskiej poetyki (rytm, wiersz) i komparatywnej metryki oraz specyfiki studiów sowietologicznych i postsowieckich. Poszukiwanie nowej tożsamości stanowiło płaszczyznę łączącą ekspansję rosyjskiej orientacji w badaniach slawistycznych z pozostałymi ich narodowymi odmianami - w odniesieniu do państw Europy Wschodnio-Centralnej (głównie Czech, Słowacji, Polski, Węgier) i Południowej (Słowenia, Chorwacja, Serbia, Macedonia, Bułgaria, Rumunia, Albania). Mamy tu do czynienia z jednej strony z utrwalaniem narodowych wartości w realiach postkomunistycznej ekspansji sowieckiej, odejścia od sowieckiej zależności, jednak z tendencją do zaznaczania nowego panslawizmu, z dru­ giej strony z konstruowaniem nowych relacji w obliczu aktualnych procesów transformacyjnych w czasie przejścia - budowania nowej Europy. Na tendencje te wskazywały i badania szczegółowe dotyczące m.in. problemów tożsamości regionalnej i narodowej (Śląsk - Niemcy, Kresy, Biało­ ruś), powojennej rekonstrukcji Europy, antysemityzmu i lokalizmu, ekonomicznych i społecznych przeobrażeń, niezależnych mediów i demokratyzacji Centralnej i Wschodniej Europy, zmieniają­ cych się obrazów płci i narodowości (w literaturze i kinematografii), roh przestrzeni publicznych w konstruowaniu zbiorowej tożsamości, rozwoju społeczeństw obywatelskich, tradycji i innowacji we Wschodnio-Centralnej historii europejskiej, doświadczeń multikulturalizmu, etniczności, naro­ dowej tożsamości, również w perspektywie porównawczej (Bałkany), zmiany postaw i wartości, ról społecznych w okresie transformacji, miejsko-wiejskiego dysonansu (na Bałkanach), liderów politycznych i grup interesu, klasy średniej, imperium i narodowej tożsamości (Rosja - Ukraina), polityki kulturalnej w czasie przejścia, w obrazie dawnego Bloku Wschodniego, narodowości i konfliktów etnicznych, utrzymywania tożsamości, ponownego jej ustanawiania w aspekcie tra­ dycji kulturowej (Ukraina). Pochodną powyższych zagadnień, także aktualną u schyłku wieku, była relacja państwo - diaspora, dostrzegana w perspektywie społeczno-polityczno-kulturowej i literackiej w odniesie­ niu do emigracji węgierskiej, słowackiej, ukraińskiej, słoweńskiej, a przede wszystkim kwestii żydowskiej. Tej ostatniej poświęcono sporo uwagi w kontekście miejsca „innych", „przypad­ kowych obywateli" w kulturze rosyjskiej i podczas zimnej wojny, w obrazach rzeczywistości ukraińskiej, w XX-wiecznej Polsce i powojennych rekonstrukcjach struktur świadomościowych - antysemityzmu, lokalizmu i represji wraz z ambitną próbą stworzenia poetyki diaspory opartej na polsko-żydowskim dialogu literackim (w płaszczyźnie pisarstwa J. Maurer) oraz nowym odczy­ taniem „życia" w przekładzie, czyli problemów literatury emigracyjnej wyłaniających się z działal­ ności twórczej i doświadczeń H . Grynberga, E . Hoffman, A. Holland. Nie jest budujące spostrzeżenie o peryferyjności problematyki polskiej i innych państw Cen­ tralnej Europy w slawistyce amerykańskiej, peryferyjności rozumianej w wielu planach, zwłaszcza w obszarze interesującym filologa, czy badacza kultury. Częściej kontekst polski pojawiał się w nawiązaniach do europejskich aktualiów społeczno-pohtyczno-miHtarnych, potwierdzając pra­ widłowości rządzące rozwojem nauk społecznycyh (np. panele: sowiecki neokolonializm w powo­ jennej Polsce, przebudzenie do rewolucji - polska opozycja w 1988 г., pogłębianie się zróżnicowań we wschodnio-centralno-europejskiej klasie średniej). Jedynie dwa panele dotyczyły w całości polskiej literatury: młodej prozy polskiej (A. Stasiuk, S. Chwin), oraz polskiej najnowszej prozy i eseju (J. Pilch, P. Lisicki, H . Grynberg). Ponadto, przy temacie: konfiguracje wyobcowania we współczesnej poezji rosyjskiej i polskiej, analizowana była twórczość W. Szymborskiej obok �KRONIKA 213 M . Cwietajewej i A. Achmatowej; w innym panelu - determinanty kulturowe płci, interpretacje kobiet w X I X i wczesnym X X w. w Polsce, na Ukrainie i w Rosji - przywoływano N. Żmichowską łącznie z K . Pawłowa jako pisarki narodowe. Przy transformacjach narodowego mitu - analizie symbolicznej przestrzeni i etnicznej tożsamości w sztuce pojawił się W. Gombrowicz, w panelu: kontestowe dyskusje imperialne - polski i ukraiński orientalizm, W. Wężyk wraz z osobliwościami polskiego orientu oraz J . Sękowski wystąpili w triadzie z T. Szewczenką. Panoramiczne spojrzenie na przedmiot poznania i badania slawistycznych obszarów, zwłaszcza literackich, pozwala na kolejną refleksję uwydatniającą tendencję wyraźną w ostatnich latach w amerykańskiej nauce o literaturze - traktowania dzieła literackiego jako dzieła idei, zaintereso­ wań literaturą jako przekazem idei, odbijających system wartości wyznawanych w danym społe­ czeństwie, stosunki tam panujące, system władzy, traktowanie jej jako jednego z ogniw powszechnej debaty wokół kryzysów politycznych, ekonomicznych, społecznych, w tej konkretnej sytuacji istotnej w optyce transformacji ustrojowych czasu przejścia dla słowiańskich narodów Europy. Nie kategoria estetyki staje się dominująca w traktowaniu dzieła literackiego, lecz odniesienia kulturowe, społeczne, polityczne i ekonomiczne. Przy takiej orientacji peryferie literatury przyjmują status centrum, a kreowanie nowych arcydzieł jest próbą modyfikacji dotychczasowego kanonu. Ciągła aktualność kwestii rosyjskich, ukraińskich, żydowskich, postaw rewizjonistycznych, dekonstrukcyjnych stanowisk zdeterminowała więc i same obszary badań, i naukowy ich ogląd. Takie też było miejsce tematów literackich w ogromnym szeregu społeczno-politycznych dyskusji nad teraźniej­ szością narodów słowiańskich w zderzeniu z historią, która zawsze była „nauczycielką życia". W tej naideologizowanej przestrzeni słowiańskiego świata nie mogło zabraknąć innego z jej ważnych ogniw - kwestii kobiecych. Dotyczyły one konstruowania i dekonstruowania żeńskości we wschodniosłowiańskiej kulturze fin-de-siecle 'w, w polityce, w relacji do działania pamięci w archi­ wach i kulturze emigracyjnej, w czasopiśmiennictwie, w odniesieniu do organizacji kobiecych, kobiecych głosów w literaturze, ich nowych ról społecznych (m.in. kobiety-intelektualistki), w eko­ nomii handlowej. Również wśród sześciu paneli folklorystycznych jeden w całości dotyczył obrazu kobiet w tradycyjnych słowiańskich gatunkach: w ludowych opowiadaniach, we wschodniosłowiańskich pieśniach emigracyjnych, w rosyjskich dowcipach. Pozostałe folklorystyczne prezentacje dope­ łniały wizerunek Słowiańszczyzny Wschodniej, Zachodniej i Południowej o tradycyjne uwarunko­ wania światopoglądowe wpisane w system wierzeniowy uwidoczniony w tekstach werbalnych folkloru i w literaturze, w rytuale, w zachowaniach magicznych. Utrwalały tendencje zmierzające do budowania nowej tożsamości na podstawie starych wzorców, wyróżników, ale i powszechników kulturowych. Nie były to jednak prezentacje pogłębione. W odniesieniu do większości z nich dominująca była funkcja informacyjna i wycinkowość obserwacji analitycznych - co zdaje się być regułą wielu kongresów naukowych jako ekspresji naukowej tożsamości badacza, autorskiego zaznaczania pól badawczych, miejsc naukowej identyfikacji i integracji. T a etnokulturowa identyfi­ kacja w odniesieniu do piszącej te słowa dotyczyła polskiego folkloru magicznego i mechanizmów kodowania symbolicznych znaczeń w tekstach werbalnych towarzyszących sytuacjom liminalności naturalnej i okazjonalnej. Była to jednocześnie pierwsza w ramach AAASS promocja polskiej folklorystyki. Stała się ona możliwa dzięki pomocy finansowej Fundacji Kościuszkowskiej w No­ wym Jorku, za co również tą drogą autorka składa Fundacji serdeczne podziękowania. Nieustannie w takich okolicznościach nasuwa się smutna refleksja dotycząca właśnie bariery finansowej, nie intelektualnego potencjału polskiej humanistyki i jej miejsca w światowej wymia­ nie myśli. T a pełniejsza wymiana w odniesieniu do badań slawistycznych pozwoliłaby na za­ chowanie proporcji w oglądzie słowiańskiego, w tym i polskiego obszaru badawczego, bez poli­ tycznego koniunkturalizmu, natomiast z uwzględnieniem przesłanek wynikających ze społeczno-kulturowych różnic europejskiej geografii i analizy mitu słowiańskiego. Dla pełnej orientacji czytelników o zainteresowaniach folklorystycznych celowe wydaje się przywołanie zawartości programowej wszystkich paneli z tej dyscypliny 31 Konwencji AAASS zorganizowanych przez Stowarzyszenie afiliowane przy AAASS - Slavic and East European Folklore Association. Przy tej okazji warto nadmienić, iż Stowarzyszenie to wydaje pismo „SEEFA Journal", w którego vol. I V , no. 1 z 1999 r. znalazły się materiały dotyczące polskiej folklorystyki �214 KRONIKA (po raz pierwszy w historii tego pisma): Polish Folklore Studies at the End of the Twentieth Century (A. Brzozowska-Krajka) oraz Select Annotated Bibliography of Polish Folkloristics for the Period: 1990-1998 (A. Brzozowska-Krajka, A. Monies-Mizera). Program paneli folklorystycznych: I. Views of Women in Traditional Genres (Obrazy kobiet w tradycyjnych gatunkach) 1. P. Rappaport (University of Virginia): „Warming the Mermaid Ancestors in 'Sister-Killer' Folktales" (Ożywianie syreny w ludowych opowiadaniach o siostrze-zabójczyni); 2. R. Rothstein (University of Massachusetts): „The Girl He Left Behind: Women in East European Songs of Emigration" (Dziewczyna, którą pozostawił za sobą: kobiety we wschodnioeuropejskich pieśniach emigracyjnych); 3. J. Rouhier-Willoughby (University of Kentucky): „There Are Ladies Present: Images of Women in Russian Jokes" (Są tam obecne kobiety: obrazy kobiet w rosyjskich dowcipach). I I . South Slavic Epic (Epika południowosłowiańska) 1. J.M.Foley (University of Missouri): „The Challenge of Translating Moslem Epic from the South Slavic Tradition" (Trudne zadanie tłumaczenia muzułmańskiego eposu z południowosłowiańskiej tradycji); 2. L . Parpulova Gribble (Ohio State University): „Reprogramming the Time Machine: The Study of the Early South Slavic Epics" (Powtórne programowanie machiny czasu: studia nad wczesnymi eposami połuniowosłowiańskimi); 3. N. Renee Margulis (University of Cincinnati): „Marko Kraljevic in the Nineteenth Cen­ tury" (Marko Kraljevic w X I X wieku). III. Folk Beliefs in Tales and Literature (Wierzenia ludowe w opowiadaniach ludowych i literaturze) 1. A. Chumachenko (Ohio State University): „Wolves and Vovkulak in Ukrainian Dias­ pora" (Wilki i wilkołak w diasporze ukraińskiej); 2. J. Sagaidak Houkom (University of Pittsburgh): Representations of Evil in Nina Sadur's Prose" (Sposoby przedstawiania zła w prozie Niny Sadur); 3. A. Johns (University of California): „Koshchei Bessmertnyi in Slavic Folklore" (Nieśmier­ telny Kościej w folklorze słowiańskim). IV. Maintaining Identity, Reestablishing Identity: Folklore, Continuity, and Change (Utrzymy­ wanie tożsamości, ponowne ustanawianie tożsamości: folklor, kontynuacja i zmiana) 1. A.M. Ingram (University of Virginia): „Ukrainian Oral Folklore: Traditional and Modern Manifestations of Folk Belief (Ukraiński folklor ustny: tradycyjne i współczesne przeja­ wy ludowych wierzeń); 2. N.Kononenko (University of Virginia): „Ukrainian Courtship: Past and Present" (Ukraiń­ skie zaloty: przeszłość i teraźniejszość); 3. H . Rothstein: „Issues of Identity in Russian Children's Lore" (Kwestie tożsamości w rosyj­ skiej subkulturze dziecięcej). V. Slavic Magical Folklore (Słowiański folklor magiczny) 1. A. Brzozowska-Krajka (Maria Curie-Skłodowska University): „Polish Magical Folklore: Natural and Occasional Liminality" (Polski folklor magiczny: naturalna i okazjonalna liminalność); 2. S.A. Minyonok i Yelena V. Minyonok (Russian Academy of Sciences): „The Image of Rusalka in Russian Mythological Stories and Rituals" (Obraz rusałki w rosyjskich opo­ wiadaniach mitycznych i rytuałach); 3. J. Conrad (University of Kansas): „Female Spirits in South Slavic Folklore" (Duchy kobiet w folklorze południowosłowiańskim). �KRONIKA 215 VI. The Unclean Force: An Interdisciplinary Approach (Nieczysta siła: interdyscyplinarne podejście) 1. V.V. Sevastianova (University of Virginia): „The Unquiet Dead in Petrushevskaia's Short Fiction: Abandoned Wives and Protecting Mothers" (Niespokojny zmarły w opowiada­ niach Pietruszewskiej: porzucone żony i opiekuńcze matki); 2. K . Stauter-Halsted (Michigan State University): „Witchcraft and Identity in the Ninete­ enth-Century Polish Villages" (Czary i tożsamość w XlX-wiecznych wsiach polskich); 3. M . Storsved (North Dakota State University): „Preventivě Measures: Village Practices Concerning Undead" (Środki zapobiegawcze: wiejskie praktyki dotyczące żywych). Anna Brzozowska-Krajka MIĘDZYNARODOWE SYMPOZJUM „FOLKLORYZM NA PRZEŁOMIE S T U L E C I " („FOLKLORIZMUS NA PŘELOME STOROČI") BRATYSŁAWA - BAŃSKA B Y S T R Z Y C A , 10-12 listopada 1999 W dniach 10-12 listopada 1999 r. odbyło się na Słowacji, w Bańskiej Bystrzycy, międzynaro­ dowe sympozjum „Folkloryzm na przełomie stuleci". Zorganizowane zostało z okazji 10 rocznicy uchwalenia Deklaracji U N E S C O o ochronie kultury tradycyjnej i ludowej. Patronat nad sympo­ zjum objęło Ministerstwo Kultury Republiki Słowackiej, a jego głównymi organizatorami byli m.in.: Instytut Etnologii oraz Narodowe Centrum Oświatowe przy Słowackiej Akademii Nauk w Bratysławie, Katedra Etnologii Uniwersytetu im J.A. Komeńskiego w Bratysławie, stowarzysze­ nie „Przebudzona pieśń" (Prebudená pieseň) w Bratysławie oraz Rada Miejska w Bańskiej Bystrzycy. W spotkaniu wzięli udział przedstawiciele ośrodków naukowych, stowarzyszeń i pla­ cówek kulturalno-oświatowych ze Słowacji, Czech, Węgier oraz Polski. W ciągu trzydniowych obrad wiele miejsca i uwagi poświęcono przedstawieniu różnych po­ glądów i stanowisk w kwestii granic pojęciowych dyskutowanego na sympozjum zjawiska folkloryzmu. Właśnie m. in. temu zagadnieniu, jak i naświetleniu najważniejszych problemów związa­ nych z formami zachowania i ochrony folkloru poświęcony był wykład wprowadzający w tema­ tykę obrad, wygłoszony przez doc. dr Milana Leščáka - Folklorizmus ako forma uchovávania a ochrany etnokultúrnych tradicii. W dalszych wystąpieniach zaprezentowano wyniki badań nau­ kowych związanych z różnymi przejawami folkloryzmu w życiu współczesnym, kwestię dzi­ siejszej percepcji folkloryzmu i jego funkcji w społeczeństwie, perspektywy i projekty dalszego ukierunkowania rozwoju omawianego zjawiska w krajach Europy Środkowej. Poruszono też sprawy dokumentacji, archiwizacji, a także upowszechniania folkloru w różnych kręgach spo­ łecznych, biorąc pod uwagę nowe warunki społeczno-ekonomiczne, jakie zaszły w wyniku trans­ formacji systemowej. W szerokim wachlarzu referowanych, różnorodnych tematów wyłoniło się szereg opracowań o profilu ogólnym, przekrojowym, syntetyzującym. I tak, w referacie A. Móži wyeksponowano problemy ludowych, autentycznych i antropologicznych cech kultury narodowej {Autentické ludové a antropologické vlastnosti národnej kultury), J. Darulová mówiła o zjawisku folkloryzmu jako pośredniku identyfikacji z tradycją lokalną i regionalną {Folklorizmus ako prostriedok identifikácie s lokálnou a regionálnou tradiciou), w wystąpieniu A. Jackovej poruszony został problem roli społeczności lokalnych w rozwoju ludowej kultury {Záujem a postavenie obce pri rozvoji l'udovej kultury), a w referacie J. Zajonca była mowa o dziedzictwie kulturowym w perspektywie przekazu informacji {Kulturně dedičstvo - dedičstvo informácií). Żywotne problemy związane ze współczesnym obliczem folkloryzmu w mieście i na wsi poruszyli: V. Gruska {Rázcestia folklorizmu), M . Dubayová {Kultura - ludová kultura a kultivovanosť 21. storočia) i I.Krištek {Rozvoj vidieka, program obnovy dědiny a folklorizmus). Pewne aspekty współczesnych badań etnologicznych rozważał J. Michálek {Monografia v etnologickej spisbie), natomiast formy realizacji wytycz­ nych deklaracji U N E S C O o ochronie folkloru w Republice Czeskiej przybliżył słuchaczom J. Janear {Plněni doporučeni UNESCO k ochraně tradičné a lidově kultury w ČR). �216 KRONIKA Wiele wystąpień dotyczyło funkcjonowania folkloryzmu w środowisku szkolnym, zarówno w społeczności uczniowskiej szkół podstawowych, jak i w szkołach średnich i wyższych. W od­ czycie M . Benža naświetlone zostały zobowiązania słowackiej etnologii wobec słowackiego szkol­ nictwa (Podlžnosti slovenskej etnologie voči slovenskému školstvu), natomiast J . Čukan przedstawił problem wprowadzania treści związanych z tradycjami kulturowymi do szkolnej edukacji (Aplikácia kultúrnych tradicii v školskej výucbe). Szkół podstawowych dotyczyły referaty L . Revajovej (Uplatnenie poznatkov o tradičnej kultuře vo výucbe a výchove na ZŠ), V. Struhára (Výskům piesňověho folkloru žiakov ZŠ v Sliačoch), L . Vajduláka (Tradičná ludová kultura z pohVadu učitel'a základné] umeleckej školy), środowiska studenckiego natomiast wystąpienia Z. Beňuškovej (Ludová kultura v představách, vedomostiach a živote vysokoškolákow) i J. Hrušovský'ego (Vyso­ koškolský folklórny súbor a jeho podiel na udržiavani tradičnej Vudovej kultury). Z kolei J . Buřič mówił o oddziaływaniu folkloryzmu w środowisku uczniów szkół specjalnych (Folklorizmus a mentalne postihnutí). Zagadnienia treści związanych z folklorem w nowych programach szkol­ nych, będących wynikiem wdrażanej w bieżącym roku reformy powszechnej edukacji w Polsce (Folklor i folkloryzm w nowych koncepcjach edukacyjnych w Polsce) przedstawiła V. Przerembska. Niektóre z prezentowanych na sympozjum referatów dotyczyły takich dziedzin sztuki ludowej jak muzyka, taniec, teatr, plastyka. I tak na przykład J. Stráňavský zaprezentował przewidywane perspektywy rozwoju muzyki ludowej w trzecim tysiącleciu (L'udová hudba v treťom tisicroči), o współczesnej, instrumentalnej muzyce ludowej mówił D. Daloš (Využitie Vudovej nástrojovej hudby v súčasnom prostředí), SL O problemie folkloru i folkloryzmu w relacji do współczesnych gatunków folkloru (Folklor a folklorizmus vo vzťahu k folklórnym žánr om v súčasností) traktował egzemplifikowany interesującymi nagraniami referat E . Krekovičovej. Tańcem ludowym i jego współczesnymi prezentacjami zajęli się V.Urban (Ludový tanec na scéně a mimo nej), E . Varga (Pohl'ad vysokoškolského pedagoga na výučbu ludových tancov), P. Homolka (Súasný stav folklórneho hnutia z pohVadu metodika NOC), o problemach teatru ludowego i jego funkcjonowaniu w dzisiejszych czasach mówił M . Mikola (Podněty ludového divadla pre modeme scénické umenié), a o ludowych sztukach plastycznych O. Dangjová (Výtvarný folklorizmus a dnešok). Rękodzieła i ludowej kultury materialnej dotyczyły wystąpienia P. Černo i V. Černovej (L'udová výšivka vo světle počitacovej éry - modeme přístupy k spracovaniu ludovej výšivky a výrobě ludových krojov), którzy zaprezentowali w praktyce komputerowe haftowanie ludowych strojów, I . Chorvata (Úloha a charakter výrobkov ludového umenia áko turistických suvenirov v cestovnom ruchu), S. Dillnbergerovej (Využitie kultúrnych tradicii v turizme). Z kolei na pro­ blemach budownictwa ludowego koncentrowały się referaty L . Młynka (Dokumentácia a ochrana ludových technických stavieb) i D . Nociarowej (Folklorizmus vo vzťahu k architektuře a interiéru domácnosti na konci 20. storočia). Różne aspekty ludowego gawędziarstwa, jego funkcje i miejsce we współczesności przed­ stawiła w swym wystąpieniu H . Hlóšková (Ludové rozprávačstvo v procesoch folklorizmu), a o tra­ dycyjnych i nietradycyjnych tematach i wątkach we współczesnym folklorze traktował referat Z. Vanovičovej (Tradičné témy a netradičné látky v súčasnom folklóre). Jednym z problemów poruszonych na sympozjum było funkcjonowanie folkloryzmu w różnych regionach Słowacji, a także wśród Słowaków żyjących za granicą. Wyniki swych badań na te właśnie tematy zaprezentowali: I . Zuskinová (Podujatia propagajúcu a popularizujúce ludovú kulturu v Liptove, ich súčasný stav a perspektivy), E . Trgiňa (Podněty a ich napinanie na hornej Nitre), O. Křupa (Otázky folklorizmu v spojitosti s ludovými zvykmi Slovákov v Maďarsku), M.K. HrkTová (Zahraniční Slováci a slovenský folklór), V . Fegjová (Tradičné obycaje v mestskom prostředí). Kilka referatów poświęcono także działalności państwowych i niepaństwowych instytucji związanych z upowszechnianiem folkloru. Były to następujące odczyty: V. Sedlákovej (Úlohy Matice slovenskej pri získávaní, prezentácii a dokumentácii tradičnej ludovej kultury), V. KyseFa (Prebudená pieseň - pohlady, možnosti, a pósobenie neštátnej inštitúcie), E . Klepáčovej (Prvá informada o novozaloženom Kabinete tradičnej a ludovej kultury), J . Hamara (Slovenská národná sekcia CIOFF), Š. Zima (Ludová kultura zpohladu nestatných subjektov), M . Šipka (Vstup muzea do folkloristického prostredia). �KRONIKA 217 Na sympozjum o tematyce tak ściśle związanej z kulturą współczesną nie zabrakło oczywiście referatów dotyczących wykorzystania mass- i multimediów w procesie upowszechniania folkloryz­ mu. Tym właśnie zagadnieniom poświęciły swe wystąpienia H . Kysel'ová {Fond obrazových dokumentov NOC) i E . Akácsová {Internet - súcasně využitie a možnosti propagácie Vudovej kultury). Trzydniowym obradom towarzyszyła muzealna wystawa Tradycje w przemianach czasu oraz program sceniczny z udziałem zespołów folklorystycznych z różnych regionów Słowacji. Szeroko omawiane i dyskutowane na sympozjum procesy współczesnego rozwoju folkloryz­ mu, jego pozytywne, jak i w niektórych przypadkach (związanych np. z komercjalizacją życia) negatywne oddziaływania ukazane zostały w kontekście kulturowo-cywilizacyjnych przemian ostatnich lat. Spotkanie pozwoliło lepiej naświetlić obecny stan folkloryzmu w Słowacji i krajach sąsiednich, stan i kierunki badań nad nim, a także zainspirować kolejne działania w kierunku jego ochrony i dalszego, właściwie stymulowanego rozwoju. Violet ta Przerembska POBYT N A U K O W Y W B A M B E R G U W lutym 2000 została zawarta umowa pomiędzy Instytutem Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk w Warszawie i Otto-Friedrich-Universitát w Bambergu, dotycząca współpracy naukowej w zakresie badań nad problemami asymilacji, adaptacji i wzajemnych wpływów nie­ miecko-polskich. Ustalono w niej, że strona niemiecka będzie realizowała temat: „Między iden­ tyfikacją a asymilacją. Kulturowe problemy imigracji w rejonie poznańskim na przykładzie nie­ mieckich imigrantów od XVIII do X X wieku", strona polska natomiast: „Rodziny Bambrów w Bambergu i w Poznaniu. Dzieje, tożsamość, kultura. Studium porównawcze". Porozumienie zawarte jest na lata 2000-2005. Przewiduje ono m.in. wymianę doświadczeń i osiągnięć w badaniach, udział pracowników naukowych z obydwu krajów w poszukiwaniach bibiotecznych, archiwalnych i terenowych, wyjazdy etnologów na staże-pobyty studyjne do Niemiec i Polski, wymianę publi­ kacji. Koordynatorami są: ze strony Instytutu Archeologii i Etnologii PAN - prof, dr Maria Paradowska, a ze strony Otto-Friedrich-Universitát - prof. Klaus Guth. W ramach powyższego porozumienia, w dniach 15.03-15.04. 2000, przebywałam w Bamber­ gu. Wyjazd miał charakter rekonesansu naukowego. Głównym celem było nawiązanie kontaktów z rodzinami bamberskimi. Mogą się one okazać pomocne w dalszych poszukiwaniach powiązań pomiędzy miejscową i poznańską ludnością pochodzenia niemieckiego oraz zebraniu materiałów dotyczących emigracji do Polski w XVIII w. Pierwsze zadanie okazało się stosunkowo łatwe. Miałam zaszczyt poznać nadburmistrza Bambergu - Herberta Lauera, bardzo wysoko ceniącego sobie kontakty z Polską. Nadburmistrz i jego małżonka zaoferowali wszelką pomoc w dalszych pracach naukowych oraz wyrazili chęć podtrzymywania dotychczasowych, bardzo dobrych relacji z Towarzystwem Bambrów w Poznaniu. Nawiązałam także znajomość z przedstawicielami miejscowej elity intelektualnej, a więc pracowni­ kami Uniwersytetu, wydawnictw literackich, miejscowych archiwów, oraz ze zwykłymi obywatela­ mi, niezwykle przychylnie ustosunkowanymi do polsko-niemieckiego projektu badań. Szczególnie interesujące okazały się kontakty z rodzinami noszącymi nazwiska tożsame z nazwiskami pojawia­ jącymi się w Poznaniu. Bambrzy przez długi okres nie byli świadomi tego, że ich przodkowie osiedlali się w Polsce. Widać to nawet na przykładzie literatury, która wiele mówi o wyjazdach na Węgry, do Rosji i USA, a bardzo mało o emigracji do Polski. Od kilku lat sytuacja jednak zmienia się, głównie dzięki działaniom Towarzystwa Bambrów Poznańskich, organizującego wizyty bamberczyków w Poznaniu i wyjazdy poznaniaków do Bambergu. Spotkałam się z kilkoma osobami, które w ostatnich latach odwiedziły Poznań i w efekcie zainteresowały się historią wzajemnych stosunków oraz możliwością przeanalizowania na ich tle losów własnej rodziny. Przykładem może być rodzina Bayerleinów. W Poznaniu mieszkało kilku potomków osadników bamberskich o tym nazwisku. Trzech z nich na początku wieku X X było sołtysami w podpoznańskich wsiach Winiary, �218 KRONIKA Jeżyce i Górczyn. Bayerleinowie z Bambergu nie przypuszczali, że niektórzy ich przodkowie mogli wyemigrować do Polski. Po wizycie w Poznaniu oraz moich odwiedzinach zainteresowali się możliwością odszukania swoich polskich powiązań. Oprócz spotkań z ludźmi, zajmowałam się poszukiwaniami w miejscowym archiwum miejs­ kim. Zgromadzone tam archiwalia sięgają wieków średnich i dotyczą głównie samego miasta Bamberg. Są wśród nich pisma biskupów i książąt bamberskich adresowane zarówno do innych władców niemieckich, jak i do poddanych, podsumowania dorocznych zbiorów, informacje doty­ czące zawodów wykonywanych w minionych wiekach. Dokumenty uporządkowane są chrono­ logicznie i umieszczone w księgach dotyczących kilkunastoletnich odcinków czasu. Niestety, nie udało mi się znaleźć wśród nich odezwy skierowanej prawdopodobnie przez poznańskie władze miejskie lub arcybiskupa do mieszkańców Bambergu, nawołującej do osiedlania się w podpoznań­ skich wioskach. Wystosowano ją w związku z wyludnieniem Poznania w 1719 roku w wyniku wojny północnej i zarazy. Bardzo ciekawe są natomiast odnalezione przeze mnie karty osobowe mieszkańców Bambergu. Umieszczono je na mikrofilmach, ponieważ w większości są to bardzo stare dokumenty, sięgające X V I wieku. Najbardziej wartościowe są te, zawierające pełne informa­ cje, a więc imię i nazwisko mieszkańca, zawód, nazwiska jego rodziców, małżonka i dzieci, daty ich urodzin i zgonów, oraz wcześniejsze miejsca zamieszkania. W kartach znalazłam wiele nazwisk odpowiadających nazwiskom poznańskich Bambrów. Prześledzenie ich będzie z pewnością po­ mocne przy odnajdowaniu analogii. W moich poszukiwaniach natrafiłam także na artykuły z prasy i miejscowej kroniki z lat 1925-1972. Mówią one o emigracji do Polski zawierają cenne informacje, uwagi, i anegdoty. Ich wadą jest jednak brak obiektywizmu, wynikający z korzystania z publikacji asystenta Królew­ skiego Archiwum Państwowego M . Bára, pt. Die Bamberger bei Posen, z 1882 roku. Przez długie lata było to jedyne opracowanie tej tematyki. Książka ta napisana została tendencyjnie, z akcen­ tami antypolskimi. Celem jej autora było bowiem „przywrócenie" spolonizowanych potomków osadników z Bambergu do narodu niemieckiego. I tak dla przykładu Friedrich Metz (1953, s. 274.) w artykule pt. „Die Bamberger um die Stadt Posen" przytacza wypowiedź komendanta twierdzy poznańskiej, A. von Bogusławskiego: „Kiedy w 1860 przybyłem po raz pierwszy do stolicy Wielkopolski, gospodarze zasiedziali we wsiach bamberskich mówili po niemiecku, władali bardzo dobrze zarówno językiem literackim, jak i południowo-niemieckim dialektem. Teraz, pod koniec stulecia, polonizacja dokonała się całkowicie. Żaden człowiek we wsi nie zna więcej niż jedno słowo po niemiecku. Polonizacja wielu tysięcy Niemców dokonała się przed bramami stolicy prowincji, w twierdzy Poznań, na oczach najwyższych urzędników państwowych i władz szkolnych, z pomocą kościoła i szkoły". „Bamberger Standortchronik" zdecydowanie potępia tych Bambrów, którzy ulegli wpływom polonizacyjnym i zdecydowali się na spolszczenie swoich nazwisk, postuluje jednak żeby mimo wszystko „nie rzucać kamieniami w tych synów niemieckiej ziemi", ponieważ niektórzy z nich „nawrócili" się po wkroczeniu niemieckich wojsk do Polski (Qast 1942, s. 48). Autorzy z dumą podkreślają, że Polacy chętnie przejmowali od Bambrów sposób budowania domów, strój [nie będący w rzeczy­ wistości strojem bamberskim - przyp. A. SzJ czy sposoby świętowania, co jakoby miało świad­ czyć o wyższości kultury niemieckiej. Jak już wspomniałam, pomimo propagandowych uwag publikacje dostarczają wielu interesu­ jących wiadomości. Wszystkie odnalezione przeze mnie artykuły zawierają listy osadników. Na każdej z nich umieszczone są także nazwiska nie napotkane przeze mnie w polskich źródłach. I tak np. „Fránkischer Heimatbote" wymienia rodziny: Hissel i Steberg (Reinfelder 1972, s. 2). W „Geschichte der Stadt Posen" spotykamy Remelhamerów, Thieraufów, Stegertów i in. (Metz 1953, s. 270). Odszukanie polskich rodzin o tych samych nazwiskach może doprowadzić do odnalezienia kolejnych bamberskich potomków zamieszkujących Poznań. W jednym z artykułów mowa jest o emigracji z Bambergu na Węgry i do Rosji. Na Węgry osadnicy zaczęli przybywać po 1724 roku. Kraj ten, podobnie jak Polska, zniszczony był przez wojnę. Ponieważ bamberski arcybiskup Friedrich Karl posiadał tam znaczne dobra ziemskie, postanowił sprowadzić około 50 rodzin znających się na uprawie roli i winorośli oraz kilku cieśli, �KRONIKA 219 młynarzy i murarzy. Osadnicy byli wyznania katolickiego, ze swojej ojczyzny mogli zabrać majątek wartości 100 guldenów. Na miejscu arcybiskup zwolnił ich na pewien czas z obowiązku płacenia podatków. W roku 1763 caryca Katarzyna I I wystosowała pismo do wszystkich krajów europejskich, zachęcające do osiadania w Rosji. W swojej odezwie wychwalała klimat zbliżony do panującego we Francji, żyzną ziemię, jeszcze nigdy nie tkniętą ręką człowieka, obiecywała zwolnienie od podatków a nawet zwrot kosztów podróży. Jak się okazało, obietnice były tak kuszące i odpływ ludności tak duży, że biskup bamberski wydał z dniem 21.05.1766 r. zakaz wyjazdu do Rosji (Diener 1925, s.156). Legendarna pracowitość i sumienność mieszkańców tego miasta musiała być w Europie powszechnie znana, skoro właśnie te cechy zadecydowały o skierowaniu przez Węgry i Rosję zaproszenia do osiedlania. Temat dotyczący kolonizacji bamberskiej w sąsiadujących krajach jest w źródłach niemieckich bardzo dobrze opracowany, w przeciwieństwie do emigracji do Polski. Zachowały się archiwalia, powstało też kilka książek i opracowań naukowych. Ich wykorzystanie, oraz współpraca z autorami z pewnością może stanowić ważny element przy porównywaniu warunków emigracji do Polski. Bardzo ciekawe są rozmaite anegdoty, dotyczące przybyszów z Bambergu. Ilustrują one realia, w jakich odbywało się zasiedlanie oraz stosunek ówczesnych Polaków i Niemców do emigrantów. Pierwsza fala osadników, na ogół z Bambergu, przybyła do Poznania w roku 1719. Osadnicy przybywali wozami lub pieszo. „Bamberska kronika miejska" przytacza wypowiedź pani Handschuh, która wspomina, że jej ojciec przywiózł ją do Poznania na taczce (Qast 1942, s. 47). W pierwszej kolejności zasiedlona została wieś Luboń. „Tágliches Unterhaltung" utrzymuje, że koloniści zastali tam przy życiu zaledwie dwie osoby, pozostali mieszkańcy zginęli w wyniku wojny i dżumy (Schwertfeger 1929, s.18). Polacy określali mianem Bambrów także przybyszów z innych części Niemiec. I tak rodzina Jeske przybyła z Prus Wschodnich, osiedliła się we wsi Rataje, zyskała miano zarówno Bambrów, jak i Kaszubów. To drugie określenie z czasem zresztą objęło wszystkich mieszkańców Rataj (Metz 1953, s. 270). Co ciekawe, jedna z legend wskazuje na to, że emigrujący do Poznania nie cieszyli się zbytnią sympatią w swej ojczyźnie. Podobno po wyjeździe posądzono ich o kradzież figurki św. Jakuba, skąd od imienia tego świętego pojawiło się określanie „Jakubowy złodziej", stosowane wobec Bambrów (Qast 1942, s.48). Taki pogląd mógł być spowodowany zawiścią. Osadnicy przybywa­ jący do Polski pochodzili z przeludnionych wsi, byli bardzo biedni. Korzystne warunki osadnicze powodowały jednak, że dorabiali się znacznych majątków. Spekulowano więc zapewne o powo­ dach tak szybkiego wzbogacenia. Opisywane przeze mnie karty osobowe, fakty, legendy, wspomnienia i anegdoty udało się zebrać podczas pracy w Stadtarchiv, będącym jednym z trzech archiwów znajdujących się w Bam­ bergu. O ile zdążyłam się zorientować, inne archiwum bamberskie - archiwum państwowe, czyli Staatarchiv - nie posiada żadnych materiałów dotyczących wyjazdów do Polski. Można nato­ miast zdobyć tam informacje o emigracji do Rosji, USA i na Węgry. Pojawia się więc szansa na odtworzenie powiązań poznańskich osadników z wyjeżdżającymi do innych krajów, jak to miało miejsce choćby w wypadku rodziny Muth, której członkowie emigrowali zarówno do Wielko­ polski, jak i do Stanów Zjednoczonych. W trzecim z bamberskich archiwów - Archiv des Erzbischofs, znajdują się między innymi karty osobowe, podobne do tych, o których wspomina­ łam już wcześniej, lecz dotyczące mieszkańców wiosek należących do Arcybiskupstwa bamberskiego. Z pewnością są one bardzo cennym źródłem informacji, ponieważ duża część osadni­ ków osiemnastowiecznych wywodziła się właśnie z podbamberskich wiosek, z urzędów Baunach, Lichtenfels, Schesslitz i Hallstadt. Moja wizyta w Bambergu miała, jak już wspominałam, charakter rekonesansu. Ograniczony czas pobytu nie pozwolił mi na zapoznanie się z wieloma materiałami, w tym - znajdującymi się w Archiwum Arcybiskupim. Mam jednak nadzieję, przy okazji kolejnego wyjazdu uda mi się uzu­ pełnić zdobyte wiadomości. �220 KRONIKA LITERATURA Diener E . 1925, Zur Auswanderung aus Bamberg, Alt=Franken, Nr. 19, s. 155-158. Metz F . 1953, Die Bamberger um die Stadt Posen, [w:] G . Rhode, Geschichte der Stadt Posen, Neuendettelsau, s. 273. Qast W. 1942, Standortchronik, Bamberg. Reinfelder G . 1972, Bamberger Volksgruppe ber Posen, Frankischer Himatbote, nr 3, s. 1-3. Schwertfeger E . 1929, Die Bamberger in Posen, Tagliches Unterhaltung, s. 18. Agnieszka Szczepaniak SARA - KRÓLOWA WĘDROWCÓW. ŚWIĘTO SAINTES-MARIES-DA-LA-MER, PROWANSJA U ujścia Rodanu do Morza Śródziemnego, w departamencie Bouche-du-Rhone w Prowansji, znajduje się niewielka turystyczna miejscowość Saintes-Maries-de-la-Mer. Słynie ona z potężnego ufortyfikowanego kościoła (pamiątka po najazdach saraceńskich) pod wezwaniem Trzech Marii, do którego ściągają co roku tłumy pielgrzymów, szczególnie liczne 24 i 25 maja. Odbywa się wtedy święto poświęcone Marii Jakubowej (siostrze Matki Boskiej), której szczątki spoczywają obok relikwii drugiej świętej - Marii Salomei (matki apostołów Jana i Jakuba - jej święto obchodzone jest 22 października) i Sarze (ich czarnoskórej służącej). Choć dwie pierwsze kobiety zostały uznane przez Kościół za święte, to właśnie ta trzecia przyciąga największą uwagę pielgrzymów, ale i turystów, z tej racji, że uznali ją za swoją patronkę Romowie, którzy są szczególnie licznie obecni wśród wszystkich pielgrzymujących. Hagiografowie podają, że w 48 roku n.e. przybyła do Prowansji z Palestyny barka, cudownie wyrzucona na brzeg pomimo braku żagla i steru, która wiozła na swoim pokładzie grupkę uciekinie­ rów: owe trzy wymienione już wcześniej kobiety oraz św. Marię Magdalenę (to ona jest „brakującą" trzecią Marią w nazwie kościoła), św. Martę oraz św. Maksymiliana i Łazarza. W podzięce za cudowne ocalenie i szczęśliwe przybicie do brzegu, postanowili wznieść ołtarz z kamienia. Następnie rozdzieli się. Część z nich podążyła na zachód, część na wschód, a trzy najstarsze kobiety - Maria Jakubowa i Maria Salomeą wraz ze swoją służącą Sarą postanowiły zostać na miejscu, by szerzyć wśród mieszkańców wybrzeża Dobrą Nowinę. Gdy umarły, wokół wybudowanego przez nie orato­ rium i ich grobów powstawać zaczęło osiedle, a mała świątynia została przebudowana wkrótce na kościół. Kult tego miejsca szerzyć się zaczął począwszy od X V wieku, kiedy to król René d'Anjou, zwany Dobrym (pod jego panowaniem Prowansja przeżywała swój rozkwit jako potęga kulturalno-pohtyczno-ekonomiczna) nakazał w 1448 roku przeprowadzenie badań i wykopalisk na terenie kościoła. Odkryto wtedy, oprócz licznych śladów po starożytnych świątyniach (liguryjskich, celtyckich i grecko-rzymskich poświęconych kultowi bogiń płodności) oraz prehistorycznych cmentarzyskach, także pozostałości po pierwszym oratorium i ołtarzu, obok którego odnaleziono dwa szkielety wydzielające cudowny zapach... Wtedy też odkopano źródło z cudowną słodką wodą. Zmieszana z pyłem zdrapanym ze ścian kaplic, w których umieszczono później relikwie, czyli ciała dwóch Marii, miała ona uzdrawiać bóle oczu i likwidować bezpłodność kobiet. Niestety, nie odkryto trzeciego szkieletu - Sary. Choć nie kanonizowana, jest obecna w nau­ czaniu Kościoła, według którego owa ciemnoskóra Egipcjanka i wierna służąca pozostała do końca swych dni w Palestynie, nie wyruszając wcale w podróż. W księdze dewocyjnej z X V I w., która spisała w formie powieści żywot świętych „prowansalskich", przypisano Sarze rolę troskli­ wej służącej, odwiedzającej pasterzy, u których zaopatrywała swoje dwie panie w jedzenie i inne środki niezbędne do życia. Według tego źródła zresztą, dlatego właśnie Romowie mogą ją przyjąć za swój przykład i swoją patronkę (Guide de la Provence mysterieuse 1986). Według legendy cygańskiej, Sara była ich rodaczką, która jako jedna z pierwszych Romów otrzymała chrzest. Nazywana była przez swoich ziomków Sara-Kali, wywodziła się z rodziny przywódców i stała na czele taboru, który przywiodła nad brzeg Rodanu. W tym czasie Romowie �KRONIKA 221 praktykowali jeszcze religię politeistyczną i oddawali cześć bogini Isztar, której statuę nieśli na swoich ramionach i zanurzali w wodzie, prosząc o błogosławieństwo. Pewnego dnia Sara przeżyła wizję. Przewidziała w niej przybycie barki ze świętymi, którzy byli obecni przy śmierci Jezusa. Ale tego dnia morze było bardzo niespokojne, więc Sara widząc, że dobicie do brzegu jest prawie niemożliwe, rzuciła swój płaszcz na wodę. Posłużył on za linę holowniczą i pomogło to w szczęśliwym zakotwiczeniu łodzi. Święci ochrzcili potem Sarę, która pomagała im w szerzeniu Ewangelii {Guide..). W 1496 r. odnaleziono domniemany szkielet Sary; zbiegło się to niewątpliwie ze wzmiankami na temat instalowania się na wybrzeżu pierwszych taborów cygańskich. W wigilię „właściwego", czyli kościelnego święta ku czci Marii Jakubowej (25 maja) tłumy wiernych modlą się w kościele podczas nocnego czuwania, obchodzą dookoła kaplicę z czarną statuą Sary (umieszczoną na zachowanym starogreckim ołtarzu, poświęconym najprawdopodob­ niej Artemidzie), dotykają jej i pocierają o nią kawałkiem materiału bądź swoim ubraniem. Dzień wcześniej - 24 maja - wczesnym popołudniem, relikwiarze świętych Marii przenoszone są do górnej kaplicy św. Michała, a potem formuje się procesja Romów zmierzająca nad brzeg morza, niosących na swoich ramionach figurę ciemnoskórej Sary, której statua wykonana jest z gipsu pomalowanego na czarno. Następnego dnia odbywa się kolejna procesja po odprawieniu uroczys­ tej śpiewanej mszy porannej. Tym razem nad brzeg morza przenosi się barkę z figurami świętych, błogosławiąc morze, kraj i pielgrzymów. Szczegół, na który zwraca się największą uwagę i podkreśla się go najmocniej we wszystkich przewodnikach turystycznych to zjazd wielkiej liczby Romów. Podnoszący wartość widowiskowej procesji, tak przecież „egzotycznej" dzięki ich obecności, nie jest jednak obyczajem bardzo za­ mierzchłym. Pierwsze sygnały o obecności Romów podczas uroczystego święta w Saintes-Maries-de-la-Mer odnotowane zostały w 1849-1850 r. przez dziennikarza paryskiej gazety „LIllustration", wspominającego także o uczestniczeniu Romów w procesji i ich szczególnej adoracji dla czarnej figury Sary (Clebert 1982). A w zasadzie dopiero od 1935 г., kiedy to markiz Baroncelli polecił księżom, by wzięli sobie do pomocy Romów i sprawniej zorganizowali trasę i teren pochodu coraz liczniej przybywających pielgrzymów, można mówić o ich stałej, oficjalnej już obecności. Niewątpliwie fenomen pielgrzymek do tego miejsca i w ogóle powszechna cześć, jaką się mu oddaje, ma bardzo stare korzenie, na co wskazywałyby wykopaliska prowadzone w X V w. Poza tym, każdy szczegół wskazuje na liczne możliwości interpretacji symboliki i wymowy obchodów święta majowego, począwszy od imienia Sary (pokrewieństwo z imionami bogiń płodności staro­ żytnego Wschodu, jak np. Sarai na Kaukazie czy Sarasvati w Indiach, co już jest odwołaniem się do prawdopodobnego pochodzenia Romów), sam kult świętych kobiet (tradycja miejsca? - ślady po poprzednich kultach Wielkich Matek akurat w tym samym miejscu też mógłby być jakimś tropem), błogosławieństwo powiązane z zanurzaniem figur w wodzie i w ogóle pielgrzymka Romów nad brzeg morza (sama w sobie nie będąca czymś rzadkim w kulturze śródziemnomor­ skiej), co wydawało się niejakim kuriozum, zwłaszcza w powiązaniu z Romami, którzy w zasadzie nigdy nie parali się zajęciami związanymi z wodą (odnotowano nieliczne przykłady rodzin cygańs­ kich utrzymujących się „z morza" na tych terenach pod koniec X V I I I w.); (Guide...), a skoń­ czywszy - choć nie wyczerpuje to wcale tej symbolicznej skarbnicy - na pojawiającej się postaci św. Michała, szczególnie wymownej podczas święta wiosennego, jakim jest ono przecież. Nawet figura czarnej „świętej" wymagałaby studiów nad wcale nie rzadkim fenomenem prowansalskim - kultem czarnych Madonn (warto wymienić gwoli przykładu sanktuarium czarnej Madonny w Manosque, Berre, Mazane czy w Goult - zwanej, co więcej, Notre-Dame-de-Lumiere). Trudno jest w tym miejscu silić się na zwięzłą interpretację tego kultu, który tylko w 1999 roku przyciągnął 12 tysięcy uczestników (wliczyć w to trzeba tłumy turystów i tak przez cały rok zalewających malowniczą Prowansję). Niech jednak za podsumowanie wystarczy wypowiedź Blanki, młodej Romki wyjaśniającej powód, dla którego uczestniczy w pielgrzymce: „Sara jest królową wędrowców. Wskazała nam drogę do Boga. Przybyliśmy tu, by uczcić naszą pielgrzymką Sarę, ale także Marię Jakubowa i Salomee i by dać dowód, że wybraliśmy dobrą drogę. Jestem katoliczką i ten dzień jest dla mnie najważniejszy z wszystkich innych w moim życiu - pierwszy raz mogę uczestniczyć w pielgrzymce do Saintes-Maries-de-la-Mer" (Leroux 2000). �222 KRONIKA LITERARURA B e n o i t F . 1975, La Provence et le comtat Venaisstin. Artes et traditions populaires, Avignion, éd. Aubanel. C l e b e r t J . 1982, Les fetes en Provence, Avignon, Aubanel. L e r o u x R., Les Saintes-Maries á Pheures de pělerinage, La Provence, 24.05.2000, s 12. M a s s o n J . - R . (red.) 1986, Guide de ¡a Provence mystérieuse, Paris, éd. Sand. Inga Kuźma � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d5cf0f93272f5cc1ddd74c11d0382df8.pdf c0881292640553d2dcea2eef08532492 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1666 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2000 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1541 Title A name given to the resource "Najważniejsze, żeby pamiętać..." Cmentarz jako źródło do badań tożsamości zbiorowej mieszkańców wsi na Białorusi i ich wyobrażeń na temat śmierci / ETNOGRAFIA POLSKA 2000 t.44 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2000 t.44, s.79-98 Creator An entity primarily responsible for making the resource Demski, Dagnosław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XLIV: 2000, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 DAGNOSŁAW D E M SKI Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa „NAJWAŻNIEJSZE, ŻEBY PAMIĘTAĆ'... C M E N T A R Z JAKO Ź R Ó D Ł O DO BADAŃ TOŻSAMOŚCI ZBIOROWEJ M I E S Z K A Ń C Ó W WSI N A BIAŁORUSI I I C H WYOBRAŻEŃ N A T E M A T ŚMIERCI Celem tego artykułu jest próba wykorzystania zbioru napisów cmentar­ nych jako źródła do badań ewolucji tożsamości i wyobrażeń na temat śmierci . Przedmiotem analizy są napisy znajdujące się na cmentarzu parafialnym w Nalibokach na Białorusi. Jak prowadzić badania nad kwestią etniczności, tożsamości i narodowości na Białorusi? Rośnie zainteresowanie tym problemem, ale również panuje pewne zamieszanie przy określaniu obiektywnych i subiektywnych wyznacz­ ników tożsamości. Niewątpliwie problemem staje się fakt, że informatorzy często podają różne odpowiedzi w tej kwestii, w zależności od osoby, która prowadzi badania, jej pochodzenia i celu zadawanych pytań. Aby uniknąć zamieszania na samym początku badań należy przyjąć pewne założenia. Punktem wyjścia do badań w terenie mogą być dane na temat deklaracji narodowości zapisane w lokalnych księgach meldunkowych (pochazjajstwiennyje kniżki). Jest to rodzaj ksiąg gminnych, aktualizowanych co 5 lat. Poda­ wane są w nich podstawowe informacje na temat liczby gospodarstw, ich wielkości, liczby mieszkańców wsi. Do tych danych dołączone są informacje o narodowości (nacjonalność) każdego z członków rodziny. Takie podejście do badań na Białorusi zalecał Wiaczesław Werenicz . Dane te mogą posłużyć śledzeniu procesów zmian identyfikacji narodowej zachodzących wewnątrz rodziny. Później można dotrzeć do różnych rodzin i porównać np. stopień 1 2 3 1 Pomysł tego typu badań zrodził się w 1995 r. dzięki spotkaniu z prof. Wiaczesławem Wereniczem z Mińska, który zbierał napisy nagrobne na cmentarzach w tym rejonie, m.in. w Derewnie. Zbierając podobne materiały na różnych cmentarzach Puszczy Nalibockiej planowa­ liśmy w przyszłości porównanie materiałów i wspólną publikację. Niestety, śmierć profesora w 1999r. uniemożliwiła mu dalszą pracę. Zbiór napisów z cmentarza w Nalibokach przechowy­ wany jest w I A E PAN w postaci bazy danych Access. Stwarza on duże możliwości wykonania różnorodnych analiz. Wieś Naliboki leży w województwie (obłasf) mińskim, powiecie (rajon) stołpeckim. Informacja ustna 1995 r. 2 3 �80 DAGNOSŁAW DEMSKI znajomości języka polskiego. Z danych tych korzystają często miejscowi bada­ cze, pomijają je natomiast najczęściej badacze z zagranicy. Można zastanawiać się nad wiarygodnością tych ksiąg. Dostarczają one przede wszystkim lokalnej administracji informacji mających znaczenie ekono­ miczne i meldunkowe, a nie polityczne. Informacja o narodowości jest umiesz­ czana jakby na marginesie. O ich wiarygodności można by powiedzieć więcej, gdyby porównać dane meldunkowe z danymi ze spisu ludności. Takie ze­ stawienie nie jest jednak możliwe, chociażby z powodu braku dostępu do tego rodzaju danych. Uważam jednak, że dane te są warte zainteresowania. Według danych pochodzących z 1995 г., ponad 90% mieszkańców Nalibok i wsi zaliczanych do sielsowietu (Jankowicze, Rudnia Nalibocka, Kleciszcze, Prudy, Niestierowicze, Cielechowszczyzna) stanowią osoby narodowości polskiej. W Nalibokach liczba Polaków jest nieco niższa. We wsiach natomiast procent ludności podającej narodowość polską przekracza 90. W Nalibokach zamieszkuje więcej przyjezdnych zatrudnionych w administracji, kołchozie lub szkole. Teren ten pokrywa się z historycznym i aktualnym zasięgiem parafii katolickiej w Nalibokach. W potocznym języku mówi się, że to kategoria „zapisanych Polaków". Według licznych opinii osób, z którymi miałem okazję rozmawiać podczas wyjazdów badawczych na Białoruś w latach 1993-2000, poza tą grupą w niektórych rejonach kraju znalazła się duża liczba Polaków z różnych powodów „zapisanych" jako osoby narodowości białoruskiej lub rzadziej rosyjskiej. Każdy region stanowi specyficzny układ wyznaczników i subiektywnych odczuć mieszkańców stanowią podstawę tożsamości narodowej i kulturowej. Na jego kształt wpływa szereg czynników historycznych, ciągłość tradycji i charakter kontaktu z innymi kulturami. Jednym ze źródeł, z których dotychczas rzadko korzystano w badaniach nad tożsamością jest cmentarz oraz rodzaj wyobrażeń związanych ze zmarłymi i pamięcią o nich. Należy tu wziąć pod uwagę dwa zagadnienia: problem pogranicza narodowego i kulturowego - miejsca zetknięcia się i wymieszania elementów pochodzących z różnych źródeł - oraz problem wyobrażeń na temat śmierci, kontaktów ze zmarłymi czy stosowanych wobec nich zabiegów. W pierwszej części artykułu podejmuję problematykę ewolucji tożsamości mieszkańców parafii. Jej odzwierciedleniem są zmiany w języku, widoczne dzięki analizie napisów nagrobnych zachowanych na przestrzeni 166 lat, uwzględniającej ich język, formę i typologię. W drugiej części podejmuję pro­ blematykę zmian wyobrażeń mieszkańców wsi na temat śmierci i świata zmar­ łych. Jako materiał posłużyły mi przede wszystkim napisy nagrobne zacho­ wane na miejscowym cmentarzu oraz wywiady . Sięgnąłem także do tekstów 4 5 4 Odpowiednik gminy. W pracy wykorzystałem wywiady własne (1-3) oraz przeprowadzone przez Karolinę Gozdalską, studentkę K E i A K w Warszawie (wywiady 4-6): 1 (k. lat 65, Naliboki); 2 (k. lat 80, Iwieniec); 3 (k. lat 84, Naliboki); 4 (k. lat 80, Naliboki); 5 (m. lat 20, Naliboki); 6 (k. lat 67, Naliboki). 5 �„NAJWAŻNIEJSZE, ŻEBY PAMIĘTAĆ..." 81 pieśni żałobnych śpiewanych na tym terenie. Przytoczone przeze mnie dane dotyczące poszczególnych lat mają charakter statystyczny, mogą więc zawie­ rać pewien stopień przypadkowości. Inspiracją do podjęcia tematu i przygotowania tego artykułu był dla mnie tekst o napisach nagrobnych pochodzący ze zbioru Jana Stanisława Bystronia, Tematy, które mi odradzano (1980), a przede wszystkim książka Jacka Kolbuszewskiego Wiersze z cmentarza (1985). Jego praca, traktująca cmentarz jako tekst kultury, zachęciła mnie do sięgnięcia do tego właśnie źródła. Cel naszych prac różni się jednak nieco. W moich badaniach celem było przede wszystkim zarejestrowanie zmian zachodzących w świadomości i tożsamości mieszkań­ ców jednej ze stosunkowo izolowanych parafii na Białorusi. Chciałem wy­ odrębnić te aspekty napisów cmentarnych, które informują o tożsamości naro­ dowej lub etnicznej mieszkańców pogranicza narodowego, językowego czy religijnego. Stąd węższy zakres moich zainteresowań. Na przedmiot badań wybrałem nieduży wiejski cmentarz należący do starej, liczącej ok. 500 lat, parafii katolickiej. Istnieje wiele opracowań dotyczących cmentarzy. Do star­ szych należy przewodnik po cmentarzach Warszawy Mieczysława Orłowicza (1921). Inwentaryzowane i opracowywane są cmentarze dużych miast - War­ szawy (Szenic 1979), Krakowa, Lwowa, Wilna. Na szczególną uwagę zasłu­ gują opracowania cmentarzy kresowych, w tym także z Białorusi. Ostatnio wydano dwa opracowania dotyczące rzymsko-katolickiego cmentarza na Kal­ warii w Mińsku (Brykowski 1996; Sakałouskaja 1997). W społecznościach lokalnych jednym z miejsc dokumentujących ich małą historię jest cmentarz parafialny. T u zapisane są imiona i nazwiska dawnych oraz współczesnych pokoleń: Czyhunny krzyż i deseczka po dzisiejszy dzień zachowały się. Tam nasze pochowane, no trzeba by my oglądali (wywiad 1). Formy zapisu nazwisk, epitafia nagrobne, liternictwo, rodzaj bryły, formy i materiału pomnika są wyrazem ducha czasu i niosą w sobie pewien wzór pokoleniowy. Pamięć jednostki i pamięć zbiorowa mają decydujące znaczenie dla poczucia tożsamości. Pamięć zapisana na nagrobkach cmentarnych wyra­ ża się w formie typowej dla poprzednich i współczesnych pokoleń, czasem już mało zrozumiałej, ale należącej jednak do dziedzictwa tego regionu. Szczególnie interesujące są cmentarze leżące na pograniczu kulturowym, takie jak cmentarz w Nalibokach, położony obok kościoła katolickiego. Para­ fia w Nalibokach liczy już kilkaset lat, a pierwsza wzmianka o kaplicy katolic­ kiej pochodzi z 1440 r. Nigdy nie było tu cerkwi. Najbliższe znajdują się w Iwieńcu (obecnie w budowie), Stołpcach, Kijowcu, Słobodce, Lubczy i Baksztach. Miejscowości te oddalone są od Nalibok o 35-50 kilometrów. Miesz­ kańcy parafii są niemal w stu procentach katolikami, a w księgach meldun­ kowych podają narodowość polską. Po wojnie zanikała znajomość języka polskiego wśród młodego pokolenia. Również samoidentyfikacja narodowa młodszych pokoleń podlega wahaniom i zmianom. Pytanie o narodowość powoduje pewne zamieszanie i zmusza rozmówców do trudnych rozstrzygnięć. Wątpliwości co do swej tożsamości nie mają właściwie tylko najstarsi. �82 DAGNOSŁAW DEMSKI Zadający pytanie zawsze tworzy pewien kontekst poprzez narzucenie języka rozmowy, miejsce pochodzenia i celu badań, co ostatecznie wpływa na odpo­ wiedź. Rozmowy miejscowej ludności z Polakami z Polski mają inny charakter niż rozmowy z Białorusinami. Także deklaracja narodowości podana podczas spisu powszechnego służyła innym celom niż rozmowa z etnografem. Zapis w dokumentach był wyjściem poza kontekst spotkania badacza z informatorem. Sprawy związane ze śmiercią, pogrzebem zwykle najdłużej zachowują swój niezmieniony charakter. Zmianom podlegają bardzo powoli, często dużo póź­ niej niż inne sfery życia codziennego. Z tego powodu warto na nie zwrócić baczną uwagę. W badaniach tożsamości napisy nagrobne zaliczyć można do wyznaczników językowych, ale również historycznych, jako wyraz obowiązu­ jących wzorców pamięci zbiorowej. Są to wyznaczniki religijne posługujące się określonymi symbolami. Co można badać na cmentarzu? Miejsce to można potraktować jako odrębne źródło służące do badań pamięci zbiorowej miesz­ kańców określonego terenu. Starsze groby zachowane w Nalibokach pocho­ dzą z połowy X I X w. W najstarszym z nich pochowano Ignacego i Magdalenę Rocków, zmarłych 19 listopada 1833 r. Napis głosi, iż proszą oni przechod­ niów o trzy „Zdrowaś Maryja". Grób z 1845 r. wybudował Franciszkowi i Józefie Kunickim ich syn Adam. Nic nie wiemy o tych ludziach, nazwisko Kunicki jest jednak znane i spotykane w tej parafii. Inny nagrobek (z 1842 r.) wystawił na pamiątkę matce, Helenie z Wereszczaków Ruszczycowej, jej syn. Był on w owym czasie proboszczem parafii w Nalibokach. Na nagrobku z 1853 r. widnieje napis informujący o śmierci Jana Jakoba Eckerta, rodem ze Steinbach w Wielkim Księstwie Heskim. Eckert był jednym z majstrów za­ trudnionych w hucie żelaza w Kleciszczu. Niewiele grobów przetrwało z końca X I X w., po kilka z każdego roku. Interesujące jest zestawienie danych o liczbie zgonów, pochodzących z ksiąg metrykalnych parafii nalibockiej (najstarsze pochodzą z 1765 г. ). W owym czasie groby z pewnością stawiano na tym samym cmentarzu. Większość grobów była prawdopodobnie drewniana, nie przetrwały więc one zbyt długo. Poniżej podaję przykładowe dane dotyczące liczby pogrzebów w parafii, w różnych latach X I X w. Trudno mi wyjaśnić skoki liczby zmarłych. Tylko w jednym przypadku załączona była notatka o wybuchu epidemii cholery. 6 1821 - 39 1822 - 38 1823 - 5 0 1824- 43 1825- 23 1830 1831 1851 1855 1870 -48 - 73 (wybuch cholery) - 50 - 87 - 132 1871 - 137 1872 - 98 1873 - 101 1874- 89 1875- 80 1880 1881 18821883 1884 - 185 121 148 140 100 Warto zwrócić uwagę na wielką dysproporcję między liczbą zmarłych i pogrzebów zapisanych w księgach zmarłych, a liczbą nagrobków zachowa­ nych do dnia dzisiejszego. Z 1871 r. zachowało się 6 nagrobków, a - jak 6 Księgi chrztów prowadzono od 1720 г., a księgi ślubów od 1765. O istnieniu wcześniejszych ksiąg nic mi nie wiadomo. �„NAJWAŻNIEJSZE, ŻEBY PAMIĘTAĆ. 83 widzimy - pogrzebano aż 137 osób. Może to świadczyć o chowaniu zmarłych w grobach z drewnianym krzyżem i tabliczką, bądź tylko z prostym drew­ nianym krzyżem. Postawienie trwałego nagrobka z żeliwa było drogie. Z tego względu nie zachowały się żadne trwałe ślady po tak dużej liczbie zmarłych, odnotowanych w księgach i pochowanych prawdopodobnie na nalibockim cmentarzu. Dane te dają wyobrażenie o skali liczby grobów, które uległy zniszczeniu i o liczbie ludzi, o których pamięć nie przetrwała. Od czasu postawienia najstarszych grobów minęło co najmniej 5-6 poko­ leń. Jak to określił Jacek Kolbuszewski, na cmentarzu zawsze widoczne są „zewnętrzne dowody pamięci". Każde z pokoleń miało swoje preferencje este­ tyczne oraz odpowiednie rodzaje epitafiów. Na cmentarzach kresowych istotne znaczenie ma język, w którym zostały zapisane imiona i nazwiska oraz krótkie nagrobne wspomnienia o zmarłych. Pamięć mniej lub bardziej niezauważalnie zmienia obraz minionych lat, mimo to w każdym pokoleniu właśnie pamięć 0 przeszłości zajmuje często ważne miejsce w teraźniejszości mieszkańców. Bez odniesienia do przeszłości nie mogliby oni pojąć znaczenia swego życia. Tak więc, społeczne formy pamięci są znaczące dla tożsamości kulturowej wszyst­ kich pokoleń. Szczególnym miejscem przeznaczonym przez lokalną społeczność na wyrażenie dowodów pamięci jest cmentarz parafialny. Jakie formy przyj­ mują zewnętrzne dowody pamięci w Nalibokach i czego są one wyrazem? Czy jest to potrzeba utwierdzenia się w swojej tożsamości? Cmentarz nalibocki położony jest w pobliżu kościoła. Od terenu kościel­ nego oddziela go ceglany mur. Obok świątyni prowadzi ścieżka do furtki cmentarnej, a tuż za nią znajduje się najstarsza kwatera. Groby stoją między drzewami. W tylnej części kwatery znajduje się mała drewniana kapliczka. Pochodzi ona z początku naszego wieku. Lewa część kwatery, opadająca lekko w dół w stronę stawu i rzeczki Lebieżody, była zniszczona podczas działań wojennych. Na prawo od najstarszej kwatery zaczyna się druga, powo­ jenna część cmentarza. Nie ma tu drzew, a kwatera była kilkakrotnie po­ szerzana z powodu rosnącej liczby grobów. Najnowszą kwaterę otwarto w 1998 r. na tyłach powojennej części cmentarza. Warto zwrócić uwagę na rodzaje grobów i nagrobków. Można je podzielić ze względu na rodzaj materiału użytego do budowy. Najstarsze nagrobki posiadają mniejsze lub większe elementy żeliwne. Materiał ten, choć drogi, był łatwo dostępny w Nalibokach ze względu na sąsiedztwo huty żelaza i odlewów żeliwnych w Kleciszczu - miejscowości leżącej na terenie parafii ok. 12 km od Nalibok. Z żeliwa wykonywano krzyże, ewentualnie kraty otaczające większe groby, a przede wszystkim tablice, na których zapisywano nazwiska zmarłych 1 krótkie epitafia. Największe groby Popławskich i Sobolewskich w całości pokryte są płytami żeliwnymi. Najbogatsze groby znajdują się po lewej stro­ nie, w pierwszym rzędzie przy płocie. Z końca X I X w. pochodzą również nagrobki kamienne. Najbardziej wyróżnia się tu grób dyrektora huty żelaza w Kleciszczu, angielskiego inżyniera Jamesa Gardnera. W tamtym okresie pojawia się także charakterystyczny typ kamiennych nagrobków, imitujący �84 DAGNOSŁAW DEMSKI korpus drzewa pozbawionego konarów. Wymienione typy nagrobków prze­ ważały w okresie poprzedzającym wybuch I wojny światowej. W okresie międzywojennym pewną część grobów stanowią płaskie płyty nagrobkowe ustawione pionowo. Nie mają one jednak jednolitego kształtu. Po wojnie na cmentarzu pojawiły się nagrobki z pionowymi płytami bez charakterystycznego kształtu o kolorach brudno-niebieskim i białym. Tego typu groby składające się z płaskiej płyty ułożonej poziomo, otoczonej płotkiem z metalowych krat, można spotkać na wielu wiejskich cmentarzach Białorusi. W latach siedemdziesiątych wprowadzono płyty marmurowe i typu lastriko. Po wojnie nagrobki robiono w Rakowie. Było tam kilku kamieniarzy specjalizują­ cych się w nagrobkach marmurowych. W późniejszym okresie zamawiano płyty w Stołpcach, a od końca lat dziewięćdziesiątych - także w Derewnie lub Iwieńcu. JĘZYK NAPISÓW N A G R O B N Y C H Jednym z wyrazów pamięci o zmarłych jest język napisów nagrobnych. W przypadku cmentarzy położonych na pograniczu etnicznym wskazuje on na tożsamość społeczności, istniejącą w danym pokoleniu. Jeśli zwrócimy uwagę na język napisów na cmentarzu, to zauważymy pewne tendencje, związane najczęś­ ciej z przełomowymi datami w dziejach lokalnej społeczności. Nie zawsze zwroty te mają bezpośredni związek z politycznymi zmianami, kiedy to wielka historia wplata się w małą historię parafii, lecz występują z opóźnieniem. Do czasu uzyskania niepodległości przez Polskę i włączenia Nalibok w skład I I Rzeczypospolitej na cmentarzu dominowały napisy w języku pol­ skim, choć były to czasy panowania rosyjskich carów. Ta część cmentarza została zniszczona podczas działań wojennych i nie zachowały się wszystkie groby z tamtych lat. Z nagrobków pozostałych do dzisiaj niemal wszystkie posiadają napisy w języku polskim . Jak wspomniałem, najstarszy grób na cmentarzu pochodzi z 1833 roku. Na ogólną liczbę 245 grobów z lat 1833-1921 aż 234 z nich ma napisy w języku polskim, 5 ma napisy rosyjskie, 4 - w języku niemieckim, a 2 - w angielskim. Liczby te świadczą o obowiązującym w owym czasie, pomimo trwającej już kilkadziesiąt lat władzy rosyjskiej, polskim wzorcu kulturowym propagowa­ nym przez właścicieli ziemskich i Kościół Katolicki. Napisy nagrobne wyko­ nane w języku niemieckim są śladem po pobycie dużej liczby majstrów i robot­ ników zatrudnionych głównie w latach siedemdziesiątych i dziewięćdziesiątych w hucie żelaza w Kleciszczu. Część z nich osiedlała się tu z całymi rodzinami, np. wspomniana wyżej rodzina Eckertów z Księstwa Hesji. Tu rodziły im się dzieci, tu umierali ludzie starsi. Pamięć o zmarłych przechowują księgi me­ trykalne i cmentarne napisy. Pewna część robotników niemieckich żeniła się z miejscowymi kobietami i osiedlała na terenie parafii na dłużej . 7 8 7 8 Liczba grobów nie pokrywa się z liczbą pogrzebanych osób. Na temat robotników niemieckich i innych cudzoziemców patrz Demski (1997). �„NAJWAŻNIEJSZE, ŻEBY PAMIĘTAĆ... 85 Z kolei dane z lat 1922-1939, tj. z okresu przynależności badanych terenów do państwa polskiego, wskazują, że na ponad 140 grobów nie ma ani jednego z napisami po rosyjsku. Wszystkie napisy sporządzone zostały w języku pol­ skim. Można to wytłumaczyć przede wszystkim wysokim statusem polskości w owym okresie oraz polityką państwa polskiego popierającego szkolnictwo polskojęzyczne. Większość nagrobków pochodzi z okresu powojennego. Nie zniszczył ich czas. Dane statystyczne z tego okresu odnośnie liczby nagrobków z napisami w językach polskim, rosyjskim i białoruskim podaję bardziej szczegółowo (Tab. I ) . Uwzględniają one zmieniającą się liczbę nagrobków i napisów na­ grobnych w poszczególnych językach w kolejnych latach po I I wojnie świato­ wej. Dodatkowo można łatwo obliczyć liczbę grobów stawianych w poszcze­ gólnych latach. Z prawej strony, w ostatniej kolumnie Tabeli, podaję również sumę napisów nagrobnych w poszczególnych dziesięcioleciach. Dane za ostatnie lata (1998-1999) nie są pełne. Nie wszystkie kamienne nagrobki zostały jeszcze postawione. Na ich miejscu stoją tymczasowe, prowi­ zoryczne krzyże drewniane, umieszczono tu też tymczasowe napisy podające ograniczone dane. Warto podkreślić, że na ogólną liczbę 1550 nagrobków aż 1156 z nich ma napisy w języku polskim, 390 - w rosyjskim, a tylko 4 - w bia­ łoruskim. Dane te obejmują okres 166 lat, od najstarszego zachowanego grobu z 1833 r. do roku 1999. W tabeli widoczne są pewne tendencje dotyczące wyboru języka napisów lub całych epitafiów na cmentarzu. Widoczna jest także zmieniająca się liczba nagrobków, będąca odbiciem wzrostu liczebności mieszkańców parafii. Nie wszystkie ważne wydarzenia zostały zarejestrowane na cmentarzu. Wielka katastrofa w dziejach regionu i parafii, jaką było spalenie Nalibok i wywiezie­ nie dużej części mieszkańców do Niemiec w 1943 г., nie znalazła wyraźnego odzwierciedlenia w liczbach nagrobków. Wydawałoby się, że liczba grobów powinna gwałtownie zmaleć, ale tak się nie stało. Część ludności z okolicznych wiosek zdołała schronić się u krewnych, bądź w ziemiankach leśnych i prze­ czekać do końca działań wojennych. Liczba grobów na cmentarzu w 1943 r. wzrosła tylko nieznacznie. Do niedawna na cmentarzu nie było pomnika upamiętniającego rozstrze­ lanie 103 mieszkańców Nalibok przez partyzantów radzieckich w maju 1943 r. Zostali oni pochowani w zbiorowej mogile. Pomnik i tablicę przypominającą to wydarzenie ustawiono dopiero w 1998 r. Od 1947 r. maleje dość gwałtownie liczba nagrobków. Trudno wytłumaczyć to zjawisko. Prawdopodobnie zmniej­ szyła się liczba mieszkańców wsi z powodu emigracji do większych miast, a także wyjazdów repatriacyjnych do Polski (1946 i 1956 г.). Ogólna liczba grobów zaczyna rosnąć od 1963 г., a bardziej zdecydowanie - od 1966 r. Świadczy to o wzroście liczby mieszkańców. Jeżeli chodzi o język napisów na grobach, to można prześledzić różne tendenqe. Do wybuchu I wojny światowej oraz za czasów państwa polskiego zdecydowanie przeważały napisy w języku polskim. Po zajęciu Kresów Wschodnich przez Związek Radziecki �86 DAGNOSŁAW DEMSKI Tabela I . Napisy nagrobne pisane w języku polskim, rosyjskim i białoruskim języki/lata polski rosyjski języki/lata 1940 1941 1942 1943 1944 1945 1946 1947 1948 1949 razem 9 11 8 19 10 8 8 4 3 7 87 2 0 1 1 0 1 0 0 0 0 5 1951 1952 1953 1950 1954 1955 1956 1957 1958 1959 razem polski 5 6 6 8 4 5 9 3 2 2 50 rosyjski 0 0 1 0 0 0 1 0 1 0 3 1963 1964 1965 1960 1961 1962 1968 1969 razem polski 5 5 6 9 5 7 11 8 13 15 84 rosyjski 1 0 1 2 0 1 0 0 3 0 8 1 1 języki/lata 1966 1967 białoruski języki/lata 1970 1971 1972 1973 1974 1975 1976 1977 1978 1979 razem polski 5 15 19 13 9 13 14 10 10 11 119 rosyjski 3 2 3 5 3 3 7 3 9 5 43 białoruski języki/lata 1 1980 1 1981 1982 1983 1984 1985 1986 1987 1988 1989 razem polski 5 14 14 11 14 17 16 18 24 5 138 rosyjski 15 8 12 10 13 10 12 15 9 16 120 1993 1994 1995 1996 1997 1999 razem języki/lata 1990 1991 1992 polski 11 11 20 9 5 12 8 7 24 5 112 rosyjski 13 12 10 13 4 13 16 13 9 16 118 białoruski 2 1998 2 (17.09.1939 - 11.06.1941) tendenqa ta nie zmieniła się. Pojawiały się jednostkowe nagrobki mieszkańców z napisami po rosyjsku. Podobnie było w okresie, kiedy badane ziemie znajdowały się pod okupacją niemiecką i w późniejszych czasach. Do 1970 r. napisy nagrobne w języku rosyjskim pojawiały się sporadycz­ nie, w niektórych latach nie występowały one w ogóle. Można wyciągnąć wniosek, że w tym okresie duża część dorosłej populacji wsi dobrze znała język polski i posługiwała się nim biegle. Należy pamiętać, że od 1943 roku kościół był zamknięty i nie było księdza, a pochówek zmarłych należał do rodziny. Z danych przytoczonych w Tabeli I wynika, że rok 1970 był w pewnym względzie przełomowy. Od tego czasu napisy w języku rosyjskim pojawiają się na cmentarzu już na stałe, chociaż początkowo w niewielkiej ilości. W 1978 r. liczba napisów nagrobnych pisanych w języku polskim i rosyjskim niemal zrównała się, a w roku 1980 po raz pierwszy w dziejach parafii napisy w języ- �„NAJWAŻNIEJSZE, ŻEBY PAMIĘTAĆ... 87 ku rosyjskim zaczęły przeważać. W latach 1978-1984 liczba nagrobków w obu językach była mniej więcej równa, w następnych latach jednak wystąpiła pewna przewaga napisów w języku polskim. Średnie pokolenie z lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych urodziło się w czasie wojny i chodziło już do szkół radzieckich. Dla tych osób tradycja pokolenia ich rodziców powoli zanikała. Lekki wzrost liczby napisów w języ­ ku polskim w końcu lat osiemdziesiątych mógł być odzwierciedleniem chęci powrotu do dawnej tradycji. Były to lata „pieriestrojki" zapoczątkowanej przez Michaiła Gorbaczowa. W tym okresie mieszkańcy wsi starali się też o uzyskanie pozwolenia na odbudowę kościoła. Wyjątkowy przypadek stanowi rok 1988, kiedy to liczba napisów w języku polskim gwałtownie wzrasta. W następnym roku zarysowała się już jednak przewaga napisów w języku rosyjskim. Nie udało mi się wyjaśnić tego zjawiska. Być może było ono odbiciem lokalnych nacisków politycznych władzy. W 1990 r. pojawił się w Nalibokach pierwszy ksiądz po wojnie; przybył on z Polski. Na początku lat dziewięćdziesiątych zarysowuje się równowaga w ilości napisów nagrobnych w języku polskim i rosyjskim. Później jednak, w okresie 1993-1998, widoczna jest już przewaga napisów cmentarnych w języku rosyjskim. Tendencja ta wydaje się mieć charakter trwały. Wynika ona z tego, że coraz mniej osób zna język polski lub włada nim na co dzień. Dotyczy to szczególnie pokolenia najmłodszego i średniego. Stąd nawet na cmentarzu, miejscu najbardziej konser­ watywnym, gdzie zmiany związane z ewolucją tożsamości uwidaczniają się najpóźniej, w drugiej połowie lat dziewięćdziesiątych język rosyjski jako język napisów nagrobnych nabiera większego znaczenia: Nie po polsku, dlatego, że moje krewniaki polskiego języka nie znają. To oni wtedy nie znajdą, gdzie mąż został pochowany (wywiad 2). Zdarza się, że ten, kto chce zamówić nagrobek w języku polskim musi zwrócić się po pomoc do osób lepiej znających ten język. F O R M Y NAPISÓW Język napisów nagrobnych jest najbardziej widocznym elementem w pej­ zażu cmentarza znajdującego się na pograniczu kulturowym. Analizie można poddać również inne elementy, np. epitafia nagrobne, w tym ewolucję form wstępnego tekstu czy układu nazwisk zapisywanych na nagrobkach. Pow­ szechne jest stawianie krzyża na grobach. Mamy tu dwie formy krzyża: kato­ licką i prawosławną. Chociaż cmentarz nalibocki należy do parafii katolickiej, to jednak z uwagi na brak cerkwi w najbliższej okolicy chowani są tu również zmarli wyznania prawosławnego. Na ogólną liczbę 1540 nagrobków cmentarnych, 310 nie ma żadnych symboli religijnych. Ponad 1150 grobów posiada symbolikę lub znak krzyża katolickiego, a 70 symbolikę lub krzyż prawosławny. Nagrobki pozbawione znaku krzyża pojawiły się dopiero po I I wojnie światowej i początkowo wy­ stępowały sporadycznie. �88 DAGNOSŁAW DEMSKI W latach przedwojennych i końca X I X w. symbolice krzyża towarzyszyły najczęściej wstępne napisy w formie D.O.M. (Deo Optimo Maximo), D.W.P., D.S.P. i D O M W. Równie powszechne były różne formy określenia Świętej Pamięci, S | P SP tu spoczywa, SP, STP, Ś.P. Odpowiednikiem tej formuły u prawosławnych jest Z f P z krzyżem prawosławnym, Zdies Pochoronien lub w formie skrótowej Zd.Poch, czasem forma ZP połączona była z krzyżem katolickim. W latach przed I i I I wojną światową znakom krzyża, rysowanym przed nazwiskiem zmarłego, towarzyszyły charakterystyczne zwroty: Tu spo­ czywają zwłoki, Tu spoczywa, itp. Analizując dane z cmentarza w Nalibokach, obejmujące 166 lat, można wskazać na kilka prawidłowości. Nagrobki dzielą się na trzy kategorie: posia­ dające znak krzyża, któremu towarzyszą formuły Ś.P., S.P., Tu spoczywa S.P., używane przez katolików, groby z krzyżem prawosławnym, formułami Z.P., ZP, zdies pochoronien potwierdzającymi wiarę prawosławną zmarłego oraz nagrobki nie posiadające symboli religijnych. Od 1940 do około połowy lat siedemdziesiątych na cmentarzu dominowały epitafia z symboliką katolicką. Chowano wówczas niewielu prawosławnych, a i zmarłych unikających symboli religijnych było jeszcze stosunkowo mało. Do roku 1967 nagrobki bez symboliki religijnej występowały sporadycznie. Po tym roku liczba tego typu grobów i epitafiów wzrasta. Każdego roku stawiany był przynajmniej jeden taki nagrobek, a po 1972 r. jest ich już więcej. Sądząc po nowych nazwiskach byli to ludzie przyjezdni. Wydaje się, że znaczną część z nich stanowili nauczyciele i pracownicy administracji państwowej. W roku 1980 po raz pierwszy liczba nagrobków pozbawionych symboli religijnych przeważała nad pozostałymi. W drugiej połowie lat osiemdziesiątych jednak liczba grobów, na których pozostawiono symbole religijne nieco wzrosła. Widocznym zjawiskiem stalo się w latach osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych umieszczanie znaku krzyża katolickiego przed nazwiskiem na nagrobku, jednak bez dawniejszych form typu Ś.P., czy Tu spoczywa. Stare formy przestały już być zrozumiałe i oczywiste. Zmiany te odzwierciedlają tendencję do ateizacji życia. Analizując napisy cmentarne należy zwrócić uwagę na sposób zapisu imion i nazwisk. Nazwiska pisane w języku rosyjskim lub białoruskim mają formę zapisu charakterystyczną dla tego języka, czyli: nazwisko, imię i otczestwo. Nazwiska pisane po polsku ewoluują od typowo polskiej formy zapisu: imię, nazwisko, poprzez nazwisko i imię, aż po rosyjską formę: nazwisko, imię i otczestwo. Forma otczestwo była nieobecna przed I I wojną światową oraz w okresie wcześniejszym. Pojawiła się na cmentarzu nalibockim dopiero po I I wojnie światowej. Do 1966 r. zapis nazwiska z imieniem wraz z otczestwem występował sporadycznie. Związany był zawsze z zapisem w języku rosyjskim lub białoruskim. Na nagrobkach takich osób widniały krzyże prawosławne albo były one pozbawione symboliki religijnej. Wskazywało to na prawosławne pochodzenie zmarłego lub było wyrazem braku przynależności religijnej. W 1966 r. wystąpił pierwszy przypadek zapisu nazwiska w języku polskim z imieniem i otczestwem. W latach siedemdziesiątych pojawiły się nagrobki 5 �„NAJWAŻNIEJSZE, ŻEBY PAMIĘTAĆ... 89 z napisami w języku rosyjskim, posiadające równocześnie symbole krzyża katolickiego (od 1981 r. corocznie było kilka takich przypadków). Świadczyło to o zmianie funkcji rosyjskiego, który musiał już być powszechny w owym okresie. Pod koniec lat osiemdziesiątych liczba takich napisów jeszcze bardziej wzrosła i zrównała się, a nawet przewyższyła liczbę napisów nagrobnych w języku rosyjskim, pozbawionych symboliki religijnej. Bardzo niewiele było natomiast napisów po polsku i z formą otczestwa. T Y P O L O G I A NAPISÓW N A G R O B N Y C H Kolbuszewski poświęcił dużo uwagi typologii wierszy nagrobnych. W swo­ jej książce zebrał przykłady z największych cmentarzy w Polsce, Czechach, Słowacji, na Ukrainie i Litwie. Na wiejskim cmentarzu różnorodność form jest bardziej ograniczona. Występuje tu mniej wierszy nagrobnych i epitafiów. Przeważają prostsze formy ograniczające się do jednego zdania lub paru słów. W wielu przypadkach napisy nagrobne mają charakter stereotypowy i po­ chodzą ze zbiorów proponowanych przez kamieniarzy, u których zamawia się nagrobek: Wiersze sami ludzie biorą z gazet i z radia, jak posyłają sobie powinszowania. Więc ktoś podbierze sobie, wypisze tych kilka słów (wywiad 1). Często jednak treść napisów odpowiada oczekiwaniom zamawiających, gdyż mają one wiele wspólnego ze specyfiką ludowych wyobrażeń o śmierci i są wyrazem stosunku do zmarłych. Można wyróżnić kilka głównych motywów napisów pojawiających się na nalibockim cmentarzu. Pierwszym z nich są motywy religijne, w których wy­ rażone jest poczucie troski o zbawienie duszy zmarłego, o uzyskanie wiecznego pokoju, czy też wyrażające otwarcie prośbę o modlitwę za zmarłego. Są one zgodne z nauką Kościoła. Drugim motywem, także o podłożu religijnym, jednak na tyle powszechnym, że wydzieliłem go jako odrębny, jest motyw troski o uzyskanie przez zmarłego spokoju na „tamtym świecie". Nauki reli­ gijne o wiecznym spoczynku po śmierci splatają się tu z ludowymi wyob­ rażeniami. Trzecim motywem jest wyraz chęci zachowania pamięci o zmarłych wśród krewnych i bliskich. Wyobrażenia ludowe o znaczeniu pamięci i wspo­ minania zmarłego dla jego pomyślności na „tamtym świecie" łączą się tu z ludzką potrzebą pamiętania o swoich zmarłych. Czwartym motywem stają się napisy będące wyrażeniem osobistych uczuć bólu, straty i pożegnania. Kolejnym motywem napisów jest informacja o rodzaju śmierci lub o samym zmarłym, służąca podkreśleniu jego zasług za życia. Napisy na grobach nalibockich podlegały wielu zmianom i tendencjom. Jedne z nich miały trwały charakter, inne powtarzano przez kilka czy kil­ kanaście lat. Pewne napisy i wiersze nagrobne mogło upodobać sobie jedno pokolenie, inne generacje zaś znalazły własny rodzaj wyrażenia żalu po śmierci bliskich. Z pewnością największy wpływ na zmiany świadomości miały burz­ liwe przełomy historyczne, upadek jednych państw i powstawanie innych. �90 DAGNOSŁAW DEMSKI Z punktu widzenia społeczności lokalnej, odbierane były one jako zmiany granic i przynależności tych ziem do różnych państw. I i I I wojna światowa stanowią wyraźne cezury, widoczne również w napisach nagrobnych. Wyod­ rębniłem trzy okresy: do upadku imperium rosyjskiego, lata przynależności badanych ziem do państwa polskiego oraz lata po roku 1939. Poniżej oma­ wiam główne motywy napisów występujących w tych trzech okresach. Do roku 1922 najbardziej charakterystyczne są motywy religijne. Domi­ nuje prośba do pozostałych na ziemi, rodziny czy przechodniów, o modlitwę. Najbardziej popularny był napis Prosi o 3 Zdrowaś Maryja, występujący w różnych wariantach: Prosi o 3 anielskie pozdrowienia', Prosi o westchnienie do Boga; Prosi przechodniów o 3 Zdr. Maryja. Znacznie rzadziej spotykamy napisy typu: Na pamiątkę Matce poświęca...; Pokój jego duszy; Friede seiner Asche. Motyw Boże zbaw duszę jej pojawia się po raz pierwszy dopiero w 1884 r. Występuje on sporadycznie, raz na kilka lub nawet kilkanaście lat. W tym okresie mamy pojedyncze przykłady osobistych pożegnań ze zmarłymi: Najmilszy ojcze spoczywasz w tym grobie... lub napisy informujące o zmarłym albo rodzaju jego śmierci. Na grobie Jana Jakoba Eckerta widnieje napis Rodem ze Steinbach we Wlk.Xienstwie Heskim. Na innym grobie napisano: Złożył życie od nieprzyjacielskiej ręki. Odrębnym okresem są lata międzywojenne. Ten czas przynależności pa­ rafii nalibockiej do państwa polskiego trwał tylko 18 lat. Jak już wspomnia­ łem, na grobach dominują wówczas napisy w języku polskim. Podobnie jak w poprzednim okresie przeważają napisy o motywach religijnych. Najczęściej występuje Pokój jego duszy oraz (motyw powszechny także w poprzednim okresie) Prosi o 3 modlitwy. Rzadziej pojawia się tekst Boże zbaw dusze ich. Nowy, nieznany wcześniej motyw Pamiątka za zmarłych jest już także widocz­ ny na cmentarzu. Zdarza się również motyw osobistego pożegnania ze zmar­ łym. Wśród innych, ciekawych napisów spotykamy: Błogosławieni, którzy w Panu umierają, ps. 137; Panie Boże Miłosierny dawco namaszczenia; Powięk­ szył grono aniołków czy Wieczny odpoczynek. Od 1939 roku parafia nalibocka przeżywa kolejno: ustanowienie władzy radzieckiej (do czerwca 1941), okupację niemiecką (do 1944) oraz utworzenie Białoruskiej SSR. Zmiany polityczne nie znalazły bezpośredniego odbicia w formie czy treści napisów nagrobnych, jakby społeczność lokalna żyła własnym rytmem. W materiałach z trzeciego, wyodrębnionego przeze mnie okresu, od 1940 do 1998 roku, zauważyć można nowe tendenqe zmian. Pojawiają się one na cmentarzu nalibockim w różnej proporcji w zależności od daty pochówku. Jedne z nich nabierają znaczenia z biegiem lat, inne, odwrotnie, tracą swą popularność. Z moich analiz wynika, że po wojnie, do roku 1960, różne motywy napi­ sów nagrobnych występują jednocześnie. Trudno jednak wyodrębnić wyraźną tendencję lub przewagę jednego z nich. Warto odnotować interesujący fakt, iż w latach 1947-1948 napisy nagrobne nie posiadały żadnych form zwrotów i symboli oprócz nazwiska zmarłego i daty jego śmierci. Być może miała na to wpływ presja lokalnych urzędników. Zarysowującą się tendencję występowa- �„NAJWAŻNIEJSZE, ŻEBY PAMIĘTAĆ..." 91 nia pewnych motywów napisów cmentarnych można zauważyć dopiero po roku 1960. Z zestawienia danych dotyczących poszczególnych lat wynika, iż od tego okresu głównym motywem napisów nagrobnych, występującym w ję­ zyku polskim i rosyjskim, jest troska o zachowanie pamięci o zmarłym, wido­ czna w różnych odmianach: Pamiątka od rodziny; Pamięć dzieci, wnuków; Tę pamiątkę poświęca... Czasem z braku miejsca na nagrobku stosowano zapis: Pam. od rodziców. W wersji rosyjskiej tekst napisu brzmiał Pamiať dietiej i wnuków. Motyw ten dominuje w napisach do dziś. Czasem przyjmował on wydźwięk bardziej religijny: Wieczna pamięć; W.P., & w wersji rosyjskiej Wiecznaja pamiať. Jego znaczenie wzrastało stopniowo po roku 1971, a jeszcze bardziej po 1980. W ciągu ostatnich dwudziestu lat motyw zachowania zmarłego w pamięci pojawia się zdecydowanie najczęściej. Od roku 1975 wzrosło znaczenie innego motywu - troski o zapewnienie zmarłemu pokoju, wiecznego pokoju czy spokoju na „tamtym świecie": Pokój ich duszom lub Pokój jego duszy, w skrócie P.J.D., lub w innych wariantach: Wieczny mu odpoczynek; Wieczny odpoczynek racz im dać Panie czy Wieczny pokój. Motyw ten do dziś pojawia się co roku na nowych nagrobkach. W tym samym okresie po dłuższej przerwie powrócił religijny motyw napisu Boże zbaw duszę jej, zapisywany również w skrócie B.Z.I.D., rzadziej - Boże bądź im miłosierny lub Jezus Maryja z Józefem stawcie się za tę duszę. Funkqonuje on do dziś, ale sądząc po częstości występowania ma raczej marginalne znaczenie. W roku 1968 po raz pierwszy na nagrobku znalazło się zdanie Tamu, kto dorog był pri żizni Ot tiech, kto pomnit, skorbit... W 1973 roku pojawiły się inne, podobne napisy: Liubimoj doczeńkie i siestriczkie ot skorbiaszczi lub W.P. Ja doma a wy w gostiach. Pisane one były w języku rosyjskim lub w obu językach, tzn. daty i nazwiska pisano po polsku, a wers - po rosyjsku. Tak więc współcześnie wystąpił bardziej osobisty motyw pożegnania, wyrażenia bólu po stracie bliskich. Jest on stale obecny na cmentarzu nalibockim. Przed wojną pojawiał się on rzadziej, pisano go w języku polskim. Przedwojenne Zostawił w smutku żonę i dzieci; Córko droga, ty spoczywasz w zimnym grobie a nam zostawiłaś wielki żal po sobie; Co najdroższe naszemu sercu było, potem w mogile się skrylo zastąpiły wyrazy bólu i cierpienia pisane w języku rosyj­ skim: Spasti tiebia nikt o nie smog, iz żizni Ty uszeł nieżdanno lub Mať nikogda nie umirajet, Lisz riadom byť pieriestajet. Innym przykładem popularnego wiersza jest: Nie wyskazať goria, Nie wypiakať słioz, Ty radost i sczastje. Za dobroje sierdce, zołotyje ruki, Cztut pamiat muz, dieti. Napisy tego typu występują na różnych cmentarzach Białorusi, nie tylko katolickich, ale także prawosławnych: Jak wiersze piszą to tylko po rosyjsku, bo po polsku nikt nie umie. Zawsze kiedy młody kto umrze, to zawsze piszą wiersz (wywiad 1). Podsumowując, w okresie powojennym na cmentarzu nalibockim najczęś­ ciej występują napisy będące świadectwem troski o zachowanie pamięci o zmar­ łym. Dwa kolejne motywy: osobiste pożegnanie czy wyrażanie bólu po stracie oraz troska o zapewnienie spokoju na „tamtym świecie" mają przybliżone �92 DAGNOSŁAW DEMSKI znaczenie. Sądząc z danych statystycznych wydaje się, że powoli, w końcu lat dziewięćdziesiątych, wzrasta przewaga motywu wyrażania osobistych uczuć po stracie bliskich, a maleje troska o zapewnienie spokoju zmarłym na „tamtym świecie". Jednak różnice są niewielkie. W ostatnich latach pojawiły się liczniej napisy w języku rosyjskim. Wśród najczęściej występujących są wyżej wymienione: Dorogim roditielam, mużu...; Pomnim, liubim, skorbim; Na sierdce gorkaja pieczal omytaja sliezam nam tiażeło i oczeń żal, szto niet tiebie rod..., czy prosta forma - Ot muza, dietiej.... Obok popularnych napisów, motywów czy wierszy są inne, często bardziej osobiste, będące wyrazem głębokich przeżyć osób pozostałych przy życiu. Motywy religijne znajdują się na grobie księdza Józefa Bajko, wielce zasłużo­ nego proboszcza parafii nalibockiej, zamordowanego podczas wojny. Znaj­ dziemy tu napis: Zwycięstwo naszej wiary. Inne, pojedyncze napisy, które można zaliczyć do motywów religijnych to: Aye Maria; Bóg mój i wszystko; Dobry Jezu a nasz panie, daj im wieczne spoczywanie. Na grobach osób zna­ czących dla historii Nalibok, np. Józefa Nowickiego, widnieje napis przypomi­ nający tę postać: Wójt gminy Naliboki w latach 1929-34. Na grobach obco­ krajowców umieszczano napisy w ich ojczystych językach: Friede Seiner Asche lub Frieden Ihren Aschen oraz In Memory of... Warto odnotować stosunkowo dużą liczbę nagrobków bez bardziej roz­ winiętych napisów. Widnieje na nich tylko nazwisko zmarłego i data śmierci. Mieszkańcy Nalibok, z którymi rozmawiałem, twierdzili najczęściej, że taki prosty napis jest wystarczający. WYOBRAŻENIA NA T E M A T ŚMIERCI, ZMARŁYCH I „TAMTEGO ŚWIATA" Odrębnym tematem, ale będącym naturalnym uzupełnieniem analizy napi­ sów cmentarnych, są współczesne wyobrażenia na temat śmierci, zmarłych i „tamtego świata". Obok wyobrażeń pochodzących z nauk religijnych spotyka­ my tu wiele elementów charakterystycznych dla wyobrażeń ludowych. Zadałem sobie pytanie, czy istnieje związek między wyobrażeniami, o których opowia­ dają ludzie, a napisami nagrobnymi widniejącymi na cmentarzu lub treścią pieśni żałobnych śpiewanych przy zmarłym przed jego pochówkiem? Szczegól­ nie istotne wydają się wyobrażenia na temat losów duszy po śmierci i kontaktu żywych ze zmarłymi. Nie zawsze są one zgodne z naukami Kościoła. Należy uświadomić sobie, że przez prawie pięćdziesiąt lat we wsi nie było księdza. Ostatni duszpasterz, Józef Bajko, zginął w 1943 г., a następny przybył do parafii w roku 1990. W takiej sytuacji ludzie sami chowali swoich zmarłych. Wytworzyła się lokalna tradycja chowania zmarłych na cmentarzu, na którą Kościół nie miał żadnego wpływu. Do najważniejszych części tego wzorca należało pozostawianie zmarłego w mieszkaniu przynajmniej na jedną noc, a czasem na dłużej, gdy członkowie rodziny nie mogli przyjechać wcześniej na pogrzeb: Nikogo nie chowali, jeśli nie pobył w mieszkaniu. Eto tylko kiedy rodziny �„NAJWAŻNIEJSZE, ŻEBY PAMIĘTAĆ... 93 nie miał i zmarł w szpitalu. W domu poleżeć to taki zakon wieczny, żeby sutki był w mieszkaniu swoim, gdzie mieszkał (wywiad 4). W tym czasie lustra i telewizor zakrywano ciemnym materiałem: Zakrywają lustra, bo dusza chodzi, a dusza nie może zobaczyć niechcąco w lustrze samą siebie, bo wtedy zostanie na ziemi pokutować, a człowiek jak zobaczy duszę w lustrze to skona od razu (wywiad 5). Czuwający przy zmarłym zmieniali się przez całą noc. Na drugi dzień zanoszono zmarłego w otwartej trumnie na cmentarz, by jeszcze ten ostatni raz mógł zobaczyć to wszystko, gdzie chodził za życia (wywiad 6). Tego samego dnia wieczorem zapraszano rodziny i wszystkich uczestników pogrzebu na tzw. wieczer lub żałobny stół. Obecnie nie wszyscy chowają zmarłego z udziałem księdza. Jeśli zmarły nie chodził do kościoła, to ksiądz tylko poświęci ,,pokojnikď' w domu, a do kościoła już go nie zanoszą i nie odprawiają za niego mszy. Podobnie jak po wojnie rodzina sama zanosi zmarłego i chowa na cmentarzu. Sami święcą kropidłem i wodą święconą, którą wzięli na przykład od sąsiadki (wywiad 5). Według relacji informatorów, zwykle zmarłemu nie wkłada się niczego do trumny. Czasem tylko kładzie się wianek lub zioła poświęcone w dzień Wniebo­ wstąpienia N M P , daje się w ręce różaniec albo święty obrazek. Rzadko zmarły otrzymuje pieniądze, buty, jabłko z sadu, wódkę, stróżkę drewna pochodzącą z heblowania trumny lub kopiejki, żeby zmarły nie przychodził do domu i nie śnił się (wywiad 3). W rocznicę śmierci zamawiano „wspomnienie", tj. mszę za zmarłego. Za zmarłych corocznie modlono się we Wszystkich Świętych. Co dzieje się z duszą po śmierci człowieka? Z relacji starszego pokolenia wynika, że pozostaje ona w domu i jego najbliższej okolicy do momentu pogrze­ bania ciała w ziemi na cmentarzu. Dlatego też szczególnie ważny jest dla zmarłego okres od śmierci do pochówku. Przynajmniej jedną noc musi on pozostać w domu, w którym mieszkał. Ciało leży w pokoju w trumnie, na stole stawia się krzyż, kładzie chleb, sól i kieliszek wódki. To okres trudny dla duszy, więc wokół zmarłego zbierają się członkowie rodziny i sąsiedzi, śpiewając specjalne pieśni żałobne. Są to tylko pieśni religijne, znane na pamięć lub śpiewane ze starych książeczek kościelnych, a najczęściej przepisywane do zeszytów: Nabożne pieśni mają dużą wagę, gdyż pomagają zmarłemu spocząć na tamtym świecie (wywiad 5). Wszyscy informatorzy podkreślają wagę pamięci o duszy zmarłego. Jej wyrazem są czynności wykonywane przed i po pogrzebie: nocne czuwanie przy zmarłym, sam pogrzeb, ustawienie nagrobka {pamiętnika, pamiatnikd) na cmenta­ rzu, wspomnienia na mszy świętej odprawianej w trzydziestym dniu po śmierci, w pierwszą rocznicę śmierci oraz podczas dorocznego święta Wszystkich Świę­ tych. Są dwa rodzaje wspomnień: msza święta, przed którą ludzie podają księ­ dzu karteczki z nazwiskami zmarłych oraz zwykłe wspomnienie zmarłego poprzez zapalenie świecy na cmentarzu lub w domu: Dusza błąka się, chodzi, póki nie pochowa się jej. Jak pochowasz to już wszystko (wywiad 4). W tych dniach szczególnie ważna dla zmarłego jest msza święta oraz wieczerza dla członków rodziny i znajomych: Trzydzieści dni dusza na podwyższeniu takim. Dusza wiertaje, czy w raj czy w piekło popadnie. Przez trzydzieści dni nabożny modli się (wywiad 6); Wspomnienia zamawiane przez żywych sprawiają, że dusza „śpi �94 DAGNOSŁAW DEMSKI spokojnie" (wywiad 4). Według informatorów, zmarli sprzyjają pozostałym przy życiu, jeśli ci wspominają i modlą się za nich wystarczająco często. Jeśli zmarły dość często pojawia się podczas snu, oznacza to, że czegoś potrzebuje. Może np. jego dusza męczy się w czyśćcu za grzechy i tylko modlitwa może ją stamtąd wykupić: Na tamtym świecie oni do nas nic mówić nie mogą, ale mogą się przyśnić (wywiad 6). Zmarłym pomaga się poprzez codzienne modlitwy, msze, wspomnienia: Za żywych można modlić się, a zmar­ łym trzeba modlić się. Mogą prosić, jeżeli nie będziemy ich wspominać i nie będziemy się modlić czy ofiary za nich składać, to im nie chwataje (wywiad 6). Jako specjalne pieśni-modlitwy w intencji zmarłych wymienia się „Anioł Pański", litanie za zmarłych, „Kto się w opiekę", „Jezu w Ogrójcu", „Zmarły człowiecze". Są to polskie pieśni żałobne, śpiewane po polsku podczas czuwa­ nia przed pogrzebem lub na cmentarzu. Śpiewa się też: „Witaj Józefie", „Święty Michale", „W dzień ostateczny". Prawosławni śpiewają pieśni żałobne w języku rosyjskim. Wiele starych pieśni przekazywanych jest w parafii z pokolenia na pokolenie. Inne pochodzą z sąsiedniej parafii. Niektóre z nich są szczególnie interesujące. Niżej podaję teksty trzech najbardziej obecnie lubianych i popular­ nych pieśni, przepisane z zeszytu pieśni żałobnych . 9 I Wyszła, wyszła dusza z ciała i na zielonej łące stała Stała rzewnie zapłakała, a gdzież ja będę nocleg miała (nocowała) Czy ja w polu, czy j a w lesie, gdzie mój Pan Bóg mnie zaniesie Wyszedł Anioł z nieba, pyta czego dusza Tobie trzeba Ach mój Boże nic nie trzeba, tylko Boga najwyższego z nieba Zlituj się z płaczu mego, zaprowadź do Boga Wiecznego Weźmij się płaszcza mojego, zaprowadzę do Rajskiego Rajskie wrota to zamknięte, a piekielne odemknięte Święty Piotrze weźmij klucze, kto tam w rajskie wrota stucze zapytaj czy się spowiadała, olejki święte czy przyjmowała Moje ciało mnie nie dało i do grzechu mnie zapchało Święty Michał w trąbę trąbi, wstańcie ludzie na sąd Boży Dobre wstali, zaśpiewali, a grzesznicy zapłakali Dobre stali po prawicy, a grzesznicy po lewicy Matka Boska usłyszała, do Jezusa zawołała Ach mój Jezu, ach mój synu, ulituj się nad duszami Jak ja mogę się zlitować, grzesznik nie chciał pokutować zagniewali posylnego, nie słuchali mnie samego nie słuchali mnie samego i Jezusa Pana mego . 10 9 Z zeszytu Leonardy Juncewicz z Nalibok. Wzorem oryginalnym tej piosenki jest wiersz średniowieczny ze zbioru Średniowieczna polska poezja świecka, zebrał i opracował S. Vrtěl-Wieczyński. Wiersz ten występuje prawdopo­ dobnie we fragmentach na nagrobkach. Tu, w parafii nalibockiej, w 2000 r. funkcjonował jako jedna z najbardziej ulubionych pieśni żałobnych. 1 0 �„NAJWAŻNIEJSZE, ŻEBY PAMIĘTAĆ.., 95 п. Żegnam was moje dzieci, zostawiam dom swój miły A sam już odchodzę do wiecznej mogiły Proszę was drogie dzieci, byście nie płakali tylko o mojej duszy więcej pamiętali Już od was odchodzę moje dzieci, nie wymagam wiele tylko msza święta zmówcie w kościele Przed tym świętym ołtarzem przed którym się modliła A dzisiaj już ziemska pielgrzymka skończyła Szkoda was drogie dzieci i domu rodzinnego a ja dziś muszę słuchać wyroku Bożego Bóg mi dzisiaj pokazał górę do wieczności ja muszę się oddać jego opatrzności Żegnam was moje dzieci już trumna gotowa Ja nie mogę przemawiać do was ani słowa Daruj mi Jezu, daruj winy przemienienie Przez śmierć twoja krzyżową, przez krwi twej strumienie Zamieńcie je modlitwą za duszę strapioną Nocna cisza grobowa, nad mym grobem stoi która nikogo nie minie, choć jej każdy nie boi III. Pójdź, pójdź me serdce do Częstochowy Oddamy ukłon Nieba Królowej Pójdźmy, pójdźmy na Jasną Górę Tam zobaczymy Panny figurę Sieroty wielkim głosem płakali że aż na głowie włosy targali żebyś ty matko z grobu powstała choćby nam krople wody podała Siroty we wsi dwie pozostały które rodziców wcale nie znali Chłopiec miał 5 lat 9 dziewczyna Przyszła na biednych smutna godzina Ach nieszczęśliwa godzina była w której nas matka na świat zrodziła Bo teraz z głodu już umieramy kawałka chleba nawet nie mamy Więc rzekła siostra do brata swego gdzie mamy szukać Ojca naszego Pójdźmy ach pójdźmy do nóg padniemy Nieba królowej tam go znajdziemy Więc matka Boska to uczyniła Bułkę im chleba z Nieba spuściła Chociaż go nigdy nie używały Tylko nam patrzcie głodu nie znali Sieroty od wsi do wsi biegały kawałka chleba wcale nie miały gdzie weszli tam je wnet pozbywano owszem gdzie dalej iść im kazano Więc za dar Boży Najświętszej Ręki takie serdeczne głoszą podzięki Już stąd od Ciebie nie odejdziemy tam w tej kaplicy niechaj pomrzemy Ale trafiły raz do kaplicy w której był obraz Boga rodzicy Więc popadały tam na kolana wołając głośno Matko kochana Pójdź i ty wdowa coś opuszczona od wszelkich ludzkich serc oddalona Bóg cię o matko prędko pocieszy wszystkich ratuje, kto do niej spieszy Gdy matka Boska głos usłyszała z obrazu swego odpowiedź dała Hen wy sieroty czego płaczecie wy ojca matki już nie znajdziecie Więc chrześcijanie co Boga znacie co przed ta panną na twarz padacie Hen popadajcie tam na kolana I zawołajcie matko kochana �96 DAGNOSŁAW DEMSKI Szczególnie interesująca jest pieśń „Wyszła dusza z ciała..." Ta stara pieśń średniowieczna w krótszej, trzyzwrotkowej wersji była umieszczona w ręko­ pisie wrocławskim do pieśni pod tytułem Skargi umierającego z drugiej połowy X V w. (Średniowieczne... 1949): Dusza z ciała wyleciała na zielonej łące stała stawszy silno, bardzo rzewno zapłakała К niej przyszedł święty Piotr arzknąc: „Czemu duszo, rzewno płaczesz? Niewola mi rzewno płakać, a ja nie wiem, kam się podziać. Pojdzi, duszo moja miła Powiodę cię do rajskiego Do królestwa niebieskiego. Nie jest mi znana droga, jaką odbyła ta pieśń do parafii nalibockiej. Informatorzy wyjaśniają, że przyszła ona z sąsiedniej okolicy stosunkowo niedawno. Jak widać, utwór ten krąży do dzisiaj, lecz w formie znacznie rozbudowanej. Takiej wersji nie można znaleźć w żadnym śpiewniku. Jest ona przykładem ludowej adaptacji utworu literackiego. sje * * Analiza zbioru napisów nagrobnych z cmentarza w Nalibokach ukazała nam obraz periodyzacji dziejów lokalnej społeczności na przestrzeni ostatnich 166 lat. Umożliwiła odnalezienie różnego rodzaju wpływów, dat przełomo­ wych, w których pojawiły się nowe motywy i tendencje w napisach, udoku­ mentowane w zebranym przeze mnie materiale. Ze zbioru napisów nagrob­ nych można odtworzyć także okresy, w których status danej narodowości, czy danego języka (polskiego, rosyjskiego lub białoruskiego) był wyższy lub niż­ szy. Z pewnością zbiór ten jest bogatym źródłem do badań zarówno tożsamo­ ści zbiorowej mieszkańców, szczególnie na pograniczu kulturowym, jak i ewo­ lucji ich wyobrażeń na temat śmierci. To tylko część możliwości, jakie daje wykorzystanie bazy danych do analizy pełnego zbioru napisów. Jak udało mi się pokazać, napisy nagrobne oraz sprawy związane ze śmiercią i pochówkiem najwolniej podlegają zmianom. Kiedy język polski w wielu regionach znikł z życia codziennego na wsi białoruskiej, odnaleźć go można jeszcze w kościele oraz, na co pragnąłem zwrócić uwagę, także w napi­ sach nagrobnych i w katolickich pieśniach żałobnych. Jednym z wyraźnych motywów, przewijającym się w wyobrażeniach o śmierci i zmarłych jest pa­ mięć: Najważniejsze, żeby pamiętać duszy. Na cmentarzu wspominać, świeczkę zapalić, modlić się i niech śpi spokojnie (wywiad 1). Wspomnienie i modlitwa powiązane są ściśle z momentami trudnymi dla duszy. Trudno jednoznacznie rozstrzygnąć, które motywy mają dzisiaj większe znaczenie, a które mniejsze. Można jednak stwierdzić, które z nich są obecne w życiu. �„NAJWAŻNIEJSZE, ŻEBY PAMIĘTAĆ... 97 LITERATURA B r y k o w s k i R. (red.) 1996, Rzymsko-katolicki cmentarz kalwaryjski w Mińsku na Białorusi, opr. Т. Czerniawska, A. Jaroszewicz, Narodowa Instytucja Kultury, seria Cmentarze na daw­ nych Kresach Wschodnich Rzeczypospolitej. Т. 1, Warszawa. B y s t r o ń J. S. 1980, Napisy na mogiłach i figurach, [w:] Tematy, które mi odradzano, Warszawa, s. 141-147. D e m s k i D . 1994, Naliboki i Puszcza Nalibocka - zarys dziejów i problematyki, Etnografia Polska, t. 38, z. 1-2, s. 51-78. - 1997, Cudzoziemcy w Nalibokach. Działalność gospodarcza w dobrach Nalibockich w okresie od początku X V I I I do końca X I X w., Etnografia Polska, t. 42, z. 1-2, s. 73-92. K o l b u s z e w s k i J. 1985, Wiersze z cmentarza. O współczesnej epigrafice wierszowanej, Wrocław. O r ł o w i c z M . 1921, Przewodnik po cmentarzach warszawskich, Warszawa. S a k a ł o u s k a j a A . S . 1997, Kalwaria, Mińsk. S z e n i с S. 1979, Cmentarz Powązkowski 1790-1850, Warszawa. Średniowieczna polska poezja świecka, 1949, zebrał i opracował S. Yrtel-Wieczyński, Wrocław. DAGNOSŁAW D E M S K I "MOST IMPORTANT IS T O R E M E M B E R . . . " C E M E T E R Y AS A S O U R C E F O R R E S E A R C H ON C O L L E C T I V E I D E N T I T Y AND R E P R E S E N T A T I O N S O F D E A T H . T H E CASE O F A V I L L A G E COMMUNITY IN BELARUSSIA" Summary Each of the regions situated on ethnic and national borderlands is distinguished by particular configuration of objective determinants of national and cultural identity: language, religion, history. Everywhere subjective self-definitions belong to the identity as well. Since the informants' declarations of nationality in Belarussia are, more often than not, not coherent and uncertain the author of the article suggests a useful starting point - entries in local population registers with the data of each resident's "nationality". Another very promising kind of source presented here is the rich collection of epithaphs written down from tombstones in the Roman Catholic cemetery in Naliboki in Belarussia. The collection, recorded in the data base Access, is kept in the Institute of Archaeology and Ethnology at Polish Academy of Science in Warsaw. The author maintains that the epithaphs make a very valuable source for studying both problems of national identity and those of images and repre­ sentations of death. The oldest of the mentioned epitaphs come from the year 1833, the latest from 1999, i.e. the analysis covers the period of 166 years. Systematic description of them includes: language, form and contents.In the chronology three main historical periods have been distinguished: the nineteenth century when the territory was part of the Russian empire, the years 1919-1939 when it belonged to the Polish Republic and after 1945 - the Soviet and then independent Belarussia. In 1550 recorded epitaphs 1156 are written in Polish, 390 in Russian and 4 in Belarussian.Their analysis reveals the turning points in the history of the local community and changing status of each of the languages spoken there. In the contents of the epitaphs five types of motives can be distinguished: 1. Religious care for salvation together with requests for prayer, 2. Care for the deceased's eternal peace in the other world (here religious motives appear together with folk representations), 3. Commemorating �98 DAGNOSŁAW DEMSKI the deceased together with the representations of death and the other world, 4. Expression of the remaining relatives' grief and pain, 5. Information about the deceased - his past merits and the kind of death he died. Particular motives appear in different proportions in different periods. In the last part of the article the local peasants' representations of death and the other world are presented. The data come from the author's field research - interviews and recorded funeral songs sung till now. Both in the epitaphs and in the villagers' statements it is the theme of memory and commemorating that appears most frequently. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7dad31a340ec2295db06c9849d91004c.pdf 9c0c090aa7aea478adab6f964a31880a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1671 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2000 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1546 Title A name given to the resource Papież chodzi po Podhalu / ETNOGRAFIA POLSKA 2000 t.44 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2000 t.44, s.155-172 Creator An entity primarily responsible for making the resource Prosińska, Magdalena Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X L I V : 2000, z. 1-2 P L ISSN 0071-1861 M A G D A L E N A PROSINSKA Warszawa PAPIEŻ CHODZI PO P O D H A L U Wielokrotnie podczas badań terenowych mogłam przekonać się jak trudno uchwytne są zjawiska dzisiejszej kultury. Narzędzia badawcze i schematy, którymi posługiwali się uczeni przestały być wystarczające do badania złożo­ nej współczesnej rzeczywistości. Informatorzy, których trudno znaleźć, bo już nie jest oczywiste kto na przykład jest autorytetem badanej grupy, często odpowiadają na pytania w sposób powierzchowny, bez przekonania, wymyś­ lają odpowiedzi na poczekaniu, silą się na oryginalność albo nigdy wcześniej nie zastanawiali się nad poruszanym zagadnieniem. Nie znają wielkiej sztuki dyskutowania o życiu na forum rodzinnym i publicznym - z zebranego mate­ riału nie da się odczytać jednoznacznej prawdy. Wyjątkowym doświadczeniem było więc dla mnie prowadzenie badań na Podhalu. Niezachwiana góralska pewność siebie, trwałość poglądów i umiejętność ich artykulacji powodują, że badacz nabiera pewności co do autentyczności materiałów zebranych w tere­ nie (choć z drugiej strony jako osoba obca - paniusia, ceperka z Warszawy - do dzisiaj nie jestem pewna, czy wszystkie wypowiedzi zrozumiałam prawi­ dłowo, czy nie dałam się zwieść góralskiemu sposobowi bycia, podszytemu dwuznacznością, humorem, gdzie każde zdanie, czy słowo ma swoiste, trudne do uchwycenia przez osobę nie mieszkającą w tej kulturze, znaczenie. Mam nadzieję, że powaga tematu nie pozwoliła moim rozmówcom na całkowite puszczenie wodzy wyobraźni i złośliwości). Biesiadowanie to ważny element kultury podhalańskiej. Nie będzie prze­ sadą stwierdzenie, że towarzyskość, gościnność, zabawa, dyskutowanie, picie, jedzenie to pojęcia-klucze przenikające wszystkie zakamarki życia górala. Ważną podhalańską postacią historyczną jest Jan Krzeptowski Sabała, góral­ ski bajarz. Jego nazwisko pojawiało się w trakcie wywiadów. Ten człowiek-legenda słynął jako ten, który potrafił w długie zimowe wieczory zabawiać zebranych ciekawymi opowieściami o przygodach np. podhalańskich bohate­ rów - zbójników. Zdarzało się, że w trakcie wywiadu ktoś mnie zapytał, czy opowiada interesująco, czy przypadkiem opowieści innych nie były ciekawsze. Po zapewnieniu że nie, zaczynał mówić z jeszcze większą przyjemnością. Sia­ daliśmy wygodnie, praca zostawała odłożona na potem, zaczynała płynąć historia z zamierzchłych czasów: No, Tata był znajomom z Papieżem z dawna... �156 MAGDALENA PROSIŃSKA Byli zadowoleni, że mogą mnie zachwycić umiejętnością snucia pięknych i cie­ kawych opowieści. To przecież na Podhalu sztuka z dawna ceniona. Opowia­ da się o czynach dzielnego Janosika, o życiu partyzanckim i o niezwykłości Papieża. Ale przede wszystkim opowiadali o sobie. W góralskich rozmowach istnieje postać, która wywołuje wielkie emocje - Ojciec Święty, który jest swoim człowiekiem - góralem. Jego losy są z uwagą śledzone: Ludzie już nad tym perswadowali, że On człowiek dobry i że chyba zostanie Papieżem, Jak przyjdzie niedziela to wszyscy o Nim mówią, ugadają nad tym, że On to sycko przyjął na siebie i dał radę i błogosławił. Mówi się o nim nie tylko w dzień święty, jest wśród ludzi w powszednim życiu: Jak się dowiedzieli, że Ojcem Świętym będzie Polak to dzwony biły wszędzie i ludzie jedni gonili do drugich. A słyszeliście - leciało się opowiadać - że mamy Papieża, Ojca Świętego i w dodatku Karola Wojtyłę! Wielkie to było przeżycie. Wnuczki jednej z informátorek, obecne przy wywiadzie, po wyjściu z chałupy babci powtarzały całymi zdaniami fragmenty jej wypowiedzi. Mówiły, że słyszały to już sto razy. Przy każdej rodzinnej okazji babcia opowiada o tym, jak w mło­ dości spotkała Papieża w górach... Na pytania kwestionariusza otrzymywałam odpowiedzi pewne. Można powiedzieć, że poszczególne wypowiedzi czerpały z ogólnogóralskiego poglądu ukształtowanego podczas wieloletnich dyskusji. Rzadko zdarzały się rozbieżności zdań. Miałam ułatwione zadanie, bo nie trzeba było zmuszać ludzi do rozmowy. Temat mieli obgadany, był dla nich ważny i istniał w codziennej rzeczywistości. Gdy formułowałam pytanie w spo­ sób niezrozumiały lub gdy pytałam o sprawy, na temat których informator nie miał wyrobionego zdania, nie wahał się powiedzieć: Nie radziłem się na ten temat, nie miałem takiej dyskusji - 70-letni mężczyzna z Witowa na jedno z pytań, które było dla niego zaskakujące, a w innym miejscu rozmowy: Nie, ja takiego nie słyszał tu, to nie mogę gadać. Wszystkie góralskie sprawozdania były na podobnym poziomie emocjonal­ nym, tzn. wszyscy kochają Papieża, pielgrzymka 1997 roku była dla nich ważnym wydarzeniem. Rozmawiałam z kilkoma starymi góralami, np. ze wsi Ząb. Byli pewni siebie, mieli ukształtowane poglądy, można powiedzieć, mniej zakłócone przez nowoczesność. Nie wstydzili się wiary w nadprzyrodzone moce, nie dystansowali się do udzielanych odpowiedzi, mniejszy wpływ miała na nich telewizja, wielu z nich nie ukończyło szkoły podstawowej i pamiętali czasy, kiedy boso szli raz w tygodniu na targ do Zakopanego. Wypowiedzi informatorów średniego pokolenia nie zawsze były identyczne z tym, co opowiadali starcy. Różnice wynikały z tego, że ci pierwsi byli np. po studiach w miastach poza Podhalem - to znacznie zmieniło perspektywę ich wypowiedzi. A niektórzy, szczególnie młodzież, mówili z większą podejrzliwością, że być może z nich szydzę, gdy pytam o to czy Papież jest święty. Uczennica liceum plastycznego miała indywidualne podejście do spraw religijnych, zgodność z własnym sumie­ niem była jej kryterium moralności. Starsi ludzie z wykształceniem podstawowym odczuwali pielgrzymkę przede wszystkim jako spotkanie całej społeczności. Jedna góralka, studentka, krytykowała starszych za zamiłowanie do spędu i pokazywania �PAPIEŻ CHODZI PO PODHALU 157 się na mszy świętej. Były osoby po studiach, np. organizatorzy pielgrzymki z ramienia Urzędu Miasta, którzy o postaci Papieża mówili w odniesieniu do wydarzeń historycznych i porównywnali go do postaci z historii Polski bądź świata. Organizację przyjazdu Papieża uważali za misję historyczną. Wyobrażenie dzielnego męża, wojownika wzbogaconego o elementy wzoru chrześcijańskiego, który przybędzie, aby wyzwolić ojczyznę spod zaborów jest jednym z głównych wątków polskiej literatury X I X wieku. Maria Janion uważa, że dzisiejsze postawy Polaków wobec historii najnowszej wciąż sięgają korzeniami romantyzmu (Janion, Żmigrodzka 1978, s. 567). Podobne wnioski płyną z pracy magisterskiej Kingi Łozińskiej, studentki z Krakowa: Romantyczny styl odczuwania ciągle odpowiada na grupowe zapotrzebowanie, określa rodzaj narodowych zachowań, nadaje kształt zbiorowej wyobraźni. Teksty będące popularną realizacją XIX-wiecznej ideologii, mimo że posługują się głównie kliszami i stereotypami, świadczą o trwałej sile romantycznego sposobu myślenia i odczuwania, odciskającego swój ślad w polskiej kulturze masowej (Łozińska 1990, s. 45). Autorka pisała pracę poświęconą romantycznemu wizerunkowi Papieża, analizując również teksty z Podhala. Więc najpierw były zabory i romantyzm, później I I wojna, jeszcze później 50 lat komunistycznego zniewolenia, które w opinii górali zakończyło się w momencie, gdy Karol Wojtyła został wybrany na Papieża. A wolność cenią oni ponad wszystko. Był im potrzebny bohater (w dalszej części pracy prezen­ tuję materiały z Podhala, które świadczą o tym, że góralskie pojęcie bohater nie do końca pokrywa się z wyobrażeniem Papieża z opowieści górali. Ja, badacz, użyję do analizy zjawiska pojęcia bohater kulturowy), tym bardziej, że przez wiele lat nie wolno było mieć takich bohaterów. Chcieli, by był to ktoś wyjątkowy, o kim powiedzieliby, że wywodzi się z ich ojczyzny, że uratował ją i cały świat - kogoś, z kim mogliby się utożsamiać. Papież jest identyfikowany ze sprawą narodową, spełnia rolę mesjańską, co wyraźnie odczuwa się w rela­ cjach górali, grupy o silnej megalomanii regionalnej. Bohater kulturowy to konstrukcja teoretyczna. Przy analizie materiałów odwołałam się do pojęcia, o którym pisał Eleazar Mieletyński w Poetyce Mitu: Aktom pratworzenia odpowiadają w archaicznych mitologiach bohaterowie, żyjący i działający w czasach mitycznych; nazwijmy ich praprzodkami-demiurgami - bohaterami kulturowymi [...] W tym zespole podstawowy element stanowi praprzodek - rodu, fratrii, plemienia. Ten ostatni bywa czasem uważany za przodka całej ludzkości, ponieważ w świadomości wspólnoty pierwot­ nej granice plemienne pokrywają się z ogólnoludzkimi. Praprzodek-^lemiurg-bohater kulturowy całkowicie w zasadzie modeluje społeczność pierwotną utożsamianą z „prawdziwymi ludźmi" (Mieletyński 1981, s. 221). Model bohatera kulturowego w Poetyce mitu odnosi się w dużej mierze do pozaeuropejskich mitologii archaicznych, co nie oznacza, że tylko do ich interpretacji można go stosować. Również Magdalena Zowczak opiera się nie tylko na polskim micie bohaterskim, który - jej zdaniem - nie rozwinął się w pełni. Konstruując kulturową kategorię bohatera autorka sięga do mitów �158 MAGDALENA PROSIŃSKA europejskich, co później pomaga jej zinterpretować wyniki współczesnych badań prowadzonych na polskiej wsi. Jej zdaniem, antynomie takie jak: śmiertelność-^iieśmiertelność, siła-słabość, wolność-uległość, władza-podporządkowanie, wiedza-niewiedza określają kategorię bohatera i zakres jego działań. Bohater znajduje się na przecięciu tych podstawowych dla ludzkiej egzystenqi i ogranicza­ jących ją granic - mit bohaterski jest paradygmatem ludzkich możliwości. Bohater to ten, który przekracza granice człowieczeństwa (Zowczak 1991). Jako że bohater kulturowy jest ogólną, ponadczasową kategorią myślenia ludzkiego, pomógł mi uporządkować materiały zebrane na współczesnym Podhalu. Mitycz­ ny heros - bohater kulturowy - dobroczyńca, zbawca, obrońca ludzi, uosobienie porządku-kosmosu, nauczyciel kultury, który modeluje społeczność, postać, która oscyluje na granicy sakralnego i niesakralnego, przypomina Papieża z opowieści góralskich - tego, który wywiódł swój lud ukochany z „Czerwonej niewoli", Ojca Świętego, który posiada magiczną władzę pośredniczenia między góralami, „prawdziwymi ludźmi", (Mieletyński 1981, s. 221) i Bogiem. Od tego najważniejszego pośrednika zależy ich pomyślność - oddają mu więc cześć, obdarowywują go, składają hołd, obiecują posłuszeństwo, stosują się do wyzna­ czanych przez niego lub poprzez niego praw. On błogosławi ich rodziny i gospodarstwa, uzdrawia, godzi, jednoczy. Góralskie opowieści o „Papieżu-wędrowniczku" przypominają apokryficzne historie o Panu Jezusie i Świętym Piotrze, którzy chodząc po świecie zaglądali do biednych wiejskich chat, testując moralność i gościnność mieszkających tam chłopów, których później nagradzali bądź karali. Górale opowiadają o tym, jak Papież został wysłany przez Pana Boga na „niskość ziemi" jako następca Pana Jezusa, aby nawracać ludzi przed końcem świata. W trudnym zadaniu wspiera go Matka Boska. Dokładniej o tym pisałam w rozdziale I V pracy magisterskiej Opowieści o życiu Ojca Świętego (patrz: Biblioteka Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej UW), który jest próbą opisania bohaterskiego życia Papieża-górala. Opowieści mówią o jego niezwykłości, o wędrówkach po świecie, o naprawianiu go, zbawianiu, urządza­ niu. Gdy zaczął przyjeżdżać na Podhale w młodości i potem, gdy już został Papieżem, wszystko zaczęło się zmieniać - zwyczaje, moralność, Polska, czyli Podhale, odzyskała wolność: Ojciec Święty z komunizmem, walczył wiarę kato­ licką zakładał i kapitalizm przywracała Zaraz jak tu Papież był pierwszy raz, zaraz na następny rok już zaczyna się zmieniać, Solidarność powstała. Papież trans­ formuje świat, przetwarza chaos (komunizm, laicyzacja?) w nowy lub może w bardzo stary (już raz stworzony - przez Chrystusa, czy samego Boga Ojca), tylko dawno zapomniany przez niedoskonałych ludzi porządek: Przeszedł Papież po Podhalu pod góry, to już ludzie mają inne poglądy życia, ludzie pozmieniali się, zmieniają się. Papież-pielgrzym wędruje po świecie i sprawia by był idealny: On ma odwagę, wszędzie jedzie gdzie są wojny. Przez Niego się dużo rzeczy dzieje w świecie, nie na gorzej tylko na lepsze. Rozdział I I I mojej pracy, Święta przestrzeń, to przewodnik po miejscach związanych z Ojcem Świętym. Niektóre z nich były święte z dawien dawna i w naturalny sposób łączone są z osobą Papieża. Należą do nich kapliczki, �PAPIEŻ CHODZI PO PODHALU 159 stawiane w miejscach objawienia się Najświętszej Panienki, które odwiedzał podczas swoich młodzieńczych wypraw w góry (kapliczka na Wiktorówkach, kaplica w Dolinie Chochołowskiej, sanktuarium w Ludźmierzu). „Zgodnie z tradycją polskich bohaterów i świętych, Jan Paweł I I nieustannie daje świade­ ctwo szczególnemu kultowi Matki Boskiej" (Zowczak 1991). Inne stały się święte za jego sprawą niedawno, gdy wsie Skalnego Podhala dotknął swoją stopą czy wzrokiem - mówi 30 letni z-ca burmistrza (kapliczka pod Turbaczem). Natrafiamy na szlaki, którymi wędrował zostawiając za sobą niezatarty ślad. Nazywane są odtąd papieskimi (szlaki papieskie w Chochołowskiej, czy z Za­ kopanego przez Gubałówkę i Ząb do Ludźmierza). Zobaczymy kościoły zbudo­ wane jako wotum dziękczynne za ocalenie jego życia (sanktuarium na Krzeptówkach), kaplice powiększone dla upamiętnienia wizyty tego najważniejszego z gości (kapliczka na Gubałówce). Fakt odwiedzin często wystarczy, nawet jeśli Karol Wojtyła nie był jeszcze wtedy najwyższym namiestnikiem Kościoła, choć takie wydarzenia mają szczególne znaczenie. Gdy mowa o wizytach biskupa, czy nawet młodziutkiego studenta z Krakowa, informatorzy mimo wszystko używają określenia „Ojciec Święty" w ten sposób dodając owej chwili ważności. Nie sposób wymienić wszystkich, bo Papież, wędrując po Podhalu, zostawił w ludzkiej świadomości niezliczone ilości momentów i miejsc, gdzie codzienność zetknęła się z jego mocą. Gdy sacrum styka się z naszym codziennym otocze­ niem, uwzniośla je. Polny kamień, strumyk lub ścieżka zaczynają błyszczeć jakby za dotknięciem czarodziejskiej różdżki. Nabierają nie-zwykłości, tajemni­ czości, robią się groźne i pociągające - przestrzeń staje się niejednorodna. Ale w tym samym czasie to nieznane groźne sacrum, które zamieszkało obok ludz­ kiej siedziby przybiera postać figurki Matki Boskiej przypominającej kobietę góralską, zaczyna być trochę bardziej swojskie. Teraz obserwuje z bardzo bliska codzienne uczynki człowieka, który musi stosować się do reguł ustanowionych przez to sacrum. Wędrując po znajomych zakątkach Zakopanego i okolicz­ nych wsi, szlakami górskimi, słuchając opowieści mieszkańców tutejszej ziemi odkrywamy zupełnie inny wymiar. Miejsca, w których pod wpływem kon­ taktu z Ojcem Świętym zaszła dogłębna zmiana, zamieszkała w nich jego świętość, a ludzki stosunek do nich uległ przemianie. Bohater kulturowy po­ siada bowiem umiejętność porządkowania przestrzeni. Miejsca jego wizyt stają się niesamowite. Są to pomosty między światem ludzkim i światem świętych - oknem na świat boski. T u człowiek kontaktuje się ze świętością, ma szansę spojrzeć w jej prawdziwe oblicze. Święty, bohater - te określenia mogłyby się wydać najbliższe, jeśli chcieli­ byśmy znaleźć dla Karola Wojtyły odpowiednio opisaną w kategoriach infor­ matorów przegródkę. Jednak w ich kategoriach te pojęcia są czasem zbyt wąskie, a czasem zbyt szerokie w odniesieniu do tej postaci, w niektórych miejscach sprzeczne z jego wizerunkiem, bądź z portretem własnym grupy. Ich formaty - święty-katolicki i góralski bohater-łotrzyk, zawsze z którejś strony okazują się niedopasowane. Z jednej strony ludzie mieli wątpliwości, czy Papież jest bohaterem, bo widzą go jako osobę idealną, blisko związaną �160 MAGDALENA PROSIŃSKA z sacrum, pozbawioną wad, którymi odznacza się góralski bohater, z drugiej mają wątpliwości, czy jest święty - jest za bardzo swój (a swojskim, czy bohaterem nazywają też Janosika i jego/ich własne „przysmyki"). Portret własny grupy i wizerunek jej przedstawiciela muszą się ze sobą pokrywać. „Ten ostatni bywa czasem uważany za przodka całej ludzkości, ponieważ w świado­ mości wspólnoty pierwotnej granice plemienne pokrywają się z ogólnoludzki­ m i " (Mieletyński 1981, s. 221). Jan Paweł I I , postać współczesna, wymyka się tradycyjnym podhalańskim schematom. Moja praca magisterska jest próbą odpowiedzi na pytanie o elementy, jakie złożyły się na mitologizację osoby Karola Wojtyły, człowieka uosobiającego pewne idee i nadzieje, który pojawił się w sprzyjającej sytuacji politycz­ nej. Jakie jest miejsce Papieża w podhalańskiej kulturze? Jak przeplatają się w jego postaci świętość i swojskość? Jak chcą górale, aby ich widzieć w kon­ tekście rozmów o Ojcu Świętym - tożsamość kształtowana wobec sacrum, czy sacrum kształtowane przez tożsamość? Jak te dwa wizerunki - tożsamość i sacrum - są do siebie dopasowywane? Sytuacja polityczna w Polsce w dniu konklawe oraz w momencie, gdy Jan Paweł I I przyjechał na pierwszą pielgrzymkę do ojczyzny w 1979 roku, a także jego image spowodowały, że na Podhalu, regionie o specyficznej historii i kul­ turze, zdobył niezwykłą popularność: My Go kochamy jak Chrystusa, tak Jego. W fantastycznych obrazach mitologii odbijają się szeroko realne obrazy otaczającego świata. W takim odzwierciedleniu rzeczywistości w micie zawarta jest nawet szczególna „pełnia", jako że wszelkie - nawet najmniej istotne - realia naturalne i społeczne muszą być zakorzenione w micie, winny znaleźć w nim swoją przyczynę, uzasadnienie i sankcję (Mieletyński 1981, s. 211). Mityczny wizerunek Jana Pawła I I charakteryzuje górali - ich tęsknoty, nadzieje, których następstwem jest mityczny portret osoby uważanej za na­ stępcę Jezusa, ale jednocześnie swojskiej - człowiek gór, który przeszedł wszyst­ kie tatrzańskie szlaki i spędził wśród górali wiele momentów swojego dawnego życia. Wracając do królestwa młodości ukradkiem ociera łzę. Cienka linia góralskich opowieści oscyluje między dwoma biegunami - sacrum i profanum. Zbliżając się raz do jednego, innym razem do drugiego, opisując osobowość, która wpisuje się w góralski etos. ŚWIĘTY CZAS Przewinął się przed nami wielki barokowy teatr, podczas którego dokonywała się magiczna przemiana życia codziennego w czas odświętny, uroczysty (Rożek 1976, s. 263)*. Opisując kilkudniowy pobyt Jana Pawła I I na Podhalu 4-7 czerwca 1997 r. starałam się pokazać jak sięgające starożytności, europejskie tradycje witania, oddawania czci wielkim postaciom (bramy tryumfalne, dekoracje, hołd, uro* Cytaty z gwiazdką pochodzą z siążki Michała Rożka (1976). �161 PAPIEŻ CHODZI PO PODHALU czysty przejazd) zostały zsynkretyzowane podczas tej pielgrzymki. Chciałam oddać atmosferę wielkiego święta przyjazdu króla i zbawcy na Podhale - cza­ su zawieszenia życia codziennego, czasu uniesienia i demonstracji narodowych tęsknot. Góralskie święto można opisać w kategoriach communitas (Turner 1978). Pielgrzymka została uznana za ważny moment otwierający nowy etap historii regionu. Mircea Eliade nazwałby go czasem prapoczątku. Rocznica jest uroczyście obchodzonym świętem, podczas którego wydarzenia z 1997 r. są odtwarzane z wielką pieczołowitością. Myślę o tamtych dniach i mam przed oczami mieszaninę barw, dźwięków, gestów. Ważne było przeżycie duchowe, ale także jego niezbędne dopełnienie - ceremonialność, oprawa plastyczna i muzyczna, które stworzyły arcydzieło - wielkie święto ludowej gromady. Póbowałam znaleźć sens obserwowanych zdarzeń i ludzkich zachowań, zastanawiałam się, jaka jest ich natura, dlaczego są takie. Uczciwie muszę przyznać, że podniosła atmosfera i ogrom wydarze­ nia nie pozostały bez wpływu na moje uczucia. Znalazłam się w niesamowitym jak świat na scenie teatralnej otoczeniu, z którego atmosfery starałam się czerpać pełną piersią. Podhale zmieniło się nie do poznania. Krótkie chwile, podczas których Papież pojawiał się na ulicach miasta i wiosek w swoim zamkniętym niczym laboratoryjna klatka pojeździe, graniczyły z szaleństwem. Nie wiadomo skąd zbierały się nagle setki gapiów, którzy uwieszeni na usta­ wionych wzdłuż drogi barierkach niecierpliwie oczekiwali na przejazd. Na jego widok wpadali w amok wymachując wszystkim, co znajdowało się pod ręką, krzyczeli, płakali, doznawali olśnienia, aby w chwilę później uspokoić się i z nową siłą życiową rozejść, pozostawiając ulicę pustą, trochę zaśmieconą. Żałowali, że bliskie spotkanie trwało tylko moment. Ojciec Święty popatrzył/ nie-popatrzył w ich stronę, pobłogosławił/nie-pobłogosławił, już zniknął. W dali słychać jeszcze hałas, widać ruch, powiewają chorągiewki, żółte czapki w górze - teraz przejeżdża na tamtym odcinku drogi, podczas gdy ten po­ wrócił do normalności. Jeszcze raz biegnijmy za nim, śledźmy go, być może uda się na niego zaczaić! Od przyjazdu była taka atmosfera, że pracą to się nikt nie przejmował, tylko w tą i w tamtą ludzie latali za Papieżem. Ludzie pielgrzymowali na różne sposoby - na piechotę, samochodem, samolotem z Ameryki. Przeżywali mszę świętą za sprawą radia i telewizora. Góralski świat deklarujący konserwatyzm okazał się rozczłonkowany, jak mozaika w kalejdoskopie. Wydarzenia rozgrywały się blisko mnie. Obserwacje prowadziłam sama i nie potrafię pokazać ich „z lotu ptaka' . Zdam więc mój własny raport - obraz widziany z perspektywy jednostki w tłumie. Równolegle do wypowiedzi góralskich umieściłam opisy wjazdów ważnych osobistości do Krakowa doby baroku oraz na XIX-wieczne Podhale. Może przez niektórych uznane zostaną za nieprzystawalne, za mgłą rysują fragmenty historii, sugerują raczej i nie nadają wydarzeniom trójwymiarowej głębi, pro­ wokują, a nie objaśniają wprost. Wszystkie relacje opowiadają o uroczystym wjeździe ważnych osobistości, można powiedzieć tryumfujących władców, którzy otrzymali władzę od Boga i o hucznym powitaniu przez mieszkańców 5 �162 MAGDALENA PROSIŃSKA miasta, o budowie bram tryumfalnych, oddawaniu czci, hołdu, dawaniu poda­ runków, strojeniu dróg. Wykorzystałam fragmenty książki Michała Rożka (1976). Opisuje on wjazdy koronacyjne, ślubne, pogrzebowe, a także wizytacje legatów papieskich, np. Hipolita Aldobrandiniego, późniejszego papieża Klemensa V I I I , który w 1588 r. wjechał do Krakowa na osiołku witany przez tłumy po obu stronach drogi. Schemat wjazdu obejmował powitanie [...] przez okoliczne satelitarne miasta, dalej przejazd ulicami [...] przez dwie bramy tryumfalne, obustronnie ozdobne, potem pogrzeb poprzednika, ekspiacyjną procesję na Skałkę, koronację, w której miasto nie uczestniczyło i na zakończenie homagium na Rynku kończące się fajerwerkami (Rożek 1976, s. 263). Autor pokazuje strukturę tradycyjnych XVII-wiecznych wjazdów. To po­ mogło m i uporządkować materiał zebrany na Podhalu i zauważyć historyczne odniesienia. Czterodniowy pobyt Ojca Świętego w Zakopanem przypominał mi schematem te uroczystości: miesiące przygotowań, wielki przejazd przez okoliczne wioski i miasto, bramy tryumfalne, homagium na rynku, czyli Hołd Górali Polskich, wygłaszany donośnym głosem przez przystojnego burmistrza. Nawet jeśli każdy góral powie, że hołd był czysto góralski, ja widzę Kmicica klęczącego przed Janem Kazimierzem i wierzącego w moc Najjaśniejszego Pana, który wrócił do Ojczyzny, aby ją ocalić od zagłady. Król, ojciec i obroń­ ca, Kmicic gotów poświęcić życie, aby go ratować. Ale przede wszystkim, to przepych i barwność pielgrzymki wydały mi się iście barokowe. Wykorzystałam również fragmenty pamiętników pierwszego zakopiań­ skiego proboszcza, górala, ks. Józefa Stolarczyka, spisywanych od 1848 roku, wydanych w roku 1997. Stolarczyk wspomina przyjazd biskupa Albina Duna­ jewskiego w roku 1886 do Zakopanego i huczne powitanie tej ważnej persony przez mieszkańców miasta. Jakże podobne są jego relacje do rzewnych wspom­ nień wizyt Wyszyńskiego i Wojtyły, które znajduję w swoich materiałach. Wjazdy należały do ulubionych widowisk w okresie baroku. Były uro­ czystościami państwowymi, wzorowano je na rzymskich i nowożytnych po­ chodach tryumfalnych, obliczonych przede wszystkim na efekt propagandowy i wizualny. W uroczystych wjazdach uczestniczyło całe społeczeństwo, aby obejrzeć barwne widowisko i no­ wego monarchę. Wszystkie wydatki związane z wjazdem i hołdem pokrywało ze swej szkatuły miasto, rozumiejąc ich konieczność i propagandowy charakter. Zdawano sobie też sprawę, że dzięki nim można zapewnić sobie przychylność nowego monarchy i uzyskać przy tym potwier­ dzenie dotychczasowych przywilejów, a w przyszłości nowych (Rożek 1976, s. 263). Władze Zakopanego podkreślają, że Ojciec Święty przyjechał na ich zapro­ szenie. Trasy przejazdów Jana Pawła I I po Podhalu, hołd, msza pod Wielką Krokwią i uroczysty przejazd z Zakopanego do Ludźmierza, były starannie wyreżyserowane. Spodziewano się, że w trakcie jego obecności, drogi, wioski, ludzie i ich gospodarstwa otrzymają liczne łaski i błogosławieństwa. W ukła­ daniu schematu brał udział Urząd Miasta Zakopane i władze kościelne. Do zaprojektowania oprawy ideowej i plastycznej papieskiej pielgrzymki zatrud- �PAPIEŻ CHODZI PO PODHALU 163 niono znanych artystów, intelektualistów i rzemieślników. Pracowały setki ludzi: Spółki są tutaj takie gminne, drzewo mają ludzie, drzewo z lasów prywat­ nych dawali. No inni mieli zrobić co innego. Każdy ksiądz był wyznaczony do innego zadania. U nas w Kościelisku więcej wsi jest to zwieźli drzewo i od­ powiadali za budowę sektorów. W kościele było ogłoszone. Szkoła odpowiedzial­ na była za ołtarz. Przygotowania rozpoczęły się wiele miesięcy wcześniej. Brali w nich udział nie tylko opłaceni specjaliści, ale cała góralska społeczność. Relacje mówią o entuzjazmie, jaki panował w trakcie pracy, w którą ludzie wkładali serce, czasem duże pieniądze: Ze wszystkich domów porządkowi po­ szli, a każdy góral od nas z drewna robił. Tu na Gubałówce zrobiliśmy Mu piękne oscypki i orkiestra grała, ale On nie mógł się zatrzymać. [...] Wszystko dla Niego. Z ogromnym entuzjazmem, jakby to był sam Bóg, myli chałupy, spowiadali się, sprzątali nawet jak koło ich domu nie jechał, na najwyższy poziom nawieszali po płotach [na płotach wstążki, flagi, zieleń - МР]. Szyły sobie góralki staroświeckie stroje. Z wypowiedzi informatorów wynika, że podczas przygotowań, modlitw w kościołach i odmawiania różańca w intencji pomyślności pielgrzymki, który wędrował po podhalańskich wsiach przez pół roku, w społeczności zapanowała zgodność: Tu po wsi mieliśmy różaniec od domu do domu i niektórzy ludzie się tak nienawidzili. Takie kłótnie jakieś i na starość jedna sąsiadka się mściwa zrobiła. Miał przyjść różaniec niby od sąsiadki do nas, a od nas do tamtej. Ona powiedziała, że nie będzie brała różańca od nas. Przyszła druga sąsiadka i ja do niej mówię, że ja pójdę do tamtej po różaniec, pochwalę Pana Boga. [...] Przecież Ojciec Święty w Polsce, my musimy wszyscy mieć zgodę. Potem ta sąsiadka powiedziała tamtej i ona przyszła z mężem po ten różaniec. Ja jom ucałowała, powitała, witojcie, dawnoście u nas nie byli. Teraz już jest zgoda i rozmawiamy i przez podwórko przechodzimy, ale do mojego się nie odzywa. On ją przeprosił, a ona nie, to jest nieładnie. Ojciec Święty tu w Polsce, żeby nie dopilnować, żeby się pojednać. Po to Papież przyjechał, żeby nas zjednoczyć wszystkich, bo nie ino my, ale na całym świecie tak jest. Pano­ wało przekonanie, że podczas pielgrzymki musi zapanować zgoda, harmonia i porządek, mówiąc słowami Victora Turnera - communitas. Pojechałam do Zakopanego kilka dni przed pielgrzymką, obawiając się utrudnień w komunikacji. Słyszałam, że drogi mają być zamknięte. Zgodnie z prawami rynku ceny za nocleg poszły w górę. Specjalne komunikaty radziły mieszkańcom Zakopanego zrobić zapasy prowiantu na najbliższe dni. Oczeki­ wano najazdu, a ja miałam dziwne jak na taką okazję skojarzenia - odcięte od świata miasto w czasach... np. wojny {Ten pobyt to dla nas wstrząs większy niż wojna), ale ludzie byli szczęśliwi. Domy, płoty, słupy, samochody poubierane - powiewają papieskie i pol­ skie flagi, wszędzie kwiaty, sztuczne bądź prawdziwe, okna „umajone" z wiel­ ką starannością. Stoją w nich ołtarzyki z portretami Ojca Świętego. Obrazki przywiezione z Rzymu są bardziej święte od tych z veritasu w Zakopanem, czy Nowym Targu. Jeszcze nie przyjechał, a już jest obecny. Przez cały czas jak był Ojciec Święty to my musieli trzymać obraz w oknie i kwiatami ustroiła. Do okna �164 MAGDALENA PROSIŃSKA był twarzą i to wszędzie po oknach było. Niektórzy mu nawet świeczkę zaświecili w oknie i piknie było w każdziutkim domu, nie bylo jednego domu. Nawet jak jeszcze idę gdzieś przez wieś to jeszcze nie sprzątane, jeszcze jest w oknie widok Ojca Świętego [...], a w kościele Ojciec Święty po prawej stronie wystawiony był. W każdym podhalańskim domu znajdziemy kapliczkę. Wśród innych świę­ tych będzie tam obrazek z podobizną Ojca Świętego, ustawiony obok Pana Jezusa i Matki Boskiej - Ludźmierskiej najczęściej w okolicach Ludźmierza, Fatimskiej w sąsiedztwie Sanktuarium na Krzeptówkach, Częstochowskiej w wioskach otaczających kościół na wzgórzu zwanym Bachledówką koło Czerwiennego. Szczególny jest stosunek informatorów do obrazków z Papie­ żem - są święte, on na nich jest traktowany niemal jak żywa istota. O obrazku mówi się: Mamy w domu Ojca Świętego, zapalmy świeczkę Ojcu Świętemu, nasz Ojciec Święty jest wystrojony elegancko. Sąsiadki prześcigają się w strojeniu okien - czyj Ojciec Święty wygląda ładniej i robi większe wrażenie. Tak pisze 0 zjawisku kultu świętych obrazków Jacek Olędzki: Charakterystyczną cechą ludowego kultu świętych był sensualizm przejawiający się w traktowaniu obiektów kultu, a więc wyobrażeń tych postaci jako realnych istot obdarzonych zmysłami. [...] Innymi przejawami tej postawy wobec wizerunków świętych mogło być osłanianie figur daszkiem lub wnęką kapliczki, odziewanie ich w sukienki, składanie do kapliczek darów (Olędzki 1971, s. 76). Na Podhalu to stwierdzenie byłoby przesadzone. Górale czczą przedsta­ wienia Papieża, ale nie uważają, że np. gipsowa figurka Jana Pawła I I jest realną postacią. Jest ona uobecnieniem świętego, przypomnieniem jego praw­ dziwego oblicza. Tym samym prawdziwe obrazy pozostają na granicy światów zmysłowego i duchowego, niczym okna otwarte ku niebiosom. [...] Zarówno funkcjonowanie bożych stów, jak i prawdziwych wizerunków dowodzi, iż pojęcia autentyku i kopii, oryginału i plagiatu tracą sens w kontekście religijnym. Schemat raz uznanego objawienia staje się własnością powszechną (Zowczak 1998, s. 35). Wynajęłam pokój na szczycie Gubałówki. Widzę stamtąd krzyż na Giewon­ cie i całe Zakopane. Mam poczucie, że mieszkam na szlaku Zakopane - Niebo. Nocą szeroko otwieram okno i słyszę śpiewy unoszące się z czuwających kościołów. Tu, na wysokości odbijają się od gór i mieszają ze sobą. W dole tysiące światełek, wyglądają jak gorąca lawa, każde oznacza oczekiwanie. Ojciec Święty, Ojciec Święty słychać od rana na ulicach. W rozmowach nie brak wątków paraapokaliptycznych: Zadepczą nas, trzeba zrobić zakupy, bo wszystko wykupią, co to będzie. Wprowadzono zakaz sprzedaży alkoholu 1 surowego mięsa. Górale mówią, że nie sprzedają wódki, bo święta osoba przyjeżdża do ich ojczyzny, wiedzą że wódka może oznaczać awantury (z dru­ giej strony, gdy Papież zachorował opowiadali dowcipy, że to z powodu zakazu picia za jego zdrowie). Po mieście biegają małe smyki, sprzedają różnego rodzaju rekwizyty: papierowe biało-żółte chorągiewki i baloniki z her­ bem papieskim, różnego rodzaju żółte czapki na wypadek słońca i żółte pele- �PAPIEŻ CHODZI PO PODHALU 165 ryny na wypadek deszczu, choć deszcz jest mało prawdopodobny, bo Niebo się z nami raduje, obrazki z Ojcem Świętym, kufle do piwa z jego podobizną, gip­ sowe główki Papieża (hurtownia jednego z producentów tych dobrze sprzeda­ jących się główek została okradziona przed pielgrzymką). Ochroniarze jak szaleni jeżdżą parami na białych, błyszczących motorach, ćwiczą trasy przejazdu. Czasem podąża za nimi samochód udający papamobile. Kilka razy dziennie samochody-wykrywacze bomb robią objazd poten­ cjalnych tras przejazdów. Ciągle słychać warkot silników samochodowych, a w górze helikopterów, które też mają ćwiczenia. Panuje psychoza, że ktoś będzie chciał zabić Papieża i świat oskarży ich o zabójstwo. U nas nic nie groziło Ojcu Świętemu, ale wszyscy myśleli, że przyjezdni mogą być. Mityczny bohater również często ginie z ręki najbliższych. Powitanie króla* „Witamy Cię zmęczony Baco, Pasterzu nasz i Ojcze" (radio Aleks) Zakopane jest coraz bardziej kolorowe, na ulicach kłębią się tłumy han­ dlarzy, wojska, pielgrzymów, dziennikarzy i mieszkańców Podhala, z których wielu już chodzi w strojach góralskich, często szytych specjalnie na tę okazję. Ci, którzy nie mają ich jeszcze skompletowanych teraz biegają i pożyczają od rodziny lub sąsiadów. Każdy na mszy chce wyglądać elegancko. W powietrzu czuć zapach czegoś wielkiego, co ma już za kilka godzin nastąpić. Słychać podniecone szepty: [Papież] na Podhalu wreszcie prawdę powie, bo On górali kocha najbardziej; Przyjeżdża do nas, trzeba Go uroczyście powitać (podsłucha­ ne na Gubałówce). Emocje sięgają szczytu. Po kilku dniach pobytu na Podhalu, ja także nie mogę się doczekać, aby zobaczyć, jak będzie wyglądało powitanie gościa. Dnia 31 Lipca 1886 przybył po południu Jego Exellencyja ks. Biskup krakowski Albin Dunajewski z Wizytą Kanoniczną do Zakopanego - wyjechało naprzeciw 120 koni - po drodze strzelano. Powitalną mowę przy bramie miałem następującą: Już to 21 lat temu - jak podnosimy oczy na góry za pokrzepieniem się duchowym oglądając - Czekaliśmy i doczekaliśmy się - Dzięki Bogu dzisiaj nas to szczęście spotyka z przybyciem Twoim Arcypasterzu nasz! Nic dziwnego, że jak kania na deszczu spragnieni i rozradowani i do głębi rozczuleni jesteśmy, tern więcej, że się spodziewamy z rąk Twoich błogosławionych darów - jakich świat dać nie może - bo darów niebieskich. Wierzymy bowiem że dary - jakie z sobą dla nas przynosisz - ulżą nam w doczesnej niedoli i ubezpieczą nas na żywot wieczny - A teraz racz przy tern spotkaniu i powitaniu nas pobłogo­ sławić (Stolarczyk 1997, s. 59). Tak relacjonował przyjazd do Zakopanego szanowanego biskupa ksiądz Stolarczyk. A oto już X X wiek i równie emocjonalne wspomnienie. 80-letnia góralka z Gubałówki opowiada o wydarzeniu sprzed kilkudziesięciu lat, o wjeź­ dzie innej niezwykle ważnej persony, tak ważnej jak Papież dzisiaj, zresztą informátorka myli się nazywając go papieżem (to zdarzało się również w innych wywiadach). Mowa o kardynale Wyszyńskim, który właśnie wyszedł z więzienia, gdzie był więziony przez komunistów: �166 MAGDALENA PROSIŃSKA Wtedy powiedzieli, ze 1000 zł kto konia da, bo na koniach jechali. Bo tak jechali tego Papieża, nie, tego Wyszyńskiego witać. A tak straszny deszcz lał, a to było sto koni, bo to oni już przyjechali do Szaflar przed Zakopanem. I potem jechali na wprost przez Czarny Dunajec i tu przyjechali przez Chochołów i coraz więcej tych koni było. I tak jechali i już była noc. Już ciemno było i ja też byłam tam. Co to było narodu, a deszcz lał jak z cebra i wszyscy byli mohrusieńcy. A światła wyłączyli, miasto wyłączyło światła, bo tak robili, to przecież nikt nie mógł się sprzeciwić. I wtedy jechali po cichu, tak jak wojna, takie to straszne było i te konie. Oni jechali tu od Kościeliska do tego kościoła, właśnie naszego, Św. Rodziny. I wołał tak głośno, i mówił tak pięknie. I mówił tak pięknie, i myśmy tam wszyscy byli. Boże, i płakali ludzie jak mówił... 4 czerwca 1997 roku, o godzinie 21.00, na Gubałówce przed domami, albo na dachach stoją ludzie. Patrzą w niebo: Nie wiedzieliśmy, w którym to helikopterze, bo tych helikopterów było, wszędzie białe, białe, białe, same białe te helikoptery leciały, nikt nie wie, w którym był. My liczymy, że w ostatnim, albo w przedostat­ nim. Przed każdym gospodarstwem pali się ognisko, na Giewoncie też: przy każdym domu z miłości do Papieża paliło się ognisko. Flaga na Giewoncie, ognisko i flaga była, ktoś odważny to powiesił, mógł się zabić; wszędzie ogień był okropny. „Powitanie przez okoliczne satelitarne miasta i przejazd ulicami przez dwie bramy tryumfalne, obustronnie ozdobne"*, czyli przejazd Ojca Świętego z Zakopanego przez Gubałówkę, Ząb, Bańską, Sierodzkie aż do Ludźmierza, Szlakiem zwanym odtąd Papieskim Widziałem, jak przejeżdżała Bozia przez Gubałówkę i ręką do mnie machała - m ó w i 4-letni chłopczyk, dla którego dzień 7 czerwca 1997 roku był pełen wrażeń. Kilka wieków temu „w mroźny styczniowy poranek (141) przy pięknej pogodzie stanął Król Jegomość w Łobzowie, by obyczajem ojca i brata wjechać do Krakowa. Na spotkanie króla wyszli mieszkańcy miasta i przyległych osad. Barwny tłum z chorągwiami cechowymi, pod bronią, zajął obszar od łobzowskiego zamku aż po Kleparz i mury miejskie. Wśród tego szpaleru miał przejechać Jan Kazimierz (Rożek 1976, s. 83). I podobnie w 2 połowie X I X wieku: Były dwie Bramy - jedna na starej Polanie - druga gotycka zaraz za mostem - lud wielki i cała publiczność była zgromadzona. Strzelano z moździerzy i torpedy z Krakowa sprowadzono - Przyjęcie było tak wspaniałe - że nawet innowiercy byli poruszeni - jak sami zeznawali (Stolarczyk 1997, s. 58). Przyjęcie zorganizowane przez samego autora wspomnień, ks. Stolarczyka, było barwne i huczne, wzięli w nim udział wszyscy mieszkańcy Zakopanego, którzy niecierpliwie oczekiwali na przejazd biskupa Dunajewskiego. Na trasie przejazdu Papieża z Zakopanego do Ludźmierza również ustawiono bramy. Jedną na Gubałówce, drugą w Zębie: Tam Mu zrobili jak się Ząb zaczyna bramę. Z gontu była i pięknie i napis Witaj Arcypasterzu i Kochamy Cię Ojcze Święty. Jak przyjeżdżał na bierzmowanie dwa razy to robili na granicy Zębu bramę i pisali Witaj Arcypasterzu, bo to osoba duchowna. Nad ulicą Kościeli­ ską, w drodze do Sanktuarium na Krzeptówkach, wisiały niebieskie i żółte �PAPIEŻ CHODZI PO PODHALU 167 transparenty, które górale nazywali bramami, napisy na nich głosiły: Ojcze Święty ratuj naszą Ojczyznę; Ojcze Święty ratuj nasze rodziny; Ojcze Święty nie opuszczaj nas, pomóż przezwyciężyć problem; Kochamy Cię Ojcze Święty. Bramy tryumfalne, które budowano już w antyku, np. dla zwycięskiego cesa­ rza powracającego z wojny, stawiano również w barokowym Krakowie dla przyszłego króla wjeżdżającego na koronację. Te ostatnie nawiązywały treś­ cią dó ciągłości dynastii i podkreślały, że król otrzymał władzę od Boga. Oddawały naród pod jego opiekę. Tak jak są podania ludowe z poszczególnych miejscowości, że tędy Św. Woj­ ciech szedł do Polski, albo tędy wracał Jan Kazimierz, więc sobie wyobrażam, że jak za 500 lat przyjdzie dziennikarz i w Zębie mu opowiedzą, że Papież rzymski tą drogą jechał do Ludźmierza, to historycy wyjmą mapy z tego okresu i powiedzą, że to była peryferyjna wtedy droga, że to niemożliwe. [...] To było świadomie wybrane, żeby jak najwięcej wsi Skalnego Podhala dotknął swoją stopą lub wzrokiem. Mają to w swojej historii zapisane - mówi z-ca burmistrza Zakopanego. Przejazdy i loty helikopterem zostały tak zaplanowane, aby jego świętość zawitała do wszystkich wiosek. Relacje z przejazdu Ojca Świętego w lipcu roku 1997 były bardzo emocjonalne, mimo że z niektórymi osobami rozmawiałam kilka miesięcy później. Dla wielu górali to był najważniejszy moment pielgrzymki, spodziewano się wyjątkowych błogosławieństw dla rodzin i domostw: Taki ruch był, że nie wiem, nie widziałam, co w domu robić, co sprzątać, ludzie het aż pogłupieli. Informátorka z Gubałówki, czekając na spóźniającego się Papieża, który miał przejechać koło jej domu, co pół godziny zmienia kwiaty, którymi przyozdobiła front chałupy, aby były świeże. Jest stara i ledwo chodzi. Za każdym razem wdrapując się po drabinie ryzykowała życiem. Wystrojone domy i koło dróg było ludzi, o wszystko, od takiego małego dziecka, było po góralsku ubrane. Wszystko w kwiatach ubrane, w żółte i w białe już były całe płotki, tam pełno kwiatów było w tym, same kwiaty były, taką bramkę dla niego zbudowaliśmy. No i wszyscy czekali, Boże, bili brawa. No ale co z tego, ino moment, a wszyscy byli załamani. A jechało ich tutaj ogromnie, moc co tych samochodów, motorów i całego tego i ten z trąbką na przedzie, taki młody ksiądz w pierwszym samochodzie i trąbił, oznajmiał, że ten Ojciec Święty jedzie. A ja tak patrzyłam i ta moc samochodów i nie widziałam tego Ojca Świętego, aż go zobaczyłam tego papamobile. A orkiestra jak grała tu przy kapliczce aż po lesie się rozlegało. 80-letnia mieszkanka Gubałówki, która wiele lat temu znała kardynała Wojtyłę, od wczesnych godzin rannych siedziała na chłodzie czekając na błogosławieństwo. Podobnie jak wielu innych, miała nadzieję, że ukochany Papież zatrzyma się koło jej domu, miała naszykowane oscypki i kilimek w prezencie i przygotowała ten jej kościółek zbudowany z kapliczki. Ona strasznie na niego czekała, a jak się nie zatrzymał to płakała, tak się szykowała, miał się zatrzymać, później długo chorowała - opowiada sąsiadka. Gubałówka nie była wystarczająco strzeżona, dom informatorki znajduje się przy lesie. A papież nie miał czasu na odwiedzanie dawnych znajomych, był spóźniony na różaniec do Ludźmierza, gdzie, jak zwykle, niecierpliwie czekały na niego tłumy śpiewając: �168 MAGDALENA PROSIŃSKA Góralu czy Ci nie żal, Odchodzić od stron ojczystych? Świerkowych lasów i hal, I tych potoków srebrzystych? Góralu czy ci nie żal? A Góral? Góral na lasy spoziera I łzy rękawem obciera, I rzekł: „Ha darmo, kiej trzeba! [...]". Zakopane powoli pustoszało, robiło się coraz bardziej ponure - codzienne, takie, jakiego nie było dane oglądać Ojcu Świętemu, który już odjechał daleko od ojczystych stron. Ksiądz Stolarczyk tak wspomina smutne chwile odjazdu biskupa Dunajewskiego do Krakowa: Znów po południu odjazd nastąpił do Poronina. Dnia 3-o była wycieczka do Kościeliskiej Doliny - Jego Exell. ks. Biskup - wybierzmował przeszło 1400. Był z wszystkiego zadowolony, bardzo serdecznie do ludu przemawiał - lud płakał - a przy odprowadzinach do Bramy na głos beczał - rozstanie było bardzo rzewne - bo też Biskup jakich mało może jest w kościele bożym - Jego ślachetne - ojcowskie prawdziwie apostolskie obchodzenie się w każdym kierunku było do podziwiania - nie mam słów na to określenie - wszystkich nas oczarował - niech mu Bóg da zdrowie (Stolarczyk 1997, s. 59). Z „wysokiej" katolickiej teologii, głoszonej przez Jana Pawła I I , odbierana jest jej uproszczona wersja. Ludzie zapamiętali, że burmistrz klęczał, że Ojciec Święty patrzał w kierunku gór i był wzruszony, że prawie nas błogosławił, to było przepiękne, że pogłaskał po głowie małe dzieci, to jest takie wzruszające, że ruszał dłonią w takt muzyki góralskiej, że biły dzwony, a na Giewoncie paliło się dla niego ognisko, które rozpalił z narażeniem życia góralski śmiałek - zapamiętali gesty, obrazy, symbole - w tych kategoriach rozumieją i opisują najważniejsze w ich ojczyźnie wydarzenie: Ze mszy najbardziej mi się podobało przywitanie, aż się płakało takie wzruszające było jak Go przyjmował burmistrz, jak klęczał przed Nim uroczyście z wiarą, nadzieją i miłością. Z kazań górale wyłowili słowa-klucze mocno zakorzenione w ich systemie wartości. Mówili, że w kazaniu było o krzyżu na Giewoncie, o tym, że krzyża trzeba bronić, co zrozumieli bardzo dosłownie (później burmistrz Zakopanego pisał odezwę broniącą krzyża na Żwirowisku w Oświęcimiu), o pokoju, nadziei, miłości, o 10 przykazaniach. Papież w czasie homilii potępił narkomanię. Wielu cytowanych fragmentów, jak ten o narkomanii, w ogóle w kazaniu nie było, jeśli spojrzeć na treść dosłownie. Duże znaczenie miało to, co było widoczne dla innych - góralskie stroje, udekorowane domy i płoty. Najbardziej mi się podobało, że każdy dom był udekorowany, jak przejeżdżał tędy, ludzi pełno stało koło drogi. Na ten stosunek ludności wiejskiej do kultu religijnego zwracano wielo­ krotnie uwagę. Pisał o nim, z pewną jednak przesadą, S. Czarnowski: Obrzędy stają się w ich oczach zespołem gestów i formuł potrzebnych i świętych, ale nie zawie­ rających innej treści pojęciowej niż ta, którą nadaje im codzienne życie chłopa rolnika. Zrozu­ miałe wydaje się przeto, że mimo, iż akty religijne zajmują w życiu ludu polskiego wiele miejsca, �PAPIEŻ CHODZI PO PODHALU 169 religia tego ludu jest niesłychanie uboga z punktu widzenia doktrynalnego. Wyraża się to w sto­ sunku włościanina do zagadnienia osobistego życia religijnego i osobistego zbawienia. Wystarczy mu wiara w to, że go Jezus odkupił i że opiekuje się nim Matka Boska, on zaś sam łamać sobie głowy nie potrzebuje nad nauką prawd objawionych - to rzecz księży - aby tylko zacho­ wywał starannie nakazy obrzędowe, śpiewał w kościele, zdejmował czapkę i żegnał się przed krzyżem (1956a, s. 105). U źródeł tej postawy leżała głęboka wiara w dany raz na zawsze porządek rzeczy, do którego wystarczyło się przystosować, aby zapewnić sobie osiągnięcie podstawowych celów (Tomicki 1981, s. 48). Informatorzy przywiązują wagę do ceremonii, formuł, gestów. One są nie­ zbędne, by wejść w kontakt z sacrum i je obłaskawić. Czy ludzie nie rozumieją filozofii Jana Pawła II? Czyżby on nie zdawał sobie z tego sprawy, może mówi tylko do wykształconych odbiorców, a do reszty - do prostych chłopów nic nie dociera? Ważne jest co innego - słowo jest tylko magiczną, tajemniczą formułą, w której od czasu do czasu pojawiają się bliskie sercu, wiarygodne elementy - symbole. Każdy mszę zrozumiał na swój sposób: jako spotkanie całej społeczności, jako wydarzenie przełomowe w historii, bądź jako wielkie przedstawienie artystyczne. Najważniejsze jest, że uczestnicy spektaklu spotykają się razem, stają się równi, zapominają o smutnej codzienności, przez chwilę są szczęśliwi, nieskoń­ czenie silni wśród braci i sióstr. Jak z orkiestry śpiewali to ludzie z sektora też dołączyli się i śpiewali. A niektórzy, łezki, wiesz, niesamowite... Liczy się zjedno­ czenie wokół czegoś, co człowiek bardzo potrzebuje, co wszystkich elektryzuje, przyciąga, jednoczy wokół wspólnej idei, którą dzisiaj uosabia Papież: On jest następcą Pana Jezusa, dawno też się zgromadzali po tych wioskach, po tych wszyćkich miastach. A tu teraz to samo. On święty już dziadziula, święty. Ludzie może rozumieją tę ideę na różnych poziomach, a im jest bardziej tajemnicza, nieosiągalna dla umysłu, tym głębiej sięga w duszę. Pojęciem najlepiej określa­ jącym ten stan jest communitas będące opozycją struktury społecznej, na tej opozycji oparł swoje rozumienie mitu Victor Turner. Communitas opisuje on jako stan pełnej komunikacji, komunii, który tworzy się spontanicznie. Autor nazywa go fenomenem marginalnym, w którym łączą się takie jakości jak świętość, homogeniczność, braterstwo, kameraderia. Różnica pomiędzy struk­ turą - u Wasilewskiego społeczeństwem (Wasilewski 1989) - i communitas nie jest taka jak pomiędzy profanum i sacrum. Communitas jest nieformalnym esencjalnym, ogólnoludzkim związkiem. Więzy są niezróżnicowane, równe, bezpośrednie, ciągłe, nieracjonalne, egzystencjalne. Communitas jest sponta­ niczna, natychmiastowa, konkretna, nieabstrakcyjna, jest, jak mówi Turner, częścią „prawdziwego życia". Ona nie scala tożsamości, osobowości. Ona prowadzi od komformizmu do ogólnych zasad. Jest emocjonalna, jest w niej coś magicznego, a ci, którzy jej doświadczą mają poczucie nieskończonej siły. Pielgrzymka, według Turnera, ma wiele wspólnego z communitas - jest przeciwieństwem struktury społecznej. M a cechy liminalności obrzędów przejś­ cia, takie jak: uwolnienie z przyziemnych struktur, homogenizacja statusu, �170 MAGDALENA PROSIŃSKA ujednolicenie ubioru i zachowania, communitas, głębokie przeżycia, refleksja nad znaczeniem podstawowych religijnych i kulturowych wartości, związek pomiędzy religijnymi paradygmatami i wspólnym ludzkim doświadczeniem, wydobyciem integralnej osoby ze skomplikowanej osobowości, poruszanie z ziemskiego centrum na święte peryferia, które nagle tranzystenejalnie stają się centralne dla jednostki, stają się axis mundi przeznaczenia (Turner 1978, s. 34). Człowiek żyje w ustrukturyzowanym społeczeństwie, ale marzy o wspól­ nocie, którą udaje mu się osiągnąć w sytuacjach wyjątkowych, świętych, w trak­ cie pielgrzymki na przykład. LITERATURA C a i l l o i s R. 1995, Człowiek i sacrum, Warszawa. C l i f f o r d J. 1988, The Predicament of Culture. Twentieth-century etnography, literature and art, Harvard University Press. E l i ad e M . 1970, Sacrum, mit, historia, Warszawa. J a n i on M., Żmigrodzka М. 1978, Romantyzm i historia, Warszawa. K r och A. 1971, Zbójnik Podhalański, Polska Sztuka Ludowa, nr 2, s. 79. Ł o z i ń s k a K . 1990, Więc oto idzie papież słowiański - romantyczne tło mitycznego wizerunku Jana Pawła I I , Prace etnograficzne, Zeszyt 27, Kraków, s. 37-46. M i e l e t y ń s k i E . 1981, Poetyka mitu, Warszawa. O l ę d z k i J . 1971, Kultura artystyczna ludności kurpiowskiej, Wrocław. R o ż e k M . 1976, Uroczystości w barokowym Krakowie, Kraków. S t o l a r c z y k J . 1997, Kronika dawnego Zakopanego, oprać. Maciej Pinkwart, Zakopane. T o m i c k i R. 1981, Religijność ludowa, [w:] Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, M.Biernacka, M . Frankowska, W. Paprocka (red.), t. 2, Wrocław, s. 29-70. T u r n e r V. 1978, Image and pilgrimage in christian culture. Anthropological perspectives, New York. W a s i l e w s k i J.S. 1989, Tabu a paradygmaty etnologii, Warszawa. Z o w c z a k M . 1991, Bohater wsi - mit i stereotypy, Wrocław. - 1998, Modlitwa ludowa, Polska sztuka ludowa, nr 1, s. 33-39. M A G D A L E N A PROSIŃSKA WANDERS HOLY FATHER IN PODHALE Summary One of the main motives and figures of Polish literature of the nineteenth century was that of a brave man-warrior enriched with some attributes of the Christian figure of a holy man. He was supposed to arrive one day and liberate the country from the oppressors. Maria Janion, in her essays on history of Polish literature, maintains that some of the attitudes of the Poles to what happened in their most recent history still reach back as far as the romanticism and its ideas. The partition of Poland and romanticism preceded the World War I I , followed by fifty years of communist oppression terminated, according to the peasants from Podhale, in the election of Karol Wojtyła the Pope John Paul I I . Freedom is the top value in the value system of the Tatra highlanders. The Pope is identified with the national cause, his function is a messianic one. This kind of view can be clearly inferred from what the people from Podhale (Tatra region) say. �PAPIEŻ CHODZI PO PODHALU 171 The concept of cultural hero refers to one of the universal categories of human thought. I realized that it could be the most helpful frame of reference for me in interpreting the ethno­ graphic material collected recently in Podhale (region in the Tatra mountains, southern Poland) The cultural hero is conceived as benefactor, saviour, protector of people, personification of the cosmic order cultural teacher, the figure that exists on the border between the sacred and the profane.Resemblance to the figure of John Paul I I such as he is described by the highlanders of Podhale can be ascertained. Holy Father is perceived as the one who has led his beloved people out of the "red thraldom" and who is believed to have the magic power of mediating between the highlanders and God. Their welfare depends on him , so they give him gifts, pay him homage, promise obedience and abide by the rules given by him. The Pope blesses his people, heals and unites them. The stories told by rural people in Podhale about "Pope the peregrinator" resemble apocryphal stories about Jesus Christ and St. Peter who were believed to have peregrinated across the world calling at poor peasants' cottages testing people's morality and hospitality, rewarding the good and punishing the evil. The Pope is said to transform the chaos (communism? secular­ ization?) into a new order - new or the very old, once created by God but later forgotten by imperfect human race. In the article the Pope's visit to Zakopane in June 1997 is described. In the part called "the sacred time" the author trys to prove the process of syncretization of old European traditions, namely in the ways of greeting, welcoming and paying reverence, traditions reaching back as far as ancient times. She intended to set forth adequately the tone of the arrival of the "king-saviour". It became the time of suspending ordinary, everyday life which was then replaced by exaltation and demonstration of national dreams.The ceremony can be described in terms of communitas (Turner 1978). The Pope's pilgrimage to his homeland was considered an opening of a new stage in the history of the region. Mircea Eliade would call it "the time of first origins". As another system of reference author used the structure of the traditional seventeenth century ceremonial entries of celebrities (as the historian Michał Rożek describes them). She tried to prove that the ceremonies of the welcome of the Pope in Podhale resembled to a great extent those historical happenings. Appearing of the cultural hero imposes order on time and space .As an outcome of the contact with Holy Father deep changes were supposed to take place in everyday life and in otherwise common places. The space became differentiated, mysterious and alluring. At the same time that unknown sacrum which took up its residence near to people's settlements took on a more familiar form of the image of Holy Mother resembling "an ordinary peasant woman". There were wayside shrines, chapels and churches which the Pope had visited once during his mountain trips when he was young. There were other places which became "sacred" more recently when "he touched the villages of Podhale with his foot or his sight". The Highlander's stories oscilate on a thin line dividing the sacred and the profane. In interpreting their discourse the meaning of terms "saint" or "hero" seems often either too broad or too narrow. They sometimes oppose to the local image of the Pope or to the self-image of the community .The Catholic saint and the "rouge-hero" of the local folklore - neither of them seems to fit perfectly. On the one hand the people the author asked were not sure if the Pope can be called a "hero" since he is perceived as an ideal person, closely connected with sacrum, devoid of the faults characteristic for the folk heroes of the highlanders' culture. On the other hand Holy Father is defined as familiar, "one of us" (like, for example Janosik the brigand, the most famous hero of folk tales). Self-image of the group and its representation, i.e. the hero should be consistent. The figure of John Paul I I evades all established patterns. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/344aafd4fab3d6f5afbfa99444cecc25.pdf 17d87ebd59f089b89dcb76e2f3092c91 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1672 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2000 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1547 Title A name given to the resource Ofiara z człowieka. Wspomnienie trzech wydarzeń z końca XIX i początków XX wieku w podgórskich wsiach w Polsce / ETNOGRAFIA POLSKA 2000 t.44 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2000 t.44, s.173-192 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kolczyński, Jarosław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X L I V : 2000, z. 1-2 P L ISSN 0071-1861 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI Warszawa O F I A R A Z CZŁOWIEKA. WSPOMNIENIE TRZECH W Y D A R Z E Ń Z K O Ń C A X I X I POCZĄTKÓW X X W I E K U W P O D G Ó R S K I C H WSIACH W POLSCE Ruchliwa szosa Nowy Sącz - Krynica biegnie śladem starego traktu wiodą­ cego na drugą stronę Karpat. Drogi odchodzące w bok od tej szosy doprowa­ dzają do malowniczych wiosek rozciągających się w dolinach. Przed wojną wsie leżące po wschodniej stronie traktu zamieszkiwali Łemkowie, po zachodniej stronie Polacy (Lachy Sądeckie), ale wiele wsi miało mieszany etnicznie charak­ ter. Jeszcze kilkanaście lat temu te małe podgórskie wioski były dość ubogie i tylko w ograniczonym zakresie korzystały z nowoczesnej cywilizacji. Urzekały stanem zachowania starego pejzażu kulturowego wsi - drewnianymi chałupami i przydrożnymi kapliczkami. Za widocznymi formami trwania starej kultury kryła się również fascynująco dobra pamięć „odwiecznego" świata ludowej wyobraźni. W jednej z tych podgórskich dolin natrafiłem w połowie lat osiem­ dziesiątych na uderzająco archaiczny obraz zapisany w zbiorowej pamięci wioskowych społeczności. Wspomnienie mrocznych wydarzeń z wcale nieodleg­ łej przeszłości. Pierwsze z nich rozegrało się przed około stu laty, drugie i trzecie w latach I wojny światowej. Były to trzy wypadki rytualnego mordu: pogrzeba­ nia żywego człowieka w czasie szalejącej zarazy. Pierwszą ofiarą był bajduk, wędrowny i ułomny żebrak, drugą niemowlę, trzecią stara żebraczka. Gdy zjawiłem się w tym miejscu ponownie, w 1997 г., owo szokujące wspomnienie wciąż tkwiło głęboko w wyobraźni mieszkańców wsi. W dramatycznych wyda­ rzeniach, z coraz szybciej przecież oddalającej się przeszłości, nieźle orientowali się również młodzi, kilkunastoletni ludzie. W utrzymaniu zbiorowej pamięci nie przeszkodziły, jak się okazuje, zmiany cywilizacyjne w otaczającym świecie. Czy moc trwania tego mrocznego wspomnienia można odczytywać jako argu­ ment na jego autentyczność? Na szczęście etnolog nie jest sędzią śledczym, nie rozstrzyga o realności różnych wydarzeń, a bada tylko światy wyobraźni (symbole, mity) i stany świadomości (przekonania, postawy) . 1 1 Choć wielu mieszkańców tych wsi mówi o makabrycznych wydarzeniach sprzed lat cał­ kowicie otwarcie i bez skrępowania, nawet do kamery tv, traktując je jako wspomnienie z nieod­ wracalnej już przeszłości, to inni czują się jednak zakłopotam, nie ufają zbiorowej pamięci lub ją �174 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI Wszystkie trzy wypadki ofiary z człowieka były wyrazem rozpaczliwego, nie dającego się już opanować lęku, który urósł do rozmiarów paniki. Człowiek w czasach przednowoczesnych żył w - nieznanym teraz w Europie - ustawicz­ nym zagrożeniu epidemiami najróżniejszych chorób. Niektóre epidemie doty­ kały całego kontynentu, ale o wiele częściej wybuchały tylko lokalnie. Właśnie w skali lokalnej najlepiej widać uzasadnione powody niewygasającego lęku przed wybuchem zarazy. Lokalnie różne epidemie nadciągały kilkakrotnie w czasie życia jednego pokolenia i bywały nader gwałtowne, zabijając nawet ludność całych osad. Na interesującym mnie terenie tylko w X I X wieku wystąpiło co najmniej kilka groźnych epidemii: cholery, aż trzykrotnie, w latach 1831, 1848-1855, 1873, „hiszpanki" w r. 1855, tyfusu w roku 1888. W począt­ kach X X wieku zjawiły się epidemie szkarlatyny i czerwonki (Dybiec 1979, s. 273-274). Lęk przed zarazą wydaje się jednym z istotniejszych elementów kształtujących wyobraźnię człowieka od tysiącleci, a najpewniej „od zawsze". Ten niezmienny lęk odbija się w równie trwałych wzorcach wierzeniowych. Mitologia zarazy jest uderzająco podobna w różnych kulturach i epokach. Szczęśliwie mamy do dyspozycji dość bogate źródła etnograficzne dotyczące mitologii zarazy zebrane w X I X wieku i latach międzywojennych, w tym bardzo ciekawe dla rejonu sądeckiego (zwłaszcza materiały S. Udzieli 1890 i 1896). Dzisiejsze badania terenowe tylko wyjątkowo wnoszą coś nowego, niekiedy uszczegółowiają znane już fakty, a przede wszystkim pozwalają ocenić stan zachowania starej mitologii. Jak się okazuje, zachowała się ona całkiem nieźle, wciąż uchwytne są jej węzłowe motywy i jeszcze teraz można z grubsza zarysować jej kontury. Wypada mi zatrzymać się na chwilę przy tej ocalałej we wsiach sądeckich archaicznej wizji zarazy, tu jednak nie ma potrzeby mnożenia przykładów i rzecz ujmuję w skrócie. Zaraza to totalna katastrofa. Nieodmiennie na pierwszy plan wybija się poczucie, że nie ma przed nią ucieczki. W chwili jej wybuchu człowiek do­ stawał się w pułapkę. Ci, którzy szukali schronienia w górach i jaskiniach zwykle też ginęli. Nawet ludzie zamknięci w kościele, choćby przy Cudowodrzucają, wątpią czy ich „ojcowie", raptem sprzed czterech-pięciu pokoleń, mogli zdecydować się na tak okrutne i jawnie niechrześcijańskie, „zabobonne" czyny. Rozumiem niechęć do upubliczniania tego niezwykłego wspomnienia lokalnej społeczności - tym bardziej, iż nie daje się go sprawdzić (acz zawsze istnieje możliwość przeprowadzenia badań archeologicznych). W mediach elektronicznych lub prasie popularnej można bez szkody przemilczeć nazwy tych wsi, ale w tekście napisanym do czasopisma specjalistycznego i stanowiącym rodzaj raportu ze znaleziska etno­ graficznego, nie mogę - i nie chcę - ich utajniać. Są to wsie: Czaczów i Barnowiec, koło Nowego Sącza. Wciąż niezła w tych wsiach potoczna znajomość mrocznego wspomnienia z czasów zarazy sprawia również, iż przedstawione przeze mnie informacje łatwo można zweryfikować. W tekście wykorzystuję wyniki własnych poszukiwań terenowych oraz materiały zebrane w terenie przez studentów Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej UW, uczestniczących w latach 1986-1987 w prowadzonych przez mnie zajęciach grupy laboratoryjnej „Pomniki kul­ towe w kulturze ludowej". To rzadkie znalezisko etnograficzne miałem już okazję przedstawić na II Międzynarodowej Sesji „Duchowość narodów Europy Środkowo-Wschodniej: Eros i Thanatos, cz. 1", Lublin, kwiecień 1993 roku, zorganizowanej przez Fundację „Muzyka Kresów". �OFIARA Z CZŁOWIEKA 175 nym Obrazie, nie czuli się bezpieczni. Zaraza dotykała i skazywała na śmierć starców i dzieci, bogatych i biednych, dobrych i złych. Obalała wszelki ład, pod jej dotknięciem kruchy świat urządzony przez człowieka walił się w gruzy, obracał w chaos. Zaraza przypominała mityczny stan chaosu. Ta niewątpliwie najlepsza definicja zarazy w świecie archaicznym wciąż łatwo daje się odczytać w zbiorowej wyobraźni mieszkańców okołosądeckich wsi.Zmarli w czasie za­ razy chowani byli w polu, w wykopanym naprędce dole, anonimowo. Zbio­ rową mogiłę, gdy ustała zaraza, zaorywano, nie zasiewano jej jednak i w ogóle nie poruszano ziemi, stawiano tylko krzyż lub kapliczkę. Takie pole było znów niepłodne. Stawało się na powrót częścią świata zewnętrznego, przestrzenią nieoswojoną rytualnie przez człowieka, wydaną we władanie zmarłym i demo­ nom. We wsi, która byłą sceną pierwszego z rytualnych mordów pole chole­ ryczne rozciąga się tuż przy drodze, na skraju wsi. Ogrodzone jest solidnym płotem i oznaczone krzyżem z pasyjką. To jest spore, kilkuarowe pole, można więc uchwycić skalę jednej z epidemii - co najmniej kilkadziesiąt zmarłych osób w jednej tylko niewielkiej wiosce. Istotną rolę w mitologii zarazy grały znaki ją zapowiadające. Ich różno­ rodność to również dowód na paraliżujący lęk, jaki budziła. Była koszmarem na tyle często się urzeczywistniającym - czasem co kilka lat - że wyobraźnia wciąż była w stanie gotowości. Zapowiedzią nadchodzącej zarazy były kłębią­ ce się chmury, czerwieniące się niebo, wiatr, cisza, ciemności. Często na niebie widziano słup ognisty, czerwoną łunę lub znak krzyża. Zarazę poprzedzał nieurodzaj lub przeciwnie - niespodziewana obfitość plonów. Niepokojącym znakiem były narodziny bliźniaków. Zbliżającą się zarazę można było odgad­ nąć z zachowania się zwierząt: w dziwny sposób wyły psy, ryczało bydło, zwierzęta nie chciały jeść, ptaki nie chciały latać i kładły dzioby na ziemi. Przed zarazą woda miała smakować lepiej, bo zaraza tak jak Szatan mami. Przed ostatnią zarazą, z jaką zetknęli się mieszkańcy Pogórza Sądeckiego, czyli wybuchem reaktora w Czarnobylu, miała panować niezwykła cisza, woda smakowała znakomicie, ale ludzie odczuwali nagłe duszności... Zaraza zwykle była personifikowana. Nadchodzić miała do wsi drogą. Wy­ stępowała pod dwiema postaciami: szkaradnej staruchy, zamaskowanej, spowitej w chusty lub w obszernej baranicy i młodej dziewczyny, również zakapturzonej, w białych szatach. Widywano ją także jako istotę potworną, o kształtach ludzko - zwierzęcych, miała np. cechy krowie lub świńskie (racice, kły, rogi). W tych obrazach wciąż bez wahania rozpoznajemy echo pradawnego wyobrażenia bogini płodności, śmierci i czarów, a dokładniej jej trzeciej, złowrogiej postaci, którą była np. grecka Hekate, hetycka Kamrusepa, perska Drauga, indyjska Durga, germańska Hel . Bogini (czy demon) zarazy tylko zapowiadała katastrofę, wyprzedzała „morowe powietrze", które nadciągało za nią. Sama substancja zarazy opisywana była przez moich rozmówców jako obłok mgły poruszający się 2 2 Sylwetkę odwiecznej trójpostaciowej, lunarnej Wielkiej Bogini w wierzeniach indoeuropejskich, zwłaszcza irańskich i greckich, udanie rysuje M . Składankowa (1981, s. 78-83). �176 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI jak chmury, mgła rzadsza niż cienkie firaneczki, zimne kłębiące się powietrze, chmura kłębiąca się, szara, brudna. Czasem fala zarazy tworzyła półkola, półkiężyce nad ziemią, czy też morowe powietrze szło jak tęcza. Zarazę mógł też wnieść ze sobą do wsi każdy demoniczny „obcy" - żebrak, baca, Cygan. Przed zarazą nie można było uciec - próbowano się jednak ratować. Nad drzwiami chałup wieszano łby zajęcy, saren, wilków. Na drzwiach domów, obór, chlewów kreślono krwią jagnięcą znaki krzyża lub koła. Można usły­ szeć, iż czasem malowano krwią całe drzwi, zużywano więc litry krwi zabitych w tym celu zwierząt, przede wszystkim jagniąt. Rozmaitych magicznych spo­ sobów było wiele i niejeden z nich wart jest bliższego zainteresowania, odnaj­ dujemy w nich bowiem motywy o różnorodnym pochodzeniu: pierwiastki starożytnych wierzeń i późniejszych postaw magicznych, rodzących się na obrzeżach oficjalnej wiary. Tak więc, w czasie zarazy m.in. zakrywano się płótnem przed świecącym słońcem (wtedy zaraza „nie dotknie" człowieka), pito naftę, jedzono sarnie bobki, zawijano w szmatę ludzkie fekalia i noszono je na piersiach jak amulet, korzystano z zaklęć w „czarodziejskich" księgach. Najskuteczniejsze miały być jednak praktyki zbiorowe. Duże nadzieje w pierwszej chwili, gdy dopiero nadchodziła zaraza, wiązano z rytuałami mającymi za zadanie umocnienie granic wsi. Otaczano wieś nicią z ręcznika, który kobiety utkały w jedną noc, palono na granicznych miedzach ogniska, ale przede wszystkim oborywano wieś dookoła. Najkorzystniej było, gdy rytuał ten wykonywano z użyciem zwierząt (wołów) bliźniaków, a prowadzili je również bliźniaczy bracia lub (to wariant rzadszy) bliźniacze siostry. Często wspomina się, że rytualni oracze mieli być całkowicie nadzy. Znów warto podkreślić uderzający archaizm tego wciąż żyjącego w pamięci kulturowej motywu. Archeologia na wielu przykładach, jeszcze sięgających epoki neolitu, ukazuje rytualną rolę głęboko wyoranej bruzdy, otaczającej chronione miejsce - znaleziono jej ślady wokół kurhanów i osad. Wyraźnym archaizmem tchnie również motyw bliźniaczości. W zachowaniach tych można odgadywać echo rytuałów o wzorcu kosmogonicznym, powtarzających akt założycielski . Wreszcie, gdy zawiodły wszelkie metody, w samym środku szalejącej zarazy, ostatnią szansą ratunku było złożenie ofiary z człowieka.W chwili, gdy decydo­ wano się na ten akt, społeczność lokalna zrzucała z siebie cały bagaż kultu­ rowy chrześcijaństwa. Widzimy ludzi, którzy powracają wprost do wyobrażeń i rytuałów sprzed tysiącleci. Wybuch zarazy jest dla nich aktem zemsty bóstwa. 3 3 W istocie natrafiamy tu na znaczące połączenie dwu nader archaicznych motywów: wyorania „magiczego koła" i bliźniaczości. Dokładniejsze analizy mogą rozjaśnić zaplecze kulturowe tego wzorca zachowanego w wierzeniach ludowych, tu przypomnę tylko najwyrazistsze skojrzenie: bliźniaków Remusa i Romulusa, akt założycielski Romulusa, wytyczającego granice Rzymu przez wyoranie bruzdy pługiem prowadzonym przez dwa woły, śmierć Remusa w wyniku przekroczenia bruzdy = granicy (np. Plutarch, Żywoty równoległe, Romulus, 7); ów rytuał założycielski, święta orka, był corocznie powtarzany podczas Terminaliów i jego kosmogoniczna symbolika jest oczy­ wista (zob. np. Czarnowski 1956, s. 227; Eliade 1994, s. 75-76). Te głębinowe źródła zachowań rytualnych chłopów zwracały uwagę już od dawna (zob. np. Biegeleisen 1929, s. 301). �OFIARA Z CZŁOWIEKA 177 I wtedy za ich czynem kryje się archaiczna idea, że bóstwo można przebłagać krwawą ofiarą. Do ut des, wymienić z nim dary, życie za życie (Leuuw 1997, zwł. s. 314 i 318) - czy może raczej ukorzyć się przed nim, przez dar życia ludzkiego ukazać swoją uległość (Leach 1989, s. 85). Ale w grę wchodzi też inne, równie archaiczne wyobrażenie. Wybuch zarazy to akt zemsty ze strony istoty poddanej władzy demonów (obcego, czarownika, zmarłego - upiora). To zaburzenie równowagi w świecie, którą trzeba przywrócić eliminując człowieka, którego różne znaki (sam wygląd, zachowanie lub np. wyrocznia) określą jako podejrzanego lub choćby tylko symbolicznie winnego. Takie wyjaśnienie było zawsze ogromnie pociągające, bo jasne, proste i - chciałoby się powiedzieć - racjonalne (wszak rzeczywiście epidemię zwykle inicjuje już zarażony człowiek albo zwierzę). Jean Delumeau, który badał zbiorowe zachowania w czasie epidemii w szerokim zasięgu Europy łacińskiej i w perspektywie wielu wieków ( X I I I - X V I I I ) , pisze bez wahania: „Pierwszy i najbardziej naturalny odruch stanowiło oskarżenie innego człowieka" (Delumeau 1986, s. 126). Rytualny mord na człowieku ma w badanych wsiach kilka wersji i wska­ zuje się różne miejsca tragedii: Pole choleryczne: Tam na dole, pod tą kapliczką, kolo drogi, gdzie orne pole, tam nie orzą pod kapliczką. Tam zakopali żywego człowieka, on taki niemowa byl, ułomny taki, bajdok. Sprosili go, dali mu jeść, zaprowadzili go nad grób, dali mu jeść i wyrzucili go i zakopali, i zaraza dopiero ustała. Miało się to wydarzyć w czasie epidemii cholery, około 100-120 lat temu; W środku wsi, przy drodze: Radzili ludzie ze wsi długo, jak zaradzić nie­ szczęściu. Doradzał znachor, może baca to był, żeby ułomnego człowieka po­ chować żywcem, wtedy zaginie cholera. Znaleźli we wsi takiego ułomnego, kulał na obie nogi. Chłopcy ze wsi złapali go, przywiedli go do dołu wykopanego naprzeciwko dzisiejszej szkoły. Wrzucili chłopa do dołu, wnet zaczęli sypać ziemię na niego, a ten rozedrzyl się w niebogłosy. Ładowali jednak chłopy ziemię, kaleka żywcem się dusil, jęczał strasznie, lamentował. Długo potem jeszcze ziemia unosiła się w tym miejscu, widocznie kaleka żył jeszcze', Na granicy dwu wsi: Mówili, że trzeba dopiero żywego człowieka zagrzebać, żeby zaraza odeszła i wzięli takiego bejdoka, niemowa taki, ułomny, to ciążył ludziom, opili go, dali mu się najeść i tak, żeby nikt nie wiedział wyprowadzili ze wsi i wrzucili do dołu na granicy [wsi]; Pod kamienną kapliczką na szczycie wzniesienia odgraniczającego jedną wieś od drugiej: Pod kapliczką św. Sebastiana zakopane jest dziecko z matką. Jak zaraza była to wróżka powiedziała, żeby zakopać żywego człowieka, to zaraza ustanie. Zakopano żywe małe dziecko, którego matka zmarła na zarazę. Jeszcze dwa lata temu, jak dzieci odprawiały majowe przy tej kapliczce, to słyszały ze środka płacz tego dziecka. Wszystkie dzieci stamtąd pouciekały, W sąsiedniej wsi, przy drodze, niedaleko krzyża: Gdzieś pod krzyżem jest zakopany człowiek. Zakopali go żywego, by się odwróciło jak była zaraza. Kobietę, dziadówkę, żywą dryli do ziemi. Człowiek wędrowny widząc sposób odwrócenia klęski polecił uczynić ofiarę ze starej kobiety, dziadówki. �178 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI Rysują się zatem co najmniej trzy wydarzenia: 1) W czasie epidemii cholery (ostatnia ćwierć X I X wieku, np. można brać pod uwagę rok 1873, datę najstraszniejszej wtedy epidemii) zakopano żywcem hajduka - ułomnego żebraka, kulejącego i zapewne bełkoczącego, więc ucho­ dzącego za opętanego przez demony. Nakarmiono go, spito wódką i wrzu­ cono do wykopanego uprzednio dołu. Ten grób jest prawdopodobnie na polu cholerycznym przy drodze, na środku wsi, lub obok niego. W czasie I wojny światowej (epidemia czerwonki w 1916 r.) złożono aż dwie ofiary: 2) Żywe niemowlę zakopano razem ze zmarłą w połogu matką pod kapliczką na wzgórzu nad wsią; 3) Starą żebraczkę zagrzebano żywcem obok krzyża przydrożnego, na gra­ nicy dwu wsi. Metoda złożenia ofiary jest we wszystkich trzech wypadkach taka sama - zakopanie żywcem w ziemi. Co jest uderzające? Sam akt rytualnego mordu jest aktem zbiorowym. Bierze w nim udział anonimowy tłum, nie ma kapłana-ofiarnika, charyzmatycznego kata. Sama ofiara nie może potem, po śmierci, mścić się na jednym konkretnym człowieku, jak również nikt nie może potem łączyć mordu z jedną osobą. Odpowiedzialność spada na wszystkich. Ofiara jest również solidarnie wybrana i akceptowana. Cała społeczność zgodnie obraca się przeciwko ofierze, widząc w niej albo źródło zarazy, albo najlepszy dar dla bogów czy demonów, którzy rozpętali zarazę: Było dwudziestu chłopa, umawiali się tak, by jeden z nich nie wiedział i niespodziewanie żywego go zakopywali. To, co prawda nie jest opis konkretnego wydarzenia tylko okruch luźnych wspomnień o sposobach „odwrócenia" zarazy, które krążyły po wsiach z ust do ust. To tylko uogólniony obraz aktu ofiarnego. Ale z jaką brutalną dosłownością kreśli mechanizm wspólnego, solidarnego działania! Ofiarę trzeba było najpierw wytypować. Często odpowiedzialność za jej wytypowanie prze­ rzucana była na osobę z zewnątrz, spoza lokalnej społeczności. To był człowiek wędrowny, czyli żebrak, baca, wróżka, a zatem nikt inny jak czarownik. Bajduk i dziadówka to jeden typ ofiary. Postaciują sobą moc czarów, którymi władają świadomie lub nieświadomie jako narzędzia w rękach demo­ nów. Potencjalnie zawsze mogli być źródłem zarazy. Niemowlę to drugi typ ofiary. Społeczność nie przyjmuje do wspólnoty żywych nowego człowieka. Ten typ ofiary ma w etnologii swoją nazwę: ofiara pierwocinowa. Zatrzymam się przy symbolicznych sensach obu przedmiotów ofiary. Zwłaszcza postać żebraka jest ciekawa, występuje tu aż w dwu rolach: doradcy rytualnych katów i ofiary. Dziad - już samo słowo używane potocznie na określenie żebraka należy do języka mitu i rytuału. Dziad to pierwotnie przodek, protoplasta, dziadami nazywano zmarłych. Zatem już w języku żebracy porównywani są ze zmar­ łymi, a przecież zmarli nader łatwo zamieniali się w demony... Wyzuci z do­ czesnych dóbr, pozbawieni znaczenia lub zajmujący najniższą pozycję w hie­ rarchii społecznej, żebracy są wyłączeni z grupy i tym samym pozostają w opo­ zycji do niej. Wyłączeni ze wspólnoty (żywych) umierają za życia. Charak- �OFIARA Z CZŁOWIEKA 179 terystyczny jest ich wygląd: brudni, obdarci, śmierdzący (nie myją się), zaroś­ nięci (wcale lub rzadko golą się i strzygą, nie czeszą się). Często są ułomni fizycznie: kulawi, garbaci, ślepi, głusi. Sam ich wygląd upodabnia ich do zmarłych i demonów. Ich zachowanie jest odwrotnością wartości akceptowa­ nych przez społeczność. Nic nie posiadają, nie unikają cierpienia, nie dbają 0 swój wygląd. Idealnie postaciują więc sobą anty-wartości. Natomiast wciąż są w drodze, nagle znikąd się pojawiają i do nikąd odchodzą. A trzeba pamiętać, że wszystkie drogi prowadzą, jak w bajce ludowej, „za siódmą górę, za siódmą rzekę", czyli z „tego" do „tamtego" świata i z powrotem. Żebracy chętnie też gromadzili się w miejscach świętych - w bliskości relikwii, cudow­ nych obrazów, byli wspaniałymi pielgrzymami, cierpliwie udającymi się z od­ pustu na odpust, do najdalszych sanktuariów. Wszystko, co nie daje się sklasyfikować uchodzi za groźne i straszne. To moc nieoswojona, która może być obrócona na użytek bądź na szkodę społecz­ ności. W wielu kulturach uważano, że najniżej usytuowani w hierarchii społecz­ nej lub zepchnięci na jej margines są depozytariuszami tzw. „mocy słabych" (Turner 1974, s. 95-97). Nie posiadają dóbr materialnych i statusu społecznego, ale mogą za to wpływać na zdrowie, urodzaj, pomyślność. Ubogi, czyli niebogi (w językach słowiańskich pierwotnie *nebog), to ten, który nie otrzymał swojej części. Słowo bóg (indoirańska forma bhagd) znaczy część, co trzeba rozumieć jako udział nie tylko w materialnym dostatku, ale również w szczęściu i po­ myślności (Sławski 1989, s. 49). Stąd żebracy budzą sprzeczne odczucia. Nie­ chęci, bo są inni, gorsi i zarazem respektu, trzeba się z nimi dobrze obchodzić, by nie ściągnąć na siebie ich gniewu. Obarczano ich odpowiedzialnością za różne nieszczęścia. Mieli wywoływać deszcz i burze, czarować ludzi i zwierzęta. 1 odwrotnie, wzywano ich, by rozganiali chmury deszczowe, leczyli (zaklęciami, ziołami) ludzi i zwierzęta. Stary, jeszcze przedchrześcijański rodowód ma motyw wędrówki bogów po ziemi, przebranych za żebraków albo „obcych". Bogowie demaskują niesprawiedliwość, karzą winnego i przywracają na po­ wrót ład (choćby podanie o królu Popielu, czy bajkowy wątek o wędrówkach św. Piotra); (Banaszkiewicz 1986, s. 125n; w innych kulturach np. Yoshida 1981, s. 87-99). Żebrak zawsze może okazać się bogiem. Kościół tylko umocnił ów motyw, identyfikując Chrystusa z biednym. Umierając za życia żebrak uzyskiwał w zamian zdolność widzenia „tam­ tego" świata i manipulowania nieziemskimi mocami. Raz stawał się świętym, którego wielbiono, innym razem groźnym czarownikiem, którego się lękano. Najbardziej trwałe okazuje się skojarzenie żebraka ze zmarłymi. Nieboszczyk to zresztą również tyle, co niebogi - niebogaty (Sławski 1989, s. 49). Żebracy dotąd grają swą odwieczną rolę w kulcie zmarłych jako łącznicy pomiędzy światem żywych a umarłych. Za wręczony im datek modlą się za zmarłych i tego od nich oczekujemy. Wypada także powiedzieć, że w obu tych elementarnych rolach, czarow­ nika i zmarłego przodka, postać dziada-żebraka rysuje się znakomicie w ludo­ wych tradycjach obrzędowych. �180 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI Budzący respekt, jak święci i straszni, jak demony żebracy musieli nieuch­ ronnie wikłać wyobraźnię w chwilach panicznego i niekontrolowanego już strachu. Byli idealną ofiarą rytualnego mordu, który można również określić jako ucieczkę na krańce wyobraźni, do pierwotnych w etymologicznym sensie, czyli początkowych idei. Drugi rodzaj ofiary - pogrzebanie żywego niemowlęcia, razem ze zmarłą w połogu matką, można widzieć jako swoistą ofiarę pierwocinową. Wspólnota nie przyjmuje do siebie nowego członka, oddaje go bogom czy demonom. Warta wzięcia pod uwagę wydaje mi się interpretacja podobnego wypadku, pochowania żywcem dwojga dzieci w czasie zarazy w Szwecji, przedstawiona przez Mirceę Eliadego (1966, s. 249). Według niego, chodzi o ofiarę złożoną bogini Matce-Ziemi, pogrzebane dziecko powraca bowiem na jej łono i ma szansę rychło narodzić się po raz drugi. Eliade przypomina charakterystyczne zróżnicowanie występujące w rytuałach pogrzebowych we wczesnych tradyc­ jach indoeuropejskich (Indie, Grecja): dzieci do dwu lat grzebano w ziemi i nie wolno ich było kremować. Gdyby istotnie takie wyobrażenie o potencjal­ nej szansie powrotu do życia niemowlęcia - małego dziecka tliło się wśród naszych chłopów, to nieco osłabiałoby drastyczność tej ofiary. Ofiara z człowieka w wypadku klęsk elementarnych (epidemii, nieurodza­ ju) jeszcze w X I X wieku nie była na naszych ziemiach, a również w innych stronach Europy, absolutną rzadkością. Oto np. w Luboni, w leszczyńskiem, w czasie zarazy „wójt potajemnie zakopał żywcem wychowankę swoją", zatem 4 4 Kiedy dziecko,w wyobrażeniach rytualnych starożytnych Indoeuropejczyków, stawało się rzeczywiście człowiekiem - było przyjmowane do wspólnoty żywych? W Indiach, w tradycji wedyjskiej występują dwa wzorce. Kodeks Manu (Manudharmaśastra V,70) zezwala na kremację dziecka, które zmarło w trzecim roku życia i miało już zęby lub przeszło przez rytuał nadania imienia (namkarman). Inny, późniejszy tekst Vaikhanasasutra (V,9) wiąże zgodę na zmianę ob­ rządku pogrzebowego, z inhumacji na kremację, z rytuałem podstrzyżyn (cudakarmań) i wyznacza granice wieku pięciu lat dla chłopca i siedmiu dla dziewczynki (Wałkówska 1973, s. 57). Z tych wariantów najbardziej archaiczny zdaje się ten, który wyznacza wejście dziecka do wspólnoty żywych na czas wyrastania zębów. W różnych miejscach na świecie, w archaicznych tradycjach - jest to motyw doskonale uniwersalny, znany zarówno w Afryce jak w Ameryce Południowej, u plemion syberyjskich i ludów indoeuropejskich - istniało wierzenie, że człowiek lub zwierzę mogą odrodzić się ze swoich kości. To właśnie kości stanowić miały „materię życia" (zob. np. Eliade 1994a, s. 165-172). Wyrastanie zębów było naprawdopodobniej znakiem, że zakończył się proces fizycznego formowania się człowieka, że został on już „skompletowany" - tak jak skom­ pletowany został jego szkielet. W wierzeniach ludowych naszego kręgu moment rytualny wprowadzający dziecko do wspól­ noty żywych widziano przed wszystkim w chrzcie, znaczące było również bierzmowanie. Chłopi wybitnie lękali się dzieci zmarłych przed chrztem, które nader łatwo mogły się zamienić w groźne demony (porońce, latawce, upiory i in.), człowiek nie bierzmowany natomiast miał przeobrażać się już za życia w strzygonia. Ów wyraźny i silny strach wobec zmarłych dzieci zdradza jego zakorzenienie w głębokich warstwach wyobraźni. Jakie zatem były te wcześniejsze, archaiczne wyobrażenia rytualne? Najpewniej istotny był rytuał nadania imienia, ale kiedy go wykonywano? Czy mogła również w naszym kręgu zachować się, sugerowana wyżej, symbolika zębów? Są na to pewne poszlaki. Chłopi lękali się dzieci rodzących się już z zębami, niechybnie nie były one ludźmi, a niebezpiecznymi upiorami/strzygami (Kolberg 1967, s. 480; Wójcicki 1974, s. 284-285). �OFIARA Z CZŁOWIEKA 181 w ofierze złożono sierotę (Knoop 1895, s. 20). W okolicach Kazimierza pewien flisak, czyli człowiek wędrowny = obcy, miał poradzić chłopom nękanym przez wylewy rzeki, by na jej brzegu zakopali uciętą głowę brodatego Żyda. Podobno chłopi wtedy istotnie schwytali i zgładzili przechodzącego przez wieś Żyda (Łopaciński 1897, s. 250). Mamy wreszcie informację z Podhala 0 występowaniu zwyczaju zakopywania żywcem człowieka pod granicznym kopcem {Lud: 1913/1914, s. 233). Kopce takie strzegły wsi przede wszystkim przed klęskami elementarnymi (Lechowa 1967, s. 287-292). Dokładniejsza kwerenda starszej literatury etnograficznej zapewne ujawniłaby jeszcze kilka takich wypadków. Nie omylę się chyba ryzykując opinię, że idealnymi ofia­ rami były nieodmiennie osoby o „innym" statusie rytualnym, odrzucane i sy­ tuowane na granicach społeczności (każdy obcy - żebrak, czy Żyd, sierota - pozbawiona rodziców, a tym samym - elementarnych więzi społecznych, dziecko przed przyjęciem do wspólnoty żywych, prawdopodobnie też starcy - bo żyjący podejrzanie długo, więc potecjalnie poddani władzy demonów 1 inne kategorie) . W języku analiz van Genneppa - Turnera można te postacie krótko określić jako liminalne. Ich symbolika jest bowiem taka sama jak fizycznej granicy w przestrzeni, stoją pomiędzy „tym" i „tamtym" światem. Sposób złożenia ofiary, pogrzebanie w ziemi, zdradza natychmiast komu miała ona zostać odesłana. W kręgu indoeuropejskim, ale nie tylko - rozpoz­ najemy tu uniwersalną dyrektywę archaicznej wyobraźni - przez zagrzebanie lub utopienie składano ofiary dla mieszkańców „dolnego" świata. Była to czytelna ofiara „trzeciofunkcyjna" - dla bogów (i też najpewniej zmarłych przodków) władających mocami płodności, bogactwa, szczęścia i stąd osta­ tecznie życia i śmierci. Śmierć przez pogrzebanie żywcem była charakterystyczna nie tylko dla ofiar składanych w czasie zarazy. W ten sam sposób chłopi tu i ówdzie mieli podobno uśmiercać swoich starców, wcześniej uczczonych pożegnalną ucztą (problem ten rozważa w znanej książce Wieleckaja 1978; zob. też np. Biegeleisen 1929, s. 371-376). Z taką postawą rytualną uśmiercania „za długo żyjących" starców spotykamy się u też u ludów ałtajskich. Na przykład u Jakutów starców po pożegnalnej uczcie wyprowadzano do lasu i żywych zagrzebywano w ziemi (często razem z ich ulubionymi przedmiotami i zwierzętami - końmi, bydłem); 5 Ale obawiali się również dzieci, które rodziły się w ogóle „bez kości" (=szkieletu) i z tego powodu prawie nie rosły i nigdy nie mogły chodzić, umierały zaś wcześnie (np. w 7, wyjątkowo w 21 roku życia); takie dzieci rodziły się ze stosunku kobiety z upiorem lub były to „odmieńce", podstawione przez upiory/strzygi w miejsce wykradzionego dziecka ludzkiego (Kolberg 1888, s. 113; Efimenko, [1886] 1992, s. 499). Nie ma więc wątpliwości, że starożytna symbolika kości (zębów-szkieletu) wciąż tliła się w wyobrażeniach chłopów i nie tracę nadziei, że cierpliwe przeszukiwanie źródeł etnograficznych pozwoli wydobyć bardziej jednoznaczne zapisy uwiarygodniające symboliczne równanie: wejście do wspólnoty żywych = wyrośnięcie zębów, „skompletowanie" szkieletu. Z wielu innych kategorii przytoczę jeszcze jeden, znamienny przykład: w Х Ш we Francji w czasie zarazy chłopi wrzucili do otwartego grobu księdza modlącego się nad zmarłym (zob. Bloch 1998, s. 95). 5 �182 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI (Tryjarski 1991, s. 63-64). Mongołowie i Buriaci natomiast podawali swoim starcom na koniec pożegnalnej uczty długie i tłuste kawałki mięsa baraniego, którymi ci się dusili (Michajlov 1989, s. 80-81; Kabzińska-Stawarz 1992, s. 138-139). Znamienny wydaje mi się też inny, pokrewny zwyczaj Buriatów, którzy człowieka (każdego - nie tylko starca) dławiącego się kęsem jedzenia podczas uczty nie ratowali. Trzeba go było wtedy wyprowadzić z jurty i bez litości zabić (Michajlov 1980, s. 241-242). Wyczuwamy zatem wyraźnie, że kryje się za tym jakiś wzorzec rytualny głębiej osadzony w świecie archaicznej wyobraźni. Pogrzebanie w ziemi sprowadza się fizycznie do uduszenia się ofiary. Wśród ludu słowiańskiego - jak zapewnia K . Moszyński (1967, s. 594-595) - skojarzenie duszy z oddechem było najpowszechniejszym wy­ obrażeniem. To wyobrażenie oczywiście potocznie występuje w znacznie szerszym zasięgu, w wierzeniach ludów indoeuropejskich (Gamkrelidze, Ivanov 1984, s. 466), u ludów ałtajskich (Tryjarski 1991, s. 79 п.), jak i gdzie indziej (Roux 1994, s. 46-48, na przykładach z wielu kultur świata ukazuje, iż tchnienie i krew są dwoma elementarnymi wyznacznikami życia w kręgu kultur archa­ icznych). Interesująco rysuje się ślad językowy. Według T.V. Gamkrelidzego i V.V. Ivanova, indoeuropejski rdzeń *d[hJeu-H/s- ~ *d[hJu-H/s- występuje w znaczniach: dęcie-dmuchanie, wydech, oddech, duch, duszność, duszenie. Z tego rdzenia wzięła się, ich zdaniem, językowa klasyfikacja istot żywych przeciw­ stawianych wszystkiemu, co „nieżywe". „Żywotność" ludzi i zwierząt w starych tradycjach indoeurpejskich wykazuje etymologicznie regularny związek z „du­ chem" i „duszą" (Gamkrelidze, Ivanov 1984, s. 466^ł67) . Tradycja językowa, tak jawnie kojarząca życie z oddechem - śmierć z brakiem oddechu, być może podpowiada również, iż „uduszenie" (utrata oddechu) jest elementarnym wzor­ cem śmierci (opuszczenia ciała przez duszę), elementarnym w tym znaczeniu, iż jest to śmierć „zwykła", gdy inne rodzaje śmierci są niezwykłe (np. śmierć krwawa - od ran, utopienie, spalenie). W znanej klasyfikacji indoeuropejskich metod rytualnego uśmiercania lu­ dzi „winnych" naruszenia kosmicznego ładu D.J. Warda (1970, s. 120-142), śmierć przez powieszenie interpretowana jest jako rodzaj ofiary dla bogów pierwszofunkcyjnych, mówiąc w skrócie bogów nieba. Trzeba jednak zauwa­ żyć, że powieszenie stanowi tylko jedną z odmian śmierci przez uduszenie. W wypadku ofiary składanej przez powieszenie chodzi przede wszystkim o jej odesłanie, „w górę", jest wtedy np. wieszana na drzewie, ofiara może rów­ nież próbować ratować się przed swym przeznaczeniem, uciekając „wyżej", „w górę" (do wieży, na górę itp.); (Banaszkiewicz 1986, s. 186 - tabela). Co do interesujących mnie tu ofiar „zaraźniczych" poszukiwałbym raczej bardziej ogólnych i tym samym być może również bardziej archaicznych wy­ jaśnień. Śmierci przez uduszenie przeciwstawiałbym wszelkie rodzaje ofiary, 6 6 Sławski (1983, s. 181), nasze słowo dusić uznaje za archaizm. „Może ma rację Zubatý [...] sądząc, że pierwotna [psł.] forma rdzenia brzmiała *dves-: *dvos- jak w bałtyckim i dial, w ros. (lit. dvésti 'umierać, zdychać', dvěsúoti 'dyszeć')..." [podkr. - J.K.]. �OFIARA Z CZŁOWIEKA 183 w których dochodzi do uszkodzenia ciała i rozlania krwi. Ofiara „usuwana" jest z „tego" świata właściwie niezauważalnie, tak jak gdyby umarła sama z siebie, przestała oddychać - jej dusza opuściła ciało. Istotną poszlaką po­ twierdzającą taką intuicję zdaje mi się troska o to, by ofiara w chwili śmierci była syta, tak jak powinien być najedzony każdy zdrowy człowiek. Warto także wziąć pod uwagę element zaskoczenia: ofiara oszołomiona wódką do ostatniej chwili nie jest świadoma swojego przeznaczenia. Ofiara z człowieka składana w środku szalejącej zarazy tchnie takim archaiz­ mem, że trudno nie podejrzewać jej zakorzenienia w głębinowym dziedzictwie kulturowym. Była najpewniej doskonale znana wielu poprzedzającym naszą, chrześcijańską erę, starożytnym tradycjom - Celtów, Germanów, Słowian i innych jeszcze ludów znanych tylko z nazwy kultury archeologicznej. Szczupłość źródeł pisanych sprawia jednak, że ciekawsze informacje są nader zwięzłe , a w wypadku znalezisk archeologicznych obracamy się tylko w sferze przypusz­ czeń. Cofając się w głąb wielu wieków i kultur dopiero w świecie greko-rzymskim, rozjaśnionym bogactwem świadectw pisanych, widzimy znów tę postawę rytualną w całej wyrazistości. Najdokładniej, jak mi się zdaje, ofiarę z człowieka w czasie zarazy przedstawił Flawiusz Filostratos w Żywocie Apolo­ niusza z Tiany. Efez, I w. n.e.: 7 W owym czasie na Efezjan spadła zaraza. Ponieważ nie mieli wystarczających środków do walki z nią, posłali po Apolloniusza, aby podjął się roli lekarza. [...] Zgromadziwszy tedy Efezjan rzekł: „Odwagi! dziś jeszcze położę kres zarazie", po czym cały tłum powiódł do teatru, gdzie ustano­ wiony był posąg bóstwa Odwracającego Plagi. Tam ujrzał kogoś o wyglądzie starca, żebraka, który zręcznie mrugając udawał ślepca. Dźwigał on torbę dziadowską, w niej zaś kawałki chleba, odziany był w łachmany, twarz miał brudną. Każąc Efezjanom otoczyć go zewsząd, [Apolloniusz] powiedział: „Weźcie tyle kamieni, ile możecie, i obrzućcie nim tego nieprzyjaciela bogów". Efezjan zdumiały bardzo jego słowa i napełniły lękiem: jakże to mordować kogoś tak nędznego, dopraszającego się łaski i litości? [Apolloniusz] jednak zachęcał ich i nakłamał do tego usilnie, mówiąc, by nie rezygnowali .Wówczas niektórzy z Efezjan rozochocili się [i jęli ciskać kamienie], i zobaczyli, że ów mniemany ślepiec ma w oczach straszny ogień, co ich przekonało, że to de­ mon, więc obrzucili go kamieniami tak obficie, iż kopiec urósł wokół niego. Po pewnym czasie Apolloniusz kazał im odgarnąć kamienie i zobaczyć, jaką to bestię zgładzili. Gdy odsłonięto stwora, którego rzekomo wcześniej widzieli, okazało się, że jest to pies o wyglądzie brytana z Molossów, wielkości zaś największego lwa. Zmiażdżony był przez kamienie, z pyska ciekła mu piana, jak gdyby był wściekły (Filostratos 1997, s. 165-166). Pomimo oddalenia w czasie i przestrzeni znów natrafiamy na znaną postać żebraka. Trzeba było tylko uważniej mu się przyjrzeć, by rozpoznać w nim podejrzane cechy. To oszust, udający ślepego, który przewrotnie ucharakteryzował się na istotę budzącą największe współczucie. Pod maską żebraka w istocie kryje się groźny demon i to on jest źródłem zła - zarazy. Po 7 Przykładem może być enigmatyczna informacja w Hervarar saga o wytypowaniu (w wyniku rzucania losów) i złożeniu ofiary z najwybitniejszego młodzieńca w czasie klęski głodu, (zob. Słupecki 1998, s. 115-116). �184 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI rozpoznaniu przeciwnika i rozproszeniu wątpliwości, podniecony tłum z coraz brutalniejszym zapałem morduje, kamienując, swą ofiarę. Ukamienowanie można traktować jako wariant rytualnego mordu pokrewny pogrzebaniu żyw­ cem. Ofiara zostaje wgnieciona, niejako wepchnięta w głąb ziemi, narzucony na nią stos kamieni gwarantuje, że na pewno nie wydobędzie się spod niego. Przywołując uraniczną symbolikę kamieni zaryzykowałbym nawet hipotezę, że ukamienowanie starożytnym Indoeuropejczykom przypominało sytuację, w której samo kamienne niebo spada na głowę winowajcy (o symbolice ka­ miennego nieba zob. np. Kolczyński 1992, s. 127-130). Zabicie żebraka w czasie zarazy przez tłum Efezjan stanowi tylko jeden z przykładów szerszego zjawiska rytualnego w świecie greckim, znanego pod nazwą „kozłów ofiarnych" (pharmakoi). W miastach jońskich poza granice wypędzano człowieka uznanego za winnego zbierającym się w mieście złu i rytualnej nieczystości, obijano go witkami z figi i cebuli morskiej, dawano mu na drogę jedzenie (figi, jęczmienny placek, ser - takie same potrawy jak w kulcie zmarłych) i zapewne potem uśmiercano, może przez trzymanie na pustkowiu i zagłodzenie (taki scenariusz rytualny zdaje się kreślić Hipponaks z Kladzomenaj, 2 pol. V I w. p.n.e., w zachowanym urywku utworu jambicznego, fr. 5-10; zob. Danielewicz 1996, s. 416^17 i komentarz Bartol 1999, s. 193). W Atenach w pierwszym dniu Thargeliów, święta ku czci Apollona jako boga władającego mocą oczyszczenia, wypędzano poza granice dwu mężczyzn, których najpewniej także potem kamienowano (np. Focjusz 534a, tłum. pol. 1999, s. 237; zob. też Zwolski 1978, s. 185-186 i przyp. 99 - ze­ stawienie źródeł; też Mireaux 1962, s. 182). Z późniejszych wieków starożyt­ ności mamy dwie interesujące relacje o „kozłach ofiarnych". W greckiej Mar­ sylii są to relacje Serwiusza - Servius Maurus [Marius] Honoratus, I V w., i Laktancjusza Placidusa - Lactantius Placidus, V / V I w . (odpow. frag. cyt. Ellis 1998, s. 122). „Kozłem ofiarnym" był tam biedak - żebrak, którego przez rok żywiono na koszt miasta wymyślnymi potrawami, a potem wśród prze­ kleństw wyprowadzano poza mury i topiono w morzu lub kamienowano. W tym biedaku miało skupiać się „zło z całego miasta". Co jest interesujące: ów biedak miał sam poświęcać się na ofiarę za całe miasto. Według jednej z tych relacji (Serwiusza) do rytuału takiego uciekano się w obliczu zarazy. W źródłach antycznych można wyszukać jeszcze kilka innych przykładów „kozłów ofiarnych" i , jak się zdaje, zwykle do tej roli wybierano ludzi ułomnych lub szpetnych oraz żebraków-włóczęgów (Mireaux 1962, s. 182; Lengauer 1994, s. 102). Wypada jednak zwrócić uwagę, że rytuał „kozła ofiar­ nego" znany jest przede wszystkim ze zwięzłych i często niejasnych wzmianek, jakby było to zachowanie raczej ukrywane. Znamienne wydaje się też, że najlepszy opis społeczności greckiej polis w czasie zarazy, w Wojnie peloponeskiej Tukidydesa, nie wspomina o takich zachowaniach. W historiografii starożytnego Rzymu natrafiamy na dwa ciekawe wypadki złożenia ofiary z ludzi przez pogrzebanie ich żywcem. Po raz pierwszy taką ofiarę złożono w 228 r. p.n.e., obawiając się najazdu Celtów - na Placu Wolim �OFIARA Z CZŁOWIEKA 185 (Forum Boarium). Pogrzebano wtedy Galla i Gallijkę oraz Greka i Greczynkę (Plutarch, Żywoty równoległe, Marcellus, 3; zob. Jaczynowska 1987, s. 54). Po raz wtóry w tym samym miejscu taką samą ofiarę, tym razem z par samych mężczyzn - Gallów i Greków, złożono w 216 r. p.n.e., po klęsce pod Kannami i „pod grozą złych znaków wróżebnych" (Liwiusz X X I I , 57, tłum. pol. 1974, s. 122). W obu wypadkach na formę ofiary wskazać miały zapisy w księ­ gach przeznaczenia (Sybillańskich). Autorzy antyczni uważali te wydarzenia rytualne za wyjątkowe i czuli się w obowiązku wytłumaczenia ich drastycz­ ności. Plutarch, piszący o pierwszym z nich, wskazuje na wyższą konieczność - zagrożenie miasta. Liwiusz, rejestrujący drugie, powiada, że nieszczęśników pogrzebano żywcem w miejscu „już dawno skalanym ofiarami z ludzi" i że nie jest to „rzymski rodzaj ofiary". Według niego, był to najprawdopobniej rytuał etruski, może grecki. Czy mamy uwierzyć we wrażliwość tych rzymskich oby­ wateli, którzy wielokrotnie musieli widzieć najkrwawszy rytuał ofiarny świata antycznego - walki gladiatorów (też najpewniej etruskiego pochodzenia)? Wydaje się, że raził ich przede wszystkim jawny archaizm tej formy ofiary. Grecki rytuał „kozła ofiarnego" najlepiej daje się wyjaśnić jako krańcowa forma rytuałów puryfikacyjnych. Każde naruszenie ustanowionego przez bo­ gów ładu świata grozi niechybną karą, która uderza nie tylko w winowajcę, ale również w całą zbiorowość. Wystawia społeczność na mściwość bogów i otwiera do niej dostęp demonom. Winnego trzeba zatem koniecznie ziden­ tyfikować i ukarać (w Grecji, jak innych kulturach archaicznych, elementar­ nymi karami było wygnanie ze społeczności lub śmierć) bądź rytualnie oczyś­ cić z winy. Nie wszystkie czyny łamiące pożądany ład (zabójstwa, złama­ nie przysięgi i in.) dawały się ujawnić. Stąd społeczność wybierała ludzi, na których mogła przenieść wszelkie zbierające się w niej zło i wymierzyć im karę - bezpowrotnie usunąć poza swój obręb. W rytuale „kozła ofiarnego" nie składano ofiary żadnym bogom, a jedynie uwalniano się od źródła zła ( = rytualnej nieczystości). „Sam wyraz pharmakos pokrewny jest innemu - pharmakon, oznaczającemu truciznę bądź lekarstwo. Pharmakos to więc środek uzdrawiający całą społeczność" (Lengauer 1994, s. 102). Co do najczęs­ tszej w Grecji ofiary takich praktyk - żebraka, interesujący trop językowy stanowi epitet, którym cechuje tę postać Homer: apolymanter, „zakała, uczt", „psowacz uczt". „W rzeczywistości przymiotnik ten wywodzi się bezpośrednio od greckiego czasownika, który należy do słownictwa homeryckiego i ma tylko jedno ściśle określone znaczenie: «oczyszczac przez usunięcie brudu». Przymiotnik zatem może znaczyć tylko jedno: «czysciciel». Żebrak jest tym, który przy posiłkach, w czasie uczt bierze na siebie nieczystości, by je usunąć" (Mireaux 1962, s. 201). Ta rytualna rola „czyściciela" oczywiście znacznie musiała wykraczać poza symbolikę rytualnej uczty. W wyobrażeniach chłopów źródłem szalejącej zarazy był często upiór/ strzygoń. Chętnie oskarżano tego okrutnego demona o wywoływanie epi­ demii najgoźniejszych chorób, błyskawicznie zabijających nawet całe wsie (np. Podberski 1880, s. 26; Gustawicz 1902, s. 270) - na Zachodniej Ukrainie �186 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI widziano w nim podstawowe źródło zarazy (Kolberg 1888, s. 208), na Śląsku uchodził za personifikację zarazy (Simonides 1984, s. 71). Także skutki prze­ bywania upiora/strzygonia w okolicy chętnie porównywano z zarazą: miał atakować dzień po dniu, a ludzie, których zabił sami stawali się po śmierci tymi demonami i rozszerzali krąg śmiertelnego zagrożenia; powstawał swoisty „łańcuch epidemiczny". Upiory/strzygonie mogły sprowadzać też różnorakie inne klęski elementarne: deszcze, powodzie, gradobicia, wichury, ostre zimy, nieurodzaj ziemi (Pietkiewicz 1931, s. 45; Zborowski 1931, s. 85-86; Chmielo­ wski 1987, s. 30). Rusini z terenów karpackich straszliwie bali się chwili, gdy wstający z grobu demoniczni zmarli oszukają żywych ludzi i wymieszają się z nimi. Wówczas dojdzie do apokaliptycznej katastrofy - nastąpi pad, „upa­ dek, pomór ludu i dobytku" (Kolberg 1888, s. 208). W tych stronach lęk przed upiorami/strzygoniami sam urastał do rozmiarów epidemii. W niektórych wsiach rusińskich w Karpatach ponoć nie było ani jednego grobu, w którym leżałby nietknięty trup, bo albo miał uciętą głowę, albo wbity w głowę ćwiek. Nie wahano się tam zabijać nawet żywych ludzi, oskarżonych o to, że są upiorami. Głośnym echem odbiły się wypadki we wsi Nahujowice w ziemi Samborskiej w roku 1831. W obliczu gwałtownie rozszerzającej się epidemii cholery miejscowy wróż („biały" czarownik) ze zgromadzonych na cmentarzu ludzi wybierał tych, których rozpoznał jako czarowników-upiorów i wiedźmy-upiory i kazał ich spalić na stosie z cierniowego chrustu. „Tym sposobem zginęło tam wówczas niemało osób obojga płci" (Kolberg 1888, s. 209; szerzej o tym: Franko [1890] 1992, s. 512-526). Nie mniej słynne były wypadki w Kosmaczu na Górnym Pokuciu w roku 1827. Tam powodem rytualnych mordów stała się klęska suszy. Podejrzewane o jej wywołanie wiedźmy-upiory najpierw pławiono w rzece, a po przyznaniu się do winy spalono na cierniowym stosie (Kolberg 1888, s. 208). Niewątpliwie wśród różnych przyczyn powstawania upiorów/strzygoni najczęściej wymieniano zmarłych (a czasem też żyjących) czarowników-czarownice i dopiero następnie inne wypadki. Upiora/strzygonia można było skutecznie unieszkodliwić poprzez różne zabiegi rytualne na jego zwłokach. Lista tych sposobów jest dość długa, od odwrócenia trupa twarzą do ziemi do spalenia. Najradykalniejsze metody stosowano wobec demonów (zwłok lub niekiedy żywych ludzi) uznanych za winnych najcięższych zbrodni - zarazy czy innych klęsk elementarnych. Wtedy starano się o ich całkowite unicestwienie: palono na stosie bądź rozćwiartowywano (Kolberg 1971, s.430; tenże 1973, s. 38; Pietkiewicz 1931, s. 47; Udziela 1922, s. 158; Zborowski 1931, s. 85), czasem topiono w wodach lub bagniskach (Pietkiewicz 1931, s. 47). W tych zachowaniach widziałbym naj­ bliższą analogię do pogrzebania „żywcem" innego demona - żebraka. Zna­ mienna wydaje mi się również elementarna różnica pomiędzy tymi dwoma rytuałami. W wypadku upiora/strzygonia chodzi o rytuał wykonywany przede wszystkim na zwłokach, stąd łatwiej wtedy było utwierdzić się w pewności, że to ten właśnie demon jest winny katastrofie i zdecydować się na tak drastyczne czynności jak rozćwiartowanie lub spalenie. Natomiast w wypadku żyjącego �OFIARA Z CZŁOWIEKA 187 człowieka, nieznanego bliżej wędrownego żebraka, jawił się on raczej tylko jako p o t e n c j a l n e źródło zarazy. Trudniej było tym razem uzyskać cał­ kowitą pewność, że jest on groźnym czarownikiem-demonem. Być może właś­ nie dlatego pozbawiano go życia znienacka i bez rozlewu krwi. Zostawał on, jak już sugerowałem, tylko usunięty z tego świata, usunięty a nie unices­ twiony. Charakterystyczne jest dla mnie również to, że ów nagle zmarły człowiek, którego ciało leżało w środku wsi, na skrzyżowaniu dróg, nie zamie­ nił się w upiora lub innego demona. Nie niepokoił potem żywych, bowiem został rytualnie odesłany z tego świata. I ostatnia już uwaga. Przedstawiane tu zjawisko ofiary z człowieka na wsi polskiej X I X / X X wieku można ująć jako symboliczne równanie o dwu elemen­ tach. A to zaraza, totalna katastrofa, cofająca wyobraźnię do mitycznego obrazu chaosu, В to akt rytualnego mordu, również cofający wyobraźnię na jej krańce. To równanie wybitnie przekonująco rozwiązuje teoria René Girarda. Wyniszczająca społeczność zaraza stanowi wzorcowy przykład „kryzysu mimetycznego". Lęk przed rychłą śmiercią natychmiast upodabnia ludzi do siebie: jak w lustrze widzą swoje zachowania we wszystkich innych członkach grupy. Wzmaga to strach i rodzi wzajemną niechęć, grozi wybuchem spon­ tanicznej nienawiści wszystkich wobec wszystkich. Społeczność poszukuje za­ tem rozpaczliwie sposobu na odróżnorodnienie. Taki niezawodny sposób - odkryty przez ludzkość w prawieku - był tylko jeden: wytypowanie i złoże­ nie ofiary z jednego z grupowych braci-bliźniaków. Każda „inność" - choćby najzwyklejsza, jak np. kalectwa - staje się znacząca (zamienia się w „znaki ofiarnicze") i wyodrębnia poszukiwaną ofiarę z amorficznego tłumu. Teraz na niej skupia się paniczny lęk i nienawiść wspólnoty. Społeczność solidarnie zwraca się przeciw ofierze, widząc w niej źródło zła. Zgładzenie ofiary, naj­ lepiej dokonane wspólnie - jak po raz pierwszy, w prawieku ludzkości - przez anonimowy tłum, na powrót jedna społeczność z samą sobą. Przeciwstawienie ofiary grupie przywraca niezbędne minimum zróżnicowania. Girard wyjaśnia akt złożenia ofiary m.in. jako „interwencję korekcyjną" (z tekstów Girarda wskażę tu tylko 1987a, s. 74-101 - zjawisko mimesis; 1987, s. 5-20 - wzor­ cowy przykład „kozłów ofiarnych" w czasie zarazy, s. 298 - „ofiara korekcyj­ na"). Takie wyjaśnienie roli ofiary z człowieka, składanej w czasie - znów sięgnę do języka mitów - powrotu świata do stanu chaosu (zaraza, wojna, głód), wydaje się nader sensowne i przekonujące. Istnieje jednak pewien pod­ stawowy kłopot z korzystaniem z pomysłów interpretacyjnych Girarda. Wy­ stąpił on bowiem z niezwykłą, skrajnie redukcjonistyczną teorią. Utrzymuje, że odkrył jedno jedyne źródło kultury - był nim właśnie pierwszy zbiorowy i spontaniczny mord, dokonany na przypadkowym członku hordy pierwotnej, który niespodziewanie wyprowadził ją z pułapki kryzysu mimetycznego. Uświadomienie sobie przez naszych praprzodków „ocalającej" roli ofiary stało się praźródłem symboliki, która umożliwiła powstanie kultur i potem ich zdolność do trwania. Jak powiada Girard, w jego odkrycie trzeba uwierzyć bez reszty lub równie doszczętnie w nie zwątpić. Nie martwi się, że opinia �188 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI naukowa zlekceważy jego teorię, ale najbardziej obawia się połowicznego uznania. Obawia się, że współczesna etnologia odrzuci odkrycie „mordu zało­ życielskiego", a wyjaśnienie mechanizmu „kozła ofiarnego" uzna za trafną diagnozę l i tylko pewnego aspektu kultur. Naturalnie nikt nie musi respek­ tować żądań Girada (zob. Kolczyński 1995, s. 65-75). Niniejszy tekst traktuję przede wszystkim jako raport z badań terenowych, uzupełniony o próbę rozejrzenia się w możliwych do zarysowania interpre­ tacjach. Nie ukrywam, że najwyraźniejszą analogię do tych zachowań ofiarniczych chłopów widzę w rytuałach „kozłów ofiarnych" w świecie greckim. Znaczące wydaje mi się, iż według jednej z tradycji, utrzymujący się w Atenach coroczny (prewencyjny) rytuał wypędzenia „kozła ofiarnego" miał wywodzić się właśnie z sytuacji rzeczywistego zagrożenia zarazą - jak podaje Focjusz (534a, tłum. pol. 1999, s. 237) wszystko zaczęło się „od Kreteńczyka Androgeosa, który zginął w Atenach gwałtowną śmiercią; na Ateńczyków spadła zaraza i odtąd weszło na stałe w zwyczaj oczyszczanie miasta za pomocą kozłów ofiarnych". Także wśród tych kilku innych znanych nam wzmianek o rytuałach „kozłów ofiarnych" w starożytnej Grecji, większość skojarzona jest z sytuacją zarazy. Dla mnie najciekawszy, bo chyba najdokładniejszy i równocześnie uderzająco bliski zachowaniom „naszych" chłopów jest przykład wspomniany przez Flawiusza Filostratosa. Już James George Frazer kojarzył greckie rytuały „kozła ofiarnego" z różnymi prawdopodobnymi śladami ofiar ludzkich w kul­ turach ludowych Europy (jak np. topienie Śmierciuchy-Marzanny) i tłumaczył je razem w kategorach symboliki oczyszczenia (Frazer 1969, s. 272-273, 431-453). Ten najogólniej wytyczony kierunek interpretacji wciąż wydaje się trafny, coraz lepiej natomiast możemy wyjaśnić różne szczegóły tej sym­ boliki i wiążących się z nią zachowań. I właśnie na szczegółach starałem się skupić w tym tekście. LITERATURA B a n a s z k i e w i c z J. 1986, Podanie o Piaście i Popielu. Studium porównawcze nad średniowiecz­ nymi tradycjami dynastycznymi, Warszawa. B a r t o l K . 1999, Liryka grecka, t. 1: Jamb i elegia, Warszawa-Poznań. B i e g e l e i s e n H. 1929, Lecznictwo ludu polskiego, Kraków. B l o c h M. 1998, Królowie cudotwórcy, Warszawa. C h m i e l o w s k i E . 1987, Czarownice, strzygi, mamony czyli wierzenia ludu galicyjskiego, zebrane przez... w pierwszej polowie listopada 1890 г., Nowy Sącz. C z a r n o w s k i S. 1956, Podział przestrzeni i jej rozgraniczenie w religii i magii, [w:] tegoż Dzieła, t. III, Warszawa. D a n i e l e w i c z J . 1996, Liryka starożytnej Grecji, Warszawa-Poznań. D e l u m e a u J . 1986, Strach w kulturze Zachodu XIV-XVIIIw., Warszawa. D y b i e c J . 1979, Stary Sącz w epoce autonomicznej (1860-1918), [w:] Historia Starego Sącza, H . Barycz (red.), Kraków. E f i m e n k o P.S. 1992, Upyri, iz istorii narodnych verovanij, [w:] Ukraińcy: narodni virovanja, povirja, demonologia, Kiev. E l i ad e M . 1966, Traktat o historii religii, Warszawa. �OFIARA Z CZŁOWIEKA 189 - 1994, Historia wierzeń i idei religijnych, t. 2, Warszawa. - 1994a, Szamanizm i archaiczne techniki ekstazy, Warszawa. E l l i s P.B. 1998, Druidzi, tłum. P.S. Stelmaszczyk, Warszawa. F i l o s t r a t o s F l a w i u s z 1997, Żywot Apolloniusza z Tiany, tłum. I.Kania, Kraków. F o ejus z 1999, Biblioteka, t. 5: „Kodeksy", 249-280, tłum. O.Jurewicz, Warszawa. F r a n k o I. 1992, Sożżenije upyrej w s. Nagujewiczach w 1831 g., [w:] Ukraińcy: narodni virovanja, povirja, demonologia, Kiev. F r a z e r J . G . 1969, Zlota gałąź, Warszawa. G a m k r e l i d z e T . V . , I v a n o v V . V . 1984, Indoevropejskijjazyk i Indoevropejcy. Rekonstrukcja i istoriko-tipologičeskij analiz prajazyka i protokultury, t. 2, Tblilisi. G i r a r d R. 1987, Kozioł ofiarny, Warszawa. - 1987a, Wszystkie rzeczy ukryte od początku świata, Literatura na świecie nr 12(149). G u s t a w i c z B. 1902, Kilka szczegółów ludoznawczych z powiatu bobreckiego, Lud, t. 8. J a c z y n o w s k a M . 1987, Religie świata rzymskiego, Warszawa. K a b z i ń s k a - S t a w a r z I . 1992, Nic w przyrodzie nie ginie, Etnografia Polska, t. 36, z. 1. K n o o p O. 1895, Podania i opowiadania z W.Ks. Poznańskiego, Wisła, t. I X . K o l b e r g O. 1888, Lud. Pokucie III, reprint Warszawa 1963. - 1967, Lud. Tarnowskie, Warszawa. - 1971, Lud. Ruś Karpacka, cz. 2, Wrocław. - 1973, Lud. Sanockie-Krośnieńskie, cz. 2, Warszawa. K o l c z y ń s k i J . 1992, Persistence of the Concept of Stony Sky in Polish Folkculture, [w:] Readings in Archeoastronomy. Papers presented at the International Conference: Current Problems and Future of Archeoastronomy Held at the State Archeological Museum in Warsaw, 15-16 November 1990, S. Iwaniszewski (ed.), Warszawa. - 1995, „Kozioł ofiarny" a etnologia. O teorii Rene Girarda, Etnografía Polska t. 39. L e ach E . 1989, Kultura i komunikowanie, [w:] E . Leach, A.J. Greimas, Rytuał i narracja, Warszawa. L e c h o w a I . 1967, Obrzędowe obchodzenie granic pól w łowickiem w świetle materiałów porów­ nawczych, Łódzkie Studia Etnograficzne, t. I X . L e e u w v a n der G . 1997, Fenomenologia religii, Warszawa. L e n g a u e r W. 1994, Religijność starożytnych Greków, Warszawa. L i w i u s z T y t u s 1974, Dzieje Rzymu od założenia miasta, Księgi XXI-XXVII, tłum. M . Brożek, Warszawa. Lud 1913/1914, [Notatki etnologiczne], t. X X . Ł o p a c i ń s k i H . 1897, Zabytki cywilizacji pierwotnej, Wisła, t. 11. M i c h a j l o v T.M. 1980, Iz is torii burjatskogo šamanizma. S dřevnějších vremen po XVII v., Novosibirsk. M i r e a u x E . 1962, Życie codzienne w Grecji w epoce homeryckiej, Warszawa. M o s z y ń s k i K . 1967, Kultura ludowa Słowian, t. 2, cz. 1, Warszawa. P i e t k i e w i c z C. 1931, Umarli w wierzeniach Białorusinów, Pamiętnik Warszawski, z. 2. P o d b e r s k i A. 1880, Materyjały do demonologii ludu ukraińskiego, Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej, t. 4. R o u x J. -P. 1994, Krew. Mity, symbole, rzeczywistość, Warszawa. S i m o n i d e s D. 1984, Śląski horror, Katowice. S k ł a d a n k o w a M . 1981, Mity królewskiej księgi. Symbole i wzorce mityczne w ,,Szahname", Warszawa. S ł a w s k i F . 1983. Słownik etymologiczny języka polskiego, z. 2, Kraków. - 1989, Z mitologii słowiańskiej, [w:] tegoż Slavica. Wybrane studia z językoznastwa sło­ wiańskiego, Wrocław. S ł u p e c k i L . P . 1998, Wyrocznie i wróżby pogańskich Skandynawów, Warszawa. T u r n e r V . W . 1974, The Rituał Process. Structure and Anti-structure, Harmondsworth. T r y j a r s k i E . 1991, Zwyczaje pogrzebowe łudów tureckich na tłe ich wierzeń, Warszawa. �190 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI U d z i e l a S. 1890, Świat nadzmysłowy ludu krakowskiego mieszkającego na prawym brzegu Wisły, Warszawa. - 1896, Cholera w pojęciach ludu ziemii sądeckiej, Materiały Archeologiczne, Antropolo­ giczne i Etnograficzne, t. 1. - 1922, Z kronik kościelnych. Kronika w Milówce, Lud, t. 21. W a ł k ó w s k a H . 1973. Kult zmarłych w Indiach starożytnych, Wrocław. W a r d D . J. 1970, The Threefold Death: An Indo-European Trifunctional Sacrifice?, [w:] Myth and Law among the Indo-Europeans. Studies in Indo-European Comparative Mythology, J. Puhvel (ed), Berkeley. W i e l e c k a j a N . N . 1978, Jazyčeskaja simvolika slavianskich archaičeskich ritualov, Moskva. W ó j c i c k i К. W. 1974, Klechdy, starożytne podania i powieści ludu polskiego i Rusi, Warszawa. Y o s h i d a T. 1981, The Stranger As God: The Place of the Outsider in Japanese Folk Religion, Ethnology, vol. 20. Z b o r o w s k i J . 1931, Ludoznawcze przyczynki z Góralszczyzny, Lud, t. 31. Z w o l s k i E . 1978, Chórela. Muza i bóstwo w religii greckiej, Warszawa. JAROSŁAW KOLCZYŃSKI H U M A N S A C R I F I C E . M E M O R Y OF T H R E E E V E N T S F R O M T H E E N D O F T H E 19th A N D T H E B E G I N N I N G O F T H E 20th C E N T U R Y I N T H E V I L L A G E S I N S O U T H E R N POLAND Summary In the article three cases of ritual murder are presented as they were fixed in the collective memory of the inhabitants of two villages in Beskid Śląski, southern Poland.The author made an attempt at their anthropological interpretation. All the three mentioned events occurred at the time when the village communities were paralyzed with panic fear of approaching plague. The first of the victims was a crippled beggar, the second an infant, the last one - an old beggar woman. The first case can be dated on the end of the 19th century, two other took place during the World War I. In all of them the victims were buried alive. It was always a collective act - the victim was chosen and killed by the anonimous crowd, no particular tormentor could be held responsible afterwards. In the first part of the study the author shows the background of those drastic events, namely the archaic representation of plague. It still persists in mythical representations and ritual practi­ ces in peasant culture in Poland; the recorded field data give the evidence. In the further part particular past events have been reconstructed from the details diffused in the villagers' memory. Interpretation starts with the explanation of the symbolism of the chosen categories of victims. Beggars (both men and women) were marginal (üminal) persons, standing between "this" and "that" world. They were believed to be associated with the dead (the same association can be inferred from the common etymologies of the Polish "dziad" meaning both forefather, ancestor and beggar and the similarity of the worlds "ubogi" = poor and "niebogi" = "nieboszczyk" =the deceased). The beggars were also associated with demons, being dirty, unshorn, often crippled. Being the "living dead" beggars were believed to possess another ability - that of manipula­ ting supernatural powers (Turner, 1974 refers to it as "power of the weak"). They evoked respect like saints, they were horrible like demons and must have strongly affected people's imagination at the moments of panic fear e.g. the plague.Therefore it seems obvious that they also could have been perceived as the root of the disaster. The newborn infant was buried alive together with its mother who died in childbed. That case can be interpreted as a kind of "offering of first fruits". The community doesn't admit the newborn member but gives him as a gift to gods or demons. Here the author remarks that it was possible to reveal a very archaic ritual representation �OFIARA Z CZŁOWIEKA 191 according to which the baby is accepted as a member of the community of the living no sooner than its teeth grow. Another fact that needs interpreting is the way in which the sacrifice is offered, i.e. the way of killing the victims. They were buried alive. Physically it means suffocation. In tradition (and generally in archaic cultures) this amounted to "common" death - the soul, associated with breath, leaves the body in a "natural" way, whereas other kinds of death were considered "unnatural", (for example "bloody" death from injuries, drowning or being burnt). The author recalls here the custom of strangling old people by Slavonic and Altai peoplesJn the discussed cases the victims were "removed" from this world as it were unnoticeably, as if they died natural death simply stopping breathing. Another evidence supporting the suggested explanation can be the fact that the killers saw about the victims to be after a meal as a normal, healthy person should be. Worth mentioning is also the fact that the victims were taken unawares, intoxicated by alcohol - they did not expect their destination. Another object of the author's interest are the two different ways in which the peasants treated two "demonic" figures suspected of starting the plague - the living beggar and the dead believed to be revenant ghost which was quartered or burnt. Could it be possible that the peasants were not quite sure if they suspicions were right? Human sacrifice during the plague seems so archaic that it is obviously deeply rooted in ancient cultural traditions. Sufficient evidence can be found especially for Greek and Roman antiquity where rituals of this kind were known as the rituals of "scapegoats" ifarmakoi). The author stresses striking resemblance of the ritual acts of Polish peasants and those of ancient Greeks (especially the case described by Flavius Filostratos). These analogies were already noticed by J.G. Frazer who explained such archaic ritual acts in terms of the symbolism of purification. Such line of explanation seems right, now we should focus on details. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/176895ff307697848a19b88491500da7.pdf 0526cec648e93b1177bbb64ee9c955b4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1669 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2000 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1544 Title A name given to the resource Rodzina Szulców / ETNOGRAFIA POLSKA 2000 t.44 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2000 t.44, s.125-138 Creator An entity primarily responsible for making the resource Beszterda, Rafał Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X L I V : 2000, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 RAFAŁ B E S Z T E R D A Pracownia Etnologii I A E PAN, Poznań R O D Z I N A SZULCÓW Dzieje rodziny Szulców są doskonałym przykładem procesów polonizacyjnych zachodzących na terenie Wielkopolski od końca X V I I I w. do lat między­ wojennych. Polski patriotyzm tego rodu spowodował, iż wielu jego członków swoimi czynami i postawą wpisało się na stałe w historię Poznania. Zaangażo­ wani w sprawy miasta, dzięki swej działalności, mieli wpływ na sprawy poli­ tyki, przemysłu, organizacji wolnościowych, sztuki, głównie muzyki. Tworzyli różne instytucje w odrodzonej Polsce. Ich aktywność była ważna dla współ­ obywateli i oceniana przez nich wysoko. Władze Poznania i jego mieszkańcy dawali temu wyraz, zarówno w czasie zaborów, jak i w wolnej Polsce. Powo­ ływano ich na wysokie stanowiska w organizacjach rzemieślniczych, handlo­ wych, związkowych, a także w administracji państwowej. Najstarsze ślady rodu Szulców sięgają śląskiego Wołowa, leżącego w po­ bliżu Brzegu Dolnego. Tam, w rodzinie krawca Jana Krzysztofa (Johann Christopher) i Anny Sauer, urodził się w 1757 r. pierworodny syn Franciszek (Franz). Jako młody chłopak uczył się rzemiosła szewskiego. W 1787 r. został obywatelem Poznania, choć przybył tu z pewnością kilka lat wcześniej. M u ­ siał być cenionym rzemieślnikiem już w chwili nadania mu obywatelstwa miasta, skoro zaledwie trzy lata później (1790) został wybrany cechmistrzem . Franciszek był dwukrotnie żonaty. Z pierwszą żona Kunegundą (Kunegunde) Dannert miał córkę Marię Teresę. Jej dzieje nie są znane. Tadeusz Szulc w swoich wspomnieniach pisze, że „jakoby zaginęła" (Szulc 1995, s. 17). Nie odnalazłem jej śladu także wśród dokumentów archiwalnych. Nieznana jest nawet data ślubu Franciszka z Kunegundą i narodzin ich córki. 1 2 1 Pogrubioną czcionką zaznaczam imiona członków rodziny, którzy stanowią jej główną linię. Sprawa obrania Franciszka cechmistrzem nie jest w świetle dostępnych mi dokumentów zupełnie jasna. W Protokóle Bractwa Szewckiego Przedmieścia Ś. Woyciecha (Archiwum Państwowe w Poznaniu, sygn. AP 466) z lat ok. 1760-1800 znajdują się notatki dotyczące Jana Schutza lub pisanego w odmianie: Szyca, Szytza, Szyia, Siczą, Na przykład: „Za starszeństwa Sławetnych Jana Felsch у Jana Szyca". Drugie imię Franciszka nie jest znane. Być może też dokumenty, do których dotarłem nie są tymi, na które powoływała się rodzina jeszcze w początkach X X w. Faktem jest jednak bezspornym, iż nawet jeśli przytoczone przeze mnie fragmenty zapisów nie odnoszą się do rodziny Szulców, to wskazują jak zmienną w tym czasie była pisownia nazwisk. 2 �126 RAFAŁ BESZTERDA Wraz ze śmiercią żony, i przypuszczalnie równocześnie ze śmiercią córki, kończy się w zasadzie okres niemieckiej tożsamości narodowej Franciszka. Drugą jego żoną była Polka, Eleonora Wiśniewska. Dokumenty rodzinne (por. Sokolnicki 1974), wskazują na dwa zasadnicze czynniki postępującej poloniza­ cji Franciszka: pierwszy to przyjaźń z szewcem Janem Stanisławem Libeltem, ojcem Karola, wybitnego filozofa (por. Wielkopolski Słownik Biograficzny 1981, s. 420-421), a drugi to właśnie małżeństwo z urodziwą Polką. Całe następne pokolenie nosiło jednak nadal nazwisko Schultz. Mieli trójkę synów: Józefa, Franciszka Ksawerego i Jana Nepomucena. Józef zmarł bezpotomnie w 1822r. Linia rodowa Franciszka Ksawerego, z zawodu czapnika, była kontynuowana aż do początków X X w. Ostatni jej męski przedstawiciel, Józef, został księdzem. Tadeusz Szulc (1995, s. 16) wspomina, że wspólnie uczęszczali do Gimnazjum św. Marii Magdaleny w Poznaniu, ale nie utrzy­ mywali ze sobą stosunków rodzinnych. Wtedy już pisownia nazwisk Józefa i Tadeusza stanowiła opozycję Schultz - Szulc. Jedynie potomkowie najmłodszego z braci - Jana Nepomucena (ur. 1802) mieszkają w Poznaniu do dziś. Jan Nepomucen ożenił się z Marią Heyn (ur. 1809) i mieli dziesięcioro dzieci: Teofila, Stanisława, Bronisława, Jana, Annę, i Bertę, które zmarły bezpotomnie, a ponadto Karola, Teodora, Włady­ sława i Teofila Waleriana. Ich ojciec Jan Nepomucen był kupcem i mistrzem rymarskim. Podobno na szyldzie jego sklepu mieszczącego się przy Nowym Rynku (obecnie PI. Kolegiacki) widniało nazwisko rodowe w obu pisowniach, według ówczesnego zwyczaju. Jednakże w dokumentach znajdujących się w posiadaniu Archiwum Państwowego w Poznaniu, odnoszących się do naro­ dzin syna Teofila Waleriana, ojciec zapisany jest jako Schulz(tz) Johann . Dowodzi to z jednej strony, iż pisownia nazwiska stopniowo się zmieniała, lecz przeczy jednocześnie sugestii Tadeusza Szulca zawartej w cytowanych wspomnieniach, że Jan Nepomucen podpisywał się „Szulc", co było prawnie usankcjonowane. Pisownia nazwiska wprawdzie nie jest bezpośrednią wykład­ nią poczucia tożsamości narodowej, ale stanowi ważny czynnik świadomoś­ ciowy, szczególnie w przypadku omawianej rodziny i późniejszego procesu z władzami pruskimi, który dotyczył właśnie zapisu nazwiska. Jan Nepomucen był mieszczaninem o rozległych stosunkach, cenionym przez znane osobistości takie jak: Tytus Działyński, Hipolit Cegielski, Karol Libelt, Jędrzej Moraczewski czy Karol Marcinkowski (por. Wielkopolski Słownik... 1981). Byli oni wszyscy (z wyjątkiem przedwcześnie zmarłego K . Marcinkowskie­ go) współtwórcami Towarzystwa Czytelni i Dobrej Rady, które przemianowano na Towarzystwo Przemysłowe w Poznaniu (por. Dzieje Poznania 1994, t. 2, vol. I , s. 363). Stanowili elitę poznańskich organiczników walczących o zachowa­ nie polskości pod zaborem pruskim, których można uznać za prekursorów wielkopolskiego pozytywizmu. Ciekawostką jest fakt, iż znajomość Szulców z rodziną Libeltów trwała już drugie pokolenie. Zachowała się też metryka 3 3 Wpis pochodzi z 1849 r. (karty ewidencyjne ludności z X I X w.). �127 RODZINA SZULCÓW kościelna świadcząca, że Karol Libelt był ojcem chrzestnym najmłodszego syna Jana Nepomucena: Teofila Waleriana. Warto podkreślić, że minęło zaledwie 90 lat od chwili urodzenia Franciszka w Wołowie do momentu, w którym Jan Nepomucen współtworzył najpotrzebniejszą wtedy Polakom w zaborze pru­ skim organizację. Wielką dbałość o sprawy społeczne przekazał swoim synom, których dalsze losy potwierdzają umiłowanie przez nich nowej ojczyzny i nie­ zwykłe wręcz wyczulenie na sprawy dotyczące kultury Poznania. Najstarszym synem Jana Nepomucena był Karol (ur. 1841), z zawodu złotnik. Niestety, zmarł w młodym wieku nie pozostawiając potomstwa. Kolejny syn, Teodor (ur. 1843) związany był przez całe życie z Poznaniem. Prowadził zakład litograficzny i drukarnię przy ul. Wrocławskiej. Udzielał się we władzach Towarzystwa Przemysłowego, a następnie został jego członkiem honorowym. Wydał własnym nakładem m. in. kilka druków skierowanych do młodzieży. Dwa najbardziej popularne to: Wizerunki Królów Polskich i Sławni Mężowie Polacy. Pod koniec X I X w. były to wydawnictwa unikatowe. Teodor ożenił się z Bronisławą Adamską (siostrą żony najmłodszego z braci Teofila Waleriana - Stanisławy). Niestety, ta gałąź rodziny Szulców wygasła. Teodor dożył 81 lat i zmarł po odzyskaniu przez Polskę niepodległości. Trzeci syn - Władysław (ur. 1846), był księgarzem. Przeniósł się do War­ szawy i prowadził tam sklep do 1916 r. Zachowane wspomnienia rodzinne mówią, iż utrzymywał żywy kontakt z braćmi w Poznaniu i obdarowywał ich dzieci wydawnictwami nieosiągalnymi w zaborze pruskim. Sam zmarł bez­ potomnie w Warszawie. Dopiero najmłodszy z braci Teofil Walerian (ur. 1849 r.) utrzymał ciągłość rodu. Ożenił się ze Stanisławą Adamską. Mając zaledwie dwadzieścia trzy lata założył bardzo cenioną wkrótce firmę zegarmistrzowską, a potem sklep z ze­ garkami, mieszczący się w ośrodku polskości - Bazarze Poznańskim . Przez wiele lat był prezesem Towarzystwa Przemysłowego a także znanym działa­ czem społecznym. Współtworzył Radę Nadzorczą Związku Przemysłowców, działał w Kole Śpiewackim i w Związku Sokołów Wielkopolskich (por. Dzieje Poznania 1994, t. 2, vol. 1, s. 366). W pracy złotniczo-zegarmistrzowskiej za­ słynął poprzez umiejętne wprowadzanie do swych wyrobów elementów patrio­ tycznych. Były to ornamenty, bądź miniatury emalierskie przedstawiające sławne, polskie postacie historyczne. Jako pierwszy nawiązał też współpracę ze szwajcarską firmą „Patek Philippe", co uczyniło z Poznania prawdziwą 4 4 Bazar Poznański skupiał najbardziej światłych przedstawicieli życia kulturalnego, handlo­ wego i przemysłowego miasta i regionu. Lata jego trwania udowodniły, że idea Bazaru jako centrum polskości w zaborze pruskim była ważna, a sam Bazar był świadkiem najistotniejszych dla Wielkopolski wydarzeń historycznych od połowy X I X wieku. Powstał ze składek akcjonariu­ szy. Jednym z inicjatorów utworzenia Spółki Akcyjnej Bazar Poznański (od 1838 r.) był Karol Marcinkowski. W okazałym budynku znalazły swe miejsce sklepy, hotel, restauracja i sale konferencyjno-bankietowe. Budowany w latach 1838-1841 stał się jednym z symboli miasta (por. Trzeciakowscy 1987, s. 34). �128 RAFAŁ BESZTERDA stolicę handlu wyrobami zegarmistrzowskimi spod tego znaku. Zmarł wcześnie, w 1901 г., osierocając szóstkę dzieci. Ostatecznym ciosem był dla niego przegrany proces z władzami pruskimi o polską pisownię rodzinnego nazwiska. Rodzina Szulców zaskarżyła bowiem do sądu decyzję administracyjną na­ kazującą zmianę pisowni ich nazwiska na szyldzie sklepowym lokalu miesz­ czącego się w Bazarze Poznańskim. Proces ten stał się swojego czasu bardzo głośnym w Poznaniu, a dzięki sprawozdaniom prasowym - także w całym za­ borze pruskim. Członkowie omawianej gałęzi rodu używali pisowni Szulc już przynajmniej od jednego pokolenia. We wspomnieniach Tadeusz Szulc nad­ mienia, że on sam podpisywał się Szulc nawet przy wypełnianiu dokumentów niezbędnych do podjęcia studiów medycznych we Wrocławiu i nikt takiej pisowni nie kwestionował (Szulc 1957, s. 147). W przypadku tej rodziny pi­ sownia nazwiska była zróżnicowana. Jak podawałem wcześniej, jeszcze Teofil Walerian zapisany był w magistracie jako Theofil Walerian Schulz(tz). Nie wiadomo kiedy wśród członków rodziny utrwaliła się spolszczona wersja na­ zwiska. Być może już za życia Jana Nepomucena, chociaż brak na to dowo­ dów. Najprawdopodobniej administracja pruska w 1901 r. zwróciła uwagę na znaną rodzinę kupiecką i sprawdziła dokumenty znajdujące się w rejencji poznańskiej. Wynikało z nich, iż nikt nie zezwolił urzędowo na zmianę nazwis­ ka, wobec czego zażądano przywrócenia jego pierwotnego brzmienia. Taka decyzja władz zaborczych doprowadziła do wystąpienia rodziny posiadającej polską tożsamość na drogę sądową. Obie strony poszukiwały dowodów na poparcie swojego stanowiska. Odnalezione przez Teodora i młodego Tadeusza księgi Bractwa Szewckiego potwierdziły, iż nazwisko pradziada Franciszka wpisane było do niej w brzmieniu niemieckim. Nie ujawnili tego faktu w trak­ cie przewodu sądowego. Strona pruska nawet nie powołując się na tak dawne zapisy nakazała usunięcie szyldu z polskim nazwiskiem Szulc z zakładu zegar­ mistrzowskiego i zastąpienie go innym, z nazwiskiem Schultz . To, że sklep znajdował się w Bazarze Poznańskim, owym symbolu polskości, miało dla Niemców ogromne znaczenie. Rodzina początkowo zignorowała postanowie­ nie sądu. Po kilku tygodniach szyld zdjęli pracownicy administracji pruskiej w asyście policji. Przez kilka kolejnych miesięcy firma funkcjonowała, ku uciesze poznaniaków, bez żadnego szyldu. Dopiero w końcu 1901 Szulcowie zostali zmuszeni do umieszczenia na widocznym miejscu „nowej" nazwy fir­ my: W. Schultz. Prawo do noszenia nazwiska Szulc przywrócono rodzinie 22.10.1919 г., na podstawie jej wniosku skierowanego do rejencji poznańskiej. Teofil Walerian i Stanisława Adamska mieli szóstkę dzieci: Tadeusza, Bro­ nisława, Helenę, Stanisława, Zdzisława i Janusza. Najstarszy syn Tadeusz (ur. 1881) od lat gimnazjalnych związany był z tajnymi organizacjami samokształceniowymi i wolnościowymi. W murach gimnazjum św. Marii Magdaleny były to: kółko im. Tomasza Zana i Czer5 5 Nie udało się odnaleźć szczegółowych akt procesowych, a tym samym prześledzić rodzaju argumentacji użytej przez obie strony w trakcie postępowania. �RODZINA SZULCÓW 129 wona Róża. Po ukończeniu szkoły średniej studiował medycynę we Wroc­ ławiu, Monachium i Gryfii (w Poznaniu nie było wtedy uniwersytetu). W 1905 r. uzyskał doktorat nauk medycznych na uniwersytecie w Gryfii. Następnie odbywał obowiązkową, wojskową praktykę lekarską i w 1907 r. opuścił szeregi wojska pruskiego jako oficer rezerwy. Został lekarzem miejs­ kim w poznańskiej dzielnicy Wilda, a ponadto lekarzem fabrycznym zakładów metalowych H . Cegielskiego. Od swych młodych lat uczestniczył czynnie w ży­ ciu miasta. Kiedy tylko powstało polsko-niemieckie Stowarzyszenie Zawo­ dowe Lekarzy Poznańskich (było ono organizacją zbliżoną do związku zawo­ dowego), objął w nim funkcję członka zarządu, który składał się z sześciu Niemców i sześciu Polaków. Pełnił w nim obowiązki skarbnika. Urząd ten złożył faktycznie dopiero po I wojnie światowej. Uznanie kolegów i społeczeń­ stwa miasta zdobył dzięki aktywności na Wydziale Lekarskim Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, gdzie redagował „Nowiny Lekarskie" i w la­ tach 1908-1912 był ich sekretarzem. Ze względu na zdolności muzyczne został także członkiem zarządu towarzystwa „Lutnia", które dzięki osobie dyry­ genta, ks. W. Gieburowskiego, miało znaczne poważanie wśród poznańskich melomanów. Pracował także w sekcji kulturalnej organizacji „Straż". Był dodatkowo w zarządzie Towarzystwa Higieniczno-Społecznego i innych orga­ nizacji, mniej istotnych ze względów historycznych. Oprócz tego szeregu zajęć i funkcji w organizacjach zawodowych i społecznych zaakceptowanych przez administrację pruską, należał do organizacji konspiracyjnych. Najważniejszą z nich była „Obrona Narodowa" (podporządkowana „Lidze"), która swą działalnością obejmowała cały obszar zaboru pruskiego. Tadeusz Szulc z du­ mą wspominał, iż był także jednym z niewielu członków samej „Ligi" (Szulc 1957, s. 7). Była to organizacja narodowo-demokratyczna, bardzo ważna dla poznańskiego życia politycznego. Od 1907 r. współpracował z nowo powstałym dziennikiem „Kuryerem Poznańskim" jako recenzent muzyczny. W tej dziedzinie zasłynął również jako dobry organizator przygotowując rozmaite koncerty okolicznościowe. Za naj­ większe dokonania można uznać poznańską premierę oratorium „Quo Vadis" Feliksa Nowowiejskiego i premierowe wykonanie dzieł Karola Szymanow­ skiego. Jego celne recenzje muzyczne ukazywały się aż do 1918 г., z przerwą w trakcie I wojny światowej. Z obszerniejszych tekstów muzycznych jego autorstwa należy przypomnieć broszurę o F.Chopinie wydaną w 1910r. i szkic o muzycznym Poznaniu w latach 1870—1939, napisany wspólnie z wybit­ nym historykiem sztuki G. Chmarzyńskim. Swoje artykuły podpisywał także pseudonimem „Iatros" lub ,,-z,-z". Nie były to jedyne nurty zainteresowań Tadeusza. W swej działalności przejawiał wielokrotnie troskę o fizyczny rozwój młodzieży. Napisał na ten temat szereg artykułów i broszur. Pierwszą wojnę światową przeżył jako lekarz armii pruskiej w stopniu porucznika a później kapitana. Dwukrotnie podczas wojny przez kilka mie­ sięcy przebywał w Poznaniu jako rekonwalescent po przebytych chorobach. �130 RAFAŁ BESZTERDA Odzyskanie niepodległości w listopadzie 1918 r. zastało go w Poznaniu, gdzie z początku utrzymał dotychczasowe stanowisko lekarza dowódcy Głównego Szpitala Fortecznego. Odradzające się władze polskie zaproponowały mu kierow­ nictwo Instytutu Higienicznego i Lekarza Powiatowego. Został także poproszony 0 prowadzenie zajęć z anatomii na tworzącym się Uniwersytecie Poznańskim. Powszechne zaufanie społeczne i wybitne cechy organizatorskie zaowoco­ wały propozycją objęcia funkcji członka Magistratu poznańskiego. Jako radca pracował tam od 1925 do 1936 г., a jako Naczelnik Wydziału Zdrowia Pub­ licznego do 1938 r. (wydział ten został przez niego stworzony od podstaw). Ceniony przez zwierzchników był w latach 1934-1936 zastępcą Prezydenta Miasta Poznania - Cyryla Ratajskiego. Najobszerniejszym tekstem dotyczącym rodziny Szulców są wspomnienia Tadeusza. Liczą one około 900 stron maszynopisu, którego fragmenty zostały wydane drukiem w 1995 r. Żal, iż wyboru dokonano przede wszystkim pod kątem opisywanej przez niego działalności lekarskiej. Nie opublikowano części rozważań natury ogólnej, czasami o charakterze filozoficznym, czy w końcu obszernej części ciekawostek z życia dawnego Poznania. Tekst ten daje wgląd w osobowość jednego z Szulców żyjącego na przełomie wieków, a ponadto pozwala uchwycić różne odcienie mentalności poznańskiego mieszczaństwa 1 epoki. Opisuje on na przykład ciekawą kwestię ceł miejskich: Bardzo charakterystyczną rzeczą dla dawnego Poznania, mieszczącego się w obrębie wałów fortecznych i jego ekskluzywności wobec gmin zewnętrznych była sprawa ceł. Miasto miało swoje własne cła wwozowe, szczególnie na mięso. Jeżeli ktoś np. kupił mięso zwykłe, drób lub dziczyznę poza murami fortecznymi, np. na Rynku Jeżyckim, musiał przy wejściu do miasta uiścić od­ powiednie cło. U bram szczególnie u najwięcej frekwentowanej Bramy Berlińskiej patrolowali miejscy, zielono umundurowani celnicy i wychwytywali podejrzanych o zamiar przemytu mięsa. W miejscu, gdzie dzisiaj stoi tzw. „Hotel Royal" , stał podówczas mały parterowy miejski urząd celny. Tam to trzeba było się udawać z mięsem, tam je odważano i obliczano wysokość cła. Każdy tramwaj konny, który szedł z dworca ku miastu musiał się liczyć z tym, że celnik wejdzie do wnętrza i zapyta, czy kto ma coś do oclenia. Również istniało cło mostowe na moście Chwali szewskim, który łączył ulicę Chwaliszewo z dzisiejszą ulicą Wielką (wówczas Szeroką). Po godzinie dziesiątej wieczorem do którejś godziny rannej musiał każdy, kto przejeżdżał przez most wozem lub czymś podobnym, zatrzymać się przed budką celnika stojącą w bliskości krzyża, skąd celnik dla wygody przejeżdżających wysuwał łopatkę o bardzo długim trzonie, tak, że przejeżdżający mógł nie wysiadając opłacić cło za każdą osobę wiezioną w wysokości kilku fenigów od osoby (Szulc 1957, s. 37-38). 6 Nie wszyscy ze współczesnych mieszkańców Poznania zdają sobie sprawę, że zaledwie sto lat temu obszar miasta był dalece ograniczony wybudowanymi przez władze pruskie fortyfikacjami. Ich częściowe wyburzenie i włączenie do Poznania dodatkowych obszarów spowodowało rozszerzenie granic miasta dopiero w ostatnim dziesięcioleciu X I X w. Zniesiono wtedy także nakaz wznoszenia budynków techniką muru pruskiego w pasie przyfortecznym (por. 6 Hotel o niezmienionej nazwie stoi w Poznaniu do dziś przy ul. Św. Marcin, naprzeciwko wylotu ul.Gwarnej. �RODZINA SZULCÓW 131 Trzeciakowscy 1987, s. 29). Wielokrotnie spotkać można w cytowanych wspom­ nieniach opis problemów, z jakimi borykała się młoda administracja polska po 1918 г., której decyzjami Poznań zmieniał swoje oblicze terytorialne (Szulc 1957, s. 509-511). Inną ciekawostkę historyczną zawarł Szulc przy okazji opisu mobilizacji podczas I wojny światowej: W mieście panował niezwykły, nerwowy ruch. Plakaty obwieszczające mobilizację, rozlepione na słupach całego miasta, ukazały się - rzecz nie do uwierzenia - także w języku polskim. Teraz, gdy chodziło o własną skórę, nawet władze wojskowe pruskie uważały za właściwe odezwać się do Polaków w ich języku ojczystym i nawoływać do spełnienia „obowiązku wobec ojczyzny" nie­ mieckiej (Szulc 1957, s. 336). Wspominałem, że Tadeusz Szulc był stałym recenzentem muzycznym „Kuryera Poznańskiego". Przebywając na froncie tęsknił za wiadomościami z ro­ dzinnego miasta, toteż, jak pisał: zaabonowałem „Kuryera Poznańskiego", którego mi następnie przez cały czas mego pobytu na froncie pod opaską przysyłano. W ten sposób byłem w stałym i dość ścisłym kontakcie z Po­ znaniem i mogłem na ogół dobrze się orientować, co dzieje się w kraju i w Poznaniu mając stałe informacje z polskiej strony. Listy od żony i rodziny dopełniały reszty. I z frontu można było pisywać listy polskie w zamkniętych kopertach, tylko w samych początkach wolno było pisywać jedynie otwarte karty i to po niemiecku, nie podając jednak miejsca wysyłki, a tylko formację (Szulc 1957, s. 350). W obszernym tekście wspomnień znalazło się miejsce na nowinki dotyczą­ ce zmiany czasu na letni. Niemcy wprowadzili taką zmianę po raz pierwszy podczas I wojny (Szulc 1957, s. 404). W innym miejscu autor celnie scharakteryzował sytuację frontu antypruskiego na ziemiach wielkopolskich i prasę ugodową: Wewnątrz społeczeństwa poznańskiego i zaboru pruskiego była sytuacja w stosunku do zwalczających się kierunków pozostałych zaborów na ogół jasna i nie powikłana. Rozbieżności wewnętrznych w zasadzie nie było, ani politycznych ani społecznych, a front antyniemiecki poza garstką nieuleczal­ nych prusofilów, próbujących akcję swą prowadzić na łamach poznańskiej w tym celu do życia powołanej „Gazety Narodowej" pod redakcją Ignacego Żnińskiego, był zwarty. [...] W czasie pierwszej wojny przyjął [mowa o Ignacym Żnińskim - przyp. R.B.], zaofiarowane mu przez ugodowców pruskich stanowisko redaktora owej „Gazety Narodowej", która jednak żadnego nie wywierała wpływu i nie była zdolna, podobnie jak w tym samym celu uruchomiony w Lesznie „Kraj", osłabić front antyniemiecki. Poza tymi dwoma organami w Wielkopolsce jeszcze „Gazeta Gru­ dziądzka" Wiktora Kulerskiego i „Godzina Polski", zwana powszechnie „Gadzina Polski", pod kierownictwem Adama Napieralskiego w Częstochowie usiłowały oddziaływać, lubo bezskutecznie, na społeczeństwo zaboru pruskiego na rzecz państw centralnych (Szulc 1957, s. 418-419). Kilka stron maszynopisu poświęcił Szulc dość powszechnemu w Wielko­ polsce, niechętnemu stosunkowi do Józefa Piłsudskiego. Objętość niniejszego artykułu nie pozwala na przytoczenie całości jego rozważań. Poza cytowanymi fragmentami T.Szulc zwraca uwagę na specyfikę zaboru pruskiego i wynika­ jące stąd różnice w ocenie postaci marszałka: �132 RAFAŁ BESZTERDA Co skłoniło do tego kroku Piłsudskiego i jego popleczników z P.P.S. i kazało mu w konflikcie [fragment dotyczy czasów I wojny światowej - przyp. R.B.], zaraz u jego początku szafować krwią polską, już wtenczas, gdy wyniku zmagań nikt nie mógł nawet w przybliżeniu przewidzieć, trudno z całą pewnością jeszcze dzisiaj powiedzieć. Czy wchodziły tam w grę jakieś osobiste pobudki uczuciowe, czy też opierał Piłsudski swój plan na jakichś rachubach politycznych, nie można nawet teraz po tylu latach stwierdzić na pewno bez bliższych danych. Czy kierowała nim tylko nienawiść wyłącznie socjalisty do caratu - a pochodził z Litwy - czy była mu motywem osobista ambicja odegrania jakiejś wybitniejszej roli, czy pragnął tylko po raz pierwszy od 1831 r. powołać do życia polską regularną jednostkę zbrojną, choćby małą, było có najmniej dla zaboru pruskiego, wtenczas, w czasie I wojny zupełnie rzeczą nie jasną. Może łudził się, że tworząc tę jednostkę równocześnie stworzy ośrodek zbrojny, który rozrastając się i wzmacniając ochotnikami spod zaboru rosyjskiego stanie się czynnikiem reprezentującym militarny czyn i polityczną myśl polską. [...] W każdym razie powiedzieć można, że wystąpienie Piłsudskiego i jego zwolenników - bez względu, z jakich powstało motywów - w czasie czteroletniej wojny w niczym nie zaważyło, szczególnie w sensie dodatnim, na rozwoju sprawy polskiej i obojętnym było w gruncie rzeczy, czy legiony Piłsudskiego, od których zresztą „legion wschodni" wnet odpadł i swoją poszedł drogą, istniały w ogóle czy nie. Zaważył Piłsudski na losach Polski dopiero po pierwszej wojnie. Rozwój wypadków w czasie wojny dowiódł nadto, że Piłsudski stanął po fałszywej stronie, co też - choć późno - sam pewnie musiał uznać poznawszy bliżej Niemców i przekonać się, że przelewanie krwi polskiej ochotniczo już w pierwszej fazie wojny było błędem (Szulc 1957, s. 419a-d). Chociaż przytoczone tu słowa są jedynie wyjątkiem, nie zapominajmy, że autor był w chwili ich pisania podpułkownikiem W.P. i jego poglądy jako żołnierza były zazwyczaj wyważone. Potrzeba działań wojennych nie była mu obca. Nie zgadzał się jednak z decyzjami politycznymi Piłsudskiego i jego obozu. Wyrażał w ten sposób poglądy bliskie wielu Wielkopolanom. Pry­ watny stosunek T. Szulca do tej kwestii był zresztą znany Prezydentowi Mia­ sta Poznania, Cyrylowi Ratajskiemu, który nakłonił go do pracy samorządo­ wej i objęcia funkcji zastępcy prezydenta. Przy okazji opisu dotyczącego początkowych faz tworzenia polskich sił zbrojnych w Wielkopolsce autor wspomnień przytoczył znamienną sytuację charakteryzującą ten proces: 7 Polaków z wyższym wykształceniem wojskowym w Poznaniu wówczas nie było. [...] Wybór padł na generała Józefa Dowbora-Muśnickiego. [...] Dowbor zjechał niezwłocznie do Poznania i około połowy stycznia 1919 r. objął naczelne dowództwo wojsk wielkopolskich. Wprowadził niebawem jednolite mundury polskie barwy popielatej. Pokrycie głowy stanowiły czapki kształtu wysokiej rogatywki. [...] Z dawniejszych niemieckich oficerów zawodowych znaleźli się w wojsku wielkopolskim w stopniach obecnie generalskich Polacy Kazimierz Raszewski i Grudzielski. Szereg oficerów wyższych przywiózł ze sobą z byłych formacji polskich w Rosji Dowbór-Muśnicki. W początkach były trudności pewne z polską komendą, której nikt nie znał. Używano więc zrazu komendy niemieckiej z konieczności. Szybko się to jednak zmieniło i język polski zapanował w wojsku niepodzielnie tak, że, gdy po kilku tygodniach na wezwanie Lwowa wyruszyły mu pierwsze bataliony poznańskie na odsiecz przeciw oddziałom ukraińskim, szły tam już pełne zapału formacje w każdym calu polskie (Szulc 1957, s. 441). Był też Tadeusz Szulc pomysłodawcą i osobą odpowiedzialną za urządze­ nie „dziecińca" na łąkach dębińskich. Powstał on na wzór ogrodów jordanow- 7 Tadeusz Szulc pisał omawiane wspomnienia pod koniec życia, zmarł w 1957 r. �RODZINA SZULCÓW 133 skich. Od chwili powstania (lata dwudzieste) do dzisiaj zachował się układ przestrzenny tego miejsca wraz z ulicą Jordána (Szulc 1957, s. 511-512). Wiele miejsca Tadeusz Szulc poświęcił we wspomnieniach wynalazkom technicznym, ich przyjmowaniu i następstwom, jakie wywoływały w życiu codziennym Wielkopolan oraz w szerokiej skali Polski i Europy. Z perspek­ tywy dwóch wojen światowych, które przeżył, dał m. in. wyraz swojemu sto­ sunkowi do samolotu, rozważając jego użyteczność pod wieloma względami: W tych to pełnych zgrozy chwilach przeżytych w Warszawie i częściowo już przedtem w rodzin­ nym Poznaniu uwidoczniła się w całej swej jaskrawości różnica między pierwszą wojną światową a już nawet początkiem drugiej. [...] Co za rozpiętość między jej siłą niszczycielską [bombą atomową - przyp. R.B.], a owymi „niewinnymi" strzałkami spuszczonymi przygodnie z samolo­ tów w r. 1914 we Francji, które miałem sposobność oglądać, jak pisałem, pod Verdun. A wszystko to stało się możliwe dzięki - genialnemu skądinąd - wynalazkowi samolotu. [...] Póki samolot, jak było jeszcze prawie zasadniczo w I wojnie światowej, służył celom wywiadowczym lub dzięki zrzucanym ulotkom celom propagandowym, był na usługach celów pozytywnych. Z chwilą jed­ nak, gdy technicznie wydoskonalony, stał się - i to z czasem, coraz więcej - środkiem transpor­ towym i tym samym roznosicielem śmiercionośnych pocisków, przemienił się wkrótce w ruchomą bazę dla oręża zaczepnego, przed którym nikt w świecie i nigdzie nie jest bezpieczny. Odtąd nie ma zakątka na ziemi, gdzieby można się ukryć i prawie zaryzykować można twierdzenie, że bezpieczniej było w pierwszej wojnie na froncie, niż w drugiej w domu. [...] A co ma ludzkość w zamian za to? Jakie pozytywne korzyści przyniósł wynalazek samolotu ludzkości jako całości? Prawie żadnych. W stosunku do kolosalnych strat w krwi i mieniu oraz niebywałej udręki nerwowej w czasie wojen, które ludzkość zawsze nawiedzały i nawiedzać będą, są zyski czy to w podczas ich trwania czy w razie pokoju tak nikłe, że prawie żadne. [...] Zyskiwanie na czasie jest zdobyczą bardzo względną, ma znaczenie tylko głównie i prawie wyłącznie wtenczas, gdy się chce ubiec współzawodnika, konkurenta, przeciwnika. Przecież gdy on nie posiada możności tej szyb­ kiej zmiany miejsca, natenczas i mnie jest ona niepotrzebną a ludzkość chroni się w ten sposób od pożerającego ją i wyczerpującego ją ciągłego pośpiechu, który ją wiedzie coraz więcej do rozstroju oraz upadku i nie przynosi - absolutnie biorąc - żadnej korzyści. [...] Ten wynalazek samolotu był wszak początkiem i poniekąd źródłem wojen totalnych, w których zaczęto walczyć poza armią także z ludnością cywilną. [...] Tak to okazało się tutaj, jak pewnie nigdy przedtem, że genialność wynalazczości ludzkiej zeszła niestety znów na bezdroża i zamieniła nieprzewidzianie najszlachet­ niejsze niewątpliwie zamierzenia w następstwa straszliwe (Szulc 1957, s. 696a-b). Powróćmy do dziejów Tadeusza Szulca i założonej przez niego rodziny. Ożenił się z Anną Mann i miał trójkę dzieci: Bogdana, Wacława i Urszulę. Bogdan był sędzią. Ożenił się z Benigna Dudzianką (1947), lecz zmarł przedwcześnie i bezpotomnie w Gorzowie Wielkopolskim. Jego brat Wacław także wybrał prawo jako swój zawód. Był przez wiele lat sędzią Sądu Wojewódzkiego w Poznaniu i sędzią Sądu Najwyższego w Warsza­ wie. Ożenił się z Aliną Karasińską. Miał z nią dwójkę dzieci: Annę i Jerzego. Jerzy ożenił się z Bożeną Walczak. Mają oni syna Michała, który jest jednym z dwóch żyjących męskich potomków rodziny Szulców w siódmym pokoleniu. Anna wyszła za mąż za Witolda Kozaka i ma trójkę dzieci: Wojciecha, Jerzego i Elizę. Urszula, absolwentka Akademii Handlowej, wyszła za mąż za Leona Gattnera, profesora WSE w Poznaniu, z którym miała piątkę dzieci: Grażynę, Włodzimierza, Andrzeja, Ryszarda i Ewę. Rodzeństwo Tadeusza Szulca, który był najstarszym synem Teofila Waleriana i Stanisławy Adamskiej, to: Bronisław, Helena, Stanisław, Zdzisław. �134 RAFAŁ BESZTERDA Bronisław zmarł w dzieciństwie. Helena wyszła za mąż za Edwarda Winklera. Był on nauczycielem gimna­ zjalnym w Warszawie. Dlatego też małżeństwo na długo zamieszkało z dala od Poznania. Dopiero po 1945 r. Edward Winkler został wykładowcą w Politech­ nice Poznańskiej i małżonkowie powrócili do stolicy Wielkopolski. Najmłodszy brat - Janusz, przez czas jakiś kierował filią rodzinnego przed­ siębiorstwa kupieckiego w Bydgoszczy. Razem z braćmi brał czynny udział w Powstaniu Wielkopolskim. Bracia Stanisław i Zdzisław wymagają szczególnego omówienia ze względu na ich wkład w rozwój poznańskiego kupiectwa i kultury. Stanisław, podobnie jak jego starszy brat Tadeusz, uczęszczał do gimnazjum św. Marii Magdaleny. Jednakże nie było mu dane je ukończyć. Wraz ze śmiercią ojca (1901 г.), a podczas studiów medycznych Tadeusza, na niego właśnie spadł ciężar pro­ wadzenia wraz z matką rodzinnej firmy zegarmistrzowskiej. Został wysłany na praktyki do Królewca i Szwajcarii. Pod wpływem Stanisława firma przekształ­ ciła się stopniowo we wzorcowy zakład jubilerski. Po latach okazało się, że wybór Stanisława na następcę ojca, dokonany poniekąd z konieczności, dla całej rodziny był szczęśliwy. Młodzieniec od początku przejawiał spore talenty kupieckie i artystyczne. Podobnie jak bracia, włączył się czynnie w organizację ruchu zawodowego organizując Ogólnopolskie Zjazdy Złotników i Jubilerów. Pracownię złotniczą przeniósł w latach dwudziestych z Bazaru na PI. Wol­ ności 5 (budynek ten do dzisiaj pozostaje w rękach rodziny). Swoje prace przedstawiał m.in. na Powszechnej Wystawie Krajowej w Poznaniu w 1929 r. i Międzynarodowej Wystawie Rzemiosł w Berlinie w 1938 r. Był długoletnim prezesem Zjednoczenia Zegarmistrzów i Złotników Miasta Poznania, radcą Izby Rzemieślniczej oraz członkiem zarządu Cechu Zegarmistrzów i Złotni­ ków Miasta Warszawy. Nawet po 1945 r. dalej działał w zarządach rzemieśl­ niczych. Był m.in. wiceprezesem Poznańskiej Izby Przemysłowo-Handlowej. Poza pracą związaną z wykonywanym przezeń zawodem działał od mło­ dych lat w organizacjach narodowościowych i samokształceniowych. Był pre­ zesem „Ogniwa", organizacji młodzieżowej mającej na celu nauczanie historii i literatury polskiej w zaborze pruskim, a także czynne występowanie przeciw władzom zaborczym. Ponadto, był członkiem Straży Ludowej i uczestnikiem powstania wielkopolskiego. Opiekował się również młodzieżą w okresie między­ wojennym jako Kurator Towarzystwa Uczniów Handlowych w Poznaniu. Podzielał poglądy polityczne braci i dlatego w tym samym okresie był przewod­ niczącym Koła Mieszczańskiego BBWR. Okupację spędził w Warszawie, gdzie prowadził zakład jubilersko-zegarmistrzowski i własną pracownię złotniczą. Pomagał finansowo Szarym Szeregom. W 1945 r. powrócił do Poznania i otwo­ rzył ponownie własny zakład. Równolegle do 1950 r. funkcjonował jego sklep w Warszawie. Powojenna rzeczywistość zmusiła go do przekształcenia zakładu poznańskiego w spółdzielnię pracy. Co prawda, jeszcze do 1954 r. był człon­ kiem zarządu hurtowni zegarmistrzowsko-złotniczej „Zegarhurt" i założycielem przewodniczącym rady nadzorczej Spółdzielni Zaopatrzenia i Zbytu Złotników �RODZINA SZULCÓW 135 i Zegarmistrzów w Poznaniu. Napisał też kilka szkiców dotyczących złotnictwa artystycznego zamieszczonych w Kronice Miasta Poznania. Kolejną z jego pasji było kolekcjonerstwo rzadkich wyrobów złotniczych, przeważnie sreber. Ten unikatowy zbiór (zawierający nawet srebra powstałe w pracowni Odiota - nadwornego złotnika Napoleona) przetrwał powstanie warszawskie i choć mocno uszczuplony znalazł się po wojnie w Poznaniu (Sokolnicki 1974, s. 17). Rodzina ofiarowała go Muzeum Rzemiosła, nowo powstałemu w Poznaniu Oddziałowi Muzeum Narodowego. Wśród wspania­ łych dzieł sztuki znajdował się puchar srebrny, wykonany przez Stanisława, z miniaturą ratusza poznańskiego na wieku, którym prezydent Poznania Cyryl Ratajski wznosił toast na cześć prezydenta Ignacego Mościckiego przeby­ wającego w Poznaniu z okazji otwarcia PWK w 1929 r. Także z inicjatywy Stanisława i w jego pracowni udało się zrekonstruować insygnia rektorskie Uniwersytetu Warszawskiego. Darował poza tym komplet insygniów rektor­ skich i prorektorskich Akademii Handlowej w Poznaniu. Żonaty był z Ireną Wilhelmi i miał dwójkę dzieci: Danutę i Andrzeja. Dzieci zaangażowały się w kampanię wrześniową jako harcerze, później były żołnie­ rzami Szarych Szeregów. Andrzej był żonaty z Barbarą Chwiłkowską i miał z nią córkę Alinę. Zginął w 1941 r. w trakcie napadu rabunkowego na sklep ojca w Warszawie. Siostra Danuta wyszła za mąż za Jerzego Sokolnickiego i zamiesz­ kała w rodzinnym Poznaniu. Ich jedyna córka Katarzyna wyszła za mąż za Michała Męczyńskiego. Mieszkają w Poznaniu. Danuta, po śmierci brata i po­ wrocie z Warszawy do Poznania, prowadziła ojcowską firmę. Ukończyła studia historii sztuki i zdobyła dyplom mistrzowski w zakresie złotnictwa. Po upaństwo­ wieniu zakładu była kierownikiem artystycznym Spółdzielni „Rytosztuka". Najmłodszym dzieckiem Teofila Waleriana i Stanisławy Adamskiej był Zdzisław Szulc. Nie mógł wiele pomóc rodzinie po śmierci ojca, gdy bowiem jego brat Tadeusz studiował, a Stanisław zajął się firmą złotniczą, on sam miał zaledwie sześć lat. Jak bracia, ukończył gimnazjum św. Marii Magdaleny. Ze starszym bratem Stanisławem brał udział w demonstracjach antypruskich. Jako młody człowiek wziął udział w powstaniu wielkopolskim i wojnie polsko - sowieckiej w 1920 r. W tych wydarzeniach historycznych brała też udział jego przyszła żona Maria Wysocka. Oboje małżonkowie zostali uhonorowani Wielkopolskimi Krzyżami Powstańczymi a Zdzisław dodatkowo Krzyżem Walecznych za udział w wojnie 1920 r. Zdzisław kontynuował zawodowe tradycje rodu i został kupcem. Zajmo­ wał się handlem zbożem. Prowadził duże przedsiębiorstwo do dnia wybuchu I I wojny światowej i był przedstawicielem duńskiej firmy Pingwin, produkują­ cej słynne lody. W czasie ostatniej wojny wraz z żoną został wysiedlony z Poznania, ale wrócił zaraz po oswobodzeniu miasta. Od młodych lat jego życie zawodowe było podporządkowane dwóm pasjom: tenisowi ziemnemu i kolekcjonerstwu instrumentów muzycznych. Zdzisław był więc kolejnym z rodzeństwa, który dbał o rozwój tej dziedziny sztuki, jaką jest muzyka. Świadczyć to może o szczególnej atmosferze panującej w rodzinnym domu �136 RAFAŁ BESZTERDA Szulców. Żadne istotne wydarzenie muzyczne w Poznaniu w trakcie kilku­ dziesięciu lat nie minęło przecież bez ich udziału organizatorskiego, czy choćby komentarza prasowego. Bracia popierali każdą ideę, jeśli dotyczyła ona spra­ wy niepodległości ojczyzny lub muzyki. Zdzisław wszystkie środki, jakimi rozporządzał przeznaczał na zakup instrumentów muzycznych. Jego kolekcja była imponująca i należy podkreślić, iż tylko dzięki wyrozumiałości żony - muzykologa i pianistki, zbiór ten, przechowywany w prywatnym miesz­ kaniu, wciąż się powiększał. Ponoć wszyscy goście, którzy odwiedzali ich dom za każdym razem byli porażeni rozmiarami kolekcji Zdzisława. Każdy kąt, każde miejsce na ścianach zajęte było przez instrumenty, czasami bardzo pokaźnych rozmiarów. Zdzisław wielokrotnie podróżował po krajach Europy i Egipcie przywożąc stamtąd starannie wybrane instrumenty. Jerzy Sokolnicki w swoich wspomnieniach przytacza anegdotyczną historię z czasów okupacji, kiedy to kolekcja Zdzisława była schowana za masywnymi, mahoniowymi szafami wystawy sklepu jubilerskiego brata przy dzisiejszym PI. Wolności (Sokolnicki 1974, s. 21-22). Pewnego razu, w godzinach otwarcia sklepu pękła jedna ze strun harfy, czyniąc przy tym potworny hałas. Pracownicy wytłuma­ czyli niemieckiemu kierownikowi, że to wynik rozsychania się drewna maho­ niowego jednej z szaf. Nie wiadomo do dzisiaj czy uwierzył, ale tak schowane instrumenty przetrwały całą wojnę. Zdzisław już przed wojną był znanym specjalistą zajmującym się naukowo pochodzeniem instrumentów, w tym ludowych. Dowodził m . i n . polskiego rodowodu skrzypiec, napisał kilka rozpraw na temat instrumentarium ludo­ wego. Do najważniejszych jego prac należy Słownik Lutników Polskich (1953). Po wojnie jego prywatne zbiory znalazły się w Muzeum Wielkopolskim a póź­ niej w Muzeum Narodowym. Dzięki staraniom Zdzisława odrestaurowano jedną z kamieniczek na poznańskim Starym Rynku i przeznaczono ją na siedzibę Muzeum Instrumentów Muzycznych. Zdzisław został jego pierwszym kustoszem. Zapoczątkował kilka trwających do dzisiaj tradycji: przede wszyst­ kim zainicjował Koncerty Sylwestrowe w M I M i międzynarodowe Konkursy Lutników w Poznaniu. Założył też Stowarzyszenie Polskich Artystów Lutników i był jego pierwszym prezesem. Zdzisław popularyzował także tenis ziemny. Był inicjatorem budowy pierw­ szych kortów i prezesem założycielem Polskiego Związku Lawn-Tenisowego w 1921 r. (miał wówczas 26 lat!). Zaledwie w cztery lata później wydał pierwszy polski podręcznik zasad gry w tenisa. Małżeństwo Zdzisława i Marii Wysockiej miało trójkę dzieci: Olgierda, Mirona i Aleksandrę. Miron zmarł mając zaledwie kilka dni. Olgierd skończył studia na poznańskiej WSE i pracował w banku. Ożenił się z Hanną Garstecką. Przedwcześnie zmarł pozostawiając trójkę dzieci: Wojciecha, Marię i Agnieszkę. Wojciech ożenił się z Haliną Urban i mają syna Olgierda. Jest on drugim obok Michała, syna Jerzego i Bożeny, kontynuatorem rodu Szulców. Siostra Olgierda (seniora), Aleksandra, ukończyła po I I wojnie studia muzykologiczne i pracowała w tym zawodzie. �RODZINA SZULCÓW 137 Przedstawiając dzieje tak znaczącego rodu należy nie tylko zwrócić uwagę na jego wkład w rozwój kulturalny miasta, a tym samym w kulturę polską, ale zastanowić się nad fenomenem tak szybkiej asymilacji. Nie powierzchownej, ale głęboko przenikającej, w pełni uświadomionej i akceptowanej. W ciągu sześciu pokoleń, ich przedstawiciele wykazali wiele zrozumienia dla potrzeb kraju, który uznali za swą ojczyznę. Spolonizowani w krótkim czasie, nie pozostawali na uboczu wobec problemów dotyczących społeczności, w której żyli i zaakceptowali ją jako swoją. Życie każdego z nich wpisało się w historię miasta i regionu. Niestety, wielu członków tej rodziny odeszło w zapomnienie i nawet poznaniacy ich nie znają. Ten stan rzeczy wynika z niewłaściwej edukacji oraz braku efektywnych działań na rzecz upowszechniania lokalnych tradycji. Ta mieszczań­ ska rodzina od początku swego osiedlenia się w Poznaniu utrzymywała kontakty z liderami życia kulturalnego i społecznego miasta. Sama tę elitę współtworzyła. W przeciwieństwie do niektórych Polaków od początku była wyczulona na sprawy ważne dla Wielkopolan. Trudno znaleźć w ciągu dwustu lat ich zamieszki­ wania w Poznaniu istotną historycznie inicjatywę społeczną, której Szulcowie nie poparliby czynnie. Ojcowie rodziny pozostawili po sobie pokolenia nie tylko wykształcone, ale także obdarzone talentami organizatorskimi. Przedstawione w tym artykule osoby pogodziły pracę zawodową ze społeczną i wieloma innymi zajęciami, w których zawsze sprawy polskiej kultury, gospodarki oraz życia społecznego były najważniejsze. Pragnąc uczcić choć jednego z członków tej rodziny władze Muzeum Narodowego i krewni postanowili ufundować tablicę pamiątkową poświęconą Zdzisławowi Szulcowi. Znalazła ona swoje miejsce w pobliżu wejścia do Muzeum Instrumentów Muzycznych w Poznaniu. Uro­ czystość odsłonięcia odbyła się w marcu 2000 r. ŹRÓDŁA Archiwalia Karty ewidencyjne ludności Poznania. Archiwum Państwowe w Poznaniu (lata ok. 1800-1900). Protokół Bractwa Szewckiego Przedmieścia Ś.Woyciecha. Archiwum Państwowe w Poznaniu (sygn. AP 466). Wywiady przeprowadzone w latach 1998-1999 z pp. Urszulą Gattner i Katarzyną Męczyńską (zapisy - w archiwum Pracowni Etnologii I A i E PAN w Poznaniu). Czasopisma Odpisy notatek prasowych z „Dziennika Poznańskiego" i „Kuryera Poznańskiego" z lat 1900-1910. Literatura Dzieje Poznania 1994, J. Topolski, L . Trzeciakowski (red.), Warszawa-Poznań, t. 2, vol. 1. S o k o l n i c k i J . 1974, Rodzina Szulców, tekst odczytu dla Towarzystwa Miłośników Miasta Poznania, maszynopis. S z u l c T. 1957, W Poznaniu i wkoło niego, maszynopis. - 1995, W Poznaniu i wkoło niego. Poznań. T r z e c i a k o w s c y M . i L . 1987, W dziewiętnastowiecznym Poznaniu, Poznań. Wielkopolski Słownik Biograficzny. 1981, Warszawa-Poznań. �138 RAFAŁ BESZTERDA RAFAŁ BESZTERDA T H E SZULC F A M I L Y Summary The oldest traces of the history of the family Szulc reach back to the place called Wołów in Silesia, where in 1757 Franciszek was born as the first son of the tailor Jan Krzysztof. In the 1780s Franciszek came to Poznań and since then on the history of that, primarily German, family became connected with the capital of the region of Wielkopolska. Six generations of the lineage felt responsibility for the needs of the country which their ancestors had chosen as their own. They soon became polonized, accepted Poland as their homeland and never held themselves aloof to the problems of their community. Life of each of the members of the Szulc family became in some way involved in the history of the town and of the region. From the very beginning they were in touch with representatives of local social and cultural elite and soon they joined the elite themselves. Not all autochtonous Polish families were so sensitive to the problems important to the province of Wielkopolska as the members of successive generations of the Szulc family. Within the recent two centuries it is hardly possible to find any important social enterprise which would not be actively supported by the Szulcs. The forefathers of the family were followed by numerous generations of descendants who were not only well-educated people but also revealed considerable organizational skills. In the article the author presents some of the outstanding members of that unusual family who were always able to join professional success with social activity, for whom the cause of Polish culture and economy was always of greatest importance. In order to honour at least one of that extraordinary family, Zdzisław Szulc, a commemorat­ ing plaque has been founded by the National Museum together with the relatives. The ceremony took place in March 2000. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/dab25b7b6b8255a8436070019afe7fdb.pdf 46be238c1253f1899fa461a6b0119579 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1670 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2000 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1545 Title A name given to the resource Kult bohatera religijnego na przykładzie świętego Wojciecha / ETNOGRAFIA POLSKA 2000 t.44 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2000 t.44, s.139-154 Creator An entity primarily responsible for making the resource Urbańska, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X L I V : 2000, z. 1-2 P L ISSN 0071-1861 CZĘŚĆ II ANNA URBAŃSKA Pracownia Etnologii, I A E PAN, Poznań K U L T BOHATERA RELIGIJNEGO N A P R Z Y K Ł A D Z I E ŚWIĘTEGO WOJCIECHA Artykuł ten sygnalizuje problematykę związaną z kultem postaci w Polsce. Jest on częścią pracy doktorskiej pod tytułem „Św. Wojciech w polskiej kulturze współczesnej i miejsca związane z jego kultem", która zostanie wydana nakładem I A E PAN w 2001 roku. Będzie to prezentaqa pełnych wyników badan etnologicznych nad kultem św. Wojciecha w Polsce, oparta przede wszystkim na badaniach terenowych prowadzonych od sierpnia 1995 do lutego 1998 przez Instytut Archeologii i Etnologii PAN niemal w całej Polsce, przede wszystkim jednak w woj. wielkopolskim, małopolskim, kujawsko-pomorskim, pomorskim, warmińsko-mazurskim, lubuskim i mazowieckim. Materiały z badań zostały już częściowo opublikowane przez pracowników I A E PAN w „Etnografii Polskiej", w tomie 40 z 1996 i tomie 42 z 1998 roku, w „Kronice Wielkopolskiej", nr 3 z 1997 roku, a także w pracach zbiorowych: Tropami św. Wojciecha, pod red. Zofii Kurnatowskiej oraz w Adalbertus. Wyniki badań interdyscyplinarnych, pod red. Przemysława Urbańczyka, tudzież w książce Marii Paradowskiej / szedł przez pola, łąki, lasy. Święty Wojciech w tradycji ludowej. W tym artykule ograniczam powoływanie się na konkretne materiały tere­ nowe. Jest to bowiem próba - i to skrótowa ze względu na objętościowe ograniczenia, jakie ma z natury swej artykuł - spojrzenia na postać św. Woj­ ciecha przez pryzmat schematu cambellowskiego. Interesuje mnie tutaj postać bohatera religijnego, posiadająca typologiczne cechy świętego, jak i bohatera narodowego. Warunkiem zaistnienia bohatera religijnego w społeczeństwie jest wpisanie się postaci w struktury mityczne. Pół wieku temu Joseph Campbell w swym Bohaterze o tysiącu twarzy przedstawił schemat postaci mitycznej. Aby stwierdzić czy dana jednostka jest bohaterem mitycznym, należy, jak sugeruje Campbell, przeanalizować opowieści o niej i stosunek wyznawców do niej poprzez pryzmat jej schematu. Stosując tę metodę, jak i analizując etno­ logiczne badania terenowe, rozważaniu poddany został właśnie św. Wojciech jako odpowiedni przykład. W tekście przeplatają się pojęcia bohatera mitycznego, religijnego, histo­ rycznego, narodowego oraz świętego. Samo słowo bohater jest określeniem zbyt �140 ANNA URBAŃSKA ogólnym, by oddawało rzeczywistość. Potrzebne są mu dookreślenia mityczny lub historyczny, które jednak również mają dość szerokie konotaqe. Każda tego typu jednostka jest w większym lub mniejszym stopniu zmitologizowana przez swą społeczność, bardziej lub mniej związana ze swym historycznym pierwowzorem lub też może nie mieć nic wspólnego z autentyczną postacią historyczną. Bohater to postać czczona i podawana, w ramach wychowania tradycyj­ nego i instytucjonalnego, młodszym pokoleniom za wzór do naśladowania lub funkcjonująca jako bodziec do tworzenia wzorców zgodnych z wymogami kulturowo-cywilizacyjnymi danej społeczności. K i m jest zatem bohater reli­ gijny? Aby odpowiedzieć na to pytanie, trzeba najpierw przedstawić cechy dwóch postaci: świętego oraz bohatera narodowego. Bohater religijny bowiem, to wypadkowa tych dwóch postaci. Posiada równocześnie cechy bohatera narodo­ wego oraz postaci świętego, któremu społeczność nie w pełni przydzieliła kult i funkcje typowe dla świętych ludowych, takich jak św. Antoni, czy św. Krzysztof. Muszę w tym miejscu zaznaczyć, że interesuje mnie społeczny odbiór postaci świętego i relacje zachodzące między nią a grupą, do której święty, jako ele­ ment religijno - kulturowy, należy. Z drugiej strony bohater religijny jest zbyt odległy, zbyt mityczny, by w pełni traktowany był jak narodowy pokroju Kościuszki lub Piłsudskiego. Słowo „święty" otrzymało kościelne znaczenie sanctus dopiero dzięki chrześcijaństwu. Swą genezą bowiem sięga prasłowiańszczyzny i pierwotnie związane było z pogańskim panteonem, na co wskazują stare imiona, jak np. Świętowit - imię bóstwa z Arkony na Rugii. „Święty" oznaczało to samo, co „jary", czyli silny (Bruckner 1970, s. 537). Łacińskie sanctus, mające swój odpowiednik w greckim hagios i hebrajskim ąuadosh, odnosi się do Boga, ludzi i rzeczy. Co do człowieka, oznacza kogoś uświęconego, konsekrowa­ nego, uczynionego „świętym wobec Boga", wybranego dla świętego celu lub zadania (Attwater, John 1997, s. 7). W Nowym Testamencie zapisane jest jedno z pierwszych chrześcijańskich znaczeń słowa „święty". Święty Paweł zwraca się do świętych w Achai, Efezie i innych miastach jako do wszystkich członków tamtejszych gmin chrześcijańskich. Są oni ludem Bożym, Nowym Izraelem, powołanymi do służby Bożej. W znaczeniu Pawiowym, święci to zbiorowość wiernych, niekoniecznie wszystkich doskonałych, lecz dążących do ideału doskonałości Chrystusowej. Równocześnie słowo to oznacza męczen­ ników i pierwszych mnichów oraz biskupów i patriarchów. Z czasem, kiedy znacznie zwiększyła się liczebność gmin chrześcijańskich, termin „święty" uległ zawężeniu, stając się tytułem oznaczającym cześć i szacunek, jakim obdarzano osoby wyróżniające się w swej społeczności stopniem oddania Chrystusowi. W konsekwencji zaczęto świętym oddawać publiczną cześć. W znaczeniu chrześcijańskim zatem „święty", to osoba mająca związek z religią, uświęcona przez religię, otoczona czcią i kultem. Pojęcia tego dopełnia znaczenie kano­ niczne: święty, to osoba kanonizowana, uznana jako godna czci i czczona publicznie przez wierzących. Takie rozumienie „świętego" i „błogosławionego" sięga X I I wieku (Kosowska 1985, s. 63n). Jest on przedłużeniem Chrystusa jako �KULT BOHATERA RELIGIJNEGO NA PRZYKŁADZIE ŚW. WOJCIECHA 141 bohatera uniwersalnego, dlatego też posiada tylko część Jego cech i funkcji. Święty bowiem nie jest założycielem nowej religii, twórcą lub pierwszym głosicielem myśli, która tworzy kultury. Jest jedynie przedłużeniem Chrystusa, ale równocześnie aż Jego kontynuacją, na mocy czego staje się bohaterem. Pierwszym typem świętych byli męczennicy. Początkowo oddawano im cześć w miejscach ich męczeńskiej śmierci i pochówku. Co roku w rocznicę śmierci świętego wierni zbierali się przy jego grobie, gdzie odprawiano mszę św. i wspominano postać. Z czasem praktyka ta rozprzestrzeniła się na cały Kościół. Po edykcie mediolańskim z 313 roku kult świętych zaczął obejmować również ojców pustyni oraz wybitnych duchownych określanych już nie jako męczenników, lecz jako „wyznawców". Do zwyczajów (obok Eucharystii) ku czci świętych doszło dedykowanie im kościołów, wzywanie w modlitwie, mno­ żenie relikwii i oddawanie im hołdu. Także nadawano imiona świętych na chrzcie, pielgrzymowano do relikwii i miejsc związanych z osobą świętego, czy to legendarnych, czy to historycznych oraz do miejsc związanych z cudami lub nawiedzeniami przez świętego po jego śmierci (Robinson 1998, s. 10). W tradycji ludowej święty posiada kilka zasadniczych cech odróżniających go od innych znanych postaci. Przede wszystkim każdy święty ma atrybuty związane z jego historią lub postacią, dzięki którym jest rozpoznawany w swych przedstawieniach. Podlega mu jedna lub kilka funkcji z życia społecz­ nego i religijnego, których jest patronem, sprawcą, opiekunem i sędzią (por. Uspienski 1985, s. 76-89). Przypisuje się mu objawienia, cuda i uzdrowienia, ciągłą i żywą obecność pośród społeczności. Święty wyznacza sobie sam (o czym mają świadczyć legendy i podania) lub zostaje mu przydzielony obszar geograficzno - sakralny na terenie zamieszkiwanym przez grupę, jak i poza tym miejscem. Liczne legendy i opowieści o nim należą do podstawo­ wych tekstów edukacyjno-moralizatorskich w tradycyjnym wychowywaniu. Postać świętego to typ bohatera religijnego obdarzonego dodatkowo cechami nadprzyrodzonymi i zaakceptowanego przez Kościół. W kulturze polskiej większość bohaterów religijnych to święci, aczkolwiek terminy te nie są wy­ mienne (por. Baranowski 1971, s. 41-51). 'Święty' ma węższy zakres znacze­ niowy. Bohaterem religijnym może być bowiem osoba, która została uznana w opinii społecznej za bohatera, jej funkcja i rola związane były z religią i wiarą, lecz również z konkretnym etapem w historii narodu z uwagi na związek z elitami rządzącymi lub jako osoba będąca w opozycji. Nie musiało jej towarzyszyć działanie nadnaturalne, a po jej śmierci nie musi upowszech­ nić się zwyczaj przypisania jej funkcji gospodarskich lub innych związanych z życiem codziennym wyznawców. Trzeba pamiętać, że przyznany postaci kanoniczny tytuł świętego nie oznacza równocześnie wytworzenia się i trwania powszechnych relacji społecznych i religijnych, jakie zachodzą między społecz­ nością a czczoną przezeń postacią uznaną przez tę społeczność za świętą. Beatyfikacja czy kanonizacja albo ugruntowują istniejącą już cześć, albo wprowadzają nową, mało znaną postać, która niekoniecznie musi się przyjąć w lokalnej lub powszechnej mitologii. �142 ANNA URBAŃSKA Jurgen Strothmann podkreśla, że istotnym zadaniem świętego w świecie średniowiecznej Europy było zapewnienie i utrzymanie poczucia wspólnoty jednostkom, które tworzyły społeczeństwo (Wiszewski 1997, s. 477). Jest to raczej funkcja wtórnie przypisana świętemu przez interpretatorów i tych, którzy dla potrzeb politycznych wykorzystywali postaci bohaterów. Uściśliłabym więc zdanie Strothmanna twierdząc, że późniejsze pokolenia przy interpretowaniu swej historii i postaci odgrywających w niej role, zarówno historycznych, jak i mitycznych, tak właśnie postrzegały (i nadal postrzegają) zadanie świętego w średniowiecznej Europie. W przypadku kreowania postaci na bohaterów zachodzi zjawisko tworzenia tradycji na aktualne potrzeby, choć nie jest to mechanizm świadomy. Utworzona w ten sposób tradycja jest umiejscawiana w przeszłości i legalizowana na mocy czasu i autorytetu. W spojrzeniu na początki własnej historii wyższe warstwy społeczeństwa w późniejszym czasie aż do współczesności podkreślają takie fakty, jak szczególny kult, jakim rządzący obdarzali osoby wybranych świętych. Interpretują ten stan jako element wzma­ cniający w społeczności władzę królewską panującej rodziny: „Im silniej postać świętego opiekuna królestwa złączona była z rządzącą dynastią, tym ściślejsze było powiązanie rodziny królewskiej z tworzącym się narodem". Powiedziała­ bym, że jest to raczej interpretacja faktów istnienia kultu i panowania danej dynastii, niż działanie świadome ówczesnych realizatorów wydarzeń. Ciągłe podkreślanie takiej zależności bardziej wskazuje na to, jak my, współcześni, widzimy własne początki i jak pewne zasady kierujące działaniem społeczności wynikają z niezmiennych uniwersaliów. Stwierdzenie, że „w wypadku miast święty mógł stwarzać lub wzmacniać jedność gminy miejskiej" wynika z faktu, że akurat w przypadku św. Wojciecha rzeczywiście wzorzec pochodził z warstw rządzących, które pierwsze przyjęły chrześcijaństwo. Wojciech Mrozowicz (Wiszewski 1997, s. 475) zauważył, że w Polsce XIII-wiecznej, w rzeczywistości rozbicia dzielnicowego, postaci św. Wojciecha, św. Stanisława i św. Jadwigi Śląskiej zostały wykorzystane do rozbudzenia kultu świętych jako patronów politycznych w celu zjednoczenia kraju, przy braku w Polsce powszechnego kultu świętego władcy. Ci trzej święci posiadali już wymiar ogólnopolski i przypisanie im symbolu jedności polskiego społeczeństwa na potrzebny konso­ lidacji rozdrobnionego państwa było niejako posunięciem politycznie i społecz­ nie „naturalnym" w ramach zjawiska stwarzania tradycji. Bohater narodowy to postać, która istniała i popierała ideę uznaną później za słuszną społecznie i historycznie. Taka jednostka nie musi być etycznie nieskazitelna. Często jej kontrowersyjność dotycząca życia prywatnego jest powszechnie znana. Bohatera narodowego wiążą z władzą relacje albo bezpo­ średnie (sprawuje jedną z funkcji przywódczych), albo pośrednie (sprzeciwia się aktualnej władzy i podejmuje rolę realizatora pretensji bądź wymagań społecz­ nych). Bohater ten przyczynia się do różnego rodzaju przełomów w dziejach narodu, w polityce, w stosunkach wewnątrz kraju, lub wykorzystując pow­ szechną już, lecz jeszcze nie uzewnętrznioną nową ideę albo potrzebę społeczną, konsolidując ją i ujawniając. Jest swego rodzaju nośnikiem wymagań i potrzeb �KULT BOHATERA RELIGIJNEGO NA PRZYKŁADZIE ŚW. WOJCIECHA 143 społecznych. Skutki muszą być pozytywne w opinii społeczeństwa, zarówno w konkretnej epoce, jak i czasach późniejszych. Historyczny bohater narodowy z czasem przemienia się w narodowego bohatera mitycznego. Jego historyczność ulega zmitologizowaniu, by móc - podług durkheimowskiej koncepcji - w skuteczny sposób realizować swoje zadanie podtrzymywania więzi społecz­ nej i porządku świata. Trudno stwierdzić, ile czasu na taką przemianę potrzeba, ile musi upłynąć epok i pokoleń. Jest to proces stopniowy, płynny, bez stałych i wyraźnych cezur. Nie ulega chyba wątpliwości, że aby postać historyczna przeszła pełną transformację, pokolenia ją akceptujące jako swojego bohatera mitycznego są już bardzo odległe od czasów jej współczesnych. Między nią a nowymi pokoleniami nie ma bezpośrednich związków, tyczących osobistych relacji przekazanych przez rodziców i dziadków lub poprzez edukację szkolną, albo w jakiejkolwiek innej formie wychowania patriotyczno-historycznego. Musi wytworzyć się luka w świadomości zbiorowej, by mogło zacząć działać koło czasu mitycznego. Pomiędzy czasem mitycznym bowiem, a tym, w którym dzieją się bieżące wydarzenia, nie ma ciągłości (Szacka 1985, s. 483). M i t dzieje się w zamkniętym kręgu własnego czasu wewnętrznego, gdzie początek i koniec mają ten sam punkt. Dlatego czas mityczny jest czasem odwracalnym. Rzeczy­ wistość mitu to rzeczywistość jakościowo inna od codziennej realności czasu linearnego. Transformacja polega na stopniowym pozbawianiu postaci jej cech indywidualnych, na odrywaniu od niej jej osobowości, przywar, kontrowersyj­ ności, pozostawiając jedynie funkcję, jaką spełniła w dziejach narodu i dzięki której została uznana za bohatera. Równocześnie zachodzi proces zamazywania postaci jako konkretnego człowieka i historycznej jednostki. Miejsce to wypeł­ nia się upersonifikowanymi wzorcami, z którymi wiąże się bohatera i które, poprzez wykorzystywanie go, mają się upowszechniać bądź służyć pokrewnym celom edukacyjnym. Święty Wojciech w czasach obecnych to historyczna postać zmitologizowana. Obdarzany jest przez Polaków czcią charakterystyczną zarówno dla świę­ tego apostoła, ascety i nauczyciela (Paradowska, Urbańska 1996, s. 49), jak i patrioty (Paradowska 1999, s. 394), osoby z grona elit rządzących oraz strażnika tradycji polskiej. Trzeba jednak dodać, że stan wiedzy na jego temat jest nikły. Badania etnologiczne wykazały, że większość osób słyszała o św. Wojciechu, a w podświadomości zbiorowej funkcjonuje on poprzez związek symboliczny z patriotyzmem, polskością i katolicyzmem. Wyniki ba­ dań historycznych i archeologicznych próbujących odnaleźć i udowodnić real­ ność postaci i jej czynów nie mają większego wpływu na obraz funkcjonujący w świadomości współczesnego społeczeństwa polskiego. Wizerunek postaci Wojciecha, jako element tego obrazu, został już ukształtowany i kolejne nowo odkryte fakty lub hipotezy historyczne nie zmieniają relacji między społecz­ nością a świętym. Święty Wojciech jest już bowiem wystarczająco mocno wpisany w swoje ramy mityczne. Postrzegany jest więc jako święty, ale - co często w rozmowach było podkreślane - daleki od przyziemnych spraw dnia codziennego, w przeciwieństwie do - i tu rozmówcy wymieniali bez dłuższego 1 �144 ANNA URBAŃSKA zastanowienia - św. Antoniego, św. Krzysztofa, św. Tadeusza Judy i Najświęt­ szej Panienki. Wojciechowi nie są przydzielone zadania ingerencyjne, których człowiek potrzebuje na co dzień. Jego funkcją - w powszechnym mniemaniu - jest patronat nad krajem, a więc zadanie raczej okazjonalne, od święta. Nie znaczy to oczywiście, że nie napotyka się na związek Wojciecha z zadaniami gospodarskimi czy związanymi z ogniskiem domowym. Pozostają one jednak w zdecydowanej mniejszości w stosunku do narodowo-patriotycznego wize­ runku świętego (Paradowska, Urbańska, 1998, s. 284). Na takim zdystansowanym podejściu do św. Wojciecha zaważyło kilka czynników, z których na plan pierwszy wysuwają się trzy. Pierwszy z nich, to udokumentowana historyczność postaci, zbyt „świeża" dla konsolidującego się społeczeństwa polskiego w średniowieczu i mająca swą ciągłość do czasów współczesnych. Drugim są liczne związki Wojciecha z elitą rządzącą. Trzeci, to kreowanie Wojciecha przez późniejsze elity na ogólnopolskiego patrona naro­ dowego. Takie były wymogi czasów. Jak już wspomniałam, wiedza o istnieniu takiej postaci jest dość powszechna (choć zdecydowaną mniejszość stanowi grupa osób znająca szczegóły z jego historyczno-legendarnego życiorysu), a jego związki w świadomości zbiorowej z patriotyzmem, polskością i jed­ nością państwa - w ramach swej okazjonalności - ugruntowane. Wiedza ta leży raczej w zbiorowej podświadomości, skąd od czasu do czasu wydobywana jest na światło dzienne przez czynniki zewnętrzne pod postacią skojarzeń symbolicznych. Choć św. Wojciecha trudno nazwać świętym ludowym, to jednak jest on typowym bohaterem religijnym. O ile w legendach o Wojciechu występują opisy zdarzeń cudownych, jakie przysługują postaciom świętym, o tyle wydarzenia te dotyczyły raczej realizacji zadania, jakie miała do speł­ nienia ta postać, a nie konkretnych interwencji w życie codzienne ludzi, jak ma to miejsce w przypadku świętych ludowych. Św. Wojciech spełnia takie typowo ludowe funkcje tylko na terenie nielicznych regionów Polski. Wyniki etnologicznych badań terenowych dowodzą, że św. Wojciech traktowany jest przez społeczeństwo polskie bardziej jako zmitologizowany bohater religijny, niż jako typowy święty ludowy. Wojciech bardzo dobrze wpisuje się w sche­ mat bohatera mitycznego. Wstępem do tego schematu może być przytoczone przez Campbella zdanie Arnolda Toynbeego: Bohater jest mężczyzną lub kobietą, którzy potrafili pokonać swoje osobiste oraz lokalne, histo­ ryczne ograniczenia i stać się ogólnie przyjmowanymi, normalnymi ludzkimi postaciami. Wizje, idee i natchnienia kogoś takiego biorą się z pierwotnych źródeł ludzkiego życia i myśli. Stąd też mówią one o [...] niewyczerpalnym źródle, w którym rodzi się społeczność. Heros zmarł jako człowiek swej epoki, ale jako człowiek wiecznie żywy - doskonały, niekonkretny, uniwersalny - właśnie się odrodził. Jego drugim ważnym zadaniem jest zatem powrót do nas w zmienionej postaci i nauczanie nas tego, czego nauczyło go nowe życie (za: Toynbee 1997, s. 28). 1 Materiały z badań etnologicznych nad kultem i percepcją św. Wojciecha w Polsce, prowa­ dzonych w latach 1995-1998, znajdują się w archiwum Pracowni Etnologii I A E PAN O/Poznań. �KULT BOHATERA RELIGIJNEGO NA PRZYKŁADZIE ŚW. WOJCIECHA 145 Bohatera uznaje się za obdarzonego mocą i przypisuje mu wyjątkowe cechy, którymi mógł odznaczać się już w chwili narodzin, a nawet od mo­ mentu poczęcia. O Wojciechu najstarsze legendy, opracowania historyków i opowieści dla dzieci podają, że był wyjątkowo pięknym dzieckiem (por. Kanapariusz 1997; Wiewióra 1996; Hartliński b.r.; Sobczak, Śmigiel 1997; Ziemba 1996). Całe życie bohatera ukazywane jest często jako pasmo cudów, którego kulminacją i punktem centralnym okazuje się wielka wyprawa. Boha­ tera, który podejmuje to wyzwanie, uznaje się za predestynowanego do bo­ haterskiego czynu. W przypadku Wojciecha predestynacja ujawnia się już w dzieciństwie z woli boskiej. Skoro nie było wiadomo jakim okaże się w przyszłości, rodzice ulegli temu, że miał kształtną postać i wielką urodę i przeznaczyli go światu. Lecz w czymkolwiek tu zawinił godziwy błąd, a raczej złe upodobanie rodziców, wnet wyjawiając ich winę naprawił to miecz gniewu Bożego. Mogłeś bowiem zobaczyć, że ciałko niemowlęcia nagle się powiększyło, a z powodu nadmiernego wzdęcia brzuch był większy od całego ciała. [...] Przychodzą przeto do kościoła z wielką pokorą i uniżeniem serca, przygnębieni kładą chłopca na ołtarzu świętej Maryi i poświęcają go Panu jako ofiarę przebłagalną. Gdy to uczynili, odwrócił się gniew Boga i gdy brzuszek się zmniejszył, dziecię odzyskało dawny wdzięk (Kanapariusz 1997, s. 20-21). Nawet jeśli bohater podejmuje decyzje z własnej woli, a etapami jego życia kieruje przypadek i zbieg okoliczności, to jednak interpretacja takich faktów oscyluje w kierunku predestynacji, a więc ingerencji świata nadprzyrodzonego, z którym wejdzie w konflikt lub współpracę, by wypełnić zadanie. Jeżeli autenty­ czną postać historyczną zaczyna traktować się jako bohatera, to twórcy takiego wizerunku zinterpretują elementy biografii jako powiązane z nieznanym i niedo­ zwolonym dla każdego światem podziemi, niebios lub innych sfer istniejących poza codziennością, w które wierzy społeczność. Bohater musi przeprawić się przez ocean życia, a w czasie tej wędrówki jego zadaniem jest odkrywanie siebie i samodoskonalenie. Jest osobą obdarzoną wyjątkowymi talentami. W wielu spisanych opowieściach o Wojciechu podkreślana jest wyjątkowa łatwość, z jaką święty przyswajał sobie naukę i rzadki dar pobożności. Przez cały czas nauki szkolnej nie szedł w zawody z niegodziwcami i nie zmawiał się z tymi, którzy oddawali się próżnym czynnościom i dziecinnym zajęciom [...]. Tam odprawiał w miarę czasu modły, a przed nadejściem Mistrza znowu siedział na swoim miejscu. Chcąc uniknąć Ludzkich pochwał za swoje dobre dzieło, nocami obchodził Ubogich, ułomnych i niewidomych [...]. On zaś w niestrudzonym Dążeniu, sam pobudzając się ciągle do ćwiczenia we Wszystkich cnotach, wśród swoich kolegów najpiękniejsze Czynił postępy (Kanapariusz 1997, s. 23-24). Bohater często jest poważany albo lekceważony przez społeczność, której jest członkiem: „On sam i świat, w którym się znajduje, lub tylko ten świat, cierpi na symboliczny brak czegoś. [...] Bohater mitu osiąga zwycięstwo makrokosmiczne, decydujące o losach świata" w granicach zakreślonych przez �146 ANNA URBAŃSKA społeczność (Campbell 1997, s. 39). Zwycięskiemu bohaterowi dane jest oglądać wizje stworzenia i zagłady świata. Niektórzy badacze postrzegają bohatera mitycznego, a ściślej jego działanie, jako dynamikę procesu kulturowego (Spengler 1922, s. 144). Postać taka jest więc konstytucyjną częścią kultury, gdyż mit jako inna rzeczywistość jest jej sferą morfologiczną. Bohater może być świętym uzdrowicielem, tułaczem albo ascetą, tym, który wyrzekł się świata. Jest godzien zlania się w jedno z tym, co nieprzemi­ jające, a więc z tym, co nie podlega czasowi linearnemu, lecz zamkniętemu cyklowi mitycznemu. Zamiarem tego typu postaci nie jest jednak poznanie i zrozumienie paradoksu podwójnego punktu widzenia, lecz wyrzeczenie się wszelkiego widzenia, zagłębienie w niewidzianym i niewidzialnym. Campbell uważa, że święci jako bohaterzy, będąc poza kręgiem życia, są również poza kręgiem mitu: „Ani oni nie zajmują się już nim, ani mit nie jest w stanie odpowiednio ich przedstawić" (Campbell 1997, s. 258). Nie wydaje mi się, by Campbell miał tu do końca rację. M i t , to jednak nie rzeczywistość samego świętego, lecz rzeczywistość wytwarzana przez społeczność, która w taki a nie inny sposób postrzega tego bohatera. Nie każda legenda trywializuje rzeczy wzniosłe, a jeśli nawet, to nie implikuje to stwierdzenia, że bohater wymyka się kręgowi mitycznemu. Najlepszym tego przykładem są polskie kolędy, proste w formie językowej, a jednak ich głębia teologiczna na temat Chrystusa była już tematem niejednej pracy naukowej. Legendy w związku ze swym odniesie­ niem kulturowym są zniekształconymi formami opowieści mitycznej, ale jed­ nak wyraźnie wyłania się z nich obraz bohatera mitycznego i w takich ramach postać świętego jest często postrzegana. Dobrym przykładem jest właśnie św. Wojciech, choć jego wciąż silne powiązanie z historią zamazuje nieco wizerunek bohatera mitycznego. Wędrówka bohatera zawsze przebiega według schematu podzielonego na trzy części: „odsunięcie się od świata", „dotarcie do źródła mocy", „powrót krzepiący życie" (Campbell 1997, s. 37). Najważniejsza część mitu zaczyna się rozpoczęciem wędrówki - mitologicznej wyprawy bohatera. Jest ona w swym klasycznym schemacie powiększeniem wzoru spotykanego w obrzędach przej­ ścia: oddzielenie - inicjacja - powrót. Ów powrót krzepiący życie jest jądrem monomitu (Campbell 1997, s. 34n). Zadanie stojące przed bohaterem jest trudne i zyskuje podniosłe znaczenie, kiedy bohater dogłębnie je przemyśli i z powagą podejmie. Bardzo często biografii bohatera towarzyszy wątek wypędzenia w dzieciństwie lub w młodości. Ten element monomitu, podobnie jak inne, ulega przekształceniom i zniekształceniom, ale można się go do­ szukać prawie w każdej legendzie. I tak, Wojciech zostaje zmuszony do opusz­ czenia Pragi i udaje się na pewnego rodzaju odosobnienie do klasztoru bene­ dyktyńskiego. Wątek wypędzenia zostaje potwierdzony przez historię mordu rodziny świętego. Ów mord dokonany był przez księcia z dynastii Przemyślidów - w legendach przedstawianego jako wroga, złą moc. Wojciech zostaje więc znów wypędzony, tym razem zaocznie (w czasie wydarzenia był poza granicami państwa czeskiego). �KULT BOHATERA RELIGIJNEGO NA PRZYKŁADZIE ŚW. WOJCIECHA 147 Pierwszą część wyprawy nazwał Campbell „odsunięciem się lub odejściem". Początkowym etapem podróży jest wezwanie do wyprawy lub znaki świadczące o powołaniu bohatera. W micie przeznaczenie upomina się o bohatera i przesuwa jego duchowy środek ciężkości ze społeczności, której jest członkiem w strefę nieznaną dla społeczeństwa (Campbell 1997, s. 54). Wojciech zostaje powołany w dzieciństwie i odsuwa się od swej społeczności, najpierw przez naukę w obcym państwie, potem przez przyjęcie stanu duchownego, w końcu zamykając się w klasztorach na Monte Cassino i Awentynie. Następnie bohater sprzeciwia się wezwaniu lub dostrzega bezsens ucieczki przed Bogiem. Ten wątek jest słabo zarysowany w biografii Wojciecha. Raczej można się dopatrzeć sytuaqi odwróco­ nej, kiedy to siły zewnętrzne (arcybiskup, papież) odwlekają podjęcie misji przez Wojciecha. W kolejnym etapie nadchodzi nieoczekiwane wsparcie, pomoc sił nadprzyrodzonych. Wsparcie dla Wojciecha w realizacji wyznaczonego przez Opatrzność zadania ujawnia się kilkakrotnie. Po raz pierwszy w dzieciństwie, o czym była już mowa, a później poprzez wydarzenia w Pradze i w czasie wędrówki przez Europę. Liczne wersje żywotów świętego i miejscowe opowieści obfitują w różnego rodzaju opisy działań pomocnych sił nadprzyrodzonych. Bardzo często pojawia się na tym etapie postać Kosmicznej Matki. W chrześcijań­ skich legendach o żywotach świętych rolę takiej opiekunki, postaci życzliwej, pełni zazwyczaj Najświętsza Panna. Jej wstawiennictwo może wyjednać łaskę Ojca. Święty Wojciech oddaje się pod opiekę Matki Boskiej i ku niej kieruje swe modły, by spełniła się wola Boga Ojca i zapanował „boski porządek" tam, gdzie uległ zniszczeniu (Praga) lub jeszcze nie istniał (Prusy). Bohaterowi, który oddaje się w opiekę Kosmicznej Matce nie może stać się żadna krzywda. Czwarty etap jest bardzo ważny. Bohater bowiem przekracza pierwszy próg. Jest to opuszczenie strefy, w której żyje bohater lub przekroczenie własnego horyzontu życiowego. Poza tym progiem, poza murem tradycji swej społeczności, bohater musi napotkać demony, jednocześnie niebezpieczne i ob­ darzające magiczną mocą. W dzikich zakątkach ziemi, poza własną strefą - miastem, wsią lub pałacem - czai się wiele potworów, które przetrwały z pradawnych czasów, a teraz występują przeciw ludzkiej społeczności. W ży­ ciorysie Wojciecha nie ma jasno zarysowanego pierwszego progu. Czy jest to moment przyjęcia kapłaństwa, czy pierwsze opuszczenie Pragi, czy może osta­ teczne porzucenie stolicy biskupiej i udanie się w podróż, która kończy się śmiercią w Prusach? A może jest nim dopiero moment rozpoczęcia wyprawy zorganizowanej przez Bolesława Chrobrego? Skłaniałabym się ku trzeciej pro­ pozycji, kiedy Wojciech ostatecznie opuszcza Pragę. Ale w jego przypadku mamy raczej do czynienia z dwoma pierwszymi progami. Na warstwę czeską nakłada się warstwa polska. W lokalnej polskiej świadomości świat nie­ znany, do którego ma wkroczyć Wojciech, dopiero jest przed nim. To ostępy, w których mieszkają „dzicy" Prusowie. Zatem polskim pierwszym progiem będzie raczej moment opuszczenia Gniezna i udania się z misją na północ. Zamiast potworów na drodze bohatera stanąć mogą tyrani, którzy przypi­ sują sobie boskie atrybuty i są przyczyną ludzkiej niedoli i nędzy. Trzeba �148 ANNA URBAŃSKA oczyścić z nich świat. Podstawowe czyny postaci polegają więc na oczyszczeniu pola z takich właśnie przeszkód (Campbell 1997, s. 247). Spotyka on strażni­ ków progu, którzy mają odstraszać wszystkich niegodnych. U Żeromskiego, w Wietrze od morza, występuje postać diabła ukrytego pod postacią przewoźni­ ka na łodzi św. Wojciecha. Czyżby on był owym strażnikiem progu! A może są nim straże pruskiego grodu, które nie pozwalają Wojciechowi wejść na ich terytorium? Bohater zwycięsko pokonuje różne przeszkody. Przekroczenie progu jest pewnego rodzaju samounicestwieniem. Przenika on do wewnątrz po to, by narodzić się na nowo. Cielesna powłoka bohatera może być poćwiarto­ wana i rozrzucona po ziemi lub morzu. Po przekroczeniu progu bohater zaczyna się poruszać w nierzeczywistym krajobrazie, gdzie musi stawić czoło różnorakim wyzwaniom i przejść cały ciąg niesamowitych prób (Campbell 1997, s. 79n). Wspomagają go skrycie amulety (krzyż, płaszcz biskupi), rady (rada tajemniczego pomocnika pruskiego) i niepozorni wysłannicy opiekuńczej siły nadprzyrodzonej, którą spotkał w jakiejś postaci przed wkroczeniem do tej sfery. Sfera ta, to znany powszechnie z mitologii brzuch wieloryba, lewiatana, królestwo nocy, do którego trzeba przejść przez niebezpieczny labirynt. T u znajduje się wejście do wewnątrz - w głębiny, w których pokonuje się nieznany opór i odnajduje dawno utracone, zapomniane moce, dzięki którym można przekształcać świat. W polskiej świadomości mitycznej Wojciech wkracza do owego królestwa nocy, kiedy wysiada z łodzi na pruskim brzegu, ziemi niezna­ nej i niedostępnej. Źródłem mocy ma być przekształcenie punktu centralnego tej ciemnej strefy (święty gaj Prusów) w centrum boskiej mocy dzięki amuletom wiary chrześcijańskiej: Słowa Bożego, Krzyża i Wody Święconej. Dzięki temu odnawia on porządek świata, który został tu przez złe moce dawno temu zamieniony w chaos świata pogańskiego. Bohater, którego przywiązanie do swego ego zostało już zniszczone, wchodzi i wychodzi z paszczy smoka, przechodzi przez horyzont świata równie łatwo, jak król przez komnaty swego zamku. Jego przemijanie i powracanie dowodzi, że ów niezniszczalny element przechodzi zwycięsko przez wszystkie przeciwności świata materii i trwa, a zatem nie ma się czego bać. Takie łatwe przekraczanie granic światów jest cechą charakterystyczną dla wszystkich postaci świętych, kiedy po swej biologicznej śmierci nadal współegzystują ze społecznością, która uznaje ich za swych patronów. Objawiają się, niosą swe ścięte głowy do kościoła, pomagają w polu, gaszą pożar, uzdrawiają chorych i umierających. Kolejna część to próby i zwycięstwo inicjacji. Na tym etapie bohater po­ konuje przeszkody i poznaje niebezpieczne aspekty bogów. T u także spotyka się z boginią lub doznaje rozkoszy odzyskanego dzieciństwa. Bardzo często mity rezygnują z wątku bogini na rzecz kobiety jako kusicielki. W legendach o Wojciechu występują obie możliwości. Spotkanie z boginią następuje w cza­ sie objawień, szczególnie podczas snu i ostatniej mszy św. Motyw kobiety kusicielki ukrywa się pod epizodem udowadniającym czystość myśli i czynów Wojciecha w okresie szkolnym. Coomaraswamy zauważa, że bohater może być uwikłany w problemy natury zmysłowej, ale potrafi, „dzięki wewnętrznej �KULT BOHATERA RELIGIJNEGO NA PRZYKŁADZIE ŚW. WOJCIECHA 149 wyższości moralnej, wyzwolić się, a nawet wyzwolić innych" (za: Campbell 1997, s. 245). Ten wątek szczególnie uwidacznia się w opowieściach o świętych. Kolejnym etapem jest pojednanie z ojcem, zazwyczaj boskiego pochodzenia. Bohater zwycięża i dostępuje apoteozy. Dzięki temu wywyższeniu bohatera, opowieść jako mit staje się dla nas bardziej zrozumiała. Człowiek wychodzi poza ostatnią granicę niebezpiecznej niewiedzy. Jest wolny od obaw i znajduje się poza zasięgiem przemian. Nie podlegając czasowi staje się w naszych oczach ubóstwiony - przekształca się w bohatera i dostępuje ostatecznej nagrody. Nagrodą tą jest wypełnienie zadania: zdobycie tego, po co wyruszył w podróż lub uzyskanie od bogów nieśmiertelności, oświecenia bądź bogactwa, rozumia­ nych różnie w zależności od środowiska kulturowo-religijnego mitu. Nagroda ma moc przekształcającą życie i jest niezbędna do odnowienia społeczności. Wojciech uzyskuje tę nagrodę w formie zbawienia: wraca na łono Ojca. Wiara w natychmiastowe zbawienie świętych w nagrodę za swe uczynki jest jednym z warunków ciągłości chrześcijańskiej tradycji kultu bohaterów religijnych. Ostatnią częścią jest powrót i reintegracja ze społeczeństwem. Powrót jest konieczny, aby zamknąć koło monomitu. Często jednak bohater odmawia powrotu lub wypiera się świata. Kiedy zakończy poszukiwania dotarłszy do źródła lub dzięki łasce, którą okazało mu bóstwo, musi zdobyć się na powrót ze swą przekształcającą życie zdobyczą do punktu wyjścia. Musi podjąć trud powrotu, by przyczynić się do owego zbawiennego odnowienia (Campbell 1997, s. 146n). W końcu następuje magiczna ucieczka. Jeśli bohater uzyska w momen­ cie swego triumfu błogosławieństwo bóstwa, a potem otrzyma jednoznaczne polecenie powrotu do swego świata z jakimś eliksirem, to w ostatnim stadium wędrówki pomagają mu wszystkie moce podległe je/go nadprzyrodzonemu opiekunowi. Może także otrzymać pomoc z zewnątrz, czyli od swojego świata, z którego pochodzi. Wojciechowi pomaga Bolesław Chrobry wykupując jego ciało, nawrócony Prus, mnich lub rycerz, którzy niosą głowę świętego w stronę Gniezna. W końcu następuje przejście przez ostatni próg, czyli powrót do świata powszedniości. Bez względu na to, czy bohaterowi pomogła interwencja z ze­ wnątrz, czy był to przymus wewnętrzny, czy też przeniosły go delikatnie prowadzące bóstwa, musi on jeszcze wejść na powrót ze swą zdobyczą w świat i trafić w jego oczekiwania. Musi stawić czoło społeczności, która nie potrafi go do końca zrozumieć. „Pierwszy problem powracającego bohatera polega na konieczności zaakceptowania - po przeżyciu zaspokajającej duszę wizji spełnie­ nia - i uznania za rzeczywiste ulotnych radości i smutków, banalności i hałaśli­ wej obsceniczności życia. Po co wchodzić na powrót do takiego świata? Po co starać się wykazać [...], że transcendentalna rozkosz jest wiarogodna, a nawet ciekawa?" (Campbell 1997, s. 162n). Problem polega na zachowaniu tego kosmicznego punktu widzenia w obliczu bezpośrednio doświadczanych przez bohatera ziemskich udręk i radości. Niektórzy bohaterowie mityczni, których nazwać można uniwersalnymi, będą­ cy mistrzami w rodzaju Chrystusa czy Buddy, posiadają łatwość przechodzenia z jednego do drugiego świata. Stają się panami dwóch światów. W niektórych �150 ANNA URBAŃSKA mitach o lokalnych bohaterach można dopatrzeć się tej cechy. Występuje ona powszechnie u świętych, o czym już wspomniałam. Cecha ta istnieje dzięki przedłużeniu mocy bohatera uniwersalnego na inne postaci mityczne z tego samego kręgu kulturowego. Bohaterowie doznają wolności życia, uświadamiają sobie związek przemijających zjawisk doczesności z niezniszczalnym życiem, które trwa i umiera we wszystkich. Zawiera się w tym charakter i funkcja ostatecznego dobrodziejstwa. Jednym z warunków zaistnienia jako bohater w świadomości zbiorowej jest przekonanie społeczności o tym, że był on wewnętrznie pogodzony ze śmiercią. Jako postać działająca w dwóch światach: codziennym i nadprzyrodzonym, zna to, co go czeka po śmierci. W legendach o misjonarzu Prus podkreślana jest świadomość Wojciecha na temat swej rychłej i męczeńskiej śmierci i jego z tym pogodzenie. Nie trwoży się, kiedy zostaje napadnięty, uderzony wiosłem, uwięziony, sądzony i wypędzony. Podej­ muje kolejną próbę, choć wie, że zginie. Jednak nie zawsze śmierć bohatera oznacza koniec wyprawy, koniec zadania, jak sugeruje Campbell (1997, s. 259). Koniec zadania, to powrót do punktu wyjścia, do centrum, które dzięki wypełnieniu zadania zostaje odnowione i uświęcone. W przypadku Wojciecha, jego śmierć w świętym gaju Prusów nie oznacza końca. Musi on jeszcze powrócić do owego punktu: w polskim przypadku jest nim katedra gnieźnieńska, w przypadku czeskim - praska. Poćwiartowane zwłoki świętego same lub dzięki zewnętrznej pomocy innych wracają uświęcając miejsce i odnawiając porządek świata. Łaski nadprzyrodzone zaczynają spływać na społeczność utrzymując z dala nieznane, obce światy, zło wprowadzające destrukcyjny chaos. „Rezultatem udanej wyprawy bohatera jest odblokowanie i ponowne uwol­ nienie strumienia życia napełniającego ciało świata" (Campbell 1997, s. 41n). Dokonane w wieku męskim czyny bohatera napełniają świat mocą stwórczą. Przywracają miejscu, z którego bohater pochodzi lub z którego rozpoczął wyprawę status miejsca centralnego, pępka świata, do którego wraca i gdzie z czasem powracać będą członkowie społeczności, do której przynależy mit o bohaterze. Miejsca, w których urodził się, działał czy odszedł w pustkę bohater, są uświęcone. Dlatego na tych miejscach wznoszą się świątynie. Symbolizują one środek świata - to tutaj ktoś odkrył wieczność. Ten, kto wkracza na teren kompleksu zabudowań świątyni i idzie do sanktuarium, powtarza czyn czczonego tam bohatera. Naśladuje on uniwersalny wzorzec, by wzbudzić w sobie wspomnienie odnawiającej życie formy. W sensie alegorycz­ nym wstąpienie do świątyni i wejście bohatera w paszczę wieloryba lub w inną głębię są identycznymi przygodami, oznaczającymi akt odnowienia świata. Podsumowując, bohater mitologiczny, wyruszając ze swej rodzinnej siedzi­ by, zostaje zwabiony lub przeniesiony za próg, gdzie czeka go przygoda. Może też udać się tam z własnej woli. Spotyka tam widmową postać, która strzeże przejścia. Może pokonać albo obłaskawić ową siłę i wejść żywy do królestwa ciemności albo zostać zabity i wejść do Krainy Śmierci (np. przez rozczłon­ kowanie). Przeszedłszy przez próg, wędruje przez świat, który zaludniają nie­ znane, ale dziwnie znajome siły, z których część ogromnie go przeraża (próby), �KULT BOHATERA RELIGIJNEGO NA PRZYKŁADZIE ŚW. WOJCIECHA 151 część zaś udziela mu magicznej pomocy. Sensem wyprawy bohatera jest po­ nowne nawiązanie kontaktu z siłami przedludzkimi, dlatego musi on „zejść" do świata podziemi. Kiedy osiąga nadir tego mitologicznego koła, poddany zostaje ostatecznej, ciężkiej próbie i otrzymuje za to nagrodę. Zwycięstwo to może być przedstawione jako święte małżeństwo, pojednanie z ojcem, jako uświęcenie (apoteoza) albo też - jeśli moce świata ciemności nie zmieniły swego nieprzyjaznego stosunku do niego - kradzież dobra, po które przybył. W istocie rzeczy jest to poszerzenie świadomości, a w tym również istnienia (olśnienie, przemienienie, wolność). Ostatnią pracą bohatera jest powrót. Jeśli otrzymał błogosławieństwo potęg tej krainy, to teraz znajduje się pod ich ochroną, jeśli nie, to ucieka, a za nim rusza pogoń. Transcendentalne siły muszą zatrzymać się na progu powrotu, bohater natomiast ponownie wyłania się z królestwa trwogi (powrót, zmartwychwstanie). Dar, który ze sobą przy­ nosi, ocala świat. Oczywiście, jak zauważa sam twórca schematu, opowieści często wymykają się próbom opisu, ograniczając jedne a rozbudowując inne części monomitu lub łącząc kilka niezależnych cykli w jeden ciąg. Różne postaci i epizody mogą być połączone w jedno, a jeden element może się powtarzać w wielu zmienionych formach. Poza tym opowieści i mity podlegają przekształceniom i zniekształceniom. Są dopasowywane do lokalnych warun­ ków, zwyczajów czy wierzeń. Podobnie rzecz ma się z opowieściami i legendami o św. Wojciechu. Mimo wielu zniekształceń św. Wojciech dość wyraźnie jawi się w świadomości zbio­ rowej jako mityczny bohater religijny. Jest bardzo często bohaterem na poły narodowym przez związek jego zadania z historią danego narodu. Przez to często zostaje podany społeczeństwu jako wzorzec odgórny, instytucjonalny. Wypływa to oczywiście z potrzeby czasów. W przypadku św. Wojciecha taką potrzebą była uświadomiona w elitach rządzących terytorium polskim w X I i X I I wieku konieczność znalezienia nowych środków dla scalania młodego organizmu państwowego. Jednym z nich było posłużenie się religią zaakcep­ towaną już przez państwa Europy Zachodniej i Południowej. Na ziemiach polskich była to nie ukorzeniona jeszcze wiara. Potrzeba postaci koncen­ trującej wokół siebie społeczne aspekty religii, jak i potwierdzającej sobą wciąż żywą w świadomości zbiorowej wiarę w boskie pochodzenie władzy, była bardzo silna. Postać Wojciecha nadawała się do tego zadania idealnie. Ideo­ logia polityczna ówczesnych elit znalazła w niedawno zmarłym i kanonizowa­ nym świętym odpowiednie umotywowanie religijne. Jego elitarne pochodzenie i powiązania z tronami średniowiecznej Europy ugruntowywały z jednej stro­ ny pozycję rodu Piastów, z drugiej - związywały pośrednio z etosem niebiań­ skiego pochodzenia. Boskie namaszczenie biskupa, który przyjął na siebie pielgrzymi i ascetyczny styl życia świetnie pasowało do ówczesnego wyobrażenia bohatera i świętego oraz do potrzeb z tego faktu wypływających. Zakładanie nowych siedzib władzy połączone z budową kaplic bądź kościołów oraz rozwój miast w znaczny sposób przyczyniło się do szybkiego rozpowszechnienia się wiedzy o misjonarzu i jego kultu wśród ludności koncentrującej się blisko tych �152 ANNA URBAŃSKA 2 ośrodków . Święty Wojciech nadawał się więc do zaprezentowania go i wtopienia w krajobraz kulturowy i państwowy średniowiecznego, nie skonsolidowanego jeszcze społeczeństwa, które bardzo łatwo i szybko przerzucało się z pozycji chrześcijańskiego konwertyty na nawróconego poganina. Z czasem nastąpiło wpisanie się Wojciecha w uniwersalny schemat boha­ tera mitycznego, funkcjonujący w zbiorowej świadomości. Dzięki temu postać ta stała się jedną z wielu w panteonie mitycznych bohaterów zasiedlających „polskie niebo". Przetrwała ona do współczesności, od czasu do czasu wyko­ rzystywana przez różne grupy społeczne dla własnych celów, postrzeganych zazwyczaj jako patriotyczne lub religijne . Dzięki temu właśnie jego postać jest uosobieniem etosu i symboli wykorzystywanych w życiu społecznym, religij­ nym i politycznym w zależności od potrzeb, warunków i czasu. Badania etnologiczne przeprowadzone w wielu regionach Polski jednoznacznie wska­ zują na fakt, że choć niektóre wartości i cechy reprezentowane przez postać św. Wojciecha traktowane są jako przestarzały etos lub etos nie-do-zrealizowania, to jednak sama postać jako bohater religijny funkcjonuje w świadomo­ ści zbiorowej, okazjonalnie wyławiana, i to przede wszystkim jako bohater mityczny, a mniej jako historyczny. Stosując metodę Campbella oraz analizu­ jąc etnologiczne badania terenowe, można stwierdzić, że św. Wojciech jest mitycznym bohaterem religijnym. Święty ten w polskiej świadomości zbioro­ wej występuje przede wszystkim pod postacią upersonifikowanych symboli polskości, patriotyzmu i katolicyzmu, które służą elitom rządzącym do uzys­ kiwania odpowiednich skojarzeń i reakcji społecznych. Sporadycznie pełni on funkcje typowe dla świętych ludowych. 3 2 Halina Manikowska podczas Międzynarodowej Sesji Naukowej „Funkcje społeczne i poli­ tyczne kultu świętych w społeczeństwie" przedstawiła dowody na istnienie w siedzibach biskupstw archidiecezji gnieźnieńskiej kultu patronów miast, których osoby były często tożsame z patronami katedr biskupich (Wiszewski 1997, s. 478). Najlepszym tego przykładem jest obecny rozgłos świętego w związku z wykorzystywaniem jego postaci jako historyczno-politycznego pomostu między Polską a Unią Europejską. Narzuca­ nie na św. Wojciecha nowej szaty patrona jednoczącej się Europy, to bardzo daleko idące prze­ twarzanie zmitologizowanej historii w celu uzyskania transcendentnego (w tym przypadku mitycz­ nego) argumentu potwierdzającego nierozerwalną przynależność Polski do Europy Zachodniej. Argument ten jednak nie jest w stanie spełnić swojego zadania z dwóch zasadniczych powodów. Po pierwsze, nie istnieje dialog między stroną polską, czyli pozaunijną, a stroną unijną na temat postrzegania, czym jest Europa Zachodnia, oparty na chrześcijańskim dziedzictwie średniowiecz­ nym w postaci Wojciecha - Adalbertusa. Chociaż Polacy bardzo by chcieli, to jednak takiego dialogu być nie może, ponieważ społeczeństwo zachodnie nie zna wcale św. Wojciecha. To nie jest ich bohater, ani święty. Społeczeństwo zachodnie nie ma więc wyrobionego wystarczającego zaplecza symbolicznego związanego z tą postacią, by w ogóle chciało zastanowić się, czy ten święty jest również i dla nich patronem ogólnoeuropejskim. A po wtóre, same grono naukowców polskich zajmujących się postacią św. Wojciecha przyznaje, że jego kult nie rozpowszechnił się szerzej poza granice Słowiańszczyzny zachodniej, a obecnie ogranicza się tylko do terenu Polski i kilku przyczółków w Czechach. 3 �KULT BOHATERA RELIGIJNEGO NA PRZYKŁADZIE ŚW. WOJCIECHA 153 LITERATURA A t t w a t e r D., J o h n C R . 1997, Dykcjonarz świętych, tłum. T. Rybowski, Wrocław, Ossolineum. B a r a n o w s k i W. 1971, Kult świętych nie uznawanych przez władze kościelne w tradycyjnym katolicyzmie ludowym, Euhemer - Przegląd Religioznawczy, nr 1, s. 41-51. B r u c k n e r A. 1970, Słownik etymologiczny języka polskiego, Warszawa, Wiedza Powszechna. C a m p b e l l J. 1997, Bohater o tysiącu twarzy, tłum. A. Jankowski, Poznań, Zysk I S-ka. H a r t l i ń s k i A. b.r., Było to przed tysiącem lat. O życiu i śmierci św. Wojciecha, Poznań, Wydawnictwo Literackie „Parnas". K a n a p a r i u s z J. 1997, Świętego Wojciecha żywot pierwszy, Kraków, Wydawnictwo Benedyk­ tynów Tynieckich. K a r w a s i ń s k a J. 1996, Wybór pism. Święty Wojciech, Warszawa, Towarzystwo Naukowe Warszawskie. K o s o w s k a E . 1985, Legenda. Kanon i transformacje. Święty Jerzy w polskiej kulturze ludowej, Wrocław, Ossolineum. P a r a d o w s k a M . 1997, Kult św. Wojciecha w kulturze ludowej Wielkopolski, Kronika Wielko­ polska, nr 3 (82), s. 28-40. - 1999, Święty Wojciech w kulturze ludowej Wielkopolski, [w:] Tropami św. Wojciecha, Z. Kurnatowska (red.), Poznań, PTPN, s. 389-407. - 2000, / szedł przez pola, łąki, lasy. Święty Wojciech w tradycji ludowej, Wyd. „W dro­ dze", Poznań. P a r a d o w s k a M., U r b a ń s k a A. 1996, Kult św. Wojciecha w polskiej kulturze ludowej. Zarys problematyki, Etnografia Polska, t. 40, z. 1-2, s. 41-52. - 1998, Kult św. Wojciecha w wybranych regionach Polski północnej ze szczególnym uwzględnieniem Świętego Gaju, [w:] Adalbertus. Wyniki badań interdyscyplinarnych, P. Urbańczyk (red.), I A E PAN, Warszawa, s. 279-308. R o b i n s o n M . 1998, Sacred Places, Pilgrim Paths. An Anthology of Pilgrimage, London, Harper Collins Publ. S o b c z a k A., Ś m i g i e l К. 1997, Opowieść o świętym Wojciechu, Poznań, Media Rodzina of Poznań. S pen gier O. 1922, Der Untergang des Abendlandes, Monachium, C . H . Beck. S z a c k a B. 1985, Mit a rzeczywistość społeczeństw nowoczesnych, [w:] O społeczeństwie i teorii społecznej. Księga poświęcona pamięci Stanisława Ossowskiego, E . Mokrzycki, M . Ofierska, J. Szacki (red.), Warszawa, PWN, s. 475-496. Ś m i g i e l K . 1996, Święty Wojciech. Ilustracje z Drzwi Gnieźnieńskich z XII wieku i Srebrnego Relikwiarza z 1662 г., Gniezno, Wyd. ABOS. T o y n b e e A . J . 1934, A Study of History, Oxford, Oxford Univ. Press. U s p i e n s k i В. A. 1985, Kult św. Mikołaja na Rusi, Lublin, RW K U L . W i e w i ó r a Z . T . 1996, Święty Wojciech chrzciciel znad Bałtyku, Gdynia, Wyd. C R E D O . - 1996b, Święty Wojciech w wieńcu cudów, pieśni i legend. Spiżowa legenda z Drzwi Gnieźnieńskich, Gdynia, Wyd. C R E D O . W i s z e w s k i P. 1997, Międzynarodowa sesja naukowa: Funkcje społeczne i polityczne kultu świętych w społeczeństwie, Śląski Kwartalnik Historyczny, nr 3/4, s. 474-478. Z i e m b a I . 1996, Święty Wojciech. Rzecz w trzech aktach, Gdynia, Wyd. C R E D O . �154 ANNA URBAŃSKA ANNA U R B A Ń S K A C U L T O F R E L I G I O U S H E R O . T H E CASE O F ST. A D A L B E R T Summary The article deals with the figure of religious hero who has both the typical attributes of a saint and of a national hero. First of all it is a mythical figure. Joseph Campbell created a model of a mythical character and this concept can be helpful in interpreting figures from particular cultures by juxtaposing tales told about them and the believers' attitudes with the model structure. This method has been applied in the analysis of the material coming from the research on the cult of St. AdalbertThe representation of the saint turned out to respond to the model of the mythical religious hero. In Polish collective consciousness he appears as personification of the symbols of Polish national identity, patriotism and Catholicism which are then used by the ruling elites in order to elicit particular attitudes and behaviour. Only in isolated cases his functions are typical for "folk saints". St. Adalbert responds to the Campbell's model of mythical religious hero. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9dc13bdcc3eee3a794f36faa18ffca4b.pdf 101e0072974cc6ef9e706010d895713c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:737 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:679 Title A name given to the resource Dualistyczne aspekty genezy feudalizmu / ETNOGRAFIA POLSKA 1971 t.15 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1971 t.15 z.2, s.251-274 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wasilewski, Jerzy Sławomir Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X V z. 2 J E R Z Y SŁAWOMIR W A S I L E W S K I DUALISTYCZNE ASPEKTY GENEZY FEUDALIZMU* Niewiele będzie chyba przesady w stwierdzeniu, iż epoka feudalna — jako rzeczywistość społeczno-ekonomiczna i kulturowa — stanowi zawikłany splot faktów, tendencji i przebiegów historycznych, z których wie­ le stoi ze sobą w najjaskrawszej sprzeczności. To subiektywne mniemanie 0 średniowieczu jako epoce dwoistości i paradoksów utwierdza lektura prac — dotyczących różnych okresów w dziejach feudalizmu — prac p i ­ sanych przez ich autorów z bardzo osobistego czasem punktu widzenia . Można pokusić się chyba o uogólnienie, iż w średniowieczu z siłą nie spo­ tykaną w żadnej innej epoce działała „zasada dualizmu", obejmująca wszystkie dziedziny życia społecznego, poczynając od polityki, a kończąc na twórczości artystycznej, by swe ostateczne usankcjonowanie znaleźć w ówczesnej filozofii. Nie usiłując nawet podawać we wstępie przykładów w wyczer­ pującej liczbie, wymienię tylko ogólne, najbardziej uderzające sprzeczno­ ści feudalizmu; istnieją obok siebie — anarchia i ideał władzy królew­ skiej, instytucjonalizacja i znaczenie autorytetu osobowego, centralizacja 1 siły odśrodkowe, wiara i pobożność oraz okrucieństwo i zamęt epoki. Poszukiwanie źródeł owych kontradyktorycznych sił i tendencji do­ prowadza nas do początków ustroju feudalnego, do jego zarodków, tkwią­ cych w poprzednich formacjach. W rezultacie wydaje się uprawnione postawienie tezy, iż wiele ze sprzeczności dojrzałego feudalizmu wywieść można od momentu zetknię­ cia się odmiennych tendencji i postaw reprezentowanych na ogół przez 1 * Redakcja Naukowa, chcąc zapoznać Czytelników z pracami najmłodszego po­ kolenia etnografów, będzie się starała publikować najlepsze spośród nich. W obec­ nym zeszycie zamieszczamy artykuł J . S. Wasilewskiego, studenta I I I r. etnografii, jako jego całkowicie samodzielną pracę oraz krótkie studium Т. M. Ciołka, stano­ w i ą c e fragment jego pracy magisterskiej. J . H u i z i n g a, Jesień średniowiecza, Warszawa 1967. 1 �252 J E R Z Y SŁAWOMIR WASILEWSKI dwie różne grupy ludzkie należące do zgoła różnych zespołów etnicznych, a nierzadko też znajdujących się na niejednakowych etapach społecznego rozwoju, takich jak barbarzyństwo i cywilizacja. W pracy niniejszej chciałbym zwrócić uwagę na dualistyczne aspekty genezy feudalizmu, posiłkując się materiałem z kilku — jak mi się zdaje — kluczowych w historii tego ustroju formacji. Choć podobieństwa będą wyraźne (zajmę się tylko zagadnieniem wchodzących w ustrój feudalny cywilizacji) — to jednak nie stworzą one w sumie modelu genezy feuda­ lizmu. Albowiem „feudalizmy na świecie znamy ... różne, powstałe w róż­ nych, niezależnych od siebie społeczeństwach i epokach" i tylko osta­ teczne rezultaty — a nie mechanizmy ich tworzenia — są na tyle jedna­ kie, by objąć je wspólnym mianem. Zdawać by się mogło także, iż wszelkim próbom tworzenia uniwer­ salnego modelu powstawania feudalizmu stoi na przeszkodzie fakt, że zgoła różne ustroje były w różnych wypadkach jego poprzednikami. A l ­ bowiem feudalizm może następować bądź to bezpośrednio po ustroju ro­ dowym (jaki panował w świecie barbarzyńskim — by wymienić choćby plemiona Germanów, Słowian czy koczowników Azji środkowej) lub też po ustroju niewolniczym, którego zasadniczymi ogniskami były wielkie cywilizacje (jak np. Imperium Rzymskie). Lecz chciałbym na tym miejscu zwrócić uwagę na fakt, iż feudalizacja społeczeństw rzadko tylko przebiegała w ich zupełnej izolacji. Często po­ wtarzało się zjawisko, iż po pewnym okresie, w którym zapowiedzi feu­ dalizmu wypracowane zostają „wewnętrznymi siłami" społeczeństwa, na­ stępuje zetknięcie tej grupy z sąsiednią, kulturowo odmienną, która jed­ nak również przechodzi właśnie wówczas proces wewnętrznej, wstępnej feudalizacji. W przekonaniu moim dopiero owo połączenie dawało możli­ wość rozwinięcia ustroju feudalnego w jego pełnej postaci. Precyzując to ściślej — szczególnie korzystne, umożliwiające powstanie „klasycz­ nego" feudalizmu, było takie połączenie, w którym jedną stroną było cy­ wilizowane państwo, potężne przynajmniej rozmiarami — jeżeli już nie realną siłą — drugą zaś plemiona barbarzyńców. 2 Tego właśnie rodzaju zetknięcie widoczne jest w europejskim wcze­ snym średniowieczu — wielkie wędrówki ludów wprowadzają barbarzyń­ ców w obręb wyraźnego oddziaływania cywilizacji rzymskiej (choć w jej dogorywającym kształcie) — bo w granice samego zachodniego cesarstwa. Podobne procesy istniały także i poza Europą (zwrócę na nie oczywiś­ cie uwagę w części szczegółowej niniejszej pracy), co czyni przynajmniej prawdopodobną hipotezę, iż feudalizm w pełnej, klasycznej postaci jest wynikiem połączenia się dwóch zespołów zawierających uprzednio za2 W. K u l a , Teoria ekonomiczna ustroju feudalnego, Warszawa 1962, s. 8-9. �DUALISTYCZNE ASPEKTY GENEZY 253 FEUDALIZMU ledwie jego zarodki — zespołów, które najogólniej można nazwać bar­ barzyństwem i cywilizacją. Rozpatrywanie materiału szczegółowego wydaje się niemożliwe bez przeprowadzenia kilku zabiegów wstępnych, przede wszystkim zaś bez podania definicji feudalizmu. Niestety, „istota i cechy wyróżniające fe­ udalizm, a stąd także ściślejsza definicja tego pojęcia, są przedmiotami sporu między różnymi kierunkami w nauce. Konsekwencją tego jest bar­ dzo niejednolite posługiwanie się w historiografii światowej terminem „feudalizm" i pochodnymi od niego . Zrozumiałe jest, iż kwestie defini­ cyjne mogą przekreślić sens wszelkiego postępowania porównawczego, jeśli przyjęta definicja okaże się zbyt wąska. Na szczęście opinię Monte­ skiusza, iż feudalizm był „wydarzeniem, które miało miejsce raz na świe­ cie i które chyba nigdy się nie powtórzy" , nauka uznaje dziś za nie­ aktualną; więcej racji miał piszący w tej materii — zgodnie z intuicją raczej niż wiedzą historyczną — Voltaire, który stwierdził: „feudalizm nie jest wydarzeniem; jest to bardzo stara forma, która mimo różnic w swoim działaniu istnieje na trzech czwartych naszej półkuli" . Słu­ szność tych słów potwierdza marksistowska definicja formacji feudalnej, widząca jej istotę w „specyficznych stosunkach produkcji, których pra­ wnym wyrazem jest własność podzielona i poddaństwo chłopów, a któ­ rych konsekwencją społeczną jest podział na dwie antagonistyczne kla­ sy: panów feudalnych i poddanych chłopów" . 3 4 5 6 Definicja tego stopnia ogólności musi oczywiście zostać dostosowana do potrzeb niniejszej pracy — przede wszystkim przez uszczegółowienie. Dla tego celu wydaje się nieodzowne stworzenie w oparciu o nią bardziej szczegółowego obrazu feudalizmu, który zawierałby aspekty znamienne dla ustroju w jego wykształconej formie — a jednocześnie dające się obserwować już w trakcie jego powstawania. Konstrukcję taką akceptuję na potrzeby badania genezy w następującej postaci: Zasadniczą relacją feudalnego systemu społecznego nie jest bynaj­ mniej relacja: państwo — obywatel, lecz stosunek istniejący między pa­ nem a poddanym. Ze względu na zupełnie odmienne położenie ekono­ miczne obu stron (pan z tytułu prawa własności do ziemi zawłaszcza część produktu, jaki na niej wytworzył kto inny — chłop), a co za t y m idzie odmienną ich sytuację polityczno-prawną — istnieją w ustroju feu3 T . M a n t e u f f e l , hasło feudalizm [w:] Wielka encyklopedia powszechna, Warszawa 1966. C h . M o n t e s q u i e u , Esprit des Lois, X X X , I ; cyt. za: M. B l o c h , Feudal Society, The University of Chicago Press, 1961, s. 441. V o l t a i r e , Fragments sur quelques revolutions dans l'Inde, I I , cyt. za: B l o c h , Feudal Society... M a n t e u f f e l , op. cit. 4 5 6 �254 J E R Z Y SŁAWOMIR WASILEWSKI dalnym dwie antagonistyczne klasy: chłopstwa i panów feudalnych. Tego typu dualizm społeczny pociąga za sobą rozdwojenie we wszystkich dzie­ dzinach kultury. Następną ważną relacją feudalizmu jest zależność między panem feu­ dalnym (seniorem) a jego wasalem . Oznacza to uzależnienie skutecz­ ności politycznego działania od osobistego porozumienia niewielkiej licz­ by osób, co z kolei sprawia, że autorytet polityczny jest traktowany jako własność prywatna, należąca do danej osoby, a nie do reprezentowanej przez nią instytucji. Siłą rzeczy system taki staje się najbardziej efekty­ wny na podstawowym, lokalnym szczeblu, gdzie kontakty personalne są najczęstsze i najskuteczniejsze. Sprzyja to łączeniu funkcji w jednym r ę ­ ku i dzierżeniu całości władzy — administracyjnej, sądowniczej i wojsko­ wej — na danym niewielkim terytorium — przez jedną osobę. Ten typ panowania jednostki znajduje wsparcie w prywatnej armii, stojącej u bo­ ku władcy; istnienie owej „świty" pozostaje w zgodzie z rozwiniętą tra­ dycją wojskową. Często zresztą w obyczajach późniejszego już społeczeń­ stwa pozostaje po tradycji tej wyraźny znak — jak choćby ideał rycer­ skości w dojrzałym średniowieczu europejskim, japoński bushido czy chiński kodeks rycerski z czasów Zachodnich Czou. 7 Powszechnie znanym przykładem wyżej opisanego ustroju jest feu­ dalizm Francji stuleci X do X I I I . Nie wdając się na t y m miejscu w ana­ lizę powodów, dla których właśnie z tego obszaru znana jest klasyczna dla Europy forma feudalizmu, zaznaczę tylko, iż na terytorium romań­ skiej Galii istniały najdogodniejsze warunki dla twórczego zespolenia dwóch żywiołów: cywilizacji rzymskiego imperium i kultury przyby­ łych zza limes Romanus germańskich „wędrujących ludów". Ujmując najogólniej procesy zachodzące w schyłkowym okresie Ce­ sarstwa Rzymskiego należy powiedzieć, iż w dziedzinie ekonomiczno-społecznej wzięły zdecydowanie górę tendencje dezintegracyjne. Ścisłe okre­ ślenie daty, od której zaczynałby się wyraźny rozpad, nie jest chyba mo­ żliwe; powstawał on raczej stopniowo, a pierwsze symptomy — choć nie zapowiadające bynajmniej rychłego upadku — ukazały się jeszcze na długo przed pojawieniem się Cesarstwa. Już bowiem od I I w p.n.e. rozwijały się na masową skalę potężne 7 Dalszy w y w ó d sporządzony został w oparciu o rozdział The Idea of Feuda­ lism pióra J . S t r a y e r a i R. C o u l b o r n a , pochodzący z tomu: Feudalism in History, ed. by R. Coulborn, Princeton 1956. Relację senior — wasal uważają w. w. autorzy za zasadniczą w feudalizmie, negując kardynalność relacji pan — poddany. Wiąże się to najściślej z reprezentowanym przez uczestników tej pracy tzw. „wąskim rozumieniem feudalizmu", sprowadzanego wręcz do roli jedynie me­ tody rządzenia. Nauka marksistowska z kolei nie uznaje relacji między seniorem a wasalem za konieczną cechę feudalizmu. �DUALISTYCZNE ASPEKTY GENEZY 255 FEUDALIZMU majątki ziemskie, o których w pierwszym wieku naszej ery powie P l i ­ niusz Starszy: ,,latifundia predidere Italiam" (latyfundia zgubiły Italię). Ich istnienie było niewątpliwie brzemienne w następstwa dla losów ca­ łego społeczeństwa rzymskiego. Przede wszystkim wielka własność wpły­ nęła poważnie na upadek klas średnich i pogorszenie sytuacji klasy niż­ szej (tak w miastach, jak i na wsi). Do zredagowania roli miasta przy­ czyniło się m. in. przejęcie większej części działalności gospodarczej przez wielkie i prężne majątki ziemskie (w tym nawet produkcji rzemieślniczej oraz handlu), co spowodowało upadek znaczenia zajęć miejskich. „Ekono­ micznie państwo stawało się czysto rolnicze, a zasadniczym celem rządu było zachowanie liczebności ludności wiejskiej i rozwój rolnictwa" . Jednak nawet te cele nie mogły być za pomocą systemu latyfundialnego realizowane w sposób prawidłowy. Istnienie potężnych latyfundiów musiało pociągnąć za sobą upadek nie wytrzymujących konkurencji śre­ dnich, a zwłaszcza drobnych posiadaczy — także chłopów. Taki stan rzeczy powodował przeciwdziałanie ze strony samych cesarzy, którzy — od Oktawiana Augusta poczynając — prowadzili politykę umacniania średniej własności ziemskiej. Jednakże wzrost latyfundiów — które jako jedyne zdolne były zaspokajać olbrzymie zapotrzebowanie na zboże — był nieodpartą koniecznością. Wkrótce też przytłoczyły one swym cięża­ rem protegowaną średnią formę posiadania. W swej początkowej fazie działalności latyfundia opierały się na dar­ mowej pracy niewolników, dostarczanych przez nieustanne wojny zdo­ bywcze. Lecz z chwilą osiągnięcia przez Imperium maksymalnej potęgi terytorialnej — gdy granic nie można już było przesuwać dalej, albowiem zamieszkujące poza nimi ludy okazały się równie silne, jak rzymskie le­ giony — ten ekstensywny system zdobywania siły roboczej musiał się zała­ mać. Coraz rzadziej dostarczany — a więc i coraz droższy — niewolnik, nie pracujący bynajmniej wydajnie, został w latyfundiach zastąpiony przez innego producenta. Był nim wolny dzierżawca — kolon. Wywodzący się w prostej linii od niewolnika nie mógł długo cieszyć się wolnością. Trudności z opłaceniem czynszu i rosnące zadłużenie doprowadziły go wkrótce do stanu faktycznego poddaństwa, a kierujący się krótkowzroczną polityką doraźnych ułatwień cesarze potwierdzili je zakazem opuszczania ziemi bez zgody pana (konstytucja Konstantyna Wielkiego z r. 332). W ten sposób latyfundium dokonało całkowitego uzależnienia swych mie­ szkańców — kolonów. Lecz ten potężny organizm gospodarczy potrafił związać ze sobą nawet sąsiadów — wolnych dotąd drobnych chłopów. Od I I I w n.e. mianowicie chłop w poszukiwaniu opieki przed popełnia­ nymi przez państwo i jego urzędników nadużyciami przekazuje wielkiemu 8 Ch. D a w s o n , Tworzenie się Europy, Warszawa 1961, s. 112. �256 J E R Z Y SŁAWOMIR WASILEWSKI posiadaczowi swój majątek, by w zamian za zrzeczenie się prawa włas­ ności doń otrzymać możliwość jego spokojnego u ż y t k o w a n i a . Zdobywszy w ten sposób dominującą pozycję w produkcji latyfun­ dium rozpoczęło walkę o formalne uznanie swych zdobyczy; tak więc z biegiem czasu wielcy właściciele uzyskiwali wyłączenie swych dóbr spod kompetencji aparatu państwowego —• przyznawano im prawo są­ dzenia, pobierania podatków, wyznaczania rekruta etc. To przejmowanie funkcji aparatu państwowego przez poszczególne latyfundia powodowało oczywiście rozrywanie więzi między ludnością a państwem. Rezultatem naszkicowanego t u procesu dezintegracyjnego było po­ wstanie w łonie Cesarstwa stosunków protofeudalnych; nie ulega wątpli­ wości, iż w okresie schyłkowym Imperium wykształciły się zasady orga­ nizacji życia ekonomicznego średniowiecza. Długie jeszcze wieki po upad­ ku Rzymu trwać będzie przewaga znaczenia ziemi i produkcji rolnej wo­ bec znikomej wprost roli miast. Fakt oparcia owej produkcji na wielkiej własności ziemskiej nie ulegnie również zmianie — i jak w późnym Cesarstwie latyfundium, tak feudalna posiadłość lenna pełnić będzie wo­ bec swych mieszkańców wszystkie prawie funkcje państwa. Prywatne armie rzymskich posesorów, tzw. buccellarii, znajdą swój średniowieczny odpowiednik, tak jak feudalny poddany — chłop będzie bezpośrednim na­ stępcą rzymskiego kolona . Konkludując — rodowód feudalnego systemu gospodarczego t k w i w pewnych zjawiskach ekonomicznych chylącego się ku upadkowi Cesar­ stwa. Zgoła inaczej przedstawia się jednak geneza średniowiecznego sy­ stemu politycznego; sprowadzanie go — analogicznie do ekonomiki — do zjawisk późnoantycznych napotkać musi liczne kontrargumenty. Albo­ wiem pamiętać trzeba, iż ustrój polityczny schyłkowego imperium nie pozostawał w jakiejś prostej zależności od sytuacji ekonomicznej, że nie był bynajmniej jego funkcją czy odzwierciedleniem. Z pewnością słabła i rozpadała się — wraz z gospodarczą — także i polityczna jedność państwa rzymskiego; lecz przecież przemiany te nie były bynajmniej sankcjonowa­ ne przez aparat władzy państwowej. Bowiem antyczne latyfundium — w przeciwieństwie do feudalnego „państewka" lennego, z którym łączy go tak wiele pod względem ekonomicznym — jako całość polityczna istnie­ je absolutnie bezbarwnie; jeśli pełni rozliczne funkcje państwa — to nie można nazwać tego inaczej, jak uzurpacją; nie mamy podstaw do przy­ puszczeń, by inaczej osądzali to także współcześni. Podejmowane były l i ­ czne próby przeciwdziałania owej decentralizacji, zwłaszcza przez cesarzy, 9 10 9 Ten typ opieki (patrocinium) obejmował nierzadko całe wsie, stąd nazwa „opieka nad wsiami" — patrocinia vicorum. Por.: F . E n g e l s , Pochodzenie rodziny, własności prywatnej i państwa, Warszawa 1947, s. 165. 1 0 �DUALISTYCZNE ASPEKTY GENEZY FEUDALIZMU 257 którzy prócz prowadzenia wspomnianej wyżej polityki ochrony średniej własności — wydawali liczne zakazy oddawania się wolnych pod opiekę latyfundystów (konstytucje z lat 360, 368, 399 nakładały na obie łamiące je strony surowe k a r y ) . Również pod groźbą ostrych represji zakazy­ wano tworzenia prywatnych armii — uporczywie stosowali politykę w tym względzie cesarze I I poł. V w.: w zachodniej części cesarstwa — A n temiusz, we wschodniej •— Leon. I aczkolwiek walka z decentralizacją nie była prowadzona ani konsekwentnie, ani skutecznie, to jednak świadczy ona, iż drążące późne cesarstwo tendencje ekonomiczno-społeczne nigdy nie uzyskały sankcji obowiązującego porządku politycznego. Zasadniczą cechą tego ustroju pozostaje bowiem nadal despotyzm władzy cesarskiej (dominat) i — teoretyczna przynajmniej —. omnipotencja władzy pań­ stwowej. Równie rzucającym się w oczy znamieniem ustrojowym późnego cesarstwa jest „seperacja funkcji wojskowych i cywilnych wraz z szeroką rozbudową biurokracji przypominającą wielkie biurokracje nowoczesne" . 11 12 Jakże różni się to od ustroju średniowiecznego państwa, w którym „władza panującego — jest ... atrybutem jego prywatnej osobowości" , a więc gdzie istnienie i względna jedność państwa zależna jest bardziej od dobrowolnych umów niż od obiektywnie działającego prawa państwowe­ go, gdzie wódz wojskowy jest zarazem władcą cywilnym i gdzie działa społeczny partykularyzm tak niezgodny z duchem edyktu cesarza Kara­ kalu z 212 г., udzielającego prawa obywateli rzymskich wszystkim oby­ watelom Cesarstwa. Żadna z tych cech nie została wytworzona w społe­ czeństwie rzymskim do ostatniej chwili jego istnienia. W średniowiecze musiała ją wnieść inna społeczność, ludzie żyjący według własnych praw, w zgodzie z własnymi odmiennymi zwyczajami i instytucjami. Tą nową siłą byli barbarzyńcy. ł3 Zanim jednak poddamy analizie społeczności barbarzyńskie jako otwie­ rające nową epokę i wnoszące w nią z całym impetem swój kulturowy dorobek, spójrzmy raz jeszcze na schyłkowy okres istnienia Imperium, lecz pod innym tym razem kątem: mianowicie, w jakiej mierze czasy od przełomu I I i I I I w. były okresem barbaryzacji Cesarstwa. Pamiętać trze­ ba bowiem, że jeszcze na długo przed wielkimi wędrówkami ludów w obrębie Cesarstwa miały miejsce poważne migracje; infiltracja żywiołu barbarzyńskiego (germańskiego) — mimo iż pokojowa, bo w swym celu będąca imigracją zarobkową — nie mogła nie spowodować znacznych konsekwencji —• takich jak olbrzymi wzrost znaczenia elementu germań- 1 1 Na chłopów — cielesne, wobec p a n ó w zaś — wysokie grzywny. Por. К. К or a n у i, Powszechna historia państwa i prawa, Warszawa 1968, s. 11. K. Z a k r z e w s k i , U schyłku świata antycznego, Warszawa 1964, s. 216. Jw. 1 2 1 3 17 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X V z. 2 �258 J E R Z Y SŁAWOMIR WASILEWSKI skiego w armii, upowszechnienie się instytucji foederati (ludów-sprzymierzeńców), czy germanizacja prowincji przygranicznych. Jeśli nawet nie uznamy roli barbarzyńców w procesie dezintegracji za decydującą — przypisując większą wagę przemianom ekonomicznym — to i tak nie ulegnie wątpliwości, iż dla cywilizacji rzymskiej jest to postępujące na­ silenie się cech właśnie „barbarzyńskich" we wszystkich dziedzinach ży­ cia społecznego. Proces ten może być w znacznym stopniu zinterpreto­ wany jako wewnętrzna „barbaryzacja" — w znaczeniu nie tyle przejęcia barbarzyńskich wzorów z zewnątrz, co nawrotu do wzorów z etapu ple­ miennego w dziejach Cesarstwa. Albowiem w owym okresie „znajdujemy zmierzający do utwierdzenia się dawny europejski typ społeczeństwa ple­ miennego, a na ruinach prowincjonalnych miast—państw pojawia się znów wiejskie społeczeństwo złożone ze szlacheckiego ziemiaństwa i wiej­ skich niewolników, jakie istniało w Europie środkowej przed nadejściem Rzymu. W konsekwencji — nowej ery na Zachodzie nie należy tłumaczyć jedynie nieodpartą inwazją germańskich ludów, lecz także odrodzeniem się dawniejszego typu społeczeństwa na ziemiach samego cesarstwa, jak to widzimy szczególnie wyraźnie w zachodniej Brytanii. W rzeczywistości załamanie się imperium i powstanie nowych państw terytorialnych mo­ głoby nastąpić ... nawet bez interwencji barbarzyńskich najeźdźców" . Aczkolwiek powyższej interpretacji słuszności odmówić nie sposób, to jednak nagie fakty i daty mówią nam, iż trwanie Cesarstwa przeciągnęło się aż do wielkich inwazji ludów barbarzyńskich i to dopiero właśnie one położyły mu ostateczny kres. u Jak już stwierdziliśmy, ludy te przeniosły w ustrój feudalny liczne instytucje ze swego dotychczasowego dorobku kulturowego, oparte na ogół na zasadach zgoła obcych Rzymowi. Dotyczy to przede wszystkim reguł systemu politycznego, tu bowiem — bardziej niż w ekonomice — wyraźne są więzy łączące ustrój rodowo-plemienny i feudalny. Oczywiście powstanie i trwanie owych instytucji musiało odbyć się w oparciu o rze­ czywistość gospodarczą i ekonomiczne warunki bytowania. Charakteryzu­ jąc je należy w pierwszej kolejności zwrócić uwagę na ich niestabilność. Albowiem choć Germanie okresu schyłkowego Cesarstwa byli ludem osia­ dłym (i to zresztą od stosunkowo niedawna, bo jeszcze przed przełomem er pędzili żywot koczowniczy, narzucany przez przeważające w gospo­ darstwie pasterstwo), to rozliczne wojny, tak międzyplemienne, jak i to­ czone z rzymskimi legionami, inwazje, przemieszczenia etc. wpłynąć m u ­ siały dezorganizująco na przejawy stabilizacji, tworzenia pokojowych wię­ zi i większych scentralizowanych organizmów. Nieustający stan wojenny miał olbrzymie konsekwencje dla kształtu barbarzyńskiego społeczeństwa, 1 4 Dawson, Tworzenie się Europy, s. 111. �DUALISTYCZNE ASPEKTY GENEZY FEUDALIZMU 259 co odzwierciedla już sama nazwa ówczesnego ustroju — „demokracja wo­ jenna". On to w głównej mierze przyczynił się do wyodrębnienia dwóch klas — szlachty-wojowników z jednej, a niewolniczych wieśniaków z drugiej strony. Dwoistość ta ze wszystkimi jej konsekwencjami w k u l ­ turze przeniesie się także w nową formację feudalną. Społeczność germańska podzielona jest na grupy, z których każda sku­ pia się '— ze względów wojskowych — wokół jednego przywódcy, potra­ fiącego dzięki swym osobistym zaletom zapewnić jej pomyślność w wal­ kach, obfite łupy i nowe terytoria. Taka jest geneza władzy królewskiej, z tego też wypływać musi tłumaczenie jej „osobowego" charakteru (owa zaś „personalizacja" obejmie jeszcze władców feudalnych, dla których — jak stwierdza Genicot — „napisze się więcej »Zwierciadeł doskonałego władcy« niż traktatów politycznych") . Z plemiennych też — a nie rzymskich — praw wywodzi się średnio­ wieczne traktowanie państwa jako osobistej własności jednostki panu­ jącej — patrymonium — i w konsekwencji zwyczaj dzielenia go między synów. Niepoślednią dźwignię w procesie wzrostu władzy królewskiej sta­ nowi drużyna. Nie jest ona jedynie grupą ludzi skupionych pod ekono­ micznym przymusem wokół silnej jednostki. Więź między wodzem i dru­ żyną zrodziła się na podłożu stosunków rodowych i rodowych ideałów obrony, wspólnej wzajemnej pomocy i wierności współrodowców — lecz nie taki jest jej ostateczny kształt. Oto w trakcie walk wiodących do w y ­ tworzenia wojennej demokracji członkowie drużyn zarzucają dawne zo­ bowiązania wobec współrodowców — z którymi teraz w każdej chwili na rozkaz przywódcy może im przyjść walczyć — by przenieść je na wo­ dza i kompanów tych, z którymi wspólnie wojują, dzięki którym bogacą się i zdobywają łupy. W rezultacie więzi między wodzem a drużyną są sankcjonowane i umacniane ideologią wierności. Przykładem grupy istniejącej na zasadzie dobrowolnej zależności od przywódcy jest wspo­ mniany jeszcze przez Tacyta germański comitatus, czyli grupa wojowni­ ków, orężem służących swemu panu w zamian za utrzymanie, opiekę i protekcję. Niewiele różna jest też zasada funkcjonowania galijskiej klien­ teli (z okresu przedrzymskiego, kiedy to społeczeństwo Galów opierało się na stosunkach szlachcica patrona do zależnych od niego klientów). Opis takich grap dał nam znakomity znawca społeczeństw celtyckich, Stefan Czarnowski: 15 „Każdy z tych możnych otoczony jest tłumem zobowiązanej jego hojnością, zadłużonej u niego szlachty, wiszącej u jego klamki, oraz klientelą spomiędzy po­ spólstwa — dzierżawcami, dłużnikami, poddanymi. Możny Helwet [...] Orgetorix 15 L. G e n i c o t , Powstaje nowy świat, Warszawa 1964, s. 27. �260 J E R Z Y SŁAWOMIR WASILEWSKI ma na zawołanie klientów i dłużników takich do dziesięciu tysięcy. Dumnorix z plemienia H e d u ó w utrzymuje prywatne oddziały konnicy spośród szlachty i po­ mnaża stronników swoich hojnością, na którą zdobywa środki kładąc rękę na do­ chodach publicznych. Podobnym m o ż n y m panem był także bohater wielkiego po­ wstania 52 r. przed Chr., Vercingetorix, który w całej Galii w e r b o w a ł ubogich, nie posiadających nic — poza siłą ramienia i bronią w o j o w n i k ó w " . 16 Ale odwrotną stroną przyniesionego przez wojny plemienne stenu de­ centralizacji było wytworzenie w społeczeństwach barbarzyńskich wielu wzorców głęboko pozytywnych. Wspomnieliśmy wyżej o idei wierności; jest ona składową częścią całego kodeksu wojownika, modelu istniejące­ go przynajmniej jako społeczny ideał, jeśli już opornie realizowanego . Kwintesencja tej ideologii, jaką jest barbarzyński epos wojowniczy, prze­ bijać będzie spod wysublimowanych form poematów rycerskich o Cydzie czy o Rolandzie, tak jak spadkobiercą tradycji jeźdźca barbarzyńskiego, a nie rzymskiego pieszego legionisty, będzie feudalny rycerz. Zrozumiałą jest rzeczą, iż zetknięcie się i gruntowne przemieszanie dwóch tak odmiennych tradycji, jak rzymska i barbarzyńska, nie mogło nie wytworzyć pewnego jakościowo nowego zespołu. Decydujący jest tu okres nasilenia kontaktów w wieku V i V I , kiedy kulminacyjne fale w ę ­ drujących ludów doprowadzają do praktycznego podziału zachodniej czę­ ści Imperium na państwa szczepowe, czy jak je określa Toynbee — „państwa sukcesyjne" . One to były pierwszym ucieleśnieniem tej no­ wej jakości, tu żyjąca tradycja rzymska złączyła się z nowo przyniesioną kulturą barbarzyńców. Czas powstania państw sukcesyjnych jest różny dla poszczególnych terytoriów. Sama podbita została najpóźniej, bo dopie­ ro z najazdem longobardzkim w V I - V I I w. Pozostałe państwa szczepowe powstały nie drogą podbojów, lecz za — formalną przynajmniej — zgodą Rzymu, zbyt słabego już, by odmówić Germanom odstąpienia swych te­ rytoriów. Tak więc drogą delegacji władzy powstają u schyłku V w. pań­ stwa: Wizygotów (Hiszpania), Ostrogotów na pd. od łuku Alp, Burgun­ dów — w pd.-wsch. Galii, Wandalów — w Afryce pn. Istnienie ich nie trwało na ogół długo — tylko Wizygoci przetrwają Imperium, ulegając w 711 r. Arabom, pozostałe zaś państwa zostaną zlikwidowane przez reaneksje Justyniana (państwo Wandalów — 534, Ostrogotów — 554 г.). Sa­ mych zaś Longobardów pokonają ostatecznie w 774 r. Frankowie, po uprzednim zaanektowaniu państewka Burgundów w 534 r. 17 18 W tak krótkim i burzliwym okresie istnienia żadne z tych państw nie zdołało wytworzyć ustroju — w całym znaczeniu tego słowa; mogły to 1 6 S. C z a r n o w s k i , Kultura, Warszawa 1958, s. 39. Krytyczne spojrzenie na działanie idei wierności patrz S. P i e k a r c z y k , Barbarzyńcy i chrześcijaństwo, Warszawa 1960, s. 157-172. A. J . T o y n b e e , Wojno i cywilizacja, Warszawa 1963, s. 133. 1 7 1 8 �DUALISTYCZNE ASPEKTY GENEZY FEUDALIZMU 261 być co najwyżej zasady współżycia, konglomerat tradycji rzymskich i barbarzyńskich. Jedną z nielicznych powszechnych — bo jeszcze pra­ wem rzymskim unormowanych — reguł był tzw. system kwaterun­ kowy (hospitalitas), w oparciu o który następowało zajmowanie teryto­ rium rzymskiego przez Ostrogotów, Wizygotów, Burgundów i Wanda­ lów. System ten — unormowany jeszcze w 398 r. przez cesarzy Hono­ riusza i Arkadiusza — polegał na przydzielaniu przybyszom Vs ziemi, do­ mostw i inwentarza, znajdujących się w posiadaniu Rzymian — bez obo­ wiązku płacenia podatku. W nowych warunkach wiele musiało ulec zmianie w dotychczasowym ustroju społecznym barbarzyńców. Upada ogólne zgromadzenie ludowe, albowiem „wskutek ogromnej rozległości państwa nie można było rzą­ dzić za pomocą środków starego ustroju rodowego" . Prawa i admini­ stracja oparte są o rzymskie wzory, uproszczone wedle germańskich po­ trzeb. Król stojący na czele państwa ma cesarskie uprawnienia, jego armia rozwija się jako kontynuacja germańskiej drużyny i rzymskich buccellarii zarazem, dwór jest kombinacją dworu cesarskiego i germańskiej stra­ ży przybocznej. Można zresztą pokusić się o ogólny sąd, iż całokształt kultury tych krótkotrwałych państewek pozbawiony był wewnętrznej jedności i społecznego porządku, a jedynie stanowił chaotyczny konglo­ merat treści rzymskich i obcych. Nieporównanie korzystniejsze warunki dla swego rozwoju miała Ga­ lia po podboju frankijskim. Na jej terytorium spotkają się na stosunkowo równych prawach — zromanizowane społeczeństwo galijskie i najeźdźcy germańscy, by doprowadzić to państwo do stabilizacji terytorialnej, której nie udało się osiągnąć pozostałym monarchiom barbarzyńskim. I choć wiele ze sprzeczności i nieuporządkowań, które trapiły państwa Gotów czy Bur­ gundów, istnieć będzie także w Galii zarówno za Merowingów, jak i w wiekach późniejszych, to jednak dzięki sukcesom pierwszego zjednoczenia możliwy będzie rozkwit klasycznej postaci feudalizmu — od I X do X I I I stulecia. 19 Po podboju Galii zdobywcy germańscy natrafili na dylemat: jak zor­ ganizować podbitą ludność, skoro „nie można tych rzymskich mas wcią­ gnąć do organów rodowych ani zapanować nad nimi przy pomocy tych o r g a n ó w " . Zadanie uporządkowania stosunków pomiędzy zdobywcami a ludnością podbitą było też utrudnione przez fakt istnienia grupowych partykularyzmów, datujących się co najmniej od schyłku I m p e r i u m . 20 21 1 9 E n g e l s , op. cit., s. 169. Jw., s. 168. Kwestia, w jakiej mierze Galia wolna była od tych partykularyzmów w bie Cesarstwa, jest jeszcze sporna. 2° 2 1 do­ �262 J E R Z Y SŁAWOMIR WASILEWSKI Przejawiały się one w kontynuowaniu — omówionych wyżej — tradycji galijskiej klienteli, germańskiego comitatu i rzymskich buccellarii zara­ zem, a dodatkową pożywkę dla rozwoju więzi protofeudalnych stanowiły popodbojowe warunki braku stabilizacji i przemieszania ludności. Zasadą oddania się w opiekę i stania się „człowiekiem swego pana" (brak jesz­ cze w okresie Merowingów dokładniejszych terminów na określenie tej zależności) jest obopólna korzyść — protekcja i obrona dla jednej, wzrost zaś siły i realnego znaczenia dla drugiej strony. Władza centralna jest zbyt słaba, by mogła korzyści takie zapewnić. Nie ma też sił ani doświad­ czenia, by zastąpić prywatne więzy zależności relacją państwo — oby­ watel. Królowie merowińscy nie usiłują przeprowadzać takiej zmiany — włączenie więzów prywatnych w system państwowy przeprowadzają nie przez p r z e k s z t a ł c a n i e tych pierwszych, lecz przez ich u s a n k ­ c j o n o w a n i e . Następuje ono z chwilą, kiedy ten sam typ zależności, jaki panował dotąd nieoficjalnie w społeczności Imperium na jej podsta­ wowych szczeblach, w masach ludności, znajdzie swą replikę w stosunkach u samego szczytu społecznej piramidy, w najbliższym otoczeniu króla. Za­ powiedzią stosunków pomiędzy królem a jego poplecznikami są relacje obowiązujące między wodzem a drużyną; król merowiński nie jest prze­ cież nikim innym, jak wzbogaconym dzięki podbojowi germańskim wo­ dzem. Ale właśnie fakt podboju, przejęcia na własność olbrzymich mająt­ ków (zwłaszcza dawnych domen cesarskich), czyni z niego króla, sprawia, iż jego „prywatne" posunięcia są zarazem zwiastunami form państwowo­ ści. Takim „prywatnym" przedsięwzięciem było nagradzanie eks-drużynników immunizowanymi nadaniami ziemskimi i przekształcanie ich w ten sposób w przyszłych feudalnych wasali królewskich (vassi dominici), któ­ rzy z czasem — miast przebywać na dworze — osiadają na darowanej ziemi, by nią władać. 2 2 W ten sposób przez uzupełnienie podstawowych stopni społecznych zależności (istniejących już w Cesarstwie) schodkowym systemem relacji osobistych w grupie panującej — stworzona zostaje zapowiedź późniejszej kompletnej feudalnej piramidy. Można by zatem z dużym uproszczeniem stwierdzić, iż historia feudalnego systemu lennego jest historią przeno­ szenia się i upowszechniania w całym społeczeństwie feudalnym tego ro­ dzaju praw własności, jakie w początkowym protofeudalnym okresie obo­ wiązywały drużynników wobec królewskiego nadania. Konsekwencją takiej tezy musi być wniosek, iż wykształcenie pełnego systemu lennego wymagałoby kolejnego przekazywania praw użytkowych do ziemi na coraz to niższe etapy — delegowanie ich grupom o stopniowo malejącej ważności. Byłby to więc sposób organizacji społeczeństwa „w p i 2 2 B l o c h , op. cit., s. 145-156. �DUALISTYCZNE ASPEKTY GENEZY 263 FEUDALIZMU ramidę, której szczytem byłby król, a która rozszerzałaby się ku dołowi dochodząc przez książąt, hrabiów, posiadaczy zamków aż do prostych r y ­ cerzy" . Ten idealny schemat nie był zresztą na terenie Europy nigdy zrealizowany w tak uporządkowanej formie — choć np. dążeniem Karola Łysego będzie, by każdy wolny człowiek miał swego suwerena. Tym nie­ mniej istniał w postaci ogólnej zasady już za pierwszych Karolingów, uznał go także — wprowadzając zmiany zmierzające ku centralizacji — Karol Wielki. A przecież ustrój stworzonego przezeń Imperium — tak jak i ustrój państw je poprzedzających — nie został w nauce uznany za feu­ dalny. Przymiotnik ten przyznaje się, bez opatrywania go przedrostkiem proto- czy pre-, dopiero Francji I I połowy I X w., a więc państwu wnu­ ków Karola Wielkiego. Jakie zmiany kryją się za tą właśnie datą? Otóż w lapidarnym sformułowaniu byłaby to ostateczna zgoda władcy na „oli­ garchię w monarchicznym kształcie" . To właśnie w połowie, może u schyłku I X wieku wprowadzono „taką formę prawną, która tłumaczyłaby ów stan ograniczonej faktycznie suwerenności, nie pozbawiając jednak nowego monarchy iluzji władzy nad całym królestwem. Razem z nią rodzi się feudalizm" . 23 24 23 Dlaczego doszło do sytuacji, w której król w desperacki wprost sposób zgadza się na usankcjonowanie rozbicia — krok, którego władcy frankoń­ scy nie odważyli się dotąd uczynić, acz w praktyce ich rządy równie często miały iluzoryczny charakter? Odwracając zaś pytanie — dlaczego społeczeństwo zdobyło się na usankcjonowanie rozbicia, w którym żyło dotąd od paru setek lat? Odpowiedź tłumaczyłaby przyczynę ostatecznego przejścia od protofeudalnego do w pełni feudalnego sposobu społecznej organizacji. Być może wystarcza tu rozwiązanie, jakie daje nam Coulborn: „Prawdziwą przyczyną przejścia od porządku protofeudalnego w feudalny by­ ła kontynuacja i rozwój przyczyn wszystkich głównych zmian, które przeszło [do tamtego momentu — J . S. W.] społeczeństwo, mianowicie walka o bezpieczeństwo czy o korzyści w społeczeństwie niedostatecznie kontrolowanym przez władze — w społeczeństwie, które z głębokich, dla nas niezrozumiałych przyczyn, zmierzało w kierunku rozpadu i wkrótce nie mogło być w ogóle dłużej kontrolowane" . 26 Jest to jednak — jak mi się zdaje — odpowiedź zbyt „ewolucjonistyczna", by miała tłumaczyć wystarczająco fakty, które były nie wyłącz­ nie wynikiem długiego procesu rozwojowego, lecz też reperkusją bezpo­ średnio je poprzedzających — a ogromnie ważnych wydarzeń historycz­ nych. Mam tu na myśli powstanie Cesarstwa Karolińskiego oraz wielkie 2 3 G e n i с o t, op. cit., s. 102. J . B a s z k i e w i c z , Myśl polityczna wieków średnich. Warszawa 1970, s. 73. T. M a n t e u f f e l , Geneza feudalizmu, [w:] Pamiętnik V Zjazdu History­ ków, Warszawa 1930, s. 44. C o u l b o r n , op. cit., s. 211. 2 4 2 5 2 6 �264 J E R Z Y SŁAWOMIR WASILEWSKI najazdy Awarów, Saracenów, a zwłaszcza Normanów, datujące się od pocz. I X w. W sporządzaniu odmiennej hipotezy należałoby uwzględnić szerzej fakt istnienia u schyłku porządku protofeudalnego zgoła obcego tworu, efemerydy i potentata zarazem, jakim było Imperium Karolińskie. Jego jednoznaczna charakterystyka jest niemożliwa — Cesarstwo to usiłuje bowiem skojarzyć przeciwieństwa i metodami swej pełnej partykulary­ zmów epoki (w oparciu o stosunki osobistej zależności obywateli, związki lenne etc.) chce, zaopatrzone we wzorzec rzymski, osiągnąć „renovatio Imperii". Siłą rzeczy bardziej „ewolucjonistyczne" spojrzenie na ów okres wiązać się będzie z traktowaniem Cesarstwa raczej jako kontynuacji niż innowacji w dziejach państwowości frankońskiej — z podkreśleniem tych jego cech, które trwają od czasów merowińskiej monarchii. Można jednak widzieć w Imperium Karolińskim — oprócz tego co w nim rodzime — także ucieleśnienie innej, bo rzymskiej, uniwersalistycznej idei „renovatio Imperii", w którą właśnie przyobleczono raczej, niż zjednoczono poprzedzające organizmy państwowe. Potraktowanie państwa Karolingów, mimo tkwiących w nim tendencji decentralizacyjnych, jako władztwa uniwersalistycznego, z jednym wład­ cą, a przy t y m obejmującego znaczne terytorium i , co niebłahe, świado­ mie powołującego się na wzorzec rzymski, umożliwi moim zdaniem przy­ równanie go do Cesarstwa Rzymskiego w jego schyłkowym okresie . Oba te państwa można określić mianem formalnej centralizacji w impe­ rialnym kształcie, pod którą to powłoką istnieją silne procesy dezintegracyjne. Paralelę można przesunąć jeszcze dalej — w czasy upadku obu organizmów, a zwłaszcza rodzenia się po nich nowych porządków. Spo­ wodowany przyczynami natury wewnętrznej rozkład, który doprowadził oba państwa prawie na skraj przepaści, zostaje w ostatecznej formie za­ kończony najazdami barbarzyńców. Dla Rzymu falą taką byli Germanowie, dla pozostałości nie istniejącego formalnie od r. 843 Imperium Karo­ lińskiego — Awarowie, Saraceni (których oczywiście mianem barbarzyń­ ców obdarzać nie można) i Normanowie; najazdy tych ostatnich są najbar­ dziej brzemienne w następstwa, bo przywodzą dzieło zjednoczenia do kom­ pletnej ruiny. To pod wpływem przemierzających wzdłuż i wszerz Europę barbarzyńców ze Skandynawii i z Panonii upadają wszelkie szanse na centralizację — nawet krajową, co zaś dopiero obejmują pokaźną część 27 2 7 Zasadnicze różnice sprowadziłyby się oczywiście do tego, że o ile w procesy dezintegracyjne schyłkowego Cesarstwa Rzymskiego powstawały jeszcze w zdro­ wym scentralizowanym organizmie, o tyle Imperium Karolińskie boryka się z nimi od początku swego istnienia —• dziedziczy je bowiem po swych poprzednikach, Galii Merowińskiej, nawet po Rzymie — a więc powstaje niejako na przekór tym procesom, pokrywając je dopiero sztuczną jednością. �DUALISTYCZNE ASPEKTY GENEZY FEUDALIZMU 265 kontynentu. Władza królewska nie jest w stanie zapewnić obywatelom bezpieczeństwa; obrona, by być skuteczną, musi przenieść się na stopień lokalny; mnożenie się stosunków zależności osobistej, aktów komendacji i związków lennych jest koniecznością chwili; rozdrobnienie osiąga maksi­ mum — jako jedyna możliwa forma przetrwania. A więc kiedy kataklizm zewnętrzny dopełnia dzieła zniszczenia centralizacji karolińskiej, gdy w sposób nader zdecydowany staje przed jej obywatelami prawda, iż centra­ lizacja taka w niespokojnych czasach nie potrafi spełnić swego zadania — nie ma zatem racji bytu — wtedy to właśnie ostatecznym pogodzeniem się z tą prawdą jest przejście od protofeudalnego w czysto feudalny już porządek prawny. Hipoteza, która konkludowałaby analogie rzymsko-karolińskie, ma więc następującą postać: jak w pierwszej fazie wielkich wędrówek ludów kontakt społeczności germańskiej z Cesarstwem Rzymskim spowodował przekształcenie prefeudalnych tkwiących w obu tych grupach stosunków społecznych w protofeudalne, tak w drugiej fazie najazdów barbarzyń­ skich walki Normanów, Awarów i Saracenów z Imperium Karolińskim i jego sukcesorami sprzyjają przekształceniu stosunków protofeudalnych już w feudalne. O ile nieodzowne dla zrodzenia feudalizmu było owo „powtórzenie" w historii — rozstrzygnąć autorytatywnie nie sposób. Osobiście skłaniał­ bym się jednak ku przypuszczeniu, iż to właśnie kompletne fiasko pań­ stwa Karolingów, które nie wytrzymało starcia z barbarzyńcami, ani też nie potrafiło przełamać trudności wewnętrznych, dało asumpt do spo­ łecznego usankcjonowania rozbicia, do prawnego utwierdzenia „oligarchii w monarchicznym kształcie", jednym słowem do wytworzenia klasycznej postaci feudalizmu. Od tej pory restauracja życia społecznego odbywać się będzie bez eksperymentów w rodzaju „sztucznej centralizacji karo­ lińskiej" , a w obrębie niewielkich domen feudalnych na lokalnym, lecz jedynym poziomie z szansami powodzenia. Odtąd w oparciu o te naj­ mniejsze cegiełki ustrój feudalny może ewoluować ku swym najbardziej wykształconym formom. Lecz będzie to właśnie przybieranie form, gdyż materiał i zarys są od X w. gotowe. A że wraz z t y m stuleciem kończą się też w zachodniej części kontynentu europejskiego wielkie najazdy — przeto ustrój feudalny ma do spokojnej ewolucji drogę otwartą. W tym więc momencie ustaje ostatecznie proces formowania się feudalizmu z dwóch przeciwstawnych wątków. Nie oznacza to wcale, łż wątki owe prze28 29 2 8 D a w s o n, op. cit., s. 309. Na Wyspach Brytyjskich najazdy kończą się dopiero w X I w. Koniec najaz­ dów nie oznaczał zapanowania pokoju w Europie. Przeciwnie — dalsze formowa­ nie się feudalizmu jest ściśle związane z nieustannymi wojnami panów feudalnych. 2 8 �266 J E R Z Y SŁAWOMIR WASILEWSKI stają biec dalej; przeciwnie, odtąd są one nierozerwalnie ze sobą sple­ cione i dają o sobie znać w sprzecznościach i paradoksach epoki. Albo­ wiem „dualizm genezy" feudalizmu jest zarazem „genezą dualizmu" tej formacji. Czyż nie jest paradoksalna działająca w niej prawidłowość, iż każdy pomyślny krok w procesie społecznej stabilizacji jest zarazem ko­ lejnym ciosem w istotę feudalizmu. Taki właśnie kierunek przybierają procesy wewnątrz feudalnej posiadłości; z początkiem oderwała się ona de facto od władzy królewskiej i od innych domen feudalnych — by tylko umożliwić swym mieszkańcom przetrwanie epoki zamętu i najazdów. Kiedy tylko cel ten zostaje osiągnięty i zauważyć daje się rozwój gospo­ darczy — posiadłość taka „otwiera się", integruje z sąsiednimi, rozwija coraz dalej sięgający handel, wspiera miasta. Już to stanowi potężny cios w feudalny partykularyzm. Gdy jeszcze miasta staną się na tyle silne i bo­ gate, by móc zaopatrzyć króla, którego są największym sojusznikiem, w środki do zwycięskiej walki z krnąbrnymi feudałami — feudalizm przy­ bierze zgoła inną, schyłkową już postać. Rezultat procesu analizowanego powyżej — feudalizm francuski w dojrzałej postaci — uchodzi na ogół za klasyczny przykład tego ustroju na świecie. Tymczasem wiele względów przemawia za tym, iż znacznie odeń bliższy formie „modelowej" był system japoński, wykazujący przy tym fascynujące podobieństwo do europejskiego — tak w zasadniczych tenden­ cjach, jak i w pewnych imponderabiliach. Schemat zależności społecznych jest w przypadku feudalnej Japonii zbliżony do wyraźnej piramidy, którą — w niezakłóconej formie — tak chciałyby widzieć w Europie nasze interpretacje. Zasadniczą przyczyną owej zwiększonej czytelności wzorca japońskiego wydaje się być fakt, iż stosunkowo niewiele czynników zewnętrznych złożyło się na jego po­ wstanie. Na małym — w porównaniu z kontynentem europejskim — tery­ torium, dzięki wyspiarskiemu położeniu poważnie izolowanym od wielu obcych wpływów, ustrój miał większe szanse na rozwój stopniowy i kon­ sekwentny. Także i jego trwanie mogło przeciągnąć się aż po wiek dzie­ więtnasty, a więc tysiąc lat po wyłonieniu się elementów początkowych. Nie należy zatem w tłumaczeniu feudalizmu japońskiego nadużywać interpretacji „sytuacyjnych" — gdzie nowe zjawiska byłyby traktowane jako szybkie reakcje na nowo zaistniałe sytuacje; większą uwagę trzeba zwrócić na długotrwałe procesy ewolucji, wieńczone w pewnych odstę­ pach czasu zmianami jakościowymi. Zastrzeżenie to nie oznacza bynajmniej, iż Japonia nie zaznała duali­ zmu: plemienni barbarzyńcy a państwowość. Przeciwnie, chociaż ostatecz­ ne kształty feudalizmu — shogunat od 1192 r. — są rezultatem długiej ewolucji, to u podstaw procesu odnaleźć można sprzeczności na podobień­ stwo dwoistości europejskich. Analogia jest zaciemniona przez okolicz- �DUALISTYCZNE ASPEKTY GENEZY FEUDALIZMU 267 ność, iż w przeciwieństwie do przedfeudalnej Europy — gdzie na jednym terytorium geograficznym sąsiadowały ze sobą dwa zupełnie odmienne zespoły, określane przez nas jako barbaricum i cywilizacja, które później dokonały fuzji — prefeudalne społeczeństwo Wysp Japońskich, znajdujące się w całości na szczeblu plemiennym, musiało przejąć idee centralizacyjne w ukształtowanej postaci spoza swego terytorium, z imperialnych Chin. W wypadku feudalizacji Japonii nie będzie więc zetknięcia się mas ludzkich, reprezentujących odmienne etapy rozwoju społecznego, lecz transplantacja samych tylko idei jednego z zespołów na grunt dru­ giego. Na podobieństwo europejskich barbarzyńców społeczeństwo Japonii wieku V I żyje na etapie plemienno-rodowym, którego zasadnicze więzy są w obu wypadkach identyczne. Ten sam jest też kierunek wewnętrzne­ go rozwoju — tendencja do przechodzenia w stan państwowości, budowa centralnego aparatu władzy. Rozwój władzy centralnej odbywać się musi na zasadzie pozbawiania dawnych rodowych komórek gospodarczych ich przywilejów — praw swobodnego rozporządzania ziemią i jej produktami, bez obowiązku pła­ cenia podatków. Narzucenie obciążeń podatkowych na wszystkich oby­ wateli i uzależnienie ich od aparatu państwa znajduje swój wyraz w re­ formach Taika (tzw. wielkie przemiany) rozpoczętych w roku 645. Na mocy reform ziemia stanowi własność państwową w dyspozycji cesar­ skiej; obowiązują nowe zmatematyzowane zasady organizacji ludności w grupy, które — zależnie od rzędu wielkości — mają narzucony mniej­ szy lub większy zakres świadczeń. Wprowadzony zostaje odmienny sy­ stem podatkowy obowiązujący wszystkich obywateli oraz uściślone zasa­ dy rozdziału gruntów. Podatek przeznaczony jest na utrzymanie dworu i cesarza, który stoi na czele aparatu biurokracji i przez urzędników włada całym krajem. Znaczenia reformy Taika nie można wprost przeceniać. Jej pełna rea­ lizacja oznaczałaby zniesienie dawnej autonomii możnowładczych rodów i wprowadzenie na to miejsce rządów scentralizowanych, biurokratycz­ nych. Ale interpretacja procesu, którego przejawem jest reforma, nie jest wcale jednoznaczna. Z jednej strony ustawa ta sankcjonuje wewnętrzne zmiany, wiodące ku państwowości, wyodrębnieniu i umocnieniu klasy rządzącej — przyszłych feudałów kosztem pospólstwa. Z drugiej strony jest czymś więcej — foruje bowiem przede wszystkim władzę centralną ze szkodą dla lokalnych feudałów; jeśli już realizuje feudalizm, to raczej „absolutystyczny" niż „oligarchiczny", a więc jest przedsięwzięciem nie­ jako na wyrost, jeśli przyjąć, iż absolutna pozycja władcy utwierdzić się może dopiero po pokonaniu feudalnej oligarchii, nie zaś przed jej po­ wstaniem. �268 J E R Z Y SŁAWOMIR WASILEWSKI O ile zatem reformy Taika rozpatrywane jako etap procesu tworzenia się państwowości — i warstw rządzących w o g ó l e — będą stanowić ogniwo wewnętrznego ciągłego rozwoju społeczeństwa, to rozpatrywane od strony dominacji władcy centralnego nad pozostałymi feudałami po­ jawią się nam jako twór obcy w dziejach Japonii, nie mający do owego momentu precedensu w wewnętrznym rozwoju tego kraju. Rodzący się aparat władzy skorzystał tu z wzorców stworzonych przez inne społeczeń­ stwo — współczesne chińskie, epoki Tang. Dlatego to reformy Taika głoszą porządek bardzo zbliżony do chińskiego systemu biurokratycznego; określić je można jako „ambitną próbę imitacji chińskiego systemu poli­ tycznego przez przekształcenie luźnej federacji rodów Japonii w central­ nie władane państwo" . Przeszczepienie ideologii imperialnych Chin na rodowo-plemienny grunt japoński nie mogło mieć dużych szans powodzenia; pewne prawa i instytucje, właściwe dla ustroju chińskiego, naśladowane literalnie w no­ w y m środowisku zawodziły, podczas gdy nie były realizowane niektóre zasadnicze elementy tego systemu, jak zasada przenoszenia urzędników w różne prowincje czy zastąpienie istniejącej dotąd arystokratyczno-wojowniczej armii przez wojska piesze, rekrutujące się z chłopstwa. W nie­ dopasowaniu tym dopatrywać się można nie tylko przyczyn niepowodze­ nia samej reformy, lecz i powodów dalszego rozkładu gospodarczego. Jak pisze K. Popów, „w historii europejskiej można wskazać analogiczną nieudaną próbę Karola Wielkiego (786-814), który starał się zaszczepić dawne prawa Rzymu do nowych form życia społecznego, jakie ukształto­ wały się w jego olbrzymim imperium" . Analogia jest trafna — prócz tego, że umożliwia nam przyrównywanie działania ideologii Cesarstwa Rzymskiego na państwo Karola Wielkiego do wpływów Cesarstwa T'angów na państwo japońskie, uprawnia nas do podobnego interpretowania dwoistości: „ciągłość czy zmiana" wewnątrz państwa japońskiego okresu 30 31 s reform Taika, jak to zostało uczynione wyżej wobec władztwa Karolin­ gów. Zbliżone były też dalsze losy — rozpad obu „sztucznych centrali­ zacji". W Japonii rozkład ów był niewątpliwie odpowiedzią na niedo­ stosowany do miejscowych warunków wzrost organów władzy cesarskiej; oto rozwój aparatu administracji stawała się coraz bardziej kosztowny dla społeczeństwa, obciążanego rosnącymi podatkami. Reakcją było oczy­ wiste dążenie do wyzwolenia się spod tych obowiązków; realizowano je przez przekazywanie posiadanej ziemi tym panom feudalnym, których dobra sho posiadały już cesarski immunitet. Następowało fikcyjne włącze­ nie nowej działki w obręb zwolnionej od podatków posiadłości feudalnej, jej użytkownik zaś nie płacił odtąd podatków dla państwa, lecz świadczeE . E e i s c h a u e r , Japanese Feudalism, [w:] Feudalism К. P o p ó w , Japonia, Moskwa 1964, s. 56. in History, s. 28. �DUALISTYCZNE ASPEKTY GENEZY FEUDALIZMU 269 nia shiki na rzecz feudała. Konsekwencją był wzrost znaczenia panów feudalnych, grupy wewnętrznie zhierarchizowanej, gdzie słabszy w zamian za świadczenia uzyskiwał opiekę silniejszego. Od V I I I w. kształtuje się feudalna piramida zależności, władza centralna traci na znaczeniu na rzecz prywatnej domeny sho, która też wkrótce staje się posiadłością dziedziczną; podatki z coraz to większej ilości dóbr lennych trafiają nie do cesarza już, lecz do lokalnych książąt, a pozbawiona w ten sposób za­ sobów materialnych władza centralna nie jest w stanie zapewnić pokoju całemu krajowi. Zadanie zapewniania bezpieczeństwa na lokalnym szczeb­ lu przejmują grupy zbrojne, pozostające pod dowództwem prywatnych posiadaczy ziemskich — a pociąga to za sobą oczywiście ciągłe wojny w skali ogólnokrajowej. Z końcem V I I I w. możemy mówić o jeszcze jednym czynniku decen­ tralizacji — wojnach z tubylczymi plemionami Aj nów. Aj nowie, nazy­ wani przez Japończyków Azuma-Ebisu, t j . wschodni barbarzyńcy, zamie­ szkiwali pn.-wsch. skraje wyspy Honsiu i przez całe wieki prowadzili woj­ ny z cesarstwem, które też nigdy nie narzuciło i m w całości swego pano­ wania. Wyprawy przeciw nim, ze szczególnym nasileniem przypadające na lata 789-801, miały doniosłe znaczenie jako dalszy bodziec w rozwoju stosunków feudalnych; stanowiły podstawę powstania instytucji shoguna — który w 1192 r. przejmie administrację kraju, by dać tym samym po­ czątek fazie pełnego feudalizmu japońskiego; to w 784 г., w związku z walkami we wschodniej części wyspy Honsiu, po raz pierwszy przy­ znany został tytuł seito-shogun, t j . „generał dla podboju wschodu". Dla celów wojennych nieodzowna była także reorganizacja społeczeństwa, zwłaszcza w prowincjach narażonych na ataki Ajnów. Tworzono zatem obronne oddziały prowincjonalne składające się z synów naczelników po­ szczególnych okręgów, których wyłącznym zadaniem była walka i szko­ lenie wojenne. Grupy te stanowiły pierwszy krok na drodze do wytwo­ rzenia dziedzicznej klasy wojowników —• późniejszych samurajów. Zro­ dzone w czasie walk z Ajnami wojownicze klany bushi staną się siłą spo­ łeczną, w oparciu o którą rządzić będą shogunowie, prawdziwi — w od­ różnieniu od cesarzy, formalnie tylko zasiadających nadal na tronie — władcy feudalnego państwa. Analiza feudalizmu w Chinach —• następnym kraju Dalekiego Wscho­ du, który w dobie feudalnej wykazuje spore podobieństwa do Europy — jest utrudniona w kilku zgoła zasadniczych momentach. Przede wszyst­ k i m ustrój gospodarczy oparty na produkcji rolnej, z ledwie tylko widocz­ ną rolą handlową i przemysłową ośrodków miejskich, z praktycznym przywiązaniem chłopa do ziemi, której na ogół nie jest on posiadaczem, lecz co najwyżej dzierżawcą, płacącym wysoką rentę jej właścicielowi — należącemu do przeciwstawnej klasy rządzącej — taki ustrój ekonomiczny �270 J E R Z Y SŁAWOMIR WASILEWSKI trwa w Chinach od czasów zamierzchłych aż po okres przemian X I X i X X wieku. Należałoby więc całe tysiąclecia w historii Chin określić jako feudalne pod względem gospodarczym; co się jednak tyczy ustroju politycznego, to zmienia się on i różnicuje w przeciągu owego czasu na tyle, by można było znaleźć podstawy dla wyróżnienia prócz plemien­ nego czy niewolniczego — także faz „typowego feudalizmu" i tzw. feu­ dalizmu biurokratycznego. Ten ostatni wyłączony będzie z naszych roz­ ważań. Oznacza on scentralizowane imperium rządzone przez płatny apa­ rat urzędniczy, mianowany na zasadach egzaminów państwowych, a nie według (arystokratycznego) pochodzenia, aparat o funkcjach teoretycznie niedziedzicznych. Są to więc cechy sprzeczne z „duchem" feudalizmu, nie godzące się z zaakceptowaną przez nas na wstępie formułą. Ale nawet umiejscowienie w czasie feudalizmu w zawężonym do za­ gadnień społeczno-ustrojowych rozumieniu tego słowa nie zostało jak do­ tąd przeprowadzone w sposób bezsporny i ostateczny. Na tym miejscu poddamy krótkiej analizie okres panowania dynastii Czou (wg trady­ cyjnych przekazów 1122-256 r. p.n.e., uważany często za klasyczny dla chińskiego feudalnego ustroju politycznego. Niedostatek przekazów i nie­ jednoznaczność materiałów z tak wczesnej epoki historii utrudnia roz­ strzygnięcie kardynalnego dla nas problemu, jaki ustrój gospodarczy po­ przedzał feudalizm — czy gospodarkę w Chinach przełomu I I i I tysiąc­ lecia p.n.e. można nazwać niewolniczą. Równie odległa od prawdy będzie tu odpowiedź w pełni afirmatywna, wychodząca z dogmatycznego trakto­ wania schematu rozwoju społeczeństw, jak i kompletnie negująca znacze­ nie niewolnictwa w historii Chin. Mniej jednostronna, a zatem chyba bar­ dziej uprawniona teza głosi bowiem, iż „feudalizm ... od I X w. p.n.e. na­ rastał bezpośrednio na formacji wspólnoty pierwotnej, rozwijając się przy współistniejącym układzie niewolniczym. Jest to zjawisko charakterys­ tyczne dla rozwoju feudalizmu na Wschodzie, spowodowane rozwojem sił wytwórczych rolnictwa już w łonie wspólnoty pierwotnej" . 32 Do rzędu takich progresywnych (kumulacyjnych) przyczyn w powsta­ niu feudalizmu można by też zaliczyć za Marcel Granetem rozwój me­ talurgii brązu. Wg tego autora „można datować ustanowienie okręgów administracyjnych i miast, powstanie systemu feudalnego i wojskowego, podział wspólnot wiejskich na grupy wiejskie i miejskie począwszy od określonej daty z historii techniki. Można uznać, że faktem, który przy­ czynił się do wykrystalizowania się tych zjawisk, było pojawienie się w Chinach produkcji brązu oraz handlu przedmiotami z brązu" . Wyna­ lazek ten byłby zatem przyczyną specjalizacji: miasta tej epoki zamiesz33 32 3 3 Wielka encyklopedia powszechna, t. I I , Warszawa 1963, s. 434. Cyt. za: J . G e r n e t , Chiny starożytne, Warszawa 1966, s. 39. �DUALISTYCZNE ASPEKTY GENEZY FEUDALIZMU 271 kane przez szlachtę-wojowników bronią producentów rolnych — chłopów. Zważywszy, iż wynalazek techniki stapiania brązu dokonał się w Chinach w X V I I I w. p.n.e. — teza Graneta prowadzi do poważnego przesunięcia w głąb wieków początków społecznego dualizmu na tych obszarach. Ale przecież wytworzenie się przeciwstawnych klas — miejskiej szlachty i rolniczych chłopów — nie jest równoznaczne z początkiem feudalizmu; stwarza raczej pewną podstawę, która przez wieki całe będzie się jeszcze poważnie zmieniać, zanim od X I w. p.n.e. zacznie się na niej kształtować feudalizm. Chiny właściwe drugiej połowy I I tysiąclecia p.n.e., niewielki obszar w dolnym biegu Żółtej Rzeki, stanowią władztwo dynastii Szangów (1765 ? — 1123 ? p.n.e.). Traktowanie tego państwa jako centralizacji czy przeżywającego swój zmierzch imperium nie jest na pewno odpowiednie — państwo Szang-In jest bowiem pod względem terytorialnym jednost­ ką raczej skromną, nie unifikuje też bynajmniej jakichś różnolitych grup etnicznych. Również materiał dowodowy na to, że u jego schyłku rozpo­ częły się przemiany ustroju, wyraźnie skłaniające go ku feudalizmowi — ma za mało jednoznaczny charakter . Atoli nie ulega wątpliwości, iż państwo to chyli się ku upadkowi; powodem jest trapiąca je anarchia, samowola starszyzny plemiennej, długotrwałe wojny zewnętrzne i waśnie wewnętrzne. „Inowie [nazwa plemienia tworzącego państwo rządzone przez dynastię Szang — J. S. W.] kłócą się między sobą tak, jakby woda w kotle wrzała lub jakby owady brzęczały na wiosnę" — mówi o nich współczesna opinia . Za przejaw dekadencji można też uważać przepych życia dworskiego, zbytek, rozrzutność ofiar kultowych, rozpanoszony al­ koholizm itp. zjawiska, o występowaniu których mówią nam przekazy pisane i znaleziska archeologiczne . 34 35 36 Ostateczna klęska państwa Szang-In następuje w X I I lub X I w. p.n.e. na polu bitewnym, jego zaś nowym władcą staje się zwycięskie plemię Czou, sąsiadujące dotąd z Inami od zachodu. Nader sporna jest kwestia określenia poziomu kultury zwycięzców; nie dorównywał on na pewno osiągniętemu przez pokonane państwo, lecz przy obecnej ilości materiału nie można orzec, czy plemię Czou stanowiło wobec lnów „barbarzyń­ ców" pozostających na zdecydowanie niższym poziomie rozwoju, etnicznie obcych właściwym Chińczykom. Afirmatywnie odpowiada na to pytanie Eberhard, stwierdzając, iż Czou byli plemieniem pochodzenia tureckiego bądź mongolskiego, stali zaś na czele koalicji sfederowanych plemion niechińskich, w tym przynajmniej częściowo tybetańskich . Ma to związek 37 3 4 3 5 3 6 3 7 Por.: D. В o d d e, Feudalism in China, [w:] Feudalism in History, S z a n g J ü e , [red.], Dzieje Chin, Warszawa 1960, s. 26. G e r n e t, op. cit., s. 43-45. W. E b e r h a r d , Conquerors and Rulers, Leiden 1965, s. 28. s. 51-52. �272 J E R Z Y SŁAWOMIR WASILEWSKI z całością poglądów tego autora na feudalizm chiński jako rezultat „etni­ cznej superstratyfikacji", w której lud pasterski nawarstwił się na gru­ pę rolniczą, co wyjaśnić ma dualizmy w kulturze feudalnych Chin. Lecz jeśli nawet — za innymi sinologami — przyjąć, iż Czou byli ludem pokrewnym i niewiele ustępującym pod względem kultury właś­ ciwym Chińczykom, to i tak nie ulegnie wątpliwości, iż rezultatem złą­ czenia się dwóch odmiennych zespołów musiała być nowa jakość. Przed zdobywcami stanęła bowiem konieczność stworzenia systemu politycznego dla zarządzania nowym, znacznie rozleglej szym od dotychczasowych sie­ dzib Czou, terytorium. Środki ustroju rodowego, jakimi dysponowało ple­ mię zdobywców, nie wystarczyłyby do utrzymania przez czas dłuższy rezultatów pomyślnego podboju . Czou musieli przecież w pierwszym okresie swego panowania pokonać resztki lokalnego oporu i uniemożliwić odrodzenie starego porządku. Dokonują tego niejako ad hoc przez stwo­ rzenie systemu nadań, nie znanego w ich dotychczasowym ustroju spo­ łecznym (który był prawdopodobnie typowo plemienny). Wódz plemienia, a obecnie król i właściciel całości ziemi w państwie (taki przynajmniej jego obraz jest znany z nieco późniejszego przekazu), dzieli terytorium i przyznaje nadziały w lenno poszczególnym książętom z rodu Czou, i n ­ nym, którzy przyczynili się najbardziej do zwycięstwa, a także części obalonych dynastów Szang. Sam pozostaje jedynym władcą tylko na te­ renie „domeny królewskiej", reszta zaś terytorium znajduje się odtąd w rękach książąt, podzielona na sto z górą państewek, z których każde ma swoją stolicę i dwór, traktujący dwór królewski jako rodzinny (i jak swego suwerena zarazem), a siebie nawzajem jako „młodsze bratnie kra­ je". Ta forma rządów rozpoczyna się od momentu, kiedy tylko staje się jasne, iż formalna monarchia jest zbyt słaba jeszcze, by móc sprawować rządy na całym terytorium — a widać to wkrótce po zwycięstwie. 38 39 Utworzenie drobnych księstw nie oznacza jednak osiągnięcia fazy feu­ dalnej — a dopiero protofeudalną — w rozwoju porządku społecznego. O pełnym feudalizmie można mówić od chwili, kiedy więzy zależności wasalskiej (łączące dotąd jedynie dom panujący z niewielką grupą szla­ chty terytorialnej) rozszerzą się na całe społeczeństwo. Przyczyny przej­ ścia na etap feudalny nie są dostatecznie jasne; Bodde stwierdza t u : „feudalizm Czou, jaki jest nam znany w parę stuleci po podboju, był w y ­ nikiem stopniowego procesu ewolucyjnego — choć na podstawie obecnego materiału dowodowego nie można określić, kiedy i jak ewolucja ta się dokonała" . 40 3 8 Np.: O. L a t t i m o r e , Frontier Paris 1962. Por. przypis 19. B o d d e , op. cit., s. 54. 3 9 4 9 Feudalism, [w:] Studies in Frontier History, �DUALISTYCZNE ASPEKTY GENEZY 273 FEUDALIZMU Można sądzić, iż druga fala najazdów barbarzyńskich, datowana na 771 r. p.n.e. nadeszła zbyt późno, by wpłynąć na przejście społeczeństwa w ustrój feudalny; najeźdźcy zastali go już w ukształtowanej postaci. Tym niemniej — jak w Europie i Japonii — od daty owego powtórnego kontaktu cywilizacji z barbaricum zaczyna się okres wzmożonej dezin­ tegracji imperium. W Chinach jest to epoka Wiosen i Jesieni, w czasie której „potężne królestwa brały na siebie przewodnictwo wojskowe i wpro­ wadzały ład, którego królowie nie byli w stanie zapewnić" . Władza cen­ tralna była w owym okresie tak znikoma, że relacje pomiędzy dawnymi księstwami wasalnymi a stolicą powinny być określane raczej jako auto­ nomia a nie feudalizm. Praktyczna niezależność tych kilku państw trwa­ ła do czasu, kiedy jedno z nich, Ts'in, pokonawszy wykrwawionych r y ­ wali, założyło w 221 r. p.n.e. nowy typ antyfeudalnego w swym duchu, biurokratycznego imperium. Ale to zwycięstwo władzy centralnej nie oznaczało wcale zakończenia feudalizmu w historii Chin. Jego fenomeny trwały w ustroju politycznym w okresach istnienia imperiów, a przede wszystkim dawały o sobie znać wraz z powracającymi falami barbarzyń­ ców, którzy po zwycięskich podbojach ustanawiali rządy własnych dyna­ stii. Rozpad Cesarstwa Han (kontynuacji państwa Ts'in), choć nie jest dziełem inwazji — to uwieńczony zostaje quasifeudalnym okresem „sze­ snastu państw pięciu plemion" (huńskiego, tureckiego, mongolskiego, t y ­ betańskiego i tunguskiego) z takimi znamionami feudalizmu, jak decent tralizacja polityczna, autonomia możnowładców, system komendacji etc. 41 Rytm najazdów trwać będzie jeszcze trzynaście stuleci (dopóki wyna­ lazek artylerii nie przeważy w X V I w. szali zwycięstwa ku cywilizacji) i przez cały ten czas sukcesy nomadów powodować będą pogłębianie cech ustroju feudalnego, jak to zaobserwować można w okresach podboju Chin przez Mongołów czy Mandżurów. Także w okresach panowania dynastii rodzimych (T'ang, Ming) współżycie z nomadami organizowane jest na zasadach ustroju feudalnego; wedle reguły i i chih i — „używać barba­ rzyńców przeciw barbarzyńcom" — cesarstwo nadaje w lenno wodzom przychylnych mu plemion poszczególne terytoria pogranicza, których bro­ nić mają przed swymi pobratymcami ze wschodu w zamian za godność feudalnego władcy. Efektem uzależnienia przygranicznych lenników od suzerena — cesarza jest także wypieranie stosunków rodowych przez feu­ dalne. Można zatem pokusić się o sąd, iż trwanie feudalnego ustroju polity­ cznego w Chinach uwarunkowane było faktem nieustannej bliskości no­ madów, sam zaś feudalizm był sposobem współżycia, jedynym możliwym dla tak odmiennych — a pozostających ze sobą w wiekowym kontakcie — zespołów, jak barbaricum i cywilizacja. 4 1 G e r n e t, op. cit., s. 57. 18 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X V z. 2 �274 J E R Z Y SŁAWOMIR WASILEWSKI Powyższe spostrzeżenie nie stoi w sprzeczności z wnioskami dostar­ czanymi przez analizę feudalizmu europejskiego i japońskiego. Przykłady np. Indii pod panowaniem muzułmanów od X I w. czy może nawet Iranu Sasanidów zdają się w zasadzie potwierdzać schemat feudalizowanej przez wielkie najazdy cywilizacji. Powyższy materiał pozwala nam na konklu­ zję, iż w okresach szybkiego, niepokojowego kontaktu cywilizacji z barbaricum feudalizm jest poziomem, na którym zjednoczyć się mogą oba zespoły; dla cywilizacji jest ceną, którą płaci ona za włączenie w krąg swego oddziaływania nowych terytoriów i nowych grup ludzkich. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b9d73429c4c49b597864344a7d8ff8ab.pdf 7aaf4aab7599134421e87479eec3a883 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:731 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:673 Title A name given to the resource Odrodzenie ewolucjonizmu / ETNOGRAFIA POLSKA 1971 t.15 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1971 t.15 z.2, s.103-136 Creator An entity primarily responsible for making the resource Posern-Zieliński, Aleksander Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X V z. 2 A L E K S A N D E R POSERN-ZIELIÑSKI ODRODZENIE EWOLUCJONIZMU Podstawowe problemy i założenia teoretyczne anglosaskiego nizmu * neoewolucjo- Współczesna etnografia, ujmowana jako nauka odpowiadająca anglo­ saskiej antropologii społecznej lub kulturowej, czy też zachodnioeuropej­ skiej etnologii, stanowi integralną część kompleksu dyscyplin określanych mianem nauk społecznych. Jej nie dość ostro limitowane miejsce w stru­ kturze tych nauk decyduje o tym, iż dzieli ona ze wszystkimi pokrewny­ mi dyscyplinami podobny lub nawet tożsamy w gruncie rzeczy przedmiot badań, zachowując jednak równocześnie swą niepowtarzalną specyfikę wynikającą z historycznego rozwoju etnografii, jej teoriopoznawczego sta­ nowiska i założeń metodologicznych. Każda jednak próba znalezienia ogólnej charakterystyki etnografii, ustalenia jej zakresu lub zakresów poprzez wprowadzenie możliwie zbli­ żonej do adekwatności definicji, natrafia na poważne przeszkody w postaci niekiedy wręcz niemożliwych do rozwiązania problemów. W poszczegól­ nych krajach występują lub nawet współegzystują odmienne nazwy o dość określonych implikacjach semantycznych, związanych z aktualnym podej­ ściem do samego przedmiotu badań. Trudności potęguje jeszcze różnorod­ ność stanowisk teoretycznych czy metodologicznych postaw poszczegól­ nych szkół i kierunków oraz wynikające stąd subiektywne, w każdym przypadku odmienne widzenie badanej rzeczywistości, ujmowanej zwykle w kategoriach nawzajem nieprzekładalnych pojęć. Rezultatem tego rodzaju swoistego pluralizmu metodologicznego, jaki * Artykuł niniejszy stanowi wydatne rozszerzenie komunikatu pt. Neoewolucjonizm w etnografii, wygłoszonego na I I I Ogólnopolskiej Konferencji Etnograficz­ nej (Kielce, listopad 1969 г.). W swych założeniach stanowi on jeden z przewidy­ wanego cyklu artykułów, poświęconych krytycznemu przeglądowi dawnych i w s p ó ł ­ czesnych szkół i kierunków w ś w i a t o w e j myśli etnograficznej, przygotowywanych pod kierunkiem prof, dr M. Frankowskiej przez zespół seminarzystów przy K a ­ tedrze Etnografii U A M w Poznaniu. 1 �104 ALEKSANDER POSERN-ZIELlNSKI panuje we współczesnej światowej etnografii, są obiektywne trudności powstające przy szeregu prób tworzenia regionalnych, narodowych czy też ponadnarodowych syntez etnograficznych. Jednym ze sposobów ich przezwyciężenia jest możliwość stopniowego zbliżania się ku sobie od­ miennych, czy nawet przeciwstawnych dotychczas stanowisk. Droga w tym kierunku prowadzi jednak najpierw przez dobre poznanie i zrozu­ mienie konkurencyjnych teorii, ich rzetelną, obiektywną krytykę i wresz­ cie — przez adaptację tych metod obcego kierunku, które zastosowane w określonych warunkach społeczno-historycznych mogą dać pozytywne wyniki. W tym procesie ujednolicania i wzbogacania warsztatów naukowych okazać się może, a w pewnych wypadkach już się to okazało, iż sprzecz­ ności pomiędzy poszczgólnymi kierunkami są pozorne względnie nie tak silne, jak przypuszczano. Przeciwieństwa stanowisk wynikają bowiem przede wszystkim z odmiennego aspektu ujmowania procesu naukowego poznania, z odmiennej perspektywy badawczej względem tej samej w każ­ dym z przypadków obiektywnie istniejącej rzeczywistości społeczno-kulturowej. Takie stanowisko wobec współczesnych prądów w naukach społecz­ nych, które można by określić jako postawę krytycznego relatywizmu me­ todologicznego, zapobiega szkodliwej ze względów naukowych izolacji i wrogości poszczególnych szkół, sprzyjając wymianie doświadczeń i pro­ wadząc do płodnych dyskusji. Mogłoby ono doprowadzić do twórczej, choćby tylko częściowej ich syntezy, której wynikiem byłaby tego ro­ dzaju etnograficzna teoria kultury, w której poszczególne metody analizy materiału empirycznego okazałyby się nawzajem komplementarne. W toku konkretnej realizacji zamierzeń badawczych spotykamy się zawsze z dwoma podstawowymi etapami procesu poznawczego. W pier­ wszym — gromadzimy pewien zasób informacji, przeprowadzamy analizę danych empirycznych, wreszcie wyciągamy wnioski. W drugim — opraco­ wujemy wytyczne dla ich systematyzacji, formułujemy robocze hipotezy, z uprzednio ustalonych twierdzeń budujemy systemy teoretyczne i kon­ struujemy nowe modele — wszystko po to, by stworzyć zwarty, spójny logicznie schemat, umożliwiający organizację danych empirycznych, sło­ wem — by wznieść się na nowy poziom uogólnienia celem wykrycia praw naukowych. Przenosząc się na grunt etnografii można stwierdzić, iż tego rodzaju procedura naukowa stosowana była z mniejszym lub większym powodze­ niem już od samego zarania tej dyscypliny. Wprawdzie niedostatek fak­ tów ukrywano niejednokrotnie za parawanem złożonym z wybujałych przedwcześnie abstrakcyjnych koncepcji teoretycznych, to jednak właś­ nie one przez sam fakt ich powstania, a następnie druzgocącej niekiedy k r y t y k i opozycjonistów, przyczyniły się do dalszego rozwoju i pogłębię- �ODRODZENIE EWOLÜCJONIZMU 105 nia antropologicznej refleksji teoretycznej. Koncepcje te w pierwszym rzędzie umożliwiły ujawnienie luk w materiale empirycznym, stanowiąc tym samym inspirację do rozbudowywania wiedzy faktograficznej; wska­ zywały na to zjawiska i dziedziny nie wzbudzające dotychczas zaintereso­ wania lub nie zauważone, do których badania należałoby dopiero przy­ stąpić. Były również podstawą wznoszonego przez nowe generacje specja­ listów zespołu zmodernizowanych systemów teoretycznych dążących do ustalenia typologii i taksonomii form społecznego i kulturowego życia człowieka, oraz wykrycia „antropologicznego sensu ludzkiej egzystencji" . Nie oznacza to wszakże, iżby wszystkie stare, zdyskredytowane on­ giś teorie i modele bezpowrotnie uległy dezaktualizacji- Niektóre z nich wykazują zadziwiającą żywotność i po okresach — wdawałoby się — sro­ motnych, decydujących porażek pojawiają się znów w nowej, zreformo­ wanej, uwspółcześnionej postaci, wywierając ponownie znaczny wpływ na sposób interpretacji procesów zachodzących na płaszczyźnie społecznokulturowej rzeczywistości. 1 EWOLUCJONIZM, NEOEWOLUCJONIZM, MORGANIZM I T Y L O R Y Z M Takim niemal nieśmiertelnym paradygmatem — globalnym, analitycz­ nym modelem kształtującym wj obraźnię naukową i stymulującym rozwój szeregu nowych systemów teoretycznych — jest koncepcja ewolucji, która po okresie swego rozkwitu i triumfu w X I X w., od lat trzydziestych, a w większym zakresie od czterdziestych naszego stulecia znów wzro­ sła na znaczeniu . Ten renesans myśli ewolucjonistycznej jest świadec­ twem powiązań między klasycznym ewolucjonizmem schematycznym a współczesnymi teoriami neoewolucjonistycznymi. Pewnego rodzaju ge­ netyczna współzależność neoewolucjonistycznych koncepcji rozwoju spo­ łecznego z teorią sformułowaną w ubiegłym wieku jest na pewno istot­ nym przypadkiem świadczącym na rzecz przyjęcia nowej, proponowanej argumentacji i zmniejsza oczywiście poważnie jej hipotetyczny charak­ ter . r 2 3 Odpowiedź na pytanie — czym jest w istocie rzeczy współczesny neoewolucjonizm — nastręcza niemało trudności, a to dlatego, iż pod po1 Z . P e š i c - G o l u b o v i č , Socjologia a antropologia, „Studia Socjologiczne", 1967, z. 3, s. 46. Poruszone tam problemy znalazły szerszy oddźwięk w oddzielnej pracy: t e n ż e , Antropologija kao društvena nauka, Beograd 1967. Bliżej o koncepcji paradygmatu w odniesieniu do nauk społecznych por. K. M a ł k o w s k a , Uwagi o modelu, „Etnografia Polska", t. 13: 1969 z. 1, s. 21-22. O znaczeniu zgodności nowych teorii z dawnymi w toku teoretycznego spraw­ dzania nie zweryfikowanych hipotez, por. Z. C a c k o w s k i , Główne zagadnienia i kierunki filozofii, Warszawa 1969, s. 410-413. 2 3 �106 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI jęciem tym nie kryje się jakiś jeden zwarty kierunek czy szkoła — jak np. w X I X w. — lecz luźny konglomerat zindywidualizowanych poglądów. W tym dość mocno zdezintegrowanym nurcie poza silnie akcentowanymi różnicami w sposobach widzenia badanej rzeczywistości poglądach na kierunek rozwoju i zagadnienie postępu czynnikiem wspólnym jest uwy­ puklanie znaczenia procesów ewolucji. Traktuje się je jako fakt nieza­ przeczalny, wynikający z analizy materiału empirycznego, który ukazuje również, iż zachodzące zmiany układają się w prawidłowe przebiegi i ustrukturyzowane sekwencje. Wzrastająca świadomość potrzeby ustalenia teoretycznych uogólnień i uporządkowania zmian zachodzących w świecie relacji „kultura — czło­ wiek — społeczeństwo" sprzyjała tendencjom preferującym konstruowa­ nie nowych teorii ewolucji. Sięgnięto zatem po dorobek ewolucjonizmu schematycznego, by wybrać z niego te treści i idee, które były wyrazem słusznych założeń i posiadały trwałą wartość. Przeprowadzono krytykę „krytyki" ewolucjonizmu XIX-wiecznego, by oczyścić go z zarzutów, na jakie kierunek ten nie zasługiwał i wreszcie — rozpoczęto twórczą kon­ strukcję nowych teorii rozwoju społecznego w oparciu o rzetelną wiedzę faktograficzną i gruntownie opanowany warsztat metodologiczny. Spośród trzech naczelnych dyrektyw określających zasady periodyzacyjnych schematów klasycznych ewolucjonistów, a mianowicie założenia jednolitości rozwoju, stopniowego charakteru zmian i postępowego ich kierunku , dziś ostała się jedynie teza o ciągłości przeobrażeń społecznokulturowych. Pozostałe są przez jednych definitywnie odrzucane jako nie mające pokrycia w rzeczywistości, przez innych zaś — z pewnymi mo­ dyfikacjami akceptowane. Nie ma w każdym bądź razie pod tym wzglę­ dem całkowitej jednomyślności. Neoewolucjonizm —• bez względu na to, jaki jego wariant poddamy ob­ serwacji — generalnie odrzuca przede wszystkim prymitywizm i schema­ tyzm swego XIX-wiecznego antenata. Opierając się na dobrze udoku­ mentowanych podstawach empirycznych — cechuje go duży stopień scep­ tycyzmu w stosunku do przedwczesnych uogólnień i zbyt pochopnych prób konstruowania sekwencji kulturowego rozwoju ludzkości. Odrzuca on aprioryczność przy studiach zmierzających do uchwycenia regularnoś­ ci praw rozwoju i następstwa form. Rezygnuje także z metafizycznych za­ łożeń ontologicznych, jakie znaleźć można w pracach ewolucjonistów kla­ sycznych. Nie izoluje swego teoretycznego systemu od innych, konkuren­ cyjnych kierunków w światowej etnografii. Docenia znaczenie badań h i storyczno-porównawczych, uwzględnia doniosłą rolę dyfuzji jako czyn4 4 A. G o l d e n w e i s e r , New York 1937, s. 517. Anthropology, An Introduction to Primitive Culture, �ODRODZENIE EWOLUCJONIZMU 107 nika kulturotwórczego, usiłuje uchwycić funkcjonalne i strukturalne zwią­ zki między wszystkimi elementami ewoluującej kultury, negując atomistyczne podejście „schematystów", wreszcie dostrzega również potrzebę badań nad odpowiedniością osobowości i kultury. Jakościowo nowa faza rozwoju myśli ewolucjonistycznej w postaci neoewolucjonizmu i jego materialistycznej interpretacji dziejów ludzkości jest zjawiskiem świadczącym o wzrastającej roli i zapotrzebowaniu na globalne teorie społecznego rozwoju. Jest także wyrazem głębokiej ref­ leksji nad naszą cywilizacją, rozpatrywaną zarówno w jej makro- i mikro­ skali, jak i rzutowaną na diachroniczną i synchroniczną płaszczyznę odnie­ sienia; refleksji, której efektem stanie się najbardziej teoretycznie doj­ rzała synteza historii kultury. Niemało kłopotu nastręcza stosunkowo duża dowolność w posługiwaniu się terminem „neoewolucjonizmu". Wprowadzony do słownictwa etno­ graficznego przez R. H. Lowiego, A. Goldenweisera i J. W. Bennetta , używany jest w celu wyróżnienia ogólnej tendencji w rozwoju antropo­ logicznej myśli, przejawiającej się w nawrocie idei ewolucji. Niejedno­ krotnie jednak stosuje się go w znacznie węższym zakresie jako desygnat ściśle określonej szkoły czy kierunku. Leslie A. W h i t e — jeden z głównych teoretyków współczesnego, amerykańskiego neoewolucjonizmu, pojmowanego w t y m jego szerszym znaczeniu, sprzeciwia się kategorycznie zaliczaniu swych poglądów do tak właśnie zdefiniowanego kierunku. Sam siebie uważa za kulturologa — ewolucjonistę, a nie neoewolucjonistę. Jest bowiem zdania, iż jego te­ oria ewolucji wprawdzie w wielu swych punktach odbiega znacznie od klasycznej, to jednak w odniesieniu do głównych pryncypiów różnice są nieistotne . Radzieccy krytycy teoretycznych prądów w amerykańskiej antropo­ logii wychodząc z podobnych założeń skłonni są obdarzyć terminem „neos 6 7 5 Por. R. H. L o w i e , History of Ethnological Theory, New York 1937, s. 289; A. G o l d e n w e i s e r , Four Phases of Anthropological Thought, „Papers and Pro­ ceedings, American Sociological Society", t. 16: 1921, s. 66. Leslie Alvin W h i t e , ur. 1900 г., absolwent Luisiana State University i Co­ lumbia University. W 1927 r. otrzymuje stopień doktora na uniwersytecie w C h i ­ cago. Od 1928 r. piastuje stanowisko w y k ł a d o w c y i profesora antropologii kultu­ rowej na szeregu amerykańskich uniwersytetach (Buffalo, Harvard, Yale, Colum­ bia, California—Berkeley). Od 1930 r. wiąże się z Uniwersytetem Michigan, a cd 1945 r. obejmuje kierownictwo „Department of Anthropology". Pełni także funkcje kuratora działu antropologii w „Buffalo Museum of Science". Oprócz studiów nad teorią kultury przeprowadził także liczne badania terenowe, szczególnie wśród I n ­ dian Nowego Meksyku. L . A. W h i t e , The Evolution of Culture. The Development of Civilization to the Fall of Rome, New York — Toronto — London 1959, s. I X . 6 7 �108 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI ewoluejonizm" wyłącznie kierunek reprezentowany przez głównego ad­ wersarza White'a — Juliana H. Stewarda , podkreślając w ten sposób istotne różnice między koncepcjami Morgana-Tylora-Spencera a zapa­ trywaniami autora Theory of cultural change . Wydaje się jednak, iż nie ma jakichkolwiek podstaw ku temu, by ter­ minem „neoewolucjonizm" posługiwać się wyłącznie w celu bliższego określenia konkretnych poglądów, kierunków czy szkół. Jest to pojęcie zbyt ogólnikowe i enigmatyczne, by mogło służyć uwydatnieniu różnic w poszczególnych stanowiskach w łonie jednej i tej samej tendencji. Naj­ właściwsze byłoby — jak sądzę — stosowanie terminu „neoewolucjo­ nizm" tylko wtedy, gdy w kategoriach generalnych myślimy o swoistej, współczesnej mutacji starej idei ewolucji; gdy pod pojęciem tym będzie­ my rozumieli pewien rewiwalistyczny, odrodzeniowy nurt w światowej etnografii, a także socjologii; nurt, który znów wysunął na plan pierwszy zdegradowaną niegdyś problematykę społecznego i kulturowego rozwo­ j u ludzkości od jej przysłowiowego punktu zerowego czy — jak to precy­ zuje L. A. White — od okresu „rewolucji uczłowieczenia Naczelnych" (Primate Revolution) , aż do współczesnych form naszej cywilizacji i — dalej nawet — ku futurologicznym wizjom integrującego się coraz bar­ dziej świata. 8 9 10 8 Por. J . P. A w i e r k i e w a , Neoewoljucionizm w sowriemiennoj amierikanskoj etnografii, „Sowietskaja Etnografii a", 1959, z. 6, s. 184. Zachodni krytycy w s p ó ł ­ czesnego ewolucjonizmu używają terminu —• „neoewolucjonizm" akurat w prze­ ciwnym znaczeniu, określając nim te teorie, których autorzy — a wśród nich także L . A. White —• bezpośrednio nawiązują do koncepcji klasycznego ewolucjonizmu, por. np. Glossary, [w:] P. H . H a m m o n d [ed.] Cultural and Social Anthropology. Selected Readings, New York—London 1967, s. 492. Julian H. S t e w a r d , ur. 1902 r. Od 1952 r. profesor antropologii na uniwer­ sytecie w Illinois. Prowadził wykłady na wielu uczelniach m. in. na uniwersyte­ tach Michigan, Utah, California, Columbia. Pracował w dyrekcji „Bureau of Ame rican Ethnology" oraz pełnił funkcję kierownika „Institute of Social Anthropology" przy „Smithsonian Institution". Był inicjatorem i koordynatorem wielkiego pro­ gramu badań ,,Studies of Cultural Regularities" prowadzonych w oparciu o fun­ dację Forda w Meksyku, Peru, Nigerii, Tanganice, Birmie, na Malajach i w J a ­ ponii. Sam prowadził badania w wielu krajach Ameryki Południowej, zajmując się przeobrażeniami kulturowymi wśród Indian oraz prowadził studia nad strukturami społeczności rolniczych na Puerto-Rico. Podstawowa praca teoretyczna, w której wyłożył swój punkt widzenia na ewolucję, to: Theory of Cultural Change. The Methodology of Multilinear Evolution, Urbana 1958. Poza tym był redaktorem mo­ numentalnego 6-tomowego dzieła Handbook of South American Indians, wyda­ nego w latach 1946-1950 w serii Bureau of American Ethnology, Bulletin 143, a w 1959 r. opublikował wraz z L . F a r o n e m , podręcznik antropologii Ameryki Południowej pt. Native Peoples of South America, New York — Toronto — L o n ­ don. W h i t e , op. cit., s. 281, 367. 9 1 0 �ODRODZENIE EWOLUCJONIZMU 109 Neoewolucjonizmu nie należy również utożsamiać, jak się to czasami czyni — z „morganizmem". To ostatnie pojęcie — pojawiające się dość często w fachowej literaturze przedmiotu — jest poprzez swą wieloznacz­ ność i dwuaspektowość dosyć mylące . Morganizm w znaczeniu histo­ rycznym oznacza zespół teoretycznych koncepcji rzeczywistego ojca ame­ rykańskiej antropologii — L. H . Morgana. Współcześnie natomiast co­ raz częściej terminu tego używamy w celu zaakcentowania i poniekąd wyabstrahowania pewnych charakterystycznych с e с h w nurcie myśli neoewolucjonistycznej, cech wskazujących na inspirację, kontynuację, nawrót i pozytywną rewizję tych założeń ewolucjonizmu schematycznego, które reprezentował główny jego ideolog. Podobne uwagi odnieść należy rów­ nież do nieporównywalnie rzadziej stosowanego określenia — „tyloryzm". Można zatem stwierdzić, iż między zakresem pojęć — „morganizmu" i „tyloryzmu" historycznego czy klasycznego a schematycznym ewolucjonizmem XIX-wiecznym jako całością zachodzi podobna relacja podrzędności do tej, jaka określa stosunek „morganizmu" i „tyloryzmu" dzisiej­ szego, nazwijmy go tu może epigonalnym względem współczesnego neo­ ewolucjonizmu. Morganizm realizowany jest w kręgu anglosaskiej myśli społecznej w formie powtórnego odkrywania nieprzemijających wartości dzieł L. H. Morgana, wzmożonej działalności wydawniczej, polegającej głównie na reedycjach klasycznych dzieł, uzmysłowienia sobie roli i znaczenia nauko­ wej działalności tego antropologa w rozwoju amerykańskiej i światowej etnografii, a przede wszystkim w formie przetwarzania, reinterpretacji jego koncepcji zgodnie ze współczesnym stanem wiedzy. Najsilniej mor­ ganizm i tyloryzm widoczne są w pracach L. A. White'a, a w środowisku archeologicznym w studiach G. Childe'a, R. Adamsa i R. J. Braidwooda . 11 12 11 Tymczasem K . M o s z y ń s k i wydzielił w ramach ewolucjonizmu osobny kierunek — „morganizm", charakteryzujący się wg niego „...kontynuowaniem ewo­ lucjonizmu s c h e m a t y c z n e g o [ppdkr. A P Z ] w tej jego postaci, jaką reprezen­ t o w a ł y prace Morgana, ale wykorygowanej". T e n ż e , Człowiek. Wstęp do etno­ grafii powszechnej i etnologii, Wrocław 1958, s. 92. Analizę wartości dzieł L . H. Morgana i reinterpretację jego teoretycznych poglądów podjęli: por. np. L . A. W h i t e , Morgan's Attitude Toward Religion and Science, „American Anthropologist", t. 46: 1944, s. 218-230; t e n ż e , Lewis Henry Morgan. Pioneer in the Theory of Social Evolution, [w:] H. E . B a r n e s (ed.), An Introduction to the History of Sociology, Chicago 1948, s. 138-154; t e n ż e , Lewis H. Morgan's Western Field Trips, „American Anthropologist", t. 53: 1951, s. 11-18; t e n ż e , S. Sz. A. posle diesjatiletij... (głos w dyskusji): La théorie de L . H. Mor­ gan de Periodisation de l'Histoire de la Societě Primitive et l'Ethnographie moder­ nę, [w:] Trudy VII Mieżdunarodnogo Kongriessa Antropołogiczeskich i Etnograficzeskich Nauk, t. 4, Moskwa 1968, s. 508. Pod redakcją W h i t e ' a wydano także 1 2 �110 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI Tak pojęty morganizm widoczny jest także od lat w etnografii ra­ dzieckiej. Opierając się na marksistowskiej teorii rozwoju społecznego i dyrektywach metodologicznych materializmu historycznego — dyscypli­ na ta jako pierwsza spośród współczesnych kierunków w etnografii do­ ceniła znaczenie wielu twierdzeń L. H. Morgana dla "właściwego zrozumie­ nia pierwotnych etapów historii ludzkości. Ta stosunkowo wczesna — lata trzydzieste X X w. — adaptacja spuścizny ewolucjonizmu schematycz­ nego do założeń etnografii radzieckiej uwarunkowana była tym, iż wiele elementów teoretycznego dziedzictwa L. H. Morgana przyswojonych zo­ stało uprzednio w środowisku i nauce marksistowskiej poprzez pracę F. Engelsa napisaną „w związku z badaniami Lewisa H . Morgana" i będącą w części reinterpretacją jego poglądów . Dzięki związaniu się „klasycznego morganizmu" z ideologią lewicy społecznej koncepcje ewolucjonistyczne — nawet po ich całkowitym upa­ dku — egzystowały nadal w środowisku naukowców marksistowskich, sta­ jąc się równocześnie „częścią ekwipunku ideologicznego ruchów maso­ wych" . Zdecydowanie odmienny los spotkał zarówno morganizm, jak i kla13 14 Extracts of Henry L . Morgan's European Travel Journal, New York 1937, oraz L . H . M o r g a n , The Indian Journals. 1859-1862, New York 1959. Ukazały się także nowe wydania Ligi Irokezów i Społeczeństwa pierwotnego. Ogólnej ocenie dzia­ łalności naukowej Morgana poświęcona jest osobna praca C. H o s e k , Lewis H. Morgan. American Scholar, Chicago 1960. Analizie wzrastającej fali zaintereso­ wania twórczością Morgana w amerykańskiej antropologii poświęconych jest sze­ reg opracowań radzieckich. Wśród nich na u w a g ę zasługuje: J . P. A w i e r k i e w a, Sowriemiennyje tiendencji w razwitii etnografii S. Sz. A., [w:] Sowriemiennaja amierikanskaja etnográfica. Tieorieticzeskije naprawlenija i tiendencii, Mo­ skwa 1963, s. 7-14. Odnośnie do R. J . B r a i d w o o d a por. Prehistorie Man, „Chica­ go Natural History Museum. Popular Series. Anthropology", t. 37: 1948; t e n ż e , The Near East and the Foundations for Civilization, Eugene (Oregon) 1952; t e n ż e i L . B r a i d w o o d , On the Treatment of the Prehistoric Near Eastern Materials in Steward's Cultural Causality and Law, „American Anthropologist", t. 51: 1949, s. 665. F . E n g e l s , Pochodzenie rodziny, własności prywatnej i państwa. W związku ~ badaniami Lewisa H. Morgana, Warszawa 1948. Bliżej o stosunku radzieckiej szkoły etnograficznej do spuścizny Morgana por. J . L u t y ń s k i , Ewolucjonizm w etnologii anglosaskiej a etnografia radziecka, „Prace z Historii Myśli Społecznej i z Badań Społecznych", t. 6: 1956, s. 247-335. Najnowsze oceny prac Morgana w świetle teoretycznych założeń radzieckich etnografów por. poszczególne w y s t ą ­ pienia: m. in. D. A. O l d e r o g g e , S. N. A r t a n o w s k i , A. G. Z d r a w o m y s ł o w na sympozjum p o ś w i ę c o n y m L . H . Morganowi, jakie odbyło się w Moskwie w trakcie obrad V I I Międzynarodowego Kongresu Nauk Antropologicznych i Etno­ graficznych, por. Trudy VII. Mieżdunarodnogo Kongriessa. 1 3 1 4 P. W o r s l e y , O „pochodzeniu 1966, z. 4, s. 130. rodziny" raz jeszcze, „Studia Socjologiczne", �ODRODZENIE EWOLUCJONIZMU 111 syczny ewolucjonizm w antropologicznych kręgach anglosaskich. Bezkom­ promisowa krytyka, a czasami nawet totalna negacja ewolucjonizmu pod­ cięły na pół wieku jego żywotne siły zapewniające zwycięstwo metodologii pluralistycznej czy — jak to określa H . Constas — erze teoretycznej próż­ ni (theoretical vacuum) , w której to dominowały empiryzm, idiografizm, relatywizm i agnostycyzm. 1S P R O B L E M PRAWIDŁOWOŚCI W R O Z W O J U K U L T U R Podstawową klasyfikację kierunków neoewolucjonistycznych przepro­ wadził J. H . Steward . Głównym kryterium taksonomicznym był w t y m przypadku sposób widzenia zmian i przeobrażeń ludzkiej kultury. Schematyczny ewolucjonizm XIX-wieczny reprezentował kierunek określany w tym systemie klasyfikacyjnym mianem ewolucjonizmu unilinearnego, czyli jednoliniowego względnie jednokierunkowego. Wykład­ nią takiego stanowiska jest pogląd, w myśl którego wszystkie społeczeń­ stwa przy całej swojej odrębności kultur przechodzą przez tożsame stadia ewolucyjne, zrekonstruowane w periodyzacyjnym schemacie rozwoju l u ­ dzkości. Współcześni kontynuatorzy i teoretycy idei ewolucji podzieleni są w g J. H . Stewarda na dwa przeciwstawne ugrupowania: zwolenników ewolucji uniwersalnej i zwolenników ewolucji multilinearnej. Kierunek uniwersalistyczny nawiązuje bezpośrednio do XIX-wiecznego unilinearyzmu. Odcina się jednak od niego odmienną postacią generalizacji. Poszczególne kultury różnią się od siebie w sposób istotny i nie muszą przechodzić przez analogiczne stadia, ale kultura ludzka jako całość przeobraża się z pewną ogólną regularnością wzdłuż tej samej linii rozwojowej. Wykrycie ogólnych, uniwersalnych praw tej ewolucji kultury to podstawowe zadanie antropologii. Do czołowych przedstawicieli tego kierunku zaliczyć można L. A. White'a, z jego teorią technologiczno-energetycznego determinizmu, oraz G. Childe'a , preferującego w swej koncepcji ewolucji kultury czynnik 16 11 1 5 H . C o n s t a s , Lewis H. Morgan... (głos w dyskusji) La theorie de L . H. Mor­ gan..., s. 459. S t e w a r d , Theory of Cultural..., s. 4-18. Gordon V. С h i 1 d e, ur. 1892, zm. 1957. Profesor archeologii od 1927 r. kie­ rownik katedry prahistorii na uniwersytecie w Edynburgu, a od 1946 r. w L o n ­ dynie, gdzie pełni funkcję kierownika Instytutu Archeologicznego. Był wybitnym badaczem terenowym, teoretykiem i popularyzatorem. Jako specjalista od epoki neolitu i brązu prowadził prace wykopaliskowe na terenie Anglii oraz kontynental­ nej Europy, na Orkadach, w Egipcie, Azji Przedniej i Indiach. Największy rozgłos uzyskały jego prace: Man makes himself, London 1936; Society and Knowledge, 1 6 1 7 �112 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI technologiczno-ekonomiczny i ekologiczny. Nie sposób t u szerzej — poza uwypukleniem najistotniejszych cech — rozwinąć teoretyczne poglądy tych dwóch koryfeuszy anglosaskiej antropologii i archeologii, albowiem zajęłoby to nam zbyt wiele miejsca. Ze wszech miar warto byłoby po­ święcić i m jednak oddzielne krytyczne omówienia . Na gruncie amerykańskim neoewolucjonistyczne koncepcje obu wspo­ mnianych wyżej autorów uważane są dziś niemal za klasyczne, coraz sil­ niej daje bowiem znać o sobie nowe pokolenie antropologów, nawiązu­ jących z jednej strony do L. H . Morgana, a następnie L. A. White'a i H. G. Childe'a, z drugiej zaś — tworzących swoje własne, oryginalne wizje rozwoju kultury. Wymienić tu można takie nazwiska, jak M . D. Sahlins, E. Service, С. С. Adams, R. Adams, E. Vogt, R. Carneiro i i n n i . W n i ­ niejszym artykule zasadnicza uwaga skoncentrowana zostanie na twórcach neoewolucjonistycznych teorii, a powstałe w ten sposób tło umożliwi w perspektywie krytyczną ocenę drugiej fali zwolenników tego kierunku. W opozycji do „uniwersalistów" znaleźli się zwolennicy ewolucji multilinearnej, t j . wielotorowej, wieloliniowej. Kierunek ten reprezentujący stanowisko zbliżone do pluralizmu antymonistycznego narodził się z kry­ t y k i ewolucjonizmu unilinearnego i uniwersalnego oraz negacji skrajnego relatywizmu kulturowego, jaki do dziś panuje w niektórych kołach ame­ rykańskich antropologów. Kwintesencją założeń tego kierunku stanowi stwierdzenie, iż historia ludzkości jest multilinearna, tzn. jest sumą k u l ­ tur rozwijających się paralelnie i różnokierunkowo. Synteza zatem doty18 1 9 London 1956; Rozwój społeczny (tyt. oryg. Social Evolution), „Postępy Archeologii", t. 2: 1955, s. 19-173; O rozwoju w historii (tyt. oryg.: What Happened in History), Warszawa 1963; Postęp a archeologia, Warszawa 1954. je Pierwsze próby tego rodzaju w polskim piśmiennictwie odnośnie do nauko­ wej sylwetki L . A. White'a, por. J . N o w a c z y k , Leslie A. White — teoretyk ame­ rykańskiego neoewolucjonizmu, „Eubemer. Przegląd Religioznawczy", t. 8: 1964, z. 6, s. 23-39; w artykule tym położony został nacisk na religioznawcze zaintereso­ wania White'a; Z. Ł a p i ń s k i , Technologia, ewolucja, kultura, „Znak", t. 99: 1932, s. 1411-1416. Na gruncie etnografii radzieckiej opracowania takie napisali M. G. L e ­ w i n , Istorija, ewoljucja, diffuzija, „Sowietskaja Etnografija", 1947, z. 2, s. 235-240; S. N. A r t a n o w s k i j , Marksistskoje uczenie ob obszczestwiennom progriessie i „ewoljucija kultury" L . White'a, |w:] Sowriemiennaja amierikanskaja..., s. 50-63. Warto tu także podkreślić, iż jeden z licznych artykułów W h i t e' a opublikowany został w Z S R R : por. Ewolucija kultury i amierikanskaja szkoła istoriczeskoj etnołogii, „Sowietskaja Etnografija", 1932, z. 3, s. 52-86. Odnośnie do twórczości C h i l ­ d e ' a polecić można przedmowę W. H e n s 1 a do polskiego wydania Postęp a ar­ cheologia. Por. np. M. S a h l i n s , E . S e r v i c e , Evolution and Culture, An Arbor 1960; E . S e r v i c e , Primitive Social Organization. An Evolutionary Perspective, New York 1962; t e n ż e , Evolution and Anthropology: A Centennial Appraisel, Washington 1959; oraz zbiory artykułów: Essays in the Science of Culture. In ho­ nor of L . A. White, New York 1960; Evolution After Darwin, t. 3, Chicago 1960. 1 9 �ODRODZENIE 113 EWOLUCJONIZMU czyć może tylko poszczególnych ewoluujących, zamkniętych systemów, a nie całości kultury. Stwierdzone synchroniczne i diachroniczne regular­ ności nie mogą służyć do budowy uniwersalnego schematu, a jedynie układają się w limitowane wzory i konfiguracje tworzące trzon teorii ro­ zwoju średniego zasięgu. Wszelkie próby ustalenia prawidłowości między różnokierunkowymi, autonomicznymi sekwencjami ewolucyjnymi dopro­ wadzają do tak wysokiego stopnia ogólności, iż dla praktyki heurystycz­ nej zabiegi te pozbawione są wszelkiej wartości. Czołowym luminarzem kierunku multilinearnego jest wspomniany już J. H. Steward, który podbudował go teorią „kulturowej ekologii", będącą w istocie rzeczy geograficzno-technologicznym determinizmem . Z i n ­ nych badaczy rozwijających teoretyczne założenia ewolucjonizmu wielo­ kierunkowego wymienić należy W. Goldschmidta, H . Constas i częściowo G. P. Murdocka . K u uniwersalistycznemu ujęciu dziejów rozwoju ludzkości zbliża się w znacznym stopniu zarówno etnografia radziecka, jak i kierunek okre­ ślany przez K. Moszyńskiego „ewolucjonizmem krytycznym". Wprawdzie ten ostatni nie stanowił jakiegoś zwartego systemu, a raczej pewien uporządkowany zestaw postaw teoriopoznawczych i metodologicznych dy­ rektyw, to jednak jego głównym celem było dążenie do rekonstrukcji za­ sadniczego zrębu rozwoju kultury w jej aspekcie globalnym. Mimo że K. Moszyński reprezentował postawę sceptyczną względem możliwości wykrycia „istoty" , czyli swoistego bodźca ewolucji — to jednak postu­ lował, by dążyć do ustalenia praw rządzących rozwojem kultury. Aby spełnić ten wymóg, ewolucjonista krytyczny — uzbrojony w kombinację metod: analityczno-porównawczej, geograficznej, filologicznej, psychosocjologicznej — badać winien w zasięgu światowym zarówno poszczególne wytwory, jak i ich ustrukturyzowane grupy, czyli tzw. „zespoły organi­ czne" . 20 21 22 23 Ta atomistyczna postawa, dziś już przeżywająca się w środowisku neoewolucjonistów, związana była silnie z dyfuzjonizmem, którego rolę uwy­ puklał K. Moszyński w tym stopniu, iż niemal skłaniał się ku określeniu 2 0 S t e w a r d , op. cit., s. 30-42. Podstawowe prace W. G o l d s c h m i d t a , Exploring the Ways of Mankind, New York 1960; t e n ż e , Man's way: A Preface to the Understanding of Human Society, New York 1959. W sposób zwięzły przedstawił swój punkt widzenia na teorię ekologiczną i tzw. studia mikroewolucyjne w Ecology and Cultural Adapta­ bility. Preliminary Report on a Field Study of Microevolution, [w:] Trudy VII..., s. 91 п.; G. P. M u r d o c k , Social Structure, New York 1949; t e n ż e , Evolution in social organization, [w.] Evolution and anthropology, s. 127-131. M o s z y ń s k i , Ewolucjonizm krytyczny na tle innych kierunków w etno­ logii, Kraków—Lublin 1949, s. 8 (odbitka z „Ludu", t. 38). J w , s. 24. 2 1 2 2 2 3 8 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X V z. 2 �114 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI reprezentowanego przez siebie kierunku mianem „ewolucjonizmu dyfuzjonistycznego". Jak dalece postawa K. Moszyńskiego stanowiła kompro­ mis między ewolucjonizmem, historyzmem i dyfuzjonizmem, świadczy m. in. to, iż „przywódcę" antyewolucjonistycznej opozycji amerykańskiej, zwolennika empiryzmu i relatywizmu F. Boasa traktował jako przedstawi­ ciela jednej „z licznych odmian ewolucjonizmu krytycznego" . Zespół teoretycznych koncepcji dotyczących problematyki rozwoju spo­ łecznego, jaki jest reprezentatywny dla etnografii radzieckiej, bywa także często fałszywie wtłaczany w jedną ze „stewardowskich" kategorii widze­ nia rzeczywistości. Raz sprowadza się go do zreformowanego unilinearyzmu, w innym znów przypadku porównuje z multilinearyzmem . Błąd polega na niezrozumieniu istoty materialistycznej koncepcji pojmowania dziejów i dialektycznego przeciwieństwa, jakie zachodzi między poszcze­ gólnymi zróżnicowanymi kulturami i społeczeństwami a całą ludzkością w globalnym jej wymiarze. Monistyczne widzenie świata nie jest zatem sprzeczne z rozwojem ludzkości pojętym jako specyficzny sposób przejawiania się wielości lo­ kalnych odmian w ramach jednej ogólnoludzkiej kultury. Niejednakowość i nierównomierność rozwoju oddzielnych społeczeństw nie świadczy by­ najmniej o braku regularności ogólnohistorycznego rozwoju. Stanowi t y l ­ ko przykład alternatywnych wariantów wspólnej drogi progresywnego rozwoju, przez którą przejść muszą wszystkie kultury i społeczeństwa. Ogólne prawa określające charakter i kierunek tego rozwoju realizują się natomiast w konkretnej rzeczywistości stanowiącej przedmiot poznania i przedstawiającej się „jako nieprzebrane bogactwo zróżnicowanych w naj­ wyższym stopniu zjawisk" . Akceptacja tych założeń implikuje równocześnie uznanie konkuren­ cyjności dwóch przeciwstawnych koncepcji ewolucyjnych za całkowicie bezpodstawne. Spór bowiem o to, czy ludzkość zdąża ku swemu przezna­ czeniu jedną czy też wieloma drogami, postawiony na płaszczyźnie typolo­ gii kultur, jest częściowo abstrakcyjny i nierozstrzygalny. Stanowi nato­ miast świadectwo polaryzacji poglądów na kulturę rozumianą raz w sen24 25 26 2 4 M o s z y ń s k i , Człowiek..., s. 88. Problem ten szerzej rozwija E . Ishida, który wskazuje na to, że marksi­ stowska teoria rozwoju społecznego może być zaliczana zarówno do kierunku wieMiniowego, jak i jednoliniowego, gdyż unilinearna ewolucja jest w s p ó l n y m mia­ nownikiem, uogólnieniem czy „denominatorem" ewolucji multilinearnej; por. E . I s ­ h i d a , Historical Materialism and American Anthropology, [w:] Trudy VII..., s. 35. Stanowisko reprezentatywne dla etnografii radzieckiej zostało wyłożone w tym sa­ mym tomie, por. S. N. A r t a n o w s k i j , Problema jedinstwa i mnożiestwiennosti leultur w sowriemiennoj etnografii, [w:] Trudy VII..., s. 48-53. W. M o s z c z e ń s k a , Metodologii historii zarys krytyczny, Warszawa 1968, s. 308. 2 5 2 6 �ODRODZENIE EWOLUCJONIZMU 116 sie organizującej ją tendencji uniformistycznej, drugi zaś raz w relatywi­ stycznym aspekcie rozbieżności, różnorodności i nieprzekładalności kultur lub ich zespołów względem siebie. Nie zachodzi więc tu stosunek w y k l u ­ czania . Obie postawy, odrzucając oczywiście skrajne sformułowania, są nawzajem komplementarne. Do takiego stanowiska zbliża się coraz więcej neoewolucjonistów, a wśród nich P. Worsley, E. Ishida, Y. Murdock i sam L. A. White. A zatem ewolucyjna interpretacja kultury winna być równo­ cześnie unilinearna, jak i multilinearna. Są to bowiem dwa możliwe pun­ kty obserwacji tego samego procesu ewolucji. Oby jednak tylko o tym pa­ miętano, że znalezienie właściwych proporcji między tymi aspektami de­ cydować będzie w końcu o wartości poczynionych uogólnień. 27 MOTORYCZNE CZYNNIKI ROZWOJU Jednym z istotnych — i wydaje się, iż w pełni nierozstrzygalnych — problemów współczesnego neoewolucjonizmu są próby określenia motorycznych czynników rozwoju. Ich identyfikacja umożliwić ma dostęp do tych ukrytych dotychczas warstw społeczno-kulturowej rzeczywistości, których analiza wsparta odpowiednią teorią pozwoli na ustalenie miejsca, roli, znaczenia oraz zmienności podstawowych bodźców kulturotwórczych, odsłaniając przed nimi struktury i mechanizmy ich działania. Ze względu na specyfikę przedmiotu dociekań i ontologiczny cha­ rakter pytań zagadnienia te nie stanowiły nigdy wyłącznej domeny ba­ dawczej antropologii, lecz znajdowały się zawsze w orbicie zainteresowań wielu pokrewnych nauk społecznych. Teoretykom rozwoju społecznego, w tej mierze również i neoewolucjonistom, zależało na tym, by w opar­ ciu o te bodźce zrekonstruować generalne drogi, kierunki i etapy zmian, jakim podlegała ludzkość w jej dwuaspektowej strukturze — kultury i społeczeństwa. Podstawowych czynników kulturowego rozwoju poszukiwano niejed­ nokrotnie na zewnątrz społeczeństwa, niejako poza nim — w otaczającym człowieka świecie przyrody i fizjologicznych potrzebach ludzkiego orga­ nizmu. W innych przypadkach odrzucano ten biologiczny determinizm i behawiorystyczny redukcjonizm znajdując kulturotwórcze bodźce w we­ wnętrznej strukturze grup społecznych. Działając tam na zasadzie pew­ nych immanentnych praw wpływały one jakoby na kolejne przekształ­ cenia kulturowych form tegoż społeczeństwa. Neoewolucjoniści reprezentują stanowisko kompromisowe, łącząc te 2 7 W polskim piśmiennictwie problematykę tę rozwijał m. in. W. K u l a , Pro­ blemy i metody historii gospodarczej, Warszawa 1963, s. 685 п., oraz W. B i e ń ­ k o w s k i , Problemy teorii rozwoju społecznego, Warszawa 1966, s. 162-170. �116 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI dwie skrajne postawy w jeden wewnątrz logicznie spójny system prze­ jawiający się oczywiście w kilku niezbyt silnie zróżnicowanych wersjach i wariantach. Główne motoryczne czynniki rozwoju lokalizuje się we wzajemnych relacjach, jakie łączą człowieka i społeczeństwo z otaczają­ cym środowiskiem naturalnym. Wyraźne są tu wpływy darwinizmu i teo­ r i i adaptacji, zajmującej się przystosowaniem żywych organizmów w to­ ku ich filogenezy do zmieniających się warunków środowiska. Tę właśnie szeroko znaną w naukach biologicznych zasadę adaptacji przetranspono­ wano na grunt nauk społecznych, dostrzegając jej uniwersalne wartości i fundamentalne znaczenie. Zwrócono uwagę na wysiłki, jakie każde społeczeństwo czyni w kie­ runku dostosowania otaczającego go mikrośrodowiska do własnych po­ trzeb i jak w toku tych poczynań samo adaptuje swój system kulturowy do warunków ekologicznych. Tak więc w trakcie tego stałego, ciągłego procesu adaptacji naturalnego środowiska samookreśla się niejako kształt społeczeństwa i specyfika jego kultury. Zatem istotę ewolucji kultury —• w ujęciu zwolenników koncepcji multilinearyzmu, preferujących szcze­ gólnie czynniki ekologiczne — stanowi zdolność człowieka, pojęta jako suma jego fizycznych i kulturowych cech, do twórczego wyboru racjo­ nalnych rozwiązań podstawowych dla egzystencji problemów życiowych w zróżnicowanych typach środowisk naturalnych . Rozwinięciem tej naczelnej tezy stała się koncepcja „kulturowej eko­ logii" czy „teorii ekologicznej" , która choć w swych założeniach odcina się od prymitywnego, schematycznego determinizmu geograficznego czy też ekonomicznego — to często jednak niebezpiecznie zbliża się do gra­ nicy tych absolutyzujących poglądów. Ekologia kulturowa rozumiana jest tu jako pewien typ dynamicznych stosunków, energetyczno-informacyjnych sprzężeń, jakie zachodzą w tra­ kcie eksploatacji przez człowieka naturalnych zasobów środowiska. Pro­ duktem tych procesów staje się kształtowanie form aktywności życiowej, słowem przystosowanie kultury do określonych warunków środowiska na­ turalnego. Znaczenie kulturowej ekologii w procesie ewolucyjnych przemian okre­ ślają dwa jej nierozdzielne aspekty, a mianowicie: charakter naturalnego środowiska, a przede wszystkim dostępne na określonym etapie ewolucji zasoby surowcowe, oraz stopień rozwoju środków produkcji, a więc w za­ sadzie technologii, której opanowanie umożliwia przetworzenie tych zaso28 29 2 8 Por. J . S z c z e p a ń s k i , Nawrót teorii ewolucji, „Łódzkie Studia Etnogra­ ficzne", t. 9: 1967, s. 26. Por. S t e w a r d , op. cit., szczególnie rozdział 2: „The Concept and Method of Cultural Ecology", s. 30-42; t e n ż e i F a r o n, op. cit., s. 180-132, 290-291, 452-455; G o l d s c h m i d t , Ecology and Cultural Adaptability..., s. 91-93. 2 9 �ODRODZENIE EWOLUCJONIZMU 117 bów v/ celu zaspokojenia kulturowych i biologicznych potrzeb ludzkich. Te dwa czynniki, a właściwie ich aktywne sprzężenie, składające się na charakter ekologicznych warunków — determinują instytucjonalne po­ trzeby społeczeństwa, jego typ kulturowy, formy specjalizacyjne i kształt struktury społecznej. W ciągłym procesie rozwoju form eksploatacji środowiska, moderni­ zacji technologii i wzrostu możliwości zaspokajania potrzeb zachodzi zatem stała adaptacja kultury do ukazującego się wciąż w nowym kształcie na­ turalnego otoczenia. Adaptacja ta, dzięki kumulatywnemu charakterowi technologii wznosi kulturę na coraz to wyższy stopień jej ekonomicznego rozwoju, dokonując tym samym ewolucyjnych zmian w jednym z możli­ wych, alternatywnych kierunków. Koncepcje ekologicznego determinizmu — w tej postaci, w jakiej za­ prezentowane zostały w pracach współtwórców ewolucjonizmu wielokie­ runkowego — spotkały się z dość ostrą krytyką. Argumentacja oponentów wykazywała, iż nie zawsze podobne wyposażenie techniczne oraz zbliżo­ ne warunki ekologiczne powodują swoistą konwergencję kulturową, czy też implikują zbieżne formy społecznej organizacji. Dowodzono również iż geneza, rozwój i zanik szeregu zjawisk ze sfery kultury nie da się uzasadnić ich związkiem ze stanem technologii czy warunkami natural­ nego środowiska. Okazało się także, iż o ile ekologiczna teoria ewolucjo­ nizmu multilinearnego może być zastosowana do analizy społeczeństw o stosunkowo niskim stopniu rozwoju środków technologicznych, to w od­ niesieniu do społeczeństw złożonych (complex societes) jej eksplifikacyjne walory są nader wąskie. Nie uwzględnia ona bowiem w wystarczają­ cym stopniu zanikającego znaczenia wpływu środowiska na człowieka, wynikającego z coraz lepszego poznania i umiejętnego wykorzystania praw przyrody. Rezultatem tych jakościowych zmian określających relacje za­ chodzące między człowiekiem a środowiskiem jest coraz silniejsze dąże­ nie ludzkości do wyzwolenia się spod determinującego wpływu otoczenia. Coraz częściej środowisko podlega silnym przekształceniom będącym efek­ tem celowej działalności ludzkiej i coraz bardziej kurczy się wpływ tegoż środowiska na kulturę i społeczeństwo. Koncepcja „kulturowej ekologii" w zastosowaniu do dociekań ewo­ lucyjnych stanowi teorię o dość ograniczonym zasięgu. Jej walorem jest jednak to, iż uwypukliła ona także produkt ludzkich odkryć i inwencji — technologię jako jeden z podstawowych, motorycznych czynników zmian strukturalnych, jakie zgodnie z założeniami materializmu historycznego powstają w wyniku nieadekwatności między stanem narzędzi, środkami produkcji — szerzej siłami wytwórczymi — a stosunkami produkcji. Zmiany technologiczne w programowych założeniach neoewolucjonizmu uniwersalistycznego urosły do rangi podstawowego bodźca rozwoju �118 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI kulturowego. Na kulturo- i socj otwór cze znaczenie technologii zwracali już uwagę liczni anglosascy socjologowie . w czym dopatrywać się mo­ żna z pewnością wpływu marksizmu. Natomiast skrajnie absolutystyczną koncepcję w t y m względzie opracował L . A. White — wysuwając typową teorię technologicznego determinizmu. Wychodząc z metodologicznych założeń naturalizmu L. A. White przyj­ muje za wzorzec fizykę teoretyczną, a przede wszystkim drugą zasadę termodynamiki , adaptując do teorii rozwoju społecznego jedno z pod­ stawowych praw ogólnej teorii zjawisk termicznych, formułowane często jako niemożliwość poboru ciepła tylko z jednego źródła i zamiany go na pracę bez wprowadzenia innych zmian w układzie i otoczeniu ciał makro­ skopowych. W oparciu o to założenie kultura staje się pewnego rodzaju systemem termodynamicznym, którego przekształcenia zależeć będą od wzajemnej relacji ilości oraz rodzaju wytwarzanej, przetwarzanej i wyko­ rzystywanej energii a stanem technologii, który umożliwił zamianę tej energii od jednego układu fizycznego do drugiego. W trakcie tego procesu przekazywania energii zostaje wykonana zaprogramowana praca zużytkowywana w celu zaspokojenia kulturowych i biologicznych potrzeb. 30 31 Technologia rozumiana jako suma wiadomości, umiejętności i środków umożliwiających ludzkości oddziaływanie na otaczającą przyrodę uznana została w t y m systemie za czynnik podstawowy, najważniejszy, decydu3 0 Por. np. A. P. U s h e r , A history of Mechanical Inventions, Harvard 1954; S. C . G i l f i l l a n , The Sociology of Invention, Chicago 1935; W. F . O g b u r n, So­ cial Change, New York 1922. W h i t e , The Science of Culture. A study of Man and Civilization, New York 1949, s. 367-368; t e n ż e , The Evolution of Culture..., s. 38-50. Oparcie się na tej formule w y n i k a ł o z przeświadczenia, iż wszechświat jako całość podlega okre­ ś l o n y m w tym prawie regułom. Jeśli są one faktycznie obowiązujące, w ó w c z a s na­ leży je również odnieść do społecznej i kulturowej sfery naszej rzeczywistości, b ę ­ dącej funkcją i sposobem przejawiania się najwyższej fazy rozwojowej materii „obdarzonej świadomością". Por. np. N. W i e n e r , Cybernetyka a społeczeństwo (tyt. oryg. The Human Use of Human Beings. Cybernetics and Society), Warszawa 1961, s. 39. W tym punkcie rozumowania widać u White'a jakby pewien w p ł y w iilozoficznych poglądów twórcy teorii emergentnej ewolucji wszechświata, idealisty i przedstawiciela neorealizmu — S. Alexandra. W myśl jego poglądów poszczegól­ nym poziomom ewoluującej rzeczywistości odpowiadają kolejne fazy emanacji ma­ terii nieorganicznej, organicznej i wreszcie „świadomej". Por. B. A. G . F u l l e r , Historia filozofii, t. 2, Warszawa 1967, s. 581-584. Ten podział Alexandra zbieżny jest z koncepcjami White'a o trzech podstawowych kategoriach rzeczywistości: fi­ zycznej, biologicznej i kulturowej, które determinują m. in. w ł a ś c i w y podział nauk na dyscypliny. Por. W h i t e , The Science of Culture..., s. 18-19, 56. G ł ó w n y m bodź­ cem rozwoju energetycznej teorii White'a były koncepcje szeregu filozofów, fizy­ k ó w i chemików, którzy zajmowali się problematyką roli energii w procesach ewo­ lucji. W n a j w i ę k s z y m stopniu White sięgał do dzieł: E . Schródingera, F . Soddy'ego, A . Lotki, J . Henry'ego i W. Ostwalda. 3 1 �ODRODZENIE 119 EWOLUCJONIZMU jacy także o pozostałych stronach kultury — takich jak jej aspekty ideo­ logiczne, społeczne czy psychologiczne (sentimental) . Prymat technologii w ewolucji kultury wynika z roli, jaką narzędzia i umiejętności ich zastosowania spełniają w procesie transformacji energii — rozumianym jako wyzwolenie ukrytych w środowisku zasobów energe­ tycznych i zużytkowaniu ich celem podtrzymania egzystencji i rozwoju ludzkości. Motorycznym czynnikiem postępu i ewolucji kultury jest stałe przy­ spieszenie wzrostu wykorzystywanej praktycznie energii, które dokonuje się w relacji między dostępną do ujarzmienia i wykorzystania energią a poziomem rozwoju technologii. Te dwa sprzęgnięte ze sobą nierozerwal­ nie czynniki decydują w głównej mierze o stopniu rozwoju określonego systemu kulturowego i jego dynamice. Tak więc ewolucja, jak i jej tempo zależą z jednej strony od ilości zużytkowanej energii przeliczanej na gło­ w ę ludności w ciągu roku, z drugiej zaś — od wydajności sposobów kon­ troli, t j . wykorzystania energii, co uzależnione jest oczywiście od stoją­ cych do dyspozycji społeczeństwa środków technologicznych. To podstawowe prawo rozwoju kultury przedstawia L. A. White w for­ mie wzoru: E X T - > P lub E X T X V - > P . gdzie E oznacza możliwą do uchwycenia ilość energii, T — dostępne środki technologiczne, V — śro­ dowisko geograficzne określające platformę i formy relacji czynników energetycznego i technologicznego. P — stanowi natomiast symbol glo­ balnego produktu, całości wyprodukowanych dóbr zaspokajających k u l ­ turowe i biologiczne potrzeby, określając równocześnie minimum wydaj­ ności i stopień rozwoju systemów kulturowych . Odkrycie, uchwycenie i wykorzystanie nowych zasobów energetycznych zmienia dopiero cały układ współzależności i wynosi kulturę, widzianą przez pryzmat techno­ logicznych procesów na wyższy szczebel uniwersalnego rozwoju. W tym systemie ewolucja kultury zdeterminowana jest rozwojem te­ chnologii, która oddziałując na naturalne środowisko wyzwala wciąż no­ we, coraz potężniejsze zasoby energii. Ludzkość posuwa się etapami od jednej rewolucji do drugiej, rozumianymi jako jakościowe zmiany w spo­ sobach przemiany energii. W ten sposób wg L. A. White'a przeszliśmy drogę od prostego wykorzystania energii ludzkich mięśni poprzez rewo­ lucję agrarną umożliwiającą dzięki rolnictwu i hodowli uchwycenie ener­ gii promienistej słońca aż do rewolucji paliwowej, która oddała na użytek człowieka energię cieplną, elektryczną i nie tak dawno — jądrową. Zestawiając ze sobą teorię „energetyczną" i „ekologiczną" bez trudu dostrzeżemy, iż nie są one nawzajem sprzeczne, wykazują natomiast ten32 33 3 2 3 3 W h i t e , The Evolution Jw., s. 45-50. of Culture..., s. 19. �120 ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI dencję do obustronnego uzupełniania się. Ich komplementarność wynika z typu refleksji, jaki zrodził te dwa nurty, refleksji, która bodźców motorycznego rozwoju szukała w aktywnym ludzkim działaniu skierowanym na otaczające człowieka środowisko. Pojęcia energetyczne L. A. White'a są w zasadzie przekładalne na ję­ zyk teorii ekologicznej, a podstawy surowcowe naturalnego środowiska określające ekologiczne warunki traktować możemy jako potencjalnie do­ stępne dla ludzkości zasoby wolnej energii — stanowiące niezbędne za­ plecze rozwoju każdej kultury. Zbieżność ta nie jest jednak absolutna. Różnica bowiem polega na dwuaspektowości ewolucyjnego widzenia rze­ czywistości, perspektywie spojrzenia i instrumentalnym znaczeniu obu te­ orii w uchwyceniu istoty rozwoju kultury. Interpretacja ekologiczna sto­ sowana być może w studiach tzw. „mikroewolucyjnych" stawiających so­ bie za cel rekonstrukcję przebiegu tzw. ewolucji szczególnej, specyficznej (specific evolution), czy częściowej, a rozumianej jako uporządkowany strumień zdarzeń zamkniętych granicami czasowo-przestrzennych współ­ rzędnych . W przeciwieństwie do niej interpretacja energetyczna umo­ żliwia zrozumienie procesów makrodynamicznych, stymulujących rozwój społeczeństwa jako całości w ramach modelu ewolucji totalnej, uniwer­ salnej. W obu jednak przypadkach czynnik technologiczny urasta do roli podstawowego składnika determinującego wszystkie pozostałe sfery k u l ­ tury. W tym znaczeniu graficzne odwzorowanie przebiegu rozwoju całej ludzkości stanowi w zasadzie tylko paraboliczną linię oscylującą wokół jakby „wypadkowej" krzywej, wyznaczającej na wykresie rozwoju k u l ­ tury — w jej aspekcie chronologicznym — coraz bardziej przyspieszony postęp w asortymencie technicznego uzbrojenia oraz ilości energii wprzę­ gniętej przy pomocy tych środków. Jest to zatem typowy technologiczny determinizm, który hipostazując narzędzia ignoruje wpływ i znaczenie innych dziedzin kultury na rozwój społeczny. Z punktu widzenia metodologicznej przydatności nie oferuje on także wystarczającego wyjaśnienia mechanizmu zmian w tych prze­ jawach kultury, których związek z technologią, ekologią i energetyką jest dość luźny, by nie powiedzieć — znikomy. Jednostronność tej „monogenetycznej", a więc przypisującej motoryczne funkcje rozwoju tylko jedne34 3 4 Ewolucja częściowa (specific evolution) przeciwstawiana była w koncepcjach nowej fali neoewolucjonistów — ewolucji totalnej (general evolution), w ramach której tworzono model rozwoju społecznego od formacji łowieckich aż do indu­ strialnych. Ten bliski dialektycznemu, swoiście „spektroskopowy" punkt widzenia zmieniającej się rzeczywistości społeczno-kulturowej, zbliżającej stanowiska uni­ w e r s a l i s t ó w i multilinearystów widoczny jest m. in. w pracach R. Adamsa, M. Sahlinsa, E . Service'a, E . Vogta, R. Carneiro i W. Goldschmidta. �ODRODZENIE EWOLUCJONIZMU 121 mu czynnikowi wyodrębnionemu z całości społeczno-kulturowej egystencji ludzkiej — jest oczywista. Nie oznacza to wszakże, iżby krytyka tego rodzaju założeń nie dostrze­ gała rzeczywistego znaczenia czynnika technologicznego w rozwoju k u l ­ tury. Co innego jednak doceniać doniosłą rolę narzędzi — środków pro­ dukcji, a co innego traktować je jako wyalienowane zmienne niezależne, określające kształt społecznej i kulturowej struktury. Techniczny monogenetyzm oferując oryginalną interpretację rozwoju cywilizacji nie może sobie jednak poradzić z należytym wyjaśnieniem przyczyn zmian w samych narzędziach, doprowadzając w istocie rzeczy w toku rozumowania do pewnego rodzaju błędnego koła. Technologia uwa­ runkowana środowiskiem i zasobami energii przekształca rzeczywistość kulturową wznosząc ją na nowy poziom, ta zaś poprzez modernizację te­ chnologii umożliwia efektywniejsze wykorzystanie zasobów surowcowych i źródeł energetycznych. Istotny jednak problem wzajemnego uzależnienia techniki od idei i vice versa wykracza daleko poza ramy naszych rozważań i nie dotyczy wyłącznie koncepcji neoewolucjonistów. Przytoczyć tu jedynie można w y ­ powiedź jednego z czołowych antropologów angielskich, a zarazem mar­ ksisty — P. Worsley'a, który poddając krytyce technologizm L. A. White'a zauważa, iż w końcu to ludzie tworzą i udoskonalają narzędzia, a pro­ ces ten wymaga myślenia". Dalej zaś pisze, iż właśnie ta współzależność między czynnikiem obiektywnym [narzędzia — APZ] a subiektywnym, [idee — APZ], t j . proces prawdziwie dialektyczny, nadal pozostaje naj­ trudniejszym problemem nauk społecznych" >. 3i POSTĘP I E W O L U C J A Zagadnienie postępu — nieodłącznie związane z koncepcjami klasycz­ nych ewolucjonistów, stało się także jednym z kluczowych problemów współczesnych teorii rozwoju społecznego, i to z dwóch podstawowych powodów. Po pierwsze należało ustosunkować się krytycznie, poddać we­ ryfikacji naczelny ,,dogmat" XIX-wiecznej etnografii i socjologii; po dru­ gie trzeba było przedstawić swe własne stanowisko w tym względzie zgod­ ne z aktualnym poziomem wiedzy o społeczeństwie, by nie zostać posą­ dzonym o mechaniczne kopiowanie wzorów przeszłości. Możliwość stosowalności pojęcia „postępu" w odniesieniu do sfery re­ lacji kutury i społeczeństwa jest nader kontrowersyjną kwestią, wzbudza­ jącą już od X V I I I w. permanentne polemiki i spory, i to zarówno na grun­ cie nauk społecznych, jak i rozważań filozoficznych. W tym ostatnim 35 W o r s 1 e у , op. cit., s. 144. �122 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI aspekcie problematyka ta wiąże się nierozerwalnie z zagadnieniami teleologicznej interpretacji rzeczywistości, postawami zbliżonymi do finalizmu i kauzalnymi próbami wyjaśniania zjawisk kulturowych. Pozostawmy jed­ nak ten skomplikowany zespół rozważań z pogranicza antropologii k u l ­ turowej i filozoficznej, a zwróćmy choćby pobieżnie uwagę na sposób w y ­ eksponowania pojęcia „postępu" w neoewolucjonistycznych teoriach roz­ woju społecznego. Już sama kwestia definicji „postępu" nastręcza niemało kłopotu. Prze­ ważnie określa się go jako proces kierunkowych przemian, w toku którego dokonuje się przechodzenie kultury i społeczeństwa od niższych form ku coraz doskonalszym stanom. Niejednokrotnie wskazuje się jednak także, iż postęp posiada w stosunku do kultury charakter atrybutywny i nie jest samym procesem, lecz tylko jego rezultatem, usensowniającym nie­ przerwany strumień przekształcających się zdarzeń. Ta nie w pełni tu zaakceptowana niejednoznaczność desygnatu kategorii „postępu" jest w pewnej mierze wynikiem kontrowersyjności poglądów, ale także spuścizną po latach terminologicznej niefrasobliwości ubiegłowiecznych ewolucjonistów . 36 Swój niemały udział w t y m względzie wniosła także era pozytywisty­ cznej krytyki, w latach której dążąc do eliminacji wszelkich sądów war­ tościujących konsekwentnie usuwano pojęcie „postępu", a także i „ewo­ lucji", uważając je za pozbawione znamion obiektywizmu naukowego. Na ich miejsce wprowadzono nowe terminy, takie jak „kulturowa lub społeczna zmiana" (culture, social change), „rozwój" (development) czy „wzrost" (growth), które w świetle epistemologicznej analizy miały o wie­ le adekwatniej odzwierciedlać badaną rzeczywistość. Terminologia ta we­ szła do naukowego słownictwa neoewolucjonistów i została wkrótce uzu­ pełniona wydobytymi z zapomnienia pojęciami „postępu" i „ewolucji". Powstał tą drogą zbiór niespójnych wewnętrznie kategorii, a kwestie subtelnych semantycznych granic między zakresami poszczególnych nazw, problemy pod- i nadrzędności oraz przekładalności jednych określeń na drugie utrudniały jednoznaczną percepcję poddanych interpretacji treści neoewolucjonistycznych. Oczywiście w ostatecznej instancji można doko­ nać analizy samego sposobu ujmowania przemian i budowy modelowej konstrukcji, abstrahując całkowicie od związanych z nimi terminologicz­ nych konotacji, ale wówczas należy się również liczyć z niebezpieczeń­ stwem skierowania polemiki na tory akademickiego sporu. Obecnie dominujące powoli znaczenie zyskuje sobie tendencja do roz3 6 L u t y ń s k i , op. cit., s. 112-116. Ewolucjoniści posługiwali się wymiennie ter­ minami „rozwój", „postęp" i „ewolucja", choć czasami również starali się odróżniać „postęp" od „rozwoju". �ODRODZENIE EWOLUCJONIZMU 123 graniczania i różnicowania terminów „postęp" od uważanych często za je­ go równoznaczniki takich pojęć, jak „rozwój", „zmiana" czy „ewolucja". W t y m rozumieniu „postęp" — jako proces — staje się tylko jedną z cech czy postaci zmienności form kulturowo-społecznej rzeczywistości. Same natomiast „zmiany" czy „rozwój" nie zawierają w sobie elementu jakoś­ ciowego, a wskazują jedynie na fakt chronologicznego następstwa jednych etapów przemian po drugich, nie precyzując alternatywnie kierunku pro­ gresywnego, regresywnego czy „relatywnego", w jakim winny one prze­ biegać . W ten sposób wizja ewolucji traktowana jako synonim „postępu" uwol­ niona została w poglądach wielu badaczy — i to nie tylko neoewolucjonistów od immanentnej konieczności wznoszenia się na coraz to wyższy, lepszy i doskonalszy stopień rozwoju. Stanowisko takie reprezentuje m. in. J. H . Steward, dla którego dy­ lemat postępowego charakteru ewolucji nie posiada w rozważaniach nad teorią zmian istotnego i kluczowego znaczenia. Zagadnienie „postępu" tworzy wg niego autonomiczny dział w teorii kultury i może — choć nie musi — być łączone z problematyką ewolucyjną . Ta swoista ucieczka J. H. Stewarda od ustosunkowania się do donio­ słej kwestii „postępu" wiąże się ze sceptycyzmem tego badacza co do mo­ żliwości ustalenia obiektywnych kryteriów opartych na wartościowaniu empirycznie stwierdzonych zmian, kryteriów, które by określały „wyż­ szość" lub „niższość" poszczególnych, kolejno względem siebie następują­ cych stadiów, etapów czy formacji. Zastrzeżenia tego typu — związane z operowaniem wartościującym pojęciem „postępu" — przewijają się przez poglądy wielu teoretyków. Klasyczne kryteria „postępu", takie jak rosnąca stale złożoność i bogactwo elementów kultury, stopniowe zwiększanie- się ich ilości i różnorodności, czy wreszcie coraz lepszy stopień ustrukturyzowania się tych składników w stosunku do ludzkich potrzeb — nie ostały się w wyniku druzgocącej krytyki. Niejednokrotnie zwracano już uwagę, iż wszystkie te warunki zawiera­ ją spory ładunek subiektywnie wartościujących implikacji polegających głównie na tym, że miast odtwarzać rzeczywiste następstwo form, szerego­ wano poszczególne stadia kierując się skażonym przez europocentryzm układem wartości. Wybrane, łatwo rzucające się w oczy cechy charaktery­ zujące tzw. współczesną czy bieżącą cywilizację przyjęto za probierz po31 38 3 7 Tego rodzaju rozgraniczenie pojęć „ewolucja" i „postęp" znaleźć można np. w: Dictionary of Sociology, New York 1944, s. 282. O rodzajach zmian w układach społecznych por. R. M. M а с i v e r, Ch. H . P a g e , Society. An Introductory Ana­ lysis, New York 1961, s. 523; poglądy te referuje S z c z e p a ń s k i , op. cit, s. 26. S t e w a r d, op. cit., s. 12-14. 3 8 �124 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI stepu i rozwoju minionych etapów dziejowych, jak i ludów uważanych dotąd za pierwotne, dzikie lub prymitywne, a które w wyniku tych po­ równań ochrzczono równie enigmatycznym i pejoratywnym terminem: „zapóźnione w rozwoju". Coraz szerszy zasięg oddziaływania teorii relatywizmu w ocenie war­ tości poszczególnych systemów kulturowych czy tylko ich składowych, elementarnych części, dezawuując pokutujące jeszcze resztki europocentrycznego widzenia rzeczywistości, skłonił zwolenników odrodzenia ewo­ lucjonizmu do szukania nowych, obiektywnych kryteriów postępu. Zda­ wano sobie bowiem sprawę, iż nie sposób rezygnować z zasady wartościo­ wania, jeśli w teorii rozwoju społecznego chce się konstruować schematy ewolucyjnych procesów o określonym kierunku dokonujących się prze­ mian . Neoewolucjoniści szukali nowych mierników postępu i znajdowali je przede wszystkim w zjawisku zwiększającego się stopnia opanowywania sił przyrody przez człowieka, we wzroście przyswajalnej energii przypa­ dającej na głowę w określonej populacji oraz w stałym unowocześnianiu środków produkcji, dzięki czemu możliwe jest zwiększenie potencjału w y ­ zwalanej energii i zapewnienie większej operatywności w celowym prze­ kształcaniu naturalnego środowiska. Wyprowadzone z tych empirycznie stwierdzalnych prawidłowości kryteria „postępu" stanowią pochodne funckji, jaką pełnią w koncepcjach teoretyków neoewolucjonizmu — uświa­ domione lub nieuświadomione — zasady ekologicznego, energetycznego i technologicznego determinizmu. Byłoby uproszczeniem sądzić, iż ten krąg ludzkich uwikłań to jedyna sfera, z której wyłonić się miały operatywne kryteria postępu. Równo­ cześnie jednak przeświadczenie o skali trudności, jakie trzeba by pokonać przy nie gwarantujących powodzenia próbach identyfikacji mierników pro­ gresywnego rozwoju w innych dziedzinach rzeczywistości, np. społecz­ nej, artystycznej czy religijnej, wysunęło na plan pierwszy kryteria „po­ stępu", wywiedzione z analizy podstawowych motorów ewolucji. I tak np. znany archeolog angielski J. Clark (znajdując się niewątpli­ wie pod wpływem koncepcji G. Childe'a) zauważa, iż w ocenie postępu obok wielu innych czynników nie można pomniejszać znaczenia tła przy­ rodniczego, gdyż „... dzieje człowieka... [to] stopniowe uniezależnianie się od niewoli instynktownej zgodności z wzorem narzuconym przez siły ze­ wnętrzne" . Wyrazem tego stanowiska są prace uczonego, w których zwraca on dużą uwagę na określenie roli i znaczenia środowiska przy39 40 3 9 B i e ń k o w s k i , op. cit., s. 19-20. J . G. D. C l a r к, Europa przedhistoryczna. wa 1957, s. 17. 4 0 Podstawy gospodarcze, Warsza­ �ODRODZENIE 125 EWOLUCJONIZMU rodniczego w kształtowaniu się i rozprzestrzenianiu kultur archeologicz­ nych. Odmiennie problem ten ujmuje jeden ze zwolenników „amerykań­ skiej" odmiany kierunku zaliczanego do ewolucjonizmu uniwersalnego — M . Sahlins. Otóż w ślad za koncepcjami L. A. White'a postępowy aspekt ewolucji dostrzega on w ciągłym, zmieniającym kształt kultury ruchu, który skierowany jest w stronę stałego wzrostu znaczenia transformacji uwolnionej energii. Energia ta włączona do „krwiobiegu" kulturowego systemu poddawana jest przerobowi, a każdy znaczniejszy ilościowy skok tej produkcji wynosi tenże system ku coraz wyższym stopniom wewnę­ trznego zorganizowania . 41 Szczególnie dobitnie zagadnienie postępu zaakcentowane zostało przez L. A. White'a, choć na kartach jego prac rzadko natknąć się można na samo określenie „progress". Obok pojęcia „ewolucji", rozumianej jako czasowe następstwo form wyznaczonych przez zmiany o charakterze ilo­ ściowym, uwypukla on silnie znaczenie rewolucji — okresów gwałto­ wnych jakościowych przeobrażeń, a więc zjawiska niedostrzegalnego lub ignorowanego przez klasycznych ewolucjonistów. Ewoluujący system k u l ­ turowy przenosi się z jednego poziomu na drugi i proces ten jako całość jest wg L. A. White'a nieodwracalny i zarazem niepowtarzalny. W tym więc rozumieniu nie może być mowy o jakimś ogólnym, totalnym regresie, a poszczególne przypadki cofania się w rozwoju będą jedynie lekko zała­ mywały krzywą symbolizującą kierunek postępowych przeobrażeń. Po­ stęp następuje jednak przede wszystkim na drodze nagłych rewolucji technicznych, w wyniku których otwierają się przed ludzkością nowe źró­ dła możliwości wykorzystania zasobów energetycznych . Konsekwencją tych przewrotów zmieniających raptownie aktywność gospodarczą czło­ wieka, okresów prawdziwej erupcji wynalazczej myśli, jest stopniowa uniformizacja naszej egzystencji, objawiająca się w dążeniu do powstania jakiegoś wszechogarniającego, pojedynczego systemu społecznego, w któ­ rym widzieć można wizję bezklasowego społeczeństwa przyszłości . 42 43 Próby tego rodzaju dążące do ustalenia w miarę obiektywnych i — co ważne — uniwersalnych dla wszystkich stron ludzkiej kultury kryte­ riów postępu zostały uwieńczone jedynie połowicznym powodzeniem. Pro­ blem granic stosowalności tych kryteriów pozostał nadal otwarty, gdyż 4 1 M. S a h l i n s , The Segmentary Lineage: An Organization Sor Predatory Expansion, „American Anthropologist", t. 63: 1961, s. 322-345, oraz przedruk, z k t ó ­ rego korzystam: t e n ż e , op. cit, [w:] H a m m o n d (ed.), Cultural and Social An­ thropology, s. 182-183. W h i t e , The Science of Culture..., s. 389; t e n ż e , The Evolution of Cultu­ re..., s. 29-30, 281-283,^)8-369. N o w a c z y k , op. cit., s. 37. 4 2 4 3 �126 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŇSKI nie opracowano takiego aksjologicznego systemu, przy pomocy którego można by było oceniać postęp w dziedzinie szeroko pojętej sztuki czy ety­ k i z taką samą dokładnością, jak czynić to już można w odniesieniu do pro­ dukcji przemysłowej, rozwoju oświaty czy wzrostu higieny. Niezależnie jednak od częściowego niepowodzenia, jakim okryte zo­ stały wysiłki neoewolucjonistów, ich dorobek oparty na gruntownej, materialistycznej analizie procesu dziejowego winien być szerzej niż czy­ niono to dotychczas skonfrontowany z marksistowską teorią rozwoju spo­ łecznego. Zasady materializmu historycznego, cała filozofia marksistowska bowiem rozwija stale teorię progresywnego charakteru rozwoju ludzkiegospołeczeństwa i kultury w ich globalnym aspekcie. Nie absolutyzuje ona jednego czy kilku najbardziej rzucających się w oczy czynników, np. energii lub narzędzi, ale poprzez teorie następstwa formacji społecznoekonomicznych umożliwiających coraz wszechstronniejsze zaspokajanie potrzeb ukazuje właściwy d i a l e k t y c z n y sens pojęcia „postępu". Niedoskonałość logicznego systemu wnioskowania niektórych neoewo­ lucjonistów polega głównie na tym, że gotowi byli oni na podstawie sym­ ptomów wskazujących na postęp w jednej określonej dziedzinie nauki czy praktyki gospodarczej wysuwać twierdzenia o postępie jako zjawisku wszechogarniającym całokształt kultury. Ścisłe wskaźniki postępu tech­ nicznego stają się szczególnie w ujęciu historyków nauki i techniki słupa­ m i milowymi na drodze ewolucyjnego rozwoju całej ludzkości . Ignoruje się natomiast zjawisko nierównomierności postępu w poszczególnych dzie­ dzinach oraz nie dostrzega się możliwości regresu czy zahamowań spowo­ dowanych utratą stabilności w niejednolicie rozwijających się układach kulturowych. Zabarwienia sielankowości w t y m obrazie postępu — widzianym przez pryzmat udoskonalonych metod produkcji i ogołoconym na dodatek z sub­ telnych, ale niemniej ważnych wartości ideologiczno-estetycznych — na­ daje przeświadczenie, iż kumulatywny charakter i swoista „akceleracja" wynalazczości jest wystarczającą rękojmią utwierdzającą nas w przekona­ niu, że posuwamy się we właściwym, jakby z góry zaprogramowanym kie­ runku. Wprawdzie sądy takie wynikają z oceny całkowicie wiarygodnego ma­ teriału faktograficznego i wyznaczone są sumą doświadczeń minionych pckoleń, to jednak coraz częściej dochodzą do głosu sceptycy, kwestionu­ jący zasadność twierdzenia o immanentnym charakterze postępu określa­ jącego jakoby kierunek dalszego rozwoju. Wyrazicielem takiej postawy jest m. in. P. Worsley, który zauważył, że wprawdzie to „... ludzie tworzą 44 4 4 Por. np. S. L i 11 e y, Ludzie, maszyny i historia. Zarys historii rozwoju szyn i narzędzi na tle przemian społecznych, Warszawa 1963, s. 298-299, 306. ma­ �ODRODZENIE EWOLUCJONIZMU 127 przyszłość"; nie są oni jednak zdeterminowani. Ale sam ten fakt nie w y ­ starcza do wyciągnięcia optymistycznych wniosków. Nie ma żadnej pe­ wności, że postęp będzie charakterystyczny dla przyszłości w sposób i n herentny i nieunikniony" . Myślę, że ta refleksja angielskiego antropologa jest wyrazem niepoko­ jów, jakie nurtują środowiska intelektualistów w obliczu trudnych do przewidzenia następstw żywiołowego rozwoju nauki i techniki. Wszystko, a więc także i nasza przyszłość, zależy oczywiście tylko od nas samych, od rodzaju wniosków, jakie wyprowadzimy z analizy dotychczasowego rozwoju, od zdolności umysłowych i sposobu wykorzystania energii, jaką udało nam się już zastosować i jaką jeszcze niebawem wprowadzimy do naszego systemu kulturowego. Trafnie ujął tę myśl znany antropochronolog L . S. Palmer stwierdzając, iż to czy krzywe wykresów kultu­ rowego rozwoju wskazują postępowy czy wsteczny kierunek ludzkiej ewo­ lucji, zależy całkowicie od obecnego i przyszłego zachowania się czło­ wieka" . 45 46 Dlatego tak niezmiernie ważna jest konieczność uświadomienia sobie potrzeby takiego ukierunkowania wszystkich ludzkich poczynań, by ich efektem było lepsze jutro naszego gatunku. Aby jednak cel ten osiągnąć, należy tak modelować naszą przyszłość, by można było wyeliminować z niej te wszystkie negatywy społecznego życia i działalności gospodar­ czej, których funkcjonowanie hamowałoby postęp, a być może dopro­ wadziłoby do całkowitego, nagłego przerwania wznoszącej się na razie w górę krzywej ludzkiej egzystencji. W ten niezamierzony sposób od roz­ ważań nad postępem i teorią ewolucji wyprowadzoną z dokonań naszych przodków zbliżyliśmy się do futurologu , prakseologicznej w swym cha­ rakterze „nauki o przyszłości", której wzrastające w świecie z dnia na dzień praktyczne znaczenie tchnie optymizmem i wiarą w postęp. 47 ARCHEOLOGIA I EWOLUCJONIZM Restauracja ewolucjonistycznej myśli — połączona z modernizacyjny­ mi i adaptacyjnymi zabiegami mającymi tę XIX-wieczną refleksję teorety­ czną przywrócić współczesnej nauce — spowodowała istotne zmiany nie tylko na szachownicy szkół i kierunków zajmujących się teorią rozwoju społecznego, ale wywołała również określone implikacje w konkretnych, 45 w o r s 1 e y, op. cit., s. 144-145. L . S. P a l m e r , Jak człowiek wędrował 4 6 przez wieki, Warszawa 1966, s. 327- 328. 4 7 Próba podsumowania dotychczasowych osiągnięć w zakresie teorii futuro­ logicznej oraz perspektywy dalszego rozwoju tej dyscypliny zawarte są w pracy A. S i с i ń s к i, Prognozy a nauka, Warszawa 1969. �128 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSK1 szczegółowych dyscyplinach wchodzących w skład nauk społecznych. Ten­ dencje neoewolucjonistyczne zaznaczyły się — obok etnografii — także wyraziście na gruncie archeologii, co biorąc pod uwagę specyfikę źród­ łowej bazy tej naukowej specjalności — jest zjawiskiem zrozumiałym, ale i symptomatycznym. Zastanawiając się nad wyjątkowo dużą podatnością archeologii na ak­ ceptację teorii ewolucjonistycznych należy w pierwszym rzędzie zdać so­ bie sprawę z ewidentnej zależności, jaka łączy ze sobą na wczesnych eta­ pach rozwoju ludzkości materialną kulturę, gospodarkę, narzędzia głów­ nie stosowane w procesie produkcji żywności — ze społeczną stroną pier­ wotnej egzystencji. Przyjęcie takiego założenia upoważnia badacza do traktowania dostępnych mu faktów archeologicznych, którymi są w prze­ ważającej mierze materialne ślady technologicznego przekształcania ota­ czającego człowieka środowiska, za wystarczające źródła do rekonstrukcji hipotetycznego obrazu całokształtu kultury określonej społeczności. Jed­ nakże taka prosta rekonstrukcja nie może być celem samym w sobie. Gdyby bowiem tak było — archeologia w krótkim czasie stałaby się mimo całej swej problemowej i warsztatowej złożoności dyscypliną zdegenerowaną, przekształcając się w „eskapistyczną faktologię", luźny zbiór naj­ przeróżniejszych wiadomości o dziejach naszych przodków, nie upoważ­ niający do konstruowania modeli i ujęć syntetyzujących . 48 Tymczasem zadaniem prahistorii jest badanie i odkrywanie prawidło­ wości rozwojowych zarówno w totalnie traktowanym przebiegu dziejowe­ go procesu w okresach „protohistorycznych", jak i w obrębie poszczegól­ nych formacji społeczno-ekonomicznych. Ta — wynikająca ze społecz­ nych funkcji każdej nauki — obiektywna konieczność podjęcia studiów celem zrozumienia pełnego przebiegu historycznego procesu doprowadza w przypadku archeologii do pewnej absolutyzacji materialnej spuścizny minionych pokoleń. Absolutyzacja ta zmusza prahistoryka do poddania stojących przed nim do dyspozycji zabytków takim zabiegom interpreta­ cyjnym, które umożliwiłyby dostęp do źródłowych informacji w zabytkach tych potencjalnie zawartych, a poprzez ich naukową analizę do ustalenia czynników i praw rządzących rozwojem społeczeństw. Wszystkie te heurystyczne zabiegi sprzyjały uznaniu prymatu całości technicznego wyposażenia, w szczególności zaś narzędzi jako podstawo­ wego wyznacznika rozwoju, ewolucji i postępu. Wyrazem tych metodolo­ gicznych założeń jest konstruowanie tzw. serii typologicznych uszerego­ wanych faktów archeologicznych, tworzących w swym korelatywnym przebiegu zwarte łańcuchy rozwoju form zabytków, podtrzymujące syste­ my względnej chronologii, a także budowa najprzeróżniejszych schema4 8 С h i 1 d e, Archeologia 1955, s. 18. jako nauka społeczna, „Postępy Archeologii", t. 2: �ODRODZENIE EWOLUCJONIZMU 129 tów periodyzacyjnych opartych na przemianach gospodarczych. W tym więc aspekcie można zaryzykować twierdzenie, iż między koncepcjami neoewolucjonistów głoszących świadomie technologiczny determinizm a obiektywnymi założeniami określającymi postępowanie badawcze archeo­ loga istniała duża zbieżność, sugerująca jakieś sprzężenie zwrotne. Podobieństwa i wzajemne wpływy sięgały jednak jeszcze głębiej wów­ czas, gdy nastąpił wzrost znaczenia badań ekologicznych i szerzej zajęto się problematyką oddziaływania warunków przyrodniczo-geograficznych, „biomu" i „habitatu" na człowieka oraz procesem kształtowania i kon­ trolowania tej przyrody przez człowieka, dzięki wytworom kultury mate­ rialnej — będących „w znacznym stopniu wynikiem reakcji na otocze­ nie" . W punkcie lokalizacji motorycznych czynników rozwoju kultury zbie­ żności między stanowiskiem neoewolucjonistów a poglądami utrwalonymi w środowisku archeologicznym stale się nasilają. Koncepcje ekologicznego i technologicznego determinizmu zostały zaakceptowane przez archeologię, a następnie wdrażane i sprawdzane w toku konkretnych prac badawczowykopaliskowych i studiów syntetyzujących cząstkowe osiągnięcia. War­ to tu także podkreślić, iż łatwość, z jaką teoria technologiczno-ekologicznego determinizmu w jej neoewolucjonistycznym kształcie utorowała sobie drogę do prahistorii, spowodowana była nieprzerwaną łącznością tej dyscypliny z sedymentacyjnie pojmowaną minioną rzeczywistością kultu­ rową, która w stratygraficznych układach ukazywała niepodważalne na­ stępstwo zespołów zabytków i całych kultur od form technologicznie pro­ stych — prymitywnych, do coraz bardziej złożonych, umożliwiających stały wzrost znaczenia ingerencji człowieka w dziele wykorzystania ener­ getycznych rezerw ekumeny. 4 9 so Niebagatelne znaczenie posiadał także fakt, iż teoretyczne podstawy archeologii nie podlegały tak silnym wstrząsom ideologicznym, jakie zna­ mienne były dla wielu nauk społecznych — w tym etnologii i socjologii w naszym stuleciu, by pod wpływem ofensywy prądów antyewolucjonistycznych odgrodzić się całkowicie od spuścizny Morgana — Tylora — Engelsa. Warto tu także zaznaczyć, iż sformułowany w 1 poł. X I X w. thomsenowski względny system periodyzacyjny podziału pradziejów na trzy podstawowe, następujące po sobie kolejno epoki: kamienia, brązu i żelaza, mimo silnej opozycji przetrwał w swych zarysach do dziś. Wszystkie te fakty świadczą, iż szanse wdrażania koncepcji neoewolucjonistycznych do praktyki badawczej były na gruncie archeologii, ujmu­ jącej badane zjawiska kulturowe zawsze w czasie, potencjalnie większe 4 9 5 0 C l a r k , op. cit, s. 18. С h i 1 d e, O rozwoju w historii, s. 22. 9 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X V z. 2 �ALEKSANDER 130 POSERN-ZIELIÑSKI aniżeli w odniesieniu do antropologii społecznej i kulturowej, gdzie kło­ poty związane z korelacją synchronicznej i diachronicznej płaszczyzny odniesienia nie zostały nadal przezwyciężone, a wzrost popularności strukturalizmu ograniczył zasięg oddziaływania sformułowanych przez White'a — Stewarda — Childe'a teorii społeczno-kulturowego rozwoju. Najsilniejszym ośrodkiem neoewolucjonistycznej myśli w archeologii zachodniej była prahistoria angielska znajdująca się pod wpływem teore­ tycznych koncepcji G. Childe'a, które (opracowane w latach czterdzie­ stych) zyskały sobie w całym świecie ogromne uznanie. Popularyzacji w krajach socjalistycznych poglądów jednego z czołowych przedstawicieli ewolucjonizmu uniwersalnego sprzyjało stanowisko Childe'a, akceptujące podstawowe zasady marksistowskiej nauki o rozwoju pierwotnego społe­ czeństwa , z tym zastrzeżeniem, iż zwracał on znacznie większą uwagę na zjawiska dyfuzjonizmu, w którym widział jeden z podstawowych czyn­ ników odróżniających „społeczną ewolucję" od ewolucji organicznej . 51 52 Uniwersalizm Childe'a uzewnętrzniał się w jego przekonaniu, iż pod­ dając analizie społeczno-ekonomiczną infrastrukturę kultury, pojmowanej w sensie atrybutu rodzaju ludzkiego, dostrzec w niej możemy zarówno procesy dyferencjacji, różnicowania się, jak i procesy asymilacji, zbieżno­ ści poszczególnych kultur. Wektory tych przeciwnie ukierunkowanych prądów nie równoważą się jednak, a wynikiem ścierania się tych sprzecz­ nych tendencji jest postępujące zwycięstwo uniformacji. Potwierdza to również konkretny materiał archeologiczny i historyczny, wskazujący, iż wszystkie kultury zbiegają się w jeden wspólny, uniwersalny dla całej ludzkości nurt, którego dominacja nad „rozgałęzionym systemem prądów kulturalnych" wynika z postępującego tempa rewolucji technicznej, ogar­ niającej swym zasięgiem cały glob . Czynniki technologiczne nie urastają u Childe'a do roli absolutnie pod­ stawowego kryterium wyznaczającego określony stopień rozwoju, choć w praktyce badawczej wysuwają się one często na plan pierwszy. G. Childe zdaje sobie sprawę z tego, iż preferencja takich a nie innych czyn­ ników podyktowana jest wyłącznie specyfiką źródeł archeologicznych . Aby więc osłabić ten jednostronny determinizm, należy łączyć miernik technologicznego rozwoju z kryterium ekologicznym, by na tej podstawie ocenić stopień przystosowania się poszczególnych kultur do przyrodniczego środowiska. Dopiero wówczas określone stratygraficznie ciągi kulturowe 53 M 5 1 A. I . P e r s z i c, A . L . M o n g a j t , W. P. A 1 e к s i e j e w, Istoria pierwobytnogo obszczestwa, Moskwa 1968, s. 22. Pod pojęciem dyfuzji rozumie Childe głównie przekazywanie w y n a l a z k ó w z jednego społeczeństwa do drugiego. Por. C h i l d e , Rozwój społeczny, s. 163. C h i l d e , O rozwoju w historii, s. 23; t e n ż e , Rozwój społeczny, s. 160. Jw., s. 27. 5 2 5 3 6 4 �ODRODZENIE 131 EWOLUCJONIZMU ustalone dla poszczególnych obszarów jakiejś geograficznej strefy można ze sobą zestawić i porównywać, by wznosząc się na coraz wyższy poziom abstrakcyjnego rozumowania logicznego ustalić zespoły cech wspólnych i stworzyć jeden obowiązujący dla tego regionu szereg rozwojowy. Tą drogą, porównując ze sobą tzw. „homotaksalne kultury", t j . zespoły w y ­ tworów zlokalizowane na analogicznych, odpowiadających sobie pozycjach w rozpatrywanych paralelných chronologicznie ciągach, G. Childe odtwa­ rza ewolucyjne sekwencje dla określonej strefy ekologicznej . Umożli­ wiają one budowę nowych schematów periodyzacyjnych nie przyporząd­ kowanych wartościom jednej wybranej zmiennej, uwzględniając cało­ kształt rozwoju sił wytwórczych oraz korelujące z nimi, a możliwe do od­ tworzenia na podstawie zachowanych materialnych śladów ludzkiej dzia­ łalności, społeczne aspekty spójnej niegdyś funkcjonalnej całości. Tak ujęta zasada postępowania „ewolucjonistycznego" nabiera w war­ sztacie naukowym archeologa znacznie bardziej konkretnego charak­ teru aniżeli w interpretacjach antropologicznych, pozbawionych z reguły tak ścisłych i jednoznacznych czasowo-przestrzennych wyznaczników. Atomistyczne traktowanie kultury, charakterystyczne dla klasycznego ewo­ lucjonizmu, zastąpione zostało teraz podejściem kompleksowym, wolnym od ahistorycznej perpektywy. Archeologiczny materiał umożliwił śledzenie ewolucji formacji ekonomiczno-społecznych typowych dla poszczególnych terytoriów w określonych przedziałach czasowych, przy równoczesnym założeniu wielkiego prawdopodobieństwa ustalenia uniwersalnych faz czy stadiów historycznego procesu, różnych od morganowskiej czy thomsenowskiej wizji narodzin cywilizacji. Reasumując te skrótowe, i nie uwzględniające wielu bez wątpienia is­ totnych aspektów, rozważania na temat udziału archeologii w kształto­ waniu się koncepcji neoewolucjonistycznych — można bez większych za­ strzeżeń stwierdzić, iż z jednej strony prahistoria dostarczyła teoretykom społecznego rozwoju argumentacji podtrzymującej założenia energetycz­ nego, technologicznego i ekologicznego determinizmu, z drugiej jednak strony sama podlegała wpływom uformowanych w warsztatach teore­ tyków treści i w wyniku ich oddziaływania modyfikowała swe „metodo­ logiczne" oblicze. 5S UOGÓLNIENIA I K U L T U R O L O G I A Ukazując założenia jednego z ważniejszych w 2 poł. X X w. kierunków myśli antropologicznej, stanowiącego właściwie nową wersję pewnej za­ korzenionej już od dziesięcioleci w naukach społecznych tendencji, nie sposób także nie zwrócić uwagi na koncepcje uogólnień i sposoby reali5 5 Jw., s. 32 n. �132 ALEKSANDER POSERN-ZIEL1ÑSK1 zacji tych założeń w pracach neoewolucjonistów. Wychodząc od analizy typu problemów, jakie stawia się do rozwiązania, można nie tylko określić specyfikę badawczych zainteresowań, ale także stwierdzić rodzaj dyrek­ t y w regulujących postępowaniem badawczym i wyznaczyć charakter dys­ cypliny w sensie jej przynależności do kategorii nauk idiograficznych lub nomotetycznych . Forma i charakter uogólnień czynionych na użytek teorii rozwoju spo­ łecznego nie są jednolite w środowisku neoewolucjonistów anglosaskich. Przyczyn tego stanu rzeczy należy szukać zarówno w tradycjach huma­ nistyki, jak i w rozwijanej aktualnie dyskusji o zakresie kompetencji i przedmiocie nauk antropologicznych. Faktem jednak pozostanie, iż na gruncie amerykańskim historia prądów ewolucjonistycznych wyznaczana jest okresami ścierania się tendencji preferujących idiograficzny charak­ ter antropologii z tymi, które dyscyplinę tę zamierzały przekształcić w naukę nomotetyczną. Klęska ewolucjonizmu klasycznego była równocześ­ nie porażką antropologii (etnografii) jako nauki ustalającej ogólne prawa rozwoju kultury. Spekulacyjne w dużej mierze teorie nie były adekwatne w stosunku do wzbogacanego coraz bardziej materiału faktograficznego. Świadczyło to dobitnie, iż wnioski co do natury ewolucji wyciągnięto zbyt pośpiesznie. Zwrócono się zatem ku empiryzmowi, uważając słusznie, iż zawodność teoretycznych schematów wynika ze zbyt słabej znajomości konkretnych kultur i faktów kulturowych. Rozpoczęła się era intensywnej penetracji terenowej i rzetelnych studiów monograficznych, zainicjowa­ nych przede wszystkim przez F. Boasa i znajdujących się w jego kręgu uczniów. Antropologia straciła wówczas swe nomologiczne piętno i stała się nauką o charakterze idiograficznym. 56 Należy tu jednak zdecydowanie odróżniać postawę pozytywnego sce­ ptycyzmu względem przedwczesnych uogólnień — od zapatrywań skraj­ nych rela ty wistów negujących możliwość ustalenia ogólnych praw roz­ woju. W swojej ocenie charakteru antropologii zbliżali się oni do tezy idiografizmu przedmiotowego, w myśl której niemożność wykrycia ja­ kichkolwiek praw t k w i w samej istocie przedmiotu badań . Odmienną postawę reprezentował F. Boas — niesłusznie nieraz k r y t y ­ kowany za jego rzekomo skrajne antynaturalistyczne stanowisko metodo­ logiczne. Tymczasem zdawał on sobie w pełni sprawę z tego, iż odejście od teorii i zwrot w stronę empiryzmu jest zjawiskiem przejściowym. Był to więc pewnego rodzaju idiografizm naukoznawczy — mający stanowić 57 5 6 L . N o w a k , Uogólnienia historyczne a zagadnienie idiografizmu i historyzmu, „Studia Socjologiczne", 1962, z. 3, s. 223-225. A. M a l e w s k i , J . T o p o l s k i , Studia z metodologii historii, Warszawa 1960, s. 28. 5 7 �ODRODZENIE EWOLUCJONIZMU 133 uzasadnienie potrzeby wzbogacania wiedzy faktograficznej, by w przy­ szłości umożliwić badaczom na tej podstawie podjęcie studiów o charak­ terze syntetycznym. W wyniku osłabienia tendencji historyczno-relatywistycznego scepty­ cyzmu w latach trzydziestych i czterdziestych naszego stulecia w antropo­ logii amerykańskiej nastąpił wyraźny odwrót od „idiografizmu", połą­ czony z próbą przywrócenia tej dyscyplinie charakteru nauki ustalającej uogólnienia. Niemały wkład w tej materii wnieśli neoewolucjoniści, którzy zaczęli teraz konstruować nowe modele kulturowo-społecznego rozwoju, by w ich ramach dążyć do należytej interpretacji i systematyzacji danych empirycznych oraz wykrywać ogólne prawidłowości. Regularności w ujęciu neoewolucjonizmu wielokierunkowego mogą jednak dotyczyć tylko poszczególnych, rozwijających się niejako paralelnie i ograniczonych czaso-przestrzennie układów, a nie całości kultury. Syn­ teza ma tu więc charakter cząstkowy, a wykryte uogólnienia — obowiązu­ jące jedynie w granicach (posłużmy się tu terminologią S. Ossowskiego) „systemów względnie izolowanych" — dają nam wyłącznie możliwość ustalania teorii średniego zasięgu. Dążenie do zdobycia wiedzy całościowej, ujmującej zjawiska w ich ca­ łokształcie, widoczne jest wyraźnie u przedstawicieli neoewolucjonizmu uniwersalnego, a przede wszystkim w koncepcjach L. A. White'a. Rzeczy­ wistość badać można poprzez pryzmat tzw. procesów „indywidualizują­ cych" (particularizing) — i wówczas odkrywać będziemy powiązania h i ­ storyczno-jednostkowych, szczególnych i niepowtarzalnych zjawisk. Tego rodzaju spojrzenie określone tezą idiografizmu jest właściwe postawie h i ­ storyka negującego możliwość wykrycia praw historycznych. Tak pojętą historię przeciwstawia L. A. White ewolucji, która mając do czynienia ze zjawiskami jako klasami zdarzeń i procesów pozbawionych ścisłych ko­ notacji czasowo-przestrzennych dąży do formułowania twierdzień ogól­ nych, generalizujących (generalizing) . 5 8 59 Nauką, która posiadać ma w t y m stopniu nomotetyczny charakter, nie jest jednak wg L. A. White'a antropologia, zajmująca się w sposób wie­ loaspektowy człowiekiem, lecz kulturologia (culturology). Jej przedmiot badań stanowi wyabstrahowana z ogólnego porządku rzeczywistości k u l ­ tura, traktowana jako odrębny samowystarczalny i samozdeterminowany 5 8 S. O s s o w s k i , Dwie koncepcje historycznych uogólnień, Dzieła, t. 4: O nau­ ce, Warszawa 1967, s. 323-324. W h i t e , Kroeber's Configuration of Culture Growth", „American Anthro­ pologist", t. 48: 1946, z. 1, s. 30; t e n ż e , op. cit., s. 30. O stosunku neoewolucjoni­ s t ó w do badań typu historyczno-etnograficznego por. A. H u l t k r a n z , Historical Approaches in American Ethnology. A Research Survey. „Ethnologia Europea", t. 1: 1967, z. 2, s. 111-112. 5 9 �134 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI strumień zdarzeń. W ten sposób niejako „zautonomizowana" kultura może zostać opisana, zbadana i zgłębiona tylko w kategoriach kulturologiczn y c h . Tego rodzaju ujęcie zagadnienia spotkało się z silnym sprzeci­ wem k r y t y k i . Wskazywano bowiem na nieuzasadnione rozgraniczanie pro­ blematyki kulturowej od społecznej, stanowiących przecież w istocie rze­ czy dwa uzupełniające się nawzajem aspekty jednego systemu. Mimo to przyjmowano jednak, iż tego rodzaju rozwiązanie, spełniając wymogi na­ ukowej przydatności, posiada bezsprzeczne walory heurystyczne. Propozycja L. A. White'a nie znalazła jednak szerszego oddźwięku. Natomiast kwestia uogólnień w naukach antropologicznych, stopnia ich abstrakcyjności jest stale podejmowana na nowo. Dyskusja ożywia się zwykle przy okazji prób traktowania poszczególnych, historycznie uwa­ runkowanych postaci antropologii — jako swego rodzaju poziomów stop­ niowo wzrastającej roli generalizacji i syntezy w procesie poznania dzie­ jów ludzkości. U szczytu tej drabiny znajduje się zwykle antropologia —• formułująca za pośrednictwem zobiektywizowanych metod prawa ogólne, a u samego dołu — czysto empiryczna, idiograficzna etnografia. Tego ro­ dzaju klasyfikacje podejmowane czy to przez A. R. Radcliffe-Browna, czy też C. L é v i - S t r a u s s a są świadectwem, iż w naukach społecznych zawsze obok dyscyplin realizujących ambitny program ustalenia praw uni­ wersalnych będą istniały takie, w centrum zainteresowania których znajdą się osobliwości ludzkiej kultury. Neoewolucjonizm w tym rozumieniu, w jakim go tu przedstawiono, jest więc niewątpliwie przejawem humanistycznej refleksji nad całością naszych dziejów i równocześnie próbą spojrzenia w nie znaną nam jeszcze przyszłość. 60 61 6 0 W h i t e , The Science of Culture, s. 21, 393, 397-415. Przejmuje on termin — „kulturologia" częściowo od niemieckiego laureata nagrody Nobla, chemika — W. Ostwalda i socjologa Read Baina. White wprowadza ten termin do swych prac dopiero w 1939 r. w artykule: A Problem in Kinship Terminology, „American A n ­ thropologist", t. 41: 1939, s. 566-573. Termin „kulturologia" nawiązuje w przeko­ naniu White'a do określenia E . Tylora z 1871 r„ który posługiwał się pojęciem „nauka o kulturze" (science of culture), wprowadzając go na łamy swej pracy Cy­ wilizacja pierwotna, t. 2, Warszawa 1896-1898. O wzajemnym stosunku antropo­ logii i kulturologii por. S. T a r t a l j a , Takovi sovremene kulturně antropologije, „Kultura Časopis za teoriju i sociologiju kulturę i kulturnu politiku", 1968, z. 1. s. 28-39. Por. C. L é v i - S t r a u s s , Anthropologic Structurale, Paris 1958, s. 387-388; M. M a u s s , Sociologie et Anthropologic, Paris 1960, s. 285; Z. P e s i ć - G o l u b o V i ć, Do we Need Anthropology as a Social Science of Man, [w:] Trudy VII..., s. 158; F . E g g a n , Social Anthropology and the Method of Controlled Comparison, „American Anthropologist", t. 56: 1954, oraz wykorzystany tu przedruk z: H a m ­ m o n d (ed.) op. cit., s. 474. M �Aleksander Posern-Zieliński A R E V I V A L OF EVOLUTIONISM BASIC P R O B L E M S AND T H E O R E T I C A L ASSUMPTIONS OF T H E ENGLISH NEO-EVOLUTIONISM Summary A n active ethnographist (or anthropologist) ought to consider critically the current trends and tendencies in the world ethnographic theory. Such a me­ thodological attitude is promising for a theory of culture within which the several methods of analysis of empirical data would make up a consistent whole. However, an initial critical reconsideration of the main contemporary theories is a necessary precondition. Neo-evolutionism has its important place among these theories; however, it is no longer a uniform ideological direction or school, as it used to be in the 19th century, but it is rather a loose set of individual views. Their common characteristics is a consistent emphasis on the import of evolutionary processes, often even without any serious attempts at defining the direction of these processes. The new phase of development of the evolutionist thought, offering a mate­ rialistic interpretation of the history of mankind, is an evidence of the growing import of and a nee,d for, the universal theories of social and cultural development. The revival and reinterpretation of the basic principles of the traditional evolu­ tionism have introduced again into contemporary ethnographic research the ideas of „Morganism" and of „Tylorism", which have assumed new forms within the neo-evolutionist approach without losing the links with their original archetypes. The modern evolutionist theory is focused around the problem of regularity of the development of cultures, and the dispute on the multilinear or universal direction of evolution has split the neo-evolutionists into two opposing camps. However, the validity of such an opposition has been recently questioned. Both attitudes seem to be essentially complementary, and either the universalist, or the multilinear evolutionist interpretation of culture are but two possible vantage points for the observation of the same continual sequence of change of human culture, which is considered in what is uniform in it, and again in its relativistic aspect of differences and variety. Another point of disagreement among the neo-evolutionists concerns the sources of the motor factors of development, which are generally sought for in the interrelations between man and society with their natural environment. Such an approach has given rise to the theories of ,,cultural ecology" and of technolo­ gical and energetic determinism. These theories, though apparently opposed to each other, also turn out to be complementary, and the energetic concepts em­ ployed by L . A. White are subject to translation into the language of the ecological theory of J . H . Steward. However, in both cases we have to do with typical man examples of technological determinism, which is apt to make too much of hypostatized tools, while neglecting the influence and import of the other fields of culture for social development. Of course, the significant role of the means of production for the reshaping of the human natural environmet, and for the release of new energetic resources must be appreciated, but they cannot be conceived as alienated independent factors determining the shape of the social and cultural structure. �136 ODRODZENIE EWOLUCJONIZMU In the section on „Progress and evolution" the remarkable role of the concept of „progress" in the neo-evolutionist theoretical system has been brought out. It has been shown, how the vision of evolution, often considered as the synonym of „progress", began to divorce, in the views of many scholars, from the notion of the inherent necessity of the progressive development of a system in evolution towards higher and more perfect levels. The attempts at establishing the objective and universal criteria of progress, valid for all the aspects of human culture, have been only partly successful, and the problem of the limits of application of such criteria is still open. The logical fallacy of some of the neo-evolutionist reasonings consisted in that they have sougth to prove that progress is a universal phenomen on throughout the whole of culture, by pointing to symptoms being an evidence of progress in some single field. On the other hand, the phenomenon of unequal growth in various fields has been ignored, and the possibility of a local regression or of the checks caused by a lost of stability in ununiformly developing cultural systems has been neglected. In the section devoted to the role and significance of neo-evolutionist thought in archeology, the fact has been pointed out that the chances to apply ist concepts in practical research have been potentially greater in this discipline than in ethnography. In the latter, the difficulties of correlating the synchronic and the diachronic systems of reference have not been still overcome, and the growing vogue of structuralism and functionalism has limited the extent of the influence of the theories of social and cultural development formulated by White, Steward and Childe. The last section is devoted to an analysis of the role of neo-evolutionism in evorcoming the „ideographic" tendencies in the anthropological disciplines, and to a discussion of the function of generalizations in the theories of social develop­ ment. The threefold system of inner classification of the ethnographic disciplines into ethnography, ethnology and anthropology or culturology expresses the grow­ ing role of generalization and synthesis in the process of gaining knowledge on human history, and it reconciles the apparent antinomy between an idiographic and a nomological image of our discipline. In such a perspective, neo-evolutionism appears as a trend with an ambitious program seeking to discover the universal laws, and by its humanistic reflection on the established regularities it invites us, in the last resort, into the realm of problems of the philosophy of man. Translated by Piotr Graff � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/749be94630e8b30772f12055462db8c5.pdf f6f2507dfd1ca906f4b375cefa0efe69 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:728 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:670 Title A name given to the resource Źródła zainteresowań ludoznawczych w ideologii polskiego Oświecenia / ETNOGRAFIA POLSKA 1971 t.15 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1971 t.15 z.2, s.37-52 Creator An entity primarily responsible for making the resource Woźniak, Andrzej Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X V z. 2 A N D R Z E J WOŻNIAK ŹRÓDŁA ZAINTERESOWAŃ LUDOZNAWCZYCH W IDEOLOGII POLSKIEGO OŚWIECENIA List Hugona Kołłątaja do krakowskiego księgarza Jana Maja — pisan у 15 lipca 1802 roku w austriackim więzieniu w Ołomuńcu — określa się często mianem „kamienia węgielnego ludoznawstwa w Polsce". Postulując w nim podjęcie prac nad stworzeniem „doskonałego dzieła o obyczajach, zwyczajach, obrządkach narodu polskiego", formułuje jednocześnie Koł­ łątaj zakres, metody i cele badań ludoznawczych. Mimo że dyskusja nad problemem, od kiedy list ten był znany w środowisku związanym z To­ warzystwem Przyjaciół Nauk w Warszawie, nie została ostatecznie roz­ strzygnięta, nie ulega wątpliwości, że w I połowie X I X wieku krąg ludzi, którzy w swoich zainteresowaniach ludoznawczych nawiązywali do kołłątajowskiego programu, był bardzo szeroki. Gwoli sprawiedliwości dodać należy, że aż do Kolberga ów szeroko zakrojony program był realizowany jedynie częściowo. Rolę listu Kołłątaja dla rozwoju badań ludoznawczych i ich ukierunkowania podkreślano wielokrotnie zarówno w dawnych, jak i w nowszych opracowaniach dotyczących historii etnografii w Polsce . W powojennych pracach A. Kutrzebianki i W. Bieńkowskiego , poświę­ conych historii tej nauki, zwraca się również uwagę na związek począt­ ków polskiego ludoznawstwa z utratą niepodległości i kwestią narodową. U Bieńkowskiego kwestia ta wymieniona jest w kontekście innych uwa1 2 1 3 Por. np. W. D r o p i o w s k i , Pierwsze ślady zajęcia się twórczością ludową u> literaturze polskiej XIX wieku (3800-1818), Rzeszów 1900; A. F i s c h e r , Hugo Kołłątaj, pierwszy metodyk etnografii polskiej, „Kronika Powszechna", R. 3: 1912; S. P o n i a t o w s k i , Etnografia Polski, [w:] Wiedza o Polsce, t. 3, Warszawa (1932); J . S. B y s t r o ń , Wstęp do ludoznawstwa polskiego, Warszawa—Poznań 1939; A. K u t r z e b i a n k a , Rozwój etnografii i etnologii w Polsce, Kraków 1948; W. B i e ń k o w s k i , Poprzednicy Oskara Kolberga na polu badań ludoznawczych w Polsce. Podłoże społeczne początków etnografii polskiej, Wrocław 1956. K u t r z e b i a n k a , op. cit., s. 6. B i e ń k o w s k i , op. cit, s. 5. 2 3 �38 ANDRZEJ WOŹNIAK runkowań powodujących w początkach X I X wieku dosyć powszechny w kręgach inteligencji wzrost zainteresowania ludem. „Początki etno­ grafii w Polsce — pisze Bieńkowski — wiążą się z przełomem X V I I I i X I X wieku, a więc z okresem, który zapoczątkował również i inne dyscypliny społeczne. Decydujący był tutaj niewątpliwie wpływ Oświecenia i jego ideologii, mającej tak wielkie uznanie dla racjonalnego poznania życia ludzkiego we wszystkich jego formach" . Rozważania dotyczące związków XIX-wiecznego zainteresowania ludem z ideologią okresu Oświecenia zo­ stały potraktowane przez autora jedynie jako zwięzłe wprowadzenie do opracowania poświęconego historii ludoznawstwa polskiego w I połowie X I X wieku. Szukając źródeł tego zjawiska w X V I I I stuleciu zwraca Bień­ kowski uwagę przede wszystkim na kryzys stosunków pańszczyźnianych (kwestia chłopska jako centralny konflikt społeczny) , kształtowanie się narodu i świadomości narodowej (oraz odbicie tego procesu w nauce okresu Oświecenia), upowszechnienie w świadomości społecznej i nauce zasad empiryzmu, racjonalizmu, „ewolucyjnego ujmowania świata przy­ rody i społeczeństwa" , a także „wzrost znaczenia myślenia historycz­ nego". To nowe spojrzenie na źródła zainteresowań ludoznawczych w Pol­ sce nie zostało jednak pogłębione ani przez autora cytowanego opraco­ wania, ani przez innych etnografów polskich. 4 5 6 Zagadnieniem związków początków etnografii z ideologią Oświecenia zajęła się ostatnio V. Urbancova w swojej pracy o początkach etnografii słowackiej . „Początki etnografii na Słowacji — pisze ona — są organicz­ nie związane z nowym stosunkiem do ludu, odmiennym od stosunku w okresie feudalizmu... Ten jakościowo nowy stosunek do ludu związany jest bezpośrednio z Oświeceniem z jednej strony i początkami odrodzenia narodowego z drugiej" . Już w X V I I wieku angielski ekonomista Wiliam Petty twierdził, że bogactwo państwa zależy od gęstości jego zaludnienia. Poglądy takie, związane z burżuazyjną teorią wartości opartą o pracę, rozpowszechniły się około połowy X V I I I wieku również na Słowacji i Węgrzech. W roku 1764 autor anonimowego Oppinio circa regnum Hungariae, rozpowszech­ nionego wśród posłów węgierskiego sejmu w Bratysławie, pisał: „Nerwem kierowania państwem są pieniądze i aby władcy ich nie brakowało, musi przede wszystkim dbać o to, by mieć liczny lud, bowiem gdzie jest lud, tam są również i pieniądze". Dla nas jednak znacznie ważniejsze jest na­ stępujące nieco dalej stwierdzenie tegoż samego anonimowego autora: 7 8 4 5 6 7 8 B i e ń k o w s k i , op. cit., s. 4. B i e ń k o w s k i , op. cit., s. 10. B i e ń k o w s k i , op. cit., s. 12. V. U r b a n c o v a , Počiatky slovenské) U r b a n c o v a , op. cit., s. 8. etnografie, Bratislava 1970. �2RODŁA ZAINTERESOWAŃ 39 LUDOZNAWCZYCH „Tak jak dla sławy i szczęścia któregokolwiek państwa niezbędny jest lud, tak niezbędna jest znajomość tego ludu. Jaką korzyść ma z ludu władca, jeśli nie wie, jaką część może powołać do wojska, jaka obrabia pola, zaj­ muje się obowiązkami domowymi czy handlem albo jakie rzemiosła może wykonywać" . Bratysławski sejm lat 1764-1765 zapoczątkował na Węgrzech epokę doniosłych reform gospodarczych, społecznych i kulturalnych przeprowa­ dzanych za panowania Marii Teresy i Józefa I I . Reformy te miały m. in. znaczny wpływ również na sytuację prawną i gospodarczą chłopów w kra­ jach monarchii habsburskiej. Ideową bazą tych reform była filozofia oświeconego absolutyzmu, zwłaszcza zaś zasada dobra publicznego . Pod ich wpływem wychodzą na Węgrzech liczne prace ekonomiczne, których autorzy analizują sytuację gospodarczą kraju i podają projekty jej po­ lepszenia. W dziedzinie przemysłu przeważały poglądy merkantylistyczne, w pracach zaś dotyczących gospodarki wiejskiej — zasady fizjokratyzmu, uznającego rolnictwo za podstawę bogactwa narodowego. W tym właśnie okresie zaczęto realizować postulaty anonimowego autora Oppinio circa regnum Hungariae dotyczące gromadzenia podstawowych wiadomości fl 10 0 ludzie jako głównym źródle bogactwa państwa. Nowe wymagania stawia się również historii, której zarzuca się, że dotychczas zajmowała się głów­ nie dziejami królów, wojen i podbojów, pomijając wewnętrzne życie kraju 1 jego ludu. Rodzi się nowa koncepcja geografii, powstają także nowe dyscypliny, jak statystyka czy higiena społeczna. Z tych wszystkich dy­ scyplin — pisze Urbancova — wyodrębniło się później ludoznawstwo jako odrębna dziedzina nauki z własnym przedmiotem badań i własnymi metodami pracy . Nasuwa się pytanie, czy i w jakim stopniu czynniki, które w X V I I I wieku przygotowały tak podatny grunt dla rozwoju zainteresowań ludo­ znawczych na Słowacji, oddziaływały również i w Polsce? Druga połowa wieku X V I I I zapoczątkowała w Polsce okres przejściowy od feudalizmu do stosunków kapitalistycznych. W rolnictwie — jak pisze S. Inglot — „zaznaczyło się to przede wszystkim w zwrocie ku tzw. no­ wemu rolnictwu, a w stosunkach produkcyjnych w mnożących się w y ­ padkach przechodzenia ze starych, zacofanych i zwyrodniałych często form gospodarki folwarcznej opartej na rencie odrobkowej na bardziej rentowną gospodarkę opartą na czynszu... Ogół szlachecki nadal gospo­ darował starym systemem feudalnym, w którym na pierwsze miejsce wśród ciężarów chłopskich wysuwała się renta odrobkowa, podstawa pa11 9 1 0 1 1 U r b a n c o v a , op. cit., s. 12. Por. np. Rousseau, który widzi cel państwa w szczęściu obywateli. U r b a n c o v a , op. cit, s. 13. �40 ANDRZEJ WOZNIAK nującego ustroju folwarczno-pańszczyźnianego. a zarazem wyzysku chłopa przez feudalnego pana" . Jak już wspomniano wcześniej, centralnym problemem społecznym I I połowy X V I I I wieku była właśnie kwestia chłopska. W publicystyce dotyczącej przebudowy ustroju chylącej się do upadku Rzeczypospolitej występuje ona zawsze, choć jest najczęściej podporządkowana sprawie utrzymania niepodległości państwowej, o czym będzie jeszcze mowa niżej. Publicystykę tego okresu zajmującą się kwestią chłopską można podzielić na dwa nurty: konserwatywny i liberalny z prawym i lewym skrzydłem. Wspólne dla obu nurtów jest ograniczanie kwestii włościańskiej „do za­ gadnień poddaństwa i proponowanych w związku z nim zmian oraz do za­ gadnienia wolności osobistej" . Zgoła wyjątkowo poruszana jest nato­ miast kwestia agrarna i sprawa praw politycznych dla chłopów. W zależ­ ności od tego, jak daleko idą proponowane przez poszczególnych pisarzy zmiany w ramach istniejącego ustroju, zaliczamy ich do obozu konser­ watywnego względnie liberalnego. 12 13 Pisarze kierunku konserwatywnego używając argumentów zarówno historycznych, jak i ekonomicznych występowali w obronie istniejącego ustroju rolnego, którego podstawą było poddaństwo i pańszczyzna. Potę­ piali co najwyżej najjaskrawsze przejawy nadużyć związanych z ustro­ jem pańszczyźnianym, ustalając, jak np. piszący pod pseudonimem ks. Trynitarza Ignacy Grabowski — co jest, a co nie jest uciskiem chłopa. Do tegoż nurtu zaliczyć można także pisarstwo Marcina Kurzenieckiego, misjonarza i autora licznych pism religijnych, Stefana Garczyńskiego, wojewody poznańskiego, Michała Franciszka Karpowicza, wybitnego ka­ znodziei, Tomasza Dłuskiego, posła na sejm 1790 г., czy nawet z pew­ nymi wyjątkami artykuły w sprawie chłopskiej drukowane w redago­ wanym przez Franciszka Bohomolca „ M o n i t o r z e " . Program kierunku konserwatywnego był w ówczesnej Polsce najbardziej popularny, gdyż odpowiadał najszerszym rzeszom średniozamożnej szlachty szczególnie za­ interesowanej w utrzymaniu pańszczyzny. 14 Kierunek liberalny miał zwolenników wśród licznych wybitnych przed­ stawicieli ówczesnej myśli polityczno-społecznej, postępowego ziemiaństwa i mieszczaństwa, jednym słowem tych kręgów ówczesnego społe­ czeństwa polskiego, którym zależało na daleko idących reformach ustroju państwa, przede wszystkim zaś na reformach gospodarczo-społecznych ułatwiających wprowadzenie niektórych elementów gospodarki kapitali­ stycznej, nie naruszających jednak podstawowych zasad feudalizmu. Pisa1 2 Wybór 1 3 1 4 S. I n g 1 o t, Wstęp, [w:] Próby reform źródeł, Wrocław 1952, s. X I X . I n g 1 o t, op. cit., s. X X X . I n g 1 o t, op. cit, s. X X X - X X X V . włościańskich w Polsce XVIII wieku. �2RODŁA ZAINTERESOWAŃ LUDOZNAWCZYCH 41 rze tego nurtu dążyli do nadania chłopom wolności osobistej, prawnego zabezpieczenia ich interesów, oczynszowania, opierając się przede wszyst­ kim na koncepcjach ekonomicznych fizjokratyzmu, chociaż miał u nas swoich zwolenników również spóźniony merkantylizm oraz kameralizm . Filozoficzną podstawą systemu fizjokratycznego, stworzonego w I I po­ łowie X V I I I wieku we Francji przez F. Quesnaya, jest idea opartego na prawie natury „porządku naturalnego" (ordre natural). Porządek zaś natu­ ralny wyraża określone proporcje i warunki działania gospodarczego, które dają najlepsze możliwe wyniki. Do podstawowych założeń fizjokra­ tyzmu należą: wolność osobista, swoboda działania, prawo własności, inte­ res własny jako główny i niezbędny warunek działania gospodarczego. Państwo powinno ograniczyć swą akcję regulacyjną do zarządzeń zgod­ nych z prawami naturalnymi, ochrony prawa własności, zapewnienia obywatelom bezpieczeństwa i swobody. Dziedziną gospodarki, w której powstają nadwyżki, a w efekcie końcowym także „produkt czysty społe­ czeństwa" (produit net), jest rolnictwo, ono też jest źródłem bogactwa państwa. Na popularność idei fizjokratyzmu w Polsce zwrócił uwagę w swych Studiach nad historią polskiej myśli ekonomicznej E. Lipiński pisząc: „Nigdzie w Europie, poza krajem macierzystym — Francją, teoria fizjokratyzmu nie znalazła tak szerokiego oddźwięku, nigdzie nie stwo­ rzyła tak silnego nurtu intelektualnego" . Dodać jednak należy, że polski fizjokratyzm nie zawsze występował w czystej postaci, w niektórych w y ­ padkach znajdują w nim odbicie elementy myśli ekonomicznej mer kantylizmu i kameralizmu. Do najbardziej znanych przedstawicieli fizjokra­ tyzmu w Polsce zaliczyć należy Antoniego Popławskiego, Hieronima i Wa­ leriana Stroynowskiego, Joachima Chreptowicza, Stanisława Staszica i H u ­ gona Kołłątaja. Najbardziej klasyczny, quesnayowski fizjokratyzm, do­ stosowany jednak do polskich warunków, reprezentuje A. Popławski. W wydanym w roku 1774 Zbiorze niektórych materyi politycznych pisze on: 15 16 „W każdym państwie rolnicy są najpierwszym i najpewniejszym fundamen­ tem ludności, raz dlatego, że w proporcyi inszych stanów stan rolniczy być musi nierównie liczniejszy, drugi raz, iż tyle się powiększa ludzi przy życiu wiejskim, oszczędnym, pracowitym i skromnym, ile ich się umniejsza po miastach przez zby­ tek, miękkość, rozpustę i przez same zabawy miejskich professyi. Z rolniczego sta­ nu żołnierze, z rolniczego stanu rzemieślnicy, mieszczanie, kupcy i insi pochodzą; kto raz porzuci rolniczą robotę, z wielką bardzo trudnością do niej powraca się... Jeżeli więc chcemy dostąpić najpożyteczniejszej ludności w kraju naszym, nie ma­ my tylko dwa niezawodne sposoby, to jest oswobodzenie z ostatniej oppresyi rol1 5 Kameralizm — niemiecka odmiana merkantylizmu, rozpatrująca całość pro­ b l e m ó w gospodarczych z punktu widzenia możliwości powiększenia dochodów pa­ nującego. E . L i p i ń s k i , Studia nad historią polskiej myśli ekonomicznej, Warszawa 1956, s. 429. 1 6 �42 ANDRZEJ WOŻNIAK niczego stanu z kmieci i chłopów złożonego; po wtóre: wydoskonalenie rolnictwa, żeby przezeń przy mnożącym się ludu przybywało oraz potrzebnego pożywienia... Rząd publiczny przez swoje ustawy cywilne i publiczne, przez dobrą administracyją Sprawiedliwości powinien tego przestrzegać nade wszystko, aby każdy rolnik miał dla siebie w kraju jak największe ubezpieczenie osoby, zarobku i majątku... Jeżeli więc chcemy szczerze szukać uszczęśliwienia kraju naszego przez uszczęśliwienie tych niesłusznie upodlonych rolników, naprzód trzeba koniecznie niektóre prawa cywilne w z g l ę d e m nich odmienić, po wtóre, dla ich ubezpieczenia sądy sprawiedli­ wości wyznaczyć..." . 17 Na czym jednak polega dostosowywanie fizjokratyzmu do warunków polskich? Przede wszystkim chyba na przeniesieniu punktu ciężkości z tych jego zasad, których propagowanie w Polsce nie byłoby celowe, na inne oraz na przystosowywaniu do polskiej specyfiki treści niektórych terminów. Nie miało np. sensu w Polsce propagowanie jednej z naczel­ nych zasad fizjokratyzmu — swobody działania gospodarczego. Wręcz przeciwnie, jednym z dążeń obozu reformatorskiego było ograniczenie wybujałej do nie spotykanych nigdzie rozmiarów samowoli szlacheckiej, powodującej tak zgubne dla państwa skutki. Położono natomiast nacisk na związaną z zasadą swobody działania kwestię wolności w sensie wol­ ności dla chłopa, uwolnienie go od poddaństwa. Tu znów konieczny był zabieg polegający na przystosowaniu do polskiej sytuacji społecznej uży­ wanego przez francuski fizjokratyzm terminu „rolnik". Tak więc np. dla A. Popławskiego „rolnik" nie jest, jak we Francji, lennikiem, dzierżawcą czy farmerem, lecz poddanym chłopem. Jedna z zasad fizjokratyzmu — interes własny jako główny bodziec działania — stała się dla liberalnej publicystyki polskiej naczelnym argumentem. Jej właśnie przede wszyst­ kim używano, aby przekonać właścicieli ziemskich o konieczności natych­ miastowych reform. „Mówcy i publicyści dowieść się starają, że poddań­ stwo wychodzi na złe samej szlachcie, że zwiększy się jej dochód z ziemi przez jego zniesienie" . Takiego właśnie argumentu używa anonimowy autor wydanej w roku 1788 broszury O poddanych polskich. 18 Przewodnim motywem działania obozu reformatorskiego było, jak już wspomniano, dążenie do uzdrowienia systemu gospodarczego i politycz­ nego Polski jako podstawowego warunku jej dalszego samodzielnego ist­ nienia. Szczególnie wyraźnie przebija ta myśl w twórczości publicystycz­ nej S. Staszica, który w swoich Przestrogach dla Polski (1790) pisze: „Gdzie rolnictwo doskonałe, rozległy kraj staje się jakoby jednym miastem... Ale rolnictwo nie tylko naturze dzikiej nadaje doskonałość; odda i rodzajowi ludzkiemu wolność. Rolnictwo mnoży i łączy ludzi. Gdzie ludność będzie wielka a lud złączony, tam niewoli koniec. W porównaniu do takiego narodu despota 17 Próby reform..., s. 86-88. S. C z a r n o w s k i , Filozofia społeczna ku, [w:] Dzieła, t. 2, Warszawa 1956, s. 14. 1 8 w Polsce w końcu XVIII i XIX wie­ �ŹRÓDŁA ZAINTERESOWAŃ 43 LUDOZNAWCZYCH z trzechkroć sto tysięcy żołnierzami ukaże się tylko śmiertelnym człowiekiem... Im swobodniejszy, im liczniejszy, im pracowitszy będzie w kraju rolnik, tym lepiej będzie wszystkim innym stanom, kraj będzie bogaty. Wniosek oczywisty, że cokol­ wiek inne stany uczynią dla stanu rolniczego, to uczynią dla kraju, kiedykolwiek wieśniaka dostatki powiększą, zawsze oni wraz z krajem staną się majętniejszymi, bogatszymi i swobodniejszymi. Gdziekolwiek rolnik zhańbiony, tego kraju szlach­ cic w pogardzie. Gdzie rolnik niewolnikiem, tego kraju szlachcic musi być cudzym sługą. Wagą szczęśliwości publicznej jest szczęśliwość rolnika. Gdzie rolnik bądź pod nazwiskiem wieśniaka, bądź pod imieniem wzgardy, chłopa, jest nędzny, tam koniecznie cały kraj nędznym i wzgardzonym być musi. Jeżeli rolnik jest niewol­ nikiem, czeka cały kraj niewola" . 19 Zważywszy na ilość miejsca, jaka poświęcona została publicystyce okresu reform, może się nasunąć pytanie o jej znaczenie dla historii etno­ grafii. Otóż podkreślić należy, że literatury publicystycznej nie można rozpatrywać wyłącznie z punktu widzenia materiałów o charakterze etno­ graficznym, które ona zawiera. Chociaż w literaturze tej pewną ilość takich wiadomości niewątpliwie znajdujemy, nie one są jednak najważ­ niejsze, bo rozpływają się często w oratorskiej swadzie czy typowo publi­ cystycznym przejaskrawianiu rzeczywistości. Znaczenie publicystyki okresu Oświecenia polega jednak na czym innym. Niejednokrotnie zwra­ cano już uwagę na masowość tego typu literatury. Jeszcze obecnie histo­ rycy natrafiają niekiedy na druki z tego okresu nie odnotowane w biblio­ grafiach, a oprócz pozycji drukowanych sporo literatury tego rodzaju krążyło jedynie w odpisach ręcznych. Zasięg oddziaływania literatury publicystycznej był więc na pewno bardzo znaczny. Nie ulega wątpliwości, że I I połowa X V I I I wieku była w Polsce okresem, w którym na temat chłopów napisano kilkakrotnie więcej niż przez całe dwa poprzednie stu­ lecia. Nawet w umysłach szerokiej rzeszy, na ogół niechętnej wszelkim reformom średniozamożnej szlachty, musiało coś z argumentów zawartych w pismach publicystycznych pozostać. Ryzykowne byłoby stwierdzenie, że w ówczesnej Polsce pod wpływem idei Oświecenia, działalności obozu reformatorskiego, zmienił się całkowicie stosunek do chłopa, jak to stwier­ dza w odniesieniu do Słowacji Urbancova. Przestało być na pewno po­ wszechne wśród szlachty przeświadczenie, że chłop, sposób jego bytowa­ nia i wszystko co go dotyczy — to zagadnienia czysto gospodarcze, w i ­ dziane jedynie w perspektywie interesów prywatnych. Jeżeli już zastana­ wiamy się nad wpływem literatury publicystycznej na stosunek przeciętne­ go szlachcica do kwestii chłopskiej, to należy również wspomnieć o roli tak wśród szlachty popularnych podręczników rolnictwa. Miały one w Polsce niewątpliwie szerszy niż pisma publicystyczne zasięg oddziaływania i bo­ gatą, sięgającą X V I wieku tradycję. Nazwiska Gostomskiego, Zawackiego, 19 S. S t a s z i c , Przestrogi Warszawa 1954, s. 245-247. dla Polski, [w:] Pisma filozoficzne i społeczne, t. 1, �44 ' ANDRZEJ WOZNIAK Haura trwale zapisały się w historii naszej literatury rolniczej. W I I po­ łowie X V I I I wieku do najpopularniejszych książek rolniczych poza licz­ nymi przedrukami Ekonomiki ziemiańskiej Haura (wydanej po raz pierwszy w 1675), należały Piotra Switkowskiego Wybór wiadomości gospodarskich (1786) i Krzysztofa Kluka O rolnictwie, zbożach, łąkach, chmielnikach, winnicach i roślinach gospodarskich (1779). Kluk i Switkowski nie tylko propagują nowe, bardziej racjonalne sposoby gospoda­ rowania i zapoznają czytelników z nowościami zachodnioeuropejskiego rolnictwa. Zabierają również głos w kwestii chłopskiej. Tak np. K. Kluk — opierając się, podobnie jak wielu publicystów, na zasadach fizjokratyz­ mu — pisze w swoim podręczniku: „Co zaś do pożytku rolnictwa, jako to jest prawdą, że nauki, sztuki, rękodzieła przynoszą krajowi pożytki, tak to jest prawdą; że rolnictwo ich jest duszą, bez której żyć nie mogą, że wtedy są pożyteczne, gdy się do poprawy najszlachetniejszej rolnictwa sztuki dokładają" , a nieco dalej: „Komu z rozumnych czło­ wiek jako człowiek ważny jest, komu pożytek krajowy i z najmniejszego kmiotka wiadomy jest — ten m i chętnie przepuści, gdy powiem, że ten rodzaj ludzi większych względów godzien jest, gdy ich przecież i tyle nie ma, ile pies w pokoju, koń w stajni, charty etc. w psiarni" . P. Switkowski znany był nie tylko jako autor popularnego podręcznika rolni­ czego, lecz również jako publicysta zajmujący w kwestii chłopskiej dosyć radykalne stanowisko. Był jednym z niewielu, którzy domagali się dla chłopów prócz wolności osobistej także własności ziemi (dziedzicznej lub wieczystej) na zasadach czynszowych . Publicyści zdają się już doceniać doniosłość pracy jako czynnika zwiększającego dobrobyt narodowy, jak­ kolwiek nie formułują tego explicite i w tym właśnie kontekście wystę­ pują z postulatem polepszenia warunków bytowych bezpośredniego pro­ ducenta. 20 21 22 Od lat 70-tych X V I I I wieku dają się zauważyć w Polsce oznaki pew­ nego ożywienia gospodarczego. W gospodarce wiejskiej jednym z jego wyrazów jest właśnie zainteresowanie książkami rolniczymi propagują­ cymi nowe, bardziej efektywne ekonomicznie sposoby gospodarowania. Z nowymi sposobami gospodarowania wiązało się w wielkich latyfundiach magnackich dążenie do usprawnienia administracji dóbr i lepszego ich kontrolowania, czego dowodem jest wzrastająca w tym okresie ilość tzw. instrukcji gospodarczych . W dokumentach gospodarczych ostatnich 23 2 0 K . K l u k , O rolnictwie, zbożach, łąkach, chmielniakach, winnicach i nach gospodarskich, opracowanie i w s t ę p S. Inglot, Wrocław 1954, s. 9. K l u k , op. cit, s. 11. I n g l o t , Wstęp, s. X L I V - X L V . Instrukcje gospodarcze dla dóbr magnackich i szlacheckich z XVII-XIX ku, t. 1, wyd. B. Baranowski i inni, Wrocław 1958. rośli­ 2 1 2 2 2 3 wie­ �ŹRÓDŁA ZAINTERESOWAŃ 45 LUDOZNAWCZYCH dziesięcioleci X V I I I wieku (inwentarzach, rewizjach itp.) zwiększa się znacznie ilość informacji dotyczących osiadłych w opisywanych dobrach poddanych. To gromadzenie wiadomości o położeniu chłopów, często da­ leko wykraczających poza zakres spraw związanych z tradycyjną rachun­ kowością folwarczną, miało na celu uzyskanie bardziej szczegółowego obrazu stanu dóbr koniecznego do przeprowadzenia w nich określonych zamierzeń gospodarczych czy zapobiegania, szczególnie przy systemie dzierżaw, nadmiernej ich „dezolacji". Tak np. w roku 1785 „Administracja Domowego Rządu", t j . zarząd dóbr prymasa Michała Poniatowskiego, opracowała liczący 48 punktów kwestionariusz, na który mieli odpowie­ dzieć lustratorzy podczas przeprowadzanej wówczas lustracji prymasow­ skich posiadłości. Oprócz spraw związanych z dzierżawcami i ich gospo­ darką w dobrach prymasa, kwestionariusz zawiera także pytania doty­ czące zajęć pozarolniczych chłopów, wytwórczości domowej (sukmany, płótno) i potrzebnych do niej surowców (konopie, len), miejsc, w których sprzedają zboże, kupują sól, żelazo i odzież oraz opłat za śluby, chrzciny, pogrzeby . Kwestionariusz administracji prymasowskiej jest tylko jed­ nym z przykładów wynikającego z przesłanek ekonomicznych wzrostu zainteresowania chłopem. Potrzebę tego rodzaju sprawozdawczości dla unowocześnienia gospodarki zaczynają wówczas rozumieć zarówno wła­ ściciele wielkich latyfundiów, jak i administracja p a ń s t w o w a . 24 2S Przejawy zainteresowania ludem w literaturze pięknej doby Oświe­ cenia wymagają nieco szerszego potraktowania ze względu na wielkość inspiracji, które je wywołały. Na te inspiracje zwróćmy głównie uwagę, gdyż nie byłoby tu celowe zajmowanie się wszystkimi pisarzami tego okresu, w których utworach znajdowało odbicie interesujące nas zagad­ nienie. W literaturze wczesnego Oświecenia znalazły wyraz hasła obozu refor­ matorskiego walczącego m. in. o poprawę sytuacji chłopa. Hasła te w sto­ nowanej przeważnie postaci, oparte podobnie jak w publicystyce na zasa­ dzie fizjokratyzmu, znajdujemy w takich utworach scenicznych Bohomolca, jak Pan dobry, Prostota cnotliwa, w wodewilu S. Szymańskiego Zośka albo wiejskie zaloty, operetce M . Radziwiłła Agatka, czyli przyjazd pana oraz szeregu innych. W utworach tych, szczególnie zaś u Bohomolca, po­ jawiają się m. in. pierwsze próby wprowadzania języka ludowego, czy raczej stylizowanego na ludowy. Do tego samego kierunku, choć o zabar­ wieniu bardziej radykalnym, zaliczyć można również G. Piotrowskiego, 2 4 Supliki chłopskie XVIII wieku z archiwum prymasa Michała Poniatowskie­ go, wyd. J . Leskiewicz i J . Michalski, Warszawa 1954, s. 11-12. Por. np. M. R ó ż y c k a , Ankieta rolnicza z 1785 г., „Studia, z Dziejów Go­ spodarstwa Wiejskiego", t. 2: 1959, s. 651-695. 2 5 �46 ANDRZEJ WOŻNIAK krytykującego w swoich satyrach w sposób dosyć ostry stosunki pańszczy­ źniane . W sumie kierunek ten o pewnych ambicjach dydaktycznych, ale przeważnie umiarkowanie postępowy, nie wnosi, do interesującego nas zagadnienia, w porównaniu z publicystyką, do której nawiązuje, n i ­ czego nowego. Inny kierunek reprezentują pisarze zgrupowani początkowo wokół czasopisma „Zabawy Przyjemne i Pożyteczne". Czasopismo to, drukujące zarówno utwory rodzimych pisarzy, jak i tłumaczenia z literatury fran­ cuskiej w duchu Nowej Heloizy Rousseau, było — jak to określa M . Piszczkowski — „trybuną sentymentalizmu w Warszawie stanisławowskiej . Pojawiający się na kartach „Zabaw Przyjemnych i Pożytecznych" chłopi to całkowicie odrealnione, teatralne postacie, reprezentujące sielankowy ideał „cnotliwego oracza". Szczegółową analizą tego tak popularnego w epoce stanisławowskiej sielankowego mitu o „wiejskiej szczęśliwości" i jego rolą dla początków zainteresowań folklorystycznych w Polsce zajął się w swej nowatorskiej, wydanej przed paroma laty pracy C. Hernas . 26 21 28 U podstaw polskiego sentymentalizmu, którego symbolem była nieborowska Arkadia, leżało hasło wyrzeczenia się „wielkiego świata" i ucieczki do bardziej zgodnego z naturą życia wiejskiego. M i t wiejskiej, arkadyj­ skiej szczęśliwości ma swoje tradycje już w literaturze hellenistycznej i łacińskiej. Nie zaniknął w epoce wielkich odkryć geograficznych, a le­ gendy o nieznanych, bogatych krajach, o „dobrym dzikusie" jedynie go wzbogacały. Miał bogatą tradycję również w Polsce. „Już w staropolszczyźnie dostrzegliśmy przekonanie — pisze Hernas — że żywot wiejski to żywot w kręgu praw natury. Filozoficzny walor tej prawdy dostrzegł Rej i Kochanowski, na niej opiera swój program życia Zbigniew Morsztyn. Ale przekonania te dopiero w Oświeceniu awansują na plan pierwszy za wzorem J. J. Rousseau" . Opiewając rozkosze życia wiejskiego poeci kierunku sentymentalnego (np. Kniaźnin, Karpiński) zaludniali swe utwory postaciami pasterzy i pa­ sterek, dalekimi od rzeczywistego obrazu polskiego chłopa. W okresie późniejszym, „w związku z rozwojem stylizacji poetyckich zwiększa się stopień prawdopodobieństwa postaci chłopskich" , wtedy właśnie wzra­ sta również zainteresowanie literaturą ludową jako źródłem inspiracji dla własnej twórczości poetyckiej. W literaturze ludowej szukano zarówno wzorów formalnych, jak i poetyckiego pomysłu dla pasterskich idylli i b u 29 30 2 6 M. P i s z c z k o w s k i , Zagadnienia wiejskie w literaturze polskiego Oświe­ cenia, cz. I, Kraków 1960, s. 31 n. P i s z c z k o w s k i , op. cit., s. 59. C. H e r n a s , W kalinowym lesie, t. 1: U źródeł folklorystyki polskiej, War­ szawa 1965. H e r n a s , op. cit., s. 49. H e r n a s , op. cit., s. 229. 2 7 2 8 2 9 3 0 �ŹRÓDŁA ZAINTERESOWAŃ LUDOZNAWCZYCH 47 31 k o l i k . Szukanie inspiracji dla twórczości własnej bywało niekiedy za­ chętą do zbierania autentycznych piosenek ludowych. Kilka takich ręko­ piśmiennych zbiorków z X V I I I wieku odnalazł i opublikował C. Hernas . Jak jednak podkreśla autor, nie zawsze szukanie wzorów dla twórczości poetyckiej było celem zbierania zawartych w opublikowanych przez niego zbiorkach pieśni. Niekiedy zbierane były dla własnej satysfakcji zbiera­ jącego — miłośnika pieśni, w jednym zaś wypadku miały to być teksty dla śpiewających na zarobek na ulicach miasta żaków . Konwencja arkadyjska w literaturze miała także, szczególnie pod ko­ niec okresu stanisławowskiego, wielu przeciwników. Krańcowo różny od sielanek i bukolik jest obraz polskiego chłopa w publicystyce. Zamiast wygrywającego na fujarce sielankowego pasterza spotykamy tam rów­ nież przejaskrawione wyobrażenia żyjącego w brudzie i prymitywizmie, zastraszonego nędzarza — podejrzliwego i wulgarnego chłopka. Atmo­ sfera okresu Sejmu Czteroletniego, a później patriotyczny zryw w czasie Insurekcji Kościuszkowskiej, sprzyjały rozwojowi literatury zaanga­ żowanej społecznie i politycznie. Powstają wówczas powieści F. S. Jezier­ skiego Goworek (1789) oraz Rzepicha matka królów (1790), w której autor wyraża w formie podania historycznego aktualne treści — poparcie dla społecznej emancypacji chłopów. Do utworów takich poetów, jak Węgier­ ski, Zabłocki, Jasiński, poruszających sprawy polityczne i społeczne, w ca­ łej pełni wkroczyło ludowe słownictwo i wersyfikacja. W przeddzień Insu­ rekcji Kościuszkowskiej wystawiono Krakowiaków i Górali Bogusław­ skiego, wodewil, w którym po raz pierwszy w literaturze polskiej lud wystąpił jako samodzielnie działająca grupa . 32 33 34 Jednym z momentów niewątpliwie najważniejszych dla naszych roz­ ważań są zachodzące w omawianym okresie przemiany w sposobie poj­ mowania historii. Uprawiana dotychczas historia typu kronikarskiego nie była już w stanie sprostać wymaganiom epoki. Rodząca się nowa, „filozo­ ficzna" historia odwołując się do racjonalizmu, sensualizmu i empiryzmu przesuwała „punkt ciężkości zainteresowań badawczych ku odkryciom, wynalazkom, prawodawstwu, instytucjom społecznym, gospodarce, oby­ czajom, sztukom, naukom, słowem ku dziejom wewnętrznym, kulturze, doskonaleniu się człowieka, w czym upatrywano sens rozwoju dziejowego ludzkości" . 35 3 1 Hernas określa to mianem prefolklorystyki estetycznej. H e г n a s, W kalinowym lesie, t. 1: Antologia polskiej pieśni ludowej ze zbiorków polskich XVIII wieku, Warszawa 1965. H e r n a s , W kalinowym lesie, t. 1, s. 145 n. Por. M. P i s z c z k o w s k i , Zagadnienia wiejskie w literaturze polskiego Oświecenia, cz. I I , Wrocław—Warszawa—Kraków 1963. M. H. S e r e j s к i, Wstęp, [w:] Historycy o historii. Od Adama Naruszewicza do Stanisława Kętrzyńskiego. 1775-1918, wyd. M. H. Serejski, s. 13. 3 2 3 3 3 4 3 5 �48 ANDRZEJ WOŻNIAK W drugiej połowie X V I I I wieku również w Polsce zaczęto stawiać historii nowe wymagania. W kręgach ludzi oświeconych rozgorzała dy­ skusja nad jej sensem i zadaniami. Na pierwsze miejsce wysuwano cele wychowawczo-dydaktyczne: „motywem poznania przeszłości miała być nie »czcza ciekawość«, ale szukanie odpowiedzi na problem niepokojący wiele umysłów: jakie są przyczyny słabości, upadku państwa, jaki ustrój i jakie postępowanie może zapewnić odrodzenie i wielkość". Pojmowana na nowy sposób historia miała za zadanie wychowywać „świadomego swych obowiązków obywatela i patriotę, stać się »szkołą obyczaj ów«, polityki, podstawą innych nauk humanistycznych. Odwołując się do do­ kumentów przeszłości miała ona również uzasadniać prawa do granic Rze­ czypospolitej, przeciwko podważającym je wywodom historycznym są­ siednich mocarstw" . Nowe pojmowanie procesu dziejowego, kształto­ wanie się nowego pojęcia narodu, obejmującego wszystkie klasy, legło u podstaw rozważań nad metodami, celami i zadaniami historii. Zwró­ cono jednocześnie uwagę na potrzebę metodycznego gromadzenia mate­ riałów źródłowych. Pierwszy w tej dziedzinie zakrojony na szeroką skalę program przedstawił w roku 1775 Adam Naruszewicz w adresowanym do Stanisława Augusta Memoriale wzglądem pisania historii narodowej. Na naszą szczególną uwagę zasługuje ten fragment memoriału, w któ­ rym Naruszewicz podkreślił konieczność zbierania materiałów dotyczą­ cych „krajowych obyczajów, charakteru wieków i ludzi". Rozwijając tę myśl pisał: 3e „Do objaśnienia tego punktu służyć... powinno to wszystko, cokolwiek do ob­ rządków i ceremonii, tak świeckich, jako i duchownych przynależy. Takie są opi­ sania inwestytur, ustanowienia trybunału, kreacji i obrzędów orderowych, w j a ­ zdów publicznych na magistratury, koronacji królów, ich ceremoniału podczas w i ­ dzenia się z postronnymi monarchami, ślubów, pogrzebów, igrzysk, tudzież innych f e s t y n ó w publicznych. Przy tym, jaką u nas miały gradację mody, aparencje, w sukniach, pojazdach, dworach i budowaniu..." . 37 Program, którego przytoczone zdania są jedynie niewielkim fragmen­ tem, wykraczał poza możliwości realizacyjne Naruszewicza, szczególnie w dziedzinie przygotowania bazy źródłowej. W swojej Historii narodu polskiego nie zrealizował go autor ani w sensie objęcia całości dziejów ojczystych, ani też w sensie spełnienia własnych postulatów metodolo­ gicznych. Postulat Naruszewicza głoszący potrzebę zbierania materiałów doty­ czących „krajowych obyczajów" propagował również Franciszek Salezy Jezierski. W latach siedemdziesiątych X V I I I wieku, kiedy Naruszewicz 8 6 S e r e j s к i, op. cit., s. 17. A. N a r u s z e w i c z , Memorial Historycy o historii..., s. 35. 3 7 względem pisania historii narodowej, [w:] �ZRODŁA ZAINTERESOWAŃ LUDOZNAWCZYCH 49 pisał swoją Historię narodu polskiego, Jezierski był jednym z jego po­ mocników gromadzących i porządkujących materiały źródłowe. Później zasłynął jako działacz Komisji Edukacji Narodowej i wybitny publicysta, u schyłku zaś okresu stanisławowskiego związał się z „Kuźnicą" kołłątajowską. Współcześni uważali go za prawą rękę Kołłątaja i nazywali „wulkanem gromów Kuźnicy". Jego zainteresowanie historią znalazło wyraz w publicystyce i wspomnianych już wyżej powieściach historycz­ nych. W wydanej pośmiertnie w roku 1791 znakomitej broszurze poli­ tycznej Jezierskiego pt.: Niektóre wyrazy porządkiem abecadła zebrane i stosowanymi do rzeczy uwagami objaśnione, w haśle „historia" znaj­ dujemy następujący fragment: „Prawa i odmiany praw, cnoty i niecnoty, prawdy i przesądy, dobre i niedobre obyczaje, nałogi i odmiany ze złego na gorsze, z dobrego na lepsze, otóż to jest, co się nazywa historią ro­ dzaju ludzkiego" . 38 Nie mniej interesująca z punktu widzenia historii ludoznawstwa pol­ skiego jest myśl wypowiedziana przez Jezierskiego w Rzepisze, matce królów: „Srogi byłby postępek krytyki przeciwko tej pewności, że Krakus b y ł na ś w i e ­ cie. Kraków m o ż e b y ć pewnością bytności Krakusa, ale mogiła jego pogrzebu pod Krakowem jest niezawodną prawdą •— gdy wieśniak, mieszkaniec tamtejszej ziemi, wskazuje palcem przez tysiąc lat i twierdzi, że tu leży Krakus, nie może mieć pra­ wa krytyka bez obrażania zaprzeczyć tamtej, równa już miara literom w piśmie zostawionym od dziejopisów jako zakładu starożytności wiążącej się nieustannym podaniem ludzkim przez tyle wieków" . 39 Przyznaje zatem Jezierski tradycji ludowej traktowanej jako źródło historyczne znaczenie równorzędne dokumentom pisanym. Podobne po­ glądy znajdujemy później w omawianym już liście Kołłątaja, Slawiańszczyźnie przed chrześcijaństwem Zoriana Dołęgi-Chodakowskiego i w wielu innych polskich pracach ludoznawczych pierwszej połowy X I X wieku. Wróćmy jednak jeszcze do Historii narodu polskiego Naruszewicza. Nie zostały w niej przez autora opracowane, przede wszystkim ze wzglę­ du na niedostatek materiału źródłowego, przedhistoryczne dzieje kraju. Do tego właśnie zagadnienia nawiązywały szeroko zakrojone studia histo­ ryczne nad Słowiańszczyzną pierwotną Jana Potockiego? W kilku publi­ kacjach (m. in. Recherches sur la Sarmatie, 1789, oraz Fragments historiques et géographiques sur la Scythie, la Sarmatie et les Slaves, 1796) 3 8 F . S. J e z i e r s k i , Wybór pism, Warszawa 1952, s. 179. F . S. J e z i e r s k i , Rzepicha, matka królów, żona Piasta między narodami sarmackimi słowiańskiego monarchy tej części ziemi, która się nazywa Polska, wyd. z roku 1790, s. 23, cyt. za: J . W o j n a r - S u j e c k a , Franciszek Salezy Jezierski. Zarys poglądów, Warszawa 1956, s. 157. 3 9 4 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X V z. 2 �50 ANDRZEJ WOŻNIAK zebrał obszerny materiał źródłowy, na podstawie którego dokonał próby rekonstrukcji najwcześniejszego okresu historii Słowiańszczyzny. Był pierwszym historykiem, który głosił teorię autochtonizmu Słowian . Wśród licznych poczynań badawczych Potockiego na uwagę zasługują prace nad komentarzem do opisu Scytii Herodota. W komentarzu t y m „połą­ czył badania nad przeszłością ze studiami nad teraźniejszością. Badał roz­ mieszczenie ludów u stóp Kaukazu, ustalał charakterystyczne cechy k u l ­ tury poszczególnych plemion, sprawdzał geograficzną lokalizację daw­ nych i nowych siedzib" . 40 41 4 2 W notatkach podróżnych Potockiego wiele jest interesującego ma­ teriału etnograficznego. Po raz pierwszy w naszej literaturze nie są to przypadkowo zebrane wiadomości o charakterze ciekawostek, nierzadko spotykane w diariuszach wcześniejszych polskich podróżników (np. ks. Radziwiłła-Sierotki). To nie uporządkowany wprawdzie, ale gromadzony w określonym celu materiał naukowy. Najbliższy programowi Naruszewicza w zakresie „krajowych obycza­ jów" jest jednak pisany w końcu wieku X V I I I Opis obyczajów za pano­ wania Augusta III Jędrzeja Kitowicza. Na pierwsze miejsce wysuwają się w nim zagadnienia związane z religią, a więc dotyczące wyznań w Polsce, uroczystości kościelnych, obrzędowości dorocznej itp. Następnie, omó­ wiwszy sprawy związane z wychowaniem dzieci i młodzieży szkolnej, przechodzi autor do obyczajów duchowieństwa, „palestry", żołnierzy, dworzan. Najcenniejszy dla nas rozdział o obyczajach chłopskich nie zo­ stał niestety przez Kitowicza ukończony. Urywa się po kilku stronach na opisie ubiorów chłopskich. Opis jest dziełem wyjątkowym w polskiej historiografii przedrozbiorowej. Niewiele podobnych znajdzie się również w ówczesnej europejskiej literaturze historycznej. Jego zbieżność z pro­ gramem Naruszewicza jest uderzająca, choć — jak przypuszcza R. Pollak — program ten, opublikowany po raz pierwszy dopiero w roku 1824, nie był Kitowiczowi znany . 43 Na przełomie wieku X V I I I i X I X kontynuowali dzieło Naruszewicza, wysuwając nowe koncepcje historii unaukowionej, S. Staszic i H. Kołłą­ taj. Pierwszy z nich w Rodzie ludzkim , poemacie historiozoficznym będącym polskim odpowiednikiem Szkicu obrazu postępu ducha ludz44 4 0 L . K u k u l s k i , Wstęp, [w:] J . P o t o c k i , Podróże, Warszawa 1959, s. 6. K u k u l s k i , op. cit, s. 7. Por. np. Podróż przez stepy Astrachania i na Kaukaz (1797-1798), [w:] P o ­ t o c k i , Podróże, s. 271-406. R. P o l l a k , Wstęp, [w:] J . K i t o w i c z , Opis obyczajów za panowania Augusta III, Wroclaw 1951, s. X X I X . S. S t a s z i c , Ród ludzki, [w:] Pisma filozoficzne i społeczne, t. 2, Warsza­ wa 1954. 4 1 4 2 4 3 4 4 �ZRODŁA ZAINTERESOWAŃ 51 LUDOZNAWCZYCH 45 Mego poprzez dzieje Condorceta , dał próbę ujęcia dziejów ludzkości jako walki cywilizacyjnej przeciw wszystkim „do jej się rozwijania i jej postępu oporom". Kołłątajowski projekt „doskonałego dzieła o obyczajach, zwyczajach, obrządkach narodu polskiego", mającego być częścią pojmowanej w no­ w y sposób historii, podsumowuje i rozszerza postulaty wysuwane przez oświecone kręgi społeczeństwa polskiego w I I połowie X V I I I wieku, bę­ dące odbiciem nurtujących je idei i prądów umysłowych. 4 5 A. N. C o n d o r c e t , Warszawa 1957. Szkic obrazu postępu ducha ludzkiego poprzez dzieje, � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bb42a689e91f26d2182c640cc5ca80a7.pdf bd03544bdacf01e9cf6afab64093be8f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:734 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:676 Title A name given to the resource Związki Danii z Afryką / ETNOGRAFIA POLSKA 1971 t.15 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1971 t.15 z.2, s.185-200 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalski, Marek Arpad Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X V z. 2. MAREK ARPAD KOWALSKI ZWIĄZKI D A N I I Z AFRYKĄ Wczesne (w X V i X V I w.) kontakty Europy z Afryką były udziałem nie tylko Anglików, Francuzów i Portugalczyków. W powszechnym wprawdzie przekonaniu te jedynie narody miały udział w podboju Czar­ nego Lądu. Wiadomo jeszcze o przedsięwzięciach kolonialnych Włoch, Niemiec, Hiszpanii i Belgii, stosunkowo krótkotrwałych i drugorzędnych. Mniej znana, lecz niemniej ciekawa jest wczesna ekspansja innych państw europejskich: Holandii, Brandenburgii, Szwecji i Danii. Pomijam tu dalsze dziewiętnastowieczne podboje kontynentu, które doprowadziły do jego podziału między Wielką Brytanię, Francję, Portugalię, Belgię, Hiszpanię i Niemcy. Chcę również zostawić na uboczu kontakty Europy z Afryką Północną, które posiadają zupełnie odrębną historię, sięgającą przynaj­ mniej czasów rzymskich. Zamierzam bowiem rozpatrzyć nie znane właści­ wie, a bardzo interesujące dzieje obecności Danii w Afryce. Duńska ekspansja na t y m terenie miała, w stosunku do innych mocarstw europejskich, charakter marginesowy i krótkotrwały. Duńczycy kierowali swoje zainteresowania w stronę obszarów północnych, dążąc śladami wikingów i zmierzając z jednej strony opanować basen Morza Bałtyckiego, z drugiej zaś stworzyć imperium obejmujące Norwegię, Islan­ dię i Grenlandię, a nawet wybrzeża Ameryki Północnej. Na początku jednakże czasów nowożytnych kraj ten, podobnie jak większość państw zachodnioeuropejskich, brał udział w poznawaniu nowych lądów tropikal­ nych i ich podbojach. Pamięć o infiltracji duńskiej w Afryce zatarł czas, a jednym jej materialnym przypomnieniem są mury wysuniętego w morze zamku Christiansborg, położonego w Ghanie w pobliżu Akry. Nie pozo­ stała ona wszakże bez śladu, wywierając pewien wpływ tak na dalsze dzie­ je tego regionu i dzisiejszą pozycję Skandynawów w wielu krajach Afry­ k i , jak i na rozwój w Danii nauk etnologicznych, które wniosły swój wkład w dzieło poznawania kultury ludów Czarnego lądu. 1 1 Dania, nie obciążona w oczach Afryki klasycznym dziedzictwem koloniál- �186 MAREK ARPAD KOWALSKI Z uwagi na szczupłość danych dotyczących tego zagadnienia, artykuł niniejszy opiera się w części historycznej przeważnie na wzmiankach 0 pobycie Duńczyków w Afryce, ich bowiem eksploracja na tamtych ob­ szarach, zgodnie zresztą z jej charakterem, traktowana jest przez więk­ szość opracowań nader ubocznie. Częściowo materiału dostarczyły też pra­ ce etnograficzne wyszłe spod pióra duńskich uczonych i podróżników, sta­ nowiące istotny wkład w badania afrykanistyczne, część wreszcie pochodzi z magazynów i archiwów Muzeum Narodowego w Kopenhadze. O K R E S W Y P R A W I PODPOJÓW Pierwszymi europejskimi odkrywcami, którzy dotarli do Afryki Za­ chodniej, byli Portugalczycy. Oni też wkrótce poczęli zakładać liczne fa­ ktorie na wybrzeżach Zatoki Gwinejskiej. Szczególnie przyciągało ich Zło­ te Wybrzeże, a to ze względu na liczne bogactwa mineralne i naturalne (złoto, diamenty, kość słoniowa, korzenie). Tak więc już w 1471 r. została tam założona pierwsza osada handlowa, w 1482 r. zaś fort Sao Jorge del Mina (w skrócie: Elmina) nazwany tak dla leżących opodal kopalń złota 1 stanowiący główne oparcie królestwa Luzytanii w Afryce Zachodniej. Bogactwa Złotego Wybrzeża zaczęły przyciągać uwagę innych państw: Holandii, Wielkiej Brytanii i Francji. Wystarczy wspomnieć, że w X V I w. region ten dawał 35% ówczesnej światowej produkcji złota. Mimo strze­ żenia przez Portugalczyków dróg morskich wiodących wokół Afryki, po 1530 r. na wody gwinejskie poczęli wpływać kupcy francuscy i holen­ derscy, od 1553 r. — angielscy , a w X V I I w. pojawili się Szwedzi, Brandenburczycy i Duńczycy. Powstawały liczne osady i faktorie zakładane przez kompanie handlowe podległe poszczególnym państwom lub ich wład­ com, bądź nawet z ich inicjatywy zawiązywane. Rozpoczęły się walki po­ między europejskimi konkurentami, którym przyświecał cel mocnego usa­ dowienia się na wybrzeżach i pozbycia się rywali, by zapewnić sobie mo­ nopol handlu z Afryką. Monopol ów, który w pierwszym okresie należał niepodzielnie do Portugalii, rychło został przełamany przez inne mocar­ stwa europejskie. 2 Jednak duńscy żeglarze wcześniej zetknęli się z Afryką, biorąc już nym, kieruje do wielu tamtejszych p a ń s t w znaczną pomoc wojskową, przejawia­ jącą się w dostawach broni i sprzętu, udzielaniu k r e d y t ó w i szkoleniu. Jej odbior­ cy to głównie Etiopia, Tanzania, Kenia i Ghana. W tym to roku kupcy londyńscy, udziałowcy Merchant Adventurers Com­ pany, przedsięwzięli pierwszą zorganizowaną, rekonesansową w y p r a w ę kupiecką do Afryki Zachodniej, mającą na celu wprowadzenie flagi brytyjskiej na te wo­ dy. Prowadzona przez korsarza w służbie królewskiej, Thomasa Windhama, wy­ prawa dotarła do Beninu i powróciła do Anglii. Zapoczątkowała ona brytyjską pe­ netrację Afryki Zachodniej. 2 �187 ZWIĄZKI DANII Z AFRYKĄ 3 w X V w. udział w ekspedycjach portugalskich . Istnieją wiadomości 0 przedsięwziętej w 1448 r. wyprawie do kraju Wolofów (dzisiejszy Sene­ gal), w której udział wzięli Fernando Afonso — dworzanin infanta portu­ galskiego Henryka Żeglarza i Valarte (inaczej: Albert lub Adalbert) — rycerz z dworu duńskiego. Wyprawa lądowała w okolicach położonych między wyspą Gorce w pobliżu Zielonego Przylądka a ujściem rzeki Rio de Lago nie spotkała się wszakże z życzliwym przyjęciem tubylców. Va­ larte wraz z towarzyszącymi mu osobami został porwany i dalsze jego lo­ sy nie są znane . Wyprawy Valarte i innych podróżników duńskich nie miały jeszcze praktycznego znaczenia. Dopiero dwieście lat później poja­ w i l i się Duńczycy w Zatoce Gwinejskiej — t y m razem już nie jako współ­ towarzysze wypraw portugalskich, a jako konkurenci dążący do zajęcia dogodnego dla siebie miejsca w przedsięwzięciach kupieckich. Nowym impulsem dla opanowania handlu afrykańskiego było, analo­ giczne do walk z Portugalczykami w Afryce, przełamanie supremacji hisz­ pańskiej na lądzie amerykańskim. Anglicy, Francuzi i Holendrzy, którzy kierowali się początkowo ku wybrzeżom Ameryki Północnej, poczęli zwra­ cać uwagę na południową część kontynentu pozostającą we władaniu Hisz­ panii. Wkrótce też państwa te zajęły szereg wysp archipelagu Wielkich 1 Małych Antyli oraz niektóre części wybrzeża. Również i Duńczykom udało się wtargnąć do obszaru Morza Karaibskiego, gdzie w 1671 r. opa­ nowali Wyspę Świętego Tomasza, Świętego Krzyża, Świętego Jana i kilka innych drobnych, sąsiednich posiadłości w Indiach Zachodnich. Początek wieku X V I I to okres potęgi Danii i jej panowania na Bał­ tyku po zwycięskich wojnach ze Szwecją. Następuje wówczas okres po­ koju wyzyskany przez szlachtę i mieszczaństwo dla prowadzenia polityki merkantylistycznej. Rozwijają się miasta, powstają manufaktury i przed­ siębiorstwa kupieckie. W 1616 r. ówczesny król Danii, Christian I V (15881648), powołał do życia przy poparciu kupców kopenhaskich Kompanię Wschodnioindyjską, która posiadała faktorię Trangabari (inaczej: Travankor) w Indiach i zajęła Nikobary stanowiące do 1869 r. duńską kolonię. Złoty okres nie trwał długo. W wojnie trzydziestoletniej spotykają Danię niepowodzenia, zostaje ona zmuszona do zrezygnowania z supremacji na Bałtyku. Po 1658 r. Dania ostatecznie utraciła mocarstwowe stanowisko. Jednakże rywalizacja europejska w Afryce, Azji i Ameryce oraz rozwój handlu kolonialnego otworzyły przed Danią nowe możliwości. Wtedy wła­ śnie zajmuje ona kolonie w Ameryce, powstaje też Duńska Kompania Zachodnio-indyjska, wzorowana na założonej wcześniej Wschodnioindyjskiej. Osady na Złotym Wybrzeżu są więc naturalną konsekwencją kolo4 3 K . B i r k e t - S m i t h , The Eskimos, London 1936. M a ł o w i s t , Europa a Afryka Zachodnia w dobie wczesnej nialnej, Warszawa 1969. 4 ekspansji kolo­ �188 MAREK ARPAD KOWALSKI nialnej polityki Danii wciągającej ten kraj w orbitę światowego handlu złotem, kością słoniową i niewolnikami. Spinały one w jedną całość fak­ torie amerykańskie i azjatyckie, stanowiły ich zaplecze. Najpoważniejszy w Afryce Zachodniej na początku X V I I w. konkurent Portugalczyków — Holenderska Kompania Zachodnioindyjska — wyparł ich stamtąd w 1642 r. i przejął monopol handlowy tego rejonu. Wywoła­ ło to akcję ze strony pozostałych kontrpartnerów, którzy poparli zało­ żoną w 1647 r. pod patronatem króla szwedzką spółkę handlową. Dzia­ łając z jej ramienia duński kapitan Carloff założył cztery osady na Zło­ tym Wybrzeżu. Po niesnaskach ze swoimi mocodawcami przeszedł on na służbę kupców kopenhaskich i rządu swojego kraju. W ten sposób na Wy­ brzeżu Gwinejskim pojawiła się Dania. Carloff przekazał bowiem założone przez siebie osady Kompanii Wschodnioindyjskiej i poddał je opiece K o ­ rony Duńskiej. Główną jej ostoją na Wybrzeżu Gwinejskim był zamek Christiansborg wzniesiony w 1657 r. na ruinach dawnego fortu portugalskiego na terenie zakupionym od miejscowych wodzów plemiennych za 7 sztabek z ł o t a . Zamek otrzymał nazwę od imienia popularnego w Danii do dzisiejszego dnia króla Christiana I V , poprzednika panującego wówczas Frederika I I I (1648-1670). W 1679 r. Duńczycy sprzedali fort Portugalczykom, którzy ponownie odstąpili go Danii trzy lata później. Dania umocniła się na Zło­ tym Wybrzeżu władając Christiansborgiem i trzema innymi, mniejszymi faktoriami, których nazwy i dokładne położenie nie są obecnie już nieste­ ty znane. Duńczycy w osadach swoich założyli wielkie plantacje kawy przynoszące pokaźne zyski Kompanii Wschodnioindyjskiej, pomyślnie roz­ wijały się transakcje kupieckie . 5 6 5 Nie ma bliższych danych pozwalających dokonać przeliczenia siły nabywczej owych sztabek złota. Relacje dziennikarskie, na których w znacznej mierze musi bazować niniejszy artykuł, często nie są zbyt dokładne, a nawet bywają rozbieżne. Wiarogodną, bo potwierdzoną w Muzeum Narodowym w Kopenhadze, wersję po­ w y ż s z ą podaje J . G u n t h e r , Afryka od wewnątrz, Warszawa 1958. Natomiast W. S l i w k a - S z c z e r b i c , Harmattan i wielki deszcz, Warszawa 1965, pisze, że zamek został zbudowany w 1657 r. przez szwedzkich handlarzy n i e w o l n i k ó w pod auspicjami wymienionej szwedzkiej spółki i zdobyty przez duńską ekspedycję dwa lata później. Prawdopodobnie chodzi więc o działalność kapitana Carloffa, który porzuciwszy pracę na rzecz kompanii szwedzkiej przeszedł na służbę Danii. Sygna­ lizowane tu nieporozumienie może wynikać stąd, iż w owej szwedzkiej spółce mogli służyć też i inni Duńczycy, nie tylko kapitan Carloff — w tym przypadku oni byliby budowniczymi Christiansborga. Niezależnie od tego udział w spółce mogły mieć osoby pochodzące z południowej Szwecji — z prowincji Halland, Blekinge i Skaane, które do 1658 r. wchodziły w skład Korony Duńskiej. Tak w i ę i ostateczne usadowienie się Danii na Złotym Wybrzeżu można datować na lata 1657-1659. 6 Umocnienie się na wybrzeżu było na ogół wynikiem zaciętych walk. C h a - �ZWIĄZKI DANII Z 189 AFRYKĄ Najpokaźniejsze jednak dochody przynosił handel niewolnikami, który największe triumfy święcił w X V I I i X V I I I stuleciu. Trudno dociec do­ kładnie jego początku. Można go wszakże odnieść do 1 4 4 1 г., gdy żeglarz Antonio Gonzales, biorący udział w wyprawie Nuno Tristao, pochwycił na brzegach obecnej Mauretanii dziesięciu Afrykańczyków, których do­ starczył do Lizbony. Po stwierdzeniu, że okazali się oni dobrymi robotni­ kami, wrócił w rok później po następną partię żywego towaru . Proceder ów rozwinął się jednak znacznie później, z kolonizacją Ameryki i pow­ staniem tam wielkich plantacji trzciny cukrowej, kawy, kauczuku i baweł­ ny, wymagających wielu rąk do pracy. Taniość murzyńskiej siły roboczej i łatwość jej zdobycia niewątpliwie przyśpieszyła rozwój tego handlu, zy­ ski zaś zeń czerpane były głównym motorem ówczesnej ekspansji europej­ skiej w Afryce . 1 8 Na przełomie X V I I i X V I I I wieku, na terytorium obecnej Ghany istnia­ ły liczne niezależne państewka plemienne, które włączyły się w narzuconą przez Europejczyków sieć handlową. Toczą nieustanne wojny z sąsiadami, miejscowi władcy sprzedawał; europejskim kupcom niewolników wybie­ ranych spośród jeńców chwytanych w czasie walk plemiennych. W za­ mian brali wyroby manufakturowe; w szczególnej cenie były strzelby i proch, zapewniając wzrost siły militarnej. Plemiona wybrzeża monopoli­ zowały handel w swoich rękach nie dopuszczając ludów z interioru do kontaktów z Europejczykami. Bywało jednak i tak, że mieszkające w głębi kontynentu plemię potrafiło przebić się ku wybrzeżu, podporządkować so­ bie pokonane ludy i przechwycić handel w swoje ręce. Był to zarazem okres formowania przez społeczności leśnej strefy Wy­ brzeża Gwinejskiego własnej państwowości, którego kulminacyjnym mo­ mentem było powstanie państw plemion należących do grupy Akan. Na północy poczęła tworzyć się konfederacja Aszantów. Związek ów powstał około 1 6 6 0 г., lecz wielu jeszcze trzeba było lat do jego umocnienia i okrzepnięcia. Na południu, w strefie pobrzeża istniały państwa Akwamu, Akim, Adanasi i Denkyira. Źródłem ich siły była sprawna, scentralizowana organizacja wojska i administracji, w służbę której została wprzęgnięta rakterystyczne są w tym względzie słowa kapitana Stokesa, agenta kupców bry­ tyjskich, który skarży się, że „Holendrzy powiedzieli królowi Ardry (Dahomry), że pokonali Portugalczyków, najpotężniejszy naród, jaki kiedykolwiek był w tych stronach i wyrzucili D u ń c z y k ó w i Szwedów". B. D a v i d s o n , Czarna matka, War­ szawa 1963, s. 61. ' D a v i d s o n , op. cit., s. 45. Por. też J . В a b i с z, W. W a l c z a k , Zarys hi­ storii odkryć geograficznych, Warszawa 1968, s. 126. Beletrystyczny opis kolonialnej przeszłości Danii wyszedł spod pióra T. Hansena w dwóch jego utworach: Slavernes Kyst, Kebenhavn 1961, i Slavernes 0er, Kabenhavn 1963. Tematyka ich dotyczy historii posiadłości duńskich w Afryce i na Karaibach. 8 �190 MAREK ARPAD KOWALSKI dobrze już wykształcona warstwa biurokracji plemiennej. Również handel złotem z państwami stepowej strefy Sudanu Zachodniego przyczyniał się do wewnętrznego umocnienia wojska i administracji, dając państwom wybrzeża solidne podstawy finansowe. Z nimi to zetknęli się Europejczycy. Jedni byli drugim potrzebni. Europejczycy nie byli bowiem w stanie zawładnąć wówczas niepodzielnie państwami wybrzeża, te zaś, by narzucić swą dominację sąsiadom, pożą­ dały dla umocnienia swojej struktury pomocy europejskiej i broni. Obie strony ciągnęły' zatem zyski: broń i towary przemysłowe w zamian za złoto i niewolników. Tego rodzaju spółka nie mogła być oczywiście trwała, wskutek wewnętrznej rywalizacji Europejczyków i Afrykańczyków, przy czym w obu wypadkach chodziło o zapewnienie sobie (co było tu już wielokroć podnoszone) kontroli i monopolu nad swoją stroną handlu. Często też dochodziło do wzajemnych nieporozumień i walk między bia­ łymi przybyszami a Afrykańczykami. Ich powody leżały w rywalizacji kupieckiej — by pozbyć się pośredników i prowadzić handel samodzielnie dla zwiększenia własnych zysków. Stąd częste próby opanowania przez Afrykańczyków faktorii europejskich, niejednokrotnie przy współudziale agentów konkurencyjnych kompanii. Christiansborg był bodaj jedynym w całej Afryce Zachodniej fortem, który został zdobyty przez samych Afrykańczyków. W 1693 r. Asameni, władca państwa Akwamu uderzył ze swoimi wojownikami na twierdzę i zajął ją, załoga zaś duńska była zmuszona ratować się ucieczką do poblis­ kich faktorii holenderskich. Przez rok zamek pozostawał w posiadaniu państwa Akwamu, a nad jego murami powiewała flaga wodza Asameni w y ­ obrażająca na białym tle sylwetkę Afrykańczyka dzierżącego miecz. Jed­ nakże Akwamu do prowadzenia swojej polityki potrzebowało Duńczyków, tak jak ci ostatni nie mogli sobie pozwolić na prowadzenie długotrwałej wojny z Asameni. Dla Akwamu Dania stanowiła osłonę przed innymi, sil­ niejszymi mocarstwami europejskimi, dla Duńczyków Akwamu było koniecznym pośrednikiem handlowym, którego pozbycie się mogło spowo­ dować zastój w interesach. Nie wiadomo bowiem, na jakiej stopie uło­ żyłyby się stosunki z ewentualnymi następcami Akwamu. Wkrótce też rząd duński wykupił zamek za sumę 3 tys. riksdali w złocie i zrzeczenie się jakichkolwiek pretensji do odszkodowań. Co więcej wódz Asmani zatrzymał w swoich rękach symboliczne klucze do zamku, które ponoć po dziś dzień znajdują się w skarbcu wodzów Akwamu. Niedługo potem Akwamu zostało podbite przez Aszantów, którzy około 1700 r. podpo­ rządkowali sobie wszystkie drobne państewka wybrzeża i t y m samym weszli w orbitę handlu niewolnikami. Oni to stali się nowymi kontrahen­ tami Duńczyków. Rozwój duńskich kolonii trwał do początku X I X w., gdy w 1804 r. �ZWIĄZKI DANII Z 191 AFRYKĄ Stany Zjednoczone wydały dekret, mocą którego zabroniony został import niewolników do tego kraju. W tym samym roku Dania wprowadziła zakaz handlu niewolnikami, a w 1807 r. uczyniła to Wielka Brytania. Za nimi podobne kroki podjęły inne państwa. Ostoją zatem duńskich faktorii na Złotym Wybrzeżu pozostał malejący wszakże handel złotem oraz pomyśl­ nie rozwijające się plantacje kawy. Okres prosperity dobiegał jednak końca. Klimat Wybrzeża Gwinejskiego, zwanego „grobem białego człowie­ ka", spowodował, że tylko w latach 1830-1840 aż sześciu gubernatorów duńskich padło ofiarą żółtej febry, malarii i innych chorób tropikalnych, a plantacje kawy zostały zniszczone podczas licznych wojen plemiennych. Kolonie położone na Złotym Wybrzeżu przestały przynosić Królestwu Duńskiemu intratne zyski. Jest to zarazem okres polepszania się położenia gospodarczego kraju, wyniszczonego wojnami napoleońskimi. Nastąpił rozwój przemysłu, w y ­ kształciła się liczna i bogata warstwa burżuazji. W tej sytuacji nie przyno­ szące dochodów kolonie stawały się hamulcem rozwoju ekonomicznego. Toteż w 1845 r. Kompania Wschodnioindyjska sprzedała swoje akcje i kapitały Wielkiej Brytanii, a wraz z nimi w ręce Anglików przeszły faktorie położone w Indiach i Nikobary (sprzedane w 1869 г., a więc nieco później, gdyż stanowiły własność nie Kompanii, lecz Korony). Wreszcie w 1850 r. Dania odstąpiła Wielkiej Brytanii Christiansborg i pozostałe fak­ torie leżące na Złotym Wybrzeżu za sumę 10 tys. funtów sterlingów . Obecność kolonialna Danii w Afryce trwała krótko. Można jednak przy­ puszczać, że obecność tego państwa na Złotym Wybrzeżu miała pewien wpływ na dzieje regionu. Dla miejscowych ludów posiadłości duńskie sta­ nowiły ochronę i zabezpieczenie przed podbojami ze strony silniejszych mocarstw europejskich, a szczególnie Wielkiej Brytanii. Dania nigdy nie dążyła do zbudowania w Afryce imperium kolonialnego, dbając tam je­ dynie o interesy handlowe. Niejako w jej cieniu mogło powstać i umocnić się państwo Aszanti stawiające Anglikom przez długi czas skuteczny opór. Dopiero po ustąpieniu Danii i Holandii (w 1872 r.) Wielka Brytania mo­ gła zawładnąć całym Złotym Wybrzeżem. Wycofanie się Danii z Afryki nie oznaczało bynajmniej całkowitego braku zainteresowania tym kontynentem. To, co jednak przed 1850 r. było udziałem państwa, obecnie stało się udziałem przedsiębiorczych jednostek podejmujących badania i wyprawy, a również szukających smaku „Wiel9 9 Można tu dodać, że Saint Thomas i inne wyspy wchodzące w skład obecnych amerykańskich Wysp Dziewiczych wykupiły Stany Zjednoczone od Danii w 1920 r. Co zaś do dalszych dziejów Christiansborga, to po jego zajęciu Brytyjczycy urzą­ dzili w nim na pewien czas szpital dla u m y s ł o w o chorych. Od roku 1908 zamek był rezydencją gubernatora Złotego Wybrzeża, a obecnie stanowi siedzibę rządu Ghany. �192 MAREK ARPAD KOWALSKI kiej Przygody". Najistotniejszy tu będzie udział Skandynawów, w tym i Duńczyków, V / tworzeniu Wolnego Państwa Kongo. Od 1884 г., a więc od daty powstania tego tworu kolonialnego, do 1914 r. toczyły się na tym terenie nieustanne walki z Arabami i sprzymierzonymi z nimi miejsco­ w y m i plemionami. Interesy europejskie starły się tu z dążeniem sułtana Zanzibaru do stworzenia w Afryce Środkowej wielkiego imperium arab­ skiego rociągającego się od Oceanu Indyjskiego po Atlantyk, a podporząd­ kowanego Zanzibarowi. Belgia sprawująca władzę nad Kongo nie miała dość siły, by przeciwstawić się Arabom i ujarzmić zarazem miejscowe ludy. W całej Europie rozpoczął się więc werbunek oficerów do wojsk kongijskich. Ciągnęło tam wielu Szwedów, Norwegów, Duńczyków. Ofice­ rowie armii tych państw otrzymywali długoterminowe urlopy, by móc zaciągnąć się w Kongo jako najemnicy. Oto jak określa ich Jan Czekanowski: „Force publique [Państwa Kongo| sklecona z miejscowego materiału była istotnie licha, a przede wszystkim nie zasługiwała na zaufanie. Ten jej manka­ ment musiało latać bohaterstwo europejskich oficerów i podoficerów strąbionych z całej Europy przy bardzo licznym udziale Skandynawów... Byli to młodzi ofice­ rowie, najstarsi z nich to majorowie. C i czarni wojownicy i ich biaJi wrogowie byli bohaterscy w swoich zmaganiach. W legendach rośli na olbrzymów. Pamiętać przy tym należy, że tych czynów, naprawdę wielkich, dokonywali ludzie nader skromni w swej ojczyźnie. Najciekawsi byli Skandynawowie, gdyż tych pociągała perspektywa Wielkiej Przygody" . ,0 ROZWÓJ B A D A Ń A F R Y K I W Muzeum Narodowym w Kopenhadze znajduje się obraz pędzla A. Eckhouta przedstawiający murzyńską kobietę z dzieckiem ze Złotego Wy­ brzeża, malowany w 1641 r. Nie jedyne to dzieło tego duńskiego artysty. W latach 1640-1643 Eckhout podróżował po Złotym Wybrzeżu i Kongo, wtedy więc, gdy Dania poczęła interesować się regionem gwinejskim. Plon jego wędrówek stanowi do chwili obecnej cenne źródło ikonografi­ czne dla poznania kultury tamtejszych ludów. Eckhout przekazał w swoich pracach wiele spostrzeżeń dotyczących typów ludzkich, stroju, broni, w y ­ posażenia codziennego. Dalsze wiadomości o życiu ludów leśnej strefy Wybrzeża Gwinejskiego pochodzą ze znacznie późniejszego czasu od pastora Hansa Christiana Monrada, który w latach 1805-1809 odbył czteroletnią podróż po rozproszonych na Złotym Wybrzeżu faktoriach duńskich. Wprawdzie owemu duchowne­ mu przyświecały cele misyjne, lecz w opisie swoich wojaży zawarł on l i ­ czne spostrzeżenia dotyczące kultury materialnej tamtejszych plemion, a szczególnie Aszantów, obrazy życia codziennego, ceremonii i obyczajów. J . C z e k a n o w s k i , W głąb lasów Aruwimi, Wrocław 1958, s. 377 i dalsze. �ZWIĄZKI DANII Z AFRYKĄ 193 Z tego też okresu datują się pewne cenniejsze eksponaty znajdujące się w posiadaniu kopenhaskiego Muzeum Narodowego, a zebrane i dostar­ czone przez ówczesnego gubernatora kolonii duńskich E. Carstensona i komendanta Christiansborga, majora Ph. von Wrisberga. Do nich należą dwa wyplatane kosze, których wiek sięga X V I I stulecia, a które były ozdo­ bą jeszcze Gabinetu Osobliwości ; strój wodza, miecze i złote figurynkiodważniki służące do mierzenia wagi złotego piasku — wszystkie obiekty pochodzące od Aszanti; wreszcie dwa bębny sygnałowe Aszantów, słu­ żące do przekazywania wiadomości (tzw. drum language). Bębny te zo­ stały przywiezione do Kopenhagi w 1840 r. i stanowiły dowody rzeczowe w procesie związanym ze składaniem ofiar ludzkich, który to proceder w y ­ stępował w duńskich posiadłościach . 11 12 Powstanie i rozwój etnologii jako nauki zbiegł się w czasie z utratą przez Danię kolonii w Azji i Afryce. Dlatego też etnografia duńska zwró­ ciła głównie uwagę na obszary polarne — Grenlandię i północną Kanadę, wnosząc poważny wkład do poznania kultury i życia Eskimosów. Mimo jednak utraty posiadłości na Czarnym Lądzie nie zabrakło tam duńskich podróżników i badaczy, którzy, aczkolwiek nieliczni, mieli swój udział w poznawaniu tego kontynentu. Należy wspomnieć H . M . Naesteda, który w 1857 r. podróżował po Afryce Południowej gromadząc duże kolekcje etnograficzne od Zulusów, Beczuanów i Hererów. Wspomniana już wyżej obecność Duńczyków w Kongo również znacznie wzbogaciła afrykańskie zbiory muzealne w Danii. C^ęść z nich dostarczyli oficerowie marynarki, kapitanowie Martini i Schonberg w 1880 r. Późniejsze — oficerowie armii Wolnego Państwa Kongo: kapitan A. Tilly w 1895 г., porucznik H . Tegner w 1905 г., kapitan J. Stoskel w 1906 г., komisarz prowincji Kasai Christian Knauer w 1915 г., wreszcie pułkownik Karl Hoier działający na terytorium Ruanda-Urundi. Do najcenniejszych nabytków należą rzeźby pochodzące z plemienia Ba­ luba, przy czym wiek niektórych obiektów sięga X V I I I stulecia. Wy­ mienić też trzeba rzeźbioną figurę króla Bakuba, Mikope Mbula, który władał plemieniem w latach 1810-1840, oraz wodzowski tron Bakuba po- 11 Królewski Gabinet Sztuki, zwany też Galerią Indiańską, istniał od ok. 1600 r. do 1824 r. Wtedy dopiero, bazując na zbiorach Gabinetu, powstało Muzeum Sztuki, poprzednik obecnego Muzeum Narodowego, w którym już w ó w c z a s wydzielony był Dział Etnograficzny. Dokładne dane na ten temat zob. M. A. K o w a l s k i , Z problematyki muzealnictwa etnograficznego w Danii, „Etnografia Polska", t. 13: 1969 z. 1. Te i dalsze dane na temat kolekcji muzealnych zaczerpnięte są z przewod­ nika Guides to the National Museum. The Ethnographical Department. Primitive Tribes of the Tropics, Copenhagen 1956, i uzupełnione wiadomościami zebranymi od pracowników Działu Etnograficznego Muzeum Narodowego w Kopenhadze. 1 2 13 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X V , z. 2 �194 MAREK ARPAD KOWALSKI chodzący z X V I I w. i z tegoż okresu dzidy od Basonge z ozdobnie w y k u ­ tymi grotami i rzeźbionymi drzewcami, oraz ceremonialne siekiery. Zebra­ ny został wreszcie szereg rzeźb, masek, strojów tanecznych i ceremonial­ nych, broni (m. in. noże pociskowe używane tylko w północnym Kongo), fajek, instrumentów muzycznych i przedmiotów użytku codziennego po­ chodzących od Baluba, Bakuba, Basonge, Batshioko, Bangala, Mangbetu, Azande i innych ludów zamieszkujących basen Kongo . Okres międzywojenny cechuje się sporadycznymi podróżami pojedyn­ czych osób gromadzących niejednokrotnie bogaty materiał etnograficzny. Działalność ich nie nosiła zamierzonego planowego charakteru, w y p ł y ­ wała raczej z indywidualnych zainteresowań. Kolekcje zebrane w owym czasie, częstokroć amatorskie i przypadkowe, poważnie jednak wzbogaciły afrykanistyczne zbiory duńskie. Wymienić tu można przykładowo podróże kapitana A. Fischera w 1928 r. po Afryce Południowej i pobyt w 1935 r. na Madagaskarze dr. Paula Fejosa, który badał negroidalne ludy połud­ niowej części wyspy: Betsileo, Táñala i Bara. Duża ilość zbiorów muzealnych pochodzi od zamieszkujących Afrykę Duńczyków, którzy ofiarowywali swojemu krajowi zgromadzone przez siebie kolekcje. Do takich należą dary pochodzące od Victy Knauer i dr. Gregersa Jensena z Kongo z lat dwudziestych czy od sporej kolonii d u ń ­ skiej z Kenii, a więc od znanej pisarki Karin Blixen osiadłej tam w latach 1914-1937 , od botanika Sidneya Blom Bjornera z 1933 г., od pani Schlichtkrull z 1931 r. i Williama Heilbutha z 1939 r. Wszystkie te ma­ teriały pochodzą z plemion Kikuyu, Kamba i Kisii, a poważny udział wśród nich mają obiekty plastyki figuralnej. Początek jej na terenie Kenii można datować właśnie na lata trzydzieste obecnego wieku. Sztuka rzeź­ biarska powstała u wymienionych wyżej ludów jest bowiem zjawiskiem nowym, które zrodziło się dzięki tworzeniu misji chrześcijańskiej w Afryce próbujących przybliżyć religię do tamtejszych społeczeństw poprzez pro­ pagowanie pewnych wzorów ikonograficznych. Z drugiej strony rozwój rzeźbiarstwa nie istniejącego uprzednio wśród Kamba ani wśród Kikuyu 13 14 13 By uzupełnić rozdział dotyczący działalności Duńczyków w Kongo, na innym wprawdzie polu, wspomnieć można, że w 1907 r. Mauritzen badał problem ustale­ nia górnego biegu Kongo. Stwierdził on, że pod w z g l ę d e m długości i ilości wody Lualaba tworzy rzekę główną, a zatem przedłużenie Konga, podczas gdy Luapula i Lufira są mniej obfite w w o d ę i nie w nich należy upatrywać początków rzeki. J . S z a f l a r s k i , Poznanie Czarnego Lądu, Warszawa 1968. We wspomnieniach swoich pisarka ta w sposób interesujący zapoznaje czy­ telników z Kikuyu. Mimo osobistego, pamiętnikarskiego charakteru, jej książka dobrze przedstawia procesy detrybalizacji plemienia pod w p ł y w e m zetknięcia się z Europejczykami, obrazuje też powstawanie nowych e l e m e n t ó w kulturowych prze­ kształcających Kikuyu z partykularnej grupy w społeczność narodową w ramach państwa kenijskiego. K . B l i x e n , Pożegnanie z Afryką, Warszawa 1965. 1 4 �195 Z W I Ą Z K I D A N I I Z; A F R Y K Ą stymulowany był zapotrzebowaniem na sztukę pamiątkarską, co okazało się bodźcem tak silnym, że wprowadziło tamtejsze ludy w krąg znanych „rzeźbiarskich" plemion Afryki. W efekcie powstało i nadal powstaje wie­ le interesujących dzieł rzeźbiarskich. Kolekcje rzeźb figuralnych z Kenii z lat trzydziestych są więc świadectwem powstawania i specyficznego roz­ woju sztuk plastycznych na tamtym terenie, zasługą zaś duńskich zbie­ raczy jest zwrócenie uwagi na to nowe zjawisko kulturowe. Jedyną zorganizowaną w tym okresie wyprawą była ekspedycja ge­ ologiczna w góry Ahaggar w Algerii w latach 1922-1923, kierowana przez prof. O. Olufsena, który wcześniej, bo w 1912 г., prowadził podobne ba­ dania w paśmie gór Atlasu Wschodniego. Przyniosła ona wiele ciekawych spostrzeżeń antropologicznych i etnograficznych dotyczących Tuaregów zamieszkujących ten region . Jedynymi w owym czasie o ściśle etnograficznym charakterze były badania Carla Kjersmeiera, teoretyka sztuki pierwotnej, który w 1932 r. przebywał w Nigerii i na terenach byłej Francuskiej Afryki Zachodniej. By uzupełnić przegląd duńskich badaczy i podróżników związanych z Afryką, należy jeszcze zwrócić uwagę na północną część kontynentu. Wprawdzie obszar ten nie wchodzi w zakres rozważań podjętych w n i ­ niejszym artykule, warto jednak podnieść obecność Duńczyków i na t y m terenie. Pierwszą podróżą, a zarazem jednym z najpoważniejszych przedsię­ wzięć naukowych, była podjęta w latach 1761-1767 wyprawa do Arabii Południowej pod patronatem króla Frederika V. Wyruszywszy z Kopen­ hagi, poprzez Morze Śródziemne, Kair, Suez i Morze Czerwone, dotarła do Jemenu. Na jej czele stał orientalista von Haven, a dalszymi uczestni­ kami byli: biolog Bauernfeind, lekarz Cremer, szwedzki botanik Forskaal, uczeń Linneusza oraz przyrodnik i geograf Carsten Niebuhr. Toczące się od początku podróży spory kompetencyjne i prestiżowe doprowadziły do rozpadu ekspedycji. Koniec jej był tragiczny. Zginęli wszyscy uczestnicy powaleni chorobami i niedogodnościami podróży. Ocalał jedynie Niebuhr. Jemu zawdzięczać należy wypełnienie wszystkich zadań wyprawy. Doko­ nał on licznych pomiarów astronomicznych w celu ustalenia współrzęd­ nych położenia wielu miejscowości Arabii, Jemenu i Egiptu, ustalił on po­ łożenie geograficzne środkowego biegu Nilu i jego katarakt po dotarciu do V katarakty, skartował też spore obszary Egiptu, Sudanu i Jemenu, on też wykonał pierwsze dokładne mapy wybrzeży Morza Czerwonego . 1S 16 15 O. O 1 u f s e n, Mission O. Olufsen au Sahara 1922-1923, Copenhague 1926. С. N i e b u h r , Reisebeschreibung nach Arabien und anderen umliegenden Landem, t. 1-2, K0benhavn 1774-1778. Dokładny opis wyprawy daje T. H a n s e n , Arabia Felix, Warszawa 1968. Por. też В a b i с z, W a l c z a k , op. cit., s. 234, 270, 280, oraz S z a f l a r s k i , op. cit., s. 103. 1 6 �196 MAREK ARPAD KOWALSKI Znacznie później, bo w latach 1912-1915, podróżował po Egipcie kapitan M . J. H . Davidsen, w Tunezji zaś przebywał w 1894 r. kapitan Daniel Bruun prowadzący badania wśród Berberów. Wcześniej natomiast, w 1840 г., zwiedzał Algerię Niels Simonsen, który zebrał bogate materiały etnograficzne wśród ludności kabylskiej i arabskiej oraz przywiózł do Danii dużą kolekcję ludowych strojów algerskich. W K Ł A D E T N O L O G I I DUŃSKIEJ W B A D A N I A AFRYKANISTYCZNE Jak już wspomniano, Dania utraciła swoje kolonialne posiadłości wów­ czas, gdy w wielu krajach nastąpił rozwój etnologii, gdy wiedza ta oparta dotychczas na jednostkowych faktach i spostrzeżeniach oraz przypadko­ wych zbiorach gromadzonych w Gabinetach Osobliwości i Kunstkammerach, a zwożonych przez misjonarzy, żeglarzy i podróżników zyskała pod­ budowę naukową, sięgała po teorie i uogólnienia, gdy zaczęły wyłaniać się szkoły i metody. Zaważyło to na dalszym rozwoju etnologii duńskiej, która zepchnięta na margines światowych kierunków przyjmowała kolejno prądy ewolucjonizmu, dyfuzjonizmu, hołdując bądź to brytyjskiej, bądź niemieckiej szkole. Kaj Birket-Smith, którego uznać można za czołową postać i wielolet­ niego przewodnika duńskiej etnologii, tak formułował swoje stanowisko: „Cywilizacja jest jak drzewo — z różnymi gałęziami, kwiatami i owocami właściwymi tylko sobie. Wszystkie powstały samodzielnie, w sposób natu­ ralny, ale ich pień jest wspólny. Gdy bowiem gałęzie odcięte są od drzewa, ich kwiaty więdną", i dalej przyznając, że i inne punkty widzenia mają swoją wartość, stwierdza jednak, że „ewolucja jest jedynym, naprawdę fundamentalnym problemem nauki o cywilizacji" . Etnologia duńska szła tym właśnie śladem, opierając się na ewolucjonizmie. Również popularny był dyfuzjonizm, a szczególnie jego odmiana w postaci szkoły kulturowo-historycznej. Oba te kierunki są reprezento­ wane w pracach poświęconych kulturze ludów A f r y k i . Bez wątpienia największy jest wkład w tę dziedzinę Carla Kjersmeiera, który w latach trzydziestych przebywając w Nigerii i sąsiednich kra­ jach wchodzących w skład byłej Francuskiej Afryki Zachodniej prowadził badania nad plemienną rzeźbą afrykańską, a od lat dwudziestych publiko17 1 8 1 7 K. B i r k e t - S m i t h , Histoire de la civilisation, Paris 1955. Por. również t e n ż e , Etnologien i Danmark, „Nordiska Tidsskriften", t. 15: 1939. Można tu w y m i e n i ć przykładowo kilku autorów, np. C. G. F e i 1 b e r g, Bidrag Ul de afrikanske Agerbrugsredskabers Kulturhistorie, „Geografiske Tiddsskrifter", t. 37: 1934; M. P. N i l s on, Primitiv Religion, Kobenhavn 1912; t e n ż e , Pri­ mitiv Kultur, K0benhavn 1925; J . O s t r u p , Islam, Kobenhavn 1914; J . P e d e r s e n , Islams Kultur, Kobenhavn 1928. 1 8 �ZWIĄZKI DANII Z AFRYKĄ 197 wał szereg prac poświęconych sztuce ludów Afryki,, różnorodnym jej ele­ mentom, warunkom rozwoju i osiągnięciom artystycznym poszczególnych ludów . Ukoronowaniem jego działalności było wyznaczenie na obszarze całego kontynentu zasadniczych stylów rzeźbiarskich obejmujących swoim zasięgiem style lokalne, charakterystyczne dla jednostkowych plemion. Według proponowanego przez Kjersmeiera podziału istnieją w Afryce trzy zasadnicze centra sztuki rzeźbiarskiej: Afryka Zachodnia, Kamerun i Kongo. W skład pierwszego z nich wchodzi Wybrzeże Gwinejskie wraz z N i ­ gerią i Sudan Zachodni. Na wybrzeżu dominują w wypowiedziach arty­ stycznych tendencje naturalistyczne, szczególnie widoczne w rzeźbach po­ chodzących z plemion Ghany, Liberii, Wybrzeża Kości Słoniowej i Dahomeyu. Stylizowane natomiast i schematyczne interpretacje pojawiają się w Sudanie Zachodnim, przy czym widoczny jest ich wpływ na północne regiony Wybrzeża Gwinejskiego. Nigeria jest natomiast terenem z domi­ nantą interpretacji dramatyczno-groteskowej i stanowi przejście do na­ stępnego ośrodka. W przeciwieństwie do bardziej zróżnicowanej sztuki basenu Nigru l u ­ dy Kamerunu manifestują jednolity wyraz swoich rzeźb. Ośrodek ten roz­ ciąga się od granic Nigerii po Kongo i oprócz Kamerunu obejmuje rów­ nież Gabon, Rio Muni i Kongo-Brazzaville. Na północy spotykane są często dzieła noszące znamię dramatyczno-groteskowe, będące przedłu­ żeniem stylu ludów Nigerii, na pozostałym natomiast obszarze przeważa wśród tamtejszych rzeźb naturalizm pełen dynamizmu i witalności, od którego jedynym odstępstwem jest schematyczna i skubizowana sztuka Bakota. Kongo wreszcie jest ośrodkiem o najwyraźniejszym stylu naturalistycznym, pełnym ekspresji i emocjonalnego wyrazu, przejawiających się w rzeźbach i maskach. Sztuka jest t u najbardziej wyrafinowana i po­ wszechna. Rzeźba plemion pozostających poza zasięgiem basenu Kongo, a więc Afryki Wschodniej i Południowej, nie tworzy samodzielnych ośrodków, lecz należy do kongijskiego centrum sztuki. Tak więc podstyle rzeźbiar­ skie Makonde, Wayao czy Barotse są częścią wielkiego zespołu artystycz­ nego Kongo i stanowią jego lokalne odmiany. Według Kjersmeiera, który wyszedł do porównawczej analizy formy 19 1 9 C. K j e r s m e i e r : Negerskulpturen og den modernę Kunst, „Nationaltidende", September 1927; De Afrikanske Negeres traestatuetter, „Tilskueren", Novem­ ber 1931; Paa Fetischjagt i Afrika, Kobenhavn 1932; Bambarákunst, ,,Ymer", t. 42: 1932; Habbekunst, „Ymer", t. 54: 1934; Samling af Negerskulptur, „Billed Bladet", no 18: 1946. �198 MAREK ARPAD KOWALSKI i jej ewolucji pod wpływem czynników historycznych, owe trzy zasadni­ cze centra stylowe wykształciły się na zakreślonych przezeń obszarach samodzielnie bądź w wyniku wędrówek różnych idei twórczych i wzajem­ nych zapożyczeń artystycznych. Są one oryginalnym dziełem tamtejszych ludów. Jedynie na granicach ośrodków i styku zasadniczych stylów mają miejsce obopólne wpływy i przenikania pewnych tendencji plastycznych . Późniejsze badania wniosły konieczność wprowadzenia do tych teorii pewnych poprawek i ich częściowej weryfikacji. Dotyczy to zwłaszcza terytoriów położonych między Wielkimi Jeziorami a Oceanem Indyjskim, gdzie odkryto równie stare i samodzielne tradycje, jak w wymienionych wyżej ośrodkach. Czyni to z Afryki Wschodniej niezależne centrum sztuki o własnej historii i drogach rozwoju artystycznego. Niemniej jednak pra­ ce Kjersmeiera nadal są klasycznymi pozycjami dotyczącymi zagadnień sztuki afrykańskiej i dają dokładne, wyczerpujące opisy lokalnych sty­ lów plemiennych, jak i tendencji artystycznych dominujących w wię­ kszych wymienionych t u regionach. Żywsza na terenie Afryki działalność Duńczyków w zakresie etnogra­ f i i następuje dopiero w okresie powojennym. G. Ahlefeldt-Bille przeby­ wając dwukrotnie w Tanzanii, w latach 1947 i 1952, zebrał wiele cennych materiałów od Wasandawe i Wafiome, a J. K. Larsen w t y m samym cza­ sie od Wanyamwezi. W 1948 r. badania w Algerii wśród Tuaregów prowadził prof. Johan­ nes Nicolaisen, obecny kierownik Instytutu Antropologii i Etnologii U n i ­ wersytetu Kopenhaskiego, który zgromadził bogate dane dotyczące stru­ ktury społecznej plemion Tuaregów okolic Ahaggaru, a więc podziału spo­ łecznego, zasad pochodzenia, następstwa i dziedziczenia, zawierania mał­ żeństw i t d . W t y m właśnie okresie, w 1947 г., przedsięwzięta była pierwsza zorga­ nizowana wyprawa, która wyruszyła do Kenii — Dansk 0stafrika Expe­ dition — pod kierownictwem dr. Broestrupa. Ekspedycja ta zebrała duży materiał etnologiczny wśród plemion Nilockich oraz u Kikuyu i Kamba. Organizatorem dwu następnych wypraw był osiadły w Afryce duński lekarz-stomatolog, dr J. Konnild. Pierwsza jego ekspedycja w 1954 r. prowadziła badania wśród plemion Nuba i Karamojong na pograniczu Kenii i Sudanu (prowincja Equatoria); druga w 1964 r. wśród Azande i K i ­ kuyu. W latach 1965-1966 dr J. Konnild prowadził eksplorację wśród nad20 2 1 2 0 C. K j e r s m e i e r : Centres de style de la sculpture Negre Africaine, 4 vol, Paris—Copenhague 1935—1938; Afrikanske Negerskulpturer, Kobenhavn 1947, wy­ dana też w tłumaczeniu angielskim; African Negro Sculptures, London 1947. Interesującą recenzję daje К. M а к u 1 s к i, Johannes Nicolaisen, Ecology and Culture of the Pastoral Tuareg, Copenhagen 1963, „Etnografia Polska", t. 14: 1970 z. 1. 2 1 �ZWIĄZKI DANII Z AFRYKĄ 199 granicznych plemion Tanzanii i Mozambiku. Ich wynikiem było zgroma­ dzenie szczególnie cennej kolekcji rzeźb pochodzących od Makonde. Obiek­ ty te o unikalnej, niespotykanej formie noszą groteskowo-karykaturalny charakter, przedstawiają trudne do opisania antropo-zoomorficzne kształty. Wydają się one być przykładem nawarstwiania nowych prądów w sztuce afrykańskiej powstałych pod wpływem sztuki europejskiej, tak laickiej, jak i chrześcijańskiej, na tradycyjne, plemienne podłoże rzeźbiarskie. Po­ łączenie naj różnorodniej szych stylów i form przez zręcznych rzeźbiarzy Makonde, którzy oryginalnie interpretują obce im wizje artystyczne, daje nieoczekiwane i zaskakujące efekty. Z innych badaczy wymienić należy Emila Olsena, który przebywał w 1964 r. w Etiopii i zgromadził tam interesujący zbiór drewnianych i me­ talowych krzyży zwanych masqal. Torben Lundbaek, kierownik Działu Afrykanistycznego Muzeum Narodowego w Kopenhadze, nieco wcześniej podróżował po Algerii, Tunezji i Maroku. W Nigerii natomiast przebywał w 1965 r. R. Meyer-Heiselberg zbierający materiał dotyczący dziejów afry­ kańskich struktur państwowych okresu przedkolonialnego. By dać pełny obraz duńskiej penetracji w Afryce należy jeszcze wspo­ mnieć o Danish Sudanese Mission działającej na terenie Nigerii, Nigru, Kamerunu, Togo, Dahomeyu i Ghany — od końca X I X w. do chwili obecnej oraz o istniejącym w Etiopii Skandynawskim Bloku Luterańskim zrzeszającym Finów, Norwegów, Szwedów i Duńczyków. Wprawdzie za­ daniem obu tych agend jest prowadzenie propagandy religijnej i działal­ ności misyjnej w wymienionych krajach oraz propagowanie osiągnięć k u l ­ tury państw skandynawskich, zawdzięczać im jednak można zebranie wie­ lu cennych kolekcji, opisów i materiałów etnograficznych. W Afryce Południowo-Zachodniej badania prowadził Jens В jorre, któ­ ry dwukrotnie (w latach 1946 i 1959) przebywał wśród Buszmenów pusty­ ni Namib i Kalahari. Spod jego pióra wyszła napisana w formie dziennika z podróży, poświęcona im monografia, w której autor daje dokładny obraz życia i kultury tego ludu, poczynając rozważania od problemu pochodzenia Buszmenów, opisu malowideł naskalnych, poprzez życie codzienne, polo­ wania, obrzędy, mity, legendy, taniec i muzykę. В jorre jest zwolennikiem autochtonicznego, afrykańskiego pochodzenia Buszmenów, odrzucając h i ­ potezy dotyczące ich migracji z Azji. Według niego tak specyficzne cechy antropologiczne Buszmenów, jak i ich kultury są wynikiem samodzielnego, wewnętrznego rozwoju tego ludu wypartego z Tanganiki na południe przez napływające od północy ludy nilockie i Bantu. Autor, którego pier­ wsze prace poświęcone były tubylcom Centralnej Australii i Papuasom Nowej Gwinei, a który prowadził też badania porównawcze wśród afry­ kańskich Pigmejów i Wasandawe, uważa, że Buszmeni są potomkami Australopiteków, czy też dokładniej Driopiteków i widzi w nich afry- �200 MAREK ARPAD KOWALSKI kańskich autochtonów. Podnosi też szczególnie umiejętność przystosowa­ nia się Buszmenów do obecnych warunków życia . Dopiero więc od lat pięćdziesiątych, wraz z żywszym rozwojem badań afrykanistycznych, duńska etnologia poczyna odchodzić od ewolucjonizmu wyznaczonego przez Birket-Smitha i od dyfuzjonizmu. Widać to szczegól­ nie w nowszych pracach Nicolaisena, Bjorrego, Lundbaeka i Meyer-Heiselberga. Pojawia się t u zwrot ku nowszym kierunkom etnologii anglo­ saskiej, czy też jak to stwierdził prof. Nicolaisen — ku antropologii spo­ łecznej . I tak Torben Lundbaek daje krótki, podręcznikowy opis całości k u l ­ tury ludów A f r y k i , opracowanie zaś Meyera-Heiselberga dotyczy roz­ woju afrykańskich struktur plemiennych i państwowych przed przyby­ ciem Europejczyków . Wymienić t u można jeszcze analizę stosunków rasowych pióra Ole Karupa Pedersena — od najwcześniejszych kontak­ tów Afrykańczyków z Europą, przez okres handlu niewolnikami, aż po opis zawikłanych problemów narodowościowych Kenii i „apartheidu" Re­ publiki Południowej A f r y k i . Przytoczone tu prace nie wyczerpują oczywiście w całości podjętego problemu, stanowią jednak przykład ukierunkowania duńskiej afrykanistyki podejmującej monograficzne opracowania opisu poszczególnych l u ­ dów, bądź też określonej tematyki kultury plemion Czarnego Lądu. Są one też dowodem niemałego wkładu duńskiej etnologii w dziedzinie badań Afryki. 22 23 24 25 2 6 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 J . В j 0 r r e, Zaterjannyj mir Kalahari, Moskwa 1964. Na podstawie rozmowy autora z prof. Nicolaisenem. T. L u n d b a e k , Afrikas Kultur, Kebenhavn 1965. R. M e y e r - H e i s e l b e r g , Afrika far den hvide mand, Kobenhavn 1965. О. К а г u р P e d e r s e n , Afrika-rapport, Kobenhavn 1965. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0c8c7b37756d93a152499f6e55525707.pdf ebbff922be62e22dd0a782bfa5d6dc9e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:735 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:677 Title A name given to the resource Wkład polskich podróżników do historii etnografii. Pamiętnik Faustyna Ciecierskiego jako źródło etnograficzne XVIII wieku / ETNOGRAFIA POLSKA 1971 t.15 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1971 t.15 z.2, s.201-224 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuczyński, Antoni Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S T U D I A I M A T E R I A Ł Y „Etnografia Polska", t. X V , z. 2 ANTONI KUCZYŃSKI WKŁAD POLSKICH PODRÓŻNIKÓW DO HISTORII ETNOGRAFII. „PAMIĘTNIK" FAUSTYNA CIECIERSKIEGO JAKO ŹRÓDŁO ETNOGRAFICZNE X V I I I WIEKU WSTĘP Polskie pamiętnikarstwo syberyjskie X V I I I stulecia zamyka Pamię­ tnik xiedza Ciecierskiego przeora Dominikanów wileńskich zawierający jego i towarzyszów jego przygody doznane na Sybirze w latach 1797-1801, wydany we Lwowie 1865 r. Materiały etnograficzne zawarte w Pamię­ tniku udostępniane są po raz pierwszy w całości, a ze względu na czas i przestrzeń, z których one pochodzą, zasługują na uwagę w dziejach pol­ skich badań nad kulturą ludów mieszkających poza granicami Europy. Biografia Faustyna Ciecierskiego nie jest dobrze znana. Wiadomo, że pochodził on z rodziny szlacheckiej osiadłej na terenie Warmii. Urodził się w 1760 г., a mając lat 17 wstąpił do zakonu dominikanów w Wilnie, w którym zdobył gruntowne wykształcenie z zakresu filozofii i teologii, zakończone uzyskaniem tytułu doktora. W późniejszych latach — dokład­ nie nie wiadomo kiedy — przyznano mu tytuł członka Uniwersytetu Lip­ skiego. O pierwszych pracach F. Ciecierskiego na rzecz zakonu dowiadu­ jemy się z dokumentu zatytułowanego Obligationes perpetuae z 1790 r. Następnie wykładał teologię i filozofię w dominikańskiej szkole w Róża­ nym Stoku na Litwie oraz logikę w klasztorze zakonu Św. Ducha w W i l ­ nie, zajmując się jednocześnie działalnością administracyjną na rzecz klasztorów z terenu Litwy. Pedantyczny w wykonywaniu obowiązków mnich mianowany został wkrótce przeorem, a 29 stycznia 1793 r. wybrano go sekretarzem Konwentu. 1 Wypełniając obowiązki zakonne, F. Ciecierski był czynnym działaczem —patriotą, a pod pozorem interesów klasztornych wyjeżdżał często z agi1 A. M i l l e r , Pierwsza porozbiorowa cierskiego przeora dominikanów wileńskich konspiracja litewska. Spisek ks. (1796-1797), K r a k ó w 1936, s. 147. Cie­ �202 ANTONI KUCZYŃSKI tacją patriotyczną do Mińska jako członek spisku przygotowującego insu­ rekcję wileńską Jakuba Jasińskiego (1759-1794). W okresie powstania kościuszkowskiego (1794) utrzymywał kontakt z powstańcami grodzień­ skimi i był wtajemniczony w sprawy komitetów powstańczych. Działal­ ność patriotyczna zaprowadziła dominikańskiego mnicha na ławę sądo­ wą, a fakt ten poruszył całe ówczesne postępowe środowisko wileńskie. Po wstępnym dochodzeniu przeprowadzonym w Wilnie przewieziono F. Ciecierskiego do Pietiersburga, gdzie 2 grudnia 1797 r. skazano go na tor­ tury i zesłanie do katorgi, z której wrócił dopiero w 1802 r. Po powrocie z Syberii pełnił ponownie szereg funkcji zakonnych — był przeorem zakonu w Zabiałach na Litwie, później natomiast w Różanym Stoku. Wreszcie w 1817 r. brać zakonna powołała go na najwyższe stano­ wisko Prowincjała Prowincji Litewskiej, które sprawował do 1824 r. Osta­ tnie lata życia spędził F. Ciecierski jako wizytator klasztorów dominikań­ skich, mieszkając stale w Proporcach na Litwie, gdzie zmarł w 1832 r. Polityczno-społeczną, pedagogiczną oraz zakonną działalność F. Ciecier­ skiego poznać można z trzech jego prac , wielu listów, odezw i krótkich notatek rozproszonych po różnych księgach klasztorów dominikańskich. Wizytując klasztory podróżował były katorżnik dość dużo po Litwie i Bia­ łorusi. Podczas tych podróży miał możność zapoznać się z nędzą oraz ciemnotą ówczesnej wsi. Nie szczędził surowych uwag pod adresem za­ konników i duchowieństwa, piętnował łapownictwo urzędników moskiew­ skich. Szczególnie interesowały go dzieła sztuki oraz zabytki historyczne. Wszędzie tam, gdzie tylko nadarzała się k u temu okazja, pisał o historycz­ nych zabytkach przeszłości, czynił uwagi o folklorze, etnografii i numiz­ matyce. Zarówno w Dziennuiku wizytatora., jak i w Kronice podkreślał destruktywną rolę gospodarki carskiej na zagrabionych Polsce terenach. Z żalem pisał o niszczeniu zabytków. Oglądając zamek w Trokach czynił uwagę o wspaniałym fresku przedstawiającym epizod z czasów księcia Witolda, rozpaczał z powodu niszczenia śladów mostu prowadzącego na wyspę do tego zamku, gotyckich kościołów oraz klasztoru zakonu Jezui­ tów w Połocku. 2 3 Z notatek F. Ciecierskiego dotyczących ruchu filareckiego wynika, że 2 J . Jasiński od roku 1793 uczestniczył w przygotowaniach powstania kościusz­ kowskiego na Litwie; po jego wybuchu, opierając się na sprzysiężeniu cywilno-wojskowym rozbił w nocy z 23/24 kwietnia 1794 garnizon rosyjski w Wilnie roz­ poczynając powstanie na Litwie. Pamiętnik xiedza Ciecierskiego przeora Dominikanów wileńskich, zawiera­ jący jego i towarzyszów jego przygody, doznane na Sybirze w latach. 1797-1801, L w ó w 1865; F . C i e c i e r s k i , Dziennik wizytatora, „Archeologiczny Zbiór Doku­ m e n t ó w Dotyczących Istnienia Rusi", t. 14: 1905; t e n ż e , Kronika liteiüska, rkps — bez numeru w Archiwum Uniwersytetu S. Batorego w Wilnie. Cyt. za M i l l e ­ r e m , ofp. cit., s. 155. 3 �PAMIĘTNIK F A U S T Y N A CIECIERSKIEGO 203 nie rozumiał on w dostateczny sposób programu walki narodowowyzwo­ leńczej tego postępowego grona młodzieży wileńskiej. Stary już, zmęczony fizycznie oraz złamany na duchu, nie może były katorżnik wskrzesić w swym sercu ideałów młodości. Wątpi w celowość prowadzonej walki. Obcy jest powstaniu listopadowemu (1830-1831), które rozgrywało się na jego oczach. Jest świadkiem tych tragicznych i wzniosłych dziejów swego na­ rodu, a rozwój wypadków politycznych dezorientuje całkowicie zakonnika, który przede wszystkim ubolewa nad wielkimi szkodami gospodarczymi spowodowanymi powstaniem. W jego Dzienniku wizytatora dużo jest cie­ kawych informacji o ruchach wojsk powstańczych, ofiarach powstania, jego przywódcach działających na Litwie oraz o oddziale Emilii Plater (1806-1831). Dzieje swej czteroletniej katorgi przedstawił F. Ciecierski w Pamiętni­ ku, książce posiadającej dużą wartość przede wszystkim dla badacza his­ torii polskiej martyrologii syberyjskiej. Autor opisał drogę na Syberię, pobyt w Okręgu Nerczyńskim oraz przeżycia osobiste i swoich współtowa­ rzyszy. Po pobieżnym opisie Guberni Irkuckiej następuje szczegółowy opis Okręgu Nerczyńskiego — tamtejszej ludności, miast, fabryk i kopalń. Nie brak również w Pamiętniku wiadomości geograficznych i etnograficz­ nych. Rękopis Pamiętnika odnalazł August Bielowski, który w przedmowie poprzedzającej jego edycję wyjaśnia, w jakich okolicznościach został on odkryty. 4 „Bezpośrednio po przygodach K o p c i a , w jego tak zwanym Dzienniku podróży skreślonych — pisze A. Bielowski —• należy się miejsce temu oto Pamiętnikowi, który tu ogłaszamy. Obejmuje on przygody od roku 1797-1801 przez autora jego doznane, a skreślone przed blisko pięćdziesięcią już laty, mianowicie roku 1806. Ponieważ zaś tak o Pamiętniku tym jak i o autorze jego nigdzie dotąd żadnej wzmianki czytać mi się nie zdarzyło, ogłaszając go tedy po raz pierwszy, winienem podać tak o jednym, jako i drugim bliższą wiadomość. Rękopism jego dostał mi się przypadkowo; natrafiłem go przed parą laty u antykwarza lwowskiego, który m i ę rzadkiemi niektóremi xiążkami po zmarłym niedawno tutejszym komorniku, a znanym miłośniku ksiąg częstował. Jest ten r ę ­ kopism dość świeżym, nie dawniej jak przed kilkunastu laty zrobionym odpisem z jakiegoś dawniejszego oryginału, może nawet z autografu. Nie ma żadnego tytu­ łu, żadnego wstępu, a jakby się zdawało ni końca; prócz tego znajduje się we środku luka z kilku kart białych, jakby dla późniejszego uzupełnienia textu zo­ stawionych. Pismo acz wprawnej ręki, jest jednak drobne i bardzo nieczytelne, 4 Odnosi się to do pamiętnika Dziennik podróży Józefa Kopcia przez cala wzdłuż Azyą, lotem (lądem) do portu Ochotska Oceanem przez Wyspy Kurylskie do niższej Kamczatki i stamtąd na powrót do tegoż portu na psach i jeleniach, Wrocław 1837. Dziennik ten doczekał się szeregu w z n o w i e ń w X I X stuleciu. Do­ kładniej o nim zob.: A. K u c z y ń s k i , Wkład polskich podróżników do historii etnografii. Relacje Józefa Kopcia o ludach Syberii, „Etnografia Polska", t. 13: 1969 z. 1. �204 ANTONI KUCZYŃSKI do czego przyczynia się jeszcze bladość czernidła. Wszystko to utrudniło i zwlokło należyte w nim rozpatrzenie się" (s. V I - V I I ) . niemało 5 W przygotowaniu Pamiętnika do druku dopomógł A. Bielowskiemu lwowski literat Lucjan Tatomir, który „... zajął się starannem odczytaniem rękopisu, a po sporządzeniu osobnej do druku kopii porobił w niej niejakie odmiany, które istoty rzeczy nie nadwerężając, wydały się mu dogodniejszemi dla czytających. Mianowicie opowiadanie, które w części pierwszej mego rękopisu jest prawie ciągłe, a w drugiej liczy tylko roz­ działów X I I , podzielił na rozdziały nierówne, liczniejsze i takowe stosownymi nadpisami opatrzył. Gdzieniegdzie też rzecz zanadto rozwlekle opowiedzianą skrócił" (s. V I I I ) . 6 Czytając Pamiętnik ma się przed oczami wiele rejonów Syberii z peł­ nym obrazem jej ówczesnego życia. Szlak zesłańczy F. Ciecierskiego wiódł z Wilna do Petersburga, potem przez Nowogród, Twer, Moskwę do Niżne­ go Nowogrodu, następnie rzeką Wołgą do Kazania i dalej etapami starym traktem syberyjskim przez Tobolsk, Tomsk do Irkucka. Dalsza podróż prowadziła przez zamarznięty Bajkał do Wierchnieudinska, skąd wkrótce powędrował autor Pamiętnika dalej w kierunku wschodnim, mijając po drodze Buriatów i Ewenków. Po przebyciu około 500 wiorst (wiorsta = 1066,8 m, t j . około 834 km) dotarł F. Ciecierski do Nerczyńska, a jadąc dalej na południowy wschód przybył do Górnej Kantory — maleńkiej osady górniczej w Daurii, w której przebywał przez większą część katorgi, pracując w wytwórni świec. Tu z dala od ojczyzny zjednał sobie nasz ro­ dak wielu przyjaciół spośród katorżników, a jako osobie wykształconej powierzono mu później obowiązki nauczyciela w domach miejscowych wyższych urzędników. Podczas pobytu na zesłaniu patrzy F. Ciecierski z wielką uwagą na otaczające go środowisko, skwapliwie przypatruje się wszystkiemu i wszy­ stkim, a ważną cechą jego narracji jest umiejętność operowania realistycz­ nym szczegółem. Dzięki temu tekst Pamiętnika zyskał na wartości, a sze­ reg relacji daje złudzenie fotograficznego niemal odtworzenia zdarzeń przeżytych na zesłaniu. Raz po raz wypełniają tekst spotkani przez auto5 W celu uniknięcia dużej ilości przypisów strony, z których pochodzi cyto­ wany tekst, podano w nawiasach po zakończeniu cytatu. Pamiętnik ukazał się we Lwowie w roku 1865 nakładem Alexandra Vogla w drukarni Zakładu Narodowego im. Ossolińskich. Drukowano go jako dodatek do wychodzącego we Lwowie „Tygodnika Naukowego", nr 17-38: 1865. W zbiorach rękopiśmiennych Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Wrocławiu znajduje się odnaleziony we Lwowie przez Augusta Bielowskiego rękopis Pamięt­ nika. Sygn. rkps. nr 2030/1, mikrofilm 11.846. Rękopis pochodzi z roku 1806 i nosi tytuł: F . C i e c i e r s k i , Opis Syberii. Stan manuskryptu jest bardzo dobry, czy­ telność słaba, zapis atramentowy — czarny. Oprawny w płótno, f°, stron 64 i 180. Treść rękopisu zgodna z tekstem drukowanym, jedynie układ tytułów inny, częścio­ wo wprowadzony przez w y d a w c ę . 6 �PAMIĘTNIK F A U S T Y N A CIECIERSKIEGO 205 ra ludzie, czasem czyni on dygresje na marginesie zaobserwowanych zja­ wisk bądź zdarzeń, dzięki czemu pamiętnikarski zapis nabiera plastyki i atrakcyjności. A oto przytoczony przez F. Ciecierskiego opis kopalń r u ­ dy srebra: „Stałem niewzruszony nie mogąc objąć tych dziwów natury, wszystko mnie porywało; wewnętrzna postać ziemi ma coś jeszcze osobliwszego niż jej powierzch­ nia. Poszedłem do żyły. T a jakby jakie koryto rzeki wykręca się w różne strony, za którą śledzą górniki, raz węziej, drugi raz szerzej, to się w górę podnosi, to w dół idzie, to przez twardy rżnie się kamień, to kruchem idzie łożem, to rozsy­ puje s w ą metaliczną własność po stronach, to sama tylko, nie udzielając kamie­ niowi nijakich śladów, rżnie się w znaczną głębię... Na samym dole idą ganki dla Przechodu z jednej w drugą górę, od jednej do drugiej żyły. Po bokach są wyro­ bione z ziemi izby, które dworami górnicy zowią. Były one niegdyś napełnione rudą srebrną. Temiż gankami spływa woda sącząca się z rozlicznych miejsc i wy­ sokości, czynią te strumyki formalną rzekę, która sztolnię w pewnej wysokości wyprowadza, płynąc wypuszcza się na powierzchnię góry przy samej onejże pod­ stawie. Tu i ówdzie stawy wodne, których głębokość niewiadoma, te pompami chcą oczyścić, aby gdy wody ubędzie, górnicy wgłębiając się w dół dobywać mogli rudy. Lecz ile moją imaginację zabawiała postać góry, tyle wzrok i słuch rażone były najokropniejszymi przedmiotami. Po dwóch nagich ludzi siedziało po kątach z żelazem i młotkiem, drylowało dziury w kamieniu; ten to łoskot raził zupełnie słuch osobliwie stojącego w odległości, gdzie się zbierać musiały wszystkie głosy; słabe światełko dwóch świec przyświecało roboczym ludziom, oni sami byli czarni, bez odzienia i obuwia. Przy samej żyle odbijało kilku, odwoziło kilku, odgrabiało kilku lub kilku­ nastu; pisk taczek, łańcuchów łoskot rozchodził się po zakątkach wyrobionych z przerażającym jękiem. Świeczki' ich słabo błyszczały ... Jęk podobny zgrzytaniu z ę b ó w wychodził od drylowania kamieni; smutna postać i pochmurna zmordowa­ nego robotnika pokazywała, że to plac nędzy i utrapienia. Samo powietrze duch tamowało —• sparzeliny z wód tam stojących, pary z m e t a l ó w i arszenników, od­ dechy pracujących, najsłabsza komunikacja z atmosferycznym powietrzem czyniły tamtą atmosferę nieznośną. W tem drży góra, podstawa się trzęsie, szum rozchodzi się po sztolni, świst idzie przez różne zakręty, powietrze mnie nagle uderza, stoję jak osłupiały czekając rychło li pogrzebion będę w rozwalinach tak ogromnej g ó ­ ry. Cóż to jest? — Rozrywają prochem kamień. Pobiegłem na miejsce wystrzału, dym mnie okurzył całego, świeca mi zgasła. J a m stać musiał na miejscu, póki nie przyszedł człek i świecy mi nie zapalił. Wiel­ kość wyrwanych kamieni nie była znaczna, kilka o d ł a m k ó w leżało przy miejscu, inne nieco dalej odniesione były. Gotowano już drugi wystrzał, a ja ciekawy by­ łem poznać, jak się to dzieje. Ostro zakończonem zębem żelaznym drylują skałę pobijając młotkiem, dziurę wydrążają do kilku calów, szerokości palca wielkiego. Wielkość tej dziury być powinna taka, iżby ósmą część funta zajęła prochu razem z ułamkami kamienia, którym zabijają otwór dziury wstawiwszy zapałkę. Takowa zapałka zapala się, a gdy dojdzie prochu ogień, rwie otaczającą go skałę i wali się jakaś część onej. Takie tedy zapały dzieją się bezustannie, niezmierna moc prochu wychodzi, a ta podziemna kanonada daje się słyszeć aż na powierzchni ziemi" <s. 194-196) . 7 7 Jest to pierwszy w naszej literaturze opis syberyjskich kopalń rud, w k t ó - �206 ANTONI KUCZYŃSKI Pamiętnik obfituje w bogate realia, świadczące o dużym zmyśle obser­ wacji autora. Spotykamy w nim szereg postaci ukazanych w różnorodnych sytuacjach. Poczet to liczny i ciekawy, począwszy od osób dla autora naj­ ważniejszych, t j . wileńskich przyjaciół, którzy wędrowali z nim na w y ­ gnanie, następnie zaś ukazujący carskich urzędników, oficerów, prostych żołnierzy oraz tubylców. F. Ciecierski ukazuje tych ludzi w różnorodnych sytuacjach, w rozmowach i działaniu, a dzięki takiej metodzie opisu po­ znajemy wielu z nich, raz przyjaźnie ustosunkowanych do Polaków, k t ó ­ rych zesłańcze losy zapędziły na Sybir, następnie zaś jako bezwzględnych urzędników, którzy zmuszeni byli podporządkować się carskiej admini­ stracji. Wiele postaci ukazuje się tylko w jednym epizodzie, inne w kilku następnych scenkach, aby potem zniknąć z pola widzenia pamiętnikarza. Kończąc uwagi wstępne podkreślić należy za A. Bielowskim, że Pamię­ tnik F. Ciecierskiego „... wypełnia ciekawą przerwę, jaka się dotąd w historyi polskich na Sybirze w i ę ź n i ó w znajdowała i zajmuje jedno ze znakomitszych miejsc między tego ro­ dzaju pismami. Kiedy bowiem w pamiętnikach, któreśmy w y ż e j wymieniali [od­ nosi się to do wspomnień K . Lubicz-Chojeckiego i J . Kopcia — A. K . ] , w i ę ź n i o ­ wie na zsyłki zwyczajne w Sybir skazani malują nam Sybir zewnętrzny; Ciecier­ ski skazany z towarzyszami do kopalń, maluje Sybir podziemny ze wszystkimi n a j ­ rozmaitszych okrucieństw przyrządami. Zwykle też pamiętnikarze owi, jak Choj e c k i , K o p e ć , zajmują się głównie własnemi tylko przygodami; przeciwnie C i e ­ cierski założył sobie skreślić przygody nie tylko swoje i towarzyszy tych, którzy z nim razem byli zesłani, ale oraz przygody i tych rodaków, a nawet obcych, co w jakiej bądź sprawie na Sybir skazani podobnemuż losowi ulegli. Daje też do­ kładniejszy niż jego poprzednicy opis rozmaitych ludów sybirskich, ich sposobu życia, religii i obyczajów tak, iż się zdaje jakobyśmy sami na ludy te patrzyli. Pisał Ciecierski, jak powiada »dla siebie«, »dla własnej pamięci«. Nie w i d a ć też tak dalece po sposobie pisania jego, iżby oddawał się z powołania autorstwu. Opowiada też bez żadnej pretensji prosto i naturalnie, co widział i czego bądź sam, bądź towarzysze jego doświadczyli. Z tym wszystkim silne wrażenia, jakich do­ znawał, podnoszą niekiedy jego pióro do artystostwa, czynią go niekiedy wielce wymownym, a opisy jego nadzwyczaj zajmującymi ... Zapominamy tu na chwilę o prostym pamiętnikarzu, a zdaje się nam, że mamy przed sobą natchnionego artystę z rodzaju Dantego. Nie umie atoli autor utrzymać się wszędzie w jednakiej 8 9 rych pracowało wielu Polaków przebywających na zesłaniu w epoce państwa carów. Odnosi się to do pamiętnika Karola Lubicz-C h o j e c k i e g o wziętego do nie­ woli rosyjskiej w okresie konfederacji barskiej. Po powrocie z zesłania opubli­ kował on wspomnienia, które ukazały się trzykrotnie, każde wydanie pod innym tytułem. Oto one: Pamięć dziel polskich i niepomyślny sukces Polaków przez uro­ dzonego Karola Lubicz-Chojeckiego, Warszawa 1789; Polak konfederat przez Mo­ skwę na Syberyę zaprowadzony. Razem wiadomość o buncie Puhaczewa, 1790 (bez miejsca wydania); Niewola Karola Lubicz-Chojeckiego 1768-1776, [w:] Sybir. Pa­ miętniki Polaków z pobytu na Sybirze, Chełmno 1864, t. 1. Zobacz przypis 4. 8 9 �PAMIĘTNIK F A U S T Y N A 207 CIECIERSKIEGO wysokości, do czego przyczynia się jeszcze brak dokładnego, naprzód obmyślonego planu i ścisłego pojedynczych obrazów odgraniczenia; stąd opowiadania jego są ku końcowi coraz słabsze" ( X - X I ) . Wspomniane powyżej najważniejsze cechy zapisu stosowane przez F. Ciecierskiego są tylko skrótowym rekonesansem po treści Pamiętnika, w którym interesujący materiał znajdzie nie tylko etnograf, lecz również ge­ ograf i historyk, jeśli zaciekawią ich dzieje Polaków na Syberii, panujący na jej obszarze układ stosunków polityczno-społecznych oraz stan ówczes­ nej wiedzy geograficznej o tych obszarach, które przez okres rządów Rosji carskiej często zasiedlane były przez Polaków. Brak miejsca nie pozwala na dokładniejsze omówienie tych wszystkich danych z zakresu historii i geografii, hydrografii, geologii, meteorologii, fauny i flory, których war­ tość powinna być oceniona przez specjalistów, podobnie jak relacje o k u l ­ turze ludów Syberii zawarte w pamiętnikach polskich autorów oceniane są przez etnografów. * Już w początkowym okresie zesłańczej tułaczki, jeszcze w europejskiej części Rosji, zetknął się F. Ciecierski z Maryjcami (Czeremisami) , ludem wchodzącym w skład finno-ugryjskiej grupy językowej, który między so­ bą określa się etnonimem. 10 11 „... Mary to jest człowiek, tak jak C z u w a s z ó w nazywają Kourk Mari, czyli lud górny. Czyli oni od Finlandczyków pochodzą lub nie — ja tego twierdzić nie umiem. Mają swój osobliwy język, z którego słów kilka, porównując innych na­ rodów języki, później przytoczę, jeśli mnie Bóg czasu dozwoli. Niegdyś ten naród przechodne, czyli pasterskie, prowadził życie, dziś zaprząta się gospodarstwem i uprawą roli. Nie mają oni ani czynności ruskiego włościanina, ani jego przemysłu, ale to nie pochodzi z naturalnej jakiejś opieszałości lub charakteru narodowego, lecz z uciemiężenia, jakiemu podlegali przodkowie dzisiejszych Czeremisów, i ze wzgardy, z jaką ich przyjmują dzisiejsi rosyjscy urzędnicy. Biedny lud na widok żołnierza ucieka i chroni się zwyczajem lękliwych owiec, a nasze feldjegery i duszę z nich prawie wyganiali. Jakże może ten człek mieć przemysł i ochotę, który i cienia swego się lęka. Imiona mężczyzn pospolite bywają: Lengul, Kispelat, Erbaldi, Ilmet etc. Imiona kobiet: Pidelet, Astan, Nasuka etc: w z i ę t y c h imion 12 1 0 W artykule podano przyjęte dziś nazwy ludów, a etnonimy zawarte w Pa­ miętniku umieszczono w nawiasach. Maryjcy określają się etnonimem „Mari", „Marij", „Mar" — tj. „człowiek", „mężczyzna", „mąż". Dzielą się na trzy grupy: górną zwaną przez nich „Kuryk marij", wschodnią — „Upo marij" oraz leśno-łąkową — „Ołyk marij" lub „Kozła marij". Szczegółowiej o tym zob.: Finno-ugorskie i samodijskie jazyki, [w:] Jazyki narodów SSSR, t. 3, pod red. W. W. Winogradowa, Leningrad 1966, s. 221; Narody ewropiejskoj czasti SSSR, t. 2, pod red. B. N. Bieliciera, N. I. Worobiewa, L . N. Tierientiewej, N. N. Czeboksarowa i N. N. Szliginiej, Moskwa 1964, s. 510. W języku rosyjskim goniec, kurier — tutaj w znaczeniu konwojent. 1 1 1 2 �208 ANTONI KUCZYŃSKI na chrzcie pamiętać nie mogą. Żony sobie kupują i mają ich tyle, ile w y ż y w i ć mogą. Żona pospolicie kosztuje rubli sr. trzydzieści aż do sta. Posagi z żonami bio­ rą w bydle i koniach. W domu, gdzie się wesele odprawuje, modli się najprzód kart, czyli ksiądz Czeremisów, następuje uczta, tańce. Muzyka składa się z bała­ łajek (jest to rodzaj gitary o dwu strunach). Zdejmują ubiór dziewicy z panny młodej, ubierając według zwyczaju mężatek; wyprowadza ją swat do łaźni i grozi pletnią, aby ją małżonek znalazł w tym stanie, w jakim być powinna dziewica. Nazajutrz swat przychodzi ze swachami i powtarza swe groźby, lecz nauczone róż­ nymi przykładami Czeremiski umieją uchodzić za dziewice, nawet gdyby przeciw­ ny krok panieństwu swemu uczyniły. Umarłych swych grzebią w ubiorze najlep­ szym. W pasie jego zawiązują kilka kopiejek lub do kieszeni kładą. K i j przy nim zostawują dla odpędzania psów. Po zakopaniu umarłego przyjaciele nastawiają świeczek tyle, ile wspomnieć chcą swych przyjaciół umarłych. Jedzą potem pierogi przy zapalonych woskowych świecach, trzy kawałki zostawują dla umarłego, od­ chodzą do domu i myją się przy odmianie sukien. Trzy razy obchodzą pamiątkę umarłych, w trzecim idą na pogrobowiszcze, je­ dzą pierogi, trzy kawałki zostawują dla umarłych i powracają. Siódmego dnia zbierają się w domu zmarłego, zapalają świece, jedzą pieczyste i posyłają do grobowiszcza, czterdziestego dnia toż samo czynią, co i siódmego. Czeremisy utrzy­ mują nieśmiertelność duszy, z tej to przyczyny kładą przy umarłym rzeczy, pie­ niądze i jadło, bo sądzą, że następne życie jest tylko dokończeniem, czyli ciągiem dalszym teraźniejszego. Co się tyczy czci Bogu oddającej się, w tem ślepo idą za przepisami swych m u s z a n ó w , czyli księży. C i im wykładają sny, przepowiadają, przyszłość wróżą o dobrem powodzeniu; przy każdej wiosce, czyli raczej przy liczbie wiosek, jest kart, czyli proboszcz, wybrany z towarzystwa, wiekiem i niewinnością obyczajów odznaczający się. Jurna jest u nich nazwisko Boka. Jumon A w a jest żona jego, a matka bogów. Wierzą w liczbę bogów dobroczynnych, którym świata rząd zdany. Tych być mia­ nują familją Boga. Liczba bożków jest u nich nie jednostajną ... Pospolicie w nie­ szczęściach udają się mężczyźni do b o g ó w — białogłowy do bogiń. Satan albo Saitan jest bożkiem nieszczęść, tyle się go boją, że nawet imienia jego nie śmieją wyrażać, mieszkanie mu dają w wodach. Najwięcej się boją bożka Kudorsza, czyli bożka piorunów, którego przedstawiają w rodzaju pupki ubranej w męskie suknie. Tę poczwarkę stawią w w ę g l e domu, stawią przed nią potrawy i obrazić ją boją się. W keremet, czyli w miejsce poświęcone bogom, zgromadzają się familją całe wioski. Dęby największe są poświęcone dla Jumy, inne innym bożkom. Do keremetu niewiasty nie wchodzą nigdy — mężczyźni tylko obmyci i odziani dobrze, a nawet zawsze z sobą biorą kilka kopiejek w te swoje święte miejsce wchodząc. Czwartek jest dniem ś w i ę t y m dla nich. Uroczystość największa u Czeremisów jest Jumon Bajram, czyli uroczystość na cześć familji bogów. Z samego s ł o w a Bajram oraz ze zwyczaju płukania się przed dniem ś w i ę t y m pokazuje się, że Czeremisy mają spólnictwo z Tatarami. Ten Bajram czasem ledwie w pięć lat obchodzony bywa, wedle sposobności towarzystwa, które go obchodzić zamyśla. Dla najstarszego z bogów ofiarują konia, dla żony jego krowę, dla bożąt reszty ptactwo, owce i co mogą. Zapalają świec siedem, przed którymi stoi siedem ofiar ników; zacząwszy od pierwszego czynią się modły, lud stoi z odkrytą głową, na­ chyla s i ę aż do ziemi i odpowiada: Amin. Ofiarują głowę, serce i wnętrze, podno­ sząc w górę, kładą to wszystko na półmisek i modlą się — rozdzielają potem ofiarę przytomnym, którzy oną z uczciwością jedzą, kości zaś w ogniu palą. �PAMIĘTNIK F A U S T Y N A 209 CIECIERSKIEGO Każda wioska odprawuje święto wiosny. Gospodarze zbierają się na polu, przy­ nosząc z sobą jadła i napoje. Kart, czyli ksiądz, modli się i ofiaruje, potem spoinie jedząc, czynią igrzyska zabawne. Również po żniwach podobne święto odprawują. Gospodarz wymywszy się w łaźni, bierze po cząstce zboża zebranego, pieróg upie­ czony z nowej mąki oraz trunki różne wynasza na dwór, obraca ku słońcu, dzię­ kuje bogom za błogosławieństwo, którem go obdarzyli, potem częstuje swych przy­ jaciół. Mimo srogiego przykazu i przemocy, którą Czeremisów zmuszać chciano do przyjęcia wiary chrześcijańskiej, znajduje się atoli wiele bałwochwalców, albo r a ­ czej m ó w i ą c M a h o m e t a n ó w bałwochwalskich, i owszem sami ci, co przyjęli wiarę grecko-rosyjską, nie porzucają swych zabobonów i z w y c z a j ó w ojców swoich. Teraz ci pośledni ni to są chrześcijanie, ni poganie, gruba niewiadomość panuje między nimi. Chlubią się atoli, że wierzą w Chrystusa, choć najmniejszego pojęcia o re­ ligii nie mają" (s. 42-46). Nawiązując do treści przytoczonej powyżej relacji wyjaśnić należy już na wstępie, że podstawą gospodarki tego ludu było prymitywne rolnictwo. Pozyskiwanie ziemi pod uprawę odbywało się systemem żarowym, który praktykowany był przez ludność ubogą. Większe obszary ziemi uprawnej były w rękach ludności bogatszej, a z chwilą rozwoju kolonizacji rosyj­ skiej stały się one własnością Rosjan. Najprostszym narzędziem do uprawy była motyka, większe natomiast niwy orano prymitywnym radłem lub so­ chą. Najpospolitszymi roślinami uprawnymi z gatunku zbożowych były jęczmień, pszenica, żyto oraz gryka. Pod wpływem kolonizacji rosyjskiej rozpowszechniła się w tutejszym rolnictwie trójpolówka. W warunkach dominacji uprawy roli w gospodarce Maryjców wykształciły się liczne obrzędy agrarne, o których niezbyt szczegółowo informuje autor Pamię­ tnika. Wyjaśnić zatem należy, że główne święta związane z kultem agrar­ nym łączyły się u nich z pewnymi datami kalendarza rolniczego — po­ dobnie jak u Czuwaszów, Umdurtów, Mordwinów, Osetyńców i innych . Do świąt tych zaliczyć należy: kugecze (wielki dzień), połączony później z chrześcijańską Wielkanocą; aga-pariam (święto sochy) obchodzone około 9 maja (wg starego kalendarza); siurem — święto trwające tydzień w ok­ resie letniego zrównania dnia z nocą. Święta te czczone były przez lud­ ność całej wsi, albo nawet przez kilka wsi spokrewnionych ze sobą. Prze­ wodzili im specjalni kapłani z wyboru, zazwyczaj sędziwi mieszkańcy wsi. Podczas uroczystości składano w ofierze bydło, które kupowano specjalnie za zebrane w całej społeczności pieniądze. Ofiary przeznaczone były bogom i boginiom panteonu maryjskiego, w którym specjalnych bóstw-opiekunów rolnictwa prawdopodobnie nie było. Miejscem, w którym spełniano tego rodzaju obrzędy, był specjalny święty zagajnik . 13 14 1 3 S. A. T о к a r i e w, Pierwotne s. 347. 1 4 T o k a r i e w , I.e. 14 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X V z. 2 formy religii i ich rozwój, Warszawa 1969, �210 ANTONI KUCZYŃSKI Ryc. 1. Jurta E w e n k ó w zabajkalskich pokryta wojłokiem Narody Sibiři, s. 718, r y c . 4 Na uwagę etnografa zasługują również wspomniane przez F. Ciecier­ skiego maryjskie obrządki zaduszne, odprawiane w sposób uderzająco po­ dobny do tzw. „dziadów" u Ukraińców, Białorusinów, Rosjan, Bułgarów, Serbów oraz u ludów Powołża — Wotiaków, Mordwinów, Czuwaszów. W obrzędach tych zapraszają Maryjcy zmarłych przodków na poczęstunek i zwracają się do nich z prośbą o wzięcie udziału w stypie oraz o otocze­ nie opieką gospodarstwa rodziny, o ochronę bydła, urodzaj i dobrobyt . Zajmijmy się jeszcze pokrótce zwyczajami i obrzędami, które towa­ rzyszą u Maryjców grzebaniu zmarłego. Na podstawie zawartych w l i ­ teraturze etnograficznej opisów stwierdzić należy trafność dokonanych przez F. Ciecierskiego spostrzeżeń z tego zakresu. Obrzędy te wiążą się u nich z wiarą w to, że zmarły — lub jego dusza — potrzebuje pożywie­ nia, broni, odzieży itp., dlatego należy zaspokajać te jego potrzeby z sza­ cunku do niego, w przeciwnym bowiem razie mógłby się on rozgniewać i mścić na pozostałych przy życiu. Podczas stypy pogrzebowej zaprasza się na nią zmarłego, którego przyjście inscenizowane jest przez któregoś z jego krewnych przebranego w jego odzież. Niełatwo jest podać w krótkim szkicu charakterystykę wszystkich ob­ rzędów oraz wierzeń Maryjców, o których zamieszczono w Pamiętnikti skromne jedynie notatki. Toteż z konieczności zostały one tutaj zgenera1S 1 5 T o k a r i e w , op. cit., s. 242. �PAMIĘTNIK F A U S T Y N A CIECIERSKIEGO 211 lizowane. Wypada jednak nadmienić, że fakty przekazane w t y m źródle w całej rozciągłości zgodne są z materiałami zawartymi w innej bogatej literaturze przedmiotu, i w t y m t k w i jego wartość . Następnym ludem, z którym zetknął się F. Ciecierski, byli Czuwasze, których byt i obyczaje opisuje następująco: 16 „Naród osiadły nad brzegami rzeki Wołgi w guberni kazańskiej i niższej no­ wogrodzkiej nazywa się Czuwasze. Naród dość liczny od Czeremisów przezwany Kourk m a r i . Język mają swój oddzielny, który razem z odzieniem, obyczajami i zabobonami stale zachowują jako dziedzictwo ojców i dziadów swoich. Wielu z nich przyjęło wiarę ruskiego kościoła, nikt zaś z nich prawie nie porzucił naro­ dowego swego sposobu życia, prócz że się niektórzy u p r a w ą ziemi zajmują, której zabawy nie znali ich przodkowie. Kobiety pospolicie ubierają g ł o w y tak, jak nasze Żydówki; jest to jakiś rodzaj czepca haftowanego perłami maleńkiemi albo grzywiennikami srebrnymi ruskimi, które układają na kształt ruski. Żony sobie k u ­ pują. Cena żony jest 20 aż do 50 rubli, ubodzy kupują i za 10, tak jak bogaci podnaszają aż do 100 rubli cenę żon. Posag składa' się z bydła i odzieży. Przed dniem wesela zbierają się przyjaciele oblubieńca do domu rodziców oblubienicy, opłacają umówioną cenę odbierają podarunki nawzajem, a ojciec za­ ręczonej dziewicy biorąc chleb i miód obraca się k u słońcu, modli się za szczęśliwe powodzenie przyszłych małżonków, następnie piją, jedzą i weselą się. W dniu sa­ mego wesela oblubienica okryta zasłoną wchodzi do zebranych gości, przed nią dzieweczki niosą chleb piwo i miód, trzy razy okręca się wokoło izby — a oblu­ bieniec zrywając jej zasłonę całuje ją i odmienia pierścionki. Nowo zaślubiona rozdziela miód i chleb przytomnym, odchodzi za swój parawan, czyli zaponę, za którą pierwiej siedziała, gdzie mężatki wkładają na nią zamężnej kobiety czepiec. W łożnicy powinna oblubienica ściągnąć buty małżonka. Nazajutrz rozpatrywują znaki panieństwa. Jeżeli młoda uczyniła krok przeciwny pierwej, tedy podczaszy, czyli gospodarz wesela, jeden z przyjaciół młodych, niesie kubek napełniony pi­ wem, z którego spód jest przedziurawiony. Dziurę zatyka palcem, oddaje kubek pijącemu i odsłania zastawę, tym sposobem oblewa się pijący, a przytomni śmiać się muszą do sytości, pani zaś młoda wstydzić się. Mąż jest głową familii. Żona musi mu być zawsze posłuszną. Jeżeli mąż nie kontent z swej żony, to zrywa 'z jej g ł o w y ubiór, a potem samem rozwodzi się już małżeństwo. Sposób grzebania umarłych jest ten sam, co i u Czeremisów. Na grobowiszczu kładą oni świeczki, pierogi i kury pieczone, resztę sami jedzą, rzucają suknie zmarłego na mogile, sami się obmywają i idą w dom pogrzebionego na ucztę w trzecim i siódmym dniu po pogrzebie, czynią pominki, ale w miesięciu paździer­ niku; każdy gospodarz ofiaruje na grobie swych przodków, owcę, w o ł u lub ko­ nia — sami się częstują, a psy resztę za zmarłych pojadają. Ich kapłani, czyli Jummy, są razem ofiarnikami, przepowiadaczami i czarno17 1 6 I. N. S m i r n o w , Czereraisy. Istoriko-etnograficzeskij oczerk, Kazań 1889; T. A. K r j u k o w a , Matierialnaja kultura marijciew XIX w., Joszkar-Oła 1956; T o k a r i e w, Etnografia narodów SSSR, Moskwa 1958, s. 157-160. W X V I I I , a nawet w X I X stuleciu, gdy granice rozsiedlenia Maryjców i C z u w a s z ó w leżały blisko siebie, zwłaszcza w okolicach rzeki Kamy wpadającej do Wołgi, bardzo często tych ostatnich utożsamiano z tzw. „Kuryk marij", tj. górną grupą Maryjców. 1 7 �212 ANTONI KUCZYŃSKI księżnikami; w niedostatku Jummy wybierają starca do spełniania powinności k a ­ płana. Thor jest imię najwyższego bóstwa. Dają mu żonę, którą nazywają ThorAmysz, czyli matką bogów. Satan albo Saitan jest głową złych bożków, mieszka on w wodach. Uznają także bożków leśnych. Bytność przyszłego po śmierci życia jest Czuwaszom wiadomą. Twierdzą oni, że cnotliwy człek po śmierci przeniesiony bywa w kraj szczęśliwości i tam przy­ jaciół swych znajdzie i z nimi się połączy. Zły człek przeznaczony jest na włócze­ nie się po lasach i pustyniach pod postacią szkieletu bez ciała. Uroczystości swoje obchodzą zwyczajem Czeremisów, tylko że część swych ofiar rzucają w ogień. Pierwsza uroczystość jest na początku wiosny, na której proszą bogów o plenne i szczęśliwe żniwo. Po żniwach odprawują drugą uroczystość, na podziękowanie bogom za szczodre przez żniwa opatrzenie ludzi. Pospolita ich modlitwa jest pra­ wie następująca: »Boże bądź mnie miłościw, Boże nie opuszczaj mnie, daj mnie s y n ó w i córek wiele, napełnij spichrze moje, daj chleba, miodu, zdrowie, pokój i zgodę; błogosław dom mój, abym mógł przyjąć, nakarmić i ogrzać podróżnych«. W rzeczy samej modlitwy są niewinne, proste, miłość własną i bliźniego mające za cel; szkoda, że ten lud ś w i a t ł e m wiary nie oświecony. Niewinność ich obyczajów zasługuje na uwagę. Twierdzą, że ten lud nie zna innych przysiąg, jak tylko same słowa: tak — tak albo nie — nie. Jeśli zaś potrzeba ich znagli do wykonania jakiejś sądowej lub w prywatnych sporach wydarzającej się przysięgi, w takiem zdarzeniu kładą w gębę chleb z solą mówiąc: miech nie mam chleba i soli, jeżeli kłamię lub sło­ wa nie dotrzymam«. Młodzież brana na rekrutów przysięga tymże sposobem, tylkd biorąc chleb z pałaszów na krzyż złożonych" (s. 47-50). Wiadomości o Czuwaszach, jak zresztą i o innych ludach, nie są za­ pewne tylko wynikiem obserwacji dokonanych podczas krótkiego prze­ jazdu F. Ciecierskiego na Syberię oraz w drodze powrotnej z zesłania. Najprawdopodobniej wzbogacone one zostały informacjami miejscowej l u ­ dności rosyjskiej, lepiej obeznanej z kulturą tubylców. Podkreślić jednak trzeba, że przedstawione w Pamiętniku osobliwości katalogu kulturowego Czuwaszów znajdują prawie całkowite potwierdzenie w opisach później­ szych podróżników oraz monografiach etnograficznych . Potwierdza się np. lakoniczna wzmianka, że Czuwasze „Język mają swój oddzielny", gdyż rzeczywiście zaliczany on jest w skład tiurskiej grupy ałtajskiej ro­ dziny językowej oraz różni się diametralnie od języka tych wszystkich grup etnicznych, z którymi zetknął się F. Ciecierski na zesłaniu. Odnośnie do tradycyjnych wierzeń czuwaskich wypada zaznaczyć, że początek ich zaniku nastąpił w drugiej połowie X V I I I stulecia. Wówczas bowiem rozpoczęło się intensywne przenikanie prawosławia, które do koń­ ca X I X w. wyrugowało w znacznym stopniu z życia codziennego Czuwa18 1 8 W. K . M a g n i c k i j , Matieriały к objasnienju staroj czuwaskoj wiery, Kazań 1881; G. I. К o m i s a r o w, Czuwaszi kazanskogo zawólża, „Izwiestja Obszczestwa Archeologii, Istorii i Etnografii pri Kazanskom Uniwersitetie", t. 27: 1911; W. F . K a c h o w s k i j , Pamjatniki matierialnoj kultury czuwaskoj ASSR, Czeboksary 1957; T о к a r i e w, op. cit., s. 162-171. �PAMIĘTNIK F A U S T Y N A CIECIERSKIEGO 213 szów bądź przepoiło nowymi elementami bogaty ongiś katalog ich wie­ rzeń i obrzędów. Słusznie jednak notuje autor Pamiętnika, że mimo to, iż „Wielu z nich przyjęło wiarę ruskiego kościoła, nikt zaś z nich nie porzucił narodowego swego sposobu życia". Odnosi się to szczególnie do okresu, w którym F. Ciecierski zetknął się z Czuwaszami, gdyż wówczas wielu z nich tylko nominalnie było prawosławnymi, faktycznie zaś kulty­ wowało obrzędy i wierzenia swych przodków. Zanim przejdziemy jednak do paru zdań na temat zanotowanych w Pamiętniku elementów kultury społecznej i duchowej, zapoznajmy się jeszcze pokrótce z głównym charakterem gospodarki czuwaskiej polega­ jącej na uprawie roli, o którym to zajęciu pisze F. Ciecierski, że nie znali go „ich przodkowie". Z rolnictwem wiąże się oczywiście umiejętność uprawy ziemi, która u Czuwaszów stała na bardzo niskim poziomie i opie­ rała się na systemie przyjętej od Rosjan trójpolówki. Nowiny uprawiano za pomocą orki, używając prymitywnych radeł lub soch, ale często też, przede wszystkim na gruntach obfitujących w kamienie lub korzenie, posługiwano się łopatami lub motykami. Ze zbóż uprawiano zarówno jare, jak i ozime — np. pszenicę z gatunku płoskurnicowego, żyto, grykę, owies, proso i inne. W relacji znajduje się także opis kobiecego nakrycia głowy, którym — jak wynika z podanej charakterystyki — była najprawdopodobniej czap­ ka w formie ściętego stożka, tzn. choszpu lub chuszpu, bogato zdobiona koralikami i wyszyciami z kolorowych nici. Czapka ta noszona była tylko przez mężatki. Ciekawa jest również informacja o zawieraniu związku małżeńskiego, a sam obrzęd weselny składał się z wielu zwyczajów i ob­ rządków, z których na plan pierwszy wysuwa się rytualne ściągnięcie za­ słony z twarzy panny młodej, po którym następuje wymiana pierścionków oraz nakrycie głowy nowo zaślubionej dziewczyny czepcem — odpowiada­ jące oczepinom naszego ludu, a w końcu oględziny znaków dziewictwa oraz napiętnowanie, jeżeli dziewczyna przed małżeństwem je utraciła. Jak więc widzimy, niedochowanie dziewictwa przez pannę młodą było ośmieszane przez gości weselnych, natomiast nie prowadziło do zerwania zawartego małżeństwa, co np. praktykowane było wśród Kirgiz-Kazaków i wynikało z pospolitego u nich obyczaju płacenia za dziewczyny brane za żony . O wysokości zapłaty za kobietę, czyli tzw. kalymu, dowiaduje­ my się również z relacji F. Ciecierskiego, chociaż podaje on, że zapłata ta uiszczana była w rublach, z innych natomiast materiałów wiadomo, że kalym wypłacany był wśród Czuwaszów także zwierzętami hodowlanymi. O wysokości posagu, jaki brała nowo zaślubiona ze swego domu, nie znaj­ dujemy w Pamiętniku dokładniejszych danych. Zresztą dane na ten te­ mat, pochodzące od innych autorów, nie są też miarodajne, gdyż posag ten 19 1 9 K . M o s z y ń s k i , Ludy pasterskie, K r a k ó w 1953, s. 331. �214 ANTONI KUCZYŃSKI uzależniony był od zamożności rodziny, z której wywodziła się panna mło­ da. Co do sytuacji kobiety w rodzinie, to podać trzeba, że położenie jej nie było ciężkie, zajmowała się ona wychowaniem dzieci, gospodarstwem domowym, a w okresie sezonowych prac polowych pomagała przy sprzę­ cie zbóż, oczyszczaniu ziarna itp. Omówiwszy w ten sposób nieco szerzej zawarte w Pamiętniku wiado­ mości z zakresu kultury społecznej przejdziemy do pobieżnej charaktery­ styki opisów odnoszących się do spraw związanych z pewnymi elementa­ mi tradycyjnych wierzeń i obrzędów. Zmarłych swoich chowali Czuwasze w ziemi, usypując mogiłę nad grobem, na której pozostawiają pożywie­ nie wierząc, że dusza musi zostać nakarmiona, w przeciwnym bowiem ra- Ryc. 2. Nakładanie kory brzozowej na szkielet łódki. Ewenkowie zabajkalscy Narody Sibiři, s. 713, r y c . 5 zie mogłaby w postaci ducha powracać i upominać się o jadło, mszcząc się za niepamięć. Wiara w życie pozagrobowe stanowi podłoże corocznych modłów nad grobem zmarłego, podczas których składano ofiary w postaci pożywienia. Zwyczaj ten potwierdzają także inne materiały, w których zawarty jest cały obraz tej ceremonii, a S. Tokariew przytacza treść wypowiadanej wówczas formuły, która brzmiała: „My wspominamy cie­ bie, niczego ci nie żałujemy i modlimy się za ciebie do boga Tora; bądź spokojny nie niepokój nas i nie przychodź do nas". 20 2 0 T o k a r i e w , op. cit, s. 169. �PAMIĘTNIK F A U S T Y N A CIECIERSKIEGO 215 Wspomniany przez F. Ciecierskiego bóg Thor (Tor) reprezentował w ich panteonie najwyższe bóstwo dobroci, obok którego stał Szajtan — bóg zła i wszelkich nieszczęść . Ponadto wierzyli Czuwasze w istnienie całej plejady bożków drugoplanowych, jakby funkcyjnych, które zajmo­ wały się określonymi dziedzinami ich życia społeczno-gospodarczego. Bo­ gowie ci odgrywali znaczną rolę w cyklu obrzędowości dorocznej, o której wspomina również autor Pamiętnika, wymieniając uroczystości z okazji początku wiosny oraz zakończenia żniw. W odrębny świat wprowadzają nas czuwascy wróżbici, którzy zajmowali się leczeniem, przepowiadaniem pogody oraz innymi magicznymi zabiegami. Według F. Ciecierskiego funkcję tę pełnią tzw. Jummy, którzy „są razem ofiarnikami, przepowiadaczami i czarnoksiężnikami". 21 * Po przejechaniu na saniach przez zamarznięty Bajkał dotarł F. Cie­ cierski do Wierchnieudyńska, skąd wkrótce powędrował dalej w kierun­ ku wschodnim, mijając po drodze osady Buriatów, o których pisał, że „... ich powierzchnia postać, ich domy, czyli miejsca mieszkania, ich twa­ rze, ich głos i język, ich odzież" (s. 70) dziwiły go bardzo. Następnie opisuje wygląd mieszkania buriackiego: „Jurta jest domem, jest pomieszkaniem Burata z całą jego familią. Namiot skórami odziany, mający otwór na wierzchu, jest jurtą. Ma ona kształt kopiczny, wchodzi się do niej maleńkimi drzwiczkami, wojłokiem lub skórą odzianymi. Całą ozdobą jurty wewnątrz są wojłoki lub skóry kształtem kanap ułożone i żelazny ko­ ciołek, ogień na środku jurty pali się dniem i nocą. Buraty siedzą na nogach około ognia, pomieszani z żonami i dziećmi, w kociołku grzeją w o d ę z trawami różnemi, którą piją na kształt herbaty, mlekiem zaprawną. Buraty z Buratkami maleńkimi lulkami palą tytoń. Pisk jakiś jest ich mową. Oto były pierwsze przedmioty, które u Buratów nas bawiły. Prócz tego kilka k a w a ł k ó w czarnej zabrukanej owczyny wisi na ścianach jurty, którą burhanami zowią, czyli bożkami. Te skórki polewają mlekiem jako ofiarę dla burhana, a za postrzeżoną w trzodzie szkodą burhana, czyli ową skórę, wynoszą za jurtę i dobrze okładają kijem jako za niepilność bożka trzody sobie powierzonej. Przy jurcie na wysokich żerdziach powtykane sterczą barany lub kości ich tylko na podobnychże żerdziach. Jest to ofiara wielkiemu bogu, to jest słońcu jako najwyższemu burhanowi" (s. 70-71). „Kobiety ich, strojem od mężczyzn cale nieróżne, można tylko poznać po dwóch czarnych na piersi spadających wielkich warkoczach i zausznicach żelaznych wiel­ kości koła, o średnicy blisko pięciocalowej. Stare kobiety w rzeczy samej są po­ dobne do orangutanów, ile tylko rzeczonych małp kopersztychów widziałem, tyle podobieństwa w twarzach podżyłych Buratek postrzegłem. Pospolicie ich kobiety są za młodu tłuste jako jednem tylko mlekiem żyjące; na starość obszyta twarz marszczkami, twarz m ó w i ę z dwoma bardziej linjami oczu niż oczyma i płaskim nosem" (s. 73). 2 1 T о к a r i e w, l. c. �216 ANTONI KUCZYŃSKI Jak wynika z powyższej informacji, znajomość kultury buriackiej była bardzo pobieżna u F. Ciecierskiego, który podczas krótkiego przejazdu przez zamieszkane przez nich osady nie miał okazji do poczynienia w n i ­ kliwszych obserwacji. Niemniej jednak podkreślić należy, że opis ten znaj­ duje potwierdzenie w późniejszych materiałach etnograficznych i opisach. Co do mieszkań buriackich, to wyjaśnić należy, że różniły się one w znacz­ nym stopniu od mieszkań typowych nomadów Azji Środkowej. Wprawdzie część z nich obywała się latem albo latem i zimą namiotami 'krytymi w o j ­ łokiem, przede wszystkim jednak, a już szczególnie zimą, miano za domy ośmiokątne lub prostokątne drewniane chatki zrębowe, często z podcie­ niem u wejścia. Wewnątrz takiej chatki znajdowało się ognisko, wydzielo­ ne miejsca do spania, przy czym pościel — t j . skóra lub wojłoki, tak była formowana na dzień, że ułożona pod ścianą sprawiała wrażenie ka­ nap. Inwentarz ruchomy buriackich pasterzy składał się, nie licząc prze­ nośnych namiotów, odzieży, broni oraz uprzęży, przede wszystkim z wiel­ kiej ilości wyprawionych skór i wojłoków, ponadto w skład jego wchodziła pewna ilość naczyń i niezbędnych narzędzi. Naczynia, wyjąwszy niektó­ re, jak np. metalowy kocioł, były wykonane z drzewa, były to maślnice, różnego rodzaju czarki, półmiski itp., potrzebne w gospodarstwie do­ mowym. Gospodarka buriacka polegała na hodowli i uprawie ziemi. Trzody tych nomadów składały się z bydła rogatego, owiec, koni i wielbłądów, przy czym stada tych ostatnich występowały jedynie u Buriatów mieszkają­ cych w południowych rejonach Zabajkala. Na ogół pasterze buriaccy byli dobrze zaopatrzeni w pożywienie oraz we wszystko, co potrzebne i m było do życia. Innymi formami zajęć, obok dominującej hodowli i uprawy zie­ mi, było łowiectwo, rybołówstwo, zbieractwo, a wśród niektórych grup kowalstwo. Szczególnie słynęli kowale buriaccy z wyrobu ozdób na siodła i kołczany, wykonywanych z blachy żelaznej, którą inkrustowano srebrem. Zapisy F. Ciecierskiego odnoszące się do Buriatów są prawdziwe, jednak bardzo skąpe. Jadąc do miejsca zesłania zetknął się F. Ciecierski z Ewenkami (Tun­ guzami), których byt i obyczaje dość obszernie opisał: „Nie rozumiem, żeby przezwisko Tunguz miało być przezwaniem, z szyder­ stwa od Tatarów tym ludziom nadaném, jak twierdzą uczeni, bo oni sami tem się szczycą imieniem i nigdym nie słyszał od Tunguzów samych ani zażalenia na szydzących, ani też odmiennego nazwiska . Tunguzy jest to naród błąkający się, 22 2 2 W literaturze X V I I I i X I X stulecia Ewenkowie nazywani byli Tunguzami lub Tongusami. Pochodzenie tego słowa nie zostało dotychczas jednoznacznie wy­ jaśnione, a niektórzy badacze X V I I I stulecia wywodzili je z języka Tatarów to­ bolskich, w którym słowo „Tonus" znaczy „świnia". Dzielą się oni na dwie grupy — E w e n k ó w Reniferowych i E w e n k ó w Konnych. Zarówno jedni, jak i drudzy �PAMIĘTNIK F A U S T Y N A CIECIERSKIEGO 217 stałego miejsca nie ma, pasterstwem i r y b o ł ó w s t w e m bawi się. Zwierzchnia ich postać ciała prawie się nie różni od Buratów i innych narodów po Azji rozsypa­ nych. Oczy maleńkie czarne, nos spłaszczony i czoło, wargi szerokie i obwisłe, uszy wielkie, zęby białe, włos pospolicie czarny, wzrost średniej wielkości. Oto są cechy prawie ogólne Tunguzów. Oczy mają tak bystre, że najmniejszy znak po trawie rozeznają i wiedzą o bytności lub przejściu zwierza, i dlatego, jeśli który z zesłanych uciecze, Tunguzy zaraz go wyśledzą. W rzeczy zaś samej, czy skutkom wyśledzenia zwierza lub co podobnego przypisać bystrość wzroku Tunguzów, czyli raczej nachyleniu traw w pas i więcej wysokich, które za najmniejszym przydepta­ niem różnią się od nie przydeptanych, ja twierdzić nie chcę. Jest to lud najobojętniejszy, nic ich dzień jutrzejszy nie interesuje, co mają, dziś jedzą. Dzielą się ostat­ kiem z podróżnym lub przyjacielem. C i , co koło Ruskich żyją, są ostrożniejszymi, nauczeni przykładem swoich sąsiadów. Oddaleni od osad ruskich są najotwarszymi, najprostszymi ludźmi. Lubią wódkę i kiedy w gościnie lub umyślnie w szynkach podpijają, to nie ma zabawniejszego stworzenia... Pijany Tunguz chodzi od osoby do osoby, chlubi się ze swego pijaństwa, pożycza od ruskich sukien, bez ładu one nadziewa, żadne­ go porządku nie patrząc. Kobiecą jubkę pokrywa płaszczem ruskim, na czepiec baby ruskiej kładzie czapkę Rusina; wszystko to pomieszane, kobiece ubiory z m ę ­ skimi na przemian wdziawszy ... Tak nareszcie ubranego w błoto lub śmiejące się Rusiny wrzucają, lub słabością własną sam wpada i cale go to nie zastanawia, ż e świątecznych pożyczył sukien. Drogo przeto biedak okupywać musi tę krótką swoją uciechę. Płacić musi za suknie sobolowemi skórami cenę, jaką się podoba nałożyć pożyczającemu. Nie wiem, do jakiej doskonałości doszła nauka u Tunguzów panowaniu chiń­ skiemu podległych. Przekonany jestem z ich rękodzieł oraz d o w o d ó w następnie mających się przytoczyć, że tamci Tunguzi są polerowniejsi, dowcipniejsi i więcej do towarzyskiego życia przyzwyczajeni. Przeciwnie pod panowaniem rosyjskim ż y ­ jący Tunguzi są zupełnie prostacy; lud pasterski, dzieci czystej natury i trwożliwe wędrowniki. Muzyka ich jest jakiś piskliwy z świstaniem połączony dźwięk. Lata swoje liczą na śniegi: przeżyłem, powiada Tunguz, śniegów, czyli zim, tyle a tyle. Pasterskie życie prowadząc, bogactwa swoje mierzą liczbą bydła; mają też trzody ogromne, mniejsze atoli niż Buraty. Koczują na stepach lub w lasach, najczęściej przy wodach. Z miejsca na miejsce przepędzają swe trzody, przenoszą swe jurty również z miejsca na miejsce. Jurty ich niczem się nie różnią od jurt Buratów; wojłoki lub skóry pokrywają te nędzne namioty. Gdy się z miejsca przenosi Tunguz, co pospolicie czyni lub z niedostatku paszy dla bydła i drzewa na opał, lub przez niedogodność sąsiadów swych narodowców, określają siebie etnonimem — „Ewenk", a ponadto liczne były wśród nich różnegorodzaju samookreślenia lokalne. Opisani w „Pamiętniku" Ewenkowie Zabajkalscy oprócz etnonimu „Ewenk" określali się nazwami „Burarczeny", „Solony", „Manjagiry". Dokładniej o tym zob.: Narody Sibiři, pod red. M. G. Lewina i L . P. Potapowa, Moskwa 1956; Mongolskie, tungusko-manczżurskie i paleoaziatskie jazyki, t. 5, pod red. W. W. Winogradowa, Leningrad 1968, s. 68; G. M. W a s i l e w i c z , Ewienki — istoriko etnograjiezeskie oczerki (XVIII — naczalo XX w.), Lenin­ grad 1969, s. 9-14. Wyjaśnieniem genezy etnonimu — „Tunguz" zajmował się pol­ ski badacz kultury Jakutów Edward P i e k a r s k i . Ogłosił on artykuł pt. К wo~ prosu o proischożdienii słowa „Tungus", „Etnograficzeskoje Obozrienie", kniga 70/71, nr 3-4: 1906, s. 206-216. �218 ANTONI KUCZYŃSKI lub z powodu ruskich czy posielających się, czy drogi blisko jurty prowadzonej — w ó w c z a s pędzi z sobą i całą s w ą trzodę. Ogon do ogona końskiego przywiązują; kobiety, dziewki i chłopcy siadają każde na oddzielnego konia; od piersi jednego konia do drugiego, przypinają żerdzie, między one zawieszają gatunek kolebki, w które kładą skóry, rozmaite rzeczy i niezdatne do końskiej jazdy dzieci. Dzie­ ciom kładą między nogi ryneczkę pochyłą, która ułatwia spad wilgoci naturalnej, z tej to przyczyny u wszystkich Tunguzów są nogi krzywe, jako od młodości przegrodą ową rozdzielone. Na czele tej wyprawy wieziona bywa jurta, kształt­ nie złożona, po bokach krążą roślejsze Tunguzy, dorodniejsza młodzież męska. Za pierwszą nadarzoną ustalenia się sposobnością Tunguz rozbija swoją jurtę, czyli raczej prościej mówiąc, kijaszki zebrane z pierwszego siedliska rozstawia, skórami lub wojłokami okłada i już ma gotowe dla najliczniejszej familji mieszka­ nie. Trzoda się pasie po łąkach, na których osiadł, kobiety jej pilnowaniem zajęte zbierają tylko k u potrzebie mleko. Mężczyźni z łukami idą na polowanie, aby nabić zwierzyny, której skórami opłacają rządowi podatki. Wspomniawszy o podatkach przez Tunguzów i inne polowaniem bawiące się narody rządowi opłacanych, warto jest umieścić i trudności, jakie się biednemu l u ­ dowi przytrafiają w czasie takowych polowań, i wspomnieć o sposobie wybie­ rania takowego podatku. Co do pierwszego Tunguzy najodleglejsze zwiedzają k r a ­ je i lasy, celem zdobyczy żądanej. Zapuszczają się nawet w granice Chin, gdzie mniej wygubione zwierzę łacniej się łowić daje. A n i ich głębokie śniegi, ani ostre mrozy, ani szumne zawieruchy nie odstraszają od pracy. Krzesiwo, przy boku długi nóż, na plecach łuk krzywy z ładownicą strzałami napełnioną, całym są zapasem i orężem Tunguza. Noc przebywa myśliwiec tunguski w sypkim śniegu, oparłszy nogi podwyższone na drzewie, okryty z wierzchu również śniegiem, smacz­ nego snu zmordowany używa. Miasto gąbki do krzesania ognia służącej ma liście pewnego ziela, które ściera na próchno, a w które skra wpadłszy ł a t w o je zapala. Liść ten jest szerokości dłoni człowieka, stronę jedną ma zieloną, drugą brunatną, gdy zwiędnieje. Jak się w botanice nazywa, nie wiem. Rozłożony ogień przy jakim drzewie ogrzewa zziębniętego, o uspokojenie głodu mniej frasobliwy Tunguz, trzy lub więcej dni wytrwa bez pokarmu. Ubije jakie zwierzę, to zdobyczą s w ą głód uspokaja, a skórę na podatek przeznacza. T y m sposobem przepędza w lasach i g ó ­ rach całą zimę ł o w i e c t w e m zatrudniony, szczęśliwy jeśli ubije potrzebną liczbę zwierza dla oddania skór na podatek skarbowy. Nie pamiętam dokładnie rozkładu rzeczonego podatku, przypominam tylko, że następująca proporcja być musi do onego zbliżona: od każdej duszy jeden sobol lub dwa lisy czarne albo cztery ordy nary jne, lub też sześć kóz dzikich i tyleż jeleni. Cokolwiek bądź, jest to proporcja najmniejsza; nie chcę twierdzić na do­ mysł, wszak na podwojoną proporcję tu wzmiankowanej ilości łatwiej bym się zgodził. Letnią porą polują na kozy dzikie. Ubierają się w tym celu całkiem w skórę kozią. Czynią to też i ruscy, ale się często, nie poznawszy wzajemnie, zabijają się. Kiedy odwilż śnieg spędzi, a mróz ściśnie powierzchnię pozostałego, polowa­ nie Tunguzów na kozy dzikie jest najzabawniejsze. Leci na koniu pianą zjuszonym prosto siedzący łowczy; kozioł dziki oddzielony od stada podnosi się z n i e w y m o w n ą prędkością, sadzi przez góry i skały; tuż za nim łowczy połowu chciwy długim harpem morduje przelęknionego, a cieniuchne nóżki zwierza wskroś przebijając skorupę zmarzłego śniegu bieg mu opóźniają. Dogania go wreszcie jeździec; po­ rywa się dyszący zwierz, odnawia bieg lotny, kilka wiorst unosi z niebezpie­ c z e ń s t w e m życie. Szczęśliwy, gdy dopadł lasu; na koniec w przypadku nieukrycia �PAMIĘTNIK F A U S T Y N A CIECIERSKIEGO 219 się w lasach, bez przerwy dysząc zmęczone zwierzę upada pod harapem dościgającego łowca. Takie polowanie ja sam z niezmierną ciekawością widziałem" (s. 80-84). „Każdy Tunguz jest opasany pasem, na którym mu wisi długi nóż w pochwach. Mają pasy nabijane srebrnymi figurami, wyobrażającemi rozliczne poczwary. To wyraźnie pokazuje, że przodkowie ich umieli chodzić koło sztuki wyrabiania sre­ bra i innego metalu. Widziałem sam wyrobotki min przez Tunguzów porzucone; widno z nich, że tylko za bogatymi szli rudami, ubogie porzucali. Ruscy dopiero biorą rudy, choćby tylko stoosiemdziesiątą część funta miały srebra w pudzie, czyli w funtach czterdziestu. Dziś Tunguzom nie wolno na własny zysk wyrabiać rudy, tak jak każdej prywatnej osobie. W grobach ich przodków do dziś dnia znajdują się prócz innych narzędzi sztuki srebrne, wyobrażające ich bożyszcza, oraz strzały nabijane srebrem" (s. 85). „Tunguzy znają sztukę wyrabiania metalu, wyrabiają go pewno w odleglej­ szych stronach, gdzieby ich żadne nie wyśledziło oko. Nawet sztukę wyrzynania kamieni znają, świadczą bowiem o tym pozostałe ich bożyszcza lub w grobowcach wynajdywane bałwany. Ja, co tylko wiedziałem z ich bożyszczami kamieni, wszy­ stko to były niezgrabnie rznięte masy kamieni, straszydła wyobrażające. Tunguzy z łuku przednio strzelają, w cel maleńki o sto osiemdziesiąt kroków trafiają. Karabinki chyba ci znają, co się z ruskimi ludźmi oswoili. Kiedy jeden z naszych towarzyszów z karabinka w biegu ubił kozę dziką, a w locie orła, Tun­ guz do niego zbliżyć się nie śmiał, czarodziejstwom to przypisując, czyli raczej sile wyższej nad ludzką. Blisko rzek wielkich mieszkający mają czółna z kory brzozowej wyrabiane, lek­ kie i szczelne. Nie widziałem czółen mieszkańców nad ujściem Amuru osiadłych, czyli raczej w ę d r o w n y c h ludzi, mają być one szczególne; te co mają Tunguzy są niezgrabne, ale lekkie. Jest to nachylony z w y s ł a n y m spodem spiczasty koszyk brzozowy" (s. 86). Przedstawione przez F. Ciecierskiego osobliwości kultury ewenkijskiej znajdują prawie całkowite potwierdzenie w późniejszych źródłach i mo­ nografiach etnograficznych . Przytoczony przez niego opis wyglądu zewnętrznego Ewenków jest potwierdzeniem jego spostrzegawczości, gdyż rzeczywiście lud ten należący pod względem antropologicznym do typu bajkalskiego rasy mongoloidalnej charakteryzuje się wymienionymi w Pa­ miętniku cechami zewnętrznymi. Skąpe słowa relacji o Ewenkach zawie­ rają jednak szereg interesujących informacji etnograficznych, które repre­ zentują poważne znaczenie przy rekonstrukcji XVIII-wiecznego katalogu faktów kulturowych tego ludu. Dodać tutaj należy, że Ewenkowie Zabajkalscy objęci byli przymusem służby w armii carskiej, zatem szybciej aniżeli inne ludy Syberii zatracili oni szereg elementów z rodzimej k u l ­ tury i ulegli częściowej asymilacji. 23 2 3 Między innymi: W a s i l e w i c z , op. cit., M. G. L e w i n , Ewienki siewiernogo Pribajkalja, „Sowietskaja Etnografija", nr 2: 1936; W. N e u p o k o i e w, Tungusy Burjatii, Wierchnie Udińsk 1927; Narody Sibiři, s. 701-741; T o k a r i e w , op. cit., s. 504. �220 ANTONI KUCZYŃSKI Aby dokładniej zrozumieć informacje F. Ciecierskiego poświęcone cha­ rakterystyce gospodarki Ewenków, nadmienić trzeba, że tzw. grupa zabajkalska tej ludności zajmowała się hodowlą koni i bydła, a ponadto uprawiała rybołówstwo oraz myślistwo. Ta forma gospodarki wyznaczała tryb życia, który charakteryzował się wędrówką z miejsca na miejsce, w celu znalezienia odpowiednich pastwisk oraz bogatych łowisk. Opisany w Pamiętniku sposób polowania przy pomocy ścigania zwierzyny na koniu był szeroko praktykowany także przez Buriatów i opisują go dokładnie późniejsze źródła. Łuk był główną bronią myśliwską Ewenków, którzy używali różnorodnych grotów do strzał: długich rogowych, z zadziorami i bez, trójgraniastych lub o przekroju romboidalnym. Istniały też liczne groty kościane, używane do strzelania do ptaków i drobnej zwierzyny. Broń palna zaczęła się u nich rozpowszechniać pod wpływem osadnictwa rosyjskiego, a posługujący się nią biali przybysze zza Uralu wprawiali w zdziwienie ewenkijskich łowców, którzy obserwując odstrzał zwierzyny za pomocą broni palnej przypisywali ten sposób polowania „sile wyższej nad ludzką". Rybołówstwo stanowiło również poważną gałąź gospodarki Ewenków, zatem dziwić się należy autorowi Pamiętnika, że o zajęciu tym w ogóle nie wspomina. Z tą formą gospodarki łączy się posiadanie środków trans­ portu i komunikacji wodnej, które w relacji F. Ciecierskiego sprowadzały się do wspomnianych czółen z kory brzozowej. Był to nie istniejący już obecnie typ łodzi zszywanej żyłami łosi z kawałków kory brzozowej, k t ó ­ ry w wielu rejonach Syberii zachował się do połowy X I X stulecia, np. nad dolnym biegiem rzeki Ob. * Przedstawione powyżej relacje reprezentują poważny rodzaj doku­ mentu kulturowo-historycznego, nadającego się w pełni do uzupełnienia innych materiałów pochodzących od autorów rosyjskich, które niejedno­ krotnie stanowią trzon rekonstrukcji sięgających X V I I I stulecia, a w wie­ lu wypadkach do bezpośredniego odtworzenia kultury tubylców syberyj­ skich z okresu przedkolonizacyjnego. Jakkolwiek wartość przekazów z zakresu kultury ludów opisanych w Pamiętniku jest bezsporna, jednak podkreślić należy, że materiał ten jest mocno przemieszany — fakty z kultury materialnej łączą się często w tym samym zdaniu z zagadnieniami dotyczącymi życia społeczno-religijnego. Prócz tego w materiałach tych mamy do czynienia z drobnymi urywkami szerszych zagadnień, np. myślistwa, pożywienia, odzieży, bu­ downictwa itp., a więc z nikłym jedynie sączeniem się informacji na ten temat. Mimo fragmentaryczności w relacjach tych zawarty jest spory ze­ staw szczegółów z życia Maryjców, Czuwaszów, Buriatów i Ewenków za- �PAMIĘTNIK F A U S T Y N A CIECIERSKIEGO 221 bajkalskich, które dla uważnego badacza stanowią wartościowe dopełnie­ nie do innych przekazów z tego zakresu. Stąd też zasługują one na udo­ stępnienie ich szerszemu ogółowi specjalistów, którzy nie zawsze mają sposobność dotarcia do zapomnianych dzisiaj wspomnień polskich podróż­ ników po Syberii. Ciekawy z etnograficznego punktu widzenia jest zawarty w Pamiętni­ ku materiał dotyczący współżycia ludności tubylczej z zesłańcami, osadni­ kami rosyjskimi, administracją carską oraz kupcami. O ile w pierwszym przypadku stosunki te układały się względnie poprawnie, zwłaszcza z warstwą zesłańców politycznych i jeńców wojennych z Polski, o tyle współżycie dużego procentu osadników, administracji oraz kupców kształ­ towało się w sferze wzajemnej wrogości. Odnosi się to szczególnie do gru­ py kupców, którzy podstępem, za wódkę i tytoń wyłudzali drogocenne futra. Zawarty w Pamiętniku opis napotkanych na szlaku zesłańczym grup etnicznych połączony jest często z przedstawieniem ich stosunku do carskich „czynowników", którzy dopuszczali się nieraz gwałtu i przemo­ cy wobec tej ludności. Oczywiście były to wówczas czasy, kiedy po zastą­ pieniu w Rosji kary śmierci katorgą (1769) fala zesłańców najgorszego autoramentu zaczęła gwałtownie rosnąć na terenie Syberii. Tak oto po przejechaniu Zabajkala scharakteryzował F. Ciecierski ze­ słanych przez rząd carski na tzw. „posielenie" awanturników i krymina­ listów : 2 4 „Obywatel tutejszy jest to przesiany z głębi Rosji złoczyńca; rzadko gdzie widać z całym nosem człowieka, prócz dzieci i podrostków. Powtarzane piętnowa­ nia lic zesłanych poszpeciły zupełnie ludzi ... Rzeczony obywatel albo tęskni do swego rzemiosła, albo przypomina swobody niegdyś swoje, albo zmierza do popeł­ niania przywykłej zbrodni albo głodem zmorzony i nagi szuka w złodziejstwie opatrzenia nędzy. W tych okolicach, napatrzyłem się raz pierwszy na te haniebne, a może warte litości obrazy ... Tłumy rozsypanych mieszkańców uchodziły za rzekę Amur i za Argun ... uchodziły m ó w i ę od tyraństwa tak zwierzchników ro­ syjskich w tę stronę przeznaczonych, jak awanturników, czyli pierwszych zdobyw­ ców tej strony, jak też na koniec rozbójników, którzy bojaźnią kary w Rosji po­ budzeni, przyszli tu rozbijać niewinnych pasterzy, jakimi są pierwsi tej prowincji obywatele" (s. 78-79). Dopełnieniem tego samowładztwa była zgubna działalność kupców, którzy uzupełniali dzieło niszczenia ludności tubylczej zapoczątkowane przez awanturniczy element osadniczy, rezultatem którego był znaczny proces depopulacji rozwijający się coraz bardziej na skutek dodatkowych 2 4 O w p ł y w i e administracji carskiej, kupców oraz różnego rodzaju kryminalnych przestępców na depopulację wśród tubylców syberyjskich zob.: N. S. R o m a n o w , Jasak w Jakutii w XVIII w., Jakutsk 1956; I. S. G u r w i c z , Etniczeskaja istorija siewiero-wostoka Sibiři, Moskwa 1966; W. A. A l e k s a n d r ó w , Russkoje nasielenie Sibiři XVII-naczala XVIII w., Moskwa 1964. �222 ANTONI KUCZYŃSKI atrybutów „cywilizacji" — syfilisu, wódki i chorób epidemicznych, za­ wleczonych w te odległe obszary Syberii przez różnego rodzaju przestęp­ ców, uchodzących przed wyrokiem w trudno dostępne rejony leżące na wschód od Uralu. Uzupełniając opis F. Ciecierskiego dodać należy, że słaba jeszcze wów­ czas administracja rosyjska nie mogła sprostać szerzącemu się rozbojowi. Jakże wymowna jest opowieść XVIII-wiecznego kupca, który podczas rozmowy z autorem Pamiętnika opisał mu jeden ze stosowanych wówczas sposobów handlu z tubylcami. Oto on: „Rozkładamy, powiada, nasze towary celem zwabienia narodowców, tak nazy­ wał biednych Tunguzów. Lustra małe oświecają nasze namioty. L u d dziki cieka­ wością uniesiony zbliża się do nas z sobolami lub czarnych lisów skórami. My z jednym lub z dwoma, przemieniwszy skóry na lusterka, k a w a ł czerwonego suk­ na albo szkiełka, wypuszczamy ich przed namioty" (s. 79). Równocześnie z administrowaniem nowo poznanych obszarów Syberii ludność tubylcza zobowiązana została do płacenia podatku, tzw. jasaku, pobieranego w większości w postaci skór futerkowych. Po opanowaniu pewnego terytorium władze carskie dokonywały spisu ludności, ustalały wielkość podatku, zakładały specjalne „księgi jasaczne", które co pewien okres weryfikowano. Wysokość jasaku nie była jednolita na terenie całej Syberii. Początkowo określano ją wyłącznie w ilości skór zwierzęcych — z reguły od 5 do 10 skór od podatnika, później natomiast zaczęto określać wysokość jasaku według wartości. Dawało to duże możliwości nadużyć, gdyż szacunek składanych przez tubylców skór był bardzo dowolny. Odnośnie do pobierania „jasaku" wśród Ewenków F. Ciecierski prze­ kazał taką informację: „Pospolicie wyjeżdża kapitan sprawnik dla zbioru rzeczonego podatku. Go­ rzałka i tabaka są w a ż n y m i zapasami, które z sobą bierze, aby poić po drodze nadybanych narodowców. Za tę uczynność nagrodzony bywa najlepszymi sobolami lub czarnymi lisami. A cóż się dzieje przy przyjęciu podatków — ileż to braków, ile to naddatku potrzeba? Nie liczę ja g w a ł t ó w przez takowych urzędników popeł­ nianych, nie liczę, co za wódkę i tabakę zamienia. Sam naczelnik dzikiego na­ rodu znać się musi na gościnności, obdarza najczęściej niewdzięcznego zwierzch­ nika i przeklina ten moment, w którym się dostał pod jarzmo tak szkaradnego ludu z utratą lubej wolności" (s. 84-85). Kończąc omawianie Pamiętnika F. Ciecierskiego podkreślić należy, że bardzo często interesujące z etnograficznego punktu widzenia szczegóły kwituje on lakoniczną tylko wzmianką: „Buraty na ziemi siedzieli, mnie lulką swoją kolejno częstowali ... Trzeba wie­ dzieć, że Buraty nie znają ni chleba, ni soli, żywią się tylko mlekiem i trawami gotowanemi" (s. 74-75). „Oroczony jest to naród nad Amurem żyjący. Podróże swe odprawują na jeleniach, w y s z y w a j ą sobie lica i niestatecznie żyją na jednem miejscu, lecz ze swemi jeleniami przenoszą się od miejsca do miejsca (s. 340). �PAMIĘTNIK F A U S T Y N A CIECIERSKIEGO 223 Mimo tych braków Pamiętnik stanowi ciekawe źródło ułatwiające poz­ nanie kultury opisanych w nim grup etnicznych XVIII-wiecznej Syberii. Przedstawiając to, co zdaniem jego warte było opisu, a więc w pewnym stopniu segregując swe spostrzeżenia subiektywne, najwięcej miejsca po­ święcił F. Ciecierski zjawiskom, które dotyczyły przede wszystkim jego oraz jego przyjaciół. Tak więc omawia on szczegółowo przebyty szlak zesłańczy, przebieg katorgi, opisuje los swych przyjaciół na wygnaniu, a ponadto charakteryzuje osadnictwo rosyjskie na Syberii, środowisko geograficzne Daurii — urodzajność ziemi, klimat, florę, faunę, kopalnie i małe warsztaty rzemieślnicze oraz kreśli wygląd wielu miast, w których przebywał. Według jego relacji ówczesne miasto Wierchnieudyńsk „... zbudowane jest podług planu w kwadrat. Ulice ma obszerne. Rynek wygod­ ny, sklepy kupieckie murowane, kilka cerkwi murowanych; fortecę zniszczoną, d o m ó w wiele murowanych leży nad rzekami U d ą i Selengą, odległe o trzysta wiorst od Irkucka. Położenia piękniejszego nigdzie szukać nie trzeba ... Miasteczko to z położenia swego w a ż n y m jest miejscem" (s. 317-318). W t y m skrótowym omówieniu Pamiętnika F. Ciecierskiego zwrócono przede wszystkim uwagę na zawarty w nim ciekawy materiał obrazujący pewne elementy kultury opisanych przez niego ludów, który służyć może etnografowi za jedno ze źródeł do zaznajomienia się z interesującymi go obszarami i prześledzenia zaistniałych przemian w inwentarzu kulturo­ w y m syberyjskich tubylców. Warto podkreślić, że pewne relacje odnoszą się do mało znanej pod względem etnograficznym grupy Ewenków zaj­ mujących się hodowlą koni, zamieszkujących wówczas tereny południo­ wego Zabajkala, dzisiaj natomiast prawie całkowicie zasymilowanych, Wartość źródłowa Pamiętnika jest dzisiaj bezsporna, zwłaszcza jeśli idzie o wkład Polaków w poznanie Syberii. W polskim pamiętnikarstwie sybe­ ryjskim X V I I I stulecia jest to jedyna pozycja zawierająca tak obszerne materiały o Maryj each, Czuwaszach oraz Ewenkach zabajkalskich, źródło, autorowi którego należą się słowa uznania za trafność dokonanych spo­ strzeżeń oraz pionierskość w zakresie wnikliwego przedstawienia proble­ mów politycznych, gospodarczych i społecznych ówczesnej Syberii. Fakty te są chyba dostatecznym dowodem uzasadniającym wprowadzenie F. Cie­ cierskiego do dziejów etnografii polskiej. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ad77a7136ae4174a134a4ddc1ea3c452.pdf 315f2c6bfcfaef719ae5fa0f43787c50 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:733 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:675 Title A name given to the resource Sztuka Afryki Wschodniej / ETNOGRAFIA POLSKA 1971 t.15 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1971 t.15 z.2, s.161-184 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalski, Marek Arpad Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X V z. 2 MAREK ARPAD KOWALSKI SZTUKA A F R Y K I WSCHODNIEJ Zakres niniejszej pracy ogranicza się do jednej tylko gałęzi sztuk pla­ stycznych — rzeźbiarstwa, zamyka się również w jednym tylko obszarze Czarnego Lądu — w jego wschodniej części. Takie potraktowanie tematu wynika z założenia, by w miarę możności przedstawić go dokładnie. Sztu­ ka jest bowiem problemem bardzo obszernym, obejmującym twórczość plastyczną, taniec, muzykę i literaturę ustną, przy czym rzeźbiarstwo jest dziedziną, w której najlepiej chyba przejawiają się artystyczne uzdolnie­ nia ludów afrykańskich. Temat ów wiąże się też w nierozerwalną całość z szeregiem innych zagadnień, takich jak religia, gospodarka, struktura społeczna. Teren, na którym koncentrują się rozważania, nie odpowiada ściśle ogólnie przyjętym określeniom regionów geograficznych czy etnograficz­ nych i obejmuje obecne polityczne granice Kenii, Tanzanii i północnego Mozambiku. ROZWÓJ ZAINTERESOWAŃ S Z T U K Ą A F R Y K I Znajomość ze sztuką Afryki zawarła Europa na długo przed pojawie­ niem się na przełomie X I X i X X w. nowych prądów artystycznych, któ­ rym zwyczajowo przypisuje się zasługę odkrycia plastycznych uzdolnień mieszkańców Afryki. Pojedyncze wytwory artystów afrykańskich poja­ wiły się w Europie już od drugiej połowy X V w., podróżnicy zaś opisy­ wali swoje spostrzeżenia dotyczące sztuki z wojaży do Afryki. W X V I I w. jezuicki duchowny, Niemiec, ojciec Athanasius Kircher, założył w Rzy­ mie muzeum (obecnie Muzeum Pigorini), w którym poczesne miejsce zaj­ mowały kolekcje etnograficzne, obejmujące między innymi kamienne po­ sągi pochodzące z Dolnego Kongo. W 1668 r. Holender Olfert Dapper w entuzjastycznych słowach opisywał miasto Benin , w 1704 r. zaś Willem 1 O.. D a p p e r , Beschryvinge des afrikaensche gewesten van Egypten, Barbaryen, Lybien, Biledulgerid, Negrosland,, Guinea, Ethiopien etc., Amsterdam 1668. 11 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X V z. 2 �162 MAREK ARPAD KOWALSKI Bosman, również Holender, zanotował, że podczas podróży po terenie Złotego Wybrzeża widział figurki ze złota ,,o przyjemnym wyglądzie" . Zasadność tego sądu potwierdził sto lat później Thomas E. Bowdich, opi­ sując ozdoby noszone przez Sai Tuto Quamina, władcę Aszantów przyj­ mującego brytyjskie poselstwo . Podobne opinie wyrażali i inni podróż­ nicy. Pierwsze naukowe prace na temat sztuki Afryki pojawiły się w końcu X I X w., wychodząc spod pióra Leo Frobeniusa, Char lesa Reada, Ormonde Daltona i A. H. Pitt-Riversa. Dotyczyły one Afryki Zachodniej, malowi­ deł naskalnych, a szczególnie zachwycały się osiągnięciami sztuki Beninu, przypisując jej zresztą wpływy zewnętrzne najrozmaitszej proweniencji jako źródła i bodźce rozwoju *. Wykaz tytułów wskazuje, że nie było w t y m okresie wzmianek o sztuce Afryki Wschodniej. Ale aż do pierw­ szych lat obecnego wieku sztuka murzyńska, jak ją określano, nie mogła zdobyć sobie uznania w oczach Europy. Wprawdzie na Brukselskiej w y ­ stawie światowej w 1897 r. znalazła się kolekcja dzieł rzeźbiarskich z Kon­ go, była ona jednak przedstawiona jako przykład dziwnych i niezrozu­ miałych egzotycznych wytworów. 2 3 Stopniowe zapoznawanie się ze sztuką Afryki należy zawdzięczać w głównej mierze awangardowej grupie artystów paryskich, takich jak Vlaminck, Matisse, Derain, Braque i Picasso, którzy zafascynowani plemien­ ną rzeźbą afrykańską, czerpali z niej wiele w swojej twórczości. Znaleźli tam nie tylko inspirację formalną, lecz i nowe myśli, pojęcia i idee, od­ gadywali w niej sztukę przyszłości. Dalszy rozwój nastąpił w 1915 г., po ukazaniu się Negerplastik. Jej autor, Carl Einstein, członek awangardowej grupy poetów niemieckich, pisarz i esteta, był pierwszym, który opisał plemienną sztukę Afryki w sposób rzeczowy, w pełni uznając jej wartości. Krótka ta praca jest raczej pozbawiona walorów etnograficznych, ale po­ siadała wielkie znaczenie dzięki wniesieniu nowych spostrzeżeń w teorię estetyki. Carl Einstein zwrócił uwagę na istotne wartości afrykańskiej pla­ styki figuralnej, widząc w niej rzeźbę w pełnym znaczeniu tego słowa, rozwiązującą problem bryły i trójwymiarowości; podnosił też jej rodzimy rozwój. Sztuka afrykańska była wreszcie atrakcyjna dzięki swej nowości i tchnieniu egzotyki. Praca Einsteina dała impuls do dalszego poznawania i pogłębiania znajomości osiągnięć artystycznych ludów Czarnego Kon­ tynentu. 2 Opinię tę przytacza M. L e i r i s, The Latitudes of Beauty — Africa, The Unesco Courier, December 1965. T. E . B o w d i c h , Mission from Cape Coast to Ashantee, London 1819. Szczególnie lansowana była teoria w p ł y w ó w fenickich lub egipskich, której początek dał Leo Frobenius. Osiągnięciom Beninu przypisywano też w p ł y w y por­ tugalskie, gdyż uważano powszechnie za niemożliwe, by Afrykańczycy mogli wy­ k o n y w a ć dzieła z brązu i kości słoniowej z tak dużą zręcznością. 3 4 �SZTUKA AFRYKI 163 WSCHODNIEJ W kwietniowym numerze „Mercure de France" z 1917 r. Guillaume Apolinaire opisuje afrykańską rzeźbę „fetyszystyczną"; w maju 1919 r. w Galerii Devambez w Paryżu otwarto pierwszą wystawę rzeźby Afryki i Oceanii, w 1920 r. zaś, w trzecim numerze pisma „Action" ukazują się opinie o sztuce afrykańskiej pióra znanych pisarzy i krytyków, jak Pablo Picasso, Juan Gris, Jean Cocteau, Andre Salmon i Jacques Lipschitz. Aczkolwiek nie wszystkie wypowiedzi były pochwalne, a zdania na temat afrykańskiej sztuki różne, to jednak zdobywa sobie ona popularność, zwiększa się jej znajomość wśród społeczeństwa, czego dowodem są coraz liczniejsze publikacje. Pierwsze opisy sztuki Afryki Wschodniej pojawiają się na początku obecnego wieku — są to wzmianki podróżników i badaczy, którzy zetknęli się w czasie swoich wędrówek z plastyczną twórczością ludów wschodnich części kontynentu. Są to raczej utrzymane w duchu tego okresu ogólne opisy życia, gospodarki, wierzeń i obyczajów plemion, z którymi zetknęli się autorzy . Sztuka potraktowana jest marginesowo jako jeden z ele­ mentów kultury, wiążący się w układzie tych prac z rzemiosłem. Jedynie Eckart von Sydow koncentruje się na zagadnieniach artystycznych. Pra­ ca jego zawiera pierwsze w etnograficznej literaturze dotyczącej Afryki szerokie i dokładne opisy sztuki plemion regionów wschodnich; wymienie­ ni są Makonde, Wayao i Kamba. Oczywiście i wcześniejsze wzmianki no­ tują występowanie sztuki. Jak stwierdza np. Karl Weule: „... sztuka pla­ styczna wśród Wayao nie jest tak bogata, jak u Makonde, ale jednak istnieje" , A. Werner pisze zaś, że Wayao wykonywali małe drewniane laleczki (Little wooden dolls) z silnie podkreślonym prognatyzmem i znie­ kształconymi wargami (kłódka wargowa). Motyw ten jednak zniknął i brak przykładów nie pozwala na scharakteryzowanie tych figurek . Przytoczo­ ny już wyżej Weule jest też odkrywcą makondyjskich masek midimo, których liczne ilustracje zamieszcza w swojej pracy , a które po dziś dzień są bardzo poszukiwanymi obiektami. Warto t u jeszcze podkreślić, że najbardziej znane przykłady rzeźb Wazaramo zostały zebrane w 1899 r. 5 6 7 8 5 Można tu w y m i e n i ć w kolejności chronologicznej kilka tytułów: A. W e r n e r , The Natives of British Central Africa, London 1906; С. W. H o b 1 e у, Ethnology of А-КатЪа and others East African Tribes, London 1910; K . W e u l e , Negerleben in Ost-Afrika, Leipzig 1908; t e n ż e , Wissenschaftliche Ergebnisse meiner ethnographischen Forschungsreise in den Siidosten Deutch-Ostafrika, Berlin 1908; G. L i n d b 1 о m, The Akamba in British East Africa, Uppsala 1916; wreszcie ogól­ ne opracowanie sztuki, które daje E . von S y d o w , African Sculpture, „Africa", vol. 1: 1928. 6 К. W e u l e , Wissenschaftliche Ergebnisse meiner ethnographischen schungsreise in den Siidosten Deutch-Ostafrika, Berlin 1908, s. 49. W e r n e r , The Natives of British Central Africa, s. 204. W e u l e , Negerleben in Ost-Afrika, s. 443. 7 8 For­ �164 MAREK ARPAD KOWALSKI przez Stuhlmanna i znajdują się obecnie w muzeach w Berlinie i Ham­ burgu. Są to figury nagrobne wykonane ku czci przodków . W rozważaniach na temat sztuki Afryki przeważały dwa jej ujęcia: funkcjonalne, czyli etnograficzne, i estetyczne, czyli artystyczne. Obiekty sztuki traktowano początkowo jako curiosa, jako egzotyczne wytwory rzemieślnicze i przedmioty kultu. Łączyło się to z ujęciem etnograficznym, lecz ową sztukę dzikich traktowano marginesowo, jakby nieco wstydliwie. Odkrycie jej, dokonane przez awangardową grupę artystów z kręgów pa­ ryskich, uwarunkowało spojrzenie estetyczne, którego ukoronowaniem by­ ła wspomniana już praca Einsteina. Ow prąd estetyczny rozpalił w Euro­ pie entuzjazm dla sztuki afrykańskiej, rozpatrując piękno przedmiotu, fascynując odmiennymi kanonami piękna, formy i bryły, linii i płaszczy­ zny. Nie zwracano natomiast uwagi na funkcję i znaczenie rzeźb, traktu­ jąc je jako byty oderwane, rozpatrywane tylko w świetle pojęć plastycz­ nych. Zrodziła się zatem reakcja mająca na celu badanie funkcji dzieł, ich kontekstu społecznego, znaczenia magicznego i religijnego. Zwrot w tym kierunku był tak silny, że istota sztuki plemiennej stawała się w tych rozważaniach często niejasna i niezrozumiała, nadto zupełnie pomijano walory plastyczne. 9 Sztuka afrykańska jest prawie zawsze wysoce symboliczna i funkcjo­ nalna. Wszelako istniała niekiedy wśród Afrykańczyków tendencja do spoglądania na nią jak na dzieło sztuki, a nie tylko symbol kultu czy obiekt pełniący jakąś rolę społeczną. Przykładów tego rodzaju może do­ starczyć dworska sztuka Beninu, a także również dworska rzeźba kró­ lestw Dahomeyu, Bena Lulua, Baluba czy Międzyjezierza. Spostrzeżenia podobne notuje Hans Himmelheber w odniesieniu do niektórych plemion Kamerunu i Wybrzeża Kości Słoniowej . Są to raczej pojedyncze, spo­ radyczne przypadki będące marginesem w ogólnym, tradycyjnym schema­ cie odczuć artystycznych mieszkańców Afryki. W pełni uświadomione spoj­ rzenie estetyczne pojawia się na szerszą skalę dopiero obecnie, a to dzięki szybkiemu przyswajaniu przez Afrykanów kanonów artystycznych panu­ jących w Europie, dzięki powstawaniu szkół artystycznych o akademickim charakterze, często kierowanych przez Europejczyków, dzięki wreszcie określonej polityce kulturalnej rządów państw afrykańskich. 10 Ostatnio próbuje się spoglądać na dzieło sztuki od innej jeszcze strony, mianowicie oczami miejscowego artysty, a przez to wyjaśnić zawiły psy­ chologicznie proces twórczy, znaleźć motywacje skłaniające do podejmo­ wania tej pracy, uchwycić różnice między artystą a rzemieślnikiem. P r ó 9 Fakty te podaje W. F a g g, Tribes and forms in African Art, London H. H i m m e l h e b e r , Personality and Technique of African Sculptors, York 1963. 10 1965. New �SZTUKA AFRYKI 165 WSCHODNIEJ bę odpowiedzi na te zagadnienia podejmowali: Hans Himmelheber, Marcel Griaule, Margerite Cordwell i P. Y. L. Vandenhoute, a z polskich autorów przegląd tego rodzaju stanowisk daje Bogdan M o l i ń s k i , ale problem jest jeszcze otwarty. Tendencja ta jest o tyle ważna, że może okazać się pomocna w znalezieniu klucza do pełnego zrozumienia istoty sztuki ple­ miennej. n PODŁOŻE K U L T U R O W E S Z T U K I W A F R Y C E W S C H O D N I E J Klasyczne dzieła rzeźby afrykańskiej pochodzą z dwu regionów: ba­ senu Nigru i basenu Kongo. Na obszarach tych występowanie plastyki figuralnej jest powszechne. W pozostałych częściach Afryki brak tej sztu­ k i jest zjawiskiem generalnym, choć bardzo popularne jest zdobienie prze­ dmiotów użytkowych. Lecz i na terytorium położonym między pasem Wielkich Jezior a Oceanem Indyjskim znajdują się grupy plemion, wśród których istnieją lub istniały tradycje rzeźbiarskie bądź takie, gdzie rze­ źby wykonywane są od niedawna. Należą do nich Makonde, Wayao, Wakwere, Washambala, Wazigua, Wazaramo, Wanyamwezi, Wahehe, Wakerewe, Kikuyu, Kamba, Kisii, Wasukuma, Wabende i Doa. Istnieje jednak w ogólnym pojęciu dychotomiczny podział na Afrykę „rzeźbiarską" i „nierzeźbiarską", a kryterium stanowi t u ilość zajmujących się sztuką ple­ mion . Powstaje pytanie, co jest przyczyną tego stanu rzeczy. Są głosy dopatrujące się tego w predyspozycjach rasowych i wrodzonych zdolno­ ściach pewnych grup ludzkich. Ludy Bantu przeciwstawia się mianowicie ludom chamickim, widząc u pierwszych zdolności rzeźbiarskie, drugim zaś przypisując rozwój innych gałęzi artystycznych. Podstawę takich mniemań stanowi fakt, że w Afryce Wschodniej rzeźbiarstwo rozwinęło się wśród plemion rolniczych, natomiast plemiona pasterskie, zbierackie i myśliwskie kultywują inne gałęzie sztuki. Nierównomiernego rozmieszczenia ośrodków sztuki nie mogą jednak tłumaczyć elementy rasowe — trzon bowiem lud­ ności Afryki Wschodniej stanowią ludy Bantu, które zamieszkują też Kon12 11 Wymienić tu należy cytowanego już poprzednio H. Himmelhebera, a także J . M. C o r d w e l l , African Art, Chicago 1959; P. Y. L . V a n d e n h o u t e , Poro en Masker, Leopoldville 1952, oraz В. M o l i ń s k i , Historia — osobowość — sztuka, Warszawa 1966. Jest to zdanie wielu autorów. I tak H. H i m m e l h e b e r pisze: „Plemiona Afryki Wschodniej i Południowej nie posiadają prawie wcale sztuki. Trudno po­ wiedzieć dlaczego tak jest" (Negerkunst und Negerkiinstler, Braunschweig 1960, s. 411). Podobne jest zdanie innych teoretyków. L . A d a m : „W Afryce Wschodniej sztuką zajmuje się jedynie izolowana grupa ludu Makonde" (Art Primitif, Paris 1959, s. 117; D. P a u l m e: „Rolnicze ludy Afryki Wschodniej również jednak nie mogą pochwalić się specjalnymi osiągnięciami w dziedzinie artystycznej" (Les Sculp­ tures de L'Afrique Noire, Paris 1956, s. 6). 12 �166 MAREK ARPAD KOWALSKI go, Angolę i Kamerun, skąd właśnie pochodzą najwspanialsze przykłady rzeźby afrykańskiej. Nie ma też żadnych podstaw do tego, by mówić o mieszkańcach Afryki Wschodniej jako mniej zdolnych czy zręcznych, zważywszy ich duże osiągnięcia w dziedzinie sztuki zdobniczej. Pewnej roli można natomiast dopatrzyć się w warunkach geograficzno-przyrodniczych. Afryka Wschodnia leży w strefie klimatu podrównikowego suche­ go, w sudańsko-zambezyjskim obszarze sawannów. Niewykluczone więc, że występowanie rzeźby w drewnie może być po części określone ilością dostępnego materiału. Istotnie obszar, z którego pochodzi klasyczna rzeźba plemienna, porośnięty jest wielkimi lasami tropikalnymi i podzwrotniko­ wymi. Jednakże nie jest to wyjaśnienie wystarczające — liczne przy­ kłady sztuki rzeźbiarskiej pochodzą z sudańskich terenów sawannów A f r y k i Zachodniej i grasslandów Kamerunu. O nierównomiernym rozmieszczeniu centrów sztuki decydują przede wszystkim czynniki historyczne i kulturowe. Plemiona Zachodniej i Środ­ kowej Afryki zajmujące się rzeźbiarstwem to na ogół osiadłe od setek lat matryklanowe ludy rolnicze. Rzeźba pełni tam funkcję przekazu histo­ rycznego i legendy: wyjaśnia pochodzenie człowieka, uzasadnia prawa do zajmowanego terytorium przez wyrażający się w kult przodków — zało­ życieli plemienia i rzeczywistych władców ziemi; wyraża też ideę płod­ ności, jest narzędziem magii. Natomiast w Afryce Wschodniej dominuje gospodarka pasterska. Wśród ludów nomady cznych inne panują idee społeczne, legendy i wierzenia niż wśród osiadłych grup rolniczych; religia i magia przewijają się w innych formach. Jean M . Herskovits wyróżniający w Afryce kilka zasadniczych areałów kulturowych, określa ten teren mianem wschodnioafrykańskiego obszaru hodowców b y d ł a . Bydło jest tam ogniskową kultury, nadaje znaczenie życiu i terminom wyrażającym wartość, odgrywa specjalną ro­ lę w podwójnym systemie ekonomicznym charakterystycznym dla tego ob­ szaru. Gospodarka bowiem bazuje na rolnictwie, które jest podstawą utrzymania, równolegle z nim współistnieje ekonomia prestiżowa, jej fundamentem zaś jest bydło. Nie będąc kupowane ani sprzedawane, uży­ wane do handlu ani jedzenia, określa pozycję społeczną właściciela, jego ilość jest też wyznacznikiem bogactwa. Wiele ceremonii plemiennych, r y ­ tuałów śmierci, urodzin i dojrzałości koncentruje się wokół bydła. Społecz­ ności tego obszaru są względnie małe, handel nie jest rozwinięty, każda grupa jest zasadniczo samowystarczalna. W rezultacie niewielkie jest w y ­ specjalizowanie w wykonywaniu pewnych zajęć, z wyjątkiem kowalstwa, acz istnieją plemiona o rozwiniętym podziale pracy. Spadkobranie, dzie­ dziczenie i pochodzenie liczone jest w linii ojca, niemniej są plemiona 13 1 3 J . M. H e r s k o v i t s , The Culture Areas of Africa, „Africa", t. 3:1930. �SZTUKA AFRYKI WSCHODNIEJ 167 matrylinearne. Należą do nich te, które były bardziej izolowane od wpły­ wów zewnętrznych — czy to kultur pasterskich, czy też późniejszych wpływów arabskich. Według wielu bowiem autorów, pasterskie ludy chamickie zdominowały rolniczych Bantu, którzy przejęli od nich wiele ele­ mentów gospodarczych (hodowla bydła) i społecznych (patrylinearyzm) . Specyfiką tego obszaru jest istnienie klas wieku jednoczących w zwar­ tą grupę ponadklanowe zespoły rówieśników. Klasy wieku odczytywane są jako czynnik integrujący plemię pozbawione silnej, scentralizowanej władzy, a nawet w wielu przypadkach instytucji wodzostwa, jak np. u Kikuyu czy Kamba. Wierzenia, życie religijne i ceremonie koncentrują się wokół rodziny i rodu i choć istnieje pojęcie istoty najwyższej oraz czczone są bóstwa natury, to jednak podstawowy jest kult przodków. Ceremonie mają na ogół charakter rodzinny lub klanowy, jedynie wię­ ksze obrzędy, np. święto zbiorów, dotyczą plemienia jako całości. Artys­ tyczna ekspresja ludów tego obszaru wyraża się głównie w muzyce, tańcu, mitach i opowieściach, natomiast sztuki plastyczne są ubogie. Dominuje wśród nich ozdobne snycerstwo i ornamentyka — elementy spotykane na przedmiotach użytku codziennego . 14 15 Afryka na wschód od pasma Wielkich Jezior jest krajem otwartym i od wieków była widownią licznych wojen, migracji i przemieszczeń lud­ ności. Wprawdzie i Afryka Zachodnia była sceną wielu wojen, ale tam pod­ bite plemiona nie zmieniały swojego miejsca zamieszkania ani sposobu życia, płacąc jedynie trybut zwycięzcom, a po pewnym czasie wtapiały się nawet w ich społeczność. Natomiast we wschodniej części kontynentu nie­ ustannie następowały fale migracji ludów obcych etnicznie, podboje są­ siednich plemion, ucieczki przed najeźdźcami w trudno dostępne tereny (tzw. up hill movement). Mało było plemion, które przeżyły w całkowi­ tym pokoju dwieście lub sto lat — do nich należą ludy zamieszkujące izolowane obszary . Stan chaosu i zamętu nie sprzyjał rozwojowi sztuki. Nie sprzyjał też rozwojowi i powstawaniu dużych i scentralizowanych organizmów państwowych z dworem królewskim, który mógłby pełnić wobec sztuki funkcję mecenasa, jak np. w królestwach Beninu, Dahomeyu czy Bena-Lulua. 16 Wielkie przemieszczenia ludności w szerokim korytarzu wschodnioafrykańskim były sprzężone z zetknięciem się wzdłuż całego wybrzeża i dalej 1 4 Tego zdania są E . E 1 i s o f o n i W. F a g g, The Sculpture of Africa, London 1958. Jest to jednak w szczegółach sprawa dyskusyjna, wymagająca dalszych badań i rozważań, dlatego została tu tylko zasygnalizowana, bez próby zajęcia przez autora jakiegokolwiek stanowiska. J . M. H e r s к o v i t s, Backgrounds of African Art, Denver 1945. Por. też S. C h o d a k , Systemy polityczne „Czarnej" Afryki, Warszawa 1963. E l i s o f o n , F a g g , op. cit. 1 5 1 6 �168 MAREK ARPAD KOWALSKI w głąb lądu z wrogim wobec sztuki przedstawieniowej Islamem. Pierwsze kontakty Afryki Wschodniej z Arabami odnoszą się do X - I X w. p.n.e., kiedy to liczne państwa południowej części Półwyspu Arabskiego wiodły ożywiony handel ze wschodnim wybrzeżem A f r y k i ; powstała tam m i ­ sterna sieć handlowa . Obszary te ulegały islamizacji już od V I I w., a Arabom poczynały wówczas przyświecać cele nie tylko handlowe, lecz i osadnicze. Na wybrzeżu powstawały liczne miasta muzułmańskie, przesią­ knięte arabską obyczajowością. Nawarstwianie się arabskich osiedleńców na miejscową ludność, wzmożone długotrwałymi kontaktami, spowodowa­ ło uformowanie się kultury swahili, będącej swoistym konglomeratem miejscowej kultury afrykańskiej z licznymi elementami arabskoislamskimi. Przez wiele wieków wpływ Islamu ograniczał się do wybrzeży i nie przenikał w głąb kontynentu. Islam zabezpieczał sobie oparcie wśród plemion wybrzeża i ich najbliższych sąsiadów, mających związki z kupca­ mi arabskimi i swahiliskimi. 17 Z pojawieniem się w tych stronach Portugalczyków w 1498 r. z rąk Arabów począł wymykać się monopol kupiecki. Nowi przybysze, zamie­ rzając przejąć go pod swoje władanie, zniszczyli dotychczasowe związki handlowe, a ukoronowaniem tego procesu była masakra K i l w y w 1587 r. Portugalczycy zniszczyli arabską sieć handlową, lecz nie potrafili zbudo­ wać swojej, wnosząc jedynie stan chaosu i zamętu, do czego przyczynił się jeszcze okres walk międzyplemiennych w interiorze i na wybrzeżu. Te ostatnie były często funkcją rywalizacji arabsko-portugalskiej. Słabość królestwa Luzytanii nie pozwalała na mocne usadowienie się w Afryce Wschodniej. Już bowiem w 1698 r. Arabowie odzyskali Mombassę, a wkrótce potem objęli kontrolę nad Kilwą. Zanzibarem i Pembą, przywra­ cając stan poprzedniego swojego posiadania. Mimo przejściowych jeszcze sukcesów, kontrola Portugalii nad tym terenem skurczyła się do rzeki Ruvumy, która stanowiła północną granicę jej wpływów, na początku zaś X I X w. Portugalia władała kilkoma zaledwie małymi osadami na w y ­ brzeżu. Nieustannie trwające w interiorze walki międzyplemienne wyniszczyły kraj powodując migracje ludności, dezintegrację plemienną i depopula­ t e . Taki stan rzeczy zastał Islam posuwając się w głąb lądu i łatwo sta­ jąc się w tej sytuacji dominującą siłą. Przybysze z wybrzeża zjednywali wodzów plemiennych, by zapewnić sobie swobodę przenikania dalej. Po­ czątkowo przyświecały im cele handlowe. Propaganda religijna rozpoczęła się na szeroką skalę dopiero z przyjściem Europejczków. Z drugiej strony pamiętać należy, że przedmiotem handlu byli również niewolnicy, co też wyniszczało wschodnie połacie Afryki, jak i pozostawiało wśród tamtej1 7 B. D a v i d s o n , Stara Afryka na nowo odkryta, Warszawa 1961. �SZTUKA AFRYKI WSCHODNIEJ szej ludności niechęć do Arabów. Działalność ta była prowadzona przez Arabów w znacznie większym stopniu niż w Afryce Zchodniej. Przedsięwzięcia kupieckie rozwijały się tak pomyślnie, że sułtan Oma­ nu przeniósł swoją siedzibę w 1840 г., do Zanzibaru — dotychczasowej dependencji. Wyspa ta stała się głównym ośrodkiem handlu. Prawdopodo­ bnie mógł istnieć jeszcze jeden cel — mianowicie budowa rozległego i m ­ perium arabskiego, kierowanego z Zanzibaru, a rozciągającego się aż po Kongo. Ten czynnik był oficjalną przyczyną interwencji europejskiej w Kongo i Afryce Wschodniej . Rajdy arabskie posuwały się od wybrzeża w głąb lądu: od miejscowości Bagamoyo, Kilwa i Tanga w kierunku Wielkich Jezior, szlak zaś południowy wiódł od K i l w y do jez. Niasa. Je­ zioro Wiktorii i Tanganika zostały osiągnięte już w 1840 r. Na szlakach handlowych Arabowie zakładali osady chroniące drogi, a zarazem bazy zaopatrzeniowe — z nimi to stykali się Afrykańczycy z interioru. Poszcze­ gólni wodzowie plemienni współpracowali z Arabami, dostarczając im żądanych towarów. Adaptowali oni wiele arabskich zwyczajów i elemen­ tów kulturowych, często stając się nominalnie muzułmanami. Nadto pewną bazę dla rozpowszechniania się Islamu stanowili niewolnicy — oderwani od tradycji plemiennej, z którą stracili kontakt, wyobcowani w nie zna­ nym sobie środowisku przyjmowali nową religię. Istniał jeszcze jeden czynnik pozwalający na rozwój Islamu: poszczególne osoby z plemion, które od dawna miały ścisły kontakt z Arabami, np. Wayao, stawały się ich pomocnikami, tragarzami, agentami. Ci także przyjmowali Islam iden­ tyfikując się z muzułmanami, lecz przejęcie się nową wiarą było często powierzchowne. 18 Nowym impulsem dla Islamu stało się wkroczenie Europejczyków. Za­ niepokojeni dotychczasową ekspansją oskarżali Arabów o zamiar stworze­ nia imperium opierającego się na pracy niewolniczej, a rozciągającego się aż po Kongo. Elementy konkurencji handlowej przeplotły się wówczas z rywalizacją polityczną i religijną. Jak twierdzi J. Spencer Trimingham, okrucieństwa rajdów niewolniczych nie hamowały rozprzestrzenia­ nia się I s l a m u . Religia ta była łatwo przyjmowana dzięki prostemu ceremoniałowi, nieskomplikowanym nakazom religijnym, działał wresz­ cie przykład wyższej kultury — przyjęcie Islamu było pewnym wynie­ sieniem społecznym. Wreszcie Arabowie jako przeciwnicy Europejczy­ ków byli cennym sojusznikiem w walce z ekspansją mocarstw kolonial­ nych, popierali więc Wahehe w ich walkach z Niemcami w latach 18911894 i powstanie Maji-Maji w 1905 r. Z drugiej strony Brytyjczycy i Niem­ cy zatrudniali w późniejszych czasach Arabów jako urzędników, tłu19 1 8 H . M. S t a n l e y , W czeluściach Afryki, Warszawa 1890; J . C z e k a n o w s k i . . W głąb lasów Aruwimi, Wrocław 1958. J . S. T r i m i n g h a m , Islam in East Africa, Oxford 1964. 1 9 �170 MAREK ARPAD KOWALSKI maczy, agentów i żołnierzy dla ich znajomości interioru, co nie pozosta­ wało bez wpływu na rozszerzanie się propagandy religijnej. Silnym naciskom Islamu podlegały przede wszystkim plemiona poło­ żone na wybrzeżu, na starych szlakach karawanowych, wciągnięte w arab­ ską sieć handlową i pośredniczące w wymianie między wybrzeżem a i n ­ teriorem. One też przyjęły go dosyć wcześnie. Tak np. o Wayao można mówić jako o muzułmanach już od drugiej połowy X I X w. Islam głęboko wpłynął na ich religijne poglądy, choć został silnie zmodyfikowany tra­ dycją obyczajów plemiennych. Inaczej ten proces przebiegał w Kenii. Polityczne wpływy Zanzibaru oraz kultury swahilisko-arabskiej i Islamu ograniczały się tylko do w ą ­ skiego pasa wybrzeża. Czynnikiem je hamującym było liczne białe osad­ nictwo i wczesne ustanawianie misji chrześcijańskich w tym kraju. Islam ze swoim bagażem kulturowym wcześnie dotarł do Afryki Wscho­ dniej i silnie oddziaływał na tym terenie. Rozbicie barier plemiennych znacznie ułatwiło pracę jego agentom i w dużym stopniu wpływało na miejscową kulturę. Islamizacja powiodła się prawie w pełni na wybrzeżu, natomiast muzułmanie z interioru w zasadzie nadal pozostali członkami społeczności plemiennej, będąc w sferze oddziaływania rodziny i klanu i odczuwając poczucie zależności od przodków i tradycji plemiennych. Wpływy Islamu mogą tłumaczyć relatywną skromność przedstawionej plastyki figuralnej w Afryce Wschodniej, a zarazem bogaty rozwój orna­ mentacji przedmiotów użytkowych. Sztuka Islamu charakterj^zuje się po­ wszechnym występowaniem ornamentu roślinnego i geometrycznego, przy jednoczesnym braku wizerunków ludzi i zwierząt, wypływającym z zaka­ zów religijnych. Można zatem przypuszczać, że ludy Afryki Wschodniej, mimo istnienia dawnych obyczajów społecznych bądź trwania przy nich w zmodyfikowanej formie, przyjmowały pewne kanony i nakazy religijne nie zmieniające w większym stopniu tradycyjnych elementów kultury. Rzeźbiarska twórczość artystyczna istnieje wśród tych plemion, które są osiadłymi ludami rolniczymi, często o strukturze matrylinearnej (lub taką strukturę posiadały w przeszłości); wśród tych, które nie ulegały islamizacji albo długo jej się opierały; wreszcie wśród których wpływ Is­ lamu jest niewielki. Nie należy wykluczać możliwości, że więcej niż obec­ nie plemion zajmowało się sztuką, lecz Islam przerwał jej rozwój. Przy­ kładu takiego dostarczają Wayao i Wanyamwezi. Z A S A D Y RZEŹBY WSCHODNIOAFRYKAÑSKIEJ Sztuka A f r y k i mocno osadzona jest w rodowym i plemiennym kon­ tekście społecznym i kulturowym. Jej sens, rola i funkcja określone są przez znaczenie społeczne i filozoficzne dla grupy. Jest ona związana �SZTUKA AFRYKI 171 WSCHODNIEJ z wierzeniami i religią. Sztuka bywa materialnym odbiciem mitów i kosmogonii, w jej obiektach zawiera się koncepcja świata i filozoficzne po­ glądy grupy społecznej, rzeźby zaś są ich podbudową, pomocą przypomi­ nającą i pozwalającą zachować związek i strukturę systemu społecznego. Są czymś w rodzaju pisma świętego, zbiorem przepisów, nakazów postę­ powania. Obiekty sztuki są gwarancją trwałości instytucji plemiennych, a to przez oddziaływanie na nie przodków. Właśnie przez sztukę dokonuje się integracja plemienia, ta bowiem dzięki kultowi przodków przypomina o wspólnym pochodzeniu i dziedzictwie kulturowym. Powszechność rze­ źbiarstwa może być tłumaczona brakiem pisma. Rzeźba pełni funkcję pamięci zbiorowej, jest materialną egzemplifikacją mitologii i historii ple­ mienia. Religie afrykańskie różnią się zasadniczo od europejskich systemów wierzeniowych. Jak pisze J. Spencer Trimingham: „religia w naszym sen­ sie tego słowa była nieznana w świecie Bantu" , ojciec Tempeles zaś wyjaśnia, że w przeciwieństwie do religii chrześcijańskiej, w wierzeniach Bantu nie istnieje idea układu między Bogiem a l u d ź m i . Wśród plemion A f r y k i Wschodniej istnieje pojęcie Boga najwyższego, pojmowanego jako stwórca świata, kreatora, np. Ngai u Kikuyu, Mulungu u Kamba. Lecz Stworzyciel nie interweniuje w życie codzienne ludzi, jest od nich odda­ lony. Natomiast bezpośredni wpływ na życie ludzkie wywierają duchy, którym przyporządkowane są konkretne sprawy — sprowadzenie desz­ czu, urodzajnych plonów, płodności, zapewniają ochronę przed chorobami, złem. Z drugiej strony bezpośredni wpływ na życie ludzkie mają zmarli przodkowie plemienia, którzy mimo swej śmierci nadal pozostają człon­ kami społeczności. Dla Afrykańczyka religia i kult przodków to sprawy jego samego, jego rodu i plemienia. Każde plemię ma swoich bogów i przodków, z którymi łączą go więzy k r w i . Śmierć bowiem jest ele­ mentem przejściowym między życiem ziemskim a transcedentalnym — istotna jest bowiem siła witalna zawarta w człowieku. Ta po jego śmierci nie ginie, lecz przechodzi na użytek żyjących potomków zmarłego. Figura przodka staje się siedzibą ducha zmarłego, a właściwie siedzibą jego siły, dzięki której może on interweniować jako opiekun rodu czy plemienia, pozostając w ścisłym związku z ludźmi żyjącymi, a z drugiej strony z ży­ w y m i duchami władającymi zjawiskami natury. Rzeźba zatem to lokum dla duszy przodka jako emanacji istoty najwyższej. 20 21 Podstawowym dla zrozumienia rzeźby plemiennej jest kult przodków. Istocie najwyższej nie oddaje się bezpośredniej czci, nie posiada ona nigdy wyrażeń plastycznych. Tzw. higher mythology dotyczy bogów-stworzycieli i nie jest w sztuce nigdy reprezentowana; związana z dziełami pla20 2 1 Tamże, s. 56. T e m p e 1 s, Bantu Philosophy, Paris 1959. �172 MAREK ARPAD KOWALSKI 22 stycznymi jest natomiast lower mythology . Najczęściej w rzeźbie spoty­ kane przedstawienia przodków to legendarni założyciele klanu czy plemie­ nia. Za pomocą figury plemię porozumiewa się z duchami i przedstawia im swoje prośby. Do figur przodków jako założycieli plemienia zwracają się kapłani z prośbami o płodność — matka klanu jest symbolem uro­ dzaju. Rzeźby przodków często ugięte są w kolanach, gdyż według sche­ matycznej interpretacji proponowanej przez licznych teoretyków w tej pozycji grzebie się zmarłych; z wielką głową — gdzie koncentruje się siła duchowa; z wystającym pępkiem — źródłem życia wiążącym matkę z dzie­ ckiem; wyeksponowanymi organami rodnymi — symbolem płodności . Występująca na figurach skaryfikacja i uczesanie to motywy wzięte z na­ tury. Ich odpowiedni zbiór i zestawienie to informacja, sygnał, powiedze­ nie, przysłowie. Skaryfikacja jest emblematem grupy, wyraża przynale­ żność plemienną, określa tożsamość. To samo odnosi się do modelowania plemiennych figur oraz innych upiększeń i deformacji ciała (np. kłódka wargowa u Makonde). Nadto pozwalają one przodkom odnaleźć figurę i t y m chętniej zamieszkać w niej. Wielkie figury nagrobne są wspólną własnością całej wioski — znajdują się pod opieką kapłana i przedstawia­ ją wybitne osobistości. Takie są właśnie rzeźby-wizerunki wodzów Wakerewe będących przodkami plemienia. Na co dzień przechowywane są w po­ święconych chatach i wyjmowane tylko z okazji wielkich ceremonii ple­ miennych. Natomiast małe figurki przodków rodu mają swoje miejsce w ołtarzykach domowych. U Wanyamwezi znane były figury przodków, tzw. Hanga kimbuli mbuli lub Hanga bya mizimu. Wykonywane były we­ dług typowych kanonów plastyki słupowej, z cylindrycznym korpusem, o małej głowie i sklepionej wklęsło twarzy, stylizowanie detali było bardzo pobieżne. 23 Drugim podstawowym rodzajem rzeźb są fetysze. Między nimi a f i ­ gurami przodków granica nie zawsze jest ostra. W zasadzie fetysz to obiekt obdarzony ofensywną siłą magiczną, nie posiada natomiast war­ tości stricte religijnej . Fetysz wykonywany jest nie przez artystę czy u 2 2 Podział ó w proponuje E . von S y d o w , African Sculpture, „Africa", t. 1:1928. Interpretacja ta spotykana jest w większości prac dotyczących sztuki Afry­ ki. Razi ona jednak pewnymi uproszczeniami, a nadto wydaje się, że jest wyni­ kiem e u r o p e j s k i e g o spojrzenia na a f r y k a ń s k ą rzeźbę. Przytoczone przy­ kłady dobrze ilustrują próby doszukiwania się właściwej symboliki, należy jednak odnosić się do nich z dużą ostrożnością. 24 Fetysz, amulet i talizman w powszechnym odczuciu utożsamiane są ze sobą, terminy owe traktowane są wymiennie. Warto tu wszakże zwrócić u w a g ę na róż­ nicę między nimi. Fetysz jest bowiem przedmiotem posiadającym aktywną siłę ma­ giczną mogącą s p r o w a d z i ć pożądany efekt, z a p e w n i ć dobry obrót spraw. Amulet natomiast posiada bierną siłę magiczną mającą za zadanie c h r o n i e n i e przed złem, zabezpiecza przed nieszczęściami. Podobne funkcje spełnia talizman. 2 3 �SZTUKA AFRYKI 173 WSCHODNIEJ rzemieślnika plemiennego, la^z przez czarownika. W przypadku nieskute­ czności jest niszczony i porzucany. O ile w figurach przodków szanuje się ich osobowość, o tyle fetysz jest tylko przechowalnią siły magicznej. Istotną jego częścią jest zawarta w nim substancja złożona z wielu składników — kości, minerałów, roślin — posiadających znaczenie magi­ czne. Statuetki fetyszów ochraniają przed chorobami, zapewniają sukcesy i powodzenia życiowe. Każda figurka poprzez kształt, elementy rzeźby, ryt i ornamentykę ma dokładnie określoną rolę. Jeżeli grupa czy jed­ nostka chce utrzymać siłę fetysza, to musi respektować pewne przepisy, w przeciwnym razie fetysz traci swe znaczenie, czyli siłę. Wzdłuż całego wybrzeża wschodnioafrykańskiego znane są fetysze zwane mananyanhity albo mwana kiti, identycznie modelowane i pełnią­ ce tę samą funkcję — używane przez kobiety w celu zapewnienia im szczęśliwego porodu. Występują one u Wakwere, Wazaramo i Doa. Figurki te mają kształt cylindryczny, schematycznie zaznaczone piersi i pępek. Głowa jest traktowana w sposób bardzo zgeometryzowany: półokrągła, w formie hełmu, z wysokim uczesaniem biegnącym w kształcie grzebienia od przodu do tyłu głowy. W figurkach tych odejście od realizmu jest tak dalekie, że przekształca się w formy umowne. Trzecim rodzajem rzeźb są figurki zwierząt. W hierarchii sił zwierzę ma rangę niższą niż człowiek, nie jest więc powszechnie reprezentowane w plastyce. W spotykanych rzeźbach przedstawiane są raczej swoiste ce­ chy zwierzęcia określonego gatunku. Figurki tego rodzaju są symbolami: siła symbolizowana jest przez podobiznę bawoła, krokodyla, hipopotama, słonia i dzika, brawura przez antylopę, zręczność i szybkość przez pan­ terę, węża i jaszczurkę, długie życie przez żółwia, prak jest pośrednikiem między dwoma światami. Rzeźby zwierząt są zatem jakby pogadankami moralizatorskimi łączącymi się z plemiennymi mitami, w których zwierzę występuje niejednokrotnie jako protektor grupy. Bazą, z której artysta czerpie swoją siłę twórczą, jest tradycja kultu­ rowa społeczeństwa. Sztuka służy celom instytucjonalnym, dlatego jest kontrolowana przez społeczność, jest wyrazem publicznej wiary w siłę i wartość plemiennych instytucji. Na artystę, w czasie jego pracy nie­ ustannie działa nacisk społeczny wywodzący się z pozostawionej przez przodków tradycji grupy . Prace rzeźbiarzy plemiennych nie są ich osobi­ stymi impresjami, sztuka jest kolektywna i podporządkowana grupie. M i ­ mo tej silnej presji zręczny artysta może wykorzystać margines swobody twórczej, wyrażający się w zindywidualizowaniu pewnych drugorzędnych form i detali. Rzeźbiarz nie sygnuje swoich dzieł, jest bowiem i tak znany 25 2 5 Szczególną Paris 1962. uwagę zwraca na to M. G r i a u 1 e, Arts de I'Afrique Noire, �174 MAREK ARPAD KOWALSKI w swoim środowisku, acz wprawne oko może odróżnić rękę tego czy i n ­ nego mistrza po charakterystycznym dla niego formowaniu detali, śladach uderzeń narzędzia. W zasadzie jednak panuje indywidualna anonimowość, której zbiorowym przeciwstawieniem są style plemienne wyrosłe na grun­ cie tradycji i dzięki temu łatwo uchwytne. Każde plemię posiada swoją wiarę, swój panteon bogów i duchów, swoich przodków. Każde też kieruje się własnymi regułami, do których artysta musi się dostosować. W tym właśnie kryje się wyjaśnienie mnogo­ ści odmiennego kształtowania tych samych form, co zwykło się określać mianem stylów plemiennych. Powtarzane są bowiem liczne elementy w y ­ rosłe w kręgu tradycyjnych wzorów kształtowanych jednakowo od lat i przekazywanych w tym samym układzie. Mamy bowiem i w strukturze plemiennej do czynienia z nauką rzemiosła. Biegły artysta plemienny gromadzi wokół siebie uczniów, przekazując im swoje umiejętności. Nauka zawodu przechodzi tu w rodzinie z pokolenia na pokolenie, bywa też, że członek grupy podejmuje pracę rzeźbiarską z powodów osobistych, lub też jest kierowany na tę drogę przez swoją rodzinę. Pamiętając o zasad­ niczych różnicach można wszakże tę sytuację porównać do europejskich średniowiecznych warsztatów rzemieślniczych, których produkcję można było odróżnić dzięki właściwym i m cechom, a z których wychodzące dzie­ ła były niejednokrotnie anonimowe . Wierne, określone przez ideologię plemienną powtarzanie tych samych wzorów i podobnych chwytów for­ malnych doprowadziło do tego, iż każda prawie większa społeczność w y ­ kształciła swoje własne kanony i schematy rzeźbiarskie, podobne lub na­ wet identyczne w obrębie grupy, a różne od takichż istniejących u grup sąsiednich. Oczywiście zdarzają się zapożyczenia i wędrówki pewnych wzorów i motywów. W warunkach jednak dużej izolacji, cechującej spo­ łeczności afrykańskie, ograniczają się one zasadniczo do najbliżej położo­ nych terenów. Na granicach plemiennych może zatem występować pewne wymieszanie cech stylowych typowych dla sąsiadujących ze sobą spo­ łeczności, zapożyczenia owe nie przekraczają w najlepszym przypadku granicy regionu. Można np. mówić o podobieństwie rzeźby ludów zamie­ szkujących Tanzanię, gdzie łatwo wykryć pewne zapożyczenia formalnokompozycyjne, nie przekraczają one wszakże granic kraju. 26 Każde plemię posiada zatem swój styl rzeźbiarski, ale istnieją ten­ dencje uogólniające: naturalizm i umowność; ponadplemienne i charakte­ rystyczne dla wielkich regionów rzeźbiarskich: Sudanu, Wybrzeża G w i nejskiego, Kamerunu, Kongo i Afryki Wschodniej. I m to można przypo­ rządkować partykularne style plemienne. 2 6 Ciekawą analizę tego systemu daje H i m m e l h e b e r , Personality nique of African Sculptors. and Tech­ �SZTUKA AFRYKI WSCHODNIEJ 175 Artysta wschodnioafrykański bowiem stara się w swojej twórczości ucieleśnić pewną ideę, natomiast pozostaje obojętny wobec faktu, czy uda mu się osiągnąć fotograficzną wierność dzieła. Naturalizm i umowność są tu więc wynikiem dziedziczonych kanonów artystycznych, a nie świado­ mym dążeniem do przekazania własnego spojrzenia na świat. Istnieje w rzeźbie plemiennej tendencja do generalizowania, do postępowania od szczegółu do ogółu. Przy wykonywaniu figury przodka rzeźbiarz postępuje tak, by nie podkreślić osobistych cech zmarłego, choć oczywiście jest ich świadom, lecz kieruje się konwencją tradycyjnej stylistyki, uwypukla zatem ideę człowieka, przekazuje w rzeźbie ogólny ludzki schemat. W nie­ których wszakże plemionach istnieje sztuka dla sztuki — tworzone są przedmioty nie posiadające wartości utylitarnej ani religijnej. Tego typu są groteskowe rzeźby Makonde będące karykaturami pewnych typów l u ­ dzkich, niektóre dzieła Wahehe, wreszcie, co jest już osobnym zagadnie­ niem, współcześnie wykonywane rzeźby o charakterze pamiątkarskim, co celniej można nazwać sztuką dla pieniędzy. Najbardziej faworyzowanym drzewem jest iroko, zwane też odum (chlorophora excelsa), z innych gatunków wymienić można okume (ceiba pendandra), kapok (juntumia elástica), wreszcie mahoń, muhogo i drzewo żelazne. W pracach współczesnych pojawia się heban. Twórca doskonale zna gatunki drzew i potrafi dobrać odpowiednie dla rodzaju rzeźby, którą zamierza wykonać. Ścinając drzewo rzeźbiarz składa ofiarę jego duchowi — chodzi o prze­ błaganie istoty za zabranie jej życia. Dopiero wtedy artysta przystępuje do pracy właściwej. Całość kompozycji rysuje się w umyśle rzeźbiarza jeszcze przed przystąpieniem do wykonywania dzieła; mniejsze detale, czy pewne elementy ornamentyki, mogą powstać później, w czasie pracy, choć czasem rzeźbiarz przed rozpoczęciem obróbki drewna zaznacza w klo­ cku zasadnicze proporcje figury za pomocą nacięć nożem. Rzeźbiarze wschodnioafrykańscy są „monoxyle", tzn. wykonują prace, nawet wielofiguralne kompozycje, w pojedynczym bloku drewna o formie cylindrycz­ nej, dobrze wyczuwalnej w wielu dziełach. Bryła rzeźby afrykańskiej, m i ­ mo jej stosunkowo większego lub mniejszego rozczłonkowania, w zależ­ ności od stylów plemiennych, nigdy nie rozbija formy cylindrycznej, z któ­ rej rzeźba wychodzi i w której się zamyka. Wyjątku dostarczają tu rzeź­ by plemienia Wazaramo. Najbardziej ich znane przykłady zostały zebrane w 1899 r. przez Stuhlmanna i znajdują się obecnie w muzeach w Berlinie i Hamburgu. Są to figury nagrobne wykonane ku czci przodków. Tułów jest słupowaty, całkowicie pozbawiony detali, wyrasta zeń nie powią­ zana z nim szyja, na której osadzona jest głowa z twarzą w kształcie serca. Odmienne od ogólnych kanonów rzeźby afrykańskiej jest traktowanie rąk i nóg — nie są one cięte wraz z korpusem w t y m samym bloku dre- �176 MAREK ARPAD KOWALSKI wna, lecz wykonane oddzielnie, lekko ugięte w kolanach i łokciach, cien­ kie i wydłużone, przymocowane do korpusu zatyczkami, na których obra­ cają się jak na osi. Nadaje to rzeźbie wygląd marionetki. W zbiorach Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie znajdują się małe figurki wykonane w tym właśnie stylu. Ich niewielkie rozmiary świad­ czą o tym, że nie są to figury nagrobne, lecz fetysze lub — co bardziej prawdopodobne — statuetki komemoratywne wykonane ku czci zmar­ łych przodków. Afrykańska praca rzeźbiarska określona jest przez typ i rodzaj na­ rzędzi — ich ostrze, przez kąt ustawienia ich w stosunku do płaszczyzny klocka, wreszcie przez materiał. Narzędzia twórcy afrykańskiego są bardzo proste, wykonane przez niego najczęściej samodzielnie, a więc: zwykły nóż, mała siekierka z żelaznym, zakrzywionym ostrzem ustawionym pro­ stopadle do rękojeści (cioska), którą można wykonać drobne nawet detale. Gdy warsztat jest bardziej rozbudowany, używa się większej ilości ciosek, w zależności od zaawansowania pracy nad rzeźbą. Ślady uderzeń siekierki i inne zadziory wygładzane są odłamkami kamienia i twardymi liśćmi zawierającymi kwas krzemowy (salicilium). Dla ochrony przed nieko­ rzystnym wpływem klimatu, termitami i zniszczeniem, rzeźby bywają czernione mieszanką sadzy, tłuszczu i innych substancji pochodzenia roś­ linnego. Rzeźbiarz plemienny jest nie tylko artystą — praca twórcza jest czę­ sto jego wtórnym zajęciem, acz nierzadko dziedziczonym. Artysta nie zaj­ muje się bez przerwy wyrobem dzieł sztuki, lecz jest na ogół rzemieślni­ kiem lub rolnikiem. Praca odbywa się nie ciągle, ale z przerwami, w mia­ rę potrzeby, na zamówienie rodziny zmarłego czy też plemienia jako ca­ łości i jest opłacana przez zamawiającego. Artyści wschodnioafrykańscy mimo prostych narzędzi potrafią wy­ razić grę świateł i cieni, wyważyć odpowiednie proporcje, linie, krzywizny i płaszczyzny, oddać harmonię dzieła. Styl w jego znaczeniu estetycznym jest wypadkową szeroko pojętych tradycji kulturowych plemienia oraz w y ­ nika z techniki, materiału i narzędzi. Aż do pierwszych lat obecnego wieku duża ilość plemion Afryki Wschodniej wykonywała interesujące dzieła. Liczne przykłady sztuki tego regionu pochodzą od plemion wybrzeża lub pasa doń przyległego. Część tych ludów nie trudni się obecnie sztuką pla­ styczną, a obiekty wyszłe od nich pochodzą najpóźniej z początku X X wieku. Do przerwania tradycji rzeźbiarskiej i jej zaniku przyczynił się Islam, który na tych terenach, z racji ich położenia geograficznego, oddzia­ ływał najdłużej i najbardziej efektywnie. Z drugiej zaś strony penetracja europejska ożywiła wymierającą sztukę. Choć nawrót rzeźbiarstwa stał często w sprzeczności z wartościami artystycznymi, to jednak nie da się zaprzeczyć, że ruch turystyczny i włączenie tych obszarów w krąg gospo- �SZTUKA AFRYKI WSCHODNIEJ 177 darki pieniężnej były stymulatorami rozwoju rzeźbiarstwa, a to dzięki sztu­ ce pamiątkarskiej. Tak więc obok rzeźb tradycyjnej sztuki plemiennej pojawiają się nowe, odległe od poprzednich formą, stylem i ekspresją, tworzą się nowe ośrodki, np. u Kikuyu i Kamba. Lecz najbardziej zręcz­ nymi i produktywnymi rzeźbiarzami tego regionu są Makonde, wśród któ­ rych artyści tradycyjni działali aż do lat czterdziestych obecnego wieku i którzy obecnie potrafili wnieść duży wkład techniczny i estetyczny do współczesnej „sztuki turystycznej", wykonując najbardziej udane jej obie­ kty. G E N E Z A I S T Y L E — RÓŻNICE I PODOBIEŃSTWA Charakterystyka stylu rzeźbiarskiego Afryki Wschodniej nie jest zada­ niem prostym, a na pewno bardziej skomplikowanym niż w przypadku innych regionów kontynentu. W Afryce Zachodniej i Kongo poszczególne style są wyraźne i przejrzyste, przypisanie dzieła określonemu plemieniu nie nastręcza większych trudności. W rzeźbach wschodnioafrykańskich takiej jednorodności nie ma. Często w obrębie jednego plemienia spotyka się bardzo odmienne w formie i kształcie rzeźby, nie wykazujące podobień­ stwa stylowego. Przykładem może być bardzo heterogeniczna sztuka Wahehe. Doszukiwać go się należy przez dokładną analizę detali, drobnych elementów, szczegółów obróbki. Trudności te potęgują się w przypadku rzeźby współczesnej o nastawieniu pamiątkarskim, wykonywanej według gustu i wyobrażeń przeciętnego, europejskiego odbiorcy. Zmienia się su­ rowiec. Jest nim obecnie heban, który w zasadzie nie był używany w tra­ dycyjnej rzeźbie plemiennej. Co ważniejsze, zmienia się styl. Odbiega on od ustalonych plemiennych kanonów, upodobniając do siebie prace po­ chodzące z najróżniejszych regionów o odmiennych tradycjach estetycz­ nych. Obiekty stają się naturalistyczne, modelowane z wieloma szczegóła­ mi, w pewien sposób „upiększone", jakoby akademickie. Do zatracania się odrębnych stylów plemiennych przyczynia się masowa i szybka pro­ dukcja powodowana względami merkantylnymi i używanie dokładnych europejskich narzędzi rzeźbiarskich. Badacze wyróżniają dwie zasadnicze kategorie rzeźby plemiennej: 1. Naturalistyczna — rzeźby wykonane są całkowicie schematycznie, łatwo w nich odczytać pierwowzór i źródło inspiracji. Naturalizm jest bar­ dziej osobisty, szanuje autonomię człowieka, lecz nie jest to wierność fo­ tograficzna, a oddanie pewnej idei. Pojęcie naturalizmu nie jest bowiem jednoznaczne, może ono wyrażać się w rzeźbie przez widzenie, czyli rea­ lizm optyczny, albo przez świadomość, czyli realizm intelektualny. Pracą rzeźbiarza kieruje zatem oko — tworzy tak, jak widzi, lub wiedza o prze­ dmiocie — tworzy to, o czym wie, ale nie musi widzieć. Postacie wykony­ wane przez rzeźbiarza przedstawione są w ich codziennym życiu, ale też 12 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X V z. 2 �178 MAREK ARPAD KOWALSKI Rye. 1. „Stara Matka", wys. 53 cm, plemię Makonde, Mozambik. Własność: P a ń s t w o w e Muzeum Etnograficzne w Warszawie Fot. Marek A. Kowalski przez pryzmat obyczaju i magii, stąd pewne deformacje i nawet groteskowe efekty. 2. Ekspresyjna — panuje tu duża różnorodność form, od dzieł realistycznych aż po abstrakcję. Tendencja ta jest przeciwieństwem powyższej. Odnosi się w niej wra­ żenie zupełnego braku powiązań z rzeczywistością. Jednak abstrak­ cja, wbrew pozorom, ma związki z rzeczywistością, jest bowiem jej daleko idącym przekształceniem. Elsy Leuzinger umiejscawia do­ minację tej ostatniej tendencji w Afryce Wschodniej, określając ją mianem stylu słupowego. Mają to więc być rzeźby schematyczne i dość sztywne, o zachowanych zasadniczych proporcjach, cylin­ drycznym kształcie całości, z małą ilością detali, spełniające głównie funkcję pomników nagrobnych — figur przodków . Sztuka abstrak­ cyjna występuje zatem u ludów pasterskich i na obszarach podda­ nych wpływom arabskim, nato­ miast rolnicze ludy tego terenu hołdują raczej sztuce realistycznej. W nieco inny sposób widzi zależność sztuki od kultury Baumann, według którego tendencja naturalistyczna w sztuce łączy się z matriar­ chatem Bantu, abstrakcyjna zaś z patriarchatem paleonigryckim repre­ zentowanym przez ludy chamickie . Przyjęcie jednak tego układu współ­ zależności nakazuje odnosić się do powyższej teorii z jak najdalej idącą 27 28 2 7 E. L e u z i n g e r , H. B a u m a n n , I'Afrique, Paris 1948. 2 8 L'Art de I'Afrique Noire, Paris 1962. D. W e s t e r m a n n , Les peuples et les civilisations de �SZTUKA AFRYKI WSCHODNIEJ 179 Ryc. 2. Klęcząca kobieta z dzieckiem, wys. 30 cm, p l e m i ę Kikuyu, Kenia. Własność: Nationalmusset w Kopenhadze Fot. Marek A. Kowalski ostrożnością, obie zaś hipotezy grze­ szą zbytnią ogólnością, przeczą im bowiem nowe badania i odkrycia dokonane wśród pewnych ludów Kenii i Tanzanii . Istnieją w Afryce Wschodniej centra sztuki, które można zloka­ lizować na podstawie kryterium stylu i kryterium tradycji. Zde­ cydowanie wyróżniający się ośro­ dek tworzą Makonde, których rzeź­ ba, miękka, pełna wyrazu i ekspresji, kieruje się w stronę naturalizmu. Dostrzega się dużą umiejętność mo­ delowania materiału, a nawet w y ­ rafinowanie wzbogacone rozbudowa­ ną ornamentyką. Do tej grupy moż­ na też zaliczyć prace Washambala, które zdradzają duże podobień­ stwo formalne do rzeźb Makonde (ryc. 1). 29 Drugi podobny ośrodek stanowią K i k u y u i Kamba, których styl jest bardzo do siebie zbliżony: również naturalistyczny o miękkich liniach. Rzeźby ich raczej statyczne, nie tak wyraziste i dynamiczne jak u Makonde, nie są pozbawione emocjonalnego wyrazu (ryc. 2). Oba ośrodki można określić mianem naturalistycznych, o dużej eks­ presji prac. Na tym jednak kończą się podobieństwa, różne bowiem są ich tradycje sztuki. U Makonde wyrasta ona w pełni z ich systemu spo­ łecznego i ma za sobą długi okres rozwoju, natomiast u Kikuyu i Kamba powstała w ciągu ostatnich trzydziestu lat i nosi charakter pamiątkarski. Sztuka pozostałych plemion, niezależnie od jej tradycji i rozwoju, jest odmienna. Rzeźba jest schematyczna, pokazuje na ogół tylko kontur l u - 2 9 W. F a g g , Tribes and forms de l'Afrique Centrale, Unesco 1967. in African Art, London 1965; t e n ż e , L'Art �180 MAREK ARPAD KOWALSKI dzki pozbawiony raczej detali, ornamentyka, jeśli występuje — jest osz­ czędna. Postacie są statyczne i trwają w bezruchu. Obróbka surowca i technika rzeźbiarska są pozbawione subtelności i finezji, acz nie brak im swoistej ekspresji. Dzięki dużej oszczędności w modelowaniu prac zbliżają się one w pewnych elementach do abstrakcji, pojawia się w nich monumentalizm (ryc. 3). Inaczej przebiega podział według kryterium tradycji. Są więc ludy, wśród których sztuka ma pełne nawiązanie do tradycji, lub takie, u któ­ rych istniała, ale z różnych powo­ dów rozwój jej został przerwany. Z drugiej zaś strony istnieją ple­ miona, które manifestują swą w y ­ powiedź artystyczną w rzeźbie od niedawna. Do nich należą Kikuyu, Kamba, Kisii i Wanyika z Kenii oraz prawdopodobnie Wazigua z Tanganiki. Ponieważ grupa ta re­ prezentuje rzeźbę nową, wyrosłą z odmiennych przesłanek, opartą na innych zasadach społecznych i ekonomicznych, nie można uznać jej za typową (ryc. 4). Plemienna rzeźba tradycyjna występuje więc tylko w Tanzanii. Nasuwa się pytanie czy pod względem stylu jest to region cał­ kowicie autonomiczny, w którym sztuka rozwijała się samodzielnie, czy też może stanowi on peryferię szerszego zespołu stylowego. Do ustalenia starszeństwa i tradycji sztuki pomocny jest układ chrono­ logiczny. Douglas Fraser stara się ustalić względną chronologię dzieł. Cechą przyjętą za podstawę jest sercokształtna forma twarzy. Wy­ stępowanie w rzeźbach takich Ryc. 3. Nagrobna figura przodka, wys. 45 cm, plemię Wakerewe, Tanzania. Własność: P a ń s t w o w e Muz. Etnogr. w Warszawie Fot. Marek A. Kowalski �SZTUKA AFRYKI WSCHODNIEJ 18.1 Ryc. 4. Popiersie wojownika, wys. 44 cm, p l e m i ę Wazigua, Tanzania. Własność: P a ń s t w o w e Muz. Etnograf, w Warszawie Fot. Marek A. Kowalski właśnie form wskazuje na star­ szeństwo kultury, centrum z któ­ rego rozchodziła się. W miarę, gdy rysunek serca jest mniej czytelny i przechodzi w trójkąt, owal czy okrąg, kultura jest późniejsza i bardziej peryf eryczna . Jednak zasada owego kryterium zawodzi raczej w Afryce Wschodniej i w rozkładzie tamtejszych ośrodków stylowych — forma bowiem rzeźb, a szczególnie ich twarzy, często nie odpowiada sercokształtnym kryte­ riom Frasera. Na ogół uważa się, że pod względem sztuki Afryka Wschod­ nia — szczególnie plemiona Ma­ konde, Wabende i Wakerewe — należy do wielkiego kompleksu artystycznego Baluba, który roz­ pada się na wiele drobniejszych podstylów i form. Użycie w t y m kontekście określenia „Baluba" jest szersze niż w odniesieniu do ludu Baluba zamieszkującego po­ IB łudniowo-wschodnie Kongo, gdyż w skład grupy wchodzą nie tylko Baluba, lecz i szereg sąsiednich, a nawet bardziej oddalonych ple­ mion, m. in. właśnie wyżej wymienione. Uważa się nadto, że z kolei Makonde oddziaływali na sąsiednie plemiona, stąd jeszcze większy party­ kularyzm sztuki wschodnioafrykańskiej. Z wywodów tych wynika, że m i ­ mo wielkiej mozaiki ludów i nie mniejszej mozaiki form, składających się na zespół stylowy Baluba, istnieją pewne ogólne, wspólne cechy pozwala­ jące klasyfikować je razem. W rzeźbach pochodzących z tego kręgu u w i ­ dacznia się realizm, a nawet naturalizm nie pozbawiony jednak pewnych 30 30 rj. F r a s e r , Primitive Art, London 1962 �182 MAREK ARPAD KOWALSKI deformacji oraz zmysłowości tej sztuki i mięsistości dzieł. Tak więc styl rzeźbiarski ludów wschodnioafrykańskich miałby wykrystalizować się pod wpływami idącymi z Kongo, a skomplikowany typ sztuki Baluba roz­ ciągałby się na wschód, przez obszary o podobnym charakterze kulturo­ wym. Rzeźbiarskie plemiona Afryki Wschodniej zaliczane są bowiem do podgrupy Baluba, których styl przejawia się w formach rzeźbiarskich wolno stojących figur . Mimo jednak podobieństwa formy jest rzeczą wątpliwą, czy można sztukę plemion Afryki Wschodniej włączać do kompleksu artystycznego Baluba. Przeciw temu przemawia odmienny styl rzeźb, pewne zbieżności formalne zaś mogą być wynikiem przypadku. Zastrzeżenia budzi też tra­ ktowanie południowego Kongo i Afryki Wschodniej jako obszarów jedna­ kich kulturowo. Wreszcie za niezależnością sztuki wschodnioafrykańskiej przemawia brak raczej kontaktów między tymi regionami i ludami je za­ mieszkującymi. Szlaki migracyjne wiodły na tych obszarach z północy na południe, równolegle do pasma Wielkich Jezior, nie przekraczając ich wszakże. Przez długi czas odmawiano rzeźbiarstwu prawa istnienia w Afryce Wschodniej, wiążąc kłopotliwych, bo izolowanych Makonde z Baluba. Dal­ sze badania wykazały na tym obszarze obecność sztuki na tyle rozpowsze­ chnionej, by mogła wywodzić się z jednego lub kilku miejscowych centrów artystycznych. Niektórzy nie wykluczają wprawdzie wpływów z Górnego Egiptu idących wzdłuż Doliny Nilu i Wielkiego Rowu Wschodnio-Afrykańskiego, lecz należy odnosić się do tych stwierdzeń nader ostrożnie . Można zatem przypuszczać, że Afryka Wschodnia tworzy samodzielny ośrodek rzeźbiarski. Za tą hipotezą przemawia jej izolacja terytorialna, je­ dność kulturowa oraz podobieństwo stylu rzeźbiarskiego sztuki miejsco­ wych plemion. Makonde stanowili prawdopodobnie centrum artystyczne promieniujące na sąsiednie i dalsze plemiona Tanzanii, a wpływy ich sztuki posuwały się na północ, wzdłuż wybrzeża. Drugi ośrodek można z dużym prawdopodobieństwem umiejscowić u Wahehe. Obejmował on przypuszczalnie plemiona interioru od Iringi aż po jezioro Wiktorii. Styl Makonde obejmowałby zatem oprócz nich samych: Wayao, Wakwere, Washambala, Wazaramo, i Wazigna i Doa, styl zaś Wahehe: również Wanyamwezi, Wasukuma, Wabende i Wakerewe. Do współcześnie zaś ukształtowanego ośrodka sztuki pamiątkarskiej należą Kikuyu, Kamba, Kisii i Wanyika. Jak głosi bowiem piękna legenda Makonde, pierwszy człowiek przybył na ziemię pod postacią figury drewnianej, która podczas nocy cudownie ożyła i stała się kobietą — matką i założycielką plemienia . 31 32 33 3 1 3 2 3 3 Von S y d o w , op. cit. Wood Sculpture of the Makonde L e u z i n g e r, op. cit., s. 238. People, Lourenco Marques 1963. �SZTUKA AFRYKI WSCHODNIEJ 183 Marek Arpad Kowalski THE A R T OF EASTERN AFRICA Summary The tribes engaged in sculpture are settled, soil-tilling people, generally matrilinear. Sculpture is for them a historical message; it explains tre origin of man; it vindicates the title to the occupied territory by ist expression of the cult of the ancestors, the founders of the tribe and its real rulers; it is a tool of magic. In Eastern Africa pastoral tribes predominate which exert cultural influence upon the settled agricultural groups. Their social ideas, legends and beliefs are different. The integrating role of sculpture is perforned among them by other tribal institu­ tions, such as age classes. The long-lasting and intensive influences of Islam, hostile towards represantative art for doctrinal reasons, have been responsible for the relative, in comparison with Central and Western Africa, artstic poverty of Eastern Africa. However, in recent years many sculptures have been found on this territory, and artistic traditions which have survived in spite of the unfavorable circum­ stances have been discovered; thus, the theories of the lack of sculptural art in Eastern Africa had to be rejected. The most renowned and industrious sculptors in Eastern Africa are the M a ­ konde, whose works were made available to the world as early as the end of the 19th century. They make up an outstanding artistic center which has been in­ fluencing the neighbouring tribes, the Wayao in particular, and the coastal people. Traditions of sculture have also survived among the tribes of the interior, which were relatively isolated on their territories, and remote from the highways of Islam. This religion has, however, imprinted its mark on the coastal tribes and destroyed their traditionas of the art of sculpture. At present, figurative art has its revival among them in form of what is called the „touristic art". However, its sources are economic rather than native-cultural. Types of style and of traditions allow to distinguish a number of artistic centres in Earstern Africa: 1. The southern center (Northern Mozambique and the coast of Tanzania), with Makonde and Wayao as its main area, with their expressive art tending towards naturalism, refined and with complex and extensive ornaments. Works of some coastal tribes of Tanzania can be classified here, too, and in particular those of the Washambala revealing much formal similarity to the Makonde sculpture. 2. The northern center (Kenya) with the tribes Kikuyu and Kamba whose style is also naturalistic, with soft outlines. Their sculpture are rather static, less dynamic than the works of the Makonde, but they reveal emotional expression. Both centers can be described as naturalistic and expressionist. However, they have no more common features beyond these two general traits, as they grow out of different traditions. Art of Tanzania and Mozambique tribes being related to their social systems has got a long history, while in Kenya it has emerged during the recent thirty years and is mainly a souvenirs trade. 3. The third center is the interior of Tanzania. Its sculpture is schematic, scanty in detail and ornament. The figures are static an motionless. The modelling �184 MAREK ARPAD KOWALSKI is ascetic and sometimes abstract in character; monumentalism is also apt to appear. The criterion of tradition yields a different classification. There are peoples with long and continuous artistic traditions, there are others that used to have a tradition which was broken. The tribes of Tanzania and Mozambique belong to this group. On the other hand, there are tribes with quite a recent history of sculptural expression. Here belong the tribes of Kikuyu, Kamba, Kisii and W a nyika from Kenya, and Wazigua from Tanzania. The art of the Eastern African tribes has been usually included into the Baluba artistic complex, but an analysis of data makes such a classification doubtful. The sculptural style, and the territorial isolation of Eastern Africa from the other parts of the continent are arguments against it. The art on the area between the Great Lakes and the Indian Ocean is widespread enough to have its own local origins. It can be concluded that Eastern Africa is an independent area of sculptural art, with three centers: first Makonde, whose style includes also Wayao, Wakwere, Washambala, Wazaramo, Wazigua, and Doa; second, Wahehe, includes the interior tribes from Iringa to the Lake of Victoria, and besides the Wahehe extending upon Wanyamwezi, Wasukuma, Wabende and Wakerewe; third, the recently formed center of souvenir art, including the Kikuyu, Kamba, Kisii and Wanyika from Kenya. Translated by Piotr Graff � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6cb0ca5337e9ea4299748be3c6ef0218.pdf 0b4baf7bfcbc5e7fb376ef733450b72d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:446 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:405 Title A name given to the resource Piece do wypału naczyń w polskim garncarstwie ludowym / ETNOGRAFIA POLSKA 1960 t.3 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1960 t.3, s.329-350 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ROMAN R E I N F U S S PIECE BO (Kraków) WYPAŁU NACZYŃ W POLSKIM LUDOWYM GAENCAESTWIE W dotychczasowej l i t e r a t u r z e etnograficznej z a r ó w n o polskiej, j a k i obcej, zagadnienie k o n s t r u k c j i p i e c ó w , u ż y w a n y c h w w s p ó ł c z e s n y m garncarstwie l u d o w y m , t r a k t o w a n e b y w a zazwyczaj z u p e ł n i e margine­ sowo. D o w y j ą t k ó w n a l e ż ą prace, w k t ó r y m z n a l e ź ć m o ż n a n a l e ż y c i e w y k o n a n e opisy i r y s u n k i p i e c ó w garncarskich. Z tej p r z y c z y n y , p r z y s t ę ­ p u j ą c do. pisania niniejszego szkicu, w malej t y l k o mierze o p r z e ć się mo­ g ł e m na l i t e r a t u r z e , g ł ó w n y z a ś z r ą b m a t e r i a ł ó w , k t ó r y m i się p o s ł u g i w a ł e m , s t a n o w i ł y n o t a t k i i r y s u n k i zgromadzone w a r c h i w u m Sekcji B a d a n i a P l a s t y k i L u d o w e j P I S , w y k o n a n e w l a t a c h 1950—1957 p r z y okazji b a d a ń n a d t w ó r c z o ś c i ą a r t y s t y c z n ą garncarzy l u d o w y c h . M a t e r i a ł y te, gromadzone w t o k u prac t e r e n o w y c h , o i n n y m z u p e ł ­ nie aspekcie, m i m o p e w n y c h l u k i n i e d o k ł a d n o ś c i p o z w a l a j ą na p o d j ę c i e p r ó b y u s y s t e m a t y z o w a n i a stosowanych w p o l s k i m garncarstwie l u d o w y m u r z ą d z e ń do w y p a l a n i a oraz przedstawienia i c h w u j ę c i u k a r t o g r a f i c z n y m , o b e j m u j ą c y m obszar Polski z w y j ą t k i e m t e r e n ó w zachodnich i p o ł u d n i o wo-zachodnich, na k t ó r y c h b r a k j u ż dziś c z y n n y c h o ś r o d k ó w garncar­ skich . 1 URZĄDZENIA PRYMITYWNE W ś w i e t l e posiadanych m a t e r i a ł ó w okazuje się, ż e p r y m i t y w n e u r z ą ­ dzenia, s ł u ż ą c e do w y p a ł u w y r o b ó w garncarskich, z o s t a ł y j u ż przez ludo­ w y c h garncarzy na terenie P o l s k i zarzucone. N a l e ż ą t u t z w . przez B . K r z y w 1 Cennym uzupełnieniem posiadanych materiałów b y ł y wiadomości dotyczące konstrukcji pieców garncarskich, u ż y w a n y c h na terenie południowo-wschodniej Lubelszczyzny, których dostarczyli mi pracownicy Muzeum w Lublinie: mgr Janusz Optołowicz i mgr Teresa K a r w i c k a ; z terenów Słowacji: dr Prantiśek Kalesny z B r a ­ t y s ł a w y ; z Węgier: prof, dr Béla Grunda z Debreczyna, i z Rumunii: dr Florea Bobu Florescu z Bukaresztu — za co wszystkim wyżej wymienionym składam w tym miejscu serdeczne wyrazy podziękowania. �ROMAN R E I N F U S S 330 2 ca mielesze , t j . u r z ą d z e n i a , w k t ó r y c h w y r o b y garncarskie, u ł o ż o n e na warstwie drewna i o b ł o ż o n e drewnem, w y p a l a j ą się bez d o k ł a d a n i a ma­ teriału opałowego. D o tej k a t e g o r i i u r z ą d z e ń n a l e ż a ł p r a w d o p o d o b n i e opisany przez J . K r a j e w s k ą s p o s ó b w y p a ł u n a c z y ń , stosowany na s c h y ł k u X I X w . przez garncarza z Małej P i a ś n i c y na Kaszubach, k t ó r y w y r o b y swe u k ł a ­ d a ł na w a r s t w i e p a l i w a u ł o ż o n e g o w dole z i e m n y m . W S u p r a ś l u (pow. B i a ł y s t o k ) wspominano w r . 1953 o nie u ż y w a n y c h t a m j u ż obecnie piecach, w k t ó r y c h g a r n k i do w y p a ł u ustawiane b y ł y na w a r s t w i e drewna. B y ł a b y to więc f o r m a z b l i ż o n a do opisanej przez S. J a g m i n a w Szereszewie ( Z S B B ) , m i e j s c o w o ś c i leżącej na zachodniej B i a ł o r u s i , nieopodal g r a n i c y p o l s k i e j . P o d o b n y s p o s ó b u k ł a d a n i a n a c z y ń do w y p a ł u na warstwie drewna s t o s o w a ć m i e l i jeszcze w okresie m i ę d z y ­ w o j e n n y m garncarze z bliżej nie o k r e ś l o n e g o o ś r o d k a , l e ż ą c e g o k o ł o K r u ­ szyny (pow. B a d o m s k o ) , oraz w m i e j s c o w o ś c i S t u d z i a n y Las (pow. Sejny), gdzie do r . 1947 w y p a l a n o naczynia w piecu c h l e b o w y m . Poza t y m i w y j ą t k o w y m i j u ż w y p a d k a m i , w k t ó r y c h w y p a ł n a c z y ń o d b y w a ł się za p o m o c ą jednorazowo przygotowanego zapasu drewna, powszechnie stosowane b y ł y piece z u r z ą d z e n i a m i , u m o ż l i w i a j ą c y m i do­ k ł a d a n i e p a l i w a w czasie w y p a ł u . 3 4 5 F O R M Y PIECÓW GARNCARSKICH P i e c e j e d n o k o m o r o w e z c i ą g i e m p i o n o w y m . Najprostsze z p u n ­ k t u widzenia k o n s t r u k c y j n e g o są piece j e d n o k o m o r o w e , zbudowane w formie s t o ż k a ś c i ę t e g o , o w y s o k o ś c i 2—3,5 m , zaopatrzonego u pod­ s t a w y w cztery o t w o r y ( t a b l . I l a — c ) umieszczone na k r z y ż ( K r a k o w ­ skie, F i r l e j , p o w . L u b a r t ó w ) , l u b d w a naprzeciw siebie ( Ł o w i c z ; L u b i e ń , pow. W ł o c ł a w e k ; T o m a s z ó w Mazowiecki), w y j ą t k o w o 3 (Skalbmierz, K ę t y ) o t w o r y paleniskowe, zwane lucMami ( K r a k o w s k i e ) l u b czeluściami ( L u ­ bień, pow. Włocławek). N a w y s o k o ś c i ok. 1 m od p o d s t a w y znajduje się p r o s t o k ą t n y o t w ó r , z w a n y właz (St. S ą c z ) , furta ( M ł a w a ) , dzwiereczlca ( K ę t y ) l u b wcMd do szengli ( B i e l a n y , p o w . O ś w i ę c i m ) , przez k t ó r y garncarz w s t a w i a naczynia. W n i e k t ó r y c h piecach tego t y p u , o p r ó c z w ł a z u , w y c i ę t y b y w a od g ó r 2 R . K r z y w i e c , Technologia rzemiosła, garncarskiego, cz. 2: Historia pieca garn­ carskiego, P o z n a ń 1954, s. 70. J . K r a j e w s k a , Ceramika kaszubska z wieku XIX i początku wieku XX, Spraw. P A U , t. 3 : 1951 nr 2, s. 149. S. J a g m i n , Garncarstwo w zapadłych kątach puszczy białowieskiej, „Wisła", t. 20, s. 268. K r z y w i e c , op. cit., s. 84. 3 4 5 �PIECE W POLSKIM GARNCARSTWIE LUDOWYM 331 nej k r a w ę d z i pieca k u d o ł o w i p o d ł u ż n y , p r o s t o k ą t n y o t w ó r , s z e r o k o ś c i ok. 70 c m , przez k t ó r y n a k ł a d a się naczynia do pieca w ó w c z a s , gdy sięgają one p o w y ż e j g ó r n e j k r a w ę d z i w ł a z u ( N i d e k , pow. W a d o w i c e ; S ł a w k ó w , pow. Olkusz; M ł a w a i i n . ) . O t w o r y te, po z a p e ł n i e n i u pieca, z a k ł a d a się c e g ł a m i i p o l e p i ą po wierzchu g l i n ą . Opisane t u piece budowane są z cegły, w y j ą t k o w o z k a m i e n i a (Rze­ p i e n n i k B i s k u p i , pow. Gorlice), p r z y zastosowaniu w e w n ę t r z n e g o ruszto­ w a n i a z u k o ś n y c h belek, w s p a r t y c h u g ó r y o k o ł o wozowe, osadzone na p i o n o w y m s ł u p i e . Po w i e r z c h u b y w a j ą one polepione g l i n ą z m i e s z a n ą z t ł u c z o n y m i s k o r u p a m i (Brzesko N o w e , pow. Proszowice) l u b s ł o m ą . D l a wzmocnienia o b w ó d pieca spina się po wierzchu d w o m a ż e l a z n y m i o b r ę c z a m i . W Podegrodziu, pow. N o w y S ą c z , analogiczne piece budowane są na niskiej kamiennej podstawie i p o s i a d a j ą ś c i a n y o szkielecie plecio­ n y m z cienkich p a l i k ó w i w a ł k ó w s ł o m y , grubo p o k r y t y m g l i n ą . Podobne piece b y ł y dawniej w S k a l b m i e r z u . I n t e r e s u j ą c e nas t u piece umieszczone s ą zazwyczaj poza o b r ę b e m p r a c o w n i w osobnej szopie z r u c h o m y m dachem, k t ó r y podnosi się w czasie w y p a ł u ( K r a k o w s k i e ) . J e ż e l i piec znajduje się w o b r ę b i e p r a c o w n i , g ó r n y jego o t w ó r zasklepia się i k o ń c z y w y s o k i m , s i ę g a j ą c y m p o n a d dach k o ­ m i n e m ( C h r z a n ó w ; B a b k a ; B i e l a n y , pow. O ś w i ę c i m ; L u b i e ń , pow. W ł o ­ cławek). N i e k i e d y piece garncarskie w b u d o w y w a n e są w p o d s t a w ę s t o j ą c e g o w sieni k o m i n a , s ł u ż ą c e g o do odprowadzania d y m u z p i e c ó w k u c h e n n y c h i ogrzewalnych ( U n i e j ó w ) . Biece przeznaczone do w y p a ł u c e r a m i k i czerwonej są bardzo nieznacz­ nie wkopane w z i e m i ę , te z a ś , w k t ó r y c h w y p a l a n e s ą r ó w n i e ż siwaki, z a g ł ę b i o n e s ą w ziemi m n i e j więcej do w y s o k o ś c i 1 m ( K o ł o ; Z w o l e ń , p o w . G o s t y n i n ; L u b i e ń , pow. W ł o c ł a w e k ) . W t y m o s t a t n i m w y p a d k u czeluście, c z y l i o t w o r y paleniskowe, z n a j d u j ą się w głębi w y k o p a n y c h przed n i m i d o ł ó w . N a c z y n i a w p i o n o w y c h piecach j e d n o k o m o r o w y c h u s t a w i a się bez­ p o ś r e d n i o na posadzce u b i t e j z g l i n y i posypanej piaskiem. B o n i e w a ż dolne g a r n k i ł a t w o p ę k a j ą , umieszcza się je n i e k i e d y na warstwie cegieł (Skalbmierz). P i e r w s z ą w a r s t w ę n a c z y ń garncarze u s t a w i a j ą d n a m i w dół, n a s t ę p n e d n a m i do g ó r y . U k ł a d a j ą c pierwsze dwie l u b t r z y w a r s t w y z o s t a w i a j ą d o o k o ł a p r z y ś c i a n i e w o l n ą p r z e s t r z e ń , s z e r o k o ś c i ok. 20 c m , w k t ó r ą podczas palenia wsuwa się d ł u g i e k a w a ł k i drewna ( K r a k o w s k i e , U n i e j ó w i i n . ) . W M a n i o w a c h d o l n ą w a r s t w ę u k ł a d a n o z t z w . spodniaJców, t j . g a r n k ó w o specjalnie w ą s k i c h dnach, co u ł a t w i a ł o wsuwanie m i ę d z y g a r n k i p a l i w a . A b y p ł o m i e ń w c z e l u ś c i a c h „ r o z d z i e l a ł się na dwie s t r o n y " , n i e k t ó r z y garncarze u s t a w i a j ą w e w n ą t r z pieca, w odległości 0,5 m o d cze­ l u ś c i , zostawy z ustawionej p i o n o w o c e g ł y ( t a b l . 1 2 a, b , M ł a w a ) l u b s ł u p k a �332 ROMAN R E I N F U S S z czterech w y b r a k o w a n y c h g a r n k ó w , w ł o ż o n y c h jeden w d r u g i , d n a m i do g ó r y ( L u b i e ń , p o w . W ł o c ł a w e k ) . Czasami w n i e k t ó r y c h o ś r o d k a c h (St. S ą c z ; Mogielnica, p o w . G r ó j e c ; T o m a s z ó w Mazowiecki) dolne war­ s t w y g a r n k ó w oddziela o d k a n a ł ó w o g n i o w y c h k r ą g l u ź n o u ł o ż o n y c h cegieł ( t a b l . I 3, 4). P o j e m n o ś ć opisanych t u p i e c ó w w y n o s i p r z e c i ę t n i e 500 (Zalas, M a n i o w y ) do 800 ( A l w e r n i a , U n i e j ó w ) l i t r ó w . W piecach, g ó r ą o t w a r t y c h , u k ł a d a ł o się naczynia n i e k i e d y o 1 m p o n a d k r a w ę d ź pieca ( K o ł o ) i slcorwpiono, c z y l i o k r y w a n o z wierzchu s k o r u p a m i (powszechne). Piece o c i ą g u p i o n o w y m , z c z e l u ś c i a m i z a m k n i ę t y m i pio­ n o w ą k r a t ą . G r u p ę n a s t ę p n ą s t a n o w i ą piece p o s i a d a j ą c e , podobnie j a k poprzednie, k o m o r ę na g a r n k i g ó r ą o t w a r t ą (Szczekociny, p o w . W ł o s z ­ czowa; Ł a s k ; Z d u ń s k a W o l a ) , l e k k o s k l e p i o n ą , z o t w o r e m w szczycie ( K o n i n ; w powiecie Pleszew: Orlina, Męcielin, D z i e w i n D u ż y , Chocz) l u b n a w e t nie c a ł k i e m z a s k l e p i o n ą , z a o p a t r z o n ą w o t w ó r w e n t y l a c y j n y , umieszczony nieco z b o k u p o n i ż e j szczytu k o p u ł y (dawne piece w Grocholicach, p o w . B e ł c h a t ó w ) , z w ł a z e m , z n a j d u j ą c y m się zazwyczaj z b o k u , oraz o t w o r a m i p a l e n i s k o w y m i p r z y dolnej k r a w ę d z i p o d s t a w y . O t w o r y te zaopatrzone są j e d n a k w w y b i e g a j ą c e na z e w n ą t r z , sklepione rękawy, t w o r z ą c e w y d ł u ż o n e niskie k o m o r y paleniskowe, z a m k n i ę t e o d s t r o n y pomieszczenia na g a r n k i p i o n o w ą k r a t ą w y k o n a n ą z cegieł ( t a b l . I 5, 6). K o m o r a ś r o d k o w a , przeznaczona do u k ł a d a n i a n a c z y ń , posiada prze­ k r ó j poprzeczny k o l i s t y ( S ł a w k ó w ; Grocholice, p o w . B e ł c h a t ó w ; Ł a s k ) , o w a l n y (Szczekociny) l u b p r o s t o k ą t n y (Siewierz, Z d u ń s k a W o l a , Sieradz i i n . ) ; g ó r ą ś c i a n y k o m o r y n a c h y l a j ą się z w y k l e k u sobie. I l o ś ć oraz s p o s ó b r o z w i ą z a n i a k o m ó r paleniskowych b y w a r ó ż n y . W Szczekocinach, p o w . W ł o s z c z o w a , zanotowano piec o p r o s t o k ą t n e j , l e k k o k u g ó r z e z w ę ż o n e j komorze na g a r n k i , zaopatrzonej p r z y jednej ze ś c i a n w ę ż s z y c h w o b s z e r n ą k o m o r ę o g n i o w ą , o d d z i e l o n ą o d poprzed­ niej ś c i a n ą z t r z e m a p r o s t o k ą t n y m i o t w o r a m i . W t y c h ż e samych Szcze­ k o c i n a c h i n n y piec, o planie o w a l n y m , posiada o t w o r y paleniskowe za­ opatrzone w k r a t ę , w postaci d w ó c h pionowo p o s t a w i o n y c h cegieł, od­ dzielających prymitywnie sklecone k o m o r y ogniowe. W Siewierzu, Z d u ń s k i e j W o l i , w p o w . sieradzkim i pleszewskim w y s t ę p u j ą z r e g u ł y dwie k o m o r y ogniowe, umieszczone naprzeciw siebie po d w ó c h stronach pomieszczenia n a g a r n k i . W S ł a w k o w i e , gdzie jeszcze z p o c z ą t k i e m X X w . u ż y w a n o p i e c ó w z czterema luchtami bez k r a t , umieszczonymi na k r z y ż , w y s t ę p u j ą obecnie piece o analogicznej w k s z t a ł c i e komorze n a g a r n k i , zaopatrzone w cztery, r ó w n i e ż na k r z y ż rozmieszczone k o m o r y palenisko­ we ( t a b l . I 5), z a m k n i ę t e o d s t r o n y w e w n ę t r z n e j p i o n o w ą k r a t ą , a z e w n ę t r z ­ nej b l a s z a n y m i d r z w i c z k a m i . �PIECE W POLSKIM GARNCARSTWIE LUDOWYM 333 Opisane t u piece budowane s ą z cegły, poza o b r ę b e m p r a c o w n i , j a k o t z w . piece polowe, w w y p a d k u g d y przeznaczone są do w y p a ł u s i w a k ó w , b y w a j ą częściowo wkopane w z i e m i ę (Szczekociny, dawniej t e ż w B r z e s k u N o w y m ) . P o j e m n o ś ć p i e c ó w waha się od 500 — 700 sztuk n a c z y ń ś r e d n i e j wielkości. P i e c e o c i ą g u p i o n o w y m , z k r a t ą p o z i o m ą . J u ż w piecach w y ż e j opisanych widoczna b y ł a tendencja do oddzielania k o m o r y ogniowej od pomieszczenia przeznaczonego n a naczynia. Tendencja t a z n a l a z ł a p e ł n ą r e a l i z a c j ę w piecach o w n ę t r z u p r z e g r o d z o n y m poprzecznie po­ z i o m ą k r a t ą n a dwie części, z k t ó r y c h dolna p e ł n i f u n k c j ę k o m o r y ogniowej, g ó r n a z a ś s ł u ż y do u s t a w i a n i a w y p a l o n y c h n a c z y ń . K r a t a , b u d o w a n a n a j c z ę ś c i e j z cegieł, posiada z r e g u ł y o d d o ł u pod­ p o r ę , n o s z ą c ą n a z w y : koń ( C i e c h a n ó w ) , koziel ( K a z n ó w , p o w . L u b a r t ó w ; C h a ł u p k i , p o w . Kielce), kozielek ( M i c h ó w , p o w . L u b a r t ó w ) , trzon ( C h o d ó w i K o l o n i a C h o d ó w , p o w . Siedlce), czereń (Suszcza, p o w . B i a ł y s t o k ) , babka ( H r y n i e w i c z e D u ż e , p o w . Bielsk P o d l a s k i — nazwa podana przez garn­ carza przesiedlonego z P r u ż a n y w Z S B B ) . S p o s ó b b u d o w y k r a t y w y k a z u j e w s z c z e g ó ł a c h pewne r ó ż n i c e . S p o t y k a się k r a t y , k t ó r y c h podpora posiada k s z t a ł t k r ó t k i e g o , pionowo w p o ś r o d ­ k u pieca ustawionego walca ( H r y n i e w i c z e D u ż e , p o w . Bielsk P o d l a s k i ; Suszcza, ролу. B i a ł y s t o k ; Ł u k a , p o w . H a j n ó w k a ; B ę c z y n , p o w . K r a ś n i k ) , b l o k u o rzucie elipsy (Sielczyk, p o w . Bielsk P o d l a s k i ; K a z n ó w , p o w . L u b a r t ó w ) l u b leżącego p r o s t o p a d ł o ś c i a n u (Kleszczele, pow. Bielsk P o d ­ laski), k t ó r y niekiedy j e d n y m z k o ń c ó w przylega do t y l n e j ś c i a n y k o m o ­ r y ogniowej, dzieląc j ą t y m s a m y m na dwie p o ł o w y ( M i c h ó w , p o w . L u ­ b a r t ó w ; K a z n ó w , p o w . L u b a r t ó w ; C h o d ó w , p o w . Siedlce). O d p o d p o r y ś r o d k o w e j do ś c i a n bocznych b i e g n ą ż e b r a w y k o n a n e z jednej cegły l u b (w w i ę k s z y c h piecach) z d w ó c h cegieł, w s p a r t y c h o siebie w ę ż s z y m i b o k a m i . Ż e b r a t e zwane są n i e k i e d y przez garncarzy ślusamd ( M i c h ó w , p o w . L u ­ b a r t ó w ) , a szpary m i ę d z y n i m i luchtami ( M i c h ó w , p o w . L u b a r t ó w ) . K r a t y , pozbawione od spodu p o d p o r y , z d a r z a j ą się w piecach m a ł y c h , przeznaczonych n p . do w y p a ł u zabawek ( K r a s n o b r ó d , p o w . Z a m o ś ć ) , l u b w n o r m a l n y c h piecach garncarskich, k t ó r y c h k r a t a u ł o ż o n a jest j u ż na ż e l a z n y m r u s z t o w a n i u (Hrebenne, p o w . T o m a s z ó w L u b e l s k i ) . K a n a ł y w i o d ą c e z paleniska p o p o d k r a t ą , zwane drogami ( C h a ł u p k i , pow. Kielce), luchtami (Suszcza, p o w . B i a ł y s t o k ) l u b ślusamd ( K a z n ó w , pow. L u b a r t ó w ; B a r a n ó w , p o w . P u ł a w y ) , o b i e g a j ą d o o k o ł a p o d s t a w y k r a t y , c h y b a że ł ą c z y się ona z t y l n ą ś c i a n ą pieca. Wśród omawianych t u pieców z poziomą k r a t ą występują różne o d m i a n y , k t ó r y c h w y o d r ę b n i e n i e nasuwa jeszcze w c h w i l i obecnej znaczne t r u d n o ś c i ze w z g l ę d u n a z b y t m a ł ą ilość precyzyjnie w y k o n a n y c h o p i s ó w i r y s u n k ó w pomiarowych. �334 ROMAN R E I N F U S S T A B L . I . P I E C E DO W Y P A Ł U NACZYŃ B y c . 1. Piec o pionowym ciągu ognia, bez kraty, a — widok z boku, 6 — przekrój poziomy, с — przekrój pionowy (Zalae, pow. Chrzanów). B y c . 2. piec o pionowym ciągu ognia, bez kraty, przekrój poziomy, wewnątrz przy otworach paleniskowych usta­ wione 2 cegły (Mława). R y c . 3. Piec o pionowym ciągu ognia, bez kraty, przekrój poziomy, wewnątrz krąg z luźno ustawionych cegieł (St. Sącz, pow. N . Sącz). R y c . 4. Fragment kręgu ułożonego z cegieł wewnątrz pieca (Mogielnica, pow. Grójec). R y c . 5. Piec z 4 paleniskami z a m k n i ę t y m i od wewnątrz pionową kratą, a — widok z boku, 6 — przekrój poziomy (Sławków, pow. Olkusz). R y c . 6. Piec z dwoma paleniskami z a m k n i ę t y m i od wewnątrz p i o n o w ą kratą, a — widok z boku, b — przekrój pionowy (Zduńska Wola, pow. Sieradz). R y c . 7. Piec o pionowym ciągu ognia, z kratą poziomą, wkopany w ziemię, górą otwarty ( B ę c z y n , pow. Kraśnik). R y c . 8. Piec o pionowym ciągu ognia, z kratą poziomą, górą otwarty, a — widok z boku, b — przekrój pionowy (Ciechanów). R y c . 9. Piec z kratą poziomą, część górna komory na garnki przechodzi w komin, a — widok z boku, 6 — przekrój pionowy (Gostycyn, pow. Tuchola). R y c . 10. Piec o pionowym ciągu ognia, z kratą poziomą, komora na garnki górą zasklepiona, ii — w y g l ą d z boku, b — przekrój pionowy (Chałupki, pow. Kielce). R y c . 11. Piec z kratą poziomą i bocznym p r z e p ł y w e m ognia z komory ogniowej do komory na naczynia, o — przekrój pionowy podłużny, b — przekrój poziomy, с — przekrój pionowy poprzeczny (Michów, pow. Lubartów). R y c . 12. Piec z poziomym ciągiem ognia, bez stałej kraty pionowej, a — przekrój poziomy, 6 — przekrój pionowy, o, d — elementy ceramiczne, z których przed k a ż d y m wypałem buduje się w pobliżu otworów paleniskowych kratę ogniową (Mrzygłód, pow. Sanok). R y c . 13. Piec o poziomym ciągu ognia, bez kanałów ogniowych w podłodze, ze stałą kratą pionową (Jarczów, pow. T o m a s z ó w Lubelski). R y c . 14. Piec z poziomym ciągiem ognia, z kratą pionową i 3 kanałami ogniowymi w podłodze (Sokołów Małopolski, pow. Kolbuszowa). R y c . 15. Piec z poziomym ciągiem ognia, pionową kratą i 6 kanałami ogniowymi w podłodze, pod wlotami kanałów żelazne ruszty i popielniki (Szczerców, pow. Łask). R y c . 16. Piec z poziomym ciągiem ognia, komora na garnki zamknięta dwoma kratami pio­ nowymi, pod paleniskiem żelazny ruszt i popielnik (Bełchatów). R y c . 17. Piec z po­ ziomym ciągiem ognia o płomieniu zwrotnym, komora na garnki zamknięta pionową kratą �PIECE W POLSKIM GARNCARSTWIE LUDOWYM 335 �336 ROMAN R E I N F U S S F o r m ę n a j p r o s t s z ą z tej g r u p y r e p r e z e n t u j ą piece z B ę c z y n a p o d U r z ę d o w e m (pow. K r a ś n i k ) , p o s i a d a j ą c e k s z t a ł t pionowej j a m y g ó r ą o t w a r t e j , o b o k a c h n a c h y l a j ą c y c h się k u sobie, przedzielonej p o n i ż e j p o ł o w y swej g ł ę b o k o ś c i p o z i o m ą k r a t ą p o d p a r t ą o d spodu ( t a b l . I 7). O t w ó r paleniska z n a j d o w a ł się w dole, w y k o p a n y m przed piecem. B a r d z o z b l i ż o n e do opisanych w y ż e j s ą piece o planie^ n a j c z ę ś c i e j k o l i s t y m , ze ś c i a n a m i z b u d o w a n y m i z k a m i e n i a na zaprawie glinianej, l u b częściej z cegły, w y p r o w a d z a n y m i p o n a d p o w i e r z c h n i ę ""ziemi ( t a b l . I 8). Piece tego r o d z a j u u ż y w a n e do w y p a l a n i a s i w a k ó w b y w a j ą b ą d ź do / swej w y s o k o ś c i wkopane w z i e m i ę ( K ą t y D e n k o w s k i e , p o w . O p a t ó w ) , b ą d ź z z e w n ą t r z obsypane z i e m i ą (Osiek, p o w . G a r w o l i n ) . U ż y w a n e do w y p a ł u c e r a m i k i czerwonej są w k o p a n e j e d y n i e do w y s o k o ś c i k r a t y , t a k ż e w y l o t czeluści znajduje się w dole w y k o p a n y m przed piecem. Piece 0 ś c i a n a c h w y p r o w a d z o n y c h wysoko p o n a d p o w i e r z c h n i ę ziemi posiadają z b o k u wejście, c z y l i t z w . furtę ( C i e c h a n ó w , W y s z k ó w ) , u m o ż l i w i a j ą c ą u k ł a d a n i e n a c z y ń do k o m o r y na g a r n k i . Piece w o l n o s t o j ą c e (polowe) b y w a j ą górą zupełnie otwarte ( D e n k ó w ; K ą t y Denkowskie; Ciechanów; I ł ż a ; J e d l a n k a , p o w . I ł ż a ; Osiek, p o w . G a r w o l i n ; Z w o l e ń , p o w . G o s t y n i n , 1 i n . ) , n a t o m i a s t budowane w o b r ę b i e d o m u (najczęściej w sieni) z w ę ż a j ą się g ó r ą w w ą s k i d ł u g i k o m i n ( W y s z k ó w ; G ł o w a c z ó w , p o w . K o z i e n i c e ; G o s t y c y n , p o w . T u c h o l a ; Ł a g ó w , p o w . O p a t ó w ; Siemiatycze; B o l i m ó w , pow. Ł o w i c z ; G o s t y n i n ; B a w a M a z o w i e c k a ; K r a k o w i a n y , p o w . Grodzisk M a z o w i e c k i ; Sejny). W y d ł u ż o n a w k i e r u n k u p i o n o w y m k o m o r a na g a r n k i zwie się n i e k i e d y w gwarze garncarskiej beczułką ( K ą t y D e n k o w s k i e ) , z a ś k r a w ę d ź pieca g ó r ą otwartego kronice (Jedlanka, p o w . I ł ż a ) . Opisane t u piece p o s i a d a j ą zazwyczaj jeden o t w ó r paleniskowy, c z y l i t z w . czeluść ( W y s z k ó w ; J e d l a n k a , p o w . I ł ż a ; Siemiatycze) l u b czeluśnice ( K ą t y Denkowskie), k t ó r a przechodzi n a s t ę p n i e w k a n a ł o b i e g a j ą c y p o d p o r ę k r a t y , l u b w d w a k a n a ł y , o ile podpora dzieli k o m o r ę o g n i o w ą na dwie z a m k n i ę t e części. N i e k i e d y z d a r z a j ą się piece tego t y p u , posiada­ j ą c e dwie czeluście umieszczone b ą d ź obok siebie t a k , ż e k a ż d a czeluść wiedzie do jednego k a n a ł u w e w n ą t r z pieca ( K r a k o w i a n y , p o w . Grodzisk Mazowiecki), b ą d ź naprzeciw siebie ( G o s t y c y n , ролу. Tuchola — t a b l . I 9; K o w a l , p o w . W ł o c ł a w e k ) , l u b nawet w o d s t ę p a c h nieregularnych (Gosty­ n i n ) . Opisane t u piece nie p o s i a d a j ą p o d k o m o r a m i o g n i o w y m i popielni­ k ó w . J e d y n y znany m i w y j ą t e k tego t y p u pieca z p o p i e l n i k i e m s t a n o w i piec Stefana K o n o p c z y ń s k i e g o w B o l i m o w i e (pow. Ł o w i c z ) , k t ó r y p o d n a k r y t y m p o z i o m ą k r a t ą paleniskiem posiada oddzielony r u s z t a m i po­ p i e l n i k o 2 k o m o r a c h , r ó w n o l e g ł y c h do k a n a ł ó w o g n i o w y c h pieca. B o z m i a r y , a zatem i p o j e m n o ś ć opisanych t u p i e c ó w , s ą d o s y ć r ó ż n e . 2 3 �PIECE W POLSKIM GARNCARSTWIE LUDOWYM 337 W D e n k o w i e i K ą t a c h B e n k o w s k i c h w y p a l a j ą w n i c h jednorazowo ok. 1000 g a r n k ó w r ó ż n e g o r o d z a j u , w Siemiatyczach 5 — 7 k ó p . W a ż n ą o d m i a n ę w ś r ó d p i e c ó w z a o p a t r z o n y c h w p o z i o m ą k r a t ę sta­ n o w i ą piece o komorze na g a r n k i kopulasto zasklepionej ( t a b l . 1 1 0 , 11). S ą t o piece polowe, t j . umieszczone na z e w n ą t r z b u d y n k ó w , n i e z b y t wielkie, 0 planie k o l i s t y m l u b częściej e l i p s o w a t y m . T r a d y c j a m ó w i , że dawniej m i a ł y b y ć b u d o w a n e z g l i n y mieszanej ze s ł o m ą ( L e ż a j s k , p o w . Ł a ń c u t ) , obecnie j e d n a k stawia się je z k a m i e n i a n a zaprawie glinianej ( K r a s n o b r ó d , pow. Z a m o ś ć ) l u b c e g ł y . N i e k i e d y j e d y n i e dolna część pieca i ś c i a n y k o ­ m o r y na g a r n k i zbudowane s ą z k a m i e n i a , g d y t y m c z a s e m sklepienie w y k o n a n e jest z g l i n i a n y c h g a r n k ó w u k ł a d a n y c h szeregami jeden w d r u g i 1 p o l e p i o n y c h g l i n ą z m i e s z a n ą z s i e c z k ą ( C h a ł u p k i , p o w . Kielce). W nie­ k t ó r y c h o ś r o d k a c h garncarskich k a m i e ń u w a ż a n y jest za m a t e r i a ł gorszy o d c e g ł y , g d y ż posiada z b y t m a ł ą o d p o r n o ś ć n a z m i a n y t e m p e r a t u r y (Suszcza, p o w . B i a ł y s t o k ) , s t ą d bardzo dziś rozpowszechniona jest w b u ­ downictwie omawianych t u pieców wypalona cegła (Ostrów Lubelski; K a z n ó w , p o w . L u b a r t ó w ; Parczew i w . i n . ) l u b rzadziej n i e w y p a l a n a (Łuka, pow. H a j n ó w k a ) . | H Piece kopulaste b y w a j ą zazwyczaj wkopane w z i e m i ę do w y s o k o ś c i k r a t y , z a ś wzniesiona p o n a d p o w i e r z c h n i ę ziemi część pieca obsypana jest z e w n ą t r z z i e m i ą , co szczególnie starannie przestrzegane jest p r z y piecach przeznaczonych do w y p a ł u s i w a k ó w . N i e k i e d y pancerz, okrywający k o p u ł ę pieca, b y w a z ł o ż o n y z k i l k u w a r s t w , i t a k n p . b e z p o ś r e d n i o na m u r o w a n ą ścianę k ł a d ą w a r s t w ę gliny, na n i ą gałęzie w i k l i n y i d r u g ą w a r s t w ę g l i n y , a wreszcie z w i e r z c h u o b s y p u j ą z i e m i ą ( K a z n ó w , p o w . Lubartów). W ś r ó d p i e c ó w k o p u l a s t y c h , z a o p a t r z o n y c h w k r a t ę p o z i o m ą , zacho­ d z ą pewne r ó ż n i c e . W ś w i e t l e posiadanych m a t e r i a ł ó w na s z c z e g ó l n ą u w a g ę z a s ł u g u j ą d w a sposoby r o z w i ą z a n i a k o m o r y ogniowej. W p i e r w s z y m , k t ó r e g o p r z y k ł a d e m m o ż e b y ć piec z a n o t o w a n y w Cha­ ł u p k a c h (pow. Kielce — t a b l . 1 1 0 ) , czy Ł u c e (pow. H a j n ó w k a ) , k o m o r ę o g n i o w ą s t a n o w i k r ó t k i rękaw, k t ó r e g o sklepienie w y p a d a na w y s o k o ś c i k r a t y . P o d k o m o r ą na naczynia palenisko przechodzi b e z p o ś r e d n i o w k a ­ n a ł o g n i o w y , b i e g n ą c y p o d k r a t ą . C e c h ą tej k o n s t r u k c j i jest t o , ż e p ł o m i e ń do k o m o r y z g a r n k a m i przedostaje się w y ł ą c z n i e od d o ł u przez k r a t ę , podobnie j a k w o p i s y w a n y c h poprzednio piecach c y l i n d r y c z n y c h , otwar­ t y c h czy z w ę ż a j ą c y c h się w k o m i n ( t a b l . I 8, 9). W k o p u l e pieca z n a j d u j ą się otwory, s ł u ż ą c e do zapewnienia p r z e p ł y w u p o w i e t r z a i n a k ł a d a n i a garnków. W f o r m a c h p i e r w o t n i e j szych z a r ó w n o dla c e l ó w w e n t y l a c y j n y c h , j a k i n a k ł a d a n i a w y r o b ó w s ł u ż y ł jeden t y l k o o t w ó r , z n a j d u j ą c y się w szczycie k o p u ł y (starsze piece w Ł u c e , p o w . H a j n ó w k a ) , nowsze p o s i a d a j ą osobno TI — Etnografia polska, t. I l l �ROMAN R E I N F U S S 338 Wykaz 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. 26. 27. 28. 29. 30. 31. 32. 33. 34. 35. 36. 37. 38. 39. 40. 41. 42. Kartuzy Gostycyn Sejny Mława Płock Ciechanów Wyszków Buksztel Czarna Wieś Suszcza Łuka Hryniewicze D u ż e Siemiatycze Kopcie Kolonia Chodów Biała Podlaska Sielczyk Osieck G-linne R a d z y ń Podlaski Kock Baranów Michów Firlej Ostrów Kaznów Urzędów Putnowice Kolonia Jasienica Józefów Jarosławiec Łążek Domastawa Lipowiec Krasnobród Kolonia D ą b r o w a Jarczów Hrebenne Kolonia Majdanek B i d a c z ó w Stary Leżajsk Sokołów Małopolski 43. 44. 45. 46. 47. 48. 49. 50. 51. 52. 53. 54. 55. 56. 57. 58. 59. 60. 61. 62. 63. 64. 65. 66. 67. 68. 69. 70. 71. 72. 73. 74. 75. 76. 77. 78. 79. 80. 81. 82. 83. 84. miejscowości Poręby Dębskie Niwiska Medynia Głogowska Zalesie Mrzygłód Warzyce Kołaczyce Kłodawa Czermna Ryglice Rzepiennik Biskupi Stróżówka Kipszna Ruda Kameralna Rostoka Podegrodzie Stary Sącz Maniowy Rabka Radłów Buczków Dębina Wadowice Andrychów Kęty Wilamowice Bielany Nidek Alwernia Brodła Zalas Chrzanów Sławków Siewierz Brzesko Nowe Skalbmierz Łagów Denków K ą t y Denkowskie Iłża Jedlanka Odrowąż 85. 86. 87. 88. 89. 90. 91. 92. 93. 94. 95. 96. 97. 98. 99. 100. 101. 102. 103. 104. 105. 106. 107. 108. 109. 110. Ul. 112. 113. 114. 115. 116. 117. 118. 119. 120. 121. 122. 123. 124. 125. 126. Chałupki Szczekociny Przyrów Kruszyna Kolonia Orzechówek Przybyszów Norbertów Grocholice Bełchatów Szczerców Chojny Wola B ę d k o w s k a Barczew Burzenin Sieradz Zduńska Wola Łask T o m a s z ó w Mazowieck Podkonice D u ż e Rawa Mazowiecka Mogielnica Głowaczów Krakowiany Żelechów Mszczonów Bolimów Brzeziny Stryków Uniejów Chocz Męcielin Białobłoty Orlin Dziewin D u ż y Konin Koło Kleczew Zwoleń Leopoldów Gostynin Lubień Kowal �PIECE W POLSKIM GARNCARSTWIE LUDOWYM 339 Mapka 1. Rozmieszczenie t y p ó w pieców garncarskich w Polsce. Opracował na pod­ stawie materiałów Sekcji Badania Plastyki Ludowej P I S Roman Reinfuss I — piece z pionowym ciągiem ognia, bez kraty poziomej (tabl. I , ryc. 1); II — piece z paleniskami zewnętrznymi, zamkniętymi od strony komory na garnki pionową kratą (tabl. I , ryc. 5, 6); III — piece o pionowym ciągu ognia, z kratą poziomą, oddzie­ lającą komorę ogniową od pomieszczenia na garnki, górą otwartego (tabl. I , ryc. 7, 8) lub przechodzącego w przewód kominowy (tabl. I , ryc 9); IV — piece z pio­ nowym ciągiem ognia, zaopatrzone w kratę poziomą, z zasklepioną od góry komorą na garnki (tabl. I , ryc. 10, 11); V — piece o poziomym ciągu ognia, zaopatrzone w kratę pionową, układaną każdorazowo (tabl. I , ryc. 12) lub b u d o w a n ą na stałe, z k a n a ł a m i ogniowymi w podłodze (tabl. I , ryc. 14—16), lub bez (tabl. I , ryc, 13), a także piece o poziomym ciągu ognia z płomieniem zwrotnym (tabl. I , ryc. 17) �340 ROMAN R E I N F U S S o t w ó r w e n t y l a c y j n y , osobno z a ś w ł a z umieszczony z b o k u ( C h a ł u p k i , pow. Kielce; Ł u k a , pow. H a j n ó w k a ) . W d r u g i m rodzaju p i e c ó w , k o p u l a s t y c h ( t a b l . I 11) zamiast niskiego rękawa, w i o d ą c e g o do k a n a ł ó w p o d k r a t ą , w y s t ę p u j e d o ś ć obszerna k o ­ m o r a , zwana c z ę s t o grubą ( M i c h ó w i K a z n ó w , p o w . L u b a r t ó w ) , k t ó r a w dolnej swej części m a p o ł ą c z e n i e z k a n a ł e m o g n i o w y m , b i e g n ą c y m p o d k r a t ą , w g ó r n e j z a ś z a m k n i ę t a jest p i o n o w ą ś c i a n ą z k i l k o m a o t w o r a m i , w i o d ą c y m i b e z p o ś r e d n i o do pomieszczenia n a naczynia ( D ą b r o w a , p o w . T o m a s z ó w L u b . ) . N i e k i e d y ś c i a n a , d z i e l ą c a g ó r n ą c z ę ś ć k o m o r y ogniowej o d pomieszczenia n a g a r n k i , redukuje się do pionowego s ł u p a p o d t r z y m u j ą ­ cego sklepienie pieca ( t a b l . I l i c ) . Po o b u stronach s ł u p a z n a j d u j ą się mniejsze l u b w i ę k s z e p r z e l o t y , u m o ż l i w i a j ą c e przedostawanie się p ł o m i e ­ n i z k o m o r y ogniowej b e z p o ś r e d n i o do pomieszczenia n a g a r n k i ( M i c h ó w i K a z n ó w , p o w . L u b a r t ó w ) . C e c h ą c h a r a k t e r y s t y c z n ą w o b u ostatnio opisanych p r z y p a d k a c h jest t o , ż e p ł o m i e ń z k o m o r y ogniowej przedosta­ je się do pomieszczenia n a g a r n k i d w o m a d r o g a m i , g ł ó w n ą o d d o ł u poprzez k r a t ę i d r u g ą , o charakterze raczej p o m o c n i c z y m , poprzez o t w o r y w ścia­ nie pionowej, r o z d z i e l a j ą c e j grube o d pomieszczenia n a g a r n k i . O b o k c i ą g u pionowego jest t u , j a k w i d z i m y , zastosowany d o d a t k o w o r ó w n i e ż ciąg poziomy. U s t a w i a n i e n a c z y ń w piecu u ł a t w i a w ł a z umieszczony w bocznej ś c i a n i e k o m o r y n a g a r n k i , po przeciwnej stronie o t w o r u paleniskowego ( M i c h ó w , p o w . L u b a r t ó w — t a b l . 1 1 1 a, b ; Kleszczele, p o w . Bielsk Pod­ l a s k i ; Sielczyk, p o w . Bielsk P o d l a s k i ; K a z n ó w , p o w . L u b a r t ó w ) . W ł a z ten, w y p e ł n i o n y w czasie w y p a l a n i a k a w a ł k a m i c e g ł y l u b s k o r u p a m i n a c z y ń , p e ł n i r ó w n o c z e ś n i e r o l ę o t w o r u wentylacyjnego. N i e k i e d y do otwo­ r u w ł a z o w e g o d o b u d o w y w a n y jest k o m i n (Glinne, p o w . Ł u k ó w ; B i a ł a Podlaska; C h o d ó w i K o l o n i a C h o d ó w , p o w . Siedlce). P o j e m n o ś ć p i e c ó w k o p u l a s t y c h waha się o d 5 k ó p n a c z y ń ( M i c h ó w , pow. L u b a r t ó w ) do 10 k ó p ( K a z n ó w , p o w . L u b a r t ó w ) . P r ó c z opisanych p o w y ż e j f o r m p i e c ó w k o p u l a s t y c h , zaopatrzonych w k r a t ę p o z i o m ą , z d a r z a j ą się czasem piece do t e j k a t e g o r i i n a l e ż ą c e , ale w s z c z e g ó ł a c h r o z w i ą z a n e w s p o s ó b i n d y w i d u a l n y . P r z y k ł a d e m tego jest piec z O d r o w ą ż a ( p o w . K o ń s k i e ) , o planie p r o s t o k ą t n y m , n a k r y t y sklepieniem b e c z k o w y m , zaopatrzony p r z y jednej z w ę ż s z y c h ś c i a n w pa­ lenisko i d w a o k i e n k a k o n t r o l n e , p r z y p r z e c i w l e g ł e j w k o m i n i w ł a z — oraz d a w n y piec ze Szczercowa ( p o w . Ł a s k ) , p o s i a d a j ą c y p l a n k o l i s t y z d w o m a umieszczonymi naprzeciwko siebie p a l e n i s k a m i , s m u k ł ą k o p u ­ l a s t ą k o m o r ą na g a r n k i , z a o p a t r z o n ą z b o k u w p r o s t o k ą t n y w ł a z , a o d g ó r y w t r z y koUste o t w o r y w e n t y l a c y j n e , zwane kominkami. P i e c z p o z i o m y m c i ą g i e m o g n i a . Oddzielny t y p w ś r ó d pieców, u ż y w a n y c h przez garncarzy n a terenie P o l s k i , stanowi piec sklepiony, �PIECE W POLSKIM GARNCARSTWIE LUDOWYM 341 p o d ł u ż n y , o planie p r z e w a ż n i e p r o s t o k ą t n y m , p o s i a d a j ą c y w jednej ze ś c i a n k r ó t s z y c h o t w o r y paleniskowe, w p r z e c i w l e g ł e j z a ś w ł a z p e ł n i ą c y r ó w n o c z e ś n i e r o l ę o t w o r u wentylacyjnego. Piece tego r o d z a j u do dziś jeszcze budowane s ą niekiedy z g l i n y i w y ­ p a l a n e , częściej j e d n a k do b u d o w y i c h u ż y w a ł o się k a m i e n i i c e g ł y na zaprawie glinianej, p r z y c z y m sklepienie b y w a czasem w y k o n a n e z garn­ k ó w ( D ę b i n a , p o w . B o c h n i a ; J a r c z ó w , p o w . T o m a s z ó w L u b e l s k i ; Chocz, p o w . Pleszew). W swej najprostszej formie piec tego t y p u znany jest u nas z M r z y g ł o d u (pow. Sanok). Posiada o n j e d n ą t y l k o k o m o r ę o planie p r o s t o k ą t n y m ( t a b l . I 12). W jednej ze ś c i a n szczytowych z n a j d u j ą się t r z y o t w o r y paleniskowe, t z w . piecki, oddzielone o d siebie w y d ł u ż o n y m i ś c i a n k a m i , k t ó r e n o s z ą n a z w ę filarków. W ś c i a n i e p r z e c i w l e g ł e j znajduje się w ł a z . P o d ł o g a pieca wznosi się l e k k o do g ó r y w k i e r u n k u w ł a z u , co p r z y c z y n i a się do lepszego c i ą g u . Ś r o d e k p o d ł o g i przecina w k i e r u n k u p o d ł u ż n y m w ą s k a szpara, k t ó r a nie m a uzasadnienia technologicznego, s t a n o w i jedynie g r a n i c ę w w y p a d k u , jeżeli pieca ( k t ó r y jest w s p ó l n y ) u ż y w a d w ó c h garncarzy r ó w n o c z e ś n i e . Piec w M r z y g ł o d z i e jest w zasadzie j e d n o k o m o r o w y , bez j a k i c h k o l ­ w i e k w e w n ę t r z n y c h p o d z i a ł ó w . W czasie w y p a ł u j e d n a k w odległości ok. 0,5 m od filarków b u d u j e się w e w n ą t r z p r o w i z o r y c z n ą k r a t ę , u k ł a d a n ą k a ż d o r a z o w o ze s t a r y c h g a r n k ó w l u b specjalnie w t y m celu w y k o n a n y c h e l e m e n t ó w , w postaci g l i n i a n y c h rur i baniaczMw ( t a b l . 1,12cd). Powstaje w t e n s p o s ó b rodzaj niskiej k r a t y z t r z e m a b r a m a m i , umieszczonymi naprzeciw piecków; w y z n a c z a j ą one miejsca, w k t ó r y c h p r z y u s t a w i a n i u pierwszej w a r s t w y g a r n k ó w zostawia się miejsca wolne, c z y l i t z w . pachy, b i e g n ą c e a ż do t y l n e j ś c i a n y pieca i t w o r z ą c e n a m i a s t k ę trzech r ó w n o ­ l e g ł y c h do siebie k a n a ł ó w o g n i o w y c h . W czasie w y p a ł u o t w ó r w ł a z u z a k ł a d a się s k o r u p a m i , w t a k i j e d n a k s p o s ó b , a ż e b y nie p r z e r w a ć r u c h u powietrza, którego p r z e p ł y w od o t w o r ó w paleniskowych w kierunku w ł a z u stwarza p o z i o m y c i ą g ognia. Opisany piec, typologicznie najprostszy, jest zjawiskiem, na razie p r z y n a j m n i e j , w Polsce w y j ą t k o w y m . Częściej z d a r z a j ą się piece o formie z e w n ę t r z n e j , podobnej do pieca w M r z y g ł o d z i e , ale z w n ę t r z e m rozdzielo­ n y m za p o m o c ą s t a ł e j k r a t y pionowej na dwie części n i e r ó w n e j w i e l k o ś c i , z k t ó r y c h mniejsza (od s t r o n y o t w o r ó w paleniskowych) s p e ł n i a r o l ę k o 6 7 8 • J . K r a j e w s k a , Katalog garncarstwa ludowego woj. rzeszowskiego [pod r e d . . . ] , Łódź 1962, s. 25 i 26. J . F a l k o w s k i , B . P a s z n y c k i , Na pograniczu łemkowsko-bojkówskim, Lwów 1935, tabl. I V , 45, s. 41 i 42; Katalog garncarstwa lud. woj. rzesz., tabl. V I 4 i 4a, s. 75 i 76. Katalog garncarstwa lud. woj. rzesz., s. 73. 7 8 �ROMAN R E I N F U S S 342 m o r y ogniowej, z a ś w i ę k s z a (od s t r o n y w ł a z u ) pomieszczenia na g a r n k i ( t a b l . I 13). G ł a d k a p o d ł o g a pieca, l e k k o w z n o s z ą c a się w k i e r u n k u o t w o r u w ł a z o w e g o , nie posiada k a n a ł ó w o g n i o w y c h ( J a r c z ó w , p o w . T o m a s z ó w L u b e l s k i ; Brzostek, p o w . J a s ł o ) . N a j c z ę s t s z e w omawianej t u k a t e g o r i i s ą piece, k t ó r e , p r ó c z wspomnianej w y ż e j k r a t y pionowej, p o s i a d a j ą t z w . drogi ( t a b l . I 14), t j . poziome k a n a ł y ogniowe, b i e g n ą c e o d paleniska p o p o d c a ł ą k o m o r ą na g a r n k i ( B i d a c z ó w S t a r y , p o w . B i ł g o r a j ) , m a j ą c e n i e k i e d y swe w y l o t y w ś c i a n i e p r z e c i w l e g ł e j ( Ł ą ż e k , p o w . J a n ó w L u b e l ­ ski). W ą s k i e k a n a ł y , z w y k l e w liczbie trzech, n a k r y t e s ą o d g ó r y l u ź n o u ł o ż o n y m i c e g ł a m i , p e ł n i ą c y m i r o l ę k r a t y . Piece, zaopatrzone w k r a t ę p i o n o w ą , i poziome drogi p o s i a d a j ą g ł ó w n y c i ą g ognia p o z i o m y , i d ą c y z k o m o r y paleniskowej ( t z w . zaślus — Zalesie, p o w . Ł a ń c u t ) przez piono­ w ą , u ł o ż o n ą z cegieł k r a t ę ( t z w . ślusy do o t w o r u w ł a z o w e g o ) , l u b cepuch (Zalas i M e d y n i a G ł o g o w s k a , p o w . Ł a ń c u t ) , i d r u g i g r a j ą c y r o l ę p o m o c n i ­ c z ą i d ą c y w g ó r ę o d dróg, c z y l i k a n a ł ó w o g n i o w y c h , w y k o n a n y c h w pod­ łodze. W czasach nowszych p r z y otworze w ł a z o w y m buduje się k o m i n za­ o p a t r z o n y d o ł e m w d r z w i , u m o ż l i w i a j ą c e wejście do pieca ( A n d r y c h ó w , p o w . W a d o w i c e ) . Zdarza się j e d n a k r ó w n i e ż , że zamiast w e j ś c i a poprzez d r z w i umieszczone w k o m i n i e r o b i się osobny w ł a z w bocznej ścianie pieca ( K o ł a c z y c e i W a r z y c e , p o w . J a s ł o ; Chocz, p o w . Pleszew). Piece z p o z i o m y m c i ą g i e m ognia u ż y w a się b ą d ź j a k o w o l n o s t o j ą c e , c z y l i po­ lowe, i w ó w c z a s b y w a j ą z w y k l e częściowo wkopane i obsypane z i e m i ą ( B i ­ d a c z ó w , p o w . B i ł g o r a j ; Lipowiec, p o w . Z a m o ś ć ; M e d y n i a G ł o g o w s k a i Zalesie, p o w . Ł a ń c u t ) , l u b umieszczone w szopach z desek ( Ł ą ż e k , p o w . N i s k o ) , b ą d ź budowane w o b r ę b i e d o m u mieszkalnego ( D o m a s t a w a , pow. Nisko). Bóżnice konstrukcyjne, z a c h o d z ą c e m i ę d z y piecami o poziomym ciągu ognia, d o t y c z ą g ł ó w n i e sposobu r o z w i ą z a n i a k r a t y i ewentualnie d r ó g . K r a t a w y k o n a n a z cegieł u k ł a d a n y c h na p r z e m i a n nie sięga zazwyczaj sklepienia. N i e k i e d y z a ś w dolnej części rozpostarta jest na podstawie w postaci p e ł n e j przegrody. Tego rodzaju z a s ł o n a m a p r z e n o s i ć p ł o m i e ń w g ó r n ą część pieca i c h r o n i ć naczynia o d o b s y p y w a n i a p o p i o ł e m . Nie­ k t ó r z y garncarze ( n p . w B e ł c h a t o w i e ) p o s i a d a j ą piece, w k t ó r y c h k o m o r a na g a r n k i jest d w u s t r o n n i e z a m k n i ę t a p i o n o w y m i k r a t a m i , z p o p i e l n i k i e m p o d paleniskiem ( t a b l . I 1 6 ) . P r z e w o d y ogniowe, umieszczone w p o d ł o d z e pieca, p o s i a d a j ą naj­ częściej k s z t a ł t p r o s t y c h k a n a ł ó w b i e g n ą c y c h r ó w n o l e g l e obok siebie. 9 9 Piec o dwóch kratach pionowych został wprowadzony t u przed paru laty przez garncarza Franciszka Kostrzewskiego, który zapoznał się z nim. w czasie swych rozległych wędrówek za pracą. �PIECE W POLSKIM GARNCARSTWIE LUDOWYM 343 Z w y k l e jest i c h t r z y , p r z y c z y m w y l o t y i c h ł ą c z ą się z k o m o r ą o g n i o w ą naprzeciw o t w o r ó w p a l e n i s k o w y c h . N i e k i e d y garncarze w p r o w a d z a j ą i n d y w i d u a l n i e pewne ulepszenia w k o n s t r u k c j i dróg. P r z y k ł a d e m m o ż e b y ć piec w Szczercowie (pow. Ł a s k ) , gdzie k a n a ł y ogniowe, w liczbie sześciu, b i e g n ą p o n i ż e j k o m o r y ogniowej, p r z y c z y m k a ż d y z n i c h posiada w ścianie z o t w o r a m i palenisko­ w y m i w ł a s n y w y l o t , a p o d n i m oddzielny p o p i e l n i k zaopatrzony w ruszta ( t a b l . I 15a, b ) , co pozwala garncarzowi p o s ł u g i w a ć się w pierwszej fazie wypału węglem. W y r a z e m m o d e r n i z a c j i pieca garncarskiego, p o d w p ł y w e m w z o r ó w czerpanych z p r z e m y s ł u ceramicznego, są u ż y w a n e przez n i e k t ó r y c h garn­ carzy piece o p o z i o m y m c i ą g u ognia z p ł o m i e n i e m z w r o t n y m . Palenisko pieca umieszcza się w ó w c z a s p o n i ż e j k o m i n a , p ł o m i e n i e p r z e d o s t a j ą się k a n a ł a m i o g n i o w y m i , umieszczonymi p o d p o d ł o g ą , k u t y l n e j ś c i a n i e pieca, s k ą d przez k r a t ę w p a d a j ą do k o m o r y na g a r n k i i z n a j d u j ą ujście w otworze k o m i n o w y m ( K a r t u z y , C i e c h a n ó w — t a b l . I 17). Piece o z w r o t n y m c i ą g u ognia m i e w a j ą r ó w n i e ż pewne o d m i a n y , p o w s t a j ą c e na gruncie w y n a l a z c z o ś c i p o s z c z e g ó l n y c h g a r n c a r z y ; p r z y ­ k ł a d e m m o ż e b y ć t u piec w Chojnach, p o w . W i e l u ń , w k t ó r y m t r z y k a n a ł y ogniowe do c i ą g u zwrotnego poprowadzone z o s t a ł y g ó r ą w z d ł u ż sklepienia. P o j e m n o ś ć p i e c ó w z p i o n o w ą k r a t ą waha się n a j c z ę ś c i e j w granicach o d 350 ( A n d r y c h ó w , p o w . Wadowice) do 420 ( S o k o ł ó w , p o w . K o l b u s z o w a ) naczyń większych rozmiarów. ZASIĘGI Opisane w y ż e j f o r m y p i e c ó w garncarskich t w o r z ą na terenie P o l s k i charakterystyczne skupienia o d o ś ć w y r a ź n i e o k r e ś l o n y c h z a s i ę g a c h . Piece j e d n o k o m o r o w e , o c i ą g u p i o n o w y m ( t a b l . I 1), w y s t ę p u j ą w d w ó c h skupiskach, z k t ó r y c h jedno obejmuje o ś r o d k i garncarskie w zachodniej i p o ł u d n i o w e j części w o j . k r a k o w s k i e g o , drugie, bardziej rozproszone, zachodnie i p ó ł n o c n o - z a c h o d n i e Mazowsze oraz skrawek p ó ł n o c n o - w s c h o d ­ n i c h K u j a w . O b y d w a wskazane poprzednio skupienia t w o r z y ł y p r a w d o ­ podobnie dawniej jeden z a s i ę g , c i ą g n ą c y się p o ł u d n i k o w o szerokim pasem w z d ł u ż zachodniego Mazowsza i M a ł o p o l s k i . O dawniejszej j e d n o l i t o ś c i tego z a s i ę g u z d a j ą się ś w i a d c z y ć m i e j s c o w o ś c i P r z y b y s z ó w i P r z y r ó w , gdzie r ó w n i e ż tego r o d z a j u piece są l u b b y ł y do niedawna u ż y w a n e . W z g l ę d n e j p r z e j r z y s t o ś c i z a s i ę g u o m a w i a n y c h t u p i e c ó w nie p o w i n i e n m ą c i ć w o d e r w a n i u o d całości w y s t ę p u j ą c y p u n k t na terenie Lubelszczyz­ n y ( F i r l e j ) , o k t ó r y m w i e m y , że i n t e r e s u j ą c a nas t u f o r m a p i e c ó w (zwana t u piecem k r a k o w s k i m ) z o s t a ł a zaszczepiona z p o c z ą t k i e m X X w . przez garncarza p o c h o d z ą c e g o z K r a k o w s k i e g o . �ROMAN R E I N F U S S 344 L u k ę , j a k a t w o r z y się m i ę d z y d w o m a poprzednio w s k a z a n y m i sku­ p i e n i a m i p i e c ó w j e d n o k o m o r o w y c h , o p i o n o w y m c i ą g u ognia, w y p e ł n i a j ą piece o c i ą g u p i o n o w y m , z c z e l u ś c i a m i z a m k n i ę t y m i p i o n o w ą k r a t ą ( t a b l . I 6, 6). W y s t ę p u j ą one w z d ł u ż ś r e d n i e j i g ó r n e j W a r t y w k i l k u o ś r o d k a c h garncarskich, rozrzuconych m i ę d z y K o ł e m a Pleszewem ( w o j . p o z n a ń s k i e ) , w okolicy Sieradza, Ł a s k u , Siewierza, p r z e c h o d z ą c w K r a k o w s k i e a ż po W i s ł ę (Brzesko N o w e ) . W d w ó c h w y p a d k a c h o b y d w i e o m ó w i o n e d o t y c h ­ czas f o r m y p i e c ó w notowane są w t y c h samych m i e j s c o w o ś c i a c h . W s p ó ł w y s t ę p o w a n i e d w ó c h , n i e z b y t od siebie r ó ż n y c h f o r m p i e c ó w w o b r ę b i e tego samego z a s i ę g u w s k a z y w a ł o b y na m o ż l i w o ś ć istnienia p o w i ą z a ń genetycznych m i ę d z y obu o m ó w i o n y m i dotychczas t y p a m i . N a terenie P o l s k i ś r o d k o w e j , wschodniej i p ó ł n o c n o - w s c h o d n i e j w y s t ę p u j ą piece o p i o n o w y m c i ą g u ognia, zaopatrzone w p o z i o m ą k r a t ę ( t a b l . I 7—9). N a zachodzie z w a r t y i c h z a s i ę g obejmuje K i e l e c c z y z n ę , z a c h o d n i ą część w o j e w ó d z t w a warszawskiego i p r z y l e g ł e obszary woje­ w ó d z t w a ł ó d z k i e g o ( Ł o w i c k i e i B a w s k i e ) . T r a d y c j a o piecu z r u s z t e m p o z i o m y m z a c h o w a ł a się w Szczercowie, n a w s c h ó d o d Sieradza. J a k w y ­ n i k a z o p o w i a d a ń i n f o r m a t o r ó w , b y ł t o piec d w u p a l e n i s k o w y , k o n s t r u k ­ cyjnie d o ś ć j u ż o d b i e g a j ą c y od p o d o b n y c h p i e c ó w , n p . z Kielecczyzny. J e d y n y piec z k r a t ą p o z i o m ą , z a n o t o w a n y w Gostycynie, pow. T u c h o l a ( t a b l . I 9), z o s t a ł w y b u d o w a n y przez garncarza, k t ó r y p r z y b y ł t a m z B u ­ rzenina p o d Sieradzem. N a p o ł u d n i o w y m wschodzie dzisiejszy z a s i ę g p i e c ó w z k r a t ą p o z i o m ą nie przechodzi poza granice w o j e w ó d z t w a lubel­ skiego. W t r a d y c j i p a m i ę ć o n i m z a c h o w a ł a się r ó w n i e ż na p r z y l e g ł y c h obszarach w o j e w ó d z t w a rzeszowskiego (Zalesie, L e ż a j s k ) . W ś r ó d p i e c ó w zaopatrzonych w k r a t ę p o z i o m ą w y s t ę p u j ą , j a k w i e m y , dwie o d m i a n y : jedna z k o m o r ą na g a r n k i , g ó r ą o t w a r t ą l u b p r z e c h o d z ą ­ c ą w k o m i n ; druga z k o m o r ą z a s k l e p i o n ą ( t a b l . I 1 0 , 1 1 ) . T a ostatnia u ż y w a n a jest na terenach P o l s k i wschodniej i p ó ł n o c n o - w s c h o d n i e j (Bia­ ł o s t o c k i e , Podlasie, Lubelszczyzna). N a z ° c h ó d od W i s ł y j e d y n y m stwier­ d z o n y m p r z y k ł a d e m tego r o d z a j u pieca b y ł zburzony przed k i l k u l a t y piec w C h a ł u p k a c h (pow. K i e l c e ) . Piece o p o z i o m y m c i ą g u ognia, zaopatrzone w k r a t ę p i o n o w ą ( t a b l . I 13, 14), w y s t ę p u j ą w z w a r t y m z a s i ę g u na terenach p o ł u d n i o w o - w s c h o d ­ n i c h , w w o j e w ó d z t w i e rzeszowskim i na p r z y l e g ł y c h obszarach w o j e w ó d z ­ t w a krakowskiego i lubelskiego. Poza t y m z a s i ę g i e m s p o t y k a m y tego r o d z a j u piec w A n d r y c h o w i e (pow. W a d o w i c e ) , gdzie z o s t a ł przeniesiony przez garncarza p o c h o d z ą c e g o z M e d y n i G ł o g o w s k i e j (pow. Ł a ń c u t ) . Piece o p o z i o m y m c i ą g u ognia, w y s t ę p u j ą c e t u i ó w d z i e w Sieradzkiem 10 1 0 I d e n t y c z n ą formę podaje R . K r z y w i e c , op. cit., ryc. 45. �PIECE W POLSKIM GARNCARSTWIE LUDOWYM 345 11 czy pojedynczo na p ó ł n o c n y m Mazowszu ( C i e c h a n ó w ) , w Wielkopolsce (Chocz) czy na P o m o r z u ( K a r t u z y ) , są to n a j c z ę ś c i e j piece o k o n s t r u k c j i nowoczesnej (np. z d w o m a k r a t a m i l u b ze z w r o t n y m c i ą g i e m p ł o m i e n i a ) , k t ó r e w pracowniach garncarskich są z j a w i s k i e m n o w s z y m l u b n a j n o w s z y m , s t a n o w i ą c y m w y r a z modernizacji p r a c o w n i garncarskich p o d w p ł y w e m wzorów przemysłowych. ZAGADNIENIA HISTORYCZNE S p o ś r ó d o m ó w i o n y c h w y ż e j f o r m p i e c ó w garncarskich n a j s t a r s z ą , p o ś w i a d c z o n ą przez badania archeologiczne, jest j e d y n i e f o r m a pieca g ó r ą otwartego l u b k o p u l a s t o zasklepionego, p o s i a d a j ą c e g o komorę o g n i o w ą o d d z i e l o n ą o d k o m o r y na g a r n k i k r a t ą p o z i o m ą . Piece t a k i e 0 p i o n o w y m c i ą g u ognia, k t ó r e m o g ł y r o z w i n ą ć się z o t w a r t y c h palenisk 1 m i e l e s z y , u ż y w a n e b y ł y w czasach s t a r o ż y t n y c h t a m , gdzie wysoko s t a ł a sztuka ceramiczna, a więc w Grecji w I V w. p . n . e. , w t y m s a m y m mniej więcej czasie u C e l t ó w na terenach Ś l ą s k a , Czech i p o ł u d n i o w y c h N i e m i e c . O k o ł o r. 140 p . n . e. piece t a k i e b u d o w a U garncarze na obszarze A n g l i i , k i l k a d z i e s i ą t z a ś p i e c ó w tego r o d z a j u , z m ł o d s z e g o okresu r z y m ­ skiego ( I I — I V w . п . е.), odkopano w I g o ł o m i p o d K r a k o w e m . W okresie w c z e s n o ś r e d n i o w i e c z n y m piece z p o z i o m ą k r a t ą u ż y w a n e b y ł y przez garncarzy, p r a c u j ą c y c h w miastach na E u s i . Zapewne f o r m a t a nie b y ł a obca r ó w n i e ż k r a j o m zachodnioeuropejskim, skoro, w ulep­ szonej formie (z d w o m a k r a t a m i , z a m y k a j ą c y m i k o m o r ę na naczynia -od d o ł u i g ó r y ) , ten w ł a ś n i e t y p pieca polecany b y w a ł dla w y t w ó r n i fa­ j a n s ó w jeszcze p o d koniec X V I I I w . i u ż y w a n y do w y p a ł u s ł y n n y c h d e l f t e ń s k i c h f a j a n s ó w . P o d n a z w ą „ p i e c ó w szwajcarskich" ulepszony piec o d w u p o z i o m y c h k r a t a c h do c z a s ó w w s p ó ł c z e s n y c h o p i s y w a n y jest w p o d r ę c z n i k a c h dla g a r n c a r z y . N i e w i a d o m o m i , czy analogiczne do naszych piece z p o j e d y n c z ą k r a t ą p o z i o m ą u ż y w a n e są jeszcze w k r a j a c h E u r o p y zachodniej. N a terenie 12 13 14 1 6 1 6 1 7 1 8 19 1 1 R . R e i n f u s s , Garncarstwo ludowe, Warszawa 1955, s. 26. K r z y w i e o , op. cit., s. 16, 76. K . M a j e w s k i , Kultura materialna, starożytnej Grecji [pod red...], Warsza­ w a - W r o c ł a w 1956, s. 222, 223. J . K o s t r z e w s k i , Od mezolitu do okresu wędrówek ludów, [w:] Prehistoria ziem polskich, 1939, s. 290; J . F i l i p , Pradzieje Czechosłowacji, P o z n a ń 1951, s. 305. K r z y w i e c , op. cit., s. 79. Tstorija kultury driewniej Rusi, Moskwa —Leningrad 1948, t. 1, s. 140. M. de F e l i c e , Encyclopédie ou dictionnaire universel roisonné des connoissanees humaines, t. 4, Yverdon 1777. F . W. H u d i g , Delfter Fayence, Berlin 1929, s. 80. K . C z e c h o w s k i , Garncarstwo, Warszawa 1918, s. 70. 1 2 1 3 1 1 15 16 1 7 1 8 1 9 �ROMAN R E I N F U S S 346 2 0 Czech i S ł o w a c j i nie w y s t ę p u j ą one w garncarstwie l u d o w y m , p o s ł u g u j ą się n i m i n a t o m i a s t garncarze na W ę g r z e c h , gdzie potwierdzone s ą r ó w n i e ż z p o c z ą t k u X V I I w . , a t a k ż e w E u m u n i i wraz z Siedmiogro­ dem . W e d ł u g W o w k a [ W o ł k o w a ] piec d w u k o m o r o w y , z k r a t ą p o z i o m ą , s t a n o w i f o r m ę w y s t ę p u j ą c ą powszechnie p r a w i e n a całej U k r a i n i e . X a B i a ł o r u s i zachodniej p i e c ó w t a k i c h u ż y w a l i do c z a s ó w o s t a t n i c h garncarze, p o s ł u g u j ą c y się bardziej nowoczesnymi m e t o d a m i p r a c y ( u ż y ­ w a j ą c y k o ł a garncarskiego do w y r o b u n a c z y ń ) , g d y tymczasem bardziej k o n s e r w a t y w n i , l e p i ą c y naczynia r ę c z n i e , w y p a l a l i swe w y r o b y w piecach chlebowych . Naszkicowany w y ż e j z a s i ę g p i e c ó w garncarskich z p o z i o m ą k r a t ą , k t ó r e w swej p r y m i t y w n e j , nieulepszonej formie w y s t ę p u j ą dziś na te­ renie ś r o d k o w e j i wschodniej P o l s k i , na B i a ł o r u s i , U k r a i n i e , W ę g r z e c h i w E u m u n i i , w p o ł ą c z e n i u z t y m , co w i e m y o i c h z a s i ę g a c h w czasach s t a r o ż y t n y c h i o tego samego r o d z a j u piecach technicznie ulepszonych (piece o d w u k r a t a c h ) n a terenie E u r o p y zachodniej, wskazuje, że m a m y t u do czynienia ze z j a w i s k i e m s t a r y m ( n i e g d y ś p r a w d o p o d o b n i e w y s t ę ­ p u j ą c y m na terenie całej E u r o p y ) , k t ó r e obecnie znajduje się w stanie regresji, cofając się p o d n a p o r e m f o r m technicznie doskonalszych n a bardziej k o n s e r w a t y w n e obszary wschodnie i p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i e . 2 1 2 2 2 3 2 4 25 Czy w Polsce f o r m a t a u t r z y m u j e się od c z a s ó w s t a r o ż y t n y c h ? N a j ­ p r a w d o p o d o b n i e j nie. N i e r ó w n y i s ł a b y w y p a ł n a c z y ń z okresu wczesno­ ś r e d n i o w i e c z n e g o wskazuje na t o , ż e do i c h w y p a l a n i a u ż y w a n o u r z ą d z e ń znacznie mniej d o s k o n a ł y c h . B y ł y t o p r a w d o p o d o b n i e j e d n o k o m o r o w e mielesze podobne do pieca, j a k i odkopano w okresie m i ę d z y w o j e n n y m w P o z n a n i u n a S o ł a c z u . Piece opatrzone w p o z i o m ą k r a t ę p r z y j ę ł y się u nas zapewne dopiero w ś r e d n i o w i e c z u , za p o ś r e d n i c t w e m miejskiego garncarstwa cechowego. E o r m ę m ł o d s z ą , w k a ż d y m razie nie p o s i a d a j ą c ą , o ile m i w i a d o m o , o d p o w i e d n i k ó w w materiale archeologicznym, s t a n o w i ą piece o p o z i o m y m 2 8 2 7 2 0 Informator (inf.) dr. F . Kalesny. Inf. prof, dr Béla Gunda, na podst. pracy: L . K i s s , A hódmezóvásárhelyi tálasság, „Neprajzi Értesito", Budapeszt t. 15. Inf. prof, dr Bela Gunda na podst. pracy J. C s a l o g o v i t s , Toina vdrmegye Muzeumának másodih ásatása a tórók hódaltság alatt elpusztult Ete kozség helyén, „Neprajzi Értesito", Budapeszt t. 29: 1937, s. 330. Inf. ustna od dr Florea Bobu Florescu. Ch. W o w k [ W o l k ó w ] , Studyi z ukrainśkoj etnografji ta antropołogiji, Praga 1927, s. 59. W. H o ł u b o w i c z , Garncarstwo wiejskie na zachodniej Białorusi, Toruń 1950, s. 223 i 224. J. K o s t r z e w s k i , Kultura prapolska, P o z n a ń 1947, s. 264. " K r z y w i e c , op. cit., s. 73. 2 1 2 2 2 3 2 4 25 26 �PIECE W POLSKIM GARNCARSTWIE LUDOWYM c i ą g u ognia. Genetycznie w y w o d z ą się one zapewne z p i e c ó w j a m o w y c h , k o p a n y c h w zboczach niewielkich w z n i e s i e ń , podobnie j a k piec z okolic M e d y n i a (dawna gub. K a ł u g a , Z S R R ) , p u b l i k o w a n y przez K . M o s z y ń ­ s k i e g o . W formie p r y m i t y w n e j p o s i a d a j ą one j e d n ą t y l k o s k l e p i o n ą w y ­ d ł u ż o n ą k o m o r ę , z a o p a t r z o n ą na p r z e c i w l e g ł y c h k o ń c a c h osi p o d ł u ż n e j w dwa o t w o r y , z k t ó r y c h jeden p e ł n i funkcje paleniska, d r u g i o t w o r u wen­ tylacyjnego i w ł a z u r ó w n o c z e ś n i e . Piece tego r o d z a j u , u ż y w a n e do w y p a ł u c e r a m i k i siwej, z d a r z a j ą się na terenie R u m u n i i . P o d o b n y p r z y k ł a d , j a k k o l w i e k mniej w sposobie b u d o w y p r y m i t y w n y , stanowi opisany j u ż poprzednio piec z M r z y g ł o d u w p o w . sanockim ( t a b l . I 12). N a terenie zachodnich W ę g i e r w y s t ę p u j ą z b l i ż o n e piece, z t y m że p r z y otworze p a l e n i s k o w y m d o b u d o w a n y jest k r ó t k i sklepiony rękaw, a o d strony w ł a z u k o m i n z d r z w i a m i , u m o ż l i w i a j ą c y m i wejście do k o m o r y na n a c z y n i a . T a ostatnia f o r m a pieca p r z y p o m i n a nieco o d k r y t y w 1957 r. w K r a k o w i e , w d o m u P o d K r z y s z t o f o r a m i , podczas i n w e n t a r y z a c j i , prowadzonej przez Z a k ł a d A r c h . Polsk. P o l i t . K r a k o w s k i e j , piec do w y p a l a n i a f a j a n s ó w , wzniesiony p o d koniec X V I w. przez W ł o c h a , de Stesiego. W e d ł u g w s t ę p n e g o rozpoznania, s k ł a d a ł się on z jednej w y d ł u ż o n e j k o m o r y bez k r a t y , z a k o ń c z o n e j k o m i n e m i zaopatrzonej z jednego b o k u w p r o s t o k ą t n y m a ł y właz lub wziernik. Z a r ó w n o piec w M r z y g ł o d z i e , j a k i wspomniane poprzednio piece w ę ­ gierskie p o s i a d a j ą w e w n ą t r z k o m o r y na naczynia rodzaj prowizorycznej, zbudowanej z g a r n k ó w , k r a t y pionowej, k t ó r ą w i n n y c h piecach tego t y p u z a s t ę p u j e k r a t a s t a ł a , w y k o n a n a z cegieł. Poza P o l s k ą p o ł u d n i o w o - w s c h o d ­ n i ą piece t a k i e w y s t ę p u j ą r ó w n i e ż w okolicach L w o w a ( C h o d o r ó w ) , na z a c h o d n i m P o d o l u oraz n a P o k u c i u . O p i s y w a n y t u t y p pieca, j a k b y w y n i k a ł o z jego ograniczonego z a s i ę g u , p r z y b y ł na tereny P o l s k i z po­ ł u d n i o w e g o wschodu, gdzie w Rzeszowskiem i wschodniej części K r a ­ kowskiego w y p a r ł starsze piece z k r a t ą p o z i o m ą (wspomnienia o n i c h z a c h o w a ł y się w L e ż a j s k u i Zalasie, pow. Ł a ń c u t ) , a n a s t ę p n i e w z w i ą z k u z m i g r a c j a m i garncarzy z Rzeszowskiego i K r a k o w s k i e g o na w s c h ó d p r z e r z u c i ł się na obszar p o ł u d n i o w e j Lubelszczyzny. T r u d n o jest dociec, j a k i k i e d y do o m a w i a n y c h t u p e c ó w wprowadzone z o s t a ł y t z w . drogi, c z y l i k a n a ł y ogniowe, budowane pod p o d ł o g ą pieca, m o g ł y one, podobnie j a k i p i o n o w a k r a t a , p o w s t a ć z p r z e w o d ó w u k ł a d a ­ n y c h d o r a ź n i e z w y p a l o n y c h n a c z y ń , b ą d ź t e ż w z o r u dla n i c h d o s t a r c z y ć 28 2 9 30 3 1 3 2 : 2 8 K . M o s z y ń s k i , Kultura ludowa. Słowian, t. 1, K r a k ó w 1929, ryc. 324. B . S l a t i n e a n u , Cerámica Bomaneasca, Bukareszt 1938, ryc. 74. Inf.-prof. Béla G-unda, na podst. pracy: Gv. F a b i á n , A jdłci gerencséreTc. Vast Szemle, t. 2, Szombathely 1935, s. 2 8 - 2 9 . J . G a j e k , Zarys etnograficzny zachodniej części Podola, Lublin 1947, 85 s. W. S z u c h i e w i o z , Huculszczyzna, t. 1, L w ó w 1902, 314 s. 2 9 3 0 3 1 3 2 �ROMAN 348 REINFUSS m o g ł y p r z e w o d y ogniowe, z n a j d u j ą c e się p o d p o z i o m ą k r a t ą p i e c ó w 0 c i ą g u p i o n o w y m . B y ć m o ż e odpowiedzi na t o p y t a n i e s z u k a ć n a l e ż y w d o k ł a d n e j analizie n i e k t ó r y c h p i e c ó w k o p u l a s t y c h , z p r z e w o d a m i o g n i o w y m i p o d p o z i o m ą k r a t ą s z c z e l i n o w ą , k t ó r e r ó w n o c z e ś n i e zaopa­ trzone są w p r z e l o t y ł ą c z ą c e b e z p o ś r e d n i o palenisko z k o m o r ą na naczynia, poprzez ś c i a n ę p i o n o w ą (Lubelszczyzna — t a b l . I 11). Opisane t u piece o p o z i o m y m c i ą g u ognia, zaopatrzone w p i o n o w ą k r a t ę i k a n a ł y ogniowe p o d p o d ł o g ą , po p e w n y c h ulepszeniach ( w p r o w a ­ dzenie p o p i e l n i k a , k o m i n a , bardziej celowe r o z w i ą z a n i e k s z t a ł t u k o m o r y na naczynia), d o k o n a n y c h w p o ł o w i e X I X w . na zachodzie E u r o p y , w k r a c z a j ą na nasz teren j a k o t z w . piece kaselskie, k t ó r y m t o w a r z y s z ą 1 inne, bardziej udoskonalone, j a k piece o p o z i o m y m c i ą g u z d w o m a p i o n o w y m i k r a t a m i , z w r o t n y m c i ą g u p ł o m i e n i a i t p . Piece te, wprowadza­ ne p o d w p ł y w e m szkół r z e m i o s ł a garncarskiego ( K o ł o m y j a ) i samorzutnie przez bardziej p o s t ę p o w y c h garncarzy (zwykle p r a c u j ą c y c h w miastach), s ł u ż y ł y za w z o r y , k t ó r e n a ś l a d o w a l i i n n i . X a n i e k t ó r y c h terenach (np. K a s z u b y ) w y p a r ł y one z u p e ł n i e starsze f o r m y p i e c ó w , gdzie indziej w y ­ s t ę p u j ą n i e k i e d y o b o k f o r m dawniejszych. W Ciechanowie, na p ó ł n o c n o w s c h o d n i m Mazowszu, pionowe, g ó r ą o t w a r t e okrąglaki z poziomą k r a t ą n a z y w a j ą garncarze p o l s k i m i , w o d r ó ż n i e n i u od kaselskich, k t ó ­ re o k r e ś l a j ą j a k o niemieckie. B r a k analogii archeologicznych i p r z e k a z ó w h i s t o r y c z n y c h nie pozwala r ó w n i e ż na o k r e ś l e n i e czasu powstania p i e c ó w j e d n o k o m o r o w y c h , o pio­ n o w y m c i ą g u ognia, p o z b a w i o n y c h k r a t y poziomej ( t a b l . I 1). P r a w d o p o ­ dobnie p o w s t a ł y one przez r e d u k c j ę k r a t y p o z i o m e j , k t ó r a w p r a w d z i e p e ł n i w a ż n ą r o l ę w technologii w y p a ł u , ale r ó w n o c z e ś n i e n a r a ż o n a jest na c z ę s t e awarie p o d w p ł y w e m o b c i ą ż e n i a przez s p i ę t r z o n e w p i e c u naczynia. Piece tego r o d z a j u , w y s t ę p u j ą c e w Polsce w z d ł u ż zachodniej g r a n i c y c z y n n y c h do dziś o ś r o d k ó w garncarskich, m a j ą swe analogie na terenie S ł o w a c j i (gdzie w y s t ę p u j ą w d w u o d m i a n a c h : zasklepionej i g ó r ą o t w a r t e j ) oraz na terenie zachodnich W ę g i e r . B r a k c z y n n y c h o ś r o d k ó w garncarskich na terenie ś r o d k o w e j i zachodniej W i e l k o p o l s k i , Ś l ą s k a i zachodniego Bomorza nie pozwala n a m j u ż s t w i e r d z i ć r o d z a j u u ż y w a n y c h t a m p i e c ó w do w y p a l a n i a n a c z y ń . C h a r a k t e r y s t y c z n y j e d n a k zasięg o m a w i a n y c h t u j e d n o k o m o r o w y c h p i e c ó w z c i ą g i e m p i o n o w y m pozwala p r z y p u s z c z a ć , że m a m y t u do czynienia ze z j a w i s k i e m , k t ó r e na tereny P o l s k i p r z y b y ł o z zachodu l u b m o ż e p o ł u d n i o w e g o zachodu. N i e posiadamy ż a d n y c h d a n y c h , p o z w a l a j ą c y c h o k r e ś l i ć czas pojawienia się u nas t y c h 3 3 3 4 3 3 Inf. dr F . Kalesny. Inf. prof, dr Bela Gunda na podst. pracy: К . К ó s , .1 züricvólgyi JJunántuli Szemple, t. 9, Szombathely 1944, 216 s. 3 4 fazekasság, �PIECE W POLSKIM GARNCARSTWIE LUDOWYM p i e c ó w . P o n i e w a ż w K r a k o w s k i e m , gdzie jest i c h n a j w i ę k s z e z a g ę s z c z e n i e , f o r m a t a u w a ż a n a jest za s t a r ą i t r a d y c y j n ą , p r z y p u s z c z a ć n a l e ż y , ż e m o g ł o się t o o d b y ć nie p ó ź n i e j j a k po p o ł o w i e X I X w . J e d y n i e w Chrza­ nowie t e n t y p o k r e ś l a n o m i a n e m niemieckiego l u b w i e d e ń s k i e g o pieca, co m o g ł o b y ewentualnie w s k a z y w a ć na ź r ó d ł o z a p o ż y c z e n i a . Ze w z g l ę d u n a s w ą p r o s t ą k o n s t r u k c j ę , m i m o p o w a ż n y c h niedogod­ n o ś c i (znaczna strata n a opale), piece te ł a t w o przejmowane s ą przez garn­ carzy, p o s ł u g u j ą c y c h się poprzednio i n n y m i p i e c a m i . K l a s y c z n y m tego p r z y k ł a d e m jest F i r l e j , gdzie garncarz ,,z A u s t r i i " p r z e s z c z e p i ł t ę f o r m ę ok. 1910 г., czy garncarze z Jasielskiego, osiedli w S t a r y m S ą c z u , k t ó r z y r ó w n i e ż p o s ł u g u j ą się p i e c a m i j e d n o k o m o r o w y m i z c i ą g i e m p i o n o w y m , zamiast (powszechnymi w i c h stronach r o d z i n n y c h ) p i e c a m i z c i ą g i e m poziomym i kratą pionową. Pewne n i e d o g o d n o ś c i , j a k i e p o c i ą g a za s o b ą k o n i e c z n o ś ć pozostawie­ n i a p r z e w o d ó w o g n i o w y c h w ś r ó d dolnej w a r s t w y u s t a w i o n y c h w piecu n a c z y ń , s t a r a j ą się garncarze u s u w a ć r ó ż n y m i sposobami, j a k ustawianie w e w n ą t r z pieca k o l u m i e n k i z g a r n k ó w , l u ź n e j k r a t y z cegieł i t p . ; prowa­ dzi t o w . konsekwencji do powstania nowej f o r m y , zdaje się lokalnej, polskiej, j a k ą jest piec p i o n o w y , g ó r ą o t w a r t y l u b sklepiony, zaopatrzony w k r ó t k i e m u r o w a n e rękawy p r z y paleniskach z a m k n i ę t y c h od s t r o n y k o m o r y n a g a r n k i k r a t ą z cegieł ( t a b l . I 5, 6). Za tego r o d z a j u przypusz­ czeniem przemawia z a s i ę g o m ó w i o n y c h t u p i e c ó w , k t ó r y m i e ś c i się w obrębie zasięgu pieców jednokomorowych, z ciągiem pionowym, jak i f a k t w s p ó ł w y s t ę p o w a n i a o b u f o r m w n i e k t ó r y c h o ś r o d k a c h (Skalbmierz), p r z y c z y m piece z p i o n o w ą k r a t ą w palenisku o k r e ś l a n e s ą j a k o m ł o d s z e . P r z y dzisiejszym, z b y t jeszcze s z c z u p ł y m stanie w i a d o m o ś c i o piecach, u ż y w a n y c h z a r ó w n o w garncarstwie l u d o w y m P o l s k i , j a k i i n n y c h k r a j ó w europejskich, t r u d n o b y ł o b y k u s i ć się o szukanie ostatecznych r o z w i ą z a ń s k o m p l i k o w a n y c h z a g a d n i e ń , z w i ą z a n y c h z g e n e z ą i r o z w o j e m poszcze­ g ó l n y c h f o r m p i e c ó w garncarskich. Ogromne l u k i w materiale, d o t y c z ą ­ c y m p r z e s z ł o ś c i , p o w o d u j ą , ż e p r a w i e wszystko, co n a t e m a t h i s t o r i i p i e c ó w garncarskich m o ż e m y obecnie p o w i e d z i e ć , nie w y k r a c z a poza r a m y h i p o t e z y , k t ó r a w y m a g a jeszcze g r u n t o w n y c h b a d a ń u z u p e ł n i a j ą ­ c y c h i k o n t r o l n y c h . G d y b y praca niniejsza z a c h ę c i ł a e t n o g r a f ó w do i n ­ tensywniejszego n i ż d o t ą d zainteresowania się zagadnieniem p i e c ó w garncarskich, k t ó r e w p r a w d z i e nie sięgają najstarszych t r a d y c j i k u l t u r y l u d o w e j , ale niemniej s t a n o w i ą bardzo i s t o t n y element w jej p ó ź n i e j s z y m r o z w o j u , r o l a tego skromnego szkicu b y ł a b y s p e ł n i a n a w z u p e ł n o ś c i . �350 ROMAN R E I N F U S S Roman Reinfuss F O U R S POUR L A CUISSON DANS L A P O T E R I E P O P U L A I R E POLONAISE Resume Sur le territoire de la Pologne il y a actuellement en usage quatre principaux types de fours pour la cuisson de poterie: 1. four á une chambre et á voie de feu verticale, dans lequel la combustion s'acheve au milieu de la poterie placee dans le moufle (tab. I , fig. 1 et 2); 2. four á voie de feu verticale avec des chambres á feu fermées par une grille verticale d'argile (tab. I , fig. 6 et 6); 3. four á voie de feu verticale avec chambre á feu séparée du moufle (emplacement pour la poterie) par une grille horizontale (il existe deux varietés de ces fours: tab. I , fig. 7 — 9 et tab. I , fig. 10 et 11); 4. four á voie de feu horizontale et á grille verticale (tab. I , fig. 12 — 14). A ce dernier groupe appartiennent les fours modernises, comme p. e. ceux á deux grilles verticales (tab. I , fig. 16). ou á voie de feu retournante (tab. I , fig. 17). Les types de fours enumeres ci-dessus apparaissent sur le territoire de la Pologne en groupements caractéristiques (tab. I I ) dont la repartition géographique donné lieu a des conclusions h y p o t h é t i q u e s sur les origines et S U T le d é v e l o p p e m e n t de diverses formes. ('e ne sont que les fours á voie de feu verticale et á grille horizontale (type 3) qui puissent se prévaloir d'un passé lointain, affirmé par des données archéologiques. Dans leur forme primitive ils avaient été originairement en usage sur toute l'étendue de l'Europe. L a poterie populaire polonaise ne les avait probablement adoptes qu'au moyen age; leur extension actuelle n'excede pas les contrées plus conservatrices de la Pologne centrale et du Nord-Est (tab. I I , sign. I I I et I V ) . L'extension de fours á voie de feu horizontale et á grille verticale (type 4),. qui embrasse les terrains du Sud-Est de la Pologne (tab. I I , sign. V ) , de meme que les formes similaires de ces fours, rencontrées sur les territoires de la Hongrie, de la Roumanie, et de l'Ukraine occidentale, laissent supposer qu'elles se sont répandues chez nous en venant du Midi et en repoussant le type plus ancien mentionné ci-dessus. Etablis par-ci, par-la dans l'ouest de la Pologne centrale, les fours du type 4 représentent un type deja perfectionné (tab. I , fig. 16 et 17), importé de l'Occident á une époque plus récente. Les fours á une chambre et á voie de feu verticale (type 1) se trouvent en Pologne en bordure occidentale des centres potiers fonctionnant jusqu'á nos jours (tab. I I , sign. I ) et ont leurs correspondants sur le territoire de la Slovaquie et de la Hongrie occidentale. Les fours á voie de feu verticale et á grille verticale d'argile (type 2) rencontres en Pologne centrale (tab. I I , sign. I I ) , dans la partie septentrionale de l'étendue des fours á une chambre (tab. I I , sign. I I ) , donnent l'impression d'une varióte locale, formée sur ce terrain grace aux perfectionnements apportés au four á une chambre (du type 1). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f4751466323cd90b7c07dc5928f100cc.pdf 3e17fcd5e8081fa4c73241ebf6801c46 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5267 Rights Information about rights held in and over the resource PIA Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Subject The topic of the resource wladza - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4889 Title A name given to the resource "Ludowe wyobrażenie o władzy" / ETNOGRAFIA POLSKA 2008 t.52 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2008 t.52, s.73-90 Creator An entity primarily responsible for making the resource Malewska-Szałygin, Anna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. LII: 2008, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Warszawa „LUDOWE" WYOBRAŻENIA O WŁADZY Nie ma w Polsce dobrego gospodarza! Nie trzeba wyruszać na badania tere­ nowe, aby usłyszeć to zdanie, często padające w przypadkowo zasłyszanych roz­ mowach. Diagnoza w takiej formie językowej rzadko pojawia się w dyskusjach o polityce powadzonych w studiach telewizyjnych, znacznie częściej przywoły­ wana jest w potocznych rozmowach. Odróżniając potoczność elit od potoczności mieszkańców wsi, warto rozważyć, jaka wizja władzy kryje się w tym często powtarzanym zdaniu. Wiejskie wyobrażenia dotyczące władzy i państwa były tematem badań prowa¬ dzonych przeze mnie i studentów Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego w latach 1999-2005. Projekt badawczy był realizo­ wany we wsiach powiatu Nowy Targ i na targowisku w mieście powiatowym. Rozmówcami były przede wszystkim osoby w wieku 25-75 lat, mieszkające na wsi, z wykształceniem podstawowym lub zasadniczym zawodowym, czasem śred¬ nim technicznym. Rozmowy były prowadzone i nagrywane przez kilkunasto, a potem kilkuosobową ekipę badawczą. Ich zapisy (ponad 400) są zgromadzone w Archiwum IEiAK UW. Pierwszy etap prac badawczych (1999-2000), zognisko¬ wany wokół lokalnego sposobu rozumienia pojęć ważnych dla „dyskursu politycznego" , został podsumowany w pracy zbiorowej pod tytułem Rozmowy z góra­ lami o polityce (2005). Wnioski z całości badań zamieszczone zostały w pracy Wyobrażenia o państwie i władzy we wsiach nowotarskich 1999-2005, która uka­ zała się w lipcu 2008 roku w wydawnictwie DiG. 1 PREZYDENT POWINIEN BYĆ JAK GAZDA! Kwintesencją nowotarskich rozmów było powtarzające się stwierdzenie: teraz nie ma w Polsce gospodarza! To jest dryfowanie takie! Nie ma w Polsce gospo­ darza! (K, 50 l , S) . Taka konkluzja była powtarzana nie tylko w rozmowach 2 1 Pojęcia takie jak „dyskurs o polityce", czy „dyskurs polityczny", czyli „dyskurs o polityce elit symbolicznych" używam za autorami pracy Rytualny chaos (1997). W nawiasie znajdują się informacje na temat rozmówców. M lub K oznacza odpowiednio mężczyznę lub kobietę. Następnie zostaje podany wiek i wykształcenie (P - podstawowe, Z - za­ wodowe, S - średnie, W - wyższe). 2 �74 ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN z badaczami, ale także w zasłyszanych rozmowach górali miedzy sobą. Zwykle padała jako pointa opowieści o bieżących poczynaniach ludzi władzy. Oczywi­ ście, oceny tych poczynań były z reguły negatywne i niewątpliwie mieściły się w specyficznej retoryce zwanej „chłopskim zrzędzeniem" (Kędziorek 1996). Źródeł tej niechęci warto poszukać wychodząc od wiejskiego przekonania o braku dobrego gospodarza w Polsce. Dlaczego brak dobrego gospodarza kraju? Dlaczego w ogóle jest on potrzebny? Wzór dobrego gospodarza tkwi korzeniami w kulturze ludowej i pojawia się w większości opracowań jej dotyczących (np. Dobrowolski 1966, s. 236). Trwałość tego wzoru na wsi polskiej lat 1990. potwierdzają badania antropologiczne do­ tyczące kwestii ekonomicznych (np. Jaworska, Pieniążek 1995). Wyniki badań dotyczących „społeczności zdegradowanych", z lat 2002-2006, opisują zabieg przenoszenia wzoru dobrego gospodarza na sferę władzy - „w ten sposób odsłania się i staje zrozumiały pewien wzór relacji człowiek - świat (wzór »dobrego gospo­ darza^, który niesie w sobie całą tą konieczność totalnej kontroli nad światem [...], wzór niezwykle głęboki i obecny wciąż [...]. Nieprzewidywalność i nieuchron­ ność zjawisk najbliższej rzeczywistości [...] jest bowiem na tyle potężna, że objąć ją jest w stanie właśnie władza totalna, omnipotentna (znienawidzona, ale stale bytująca). W ten sposób dopiero można zrozumieć, że taka wizja świata, taka ontologia stapia się tak gruntownie w jedno z potrzebą centralnego sterowania gospodarką, z potrzebą zewnętrznej, podtrzymującej świat (chociażby »świat cen rolnych«) twardej ręki, zawiadującego wszystkim »gospodarza«" (Rakowski 2007, s. 66). Wizja gospodarza jako jedynej formy władzy, pozwalającej zapanować nad niepewnością rzeczywistości stanowi dobre wprowadzenie do charakterystyki wyobrażeń pojawiających się w nowotarskich rozmowach. Opisując wzór dobrej władzy państwowej rozmówcy zwykle mówili: Prezydent powinien być jak gazda! Żeby wsiczkim ludziom nie brakowało dachu nad głową! A na pierwszym miejscu chleba! (K, 75 l , P); Musi być głowa, jak w domu. Jak braknie głowy no to jest góralskie przysłowie „jak nie ma gazdy, głupi kazdy" (M, 60 l , P); W państwie to jak w domu, jak na gospodarce, no mówi się głowa państwa, no to tak jak ojciec w rodzinie - głowa rodziny. W każdym państwie naród to jak rodzina w domu. I mnie się wydaje, że to taki powinien być ojciec Polski [...] Jak w domu żle gospodarzy to pusto jest, prawda?! Bo żona nie gospodarna, mąż chodzi gdzieś tam. To tak samo jest u nas w kraju ( M , 52 l , S). W kilku rozmowach z kobietami postać ojca, jako wzoru władcy była zastąpiona postacią matki - Władza to jest tako jak łojciec, abo matka w domu. O to jest wła­ dza! Jak matka dobrze rzundzi, to ma z cego cyrpać, a jak nie, to ni mo i mo przerombane (M, 60 l , P).Wszystkie te wypowiedzi odsyłały do lokalnego wyobrażenia państwa jako gospodarstwa, którego logiczną konsekwencją jest porównanie wła¬ dzy państwowej do gazdy na gazdówce, bacy na bacówce lub ojca w rodzinie. Te obrazy mieszczą się w modelu władzy opisywanym w literaturze przedmiotu jako „suwerenny" (Foucalt 1998, s. 45), „patriarchalny", „pastoralny" (Foucault 1998, s. 221), „gospodarski" (Kasznica 1966, s. 22) i „tradycyjny" (Weber 1975, s. 541). �„LUDOWE" WYOBRAŻENIA O WŁADZY 75 Ten model władzy był zdecydowanie najpopularniejszy w rozmowach, nie¬ mniej należy odnotować, że zdarzały się pojedyncze wypowiedzi inaczej opisują¬ ce fenomen władzy - państwo musi mieć władzę ustawodawczą, wykonawczą i sądowniczą (M, 67 l , S) - twierdził czterdziestoletni absolwent technikum ekono¬ micznego, który jako jedyny (na ponad 400 rozmów) przywołał w swojej wypo¬ wiedzi monteskiuszowski podział władzy. Zasadniczo jednak nowotarski opis dobrej władzy bliski był „władzy gospo¬ darskiej", definiowanej następująco: „źródłem omawianej tu władzy są potrzeby gospodarcze podwładnych, a środkami jej są dobra i usługi będące w dyspozycji władającego" (Kasznica 1966, s. 22). Przytoczona charakterystyka punktuje istotne założenia modelu - podkreśla, że relacja władzy rozgrywana jest na płaszczyźnie gospodarczej, a nie politycznej, że powodem jej nawiązania są potrzeby gospodar¬ cze podwładnych oraz, że zakładają oni, iż władający posiada dobra i środki, aby umożliwić zaspokojenie tych potrzeb. Dalsze rozważanie nowotarskich rozmów pokaże, że można odnaleźć w nich wszystkie założenia wymienione w tej definicji. Ogromne znaczenie wzoru dobrego gospodarza w rozmowach nowotarskich każe rozważyć konotacje, jakie miała osoba gospodarza w tradycyjnej kulturze ludowej. Według opisu Kazimierza Dobrowolskiego „czołową rolę w zespole ro¬ dzinnym pełnił ojciec - właściwy gospodarz i rządca. Jego dłoń orała, siała ziarno, zbierała plon, pracowała na życiodajny chleb. Jego dłoń błogosławiła dzieci [...] bo była to dłoń ojca rodziny spełniającego wolę Boga. Między gazdą a gospodarstwem istniał mistyczny związek. Gdy ojciec rodziny konał domownicy zawiadamiali o tym bydło, pszczoły, a »cisawe koniczki załamywały szyje«. Zakres władzy ojca w świetle poglądów panujących na przełomie X I X i X X w. był szeroki. Obejmował organizację gospodarstwa, sprzedaż, kupno. W świetle dawnych założeń ideo¬ logicznych gospodarzowi jako głowie rodziny przysługiwała ogromna władza, za¬ równo nad żoną, jak dziećmi i domownikami. Miał on prawo karania wszystkich chłostą nie wyłączając żony. On też, łącznie z żoną i radą krewnych decydował o wyborze żony dla synów i męża dla córek. On tez starał się dzierżyć w swych rękach zarządzanie gospodarstwem aż do śmierci" (Dobrowolski 1966, s. 20). Gospodarz swoją władzę powinien wykorzystywać w celu pomnażania dóbr, którymi zarządzał i powiększania zasobności gospodarstwa odziedziczonego po przodkach - „obwarowany transcendentalnie obowiązek dbałości gospodarskiej współgrał ze społeczną presją dorabiania się, polegającego na dokupywaniu ziemi, rozbudowywaniu domu i zagrody, po to by poprawić status rodziny" (Dobrowolski 1966, s. 204). Gospodarzy nie dbających o gospodarstwo i rodzinę, prowadzących hulaszczy tryb życia, wyprzedających ojcowiznę nazywano na Podhalu „skapańcami" i miano w ogólnej pogardzie (Dobrowolski 1966, s. 208). Równie szeroką władzę jak gazda w gospodarstwie rolnym, miał baca w społeczności pasterzy. Baca roztaczał opiekę nad całokształtem ich życia, uczył ich wielu umiejętności, nadzorował i oceniał ich pracę, mogąc jak ojciec wymierzyć karę cielesną zanie¬ dbującemu obowiązki juhasowi (Kopczyńska-Jaworska 1967, s. 120). Naszkicowana powyżej postać gospodarza w tradycyjnej kulturze rolniczej po¬ zwala lepiej zrozumieć wzór dobrej władzy państwowej porównywanej do gazdy �76 ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN i bacy. Ideałem jest władza integralna, nie tylko skupiona w jednym ręku, ale obej¬ mująca całość problemów. Władza zogniskowana w jednej osobie władcy panują¬ cego nad całością narodowego gospodarstwa. Dobra władza, zdaniem nowotar¬ skich rozmówców, jest suwerenna, gdyż, jak twierdzili, tylko taka jest gospodarczo skuteczna. Ten wzór jest zasadniczo przeciwstawny władzy kolektywnej. W no¬ wotarskich rozmowach często dawano wyraz daleko idącej niechęci do władzy kolektywnej - cymu ich tam taka kupa?! W Ameryce to ich jest dziesięciu, a nie dziewięciuset dziewięćdziesiąt dziewięć!!! (M, 29 l, W). Jeden rządzić, jednego słuchać, a nie pińcet, tysiąc, cy kielo tam! Kielo oni biorą pieniądza?! Kielo osukują Polskę?! (K, 60 l , P). Niechęć często przeradzała się w żywą nienawiść, z jaką rozmówcy mówili o parlamentarzystach: 3 Bin Ladena się musi uruchomić! Musi, kurwa, rozbić tych skurwysynów! (MK, 35 i 45 l , Z ) ; Tych posłów trzeba by wszystkich zagazować! [...] Hitlera nam trza! ( M , 55 l , Z); Samolot pasażerski na ten sejm puścić! [...] jak Hitler palić w piecu! (M, 45 l , Z); Skurwysyny mają ponad sto milionów! Kurwa! Na miesiąc! I on nie będzie się koryta trzymał?! Ja bym odstrzelił każdego jednego w tym sejmie! ( M , 53 l , Z). Pochwała autokracji często przybierała w rozmowach postać postulatów po¬ szerzenia zakresu władzy prezydenta Rzeczypospolitej na wzór amerykański i wprowadzenia w Polsce prezydenckiego systemu rządów - co prezydent powie to powinno być święte! Powinien sprawować kontrolę nad całym rządem! Powinno się wyeliminować funkcję premiera, a wprowadzić prezydenta jako głowę całego rządu - tak jak jest w Stanach. Wiązało się to z krytyczną oceną prerogatyw pol­ skiego prezydenta, określanego niekiedy jako marionetka (M, 22 l, S): Prezydent to jest taka figurka reprezentująca kraj. On nic nie ma do gadania. Te dziady w sejmie oni mają do gadania więcej niż prezydent! ( M , 53 l , Z); U nas to, czym jest ten prezydent? Niczym! U nas prezydentem rządzą ministrowie, a powinno być odwrotnie! Prezydent powinien rządzić ministrami! I wszystkimi w ogóle! ( M , 48 l , P). System prezydencki wydaje się być rodzajem lokalnego kompromisu pomię¬ dzy wymogami demokracji a tradycyjnymi wyobrażeniami o władzy. Ta propono¬ wana przez górali formuła organizacji władzy państwowej jakkolwiek dopuszcza procedurę wyborów, zakłada wyłonienie w jej wyniku władzy jednoosobowej, daleko bliższej wzorowi dobrego gospodarza niż sejm. Parlament jawił się w roz¬ mowach jako zgromadzenie bezosobowe, przez to trudne do pojęcia i zaakceptowa¬ nia, a obdarzone znacznymi kompetencjami przerastającymi, zdaniem rozmówców, możliwości posłów, w złości porównywanych do osłów i baranów. Pozostając przy postaci prezydenta, należy przypomnieć, że w kulturze trady¬ cyjnej ojciec rodziny, gospodarz pełnił ważne funkcje reprezentacyjne na forum społeczności wiejskiej i parafialnej (Dobrowolski 1966, s. 236; Markowska 1964, s. 52). Podobnej dbałości o wizerunek narodu oczekuje się współcześnie od prezy¬ denta - to jest taka głowa reprezentacyjna na arenie międzynarodowej (M, 22 l, S). 3 Taki zapis stosuje się w przypadku cytatów z wywiadów przeprowadzonych z kilkoma oso­ bami naraz. �„LUDOWE" WYOBRAŻENIA O WŁADZY 77 Jest takom reprezentacjom. On przedstawia tom naszom społeczność (K, 49 l, Z). Po to, by dobrze sprawować tę zasadniczą funkcję prezydent powinien z jakiejś honorowej rodziny się wywodzić. Nie z dziadów! Żeby honor miał i umiał się gdzie przed ludziami przedstawić (M, 82 l, P). Honor i godność, wartości tak znaczące w tradycyjnej kulturze wsi są równie istotne w relacjach między państwami: God¬ ność Polski, no! Żeby ta Polaka jakoś wyglądała za granicą. [... ] Prezydent, on pokazuje tak całą tą Polskę. Jaki prezydent - taka Polska! [...] No musi nas dobrze reprezentować, przecież nie możemy być jakimiś dzikusami (K, 39 l , W). Zdaniem górali prezydentowi powierza się honor Polaków, zatem kandydat na to stano¬ wisko musi posiadać poczucie własnej godności i wysoką kulturę osobistą, a nie żeby komuś powiedzieć, że ja mu podam nogę, a nie rękę! To mi się wydaje, to już nie jest na poziomie prezydenta! (K, 49 l , Z). Aby godnie reprezentować naród prezydent powinien mieć wyższe wykształ¬ cenie, inteligencję, ogładę i dobrą znajomość języków. W 2000 roku część roz¬ mówców deklarowała: za Kwaśniewskim będę głosował, na to, że te języki zna i umie się po prostu kulturalnie zachować (M, 40 l, Z). Tak wypowiadali się nawet ludzie, których „systematyczna opcja polityczna" (Bourdieu 2006) wskazywałaby na wybór Mariana Krzaklewskiego, jednak w przypadku prezydenta to, jakie reprezentuje ugrupowanie wydawało się rozmówcom daleko mniej ważne od tego, jak będzie reprezentował Polskę na arenie międzynarodowej. Określenie reprezentacja nie oddaje precyzyjnie relacji pomiędzy głową pań¬ stwa a narodem. Z wielu wypowiedzi wynika, że chodzi o znacznie głębszą więź. W rozmowie z wiejską nauczycielką usłyszeliśmy, że głowa państwa jest symbolem narodu. Taką funkcję spełniał na przykład prezydent na uchodźstwie: on nic nie mógł zrobić. To tylko byłjakiś symbol. Jakaś cząstka Polski. To jest ważne w konflik¬ tach, wojnach i tak dalej. Ja nie wiem, na ile taki symbol jest ważny, nie przeżyłam wojny. Ale widocznie jest coś takiego, bo w tej chwili mając na przykład Papieża Polaka to człowiek za granicą czuje się kimś, choćby był nikim, ale jak powie, że Papież jest z mojego narodu, że to wielki Polak, to coś znaczy! To jest to światło na arenie międzynarodowej (K, 39 l, W) . Warto zatrzymać się nad słowem światło, które podkreśla, że termin reprezentacja ma w wiejskim dyskursie lokalnym konota¬ cje, których nie ma w dyskursie elitarnym. Owo światło to, jak można sądzić z całości rozmowy nagranej w 2000 roku, pewien transcendentalny pierwiastek zawarty w relacji reprezentowania. Wyraźnie przypomina on „mistyczny związek" gospodarza i jego ojcowizny (Dobrowolski 1966, s. 20). Te, trudne do wyrażenia, głębsze zna¬ czenia rozważanej relacji ukryte są również w słowie symbol, o którym Zbigniew Benedyktowicz pisze, że jest „środkiem wyrażającym doświadczenie całości" (2000, s. 105). Jest, zatem, czymś w rodzaju kondensacji wspólnoty narodowej w postać jej reprezentanta. Niezwykle ciekawe są też rozważania prowadzone wokół postaci Jana Pawła II. Jeśli człowiek wyjeżdżający do fizycznej pracy na Zachodzie czuje się kimś wtedy, gdy jest godnie reprezentowany to oznacza, że wzbudzany przez reprezentanta szacunek jest istotnym elementem nie tylko wizerunku narodu, ale 4 4 Nauczycielka pochodziła z nowotarskiego i miała tylko kurs pedagogiczny po maturze. �78 ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN też indywidualnej tożsamości jednostek. Ten tok myślenia wskazuje na zaskaku¬ jąco bliską więź pomiędzy reprezentowanymi a reprezentantem, należącymi do jednej wspólnoty. Lokalne rozumienie tej relacji ukazuje j ą jako związek znacznie głębszy niż by to wynikało z założeń demokracji reprezentacyjnej. Głowa państwa jest też symbolem jedności narodowej. Oczekiwania wobec prezydenta formułowane w przedwyborczych rozmowach w 2000 i 2005 roku pod¬ kreślały ten integracyjno-rozjemczy charakter - prezydent - on powinien być taką spójnią między tymi, a tymi. Żeby się dogadali i uchwalili coś sensownego [...] z opozycją powinien porozmawiać, powinien uzgodnić, powinien przedyskutować wszystko, przeanalizować i wtedy dopiero powiedzieć: nie panowie, mnie to nie pasuje, nie godzę się, muszę zawetować tom ustawę. To by on zaimponował ludziom (K, 49 l , Z). Prezydent jak ojciec, baca lub gazda powinien godzić zwaśnionych i dbać o jedność narodu, którą swoją osobą ucieleśnia. W obliczu tendencji od¬ środkowych, istniejących zarówno we wspólnocie rodzinnej, jak i narodowej, aby utrzymać ową jedność oprócz umiejętności dyplomatycznych ułatwiających inte¬ grację, konieczna jest jego stanowczość. Ta cecha jest wpisana w porównanie do gospodarza, a zwłaszcza do pasterza: To musi być stanowczy człowiek, żeby mógł coś zrobić! Takjak gazda jest stanowczy! (M, 60 l, P); To tak jak pasterz idzie owce paść, to som takie, co sie dobrze pasom i takie, co uciekajom. Dla tych to pasterz musi być ostry, musi je kochać i gonić. Kara musi być! Dyscyplina! Żeby sie bali pasterza! (M, 70 l , Z). Przeniesienie wzoru ostrego pasterza na skalę państwa owocuje postulatami: Polsce potrzebna straśnie twarda władza! Dobra władza musi być ostra! (M, 65 l , Z); Polsce potrzebna jest twarda ręka, a Polakom przede wszystkim! (M, 35 l , Z); Rządy silnej ręki powinny być! Żeby ta dyscyplina jakaś była w państwie! (M, 67 l , Z). Z tego wyboru wypowiedzi, których można by przytoczyć znacznie więcej wynika, że zdaniem rozmówców, dobra władza państwowa nie jest władzą kolek¬ tywną, demokracją reprezentatywną, deliberującą, ani żadną inną formą władzy negocjującej cele i sposoby ich osiągania. Porównania do stanowczego gazdy czy ostrego pasterza dobitnie podkreślają, że, w wiejskim dyskursie lokalnym, wzo¬ rem władzy pożądanej jest autokracja patriarchalna, pastoralna, gospodarska. Taka władza powinna stanowczo zarządzać gospodarką, bezwzględnie egzekwować pra¬ wo oraz ostro, lecz sprawiedliwie karać. Zapewnienie bezpieczeństwa i dostatku należy, zdaniem rozmówców, do fundamentalnych powinności władzy - obowiąz¬ ków wywiedzionych ze wzoru dobrego gospodarza. LOKALNE PRZYKŁADY DOBREGO WŁADCY W nowotarskich rozmowach ten idealny wzór jest uzupełniany poprzez przywo¬ ływanie przykładów konkretnych postaci „dobrego władcy". Często przywoływana była postać cesarza Franciszka Józefa I : Ojciec mipowiedzioł, że było najlepiej rzondzone za Ałustri. Franciszek Józef! To było najlepiej! Najlepiej o ludzi dbali. Naj- �79 „LUDOWE" WYOBRAŻENIA O WŁADZY lepszy dobrobyt ludzie wtedy mieli. Tak mój ojciec mówił, bo ja Ałustri nie pa¬ miętam (MK, 66 i 63 l , Z, P). Przywołanie postaci Franciszka Józefa wskazuje na niesłychaną trwałość „mitu Dobrego Cesarza" (więcej: Polskie... 1994). Za¬ skakuje jego ponadczasowość, tym bardziej, że doprawdy trudno porównywać 'dobrobyt' z przełomu X I X i X X wieku ze współczesnym poziomem życia na wsi. Jednak takie zestawienia, zawsze na korzyść przełomu X I X i X X wieku, zdarzały się co jakiś czas w rozmowach, co wskazuje na trwałość wyobrażeń. Wypowiedź opisująca najlepszy dobrobyt za Ałustrii pokazuje, że istotną cechą dobrego władcy jest dbałość o poddanych, o to by cieszyli się dobrobytem: dobra władza jakby była to by był i dobrobyt (M, 57 l , P). Jak zarządca dobry to i gospo¬ darka dobra i wszystko dobre! (M, 63 l , Z). To gospodarskie kryterium oceny wła¬ dzy było stosowane powszechnie. Każdą władzę, od królów, przez Cesarza, potem Naczelnika państwa, aż po kolejnych Pierwszych Sekretarzy PZPR, oceniano pod kątem tego czy w ich czasach był w kraju dobrobyt czy nie. Stan państwa, diagno¬ zowany przez rolników, pokrywał się zwykle ze stanem koniunktury w rolnictwie. Ta metoda probiercza, określana roboczo przez ekipę badawczą metodą „pełnego garnka" wydaje się dość niewyszukana, jednak nowotarscy rozmówcy bronili jej mówiąc, że jest to probierz niezawodny, chroniący ich przed omamieniem przez propagandowe wysiłki kolejnych władz. Bardziej współczesnym wzorem dobroczyńcy ludu był, zdaniem rozmówców, Edward Gierek, który dał ludziom pożyć! Za Gierka było sto razy lepiej jak teraz (M, 70 l, P). Wszystko było! Jak ja sprzedał krowę to kupił cegłę na budynek, drugom sprzedał to kupił blachę, a teraz za dziesięć krów nie kupie tej samej cegły! (M, 70 l , P). Wszyscy starsi rozmówcy wspominali, że to Edward Gierek przyznał rolnikom renty i emerytury : To bardzo dobry człowiek był! Żeby nie łon był i łon nie zarzundził byliby dalej bidaki po wsi - starzy. Rozumiecie?! A dziś ma piniądz, rencistą jest na wsi, nie tak żle! [...] To ja dzięki tej komunie se teraz żyję! Że ten Gierek poubezpieczył dużo ludzi! Renty mają! (M, 69 l , P). Czasy, kiedy Edward Gierek był I Sekretarzem KC PZPR są uważane w nowotarskim za złoty okres dla rolnictwa . Rolnicy sprzedawali wszystko, co było zakontraktowane, ceny skupu zbóż, żywca i mleka były wysokie: Na gospodarce coś wyhodował toś sprzedał. Były skupy. Zawiezłeś na skupę i sprzedane! Ropa była za bezcen - półtora litra mleka, do dwóch litrów trzeba było na liter ropy. A dziś kielo trzeba?! (M, 68 l, P). Robotnicy podkreślali, że wówczas każdy prace miał, nie jakąś tam super, ale nie był zagrożony, a teraz (M, 72 l , P). Jak jest ta banda komunistyczno-żydowska, co to się dzieje?! Pracy ni ma! [...] U nas od nas na Nowy Targ osiem autobusów jechało 5 6 7 5 O rozporządzeniach, z początku lat 1970., sprzyjających rolnikom indywidualnym pisze Józef Wilkin (1987, s. 219). Przewidywały one objęcie rolników systemem powszechnej opieki zdrowot¬ nej i świadczeń emerytalnych Co nie do końca odpowiada ówczesnej rzeczywistości. Zdaniem Wilkina tylko początek lat 1970. obfitował w rozporządzenia korzystne dla rolników, a potem nastąpiła zasadnicza zmiana na gorsze (Wilkin 1987, s. 218-219). Ta wypowiedź, jak wiele innych dotyczących spraw gospodarczych, była kontynuowana w postaci długich i drobiazgowych przeliczeń, co można było kupić za ile baniek mleka. 6 7 �80 ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN do roboty! Nabitych! A dziś jeden jedzie! Wszystko się wałęsa! (M, 69 l, P). Gierek w ich oczach był przykładem dobrego gospodarza narodowego gospodarstwa, tak organizującym gospodarkę, aby prości ludzie mogli cieszyć się dobrobytem - za Gierka z tym było lepiej, że było no pieniędzy więcej! Były zarobki, bo były! No fabryki stawały! (M, 57 l , P). Za Gierka od razu poszły pożyczki, no i zdało się było dość dobrze! Robota była! Budowało się dużo w Polsce dróg i po wsiach, owszem, elektryfikowali tu wioski i autobusy poszły! Tu były dziury takie, wioski po górach, trudno dostępne były, a poszedł asfalt, poszedł prąd, poszedł autobus! Dla ludzi to był szok!!! (M, 65 l , P). Ta wypowiedź dobrze ilustruje intencję, jaka kryje się w postulacie władza powinna dbać o ludzi (K, 8l l , P), a wyrażenie dał ludziom pożyć jest w dyskursie lokalnym najwyższym komplementem dla władcy. Innym aspektem wzoru dobrego władcy uosabianym, według rozmówców, przez Edwarda Gierka oraz przez Franciszka Józefa I , jest otwartość na sprawy zwykłych ludzi: żeby był bezpośredni, taki nie wywyższony, żeby miał kontakt z tymi ludźmi, żeby wiedział, czego potrzebują. Taki dbający o naród, opiekuńczy i wyrozumiały. Ojciec Polski! Całej! Nie tylko tyk dużych miast czy Warszawy, ale i nawet te małe miasteczka, czy wioski (M, 79 l, P). Tak wyraźnie sformułowane postulaty mieszczą się w pastoralnym wzorze dobrego władcy i oczywiście są za¬ sadniczo odmienne od modelu proponowanego w demokracji liberalnej. Różnice widoczne na poziomie odmienności dyskursu lokalnego i elitarnego, sięgają głę¬ biej do różnych ontologii władzy. Przytoczywszy pozytywne oceny rządów Edwarda Gierka, trzeba zaznaczyć, że pojawiały się też opinie negatywne, jak ta - Gierek, łon z Moskwy nasłany był, oni wszyscy byli nasłani! I to było bardzo źle! No, ale było lepiej! Prostym ludziom lepiej! (M, 80 l, P). Kilku rozmówców przypominało, że Gierek - łon napożyczał tych piniędzy, długa zrobił (K, 75 l , P). Inni rozmówcy bagatelizowali ten fakt mówiąc: Gierek praktycznie długów nie zostawił żadnych, bo mu te Żydki umorzyli długi! Jak obejmował Jaruzelski władzę to dwadzieścia miliardów to jest gówno a nie dług! Brazylia ma dwieście ileś tam miliardów długu! Zresztą Ameryka też jest zadłużona! A te skurwysyny?! Ile narobiły długu?! (M, 45 l , Z). Były też wypo­ wiedzi sarkastyczne: No za Gierka było najlepiej! No, bo się za darmo żyło, nie?! On pożyczał, nie płacił, długu nie oddawał! Towarzysze pomożecie?! Pomożemy! Co nie pomożemy?! (M, 54 l , Z). Ta ostatnia wypowiedź podkreśla, że nawet, jeśli władza robi nie do końca czyste operacje, ale w efekcie przynoszące dobrobyt narodu, jest władzą dobrą. „Dobry gospodarz" ma przede wszystkich dbać o swo¬ ich i to jest podstawą jego oceny. Kolejne elementy wzoru dobrego władcy ukazywała dość często pojawiająca się w rozmowach postać Józefa Piłsudskiego, silną ręką porządkującego państwo pol¬ skie po odzyskaniu niepodległości . Mówiono z nostalgią teraz nie ma ludzi z taką charyzmą, jaką Piłsudski miał! (M, 55 l , Z) . Był on przywoływany jako przykład 8 9 8 O kulcie Piłsudskiego pisała Heidi Hein (2005, s. 215-232). „Panowanie charyzmatyczne" charakteryzował Max Weber jako ustanawiane „na mocy uczu­ ciowego oddania osobie pana oraz uznania jego niezwykłych talentów (charyzma) w szczególności magicznych, bohaterstwa, mocy ducha i mowy" (Weber 1975, s. 545). 9 �„LUDOWE" WYOBRAŻENIA O WŁADZY 81 władcy obdarzonego osobistą charyzmą, a przede wszystkim jednoczącego państwo, stabilizującego i wprowadzającego ład. Współcześnie także pokładano w nim na¬ dzieję - żeby się nowy Piłsudski narodził, to by on, kurwa, zrobił z nimi wszystkimi porządek (M, 45 l , Z) - mówili rozmówcy. Ich zdaniem tylko silny władca jest odpowiedni dla Polaków, porównywanych do niesfornego stada owiec. Tylko taki pasterz może zmusić ich do zgody i poszanowania prawa. Siła stanowczej władzy, skupionej w jednym ręku, zawsze w wypowiedziach była pozytywnie przeciwsta¬ wiana kolektywności i zmienności władzy parlamentu. Władza kolektywna rozmy¬ wa odpowiedzialność i ujawnia różnice. Władza suwerena wymusza jedność, subordynację i wyraźnie wskazuje odpowiedzialnego za utrzymanie ładu. Wiejska wizja sejmu z czasów dwudziestolecia międzywojennego podkreślała zwaśnienie i nie¬ subordynację tak wielką, że musiała się krew polać, żeby porządek był (M, 67 l, Z). Przykład Józefa Piłsudskiego pozwala pójść dalej w odtwarzaniu nowotarskich wyobrażeń o władzy. Rozważania związane z tą postacią podkreślają istotną ideę ładu. Ład jest, zdaniem rozmówców, fundamentem sprawnej organizacji zarówno gospodarstwa rolnego jak i kraju, zapewniającym właściwe działanie gospodarki i wypracowywanie dostatku. Zdarzenia naturalne i społeczne, które stanowiły za¬ grożenie dla porządku w gospodarstwie rolnym, zawsze budziły obawy. Był to strach przed biedą i głodem, które zwykle były następstwem takich zaburzeń, strach przed nędzą, która jeszcze nie tak dawno była na Podhalu zagrożeniem nader realnym. Podobnie w kraju, strach przed anarchią powodującą załamanie gospodarki skłaniał rozmówców do gloryfikacji silnej władzy, niekiedy dość wątpliwej etycznie. Wielu władców przywoływanych jako pozytywne przykłady wydawało się eki¬ pie badawczej postaciami dość dwuznacznymi. Należał do nich Adolf Hitler: Za Hitlera, to gadają, że jakby teraz tak w Polsce robili, jak on w Niemczech to by było w Polsce raj! (M, 39 l , Z); On całą gospodarkę Niemiec na nogi postawił i dał Niemcom pożyć! [...]; Jaka to była bieda w Niemczech zanim Hitler nie doszedł do władzy! On otwierał fabryki, dawał ludziom pracę, był dobroczyńcą (M, 35 l , Z). Przywoływany był też Augusto Pinochet, który Za mordę, za mordę wszystkich! Cały naród! Doprowadzić do jakiego takiego porządku, tak jak zrobił Pinochet! No, co komunę w Chile chcieli wprowadzić, nie?! A on komuchów nie dopuścił i stąd dobrobyt w Chile był! I co dało się?! Dało! (M, 45 l , Z). Przywołanie tych postaci podkreśla dość powszechne na Podhalu przekonanie, że władca w trosce o dobro narodu może daleko posunąć się w swojej stanowczości, może być okrut¬ ny, może nawet poświęcać jednostki, jeśli robi to w celu zachowania ładu, sprzy¬ jającego rozwojowi gospodarki. Stabilność i porządek są konieczne dla wypraco¬ wania bogactwa, zatem wszelkie opozycyjne ruchy społeczne czy wystąpienia antyrządowe są postrzegane jako atak na mniej lub bardziej sprawnie działający system gospodarczy, co zarówno na gazdówce jak i w państwie musi zakończyć się klęską ekonomiczną i biedą. Oglądany z tej perspektywy stan wojenny był przez wielu wiejskich rozmówców uważany za działanie przywracające porządek, którego naruszenie skończyłoby się kolejnym kryzysem gospodarczym oraz jeszcze większymi niedoborami artykułów �82 ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN spożywczych i przemysłowych, bo anarchia się zaczęła szerzyć. Straszna! Ja bym to tych działaczy do odpowiedzialności teraz pociągnął! (M, 68 l, P). Wówczas lu­ dzie władzy chcieli sobie dać radę, no a bieda była coraz to gorzej i gorzej. A robot­ nicy strajkowali. Nie mogli dać rady z tymi strajkującymi to stan wojenny wydali! [...] Podziękować Jaruzelskiemu, że stan wojenny był! Że nie weszła ta „Solidar­ ność"! A już w roku 1980 miała wejść! Jeszcze go dziś łoskarżajom, że zatrzymał tom demokrację! Tom zasranom demokrację!!! Według nos, pani, to ona jest za­ srano! (M, 60 l, P). Według wielu rozmówców, sytuacja w 1981 roku była następu­ jąca: nieodpowiedzialne jednostki, w imię wydumanych dążeń, próbowały naruszyć porządek gospodarczy, który jakkolwiek nie był idealny, to jednak działał. Jego za¬ chwianie musiało zaowocować biedą, aby jej uniknąć wprowadzono stan wojenny. Przekonanie o konieczności obrony Polski, które czyniło z generała Wojciecha Jaruzelskiego „bohatera, który się poświęcił dla ludzi i potrafił uspokoić sytuację w Polsce" zostało odnotowane w badaniach z lat 1980. (Zowczak 1991, s. 140-141). Wielu nowotarskich rozmówców postrzegało te zdarzenia podobnie: z tego co się mówi to jakby Sowiety mieli wejść, to pewnie i lepiej że Jaruzelski ten stan wpro­ wadził?! Załatwił to po swojemu, nie! Bo jakby ruszyły, jakby Sowiety tu weszły, to by się krew polała i to strasznie, no, by było! I zniszczeń by było dużo, bo ta hołota by szła i nie patrzała na nic!!! (M, 44 l, Z). W tych słowach ujawnia się gospodar¬ ska troska, żeby uniknąć zniszczenia majątku narodowego. Wszelkie zaburzenia polityczne, a zwłaszcza zewnętrzna ingerencja, były postrzegane jako zagrożenie dla całości i sprawnego funkcjonowania państwowego gospodarstwa. Każdy spo¬ sób rozwiązania sytuacji pozwalający ich uniknąć jest, z punktu widzenia roz¬ mówców, uważany za lepszy. Tym bardziej, że związanych ze stanem wojennym uciążliwości takich jak wojsko na ulicach, godzina policyjna, czy kontrole na dro¬ gach tu na wsi to się kompletnie nie odczuwało! To się w dużych miastach odczu¬ wało, tak jak w Krakowie (M, 52 l , Z). Trzeba zaznaczyć, że były też inne głosy. Zwłaszcza dawni działacze „Solidar¬ ności" z kombinatu „Podhale" zupełnie inaczej opisywali te zdarzenia: oni chcieli swoje stołki zachować! Swoje przywileje! Za wszelką cenę przy żłobie zostać! Bali się utracić to! (M, 67 l , Z). Bez względu na to jak różnie przedstawiali okoliczności wprowadzenia stanu wojennego, nowotarscy rozmówcy byli zgodni, co do tego, że w tym czasie było na wsi bezpiecznie i bandytyzmu takiego nie było (K, 75 l , P). W latach 1999-2001 rozmówcy bezustannie uskarżali się na poczucie zagroże¬ nia, które, ich zdaniem, wzrosło zasadniczo w stosunku do czasów PRL, kiedy to nie było tych pijoków włóczących się bez pracy tych band. Człowiek w wieczór szedł i było bezpiecznie. Dużo bezpieczniej jak teraz! I lepszy porządek jak teraz! [...] Powinni w całej Polsce zabezpieczyć człowiekowi, żeby on się nie bał we włas­ nym kraju, we własnej ojczyźnie, we własnym państwie, czy mieście wyjść na pole! Żeby mógł spokojnie po drogach chodzić! (M, 38 l , Z). Żeby tak człowiek po mieś¬ cie się rusył jakosi tak swobodnie, bezpiecnie, żeby tych byków, kurwa, wyłapali! Bo przecie mają na to policje! Czemu za komuny tego nie było?! Pewnie trochę było?! Jakiś się złodziej trafił, ale to, kruca, utarli! A dziś jesce rozprzestrzeniają! Jesce ludzie więcej wiedzą, jak to wleźli do tego banku. To się młodzież ćwicy! �„LUDOWE" WYOBRAŻENIA O WŁADZY 83 (M, 68 l , Z). Przykład stanu wojennego podkreśla, że, zdaniem rozmówców, władza ma gwarantować ład gospodarczo-społeczny oraz zapewniać ludziom bez¬ pieczeństwo, co według nich jest ze sobą silnie związane. Okres transformacji i związane z nim niepokoje były oceniane jak najgorzej, podobnie jak liberalizacja prawa i sytemu penitencjarnego, o czym będzie mowa dalej. Ideał silnej władzy z całą stanowczością utrzymującej porządek w państwie okazał się niezwykle od¬ legły od wdrażanych wówczas liberalnych koncepcji. Nowotarscy rozmówcy sypiąc przykładami dobrego władcy często jednym tchem wymieniali Cesarza, Naczelnika i I Sekretarza wychodząc z założenia, że głową państwa jest osoba, która w danym czasie ma największy wpływ na sprawy państwa. Nazwa funkcji może się zmieniać, brzmiąc niepozornie jak np. sekretarz czy sugerując szeroką władzę jak cesarz, nie jest to naprawdę znaczące, ważny jest ten, kto rzeczywiście sprawuje władzę i nieomylnie ta osoba jest włączona do wiejskiej periodyzacji dziejów. Mówiąc o minionych zdarzeniach rozmówcy zwykle używali określeń: za Franca Josefa (lub za Ałustrii), za Piłsudskiego (albo za Polski), za Gomółki, za Gierka. Ciąg ten kończy ważna linia demarkacyjna oddzielająca czasy za komuny od teraz, czyli za demokracji (albo za kapitalizmu, a czasem za Balcerowicza). WIELOASPEKTOWA OBCOŚĆ WŁADZY Porównanie do gospodarza, ojca czy pasterza mogłoby sugerować, że władza, sprowadzona do dobrze znanej rzeczywistości codziennej, straciła odium obcości. Tak nie jest. Oczywiście ten zabieg retoryczny pozwala oswoić j ą na tyle, by moż­ na było o niej mówić. Nie oznacza jednak wymazania zasadniczej obcości tej sfe­ ry: tak jak my tu stoimy a drugi by stanął na Turbaczu i jeszcze we mgle! To by go widać nie było! To tak jest z władzą! (M, 60 l, P). O tym, że dla rozmówców wła­ dza wciąż stanowi nacechowany magiczno-mitycznie orbis exterior najlepiej świadczą opowieści o przemianie ludzi, którzy zostają posłami: Nie ma człowieka, który idzie do władzy, żeby zachował swoje cechy. Traci wtedy swoją tożsamość, traci honor, wiele, wiele traci. Idzie tak jak koń z klapkami na oczach, on rządzi i wszystko. Nie ma człowieka u władzy, żeby coś nieprzeskrobał (M, 50 l , P); Jeśli chodzi o człowieka, to człowiek się w tym nie sprawdza! Bo ulega swoim skłonnościom! Tak chciwości jak i zazdrości, nienawiści, pożądaniu. Rozumiesz?! (M, 55 l , P). Zdaniem rozmówców władza zmienia ludzi: powinien być za człowiekiem, ale jak go wybierą to on opuszcza człowieka i staje się..., no on już tylko pensję liczy (M, 60 l, Z). Tak rzecz wygląda nie tylko w przypadku parlamentarzystów, lecz rów¬ nież w skali lokalnej - nasz wójt to ładuje w kieszeń, a ludzi pierdoli! (M, 50 l, Z). Wójta nam zamkli! Taki uczciwy był! Taką gminę mamy! Siedzi skurczybyk za ła­ pówkę! (M, 55 l , Z) - mówili rozmówcy w jednej z gmin. Według lokalnych wyobrażeń wstępując w krąg władzy nawet porządny czło­ wiek przechodzi przemianę i nabiera negatywnych cech: staje się kimś innym, �84 ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN obytym, bogatym i zaczyna się interesować wyłącznie własnym dobrem - ludzie nie mają takich dobrych cech! Jeśli on pójdzie... Weźmy przykładowo taki chłop, Wałęsa, nie?! Chłop nigdy nie miał pieniędzy! On później poszedł do władzy. I mi­ liarder! Wielki miliarder! I sądzicie, że on zachowa zdrowy rozsądek?! Że mu umysł nie puści?! Wezmę sobie tą firmę dla siebie! A dla córki tą! A dla syna tamtą! O tak się robi! (M, 55 l , P). Ta przemiana pokazuje, że pomimo prób oswajania sfery wła­ dzy za pomocą gospodarskich porównań, zachowuje ona swoją zasadniczą obcość. Władza jawi się rozmówcom jako rodzaj pokusy, dając szersze możliwości czy­ nienia dobra lub zła. Na ten aspekt zwracał uwagę Max Weber pisząc, „kto chce uprawiać politykę w ogóle lub nawet traktować ją jako zawód (lub powołanie) musi być świadom jej etycznych paradoksów i swojej odpowiedzialności za to, co może stać się z nim samym pod ich ciśnieniem. Zadaje się on, [...] z diabelskimi mocami, które kryją się za każdą przemocą" (1998, s. 107) . Nowotarscy rozmówcy zgodzi¬ liby się z nim, że władza jest jedną z najtrudniejszych dla człowieka prób i jedną z największych pokus - to taki już jest świat, że diabeł rządzi, no! (MK, 60 i 55 l, P). Niewielu ludziom udaje się zachować wobec pokusy władzy w sposób moralny - taka jest mentalność człowieka, że jak się dochapie do władzy to tylko dla siebie! (M, 45 l , S). Oni wszyscy pod siebie garną, jak się tam dostaną! Prawdopodobnie i z nami by tak było! Nie wiem! (MK, 35 i 45 l, Z). Według lokalnych przekonań ludzie łatwo ulegają pokusom władzy i dążąc do własnych korzyści przechodzą na mroczną stronę. Toteż rozmówcy odnosili się do tego faktu z pewną wyrozumiałoś¬ cią: trza tam blisko złobka siedziec i nabić do kiesonka! (M, 60 l , P). Żeby było lepi cłowiekowi. No na pewno mu jest lepi. On jedzie tam, on jedzie tu i nie musi płacić, bo jemu płacom. No, chleba zawse więcej se na tym dorobi. No jak Wałęsa był na chwile tem prezydentem. Jak się jego dzieciom powodzi? A jak by był pracował to by im się było na pewno tak nie powodziło (K, 64 l, P). Takie działania spotykają się zwykle z niejednoznaczną oceną, będącą mieszaniną wyrozumiałości i oburzenia. Jakkolwiek tak być nie powinno, jest to niemoralne, tak już jest na tym świecie! Wielopokoleniowe doświadczenia uczą, że ludzie wobec pokus władzy są bezsilni. Jest to jeden z wielu dowodów na to, że nie jest to sfera bezpieczna dla człowieka. 10 Postrzeganie sfery władzy jako obcej, różnej ontologicznie, nie przystaje do kon¬ cepcji władzy jako reprezentacji społeczeństwa, popularnej w dyskursie elitarnym od czasów Oświecenia. Tak daleko posunięty brak identyfikacji z przedstawiciela¬ mi, lub choćby lojalności wobec nich, jest znaczącą przeszkodą w urzeczywistnia¬ niu postulatów demokracji reprezentacyjnej. Wyobrażenia o obcości władzy, widocz¬ ne szczególnie w opisach przemiany zwykłego człowieka w polityka, są argumentem na rzecz twierdzenia, że w wiejskim dyskursie lokalnym pierwiastki „mistyczno-magiczne" wciąż funkcjonują obudowane pozornie racjonalnymi argumentami. 1 0 Weber pisał dalej: „geniusz czy demon polityki żyje z bogiem miłości, także z Bogiem chrześ¬ cijańskim w jego kościelnej postaci, w wewnętrznym napięciu, które w każdej chwili może eksplodo¬ wać w konflikt nie do rozstrzygnięcia" (Weber 1998, s. 107). Nowotarscy rozmówcy zgodziliby się z tą tezą, skoro w rozmowach można znaleźć takie fragmenty: polityk nie jest chrześcijaninem a polityką! (...) Wałęsa nosi Matkę Boską a jest politykiem. (...) Mnie to wkurwia, ze nosi tu Matkę Boską! Niech se nosi w sercu, kurwa, a nie na marynarce tu! ( M , 49 l , P). �„LUDOWE" WYOBRAŻENIA O WŁADZY 85 Wymieniwszy różne przykłady dobrego władcy trzeba przedstawić postać naj¬ ważniejszą, w całej pełni wcielającą lokalny ideał: no proszę paniom, wzorce przy¬ wództwa to my mamy bardzo jasno naszkicowane - Papież! (K, 60 l , Z). Zdaniem rozmówców tylko Jan Paweł I I wcielał w życie ewangeliczny ideał władzy jako służby, opisywany między innymi w Ewangelii Mateusza: „Wiecie, że władcy naro¬ dów uciskają je, a wielcy dają im odczuć swoją władzę. Nie tak będzie u was. Lecz kto by chciał stać się wielkim niech będzie waszym sługą. A kto by chciał być pierwszy między wami, niech będzie niewolnikiem waszym, na wzór syna czło¬ wieczego, który nie przyszedł, aby mu służono, ale żeby służyć" (Mt. 2. 24-28) . Ten ideał okazał się wciąż obowiązujący w nowotarskich rozmowach: władza nie powinna być władzom, tylko po prostu służyć, takjak Papież, nasz Ojciec Święty. On jest autorytetem, oni powinni się od niego uczyć. On niby rządzi całym świa¬ tem, ale służy. [...] Polityka nie zapewni nikomu nic! Gębom nie zapewni się nic! Ino trzeba służyć! (M, 65l, Z). Wzór dobrej władzy jako służby jest ściśle związa¬ ny z pastoralnym, a także gospodarskim wizerunkiem, co podkreślał także Józef Tischner w Etyce solidarności (2005). Zdaniem rozmówców zasadniczy problem jego realizacji polega na tym, że władza rozumiana w kategoriach służby wymaga wyrzeczenia się pychy i działań dla własnej korzyści, co przerasta możliwości większości ludzi. Po to, by realizować ten ideał trzeba być świętym, przy czym świętość jest przez rozmówców rozumiana nie jako wyjątkowo etyczne postępowa¬ nie, ale jako wsparcie nadludzką mocą, która umożliwia człowiekowi przezwycięże¬ nie swoich słabości, szczególnie żądzę władzy. Dlatego poskromić j ą może tylko człowiek wzmocniony ponadludzkim wsparciem. Postać Jana Pawła I I pojawiła się w badaniach etnologicznych już w latach 1980. - Magdalena Zowczak w pracy Bohater wsi pisała „legenda, która zaczyna narastać wokół postaci Papieża, charakteryzuje go zarówno jako świętego, jak i bohatera; zawiera jednak jeszcze (zwłaszcza w przepowiedniach), pewną nadwyż¬ kę cudowności: zapowiada, iż pełni on rolę mesjańską" (Zowczak 1991, s. 134). Nowotarskie badania potwierdzają te spostrzeżenia: Słuchojcie! Komune to prze­ wrócił Święty Ojciec! [...] A kto zjednoczył Niemcy jak nie Święty Ojciec?! Ha! Święty Ojciec to był zwierzchnik świata! (M, 73 l , P). Tych niezwykłych czynów dokonywał gdyż, zdaniem rozmówców, był obdarzony taką mocą, że zdolny był przemieniać ludzi i narody: 11 On był tą iskrą potrzebną w narodzie, żeby się ludzie obudzili, żeby uwierzyli po prostu w to, że pewne rzeczy są możliwe. Ludzie stali się dużo odważniejsi, takiej otuchy nabrali, bo w ten cas był jesce taki ustrój komunistyczny i to tak różnie było i po prostu ludzie takiej otuchy nabrali (K, 75 l , P); On był jakby iskrą, która rozpaliła to wszystko, że ludzie już nie dbali o nic - szli na całość (M, 65 l , Z); Wzmocnił pozycję Polski na pewno! A poza tym, wydaje mi się, że ludzie stali się dużo odważniejsi! [...] Pewne sprawy wydawały się już beznadziejne i w pewnym momencie, właśnie wtedy, kiedy jego wybrano, okazało się, że te rzeczy są możliwe! Ludzie uwierzyli po prostu w to! [...] To jest ta iskra potrzebna w narodzie, żeby się obudził ktoś! (K, 60 l , W). 11 Fragment Ewangelii Mateusza z wydania Wydawnictwa Pallotinum, Poznań-Warszawa 1990. �86 ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN Ta moc duchowa, opisywana jako iskra, pochodziła z innej, ponadludzkiej rze¬ czywistości, przez którą władza została Papieżowi nadana. Przekonanie o tym, że władza Ojca Świętego pochodziła od Boga ujawnia opo¬ wieść, powtarzana badaczom wielokrotnie: takie zdarzenie było, że jak było koro¬ nacjo tej Matki Boskiej Ludźmierskiej w 1963, to te figurę jak podnosili, to jakoś im się pochyliła i berło jej wypadło z rąk! I on to chycił, żeby nie upadło na ziemię. Chycił to berło! I zaraz śmiali się z niego księża i biskupi śmiali się z niego, że wróży mu się jakaś władza i potem było właśnie ta władzo! (K, 75 l , P). Opowieści 0 tym zdarzeniu, funkcjonowały w wiejskim dyskursie lokalnym już w latach 1980. (Zowczak 1991, s. 134). Nowotarscy rozmówcy interpretowali je jako znak z nie¬ ba, rodzaj objawienia woli bożej, element planu bożego wcześniej wiadomy i za¬ komunikowany wybranym (góralom oczywiście). Papieska władza, którą Bóg ustanowił i wzmocnił swą siłą, stanowi, ich zdaniem, niedościgły wzór dla władzy ludzkiej - grzeszącej prywatą, nepotyzmem i innymi ludzkimi przywarami. Oczy¬ wiście, w rozmowach o tym, jaka powinna być władza w Polsce, nikt nie mówił, że powinna być ponadludzkiej proweniencji, a jednak przywoływanie postaci Jana Pawła I I , wielokrotne przytaczanie opowieści o berle nie pozwalają zignorować wątku „bożego pomazańca". Wizerunek Ojca Świętego, ujawniany w nowotarskich rozmowach, tkwi korze¬ niami w biblijnym wzorze dobrego pasterza, propagowanym i ugruntowywanym przez Kościół. Ten obraz potwierdza suwerenny, patriarchalny, pastoralny ideał władzy, a zarazem wprowadza wątek sakralizacji władzy. Konieczność ponadludzkiego wsparcia wynika, jak uważało wielu rozmówców, z ułomności człowieka 1 jego skłonności do grzechu. Takie tłumaczenie wszelkich nieprawidłowości wła¬ dzy nawiązuje do chrześcijańskiej teodycei. Ich zdaniem, ludzka władza zawsze jest niedoskonała, bowiem człowiek jest niedoskonały i skłonny do ulegania po¬ kusom, w tym zwłaszcza pokusom związanym z możliwościami, jakie daje wła¬ dza. Po to, by wznieść się ponad swoją 'małość' jednostka potrzebuje boskiego wsparcia. Tylko obdarzona mocą bożą, jak Jan Paweł I I , ma szansę przybliżyć się do ewangelicznego ideału władzy - służby. RÓŻNE ONTOLOGIE WŁADZY Rozważając nowotarskie rozmowy dotyczące dobrej władzy i przyglądając się lokalnym wyobrażeniom na ten temat, badacz zastanawia się jak pogodzić wy­ obrażenie, że naprawdę dobry władca musi mieć ponadludzką siłę ducha i być desygnowany przez siły transcendentalne, z realiami władzy kolektywnej, przed¬ stawicieli wybranych przez ludzi, w wolnych wyborach? Czy wolne wybory, tak ważna zdobycz demokracji, nie wydają się nowotarskim rozmówcom sposobem uzurpacji władzy? Pastoralny ideał władzy jest zasadniczo odmienny od ideałów demokracji liberalnej. Posługiwanie się nim jako narzędziem oceny współczesnej sceny politycznej musi rodzić problemy. Jakie są skutki tego zabiegu? Efektem najbardziej zauważalnym jest bezmiar narzekań na władzę ustanowioną po roku 1989. Władza ta jest przecież, już w samych założeniach, zasadniczo różna �„LUDOWE" WYOBRAŻENIA O WŁADZY 87 od ideału gospodarza, pasterza, ojca, pomazańca bożego. Zderzenie tego wzoru z rzeczywistością lat 1990. powodowało, że proces prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych opisywany był przez rozmówców jako okradanie narodu przez wła­ dzę, a wszelkie trudności transformacji interpretowano jako brak dobrego gospo¬ darza. Jak jest dobry gospodarz to rządzi dobrze, a jak złodziej no to wie pani, roztrwoni wszystko! (M, 61 l , Z) - takie maksymy powtarzano nieustannie. Złodziej¬ ska władza i banda skurwysynów!!! (M, 45 l , Z) - emocjonalnie podsumowywano rozważania o prywatyzacji. Oskarżenia o kradzież majątku narodowego mieszane były w wypowiedziach z opowieściami o aferach gospodarczych, pilnie śledzo¬ nych w telewizji. Zestawienie ich prowadziło do oburzenia - coś niesamowitego, żeby tak kradli i tych afer tyle! (M, 45 l , Z). Nie ma ludzi uczciwych! U nas zło­ dziej na złodzieju siedzi w tym rządzie! (MK, 35 i 45 l , Z) - mówiono w 2001 roku. Opowieści o nieuczciwości i niesprawiedliwości władzy były inkrustowane lokal¬ nymi maksymami: nie ma kury, która grzebie od siebie! (M, 49 l , P) lub: widziałaś grabie, żeby grabiły od siebie?! (K, 33 l , P). Niezadowolenie, wyrażane w swoistej, lokalnej konwencji, nie jest wynikiem jedynie nieprawidłowości, jakie miały miejsce w okresie transformacji. Jego przy¬ czyną jest przede wszystkim przepaść pomiędzy nowotarskim ideałem władcy, a ideałami demokracji liberalnej. Etnolog orientujący się w elitarnym dyskursie o polityce, a zarazem rozmawiający o tym z mieszkańcami wsi, konstatuje, że są to całkowicie odmienne modele władzy. Wzór pożądany, w obu tych koncepcjach, jest diametralnie różny. Wyrażane w nowotarskich rozmowach niezadowolenie ze stanu państwa, emanująca z nich niechęć do polityków wynika z faktu, że rzeczy¬ wistość gospodarcza, polityczna i społeczna jest kształtowana w oparciu o zupeł¬ nie inne ideały niż góralski wzór dobrego gospodarza. W efekcie rzeczywistość zasadniczo odbiega od tego, czego rozmówcy się spodziewają i czego oczekują. Ta zasadnicza przepaść, choć dotyczy wyobrażeń, nie jest przepaścią wyobrażoną, a zatem fikcyjną i nieznaczącą. Frustracja, narzekanie i irytacja nowotarskich roz¬ mówców, będące skutkiem tej różnicy między oczekiwaniami a rzeczywistością, jest całkowicie realną postawą społeczną, której nie należy lekceważyć i w tym sensie jest ona faktem społecznym. Wzór dobrego gospodarza jest niezwykle odległy od modelu władzy systemo¬ wej, kolektywnej, proceduralnej, negocjującej, słowem jej współczesnych form. Aktualnie, władza jest realizowana w ramach „systemów sieciowych, w których rządzi się poprzez próby modyfikowania (metodą negocjacji) założeń wyznacza¬ jących logikę działania poszczególnych pajęczyn, które nie podlegają już wprost ośrodkom władzy administracyjnej i politycznej". Władza łączy się „ze strukturą systemu jako całości, z jakością powiązań pomiędzy elementami i ze sposobem, w jaki te elementy postrzegają i komunikują problemy. Co więcej decydujące są tu powiązania poziome, a nie pionowe" - pisze Jadwiga Staniszkis (2006, s. 13). Władzy suwerennej, „we współczesnym świecie - w wymiarze publicznym - już prawie nie ma" (tamże, s. 13), co wiąże z globalnym upowszechnianiem modeli strukturalnych i proceduralnych: dziś „zarządzanie to egzekwowanie zachowań zgodnych z regułami gry" (tamże, s. 18). �88 ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN Nowotarski ideał władzy jest zatem wzorem od dawna nieaktualnym w dyskur¬ sie elitarnym. Na potwierdzenie warto przywołać rozważania Michela Foucaulta (2000, s. 163-185), którego zdaniem dyskurs zogniskowany wokół kategorii suwe¬ renności był najstarszym sposobem prowadzenia rozważań o władzy, podobnie jak koncepcja pastoralna, co prawda „nie znana Grekom i Rzymianom" (tamże, s. 221), ale niezwykle istotna dla Hebrajczyków. Foucault pokazuje zmienne w czasie desygnaty pojęcia suwerenność. W średniowieczu suwerenność była rozumiana jako panowanie nad danym terytorium i zamieszkującymi go ludźmi. W X V I wieku nastąpiło połączenie ekonomii i polityki: rządzenie stało się „prawidłowym go¬ spodarowaniem rzeczami, co, do których bierze się obowiązek doprowadzenia ich do właściwego celu" (tamże, s. 171). Dobrze to ujęcie oddawała metafora państwa jako statku, którego kapitan odpowiada za ładunek. Wiek X V I I to czas przejścia pomiędzy dyskursem suwerenności i dyskursem dyscypliny. W tym czasie poja¬ wia się idea racji stanu, racjonalizacja władzy jako taktyki rządzenia, powraca teoria umowy społecznej. W X V I I I wieku modele rodziny, statku i inne charakte¬ rystyczne dla dyskursu suwerenności zanikają (Foucault 2000, s. 180). Wówczas wyłania się nowy podmiot władzy, jakim jest populacja. Następuje rozwój statys¬ tyki, ekonomii politycznej i technik dyscyplinujących, od których pochodzi nazwa upowszechnionego wówczas dyscyplinarnego dyskursu władzy. O ile Foucault (2000) umiejscawia wyłonienie się nowoczesnego modelu wła¬ dzy na przełomie X V I I i X V I I I wieku, o tyle Staniszkis uważa, że: „katolickie kraje Europy Środkowej (w tym Polska) nie przeszły przez nominalistyczną rewolu¬ cję myślową pozostając w kręgu tomistycznego realizmu. Wpłynęło to zasadniczo na odmienność królującej tu koncepcji państwa, prawa i porządku społecznego - odmienność, która trwa do dziś" (2006, s. 61-62) . Oczywiście, autorka pisze o koncepcjach funkcjonujących w dyskursie elitarnym, a nie o wiejskich wyobra¬ żeniach. Niemniej jej diagnoza także jest argumentem na rzecz tezy, że suwerenny, pastoralny, patriarchalny wzór władzy jest modelem przed-modernizacyjnym, zakorzenionym w minionej rzeczywistości, zbliżonym do weberowskiego „pano¬ wania tradycyjnego" (Weber 1975, s. 541) . Chcąc uchwycić pełniej sens tez Staniszkis, trzeba sprawdzić, co rozumie pod pojęciem „nominalistyczna rewolucja myślowa". Otóż „nominalizm [... ] formułu¬ jąc metafizykę państwa, traktował je przede wszystkim jako wyzwanie intelek12 13 1 2 Dalej autorka O władzy i bezsilności rozwija swoją myśl - „nominalizm trafił do Polski wyłącz¬ nie w postaci propozycji ustrojowych, dotyczących na przykład relacji między instytucjami władzy i politycznego usytuowania poszczególnych stanów. Kluczowa dla zachodnioeuropejskiego nominalizmu rewolucja ontologiczna, zmieniająca zasadniczo koncepcje prawa naturalnego (poprzez odrzucenie jego ontologicznego zakorzenienia w naturze człowieka) i kwestionująca tomistyczną jedność materii i formy, do nas nie dotarła" (Staniszkis 2006, s. 63). „Panowanie tradycyjne" ustanawiane jest „na mocy wiary w świętość istniejących od dawna porządków i potęgi panujących. Jej najczystszym typem jest władza patriarchalna. Związek, w którym występuje ten typ panowania opiera się na stosunkach o charakterze wspólnoty, typem rozkazującego jest »pan«, słuchającego »poddany« zespół zarządzający ma charakter »służby«. Słucha się pana z racji na jego powagę, której udziela mu tradycja - przez szacunek. O treści rozkazów decyduje tradycja" (Weber 1975, s. 541). 1 3 �„LUDOWE" WYOBRAŻENIA O WŁADZY 89 tualne. Dynamikę i legitymizację państwa wyznacza w tej koncepcji nie kończący się społeczny proces »racjonalizacji«, rozumianej jako trafna substytucja mate¬ rialnej realności jednostkowych faktów, przez wytwory intelektu (w tym pojęcia ogólne)" (2006, s. 53). Ten cytat podkreśla głębię odmienności rozważanych mo¬ deli władzy. Wzór dobrego gospodarza nie zakłada traktowania państwa jako wyzwania intelektualnego, nie dąży też do jego racjonalizacji. Jest raczej wyzwa¬ niem moralnym i dąży do doskonalenia etycznego, opisywanego w kategoriach uczciwości i sprawiedliwości. Wyobrażenia ujawniane w nowotarskich rozmowach są kontynuacją przednowoczesnego wzoru władzy, nieaktualnego już w dyskursie elitarnym. Są one konstruowane poprzez rozszerzenie na skalę państwa, kluczowego dla społeczności rolniczych, wzoru dobrego gospodarza. Aktualność tego wzoru potwierdza tezę, że współczesne, wiejskie wyobrażenia o władzy państwowej są zakorzenione w tradycyjnej kulturze chłopskiej. Mając świadomość zmienności wyobrażeń trud¬ no, u progu X X I wieku, nazwać je tradycyjnymi, bardziej adekwatne wydaje się określenie post-tradycyjne (Giddens 2001, s. 47) . Tymczasem wielu badaczy społecznych opisując przekonania podobne do wyra¬ żanych w nowotarskich rozmowach określa je jako postkomunistyczne (np. SwidaZiemba 1994), postsocjalistyczne lub wiąże je z figurą homo sovieticus (np. WnukLipiński 2008). Oczywiście nie należy lekceważyć wpływu czasów PRL na wiejskie wyobrażenia o władzy. Opracowania dotyczące czasów PRL dostarczają wiedzy o różnych formach oddziaływania systemu socjalistycznego na jednostki i spo¬ łeczności, na ich postawy i przekonania (np. Co nam zostało... 1991). Jak wynika z tych publikacji wpływ ideologii i systemu był znaczący, choć, ze względu na swoją niejednoznaczność, dość trudny do opisania. Nowy dyskurs władzy wpro¬ wadzał rewolucyjne treści, które w zaskakujący sposób były łączone z zastanymi, w tym także z zakorzenionym w chłopskim myśleniu wzorem „pana feudalnego" (Swida-Ziemba 1998, s. 295) . Mając świadomość wielowymiarowego oddziały¬ wania czasów PRL na wiejski sposób myślenia i obraz świata (np. Pawluczuk 1972), chciałabym postawić tezę, że oddziaływanie socjalizmu nie było tak zna¬ czące, aby przedstawiane powyżej nowotarskie wyobrażenia o władzy nazywać postsocjalistycznymi (czy postkomunistycznymi). Zakorzenienie w tradycyjnej kulturze rolniczej określa je znacznie trafniej i lepiej pozwala je zrozumieć. Szerszą argumentację na rzecz tej tezy przedstawiam w przygotowywanej do druku pracy Wyobrażenia o państwie i władzy we wsiach nowotarskich 1999-2005. 14 15 1 4 Szerzej o rozumieniu pojęcia tradycja pisze Giddens w artykule, którego polskie tłumaczenie ukazało się w „Przeglądzie Politycznym" (Giddens 2004). „Zgodnie z ideologią rewolucyjną, w krajach «zwycięskiego socjalizmu» istnieje dyktatura proletariatu, czyli krajem ma rządzić «lud pracujący miast i wsi». (...) Ta formuła przeniesiona z modelu ideologii rewolucyjnej musiała zostać uzupełniona dodatkową formułą, sprzeczną wobec tamtej. Zagubienie i zafałszowanie znaczeń oraz zanik społecznej wyobraźni powodowały, że obie te formuły współistniały ze sobą bezkolizyjnie. Aparat był, więc przedstawiany jako prawomocny reprezentant społeczeństwa oraz spadkobierca idei rewolucyjnych, a zarazem jako «pan feudalny» - właściciel poddanych, którzy winni mu są wdzięczność i posłuszeństwo" (Swida-Ziemba 1998, s. 294-295). 1 5 �90 ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN LITERATURA B e n e d y k t o w i c z Z b i g n i e w 2000, Portrety „Obcego". Od stereotypu do symbolu, Wydaw­ nictwo Uniwersytetu Jagielońskiego, Kraków. B o u r d i e u P i e r r e 2006, Dystynkcja. Społeczna krytyka władzy sądzenia, Wydawnictwo Nauko¬ we Scholar, Warszawa. Co nam zostało... 1991, Co nam zostało z tych lat... Społeczeństwo polskie u progu zmiany systemowej, red. M . Marody, Wydawnictwo Aneks, Londyn. D o b r o w o l s k i K a z i m i e r z 1966, Studia nad życiem społecznym i kulturą, Ossolineum, Wrocław-Warszawa-Kraków. G i d d e n s A n t h o n y 2001, Nowoczesność i tożsamość. „Ja" i społeczeństwo w epoce późnej nowoczesności, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa. - 2004, Tradycja, Przegląd Polityczny, nr 64, s. 110-114. F o u c a u l t M i c h e l 2000, Filozofia, Historia, Polityka. Wybór pism, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa-Wrocław. H e i n H e i d i 2005, Kult Piłsudskiego a kształtowanie świadomości narodowej w Drugiej Rzeczypospolitej, [w:] Naród - Tożsamość - Kultura. Między koniecznością a wyborem, red. W.J. Burszta, K. Jaskułowski, J. Nowak, Slawistyczny Ośrodek Wydawniczy, Warszawa, s. 315-332. J a w o r s k a G r a ż y n a , P i e n i ą ż e k W o j c i e c h 1995, Konteksty ekonomicznego myślenia. Wolny rynek z punktu widzenia antropologa, IERIGZ, Warszawa. K a s z n i c a S t a n i s ł a w 1966, Władza, I H N PAN, Warszawa. K ę d z i o r e k P i o t r 1996, Chłopskie zrzędzenie, Konteksty. Polska Sztuka Ludowa, nr 1-2, s. 114-123. K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a B r o n i s ł a w a 1967, Tradycyjna gospodarka sezonowa w Karpa¬ tach Polskich, Ossolineum, Wrocław. M a r k o w s k a D a n u t a 1964, Rodzina w środowisku wiejskim. Studium wsi podkrakowskiej, Ossolineum, Wrocław-Warszawa-Kraków. P a w l u c z u k W ł o d z i m i e r z 1972, Światopogląd jednostki w warunkach rozpadu społeczności tradycyjnej, PWN, Warszawa. Polskie... 1994, Polskie mity polityczne XIX i XX wieku, red. W. Wrzesiński, Wydawnictwo Uni¬ wersytetu Wrocławskiego, Wrocław. R a k o w s k i T o m a s z 2007, Antropolog jako wizytator nędzy. Kultura społeczności zdegradowa¬ nych we współczesnej Polsce w świetle wybranych studiów terenowych, praca doktorska obro¬ niona w Instytucie Kultury Polskiej UW, maszynopis w Archiwum I E i A K UW. Rozmowy... 2005, Rozmowy z góralami o polityce, red. A. Malewska-Szałygin, Trio, Warszawa. Rytualny... 1997, Rytualny chaos. Studium dyskursu politycznego, red. M . Czyżewski, S. Kowal¬ ski, A . Piotrowski, Aureus, Kraków. S t a n i s z k i s J a d w i g a 2006, O władzy i bezsilności, Wydawnictwo Literackie, Kraków. S t o m m a L u d w i k 1986, Antropologia kultury wsi polskiej XIX w., Wydawnictwo PAX, Warszawa. S w i d a - Z i e m b a H a n n a 1994, Mentalność postkomunistyczna, Kultura i Społeczeństwo, t. 38, nr 1, s. 35-50. - 1998, Człowiek wewnętrznie zniewolony, ISNS UW, Warszawa. T i s c h n e r J ó z e f 2005, Etyka solidarności i Homo Sovieticus, Znak, Kraków. W e b e r M a x 1975, Trzy czyste typy prawomocnego panowania, [w:] Elementy teorii socjolo¬ gicznych, red. W. Derczyński, A . Jasińska-Kania, J. Szacki, PWN, Warszawa, s. 339-550. - 1998, Polityka jako zawód i powołanie, Znak, Kraków. W i l k i n J ó z e f 1987, Reakcje chłopów na politykę rolną państwa w ujęciu historycznym, [w:] Rzeczywistość polska i sposoby radzenia sobie z nią, red. M . Marody, A. Sułek, Wydaw¬ nictwo Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa, s. 205-225. W n u k - L i p i ń s k i E d m u n d 2008, Długie pożegnanie, Tygodnik Powszechny, nr 2, 13.01.2008, s. 24-25. Z o w c z a k M a g d a l e n a 1991, Bohater wsi, Wiedza o Kulturze, Wrocław. �91 „LUDOWE" WYOBRAŻENIA O WŁADZY ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN „FOLK" NOTIONS OF AUTHORITY Summary This article focuses on the folk notion of authority presented in the talks with poorly educated villagers of Nowy Targ region. Presented material was collected in the course of anthropologic fieldwork conducted in Southern Poland in 1999-2005. The main argument is that talks with the villagers reveal that state authority is perceived by the model of 'good farmer' (master of the house). That is why the most desired authority should be autocratic (sovereign), patriarchal, pastoral, hard-working and traditional. Folk notions and expectations are quite different from contemporary models of state authority, which is institutional, collective, procedural and representative. It seems the folk imagina¬ tions of state authority are rather post-traditional than post-socialist, tough the influence of ideology can not be ignored. J.D. Adres Autora: Dr Anna Malewska-Szałygin Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW ul. Żurawia 4, 00-503 Warszawa e-mail: anmalsz@wp.pl � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4500e30b2b4b9295ddb28f5d55e3692b.pdf b4fb9b8d334412cf68d0e9c7144cb554 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5260 Rights Information about rights held in and over the resource PIA Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource Biernacka, Maria (1917-2007) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4883 Title A name given to the resource Nekrolog / ETNOGRAFIA POLSKA 2007 t.51 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2007 t.51, s.235-240 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopczyńska-Jaworska, Bronisława Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text N E K R O L O G „Etnografia Polska", t. LI: 2007, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 Maria Biernacka 1 listopada 1917, Potakówka - 14 kwietnia 2007, Warszawa Maria Biernacka urodziła się 1 listopada 1917 r. we wsi Potakówka, gm. Tarnów, pow. Jasło, w rodzinie chłop­ skiej. Była córką Jana i Karoliny Przybyły. Gdy przy­ jechała w 1950 r. do Łodzi, rodzice już nie żyli. Miała sied­ mioro żyjącego rodzeństwa : pięć sióstr i dwóch braci. Brat Franciszek prowadził gospodarstwo rolne, drugi brat, Stanisław wyemigrował do Kanady, gdzie pracował jako robotnik leśny. Jedna z sióstr - Waleria Wójcikowa - była żoną kowala, trzy kolejne: Wiktoria, Joanna i Józefa pozostawały w domu, tylko Bronisława, późniejsza Kaszubina, pracowała w spółdzielni (ona też jako jedyna z rodzeństwa ukończyła średnią szkołę handlową). Ze względu na trudne warunki materialne rodziców (4-ha gospodarstwo i liczna rodzina), po ukończeniu szkoły podstawowej w pobliskim Jedliczu, Maria przebywała w domu rodzinnym, pomagając w gospodarstwie, pracu¬ jąc społecznie i zdobywając dalsze wykształcenie drogą samokształcenia. 1 Potakówka, pomimo dużego rozdrobnienia rolnego i niewielkich gospodarstw, była wsią o bujnym życiu społeczno-organizacyjnym, posiadającą wybudowany wysiłkiem społecznym dom ludowy, działający okresowo sklep Kółka Rolniczego czy sklep spółdzielczy, ochotniczy oddział straży pożarnej itp. Część bezrolnych mieszkańców zatrudniona była w charakterze robotników w pobliskich kopalniach i rafinerii ropy naftowej. Uświadomieni politycznie mieszkańcy wsi, zgodnie ze swą przynależnością społeczną, po I wojnie dzielili się na dwa obozy Polskiego Stron­ nictwa Ludowego: PSL-Lewicę i PSL-Piast. W 1926 r., w czasie tzw. „przewrotu majowego", radykalni działacze ludowi udzielili swego poparcia Józefowi Piłsudskiemu. W miarę jednak ugruntowywania się poczynań antydemokratycznych, narastał we wsi radykalizm. Wyrazem tego stały się wybory w 1928 r., podczas których w Potakówce najwięcej głosów uzyskała Polska Partia Socjalistyczna, a następnie dopiero ugrupowania ludowe (Biernacka 1962, s. 94-95). Maria Biernacka, podobnie jak inni członkowie Jej rodziny, prowadziła ożywioną działalność społeczną, przede wszystkim w środowisku miejscowej młodzieży. Od 1933 r. była członkiem Koła Młodzieży, które należało do Małopolskiego Związku Młodzieży Ludowej (był on z kolei sekcją Małopolskiego Towarzystwa Rolniczego). Koło to, podobnie jak inne organizacje ruchu ludowego w Potakówce, z biegiem lat radykalizowało się i usiłowało wyzwolić się spod opieki Towarzystwa Rolniczego, przyłączając się do Związku Młodzieży Wiejskiej RP „Wici". Próby te rozbijały się jednak o stały opór władz starościńskich, które kół wiciowych nie chciały rejestro¬ wać. Wysiłki te zakończyły się pomyślnie dopiero w 1938 r. Od tego też roku Marysia stała się członkiem organizacji wiciowej, która wywarła ogromny wpływ na całe jej dalsze życie. 1 W życiorysie w 1950 r. pisała, że w rodzinie było dwanaścioro dzieci, ale w ankiecie personalnej wymieniała tylko siedem osób. �236 NEKROLOG Biorąc aktywny udział w życiu organizacji młodzieżowej, zapisuje się na Korespondencyjne Kursy Spółdzielcze, a w 1939 r. zostaje skierowana do słynnego, kierowanego przez Ignacego i Zofię Solarzów, Wiejskiego Uniwersytetu Orkanowego w Gaci Przeworskiej. Kurs WUO koń­ czył się w lipcu, ale Marysia, w ramach stypendium ZSS „Społem", pozostała w Gaci dłużej, odbywając praktykę w spółdzielniach wsi Markowa i Gać. W końcu sierpnia miała zdać egza­ miny Kursów Korespondencyjnych we Lwowie, przeszkodziła jednak temu wojna (Biernacka 2000, s. 245). Przebywając w Gaci, oprócz Solarzów, Marysia poznała wielu innych czołowych działaczy ruchu ludowego. W czasie okupacji niemieckiej, w latach 1940-1941, pracuje w Spółdzielni Rolniczo-Handlo­ wej „Chłopi" w Jedliczu, w pow. krośnieńskim. Jednocześnie dalej się kształci. W 1942 r. ukoń¬ czyła roczną szkołę spółdzielczą dla dorosłych ZSS Społem w Zakrzewku, z siedzibą w Bychawie na Lubelszczyźnie. W tym samym czasie zostaje żołnierzem konspiracyjnych Batalionów Chłop¬ skich. Jest łączniczką i kolporterką prasy konspiracyjnej w Komendzie Głównej Batalionów Chłopskich. Pod koniec wojny, w latach 1943 -1944, zostaje równocześnie inspektorką Ludowego Związku Kobiet w okręgu warszawskim. Od 1944 r. działa w Batalionach Chłopskich i Ludowym Związku Kobiet w powiecie jasielskim. Przy wszystkich tych obowiązkach, w roku szkolnym 1943/1944 rozpoczyna, jako wolny słuchacz, studia w Warszawie, na Studium Pedagogicznym Wolnej Wszechnicy Polskiej. Po zakończeniu wojny (opuszcza BCh w stopniu kapitana, w Wojsku Polskim awansowana do stopnia majora) zapisuje się w roku akademickim 1945/1946 na rok wstępny na Uniwersytecie Łódzkim. Po roku wybiera studia etnograficzne, na czym, jak twierdzi jeden z Jej biografów (Tulibacki 2007, s. 8), zaważyć mógł Jej pobyt na Uniwersytecie Ludowym w Gaci Przeworskiej. Oboje Solarzowie interesowali się kulturą ludową, organizując tam nawet małe muzeum etno¬ graficzne w Izbie Pamiątek. W pierwszym roku pobytu w Łodzi Marysia, studiując, pracowała na Uniwersytecie Ludowym w Brusie, prowadzonym przez Zofię Solarzową. Skądinąd wiado¬ mo mi, że na decyzji tej zaważyła znajomość z profesorem etnografii Kazimierą Zawistowicz (późniejszą Zawistowicz-Adamską), która w czasie wojny wykładała na WWP, a po wojnie czę¬ sto bywała w Brusie. Po rozpoczęciu studiów etnograficznych M . Biernacka przez rok pracuje jako praktykantka w Łódzkim Muzeum Etnograficznym, biorąc udział w zapoczątkowanych wówczas badaniach muzealnych w opoczyńskiem. Przez dwa lata otrzymuje stypendium magisterskie Wydziału Krajowego Ministerstwa Oświaty, pracując jako wolontariuszka w Zakładzie Etnografii. Przy zapisie na studia zaliczono jej trzy trymestry studiów na WWP tak, że studia ukończyła 14 kwiet¬ nia 1950 roku, pisząc pracę o „Współdziałaniu gromadzkim we wsi Potakówka pow. jasielskiego od końca X I X w. do chwili bieżącej". Egzamin główny składała z etnografii, poboczny z socjo­ logii. Na podstawie egzaminów i przedstawionej pracy uzyskała stopień „magistra filozofii w zakresie etnografii z etnologią" . Przez cały okres studiów uczestniczyła w zespołowych badaniach Zakładu Etnografii nad współdziałaniem i pomocą gospodarczą. Brała udział w zorganizowaniu badań nad flisem w Ka¬ mieńczyku nad Bugiem. Razem z Marylą Wierzchoniówną prowadziła badania nad pomocą wza¬ jemną w Krempachach na Spiszu i w Brzozówce na Podlasiu. Po otrzymaniu dyplomu została zatrudniona jako asystentka w Zakładzie Etnografii UŁ. Po dwóch latach, w wyniku reorganizacji Katedry Etnografii na jesieni 1951 r., pracę tę musiała przerwać , jednakże jeszcze do 1954 r., gdy tylko praca zawodowa Jej na to pozwalała, nadal brała udział w łódzkich badaniach. Po przeniesieniu się do Warszawy, początkowo przez trzy lata pracowała w Centralnym Związku Spółdzielczym, a następnie - po zorganizowaniu w Polskiej Akademii Nauk Instytutu 2 3 2 Po zakończeniu wojny, będąc na studiach, działała nadal w ZMW RP „Wici". Organizacja ta, wbrew woli „wiciarzy", w 1948 r. - wraz z innymi organizacjami młodzieżowymi (OM TUR czy ZMD) - została włączona do socjalistycznego Związku Młodzieży Polskiej. Wraz z zakończeniem pracy na Uniwersytecie ustało Jej członkowstwo w ZMP. Od 1938 r. była członkiem Stronnictwa Ludowego. Po I Kongresie Nauki Polskiej Ministerstwo wstrzymało w Łodzi zapisy na etnografię i Uniwer¬ sytet ograniczył zatrudnienie. 3 �NEKROLOG 237 Historii Kultury Materialnej (dziś Instytut Archeologii i Etnologii) - w 1954 r. zaczęła pracę w Zakładzie Etnografii Polski. Początkowo jako asystent, a następnie adiunkt. W czerwcu 1963 r. uzyskała stopień doktora nauk humanistycznych na podstawie rozprawy o wsiach drobnoszlacheckich na Mazowszu i Podlasiu. W czerwcu 1974 r. habilitowała się w zakresie etnografii Polski, przedstawiając pracę Kształtowanie nowej społeczności wiejskiej w Bieszczadach. W paź­ dzierniku 1985 r. uzyskała stopień naukowy profesora zwyczajnego na podstawie publikacji książkowej Oświata w rozwoju kulturowym polskiej wsi. Przez lata pełniła funkcję zastępcy kierownika Zakładu, a od 1977 r., do przejścia na emeryturę w 1988 r., była kierownikiem Zakładu Etnografii I H K M PAN. Zainteresowania naukowe Marii Biernackiej, zgodnie z Jej zaangażowaniem społecznym, koncentrowały się zawsze wokół problematyki społeczno-kulturowych przeobrażeń polskiej wsi, z uwzględnieniem uwarunkowań historycznych, gospodarczych, etnicznych i regionalnych. W ba¬ daniach swych poszukiwała źródeł oraz głównych kierunków zmian społeczno-kulturowych za¬ chodzących na wsi polskiej od końca X I X wieku. Starała się w miarę możliwości podejmować i rozwiązywać tematy, w których znajdowały odbicie procesy istotne dla życia polskiej wsi. Wiodące miejsce zajmowały wśród nich takie zagadnienia jak: tradycje i przemiany współdzia¬ łania wiejskiego (wieś Potakówka), wpływ zajęć pozarolniczych na życie wsi (przykład zajęć flisackich, gospodarki hodowlano-pasterskiej), zróżnicowanie społeczne i kulturowe uwarunko¬ wane historycznie (badania wsi drobnoszlacheckich), procesy adaptacyjno-integracyjne w regio¬ nach nowo zasiedlonych (Bieszczady), kształtowanie się więzi społecznych czy rola oświaty w przemianach społeczno-kulturowych polskiej wsi. Szczególne zainteresowanie budziły więzi spo¬ łeczne w środowisku rodzinnym i wioskowym. Zagadnienie to podjęła także w prowadzonych w latach 1966-1970 badaniach porównawczych we wsi bułgarskiej. Podstawę źródłową Jej prac stanowiły przede wszystkim badania terenowe prowadzone indy¬ widualnie lub w większych zespołach badawczych, stąd Jej udział, także jako współautora, m.in. w takich opracowaniach zbiorowych jak: Studia i materiały do historii kultury wsi pol­ skiej XIX i XXw. (przygotowane w ośrodku łódzkim), Kurpie - Puszcza Zielona, t. 3 (przygoto­ wane przez Uniwersytet Warszawski i I H K M PAN), czy Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej (wydane przez PAN, a przygotowane we współpracy prawie wszystkich polskich ośrod¬ ków etnograficznych). W związku ze swymi zainteresowaniami M . Biernacka odbyła parę naukowych podróży za¬ granicznych do Bułgarii, Czechosłowacji, Rumunii a także ZSRR. W ramach prac Międzynarodo¬ wego Komitetu do Badań nad Współczesnością (krajów socjalistycznych) oraz Międzynarodowej Komisji do Badania Kultury Ludowej Karpat i Bałkanów brała udział w licznych posiedzeniach i seminariach naukowych tych zespołów. W dorobku naukowym prof. Biernackiej znajduje się ok. 120 pozycji, w tym 4 książki, kilka prac monograficznych wchodzących do opracowań zbiorowych a ponadto recenzje i inne opraco¬ wania zamieszczane w czasopismach krajowych i zagranicznych. Z prac redakcyjnych należy wymienić współredaktorstwo (a także współautorstwo) syntezy Etnografii Polski oraz udział w wielu zbiorowych opracowaniach wspomnieniowych dotyczących wybitnych postaci ruchu ludo¬ wego: Wiktorii Dzierżkowej (1977), Jędrzeja Cierniaka, (1982), Ignacego Solarza (1983), Marii Maniakówny (2000) oraz łączniczek i kolporterek BCh. Maria Biernacka była członkiem Rady Naukowej I H K M PAN, należała do Prezydium Ko¬ mitetu Nauk Etnologicznych PAN. Pełniła też kierownicze role we wspomnianych Komisjach Międzynarodowych. W różnych latach swej pracy prowadziła wykłady na Międzyuczelnianych Obozach Etno¬ graficznych, recenzowała prace doktorskie, habilitacyjne oraz sporządzała liczne recenzje wy¬ dawnicze. Za działalność w ruchu oporu Maria Biernacka została odznaczona Krzyżem Walecznych, Krzyżem Grunwaldu, Złotym Krzyżem Zasługi z Mieczami. Ponadto odznaczono j ą Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski i innymi licznymi odznaczeniami i medalami. �238 NEKROLOG Marysię Biernacką poznałam na jesieni 1946 r., gdy wraz z Marylką (Aurelią) Wierzchoniówną późniejszą Mioduchowską, zgłosiły się w celu rozpoczęcia studiów do Zakładu Etnografii Uni¬ wersytetu Łódzkiego, mieszczącego się wówczas w Muzeum Etnograficznym na Placu Wolności. Kierująca studium prof. Kazimiera Zawistowicz przedstawiła je jako swoje słuchaczki z tajnego kompletu Wolnej Wszechnicy Polskiej z Warszawy. Choć jeszcze nie zakończyłam studiów, byłam już wówczas zatrudniona w Zakładzie jako zastępca asystenta. Pomimo że też rozpoczynałam studia na tajnej WWP w Warszawie, „Maryś" (bo tak się o nich zawsze mówiło, gdyż były nie¬ rozłączne) w Warszawie nie poznałam, jakkolwiek studiowałyśmy na tym samym Wydziale Peda¬ gogicznym kierowanym przez prof. Helenę Radlińską. Choć nasza grupa etnograficzna była nieliczna - oprócz mnie i Maryś w 1951 r. dołączyła do nas Teresa Kulesza (Zakrzewska), seminarium etnograficzne liczyło kilkanaście osób - na zajęcia etnograficzne przychodzili do nas przede wszystkim archeologowie, ponadto geografowie, histo¬ rycy sztuki, pedagodzy społeczni oraz socjologowie. Z pośród uczestników seminarium wyłoniła się z czasem kilkuosobowa grupa, która brała udział w naszych badaniach (kilka osób skończyło też etnografię jako drugi kierunek studiów). Regularne badania zespołowe nad pomocą wzajemną i współdziałaniem gospodarczym, pod kierunkiem prof. Kazimiery Zawistowicz, prowadziliśmy już od lata 1946 r. i choć obie Marysie brały w nich udział, a w latach 1948-1950 pracowały jako wolontariuszki, a następnie asystentki w Zakładzie, tak się składało, że pracowałyśmy w różnych zespołach badawczych (Marysie brały udział w badaniach flisu w Kamieńczyku, a następnie pomocy wzajemnej na Kurpiach i Spiszu, ja od początku podjęłam badania pasterstwa wysoko¬ górskiego), co nie sprzyjało, mimo codziennej pracy w Zakładzie, bliższemu poznaniu. Paradok¬ salnie zbliżyłyśmy się do siebie bardziej już po ich wyjeździe w 1950 r. do Warszawy, po wyjściu za mąż i owdowieniu Marylki, po zatrudnieniu Marysi Biernackiej w Instytucie Historii Kultury Materialnej PAN, z którym zarówno ja, jak i prof. Zawistowicz-Adamska utrzymywałyśmy stały kontakt. W terenie, dającym okazję do zadzierzgnięcia bliższych więzi w codziennym życiu, spotkałyśmy się z Marysią dopiero w latach 1966-1970 na instytutowych badaniach w Bułgarii. O swojej pracy, osiągnięciach zawodowych, dowiadywałyśmy się na zebraniach, seminariach czy z licznych publikacji, o losach rodzinnych i życiu prywatnym - za pośrednictwem Pani Pro¬ fesor, która nie opuściła żadnego pobytu w Warszawie, żeby się z Marysiami (i synkiem Marylki) nie zobaczyć, a i one odwiedzały j ą dość często w Łodzi. Z Marysią też starałyśmy się otoczyć opieką chorą już Profesor i zrealizować po 1984 r. jej ostatnią wolę (Marylka Mioduchowska zmarła wcześniej, w 1982 r.). Marysię Biernacką łączyła z naszą Profesor ogromna przyjaźń, zapoczątkowana jeszcze w cza¬ sie wojny na tajnych kompletach WWP. Profesor była dla Marysi nie tylko ogromnym autorytetem naukowym, ale również nie bez znaczenia była jej jeszcze przedwojenna znajomość środowiska ludowego, zarówno z kręgów teatrów, jak uniwersytetów ludowych. To środowisko ludowców „wiciarzy" było Marysi najbliższe. Jak sama pisała: Moje środowisko pracy zawodowej w Insty¬ tucie było mi bardzo bliskie i do dzisiaj wysoko sobie cenię tamte lata i współpracę także z całym pozainstytutowym środowiskiem etnografów „ale związki ideowe" - wiciowe i ludowe - miały zawsze dla mnie i po dziś dzień mają siłę niemal „magiczną" (Biernacka 2000, s. 249). Nic też dziwnego, że ze środowiska etnograficznego najbliższe, „domowe", kontakty podtrzymywała z prof. Zawistowicz-Adamską oraz z prof. Anną Kutrzebą-Pojnarową, na co dzień blisko zwią¬ zaną z wsią poprzez swego męża, pochodzącego ze wsi podkarpackiej. Nie znaczy to jednak, że pozostali koledzy byli Marysi obojętni. Zawsze życzliwa, umiejąca okazać swe zainteresowanie cudzymi sprawami, służąca mądrą i wyważoną radą, przez długie lata była istotną dla nas częścią naszego etnograficznego środowiska. Niestrudzona w terenie, z uwagą obserwująca badane środowisko, z cichym poczuciem humoru brała niezwykle aktywny udział w trudach terenowych i w zawiłych meandrach pracy organizacyjno-naukowej w PRL. Znająca doskonale i rozumiejąca wieś polską, była niezastąpionym ekspertem w dyskusjach etnograficznych. W ostatnich latach, gdy coraz bardziej dokuczało Jej zdrowie i coraz rzadziej uczestniczyła w naszych spotkaniach, żywo reagowała na wszystkie sprawy środowiska, uczest¬ nicząc w nich w długich rozmowach telefonicznych. �239 NEKROLOG Nie wyszła za mąż. Prawdziwą rodziną był dla niej krąg najbliższych przyjaciół i dom, jaki stworzyła dla osieroconych dzieci przedwcześnie zmarłej siostry i zamordowanego pod koniec wojny szwagra. Zmarła w Warszawie, po ciężkiej chorobie, w wieku 89 lat, 14 kwietnia 2007 r. Pożegnana została przez rodzinę, kolegów i przyjaciół uroczystym pogrzebem wojskowym. Pochowana jest na Cmentarzu Wojskowym w Warszawie obok swej wieloletniej przyjaciółki Marii Maniakówny i innych działaczek ruchu ludowego. Będzie nam bardzo brakowało Jej obecności i wszechogarniającej życzliwości. Bronisława Kopczyńska-Jaworska LITERATURA CYTOWANA B i e r n a c k a M a r i a 1962, Potakówka, wieś powiatu jasielskiego 1890-1960, LSW, Warszawa. B i e r n a c k a M a r i a 2000, Z Marysią Maniakówną przez wiele lat, [w:] Z ludźmi ku ludziom. Wspomnienia o Marii Maniakównie, Muzeum Historii Ruchu Ludowego, Warszawa, s. 245-269. D e k o w s k i J a n P i o t r 1975, Noty biograficzne pracowników łódzkiego ośrodka etnogra­ ficznego, Łódzkie Studia Etnograficzne, t. 17, s. 20-21, 61-63. T u l i b a c k i T a d e u s z 2007, Pożegnanie (1917-2007). Prof. dr hab. Maria Biernacka, Gazeta Wyborcza, 6 września, s. 8. Życiorysy i autobiografie prof. dr hab. Marii Biernackiej (dokumenty IAE PAN i UŁ) � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/37f75d69e2cf9bffa9505d8dade4baba.pdf 9cacd6160567424f3667036de4052745 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5261 Rights Information about rights held in and over the resource PIA Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4884 Title A name given to the resource Recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 2007 t.51 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2007 t.51, s.241-249 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z J E „Etnografia Polska", t. LI: 2007, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 Eugeniusz Kłosek, Świadomość etniczna i kultura społeczności polskiej we wsiach Bukowiny rumuńskiej, Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 2005, ss. 449 Książka Eugeniusza Kłoska jest pierwszą w literaturze etnologicznej, niezwykle obszerną, szczegółową i wielowątkową monografią, ukazującą historię i współczesność ludności polskiej mieszkającej na terenach rumuńskiej Bukowiny, kulturę tej grupy, jej relacje z grupą dominującą oraz innymi mniejszościami, z którymi łączą Polaków stosunki sąsiedzkie. Ukazane zostały również działania podejmowane dla zachowania tożsamości badanej zbiorowości i ochrony jej dziedzictwa kulturowego. W Rumunii mieszka obecnie nieco ponad 3,5 tys. Polaków; najwięcej w woj. suczawskim (2609 osób). Ogromną zasługą Autora jest ukazanie wewnętrznego zróżnicowania polskiej mniej­ szości. Wynika ono m.in. z zamieszkania w określonym środowisku (wsie z przewagą ludności polskiej, wsie „mieszane", miasteczka, miasta). Z różnych stron przybyli też na tereny dzisiejszej Bukowiny przodkowie mieszkających tu Polaków. Najliczniejsza grupa pochodzi z Czadeckiego. Część osób przybyła z Bochni, Wieliczki, różnych wsi zachodniej Galicji, pow. kolbuszowskiego i ropczyckiego. Duża grupa ludności polskiej znalazła się w Rumunii po wybuchu I I wojny świa­ towej. Mieszkańcy badanych miejscowości różnią się też stopniem zasymilowania. Można także mówić o różnicach w wielu sferach kultury i specyfice językowej poszczególnych skupisk. Dzieje Polaków mieszkających na obszarze Bukowiny rumuńskiej zostały wpisane w szeroki kontekst historyczno-polityczny. Autor pracy znakomicie ukazał wpływ tzw. wielkiej historii na losy badanej grupy i jej przedstawicieli. Prześledzony został również proces kształtowania tożsa¬ mości osób, które identyfikują się jako Polacy i zmiany ich sytuacji w różnych okresach histo¬ rycznych: w czasach zaboru austriackiego, w latach międzywojnia, kiedy Bukowina znalazła się w granicach Rumunii i mieszkający tam Polacy stali się jej obywatelami, w okresie I I wojny światowej i latach powojennych oraz po 1989 roku. Wnikliwej analizie poddany został wpływ tych zmian na tożsamość ludności polskiej. Autor zwrócił jednocześnie uwagę na dylematy doty¬ czące tożsamości etnicznej/narodowej, pojawiające się najczęściej w przełomowych momentach dziejów, rodzące się wówczas pytania i wątpliwości. Praca poświęcona jest przede wszystkim bukowińskim Polakom. Znajdziemy tu jednak również informacje o sytuacji innych grup (ludności żydowskiej, niemieckiej, węgierskiej i ru¬ muńskiej) w badanych okresach, w zmieniających się warunkach historyczno-politycznych. Autor charakteryzuje stosunki etniczne w regionie i badanych miejscowościach, wyjaśnia rolę, j a k ą sąsiedztwo „innych" odegrało w procesie kształtowania tożsamości Polaków, poczucia ich odrębności, świadomości granic etnicznych. Znakomicie ukazany został problem funkcjonowania stereotypów etnicznych (m.in. Rumu¬ nów, Cyganów, Ukraińców, Niemców) a także autostereotypu ludności polskiej mieszkającej na Bukowinie. O szczególnie ciekawej sytuacji można mówić w przypadku relacji polsko-ukraiń¬ skich. Z badań przeprowadzonych przez E. Kłoska wynika, że mimo dominujących w stereotypie Ukraińców cech negatywnych, „stosunki między Polakami i Ukraińcami [...] są nacechowanie postawami wzajemnej tolerancji, często przejawiającej się we współdziałaniu" (s. 161). Częstym zjawiskiem, zwłaszcza w miastach, są małżeństwa mieszane, a bliskość wyznań (rzymskokatolickie i greckokatolickie) sprzyja poczuciu „swojskości" (tamże). Na kartach książki pojawiają się sylwetki wielu osób zaangażowanych w upowszechnianie języka polskiego na badanych terenach. Autor omawia również działalność różnego typu instytucji, które odegrały ogromną rolę w procesie formowania identyfikacji członków interesującej Go �242 RECENZJE grupy, przyczyniły się do zachowania polskiej kultury i języka polskiego, a tym samym - spo­ wolnienia zjawiska asymilacji. Nie przecenia jednak wpływu rozmaitych stowarzyszeń społecznokulturalnych, oświatowych, patriotycznych, Domów Polskich i in. na ludność polską. Jego zda­ niem, najważniejszą rolę w kształtowaniu i podtrzymywaniu polskości, a także zachowaniu wielu elementów polskiej kultury, odegrał Kościół Rzymskokatolicki (s. 57). W pracy znajdziemy wiele szczegółowych informacji na temat działalności duchowieństwa i jego roli, nie tylko w przekazywaniu treści religijnych, ale także w nauczaniu języka polskiego, podtrzymywaniu narodowych tradycji, budowaniu więzi grupowych (lokalnych, narodowych). Tego rodzaju działania podejmowane były we wszystkich okresach, zarówno w czasach zaborów, kiedy Polska zniknęła z mapy Europy, jak i w latach międzywojnia, gdy mimo formalnie dobrych oficjalnych stosunków polsko-rumuńskich, w Rumuni prowadzono politykę asymilacyjną. Obiek¬ tem szczególnych ataków stało się szkolnictwo. Rumuni udzielili natomiast daleko idącej pomocy Polakom, którzy przybyli do ich kraju z ogarniętej wojną Polski. Była to jednak inna grupa, niż polska mniejszość osiadła od wieków na Bukowinie. Po I I wojnie światowej duża grupa Polaków opuściła Rumunię. Wśród emigrantów znalazło się wiele osób reprezentujących inteligencję. Spowodowało to znaczne osłabienie polskiej mniej­ szości, ułatwiło jej asymilację. Dopiero w latach 1990. na Bukowinę znów zaczęli przyjeżdżać nauczyciele języka polskiego, księża, ożywiły się kontakty rodzinne, zaczęły się też odradzać polskie organizacje. Jedną z nich jest Związek Polaków w Rumunii „Dom Polski", zarejestro¬ wany w 1991 roku. Systematyczne badania terenowe oraz wnikliwa analiza różnego rodzaju źródeł pozwoliły Autorowi na szczegółowe omówienie wielu kwestii. Niezwykle ciekawie ukazany został m.in., trwający od przełomu X I X i X X wieku, spór o to, czy mieszkańcy rumuńskiej Bukowiny są Polakami, czy też Słowakami. W dyskusji na ten temat zabierali (i nadal zabierają) głos badacze, publicyści, nauczyciele, duchowieństwo, a także przedstawiciele miejscowej ludności, zmuszonej wręcz do samookreślenia się w atmosferze konfrontacji różnych poglądów. Problem, kim są - obiektywnie patrząc - mieszkańcy badanych terenów nie został rozstrzyg¬ nięty do dziś i wciąż budzi kontrowersje. Ze źródeł przebadanych przez E. Kłoska wynika, że „«racje» słowackie sprowadzają się głównie do ogólnych stwierdzeń o etnicznym charakterze bukowińskich górali, [...] podczas gdy polskie, oprócz jakościowo podobnych, odwołują się do języka i folkloru" (s. 121). Jednocześnie „wszystko wskazuje [...] na to, że już dawno mieszkańcy omawianych wsi sami siebie nazywali Słowakami, nie zdając sobie sprawy z ideologicznych konotacji tego faktu i późniejszych jego konsekwencji" (s. 134). Omówiony przez Autora problem znakomicie pokazuje, jak różne mogą być obiektywne i subiektywne wyznaczniki tożsamości i jakie następstwa może mieć ich konfrontacja. Widać też wyraźnie, w jaki sposób kwestia tożsa¬ mości i jej wyznaczników bywa wykorzystywana do celów politycznych. Moje zastrzeżenia budzi zamienne stosowanie przez Autora terminów 'tożsamość etniczna' i 'tożsamość narodowa', a także 'świadomość etniczna' i 'świadomość narodowa', w odniesieniu do badanej grupy, przy czym należy zauważyć, że w tytule pracy jest mowa jedynie o tożsamości etnicznej. Zabrakło refleksji nad terminologią, obszerniejszego przeglądu różnych prac i stano¬ wisk w tej kwestii, a przede wszystkim wyjaśnienia zasadności synonimicznego traktowania wspomnianych terminów. Dobrze się natomiast stało, że E. Kłosek znacznie poszerzył pierwotną koncepcję pracy, która zakładała przeprowadzenie badań jedynie nad „zagadnieniem szeroko pojętej świadomości etnicz¬ nej potomków naszych dziewiętnastowiecznych emigrantów" (s. 24). Przekonał się bowiem na¬ ocznie, że „wobec intensywnych przemian [ . ] wręcz obowiązkiem staje się rejestracja podsta¬ wowych dziedzin kultury badanych, dokonana również z pewną retrospekcją, dopóki żyją ludzie mogący udzielić odpowiednich informacji [ . ] Konstatację tę wzmacniał fakt, iż dotychczas nie było tego typu opisów, a czas jakby biegł coraz szybciej" (tamże). Jednym z efektów badań są dokładne opisy podstawowych zajęć mieszkańców poszczegól¬ nych miejscowości, budownictwa i sposobów urządzenia wnętrz, odzieży, pożywienia, obrzędów rodzinnych i dorocznych, przejawów religijności. Stało się również możliwe wskazanie wyróżni¬ ków kultury bukowińskich Polaków i ukazanie - wspomnianego już - wewnętrznego zróżnico- �243 RECENZJE wania tej grupy. Pokazane zostały także przykłady wpływu innych kultur, przede wszystkim ru¬ muńskiej, na kulturę polską. Są one widoczne m.in. w sferze pożywienia. Nie wiemy jednak czy można również mówić o wpływach kuchni polskiej na rumuńską lub na kuchnię innych mniej¬ szości, z którymi sąsiadują Polacy na Bukowinie. Powszechne jest przekonanie, że Rumuni zapo¬ życzyli od Polaków zwyczaj ubierania choinki („drzewka") na Boże Narodzenie. Stosunkowo nowym zjawiskiem w kulturze badanej grupy jest natomiast obchodzenie urodzin. W pracy zamieszczone zostały dokładne opisy zwyczajów związanych z przełomowymi momentami roku liturgicznego i gospodarczego, ze świętami kościelnymi i rodzinnymi. Autor przedstawił rozmaite scenariusze obrzędów weselnych i pogrzebowych, świadczące o występo¬ waniu różnic lokalnych. Widać też znakomicie, w jaki sposób katolicyzm łączy się z wierzeniami i zachowaniami o rodowodzie pogańskim, z magią i wróżbami, tworząc synkretyczny obraz wie¬ rzeń i praktyk. Za niezwykle cenne uważam zamieszczone w pracy informacje o sytuacji wyznaniowej w poszczególnych miejscowościach, o stosunkach między przedstawicielami różnych wyznań, jak też o miejscu języka polskiego wśród innych języków, w jakich odprawiane są nabożeństwa w świątyniach katolickich na badanych terenach. Autor wspomina także o dialogu międzywyznaniowym. Jego zdaniem, zjawisku temu sprzy¬ jają małżeństwa mieszane. W recenzowanej pracy nie znalazłam jednak przykładów takiego dia¬ logu. Za jego świadectwo trudno też, moim zdaniem, uznać samą obecność wyznawców prawo¬ sławia w kościele katolickim, tym bardziej, że, jak można sądzić z cytowanej w książce wypowiedzi jednego z rozmówców, wynika to jedynie ze względów praktycznych. W kościołach rzymskokatolickich nabożeństwa trwają znacznie krócej niż w cerkwiach prawosławnych. Nie jest także wymagane trwanie podczas całego nabożeństwa w pozycji stojącej (s. 360). Przykła¬ dem dialogu międzywyznaniowego nie jest również konwersja z prawosławia na katolicyzm, zwłaszcza, jeśli - jak twierdzi cytowany w pracy rozmówca - powodem takiej decyzji miały być wysokie koszty pogrzebu w obrządku prawosławnym. Wzorem wielu współczesnych badaczy, Autor recenzowanej pracy dzieli się swoimi doświad¬ czeniami, odkryciami i wątpliwościami, jakie pojawiły się w trakcie badań. Nie kryje również zaangażowania i emocjonalnego stosunku do rozmówców. Wspomina też o doświadczeniach stu¬ dentów, którzy wraz z N i m uczestniczyli w badaniach i odkrywaniu przez nich świata bukowiń¬ skiej Polonii. Informacje te ukazują pewne kulisy badań terenowych, mówią o sprawach warszta¬ towych, skłaniają do refleksji nad relacjami między badaczem i jego rozmówcami. Tekst książki został wzbogacony w mapy i ryciny. Zamieszczono również wiele ciekawych tematycznie fotografii współczesnych i archiwalnych. Ich jakość techniczna nie jest, niestety, najlepsza. Ogromnym walorem pracy jest możliwość wykorzystania jej w badaniach porównawczych nad polską mniejszością w różnych krajach świata, wyznacznikami tożsamości tej grupy, jej funkcjo¬ nowaniem w zróżnicowanym środowisku etnicznym i zmieniającej się rzeczywistości. Zawarte w niej materiały mogą być również przydatne do badań nad pograniczem etnicznym i kulturowym (w tym tzw. pograniczami wewnątrzkulturowymi), sposobami transmisji i zachowania polskiego dziedzictwa kulturowego, relacjami „swoi" - „inni" - „obcy", jak też stereotypami etnicznymi. Iwona Kabzińska Danuta Penkala-Gawęcka, Medycyna komplementarna w Kazachstanie. Siła tradycji i presja globalizacji, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza, Poznań 2006, ss. 349, ilustracje Medycyna komplementarna w Kazachstanie i jej obecne znaczenie przedstawione zostały jako rezultat przeszłości kulturowej kraju, oddziaływań zewnętrznych, adaptowanych do miejs¬ cowych potrzeb oraz obecnej sytuacji. Dlatego po pierwszym rozdziale, omawiającym pojęcie medycyny komplementarnej, w drugim autorka zajęła się tradycyjną medycyną kazachską i jej �244 RECENZJE miejscem w dawnej kulturze Kazachów. Rozdział trzeci ukazuje konfrontację medycyny tra¬ dycyjnej z biomedycyną w okresie po włączeniu kraju do imperium rosyjskiego i w czasach radzieckich, kiedy to lecznictwo miejscowe uznano za przejaw zacofania i walka z nim stała się elementem polityki akulturacyjnej oraz radzieckiej propagandy ateistycznej. Komplementarność zróżnicowanych praktyk medycyny nieakademickiej wobec biomedycyny ujawniła się w pełni w Republice Kazachstan, powstałej po upadku Związku Radzieckiego. Autorka w dwóch kolej¬ nych rozdziałach przedstawia pluralizm medyczny i udział w nim metod i praktyk medycyny komplementarnej. Charakteryzuje także wybrane dziedziny tej medycyny: „uzdrawianie ducho¬ we", związane z miejscową tradycją, ulegające jednak presji modernizacji, medycynę koreańską przystosowaną do warunków w Kazachstanie oraz tzw. „iwanowstwo" - metodę samoleczenia i ruch religijny wywodzący się z Rosji i Ukrainy. Autorka koncentruje się na metodach i praktykach medycyny komplementarnej w Kazachsta¬ nie, przedstawia ich odbiór i znaczenie dla mieszkańców tego kraju, relacje między lecznictwem komplementarnym a biomedycyną, tworzące sytuację pluralizmu medycznego oraz analizuje wpływ na nie dwóch ważnych obecnie procesów kulturowych: globalizacji i glokalizacji. Książka ta jest zatem monografią medycyny komplementarnej w Kazachstanie. Jest jednocześnie wyra¬ zistą prezentacją doświadczeń i możliwości badawczych autorki: jej znajomości realiów medycyny komplementarnej z różnych terenów, dysponowania dobrze opracowanym aparatem pojęciowym, przygotowania do posługiwania się różnymi kategoriami źródeł, tak wywołanych w trakcie włas¬ nych badań terenowych, jak i zastanych, umiejętności swobodnego poruszania się w obrębie problematyki różnych dyscyplin. Praca niezwykle instruktywnie przedstawia kontekst funkcjo¬ nowania medycyny komplementarnej w Kazachstanie, państwie wieloetnicznym, a więc stano¬ wiącym teren działania wielu tradycji etnicznych, przy czym traktującego jedną z tych tradycji jako szczególnie cenne, własne dziedzictwo kulturowe. Świadczy o tym choćby nadawanie zna¬ nym uzdrowicielom państwowego odznaczenia - „Zasłużony Profesjonalny Uzdrowiciel Ludowy Republiki Kazachstan". Do owych, tak dobrze prezentowanych, uwarunkowań funkcjonowania wspomnianego typu medycyny należą także zaawansowane procesy modernizacyjne terenu po¬ zostającego od kilku stuleci w orbicie oddziaływań państwa rosyjskiego, stanowiącego republikę radziecką, który dopiero niedawno uzyskał niepodległość i przekształcił system społecznogospodarczy i polityczny. Autorka bardzo dobrze zna i rozumie trudności, jakie ma współczesny Kazachstan z wypełnianiem funkcji opieki zdrowotnej wobec swoich obywateli, poszukujących, także z tej przyczyny, pomocy w medycynie komplementarnej. Na podkreślenie zasługuje dostrzeżenie znaczenia podłoża historycznego i przyjęcie perspek¬ tywy historycznej. Została ona zastosowana nie tylko przy omawianiu poszczególnych systemów medycyny komplementarnej, ale i w przedstawieniu społeczeństwa jako współtwórcy i odbiorcy tych systemów. Całościowe ujmowanie głównego przedmiotu badań - medycyny komplemen¬ tarnej w jej różnorodnych kontekstach i uwarunkowaniach, nie tylko historycznych ale także teraźniejszych: etnicznych, społecznych, politycznych, ekonomicznych i psychologicznych, jest wartością tej pracy i cechą działalności badawczej Danuty Penkali-Gawęckiej. Uwzględnianie szerszych kontekstów badanego zjawiska, w tym również ujmowanie medycyny komplementar¬ nej w jej relacjach z innymi systemami lecznictwa, w ramach pluralizmu medycznego występują¬ cego w Kazachstanie, nie spowodowało w pracy zaniechania analizowania kulturowych konkre¬ tów i ich zespołów. Łączenie dwóch perspektyw: analitycznej i syntetyzującej to nie tylko przyjęte założenie, ale także zrealizowany cel tej pracy. Otrzymujemy wiele szczegółowych informacji: o tradycyjnych technikach leczniczych, o stosunku państwa i reprezentantów medycyny akade¬ mickiej do medycyny komplementarnej i próbach państwa objęcia kontrolą jej przedstawicieli, o znaczeniu tzw. uzdrowicieli duchowych, o relacjach między islamem a lecznictwem, o biogra¬ fiach wybranych uzdrowicieli, o różnicach między szamanizmem syberyjskim a środkowoazjatyckim (to ostatnie przedstawiono w postaci interesującego mini-studium). Wiedza o szerszych kontekstach funkcjonowania medycyny komplementarnej pozwala autorce zrozumieć właściwie nawet najbardziej, wydawałoby się, egzotyczne przekonania i praktyki lecznicze oraz interpreto¬ wać ich miejsce i znaczenie w ramach, w dużej mierze, zmodernizowanego już społeczeństwa �245 RECENZJE kazachstańskiego. W jego obrębie badaczka dostrzegła odrodzenie się zainteresowania zjawis¬ kami paranormalnymi, co miało niemały wpływ na stosunek do medycyny komplementarnej. Zjawisko to, będące m. in. reakcją na indoktrynację materialistyczną, wyraźne jest także w in¬ nych państwach postradzieckich (fenomenami z pogranicza nauki zajmowała się już medycyna radziecka, co z kolei można tłumaczyć zachwianiem w niej paradygmatu ścisłego empiryzmu). Godna podkreślenia jest różnorodność i bogactwo wykorzystanych w książce źródeł: od materia¬ łów z własnych badań terenowych, wywiadów, ankiet i obserwacji (m.in. z uczestnictwa w sean¬ sach szamańskich) rozmów i obserwacji w urzędach i placówkach zdrowia, poprzez dane z nie¬ zmiernie bogatej literatury (także XIX-wiecznej) do statystyk i innych informacji z instytucji państwowych. Autorka wykazuje krytyczny stosunek do tych źródeł możliwy dzięki znajomości przyjmowanego w Kazachstanie sytemu wartości i siły ideologii. Danuta Penkala-Gawęcka jest doświadczoną badaczką medycyny pozaakademickiej. W roz¬ woju jej zainteresowań obserwujemy interesującą ewolucję, będącą rezultatem nie tylko zmian związanych z poszerzeniem przez nią wiedzy o przedmiocie studiów, zakresu badań i przyjmo¬ wanych założeń. Obserwuje również przemiany w funkcjonowaniu systemów medycznych na świecie, będące wynikiem transformacji społeczno-kulturowych, takich m. in. jak globalizacja, i reakcje na nią. Punktem wyjścia jej badań były, jak przystało na etnologa, prace poświęcone lecznictwu ludowemu w Afganistanie, a więc skoncentrowane na „ludowym" środowisku spo¬ łecznym i przekazie kulturowym. W kolejnych opracowaniach badaczka zrezygnowała z terminu „lecznictwo ludowe" i zastąpiła je określeniem „medycyna tradycyjna", wskazującym już nie na środowisko społeczne, a na związek z przeszłością. Opracowywanie wiedzy i praktyk medycz¬ nych, poznanych dzięki pracom terenowym, uzupełniła refleksją nad zajmującymi się nimi dys¬ cyplinami naukowymi: etnomedycyną, antropologią medyczną, etnofarmakologią. Książka Danuty Penkali-Gawęckiej jest pozycją wyjątkową w polskim piśmiennictwie etnologicznym. Autorka korzysta zarówno z dorobku nauki polskiej, jak i antropologii światowej. Łączy wieloletnie badania terenowe i analizę faktów etnograficznych z tworzeniem dla nich szer¬ szych kontekstów interpretacyjnych i formułowaniem wniosków ogólnych. Jest nie tylko wzorową, bogato udokumentowaną i zawierającą interesujące propozycje metodologiczne monografią me¬ dycyny komplementarnej w jednym państwie, umożliwia również zrozumienie genezy, mechaniz¬ mów funkcjonowania i źródeł popularności tego typu medycyny w innych regionach świata. Zbigniew Jasiewicz Joachim Otto Habeck, What it means to be a herdsman. The practice and image of reindeer husbandry among Komi of Northern Russia, Halle Studies in the Anthropology of Eurasia 5, Lit Verlag, Munster 2005, ss. 271, ilustracje, mapy i aneksy Książka Joachima Otto Habecka, oparta na jego rozprawie doktorskiej, jest piątym tomem serii Halle Studies in the Anthropology of Eurasia wydawanej przez Max Planck Institute for Social Anthropology (Niemcy). Praca omawia społeczny i ekonomiczny wymiar hodowli reniferów wśród Komi przy pomocy czterech podstawowych pojęć: działania (ang. agency), struktury, środ­ ków i tradycji. Szczególny nacisk autor kładzie na działanie i tradycję. W jego rozumieniu działanie to możliwość (potencjał) prowokowania wydarzeń, niekoniecznie jednak umiejętność zmiany czyjegoś życia (s. 7). Tradycję postrzega on jako rodzaj konwencji, „standardów i reguł", które nie są dane, tylko wyuczone poprzez „demonstrację i obserwację, powtórzenie i imitację" (s. 9). Habeck rozpoczyna swoją książkę od niezwykle szczegółowego opisu hodowli reniferów w Re¬ publice Komi. Dokładnie przedstawia obozowisko pasterzy i codzienne życie w tundrze i tajdze. Wyróżnia zajęcia, którymi zajmują się mężczyźni i kobiety, i te, które zależą od wieku danej osoby. Dosyć dużo miejsca poświęca rytmowi życia w obozowisku w zależności od pory roku. W rozdziale „Small village, large village and town" (Mała wioska, duża wieś i miasteczko) autor przedstawia odpowiednio Novikboz, Ust-Usę i Usinsk, precyzyjnie nakreślając granicę �246 RECENZJE między ludźmi z brygady (pasterzami), a pracownikami biurowymi zarządzającymi hodowlą reni¬ ferów. Choć życie toczące się w nich jest opisane bardzo szczegółowo, brakuje tam jednak aspektu społecznego. Habeck niewiele miejsca poświęca konkretnym ludziom. Nie pisze jak wygląda przyjazd pasterzy do wsi lub miasta, czym się wówczas zajmują, w jaki rodzaj stosunków wchodzą z innymi, np. z pracownikami „biurowymi". W kolejnym rozdziale czytelnik dowiaduje się, że hodowlę reniferów Komi zapożyczyli od sąsiadujących z nimi Nieńców ok. 150-200 lat temu. Interesujące jest to, że Komi bardzo rozwi¬ nęli tę formę gospodarki. Było to związane przede wszystkim ze zmniejszeniem się ilości zwie¬ rzyny łownej oraz eksploracją nowych terenów leżących na Północy. Zdaniem Habecka nowe zajęcie było dla Komi odpowiedzią na potrzeby rynku i dostosowaniem się do nowych warun¬ ków. Autor zastanawia się również, w jaki sposób ten typ gospodarki był postrzegany w katego¬ riach postępu i zacofania. Przed kolektywizacją hodowla reniferów ogólnie była przedstawiana jako archaiczny typ gospodarki. Po skolektywizowaniu stad, stała się ona jednak modelem dla całego ZSRR, próbowano j ą zindustrializować i zintensyfikować. Jednocześnie, jako najbardziej efektywny, przyjęto model Komi, który istniał na długo przed dotarciem rewolucji na Północ. W tym ujęciu hodowla reniferów u Komi była zawsze postępowa. Zarysowując współczesne przemiany Habeck zauważa, że ze względów społeczno-ekonomicznych Komi nie chcą wypasać zwierząt na położonych daleko od wioski pastwiskach zimowych. Prowadzi to do nadmiernej eksploatacji i zubożenia tych znajdujących się w pobliżu osad. Następne dwa rozdziały omawiają hodowlę w powiązaniu z wykorzystaniem ziemi, bogac¬ twami naturalnymi (ropą i gazem) oraz produkcją mięsa. Autor szczegółowo opisuje instalację gazową, omawia także kwestię eksploatacji ropy/gazu na pastwiskach i wynikających z tego faktu kompensacji. Wyróżnia on w tym procesie trzech aktorów: kompanię naftową, firmę zajmującą się hodowlą reniferów i administrację samorządową. Relacje między nimi są ukazane od strony oficjalnej i nieoficjalnej. W praktyce wszelkie negocjacje prowadzone są bez udziału zainteresowanych pasterzy, a o wszystkim decydują nieformalnie wysocy urzędnicy, natomiast środki z kompensacji trafiają do lokalnej administracji. W stosunkach między pracownikami kompanii a hodowcami reniferów Habeck wskazuje na panującą ambiwalencję. Z jednej strony są oni bowiem nastawieni do siebie wrogo lub niechętnie, z drugiej zaś - zmuszeni do pewnej poprawności w kontaktach . 1 Przedstawiając produkcję mięsa autor opiera się na danych statystycznych firmy hodowlanej powstałej po upadku sowchozu. Idealną strukturę stada, stosunek samic do samców, zwierząt pociągowych i przeznaczonych na zabój oraz należących do przedsiębiorstwa i prywatnych, prze¬ ciwstawia trudnej rzeczywistości, która je weryfikuje. Opisuje także szczegółowo cały jesienny koral, podczas którego zabija się maksymalnie 1/3 całego stada. Habeck uważa, że praca przy zwierzętach należących do przedsiębiorstwa jest traktowana przez pasterzy jako zajęcie dodatko¬ we, ponieważ ich podstawowym celem jest opieka nad własnymi stadami. Przedstawia on również trudności ekonomiczne związane z produkcją mięsa i życiem w stadzie. Jego zdaniem pasterze pracują w przedsiębiorstwie tylko dlatego, że mogą je wykorzystywać do własnych celów. Po pierwsze, mogą używać po-sowchozowych pastwisk do wypasu własnych reniferów. Po drugie, w grupie pasterskiej jest łatwiej, a jedna rodzina nie dałaby sobie rady z dużym stadem. I wresz¬ cie - wszystkim jest to na rękę. Przedsiębiorstwo nie płaci wynagrodzenia, a zyskuje opiekę nad swoimi zwierzętami. Natomiast pasterze nie płacą podatków, żyją ze sprzedaży mięsa i pantów, ich zwierzęta mają bezpłatną opiekę lekarską, a część zwierząt należących do przedsiębiorstwa mogą „wrzucić" do koszyka „strat". Rozdział „Households, herders, tent workers" (Domostwa, pasterze, pracownicy namiotowi) przedstawia istotę współczesnych kwestii społecznych wśród Komi. Jest to jednocześnie jedna z najciekawszych części książki, dowiadujemy się z niej bowiem o hierarchii funkcjonującej wśród pasterzy, ich mobilności, powiązaniach społecznych, relacjach, a także stosunku do pracy 1 Czasem „olejarze" wymieniają benzyną na mięso od pasterzy, a w sytuacjach awaryjnych udo­ stępniają np. środki transportu. �RECENZJE 247 w hodowli reniferów. Autor wyjaśnia, że hodowla reniferów jest wśród Komi uzupełniana zaję¬ ciami, takimi jak hodowla bydła, łowiectwo, zbieractwo czy rybołówstwo. Podobnie jak posiada¬ nie skutera śnieżnego czy łodzi motorowej, jest jednym z czynników stratyfikacji społecznej. Gospodarstwa domowe stojące najwyżej w hierarchii społecznej tworzą właściciele sklepów i pracownicy biurowi przedsiębiorstwa, brak wśród nich zupełnie pasterzy, dla których hodowla jest swego rodzaju dywersyfikacją źródeł dochodu. Habeck uważa, że stosunki panujące wśród pasterzy w czumie są zupełnie inne niż w wiosce: w tundrze łączy ich praca, w wiosce prawie w ogóle się nie spotykają. W dalszej części wyjaśnia, że przy hodowli reniferów w zasadzie nikt nie chce pracować, szczególnie kobietom trudno zdecydować się na taki rodzaj działalności. Wiele osób (przede wszystkim mężczyzn) zostaje jednak pasterzami ze względu na coś, co autor nazywa „ekonomią przetrwania". Z jednej strony muszą robić coś, by przeżyć. Po drugie, praca ta daje dużo wolności i swobody, a po trzecie nie mają alternatywy. W ostatnich częściach roz¬ działu autor dzieli się swoimi spostrzeżeniami na temat roli edukacji w wyborze 'pasterskiej' drogi życia przez młodych ludzi. Jego zdaniem to szkoła promuje taki, a nie inny podział ról płci. Chłopcy radzą sobie w niej znacznie gorzej, bardziej interesuje ich wiedza praktyczna i doświad¬ czenie. Dla wielu z nich tundra staje się miejscem ucieczki. Uważając się za przegranych i nie zdolnych do życia we wsi decydują się na pracę przy reniferach. Przeciwstawia on „edukację szkolną" „edukacji tundrowej", gdzie duży nacisk kładzie się na bliską obserwacją i zbieranie osobistych doświadczeń, gdzie każda umiejętność wymaga powtarzalności. Zaznacza również, że niebanalne znaczenie ma tutaj także system pokrewieństwa, wiedza ta jest bowiem przekazy¬ wana przez stryja bratankowi, a nie przez ojca - synowi. 2 Zdecydowanie najciekawszym dla mnie był rozdział zatytułowany „Image and the concept of tradition" (Obraz i koncepcja tradycji). Zdaniem Habecka obraz hodowli reniferów jako trady¬ cyjnego zajęcia Komi jest przedstawieniem powstałym poza światem pasterzy. Jest on raczej konstruowany przez elity, samorząd terytorialny, administrację republiki i różne organizacje zwią¬ zane z hodowlą reniferów. Sami pasterze nie postrzegają tego zajęcia jako części swojej trady¬ cji, jest ono dla nich przede wszystkim kwestią doświadczenia, znajomości tundry oraz umiejęt¬ ności przetrwania. Opierając się na tych dwóch obrazach autor przechodzi do dyskusji nad tra¬ dycją u Komi. Wyróżnia on dwie wersje dyskursu tradycjonalistycznego: postępowy i komple¬ mentarny. Pierwsza z nich traktuje tradycję hodowli reniferów jako wyraz zacofania, czegoś, co w przyszłości zaniknie. Podejście komplementarne zakłada z kolei, że wszelkie negatywne aspek¬ ty współczesnego świata nie są znane wśród pasterzy, że są oni prawdziwymi „dziećmi przyrody" (s. 163). Punktem wspólnym obu wersji jest brak motywowania młodych ludzi do zajęcia się zawodowo pasterstwem. W obu przypadkach życie w tundrze jest bowiem postrzegane jako nie¬ cywilizowane (ros. niekulturnoje). W rzeczywistości hodowla reniferów wśród Komi nie jest ani tradycyjna, ani nowoczesna - jest raczej dziwną hybrydą oscylującą gdzieś pomiędzy. Należy jednak pamiętać, że te przedstawienia tradycji pochodzą spoza świata pasterzy. Zdaniem Habecka tradycja hodowli reniferów wśród Komi jest znacznie słabsza niż wśród innych grup zajmują¬ cych się tym zajęciem. Dziwnym trafem jest ona środkiem o dużo wyższej wartości na zewnątrz niż wewnątrz świata pasterzy. Warto tu podkreślić, że mają oni niewielki lub żaden wpływ na tworzony zewnętrznie obraz hodowli reniferów. W tym przypadku ich działanie (ang. agency) jest znikome, mimo że ruch tradycjonalistyczny miał ich zmobilizować do działania, przełamując bierność. Jak na razie image tradycji jest wykorzystywany jedynie przez lokalne elity jako argu¬ ment w kwestiach spornych dotyczących prawa do ziemi, jej tradycyjnego wykorzystania czy przywilejów wspólnot rodowych Komi. What It Means to Be a Herdsman jest wnikliwą analizą czynników społeczno-ekonomicz¬ nych w życiu pasterzy Komi. Znajduje się w niej szczegółowy opis struktury społecznej Komi oraz sposobów jej funkcjonowania. Niestety, autor niewiele miejsca poświęca konkretnym jednostkom i ich podejściu do tradycji. Czytelnicy, którzy spodziewają się „etnograficznego mięsa", mogą poczuć się rozczarowani. Mimo to, podstawowe założenia są wyjaśnione bardzo 2 Taką nazwą określa się namiot hodowców reniferów. �248 RECENZJE czytelnie i zręcznie wykorzystane w analizie pasterskiego życia. Książka ta jest niewątpliwie ważnym wkładem do współczesnych studiów o społecznościach zajmujących się hodowlą renife¬ rów. Zawiera ponadto szczegółowe i użyteczne aneksy, indeks i mapy. Warto j ą polecić każdemu, kogo interesuje kulturowy i społeczny wymiar pasterstwa reniferów. Jarosław Derlicki Kate Fox, Przejrzeć Anglików. Ukryte zasady angielskiego zachowania, przeł. Agnieszka Andrzejewska, Warszawskie Wydawnictwo Literackie Muza S.A., Warszawa 2007, ss. 620 We wstępie do swej książki Kate Fox, angielska antropolożka, z przekorą pisze, że nie kieruje jej do specjalistów, tylko do „inteligentnych laików" (s. 18). Twórcze podejście do opisu i wyjaś­ nienia natury „angielskości", zastosowane, często niekonwencjonalne, metody, wyróżniają tę publikację na tle innych, podejmujących podobną tematykę . Zyskała ona zresztą status świato­ wego bestsellera , co w przypadku pracy o naukowym charakterze jest niewątpliwie sukcesem. Książka ta jest znakomitą inspiracją dla antropologów kulturowych/etnologów, którym zależy na tym, aby ich opisy rzeczywistości były dynamiczne, barwne, przy jednoczesnym zachowaniu cech rzetelnej pracy badawczej. Autorka wyraźnie zaznacza swą obecność w tekście, co jest zgodne ze współczesnymi tendencjami w nauce. Wyjaśnia kolejne etapy budowania swej wiedzy 0 społeczeństwie, przybliża biografię, wylicza czynniki wpływające na jej rozumienie świata. Fox posługuje się prostym językiem, stroni od nadużywania naukowych terminów, a jedno¬ cześnie skrupulatnie wyjaśnia dobór metod badawczych i eksponuje założenia. Należy zaznaczyć, że czyni to w sposób humorystyczny i ironiczny, co sprawia, że treść przekazu jest łatwa do zrozu¬ mienia. Jej styl pisarski, używanie metafor, niejako dodatkowo przybliża nas do istoty problemu. Rezultatem badań jest ukazanie fundamentów kulturowych i społecznych typowych zachowań Anglików. Prowadzone przez kilkanaście lat obserwacje, rozmowy, ankiety, eksperymenty, zostały poddane skrupulatnej analizie ukazującej ukryte zasady „angielskości", czyli specyficznej men¬ talności ludzi, niekoniecznie powiązanych miejscem urodzenia, rasą czy wyznaniem religijnym. Zgłębianie tajników zachowań i zwyczajów społeczeństwa, które wydaje się nam bliskie, znane, może przynieść zdumiewające efekty. Odsłanianie ukrytych znaczeń codziennych kon¬ wersacji, sposobów korzystania ze środków komunikacji zbiorowej, spędzania wolnego czasu, popularności określonego typu telenowel itd., ukazuje nam złożoną siatkę powiązań społecz¬ nych, subtelnych odcieni klasowości, kulturowych wyznaczników tożsamości. „Angielskość" poznawana przez semiotyczne „łamanie" kodów kultury, jawi się jako rządzący się wewnętrzną logiką system. Jego cechy charakterystyczne ujawniają się na poziomie języka i zachowań. Książka, w związku z tym, co jest zabiegiem, ze względu na jasność wywodu, jak najbardziej słusznym, została podzielona na dwie części. W pierwszej, zatytułowanej: Kody konwersacyjne, autorka rozpatruje reguły codziennych rozmów. Zauważa, że wymiana opinii o pogodzie jest w istocie pozdrowieniem oraz informacją o wzajemnej akceptacji. Treść nie ma tu tak dużego znaczenia, jak oczekiwana reakcja. Ton, mimika, potakiwanie lub wspólne narzekanie w przy¬ padku każdorazowych mini dyskusji o kapryśnej aurze, utwierdzają jej uczestników o przynależ¬ ności do tego samego kręgu kulturowego. Fox twierdzi, że pogoda jest szyfrem, który pomaga odgadywać role społeczne (s. 45). Anglicy są narodem z wyraźnie zaznaczonym podziałem klaso¬ wym. Przynależność do określonej grupy zdradza wymowa, akcent, dobór słownictwa. Zakwalifi¬ kowanie kogoś na odpowiednim miejscu drabiny społecznej wiąże się jednak z wieloma niuansami 1 nie jest zadaniem prostym. Rezerwa i niedopowiedzenia będące podstawą kontaktów towarzyskich, sprawiają, że Anglicy postrzegani są przez obcokrajowców za „sztywnych" i „uprzedzająco grzecznych" (s. 213-214). 1 2 1 2 Za: Jeremy Paxman, Anglicy. Opis przypadku, Wydawnictwo W.A.B, Warszawa, 2007. Za: www. sirc.org/about/kate_fox/html. �RECENZJE 249 Co ciekawe, często nawet im samym reguły utrudniają życie. Bywa tak, że przymus postępo­ wania zgodnego z etykietą i stosownymi wzorami, w pewnych okolicznościach odczuwają jako krepujące kulturowe jarzmo, jednak nie mogą dać temu wyrazu sprzeciwu. W jedynym miejscu, gdzie można bez nieprzewidzianych i niechcianych konsekwencji porozmawiać z obcymi - pubie - są również zobowiązani do przestrzegania niepisanych zasad. Egalitarna wspólnota współbiesiadników wymaga od członków poznania używanego przez nią kodu językowego, zrozumienia znaczenia odgrywanej pantomimy, umiejętnego dawania napiwków barmanowi (tak, aby nie poczuł się urażony). W drugiej, obszerniejszej, części książki: Kody zachowań, Fox poddaje wiwisekcji stosunki panujące w angielskich domach, pracy, miejscach rozrywki oraz normy związane z jedzeniem, ubiorem, seksem, obrzędami przejścia (religią). Dowiadujemy się między innymi, jakie są przy­ czyny i konsekwencje zasady my home is my castle. Brak umiejętności towarzyskich sprawia, że Anglicy najlepiej czują się przebywając we własnym domu. Miejsce zamieszkania jest ostoją prywatności, gdzie za fasadą poprawności społecznej, mogą oddawać się swym pasjom, jako, że „dom to [...] wyraz [ich - A.W.] tożsamości" (s. 168). Oczywiście style urządzania wnętrz i ogrodów są podporządkowane regułom klasowości, ale i tak skrawek własnego terytorium zapewnia poczucie wolności i swobody. Rygoryzm zasad powoduje, że spędzanie wolnego czasu także wiąże się z realizacją pewnych wzorców. Można oddać się zajęciom domowym, prywatnym, czynnościom towarzyskim (sporty, puby, kluby) lub znaleźć przyjemność w rozrywkach antyspołecznych (upijanie się, wywoły­ wanie burd) (s. 297). Oglądanie telewizji należy do stałych punktów schematu dnia. Odbiornik włączany w zaciszu domowym pełni różnorodne funkcje. Jest tłem dla prowadzonych rozmów, skarbnicą tematów. Służy też zachowaniu kulturowego i społecznego status quo. Najczęściej oglądane telenowele powielają bowiem preferowane modele rodzinne oraz normy społeczno-kulturowe. Dominujący w nich realizm i empiryzm pozwala wierzyć widzom w słuszność własnego postępowania. Bez wątpienia w środowisku, gdzie prywatność jest wartością podstawową, oferują przyjemność obserwowania z ukrycia życia obcych ludzi. To tłumaczy specyfikę najpopularniejszych angiel­ skich seriali, którym daleko do latynoamerykańskich czy północnoamerykańskich odpowiedni¬ ków, gdzie opowiada się raczej historie bliższe baśniom, niż rzeczywistości. Uprawianie sportów dostarcza sposobności do nawiązania kontaktów towarzyskich. Jako, że Anglicy potrzebują jasnych i precyzyjnych wskazówek przy zawieraniu znajomości, gry stanowią znakomitą podporę w takich sytuacjach. Są zrytualizowane, posiadają właściwą sobie etykietę, na której kanwie można znakomicie zbudować relacje z innymi uczestnikami zabawy. Pozwalają przemóc „naturalną nieśmiałość", niechęć do wtrącania się w sprawy innych. Znajomość reguł dodaje pewności siebie i daje pretekst do wejścia w interakcje z nieznanymi ludźmi. Poprawność i zasadę fair play doskonale egzemplifikują tak charakterystyczne dla angielskiego krajobrazu kolejki, także te samochodowe (tzw. korki uliczne). Autorka przytacza przykłady, które potwierdzają głębokie przekonanie o słuszności przymusowego podporządkowywania się regule pierwszeństwa przy ich formowaniu. Można powiedzieć, że jej przestrzeganie jest niemalże równoznaczne z zachowaniem ładu społecznego. W trakcie przeprowadzanych przez siebie ekspe¬ rymentów Fox była szczególnie sfrustrowana, kiedy musiała wpychać się do kolejki. Uznała, że ona i jej rodacy postrzegają tego typu zachowania za głęboko niemoralne. Inna sprawa, że jedyną sankcją dla łamiącego zasady są złowrogie pomruki i gesty wyrażające oburzenie. Większość osób mimowolnie poddaje się rygorom, gdyż przepełnia ich silne poczucie sprawiedliwości. Warto jeszcze przytoczyć uwagi Fox na temat stosunku Anglików do pracy. Jest to kwestia szczególnie drażliwa w kontaktach międzynarodowych. Świat biznesu oczekuje od współpracu­ jących ze sobą partnerów profesjonalizmu, otwartości i zrozumiałości. Gdy mają do czynienia z angielską ironią, niedomówieniami, a także zahamowaniami w dyskusjach o pieniądzach, do¬ starcza to niewątpliwie wielu kłopotliwych sytuacji. Autorka odnajduje jednak u współrodaków pozytywne aspekty zachowania, jak poszanowanie prawa, przywiązanie do porządkującej zasady fair play, które w większości przypadków wpływają na wyjaśnienie wszelkich nieporozumień. �250 RECENZJE To, co łączy poddanych królowej, to obsesja na punkcie prywatności i zakaz bycia „serio" (ironia i humor w każdym aspekcie życia). Wpływa to na treść i schematy codziennych dialogów. Klasowe zróżnicowanie oparte na wskaźnikach takich, jak słownictwo, maniery, gust i styl życia, choć istotne dla członków społeczeństwa nie jest postrzegane jako ograniczające swobodę. Przy¬ zwolenie na bycie ekscentrykiem, wypływające w pewnej mierze z hipokryzji społecznej, daje szansę realizacji, wybranych przez jednostki, scenariuszy życiowych. Rdzeniem, podstawą „angielskości" jest ułomność towarzyska wpływająca na poglądy, wartości, a co za tym idzie język i zachowania. Połączenie wszystkich tych elementów konstytuuje angielską tożsamość. Książka Przejrzeć Anglików stanowi cenną lekturę dla każdego, kto zajmuje się badaniami kultury w swym kraju ojczystym. Strategie badawcze, różnorodność stosowanych metod, połą¬ czone z wyobraźnią etnograficzną oraz humorem, stanowią o niezwykłości tego opracowania. Ukazuje ono złożoność, bogactwo form obyczajów i stylów życia społeczeństwa angielskiego. W rodzimym piśmiennictwie brakuje profesjonalnego, antropologicznego omówienia cech cha¬ rakteryzujących współczesnych Polaków. Sporządzenie listy zarówno słabości, jak i dobrych stron współżycia społecznego we własnym kraju, wymaga od badacza dużej samodyscypliny, zdystan¬ sowania oraz cierpliwości i dociekliwości. Aby móc kompetentnie wypowiadać się o współ¬ rodakach, jak udowadnia nam Fox, nie można zbyt pochopnie interpretować danych. Jeśli nawet wydaje się nam, że już poznaliśmy motywy postępowania ludzi, może się okazać, że prawda ukryta jest gdzie indziej, a my ulegliśmy wpływowi stereotypowych sądów na dany temat. Skru¬ pulatna, semiotyczna analiza kodów zachowań i języka, taka j a k ą prezentuje autorka Przejrzeć Anglików, stanowić może inspirację dla badaczy kultury. Tekst czyta się niczym dobrą powieść, ukazującą fascynujące tajemnice całego narodu. Kluczem dostępu do nich jest nauka. Antropo¬ log dzięki swym narzędziom badawczym odkrywa meandry kultury, niby znanej, a tak naprawdę pełnej niejasności i niespodzianek. Anna Woźniak �