11 50 700 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/17552d0d3137c26eee96d7f703a828f3.pdf 3ea158dec25551a7431953c885c48f63 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:739 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:681 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1971 t.15 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1971 t.15 z.2, s.281-286 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K A „Etnografia Polska", t. X V z. 2 I I MIĘDZYNARODOWY K O N G R E S MONGOLISTÓW W U Ł A N B A T O R (3-10 I X 1970 г.) I I Międzynarodowy Kongres Mongolistów, zorganizowany przez Mongolską Akademię Nauk przy poparciu U N E S C O , zgromadził 150 delegatów z 22 krajów. Polska reprezentowana była przez 6-osobową delegację w następującym składzie: przewodniczący — prof, dr Witold Dynowski, etnograf; doc. dr hab. Stanisław Kałużyński, specjalista j ę z y k ó w orientalnych — mongolista; doc. dr hab. Edward Tryjarski, specjalista języków orientalnych — turkolog, oraz dr Danuta Markowska, doc. dr hab. Zofia Sokolewicz i mgr Sławoj Szynkiewicz — etnografowie. Dużą liczbę uczestników Kongresu i charakterystyczny szeroki wachlarz podej­ mowanej przez nich problematyki tłumaczyć można m. in. tym, iż poprzedni kon­ gres odbył się przed 11 laty, w 1959 г., a w tym czasie odbywały się jedynie kame­ ralne spotkania przedstawicieli tej specjalizacji, jak np. konferencja a ł t a i s t ó w w Strasburgu w bieżącym roku. Obrady otwierał referat wprowadzający Prezesa M A N — prof. Bazaryna Szirendyba, po czym nastąpił wybór w ł a d z Kongresu w składzie: Przewodniczący K o n ­ gresu — prof. В. Szirendyb (członek Akademii Nauk M R L ) , wiceprzewodniczący: prof. E . M. Żuków (członek Akademii Nauk Z S R R ) , prof. L . Ligetti (członek A k a ­ demii Nauk W R L ) , prof. F . Burkhard (USA), prof. R. Rahul (Indie), Sekretarz Ge­ neralny: dr S. Luwsanwandan (MRL). W skład Sekretariatu Kongresu weszły następujące osoby: D. K a r a (Węgry), R. Hamayon (Francja), H. Gombojav (USA), Ó. Urgunge (Anglia), A. I. Golman (ZSRR) i P. Fitze (NRD). Z kolei odczytano życzenia przekazane Kongresowi przez Przewodniczącego Rady Ministrów M R L i honorowego członka M A N — J . Cedenbała. N a s t ę p n y m punktem programu b y ł referat merytoryczny prof. В. Szirendyba pt. Aracka rewo­ lucja 1921 roku, jej miejsce i znaczenie w historii Mongolii. Dalsze obrady toczyć się miały równolegle w dwu sekcjach: Sekcji A — J ę z y ­ ka i Literatury, oraz Sekcji В — Historii i Gospodarki, więc plenarne posiedzenie zakończyło się wyborem przewodniczących tych sekcji. W odróżnieniu od I Kongresu obecny prezentował znacznie szerszy wachlarz tematyki i problematyki naukowej. Można to uznać za rewizję tradycyjnego rozu­ mienia pojęcia „mongolistyka", ograniczającego się przede wszystkim do języko­ znawstwa i studiów nad wczesnymi fazami historii Mongolii. Novum I I Kongresu polegało na włączeniu w szerokim zakresie studiów nad współczesnością, repre­ zentowanych przez przedstawicieli takich dyscyplin, jak historia najnowsza, etno­ grafia, historia kultury, demografia, ekonomia i filozofia. Jest też znamienne, iż przedstawiciele nauki krajów zachodnich nadal koncen­ trują swą u w a g ę na tematyce zakreślonej tradycyjnym rozumieniem przedmiotu „mongolistyki". Odrębne miejsce zajmują badacze Z S R R , mający odległe tradycje �282 KRONIKA studiów w Mongolii i imponujący dorobek, zwłaszcza w zakresie archeologii i języ­ koznawstwa. Problematyka współczesności była najsilniej reprezentowana w refe­ ratach gospodarzy, delegatów Polski, NRD, częściowo Węgier i ZSRR. Na specjalną u w a g ę zasługuje grupa referatów, których autorzy wskazywali na konieczność ujmowania problematyki mongolskiej w poszerzonym kontekście — bądź to przestrzennym (np. na tle problematyki l u d ó w Azji Środkowej), bądź w historycznym procesie komunikacji i kontaktu kulturowego Mongołów z innymi narodami Azji i Europy, bądź wreszcie — w szerszych ramach teoretycznych, np. w konfrontacji z wiodącymi procesami współczesnego świata 4 T a tendencja, po­ dobnie jak wspomniane wyżej poszerzenie zakresu tematycznego pojęcia „mongolistyka", jest uwarunkowana stanem kumulacji wiedzy gromadzonej w tradycyjnej konwencji studiów mongolistycznych — w zasadzie regionalistycznych. Taka droga rozwoju wydaje się być charakterystyczna nie tylko dla mongolistyki, ale dla wszelkiego rodzaju studiów, których obiektem był wężej lub szerzej zakreślony region. Pojawienie się tej tendencji nie oznacza rezygnacji czy nawet możliwości rezygnacji ze studiów dawnego typu, oznacza jedynie poszukiwanie dla nich szer­ szej perspektywy poznawczej. Oznacza to również uświadomienie sobie możliwości uprawnionych już rozważań w kategoriach ogólnej teorii kultury. Realizacja ta­ kiego ambitnego zadania jest jednak nie do pomyślenia bez podejmowania dalszych cząstkowych czy nawet przyczynkowych studiów historycznych, etnograficznych, językoznawczych, demograficznych, ekonomicznych o wyraźnie nowym ukierunko­ waniu, a także zwiększonych wymaganiach metodologicznych i ostrych rygorach warsztatowych. Warunkiem w s t ę p n y m w ł a ś c i w e g o zużytkowania dotychczas zgromadzonych zbiorów źródłowych oraz opracowań cząstkowych jest sprawny przebieg procesu informacji naukowej. Kongres ujawnił ogromny niedostatek w tej dziedzinie, co tłumaczy ż y w e zainteresowanie referatami prezentującymi stan badań mongoli­ stycznych w poszczególnych krajach. Zadanie usprawnienia przebiegu informacji naukowej spoczywać będzie zapewne na w y ł o n i o n y m w czasie obrad Stałym Komi­ tecie Międzynarodowego Kongresu Mongolistów w składzie: przewodniczący — prof. В. Szirendyb (MRL), wiceprzewodniczący — prof. L . Ligetti (Węgry), prof. A. P. Okładnikow (ZSRR), prof. Sh. Hattori (Japonia), prof. O. Lattimore (USA), prof. D. Dylykow (ZSRR), prof. К. Huber (NRD), prof. F . Burkhard (USA) oraz se­ kretarz generalny — S. Luwsanwandan (MRL). Cele tego Komitetu zostały sformu­ łowane następująco: 1) ułatwianie kontaktów między ośrodkami badań i studiów mongolistycznych, 2) utrzymywanie k o n t a k t ó w z U N E S C O i międzynarodowymi organizacjami naukowymi, interesującymi się studiami mongolistycznymi, 3) usta­ lanie miejsca i t e r m i n ó w międzynarodowych kongresów mongolistycznych. W Sekcji A wygłosiło referaty wielu wybitnych uczonych, jak np. prof. L . L i ­ getti (Węgry), prof. G. D. Sandżajew (ZSRR), prof. W. Heissig (NRF), prof. P. Chorłoo (MRL), prof. В. Rinczen (MRL), prof. Sh. Hattori (Japonia), prof. P. Aalto (Finlandia). W tej sekcji wygłosił również referat doc. dr hab. S. Kałużyński oma­ wiając terminologię pokrewieństwa u ludów mongolskich. Jakkolwiek w Sekcji A dominowała problematyka językoznawcza (rozwiązywana często na gruncie najnow­ szych osiągnięć metodologicznych i warsztatowych), to jednak pojawiły się tam również całkowicie nowe tematy, jak np. Odbicie procesu kształtowania się mon­ golskiej klasy robotniczej w literaturze pięknej (P. Bauwe —• NRD). Szersze o m ć 1 Jako przykłady tego rodzaju referatów można by wskazać referat przedstawi­ cielki Kanady, Pani K . Rawling, czy przedstawiciela U S A prof. D. Sinora, oraz przedstawicieli Polski, prof. W. Dynowskiego i doc. dr hab. Z. Sokolewicz. �283 KRONIKA 2 wienie obrad Sekcji A znajdzie Czytelnik w innym c z a s o p i ś m i e , w niniejszym sprawozdaniu podamy natomiast nieco więcej informacji o referatach wygłoszonych w Sekcji B, w której znalazła się większość członków polskiej delegacji. Obrady Sekcji В otwierał referat historyka mongolskiego, prof. Sz. Nacagdordża, Nauki historyczne w MRL. Łącznie w sekcji tej wygłoszono 54 referaty. D a ­ dzą się one pogrupować w pewne zespoły. W takim układzie podamy je poniżej w kolejności określonej porządkiem alfabetycznym nazwisk autorów. Pierwszy zespół stanowiły referaty z zakresu archeologii: D. Dordżi (MRL): Klasyfikacja mongolskich rysunków naskalnych; S. Michajłow ( B R L ) : O tzw. ka­ miennych babach jako przejawie kultu zmarłych u starożytnych Bułgarów; E . A. Nowgrodowa (ZSRR): Kamienne wyobrażenia jeleni a niektóre problemy wczesnej historii Mongolii; A. P. Okładnikow (ZSRR): Nowe dane o wczesnej historii Mon­ golii; Ch. Perlee (MRL): Niektóre zagadnienia historii osadnictwa w świetle znale­ zisk archeologicznych; N. Ser-Odżaw (MRL): Archeologia w MRL; W. W. Wołków (ZSRR): Niektóre problemy wieku brązu i wczesnej epoki żelaza w Mongolii. Drugi zespół stanowiły referaty historyków traktujące o dziejach Mongolii sprzed okresu autonomii: Sz. Bira (MRL): Studia z historii kultury Mongolii; J . Boyle (Wielka Brytania): Identyfikacja zdarzeń i miejsc związanych z historią światowego imperium mongolskiego; C. Chandsuren (MRL): W kwestii pochodzenia Juan i ich stolicy Mu-me; Cz. Dalai (MRL): Mongolskie tłumaczenie kroniki JuanSzich; Cz. Dżugder (MRL): Społeczno-polityczna i filozoficzna myśl w Mongolii w wieku XIX; M. Golman (ZSRR): Rosyjskie zasoby archiwalne dotyczące historii Mongolii lat 60-tych do 80-tych XVII wieku; D. Gongor (MRL): Tworzenie się na­ rodowości Chalcha; J . Kolmas (CSRS): Ze stosunków tybetańsko-mongolskich; O. Lattimore (Wielka Brytania): Drewniany futerał mongolskiej pajzy; W. A. L i w szic (ZSRR): Sogdyjskie inskrypcje w Bugat; M. Murakami (Japonia): O niektó­ rych nazwach i wyrażeniach w Sekretnej Historii Mongołów; I . Rachewitz (Australia): Kilka uwag o podstawach ideologicznych imperium Czingiz-chana; J . Schubert (NRD): Burchan-chaldun czy Chentej-chan?; D. Sinor (USA): Mongol­ ska inwazja w Europie i niektóre jej następstwa; G. Suchebataar (MRL): O sto­ sunkach etnicznych pomiędzy Hun i Hsien-pi; C . Szugar (MRL): Nowe dane o dru­ ku ksylograficznym w Mongolii; E . Tryjarski (PRL): Nowe odkrycia zabytków tiurkskich w Mongolii i metody publikowania napisów runicznych. Trzeci zespół tematyczny stanowią opracowania obejmujące dzieje autonomicz­ nego państwa mongolskiego, okres rewolucji i bezpośrednio porewolucyjny: D. K a r a (WRL): Dokumenty z historii rewolucji ludowej w Mongolii; F . Isono (Wielka B r y ­ tania): List Bogdogegena do cesarza japońskiego według Kodama. Czwartą grupę stanowią opracowania, które obejmują proces przemian spoleczno-ustrojowych okresu porewolucyjnego: W. Dorbakowa (ZSRR): Tradycyjne mon­ golskie rzemiosło domowe; N. Sandżadordżi (MRL): Z historii ustroju Mongolskiej Republiki Ludowej. Piąty zespół tworzą opracowania na temat stosunków Mongolii z innymi kra­ jami: I. Čima (CSRS): Stosunki mongolsko-czeskie; S. D. Dylikow (ZSRR): Stosunki mongolsko-radzieckie; W. Hartwig (NRD): Znaczenie niekapitalistycznej drogi roz­ woju Mongolii dla ruchów narodowowyzwoleńczych w Azji i Afryce; K . Rawling (Kanada): Porównawcze aspekty stosunków politycznych między Mongolią a in- 2 Sprawozdanie takie zamieszczone zostanie w 2 numerze „Przeglądu Orientalistycznego" w 1971 roku. �284 KRONIKA nymi krajami Azji Centralnej; Sz. Sandag (MRL): Z historii międzynarodowych stosunków Mongolii. Szóstą grupę stanowią studia nad współczesnością: S. Batanchatan (MRL): Współczesne problemy etniczne w MRL; G. Cerenchand (MRL): Współczesna mon­ golska rodzina aracka; B. Cewegsuren (MRL): Dżargałan — Państwowe Gospodar­ stwo Rolne w MRL; D. Dugar (MRL): Współczesne kooperatywy rolnicze; W. Dy­ nowski (PRL): Nowe i najnowsze w kulturze aratów mongolskich; D. Ghur (MRL): Ludność Mongolii, jej wzrost i struktura zawodowa; R. Hamayon (Francja): Kilka obserwacji etnograficznych związanych z wymianą tabakierek wśród Mongołów; D. Markowska (PRL): Procesy urbanizacyjne we współczesnej Mongolii; G . S. Matwiejewa (ZSRR): Nauka Lenina o planowaniu gospodarczym, w budownictwie socja­ lizmu i jej realizacja w warunkach mongolskich; S. Miagmardżaw (MRL): Użyt­ kowanie zasobów pastwiskowych w gospodarce nomadycznej; U. Rattig (NRD): Uwagi o systemie kształcenia zawodowego w MRL; Sz. Sereter (MRL): Wdrażanie innowacji naukowych i technicznych w przemyśle MRL; Z. Sokolewicz (PRL): Wybrane problemy etnograficznych badań nad kulturą klasy robotniczej w MRL (założenia i postulaty); S. Szynkiewicz ( P R L ) : Budżety domoiue rodzin, (irackich,, niektóre zmiany w ciągu ostatnich 50-ciu lat; B. Tudew (MRL): Rola klasy robot­ niczej w rozwoju ekonomicznym Mongolii. Siódmy zespół tworzą informacje o stanie badań mongolistycznych w poszcze­ gólnych krajach: D. D. Luwsanow (ZSRR): Studia mongolistyczne w Buriat-Mongolskiej Republice ZSRR; R. Mitew (BRL): Studia mongolistyczne w Bułgarii; R. Rahul (Indie): Studia mongolistyczne w Indiach. Szeroki wachlarz tematyczny referatów prezentowanych na Kongresie utrud­ niał prowadzenie ż y w e j dyskusji, dlatego też za cenną możliwość należy uznać okazję do spotkań indywidualnych i bezpośredniej, nieoficjalnej wymiany poglą­ dów. Ż y w e zainteresowania wzajemne skupiały badaczy współczesności mongol­ skiej. Grupa polskich etnografów prezentowała na Kongresie wyniki swoich k i l k u ­ letnich badań terenowych w Mongolii. Mongolscy etnografowie i socjologowie, po­ dejmujący aktualnie różnorodne studia empiryczne nad współczesnymi przeobraże­ niami swego kraju, byli w i ę c z natury rzeczy partnerami ożywionych dyskusji me­ todologicznych. Spotkania kongresowe — zarówno oficjalne, jak i kameralne — zbliżyły do siebie badaczy o podobnych zainteresowaniach, co niewątpliwie przyczy­ ni się do współpracy międzynarodowej w dziedzinie mongolistyki. Danuta Markowska, Zofia Sokolewicz i POSIEDZENIE K O M I T E T U R E D A K C Y J N E G O „ETHNOLOGIA EUROPAEA" W dniach 6-9 maja 1970 r. w Arnhem (Holandia) odbyło się kolejne posiedzenie komitetu redakcyjnego pisma „Ethnologia Europaea" założonego przez prof. Sigurda Erixona. Po śmierci E r i x o n a naczelnym redaktorem pisma został prof. G . de Rohan Csermak (Francja), a w skład ścisłego (wykonawczego) zespołu redakcji wchodzą oprócz niego prof, prof.: Jorga Dias (Portugalia) i Branimir Bratanic (Ju­ gosławia). W tym czasie jednak prof. Csermak przeniósł się do Ameryki, co utrud­ nia mu aktywny udział w pracach wydawniczych. Komitet redakcyjny liczy po­ nadto 31 członków — przedstawicieli wielu p a ń s t w europejskich oraz po jednym 1 1 Por. M. G ł a d у s z, Sigurd Erixon jako badacz i teoretyk ludowej kultury europejskiej (26 III 1888 — 18 II 1968), „Etnografia Polska", t. 13: 1969 z. 2, s. 11-24. �285 KRONIKA — S t a n ó w Zjednoczonych i Związku Radzieckiego. Reprezentantem Polski jest prof, dr Witold Dynowski. Tegoroczne posiedzenie komitetu poświęcone było przede wszystkim omówieniu dwu ważnych i pilnych problemów wydawniczych: jednym z nich jest wydanie przygotowanych już do druku dwu następnych (II i I I I ) t o m ó w „Ethnologia Europaea", za lata 1968 i 1969, poświęconych w całości Sigurdowi Erixonowi, czyli tzw. Erixonianów, których druk — jak dotąd — opóźnia się przede wszystkim z powodu braku dostatecznych funduszy. W ożywionej dyskusji zebrani podkreślali koniecz­ ność znalezienia jak najszybciej rozwiązania tych trudności. Prof. Bernet Kempers w y s u n ą ł propozycję, że za zgodą holenderskiego Ministerstwa Kultury można by oba tomy Erixonianów w y d a ć wspólnym nakładem finansowym z holenderskim Muzeum Skansenowskim. Propozycja ta została przyjęta, jak również projekt prof. Zendera, aby Erixoniana w y d a w a ć jako kolejne tomy za lata 1968, 1969 i 1970. Prof. de Rohan Csermak podkreślił konieczność utworzenia biura redakcyjnego z zespołem ludzi, którzy cały swój czas mogliby poświęcić pracom z w i ą z a n y m z wydawaniem pisma. Drugą sprawą, wokół której toczyła się żywa dyskusja, był program publiko­ wania serii podręczników etnografii ludów europejskich. W związku z tym w y ł o ­ nił się szereg trudności i problemów do wyjaśnienia, m. in. co to jest podręcznik? Czy ma to być publikacja adresowana do szerszego kręgu czytelników-laików, czy też tylko przystosowana do potrzeb studentów, bądź do obu tych grup jednocześnie? Podkreślano szczególną potrzebę opracowania podręcznika na temat metodologii badań etnologicznych w Europie. Co do. kwestii, czy podręcznik taki powinien po­ przedzać serię dotyczącą etnografii poszczególnych krajów, czy też ją zamykać, zda­ nia były podzielone: jedni uważali za właściwe, by zaczynać od syntezy metodolo­ gicznej, inni, by nią zakończyć serię. Zwracano uwagę na to, iż opracowanie takie­ go podręcznika przekraczałoby możliwości jednego człowieka, że musiałoby stano­ wić kompilację prac wielu autorów. Odczuwa się brak jakiegoś wzorcowego modelu podręcznika z zakresu etnologii. W dalszym ciągu dyskusji wyłoniło się zagadnienie, czy podręczniki w tej serii mają obejmować całe kraje, czy też mniejsze regiony jako odrębne zespoły kulturowe. Zasadniczo miały one dotyczyć całych krajów, ale nie należy tego interpretować zbyt rygorystycznie. Inną znów sprawą jest stopień uniformizacji podręczników. Uznano, że daleko posunięta uniformizacja jest nie­ realna, że należy się jedynie trzymać ogólnych wytycznych ustalonych w 1966 r. w Julita. Ustalono w ó w c z a s m. in., że należy pozostawić autorom znaczną swobodę ujęcia, z tym jednak, że szczególny akcent winien być położony na materiał preindustrialny, w celu zapewnienia możliwie największego stopnia porównywalności poszczególnych opracowań. Ponadto należy objąć zarówno kulturę materialną, orga­ nizację społeczną i folklor, jak i funkcjonalne związki zachodzące między kulturą wiejską i miejską. Prof. Tokariew wskazał na możliwość różnych ogólnych układów podręcznika ze względu na uporządkowanie materiału: wg krajów, ludów bądź w układzie tematycznym. Sprawę tę pozostawiono zasadniczo do uznania autorów. Na zakończenie konferencji ustalono, że następne posiedzenia w latach 1971 i 1972 odbędą się w Bratysławie i Belfaście, a poświęcone zostaną „kulturze ma­ terialnej" i tematyce „ethnosu". Sprawa w y b o r ó w nowego składu komitetu redak­ cyjnego została odłożona do następnego posiedzenia. KM. �286 KRONIKA S E M I N A R I U M N A U K O W E Z O R G A N I Z O W A N E P R Z E Z PRACOWNIĘ B A D A N NAD WSPÓŁCZESNOŚCIĄ OŚRODKA B A D A N N A U K O W Y C H IM. W. KĘTRZYŃSKIEGO W O L S Z T Y N I E (4-6 V I 1970) Tegoroczne seminarium jest już drugim z kolei spotkaniem naukowo-roboczym na szerszą skalę, zorganizowanym przez Pracownię Badań nad Współczesnością OBN. (Poprzednie odbyło się w czerwcu 1969 roku). Tematyka seminariów jest ściśle związana ze strukturą i założeniami Pracowni obejmującej 3 zespoły robocze: etnograficzny, socjologiczny i demograficzny pod w s p ó l n y m kierownictwem dr Anny Szyfer. W 1969 r. dominującą t e m a t y k ą reprezentowaną na seminarium b y ł y wyniki badań etnograficznych prowadzonych od szeregu lat przez Pracownię na terenie Warmii i Mazur; obrady tegorocznego seminarium podporządkowane zostały problemom demograficznym regionu, tematyce etnograficznej poświęcono tylko 1 referat dr Anny Szyfer, pt. Przemiany kulturowe a zmiany struktury wsi. Obradom przewodniczył doc. dr Mikołaj Latuch, kierownik Zakładu Demografii Wsi S G P i S w Warszawie, który jednocześnie referatem Czynnik ludzki w prze­ kształceniach społeczno-gospodarczych wsi polskiej otworzył seminarium. Szczegól­ nym walorem seminarium było spotkanie badaczy naukowych z reprezentantami praktycznej działalności społeczno-organizacyjnej na terenie woj. olsztyńskiego, k t ó ­ rzy zarówno mieli s w ó j udział w części referatowej (np. referaty mgr St. Piątczaka, z-cy przewodniczącego P W R N w Olsztynie, pt. Gospodarka woj. olsztyńskiego w latach 1945-1970 oraz główne kierunki rozwoju do 1975 r. i mgr Z. Grzesiaka Gospodarowanie czynnikiem ludzkim w woj. olsztyńskim w okresie perspektywicz­ nym, ze szczególnym uwzględnieniem wsi), jak też obszernie i interesująco wypo­ wiadali się w dyskusji. Uderzało wielkie zaangażowanie uczestników seminarium w poruszaną tematykę. Cały drugi dzień obrad poświęcony był zagadnieniom demograficzno-socjolo­ gicznym z w i ą z a n y m z Olsztyńskimi Zakładami Opon Samochodowych (OZOS). W zakładach tych, gdzie interesująco przedstawia się proces kształtowania się za­ łogi w terenie nie mającym jeszcze tradycji przemysłowych, prace badawcze pro­ wadzone są przez zespół naukowy zakładu doc. Latucha, pod jego kierownictwem. Jednym z dominujących problemów O Z O S - u jest brak dostatecznej stabilizacji załogi. Warto dodać, że poza istotną — jak widać — dla regionu tematyką, sprężystą organizacją i wprawnym prowadzeniem obrad dodatkową atrakcją seminarium była jego lokalizacja w pięknym harcerskim ośrodku szkoleniowym „Perkoz" nad jeziorem Plusznym pod Olsztynkiem. Krystyna Małkowska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8b21d9ba4b09b817b4f1f8b70c746349.pdf f1d2e80a2becb285ec1eeb1962bc388d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:738 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:680 Title A name given to the resource Dwa znaczenia terminu "autorytet" w bystroniowskim modelu kultury ludowej / ETNOGRAFIA POLSKA 1971 t.15 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1971 t.15 z.2, s.275-280 Creator An entity primarily responsible for making the resource Ciołek, Tadeusz Maciej Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X V z. 2 T A D E U S Z M A C I E J CIOŁEK DWA ZNACZENIA TERMINU „AUTORYTET" W BYSTRONIOWSKIM MODELU KULTURY LUDOWEJ W dorobku polskiej humanistyki znajduje się interesująca próba połą­ czenia danych etnograficznych, socjologicznych, literaturoznawstwa oraz historii ziem polskich w spójny system opisujący i tłumaczący niejako mechanizm istnienia i rozwoju pewnego szczególnego zespołu zjawisk, jaki zwykliśmy nazywać kulturą ludową. Mam t u na myśli model po­ jęciowy, inaczej konstrukt pojęciowy, odnoszony do rzeczywistości , za­ warty w pracach Jana Stanisława Bystronia, a przede wszystkim w jego Kulturze ludowej. Model ten został skonstruowany na podstawie materiałów dotyczących ludności ziem polskich, zdania szczegółowe odnoszą się więc do tego jedy­ nie terenu. Posiadając zatem współrzędne czasu i przestrzeni, m o d e l kultury ludowej granicami swej stosowalności obejmuje jedynie niektóre szczególne formacje społeczne, w przeciwieństwie do t e o r i i kultury, czyli takiego systemu zdań, których zdolność do wyjaśniania i tłuma­ czenia faktów jednostkowych nie podlega ograniczeniom czasowym i prze­ strzennym . W bystroniowskim ujęciu teoretycznym obydwa poziomy ogólności zostały świadomie przez ich autora rozgraniczone konstrukcją podstawowej dla interesujących nas zagadnień k s i ą ż k i . Zarówno w modelu, jak i w zarysowanej najogólniej teorii, J. S. B y stroń traktuje termin „autorytet" jako kategorię niejako kluczową . Je1 2 3 4 1 Por. P. S z t o m p k a , O pojęciu modelu w socjologii, „Studia Socjologiczne", nr 1: 1968, s. 31-33, 50-53. Takie rozróżnienie między modelem a teorią zostało tu wprowadzone zgodnie z postulatami metodologów, por. K . M a ł k o w s k a , Uwagi o modelu, „Etnografia Polska", t. 3: 1969 z. 1, s. 12-13. J . S. В у s t r o ń, Kultura ludowa, Warszawa 1947. Wystarczy na przykład odnaleźć takie stwierdzenia, jak: „Jeżeli chcemy zdać sobie głębiej sprawę z istoty kultury danej grupy, to musimy stwierdzić, jakie tu działają autorytety, jaki jest ich układ, jaki zakres i jaki zasięg działania". В у2 3 4 �276 TADEUSZ MACIEJ CIOŁEK dnak dokonywane przez niego próby wyjaśnienia terminu „autorytet" nie wydają się być w pełni wystarczające , stąd celem niniejszego szki­ cu będzie nieco dokładniejsze rozważenie znaczeń tego pojęcia. Należy jednak wpierw naszkicować w ogólnych zarysach bystroniowską koncepcję kultury. J. S. Bystroń wychodzi z założenia, że nie jesteśmy w stanie skon­ struować w sposób logicznie zadowalający pojęcia kultury, jako całości mającej swój niezależny byt i posiadającej indywidualne cechy . Zdaniem uczonego nie istnieje coś takiego, jak samoistna, niepodzielna całość okre­ ślana jako kultura miejska, kultura szlachecka czy też ludowa. Tego typu globalne ujęcia są rezultatem teoretycznych niedociągnięć naszego popu­ larnego myślenia. Poprawnym natomiast konstruktem będzie uznanie kultury za: „ze­ spół treści kulturalnych, ukształtowany w danej grupie społecznej w okre­ ślonym czasie" . Mamy zatem do czynienia z poszczególnymi treściami podlegającymi układaniu się w różnorakie, lecz logicznie zharmonizowa­ ne kombinacje i zespoły . Bystroń pisze: „Nie możemy więc badać k u l ­ tury jako takiej, ale możemy rozpatrywać ją jako pewien historycznie wytworzony zespół treści kulturalnych. Celem zaś badania jest poznanie tego zespołu, jego mechanizmu i zmian, jakie t u będą zachodziły" . Kultura nie jest agregatem, prostym zbiorem treści, lecz jest ich świa­ domym zorganizowaniem, zespoły bowiem złożone z treści kulturalnych dostosowane są do potrzeb grupy ludzkiej, której służą. Na treści kultu­ rowe składają się pojęcia, które ludzie tworzą, postawy psychiczne, sto­ sunki społeczne, czynności ludzkie i każde dzieło rąk ludzkich. Tak więc „treści te występują w rozmaitych zespołach, w poszczególnych grupach społecznych przyjmuje się pewne treści za obowiązujące i wówczas mówi­ my o kulturze danej grupy. Zespoły te są oczywiście rozmaite, stąd też i rozmaitość kultur. Zespoły te są wytworzone w określonych warunkach historycznych i wraz ze zmianą warunków również ulegają zmianie" . s 6 7 8 9 10 s t r o ń , op. cit., s. 26-27; tamże też nieco dalej stwierdza: „Nie możemy zbliżyć się do poznania kultury..., jeśli nie poznamy tych autorytetów, które tę kulturę two­ rzą i podtrzymują". Rzecz jasna, podana przez J . S. Bystronia definicja autorytetu: „osoba w danym środowisku najbardziej miarodajna, ogólnie szanowana, budząca całko­ wite zaufanie, zazwyczaj stawiana za wzór do naśladowania" (J. S. B y s t r o ń , W. D y n o w s k i , Kultura ludowa i ludoznawstwo w Polsce, Warszawa 1948, s. 66), ujmuje tylko jeden z aspektów tego terminu. ' B y s t r o ń , op. cit., s. 18. B y t r o ń , D y n o w s k i , op. cit., s. 5. Por. B y s t r o ń , op. cit., s. 443. B y s t r o ń , D y n o w s k i , op. cit, s. 5. В у s t r o ń, op. cit, s. 20. 5 7 8 9 1 0 �DWA ZNACZENIA TERMINU AUTORYTET 277 Stąd zmienność ich, czyli zmienność kultury, nie jest procesem w y n i ­ kłym z wewnętrznej konieczności rozwojowej danego zespołu, lecz jest rezultatem zmienności kontekstu społeczno-historycznego i polega na zmia­ nach konfiguracji przez różnorodne łączenie i wymianę treści kultural­ nych. Równocześnie trzeba pamiętać, że „treści nie należą teoretycznie do takiej czy innej grupy społecznej czy narodowej, gdyż takiego związku nie da się poprawnie skonstruować" . Treści kulturowe w swej jakości czy też w swej liczbie nie są dane raz na zawsze, ale są kreowane drogą samodzielnego wysiłku twórczego jednostek i grup, jak też i zapożyczane od innych ludzi i od innych grup społecznych. Stąd ilość treści mogących wejść potencjalnie w skład danej kultury jest niemal nieograniczona. Za­ chodzi więc pytanie odnośnie do przyczyn ograniczających ową mnogość do względnie zamkniętego, bądź co bądź, zespołu treści kulturalnych. I w t y m miejscu J. S. Bystroń notuje: 11 „Pytaniem tym sięgamy do podstawowego zagadnienia, które rzuca światło na rozwój kultury, a mianowicie zagadnienia autorytetu. Autorytety bywają różne i pod tym w z g l ę d e m zarówno dla jednostek, jak i dla grup nie ma ustalonych k r y ­ teriów. Decydują one o przyjęciu bądź odrzuceniu pewnych treści z tej ogromnej ilości, jaka się nasuwa. Autorytet jest tą wciąż czynną agencją, która przeprowadza selekcję treści kulturalnych i w p ł y w a na ich uznanie i rozpowszechnienie" . 12 Zdaniem J. S. Bystronia rozmaite grupy mogą się różnić rozmaitymi układami autorytetów. I choć ich postacie w rozwoju historycznym są zmienne, choć autorytety działać mogą w różnych kierunkach, to jednak ich instrumentalne znaczenie dla wywołania, utrzymania lub zniesienia określonego stanu w zespole treści kulturowych, ich zasadnicza funkcja selekcjonowania i rozpowszechniania pozostaje stała. Autorytet działa więc jak mechanizm sterujący dla danego zespołu treści kulturowych, czyli dla kultury, poprzez ustalenie kierunku i tempa rozwoju tego ze­ społu. Ale tak zarysowany dla terminu „autorytet" zakres znaczeniowy nie jest w pracach J. S. Bystronia jedyny, autor bowiem operuje t y m po­ jęciem w sposób zgoła różnoraki. Świadczą o t y m cytowane niżej frag­ menty jego książek: 1. „Autorytet naczelny, wytyczający granice rozwojowi form kulturalnych dla całej grupy, ustala się wśród warstwy społecznie uprzywilejowanej i gospodarczo w y ż e j postawionej" . 13 1 1 1 2 1 3 Bystroń, Bystroń, Bystroń, D у n o w s к i, op. cit., s. 7. D y n o w s k i , op. cit., s. 9. op. cit., s. 32. �278 TADEUSZ MACIEJ CIOŁEK 2. „[Kowal i młynarz]... nie byli jednak oni typowymi przedstawicielami we­ w n ę t r z n y c h i samodzielnych autorytetów dawnej wsi" . 3. „Poza tymi znachorami czy czarownikami nie ma właściwie innych niezależ­ nych autorytetów w obrębie samej ludności wiejskiej, chyba że wspomnimy tu jeszcze reprezentantów kilku zawodów, które się z czasem na wsi z j a w i a j ą " . 4. „Zresztą bartnik ó w mieszka zazwyczaj poza osadą, a więc ta izolacja wraz z tajemniczością jego pracy stanowią jego autorytet" . 5. „Tradycyjnymi autorytetami, podtrzymującymi wytrwale dawną kulturę, a w i ę c w wielu wypadkach przekazującymi z pokolenia w pokolenie odwieczne treści jeszcze z czasów pogańskich pochodzące, są ludzie starzy, przede wszystkim starzy gospodarze, pracujący na własnej roli, a następnie gdzieniegdzie także i zna­ chorzy. Autorytety to bardzo silne i wybitnie konserwatywne" . 6. „W swoim czasie wielkim autorytetem na wsi cieszyli się także bartnicy czy pszczelarze. Będzie to całkiem uzasadnione, jeśli się zważy, że pszczoły wśród ludu uważane są za owady święte, hodowla ich jest więc uznana za akcję o szczególnej wadze, wymagającą nie tylko technicznych, ale i magicznych umiejętności" . 7. „Jeżeli jednak urząd wójta poparty był zaufaniem starszyzny, wówczas by­ wała to najwyższa instancja orzekająca i najbardziej miarodajna dla stosunków wiejskich... Z biegiem czasu, gdy dziedzic przestał być samowładcą całej wsi, wójt ostał się jako podstawowy autorytet. Władze administracyjne rządziły wsią przez wójta, w praktyce nie zawsze mogąc nad nim w y k o n y w a ć skuteczną kontrolę. Poza tym w gromadzie wiejskiej istniał cały szereg innych autorytetów, które w jakimś stopniu stanowiły odbicie władzy dziedzica" . 8. „Działalność... prowadzona jest przez organizację zwartą i silną, opartą 0 ogromny autorytet moralny, a w wielu wypadkach także stosującą rozmaite środ­ ki przymusu" . 9. „Ksiądz mógł pouczać także poza kościołem. Mógł doradzać, napominać, 1 to nie tylko w zakresie religijnym. Ksiądz na wsi był autorytetem dużej miary: Patrzano nań jak na wyrocznię, otaczano czcią i słuchano bardziej chyba niż dzie­ dzica. Osobisty autorytet księdza był jeszcze podniesiony przez oparcie o wyższe władze duchowne. Niejednokrotnie wypadało proboszczowi w ich właśnie imieniu głosić nakazy czy zakazy i p o w o ł y w a ć się na powagę synodu czy biskupa" . 10. „Był też organista naczelnym autorytetem w zakresie muzycznym" . 11. „Autorytet ludzi starszych był niewątpliwie bardzo wielki" . 14 15 lfi 17 l s I9 20 21 22 23 Z cytatów tych wynika, że termin „autorytet" w koncepcji Bystronia jest wieloznaczny. Starając się pogrupować atrybuty związane z t y m terminem uzys­ kujemy w rezultacie następujące trzy szeregi, w których liczba zamiesz"Bystroń, В у s t r o ń, "Bystroń, Bystroń, В у s t r o ń, Bystroń, Bystroń, Bystroń, В y s t r o ń, Bystroń, 1 5 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 2 2 2 3 Dynowski, op. cit., s. 35. op. cit., s. 35. op. cit, s. 36. D y n o w s к i, Dynowski, Dynowski, Dynowski, Dynowski, Dynowski, op. cit., s. 12. op. op. op. op. op. op. cit, cit., cit. cit cit. cit, s. s. s. s. s. s. 12. 13. 13. 15. 15. 10. �DWA ZNACZENIA TERMINU AUTORYTET 279 czona w nawiasie oznacza numer kolejnego cytatu: A) ze względu na charakter autorytetu Bystroń określa go jako: na­ czelny (1,10), wewnętrzny (2), samodzielny (2), niezależny (3), tradycyjny (5), konserwatywny (5), podstawowy (5); B) równocześnie określane są rozmiary autorytetu: wielki (6), bardzo wielki (11), dużej miary (9), bardzo silny (5); C) podstawę autorytetu stanowią następujące czynniki: wiedza (9), przywileje (1), powaga instytucji (9), posiadanie zaufania (7), silna po­ zycja ekonomiczna (1, 5), kwalifikacje osobnika (4, 6, 10), sędziwy wiek osobnika (5, 11), specjalne umiejętności osobnika (6), obiekty czci (6), oka­ zywana cześć (9), prestiż moralny (8), władza (7, 9), środki przymusu (8). Zatem w Bystronia koncepcji modelu kultury ludowej odnaleźć można w drodze analizy dwa zasadnicze znaczenia terminu „autorytet". Po pier­ wsze mamy tu do czynienia z pojęciem autorytetu w sensie potocznym, codziennym. Autorytet tak rozumiany występowałby tu jako synonim prestiżu, społecznego uznania i poważania. Drugie rozumienie „autory­ tetu" jest specyficzne dla Bystronia. Termin ów znaczyłby tyle, co jeden z mechanizmów selekcjonujących treści kulturowe. Czyżby więc termin „autorytet" w swym dwojakim rozumieniu ozna­ czał zjawiska całkowicie od siebie różne i niezależne? Zakładając popra­ wność poprzednich rozważań odpowiedzieć można w sposób następujący: są one różne z pewnością, ale w żadnym wypadku nie są one w pracach Bystronia niezależne. Logika połączenia tych dwóch pozornie nie związanych zjawisk wydaje się być następująca. Różni ludzie cieszą się w różnym stopniu autoryte­ tem (por. grupę kontekstów B), będącym tym samym co prestiż, inaczej społeczne poważanie, przypisywane danym rolom społecznym (por. grupę kontekstów C). Ludzie cieszą się autorytetem-prestiżem ze względu na ich cechy osobiste oraz ze względu na sytuację społeczną, w jakiej się znajdują. Osoby, których autorytet-prestiż określany jest jako „bardzo wielki" czy „dużej miary", zaczynają pełnić formalnie lub nieformalnie, w spo­ sób uświadomiony bądź też i nie, funkcje autorytetu kulturowego (por. grupę kontekstów A). Tym samym odnalezione zostało dwojakie znaczenie tej centralnej u J. S. Bystronia kategorii, jaką jest „autorytet". � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/284342f1d508cb1b5104403229d22f81.pdf 1c721f89c0020c08723f3bc4598d0483 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:623 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:571 Title A name given to the resource Fenomenologiczna koncepcja historii i kultury. Zastosowanie w polskich badaniach etnograficznych / ETNOGRAFIA POLSKA 1968 t.12 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1968 t.12, s.15-28 Creator An entity primarily responsible for making the resource Zadrożyńska-Barącz, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Cząść I A R ANNA T Y K U Ł Y ZADROZYNSKA-BARĄCZ FENOMENOLOGICZNA KONCEPCJA HISTORII I K U L T U R Y . ZASTOSOWANIE W POLSKICH B A D A N I A C H ETNOGRAFICZNYCH Fenomenologia wniosła do filozofii X I X w. wiele nowatorskich myśli, stanowiła zwartą koncepcję w teorii poznania, ponadto postulo­ wała specyficzne podejście do zjawisk, przez co nie utraciła swego znaczenia do dziś w badaniach nad rzeczywistością mających na celu odnalezienie prawdy w jej najszerszym sensie. Prowadzone współcześnie badania, rozważania i weryfikacje w na­ ukach humanistycznych dysponują zespołem postaw teoretycznych i me­ tod, nie zawsze jasnym z punktu widzenia swej genezy, co w kon­ sekwencji prowadzi do automatycznego ich stosowania. Celem tego artykułu nie będzie krytyka współczesnej metodologii i współczesnych teorii w naukach humanistycznych. Ma on tylko przyczynić się do lepszego ich zrozumienia. Ma wyjaśnić poprzez założenia jednego z kie­ runków filozoficznych dzisiejsze spojrzenie na k u l t u r ę . Być może właśnie fenomenologia posiada dla zrozumienia współczesnych teorii i metod badawczych większe znaczenie, niż do tej pory jej przypisywano. Być może jest najwłaściwszym kluczem do ich zrozumienia. Być może droga do strukturalnej analizy wytworów kultury Levi-Straussa zaczyna się w fenomenologicznej koncepcji świata, historii i kultury. Celem tego artykułu nie jest również omawianie zasad fenomenologii w całej ich różnorodności i powiązaniach. Dla nas najważniejszą rzeczą jest ta część koncepcji, która wiąże się w sposób oczywisty z przedmio­ tem naszych badań, więc z k u l t u r ą i historią. Niemniej nie można uniknąć powtórzenia pokrótce podstawowych elementów charaktery­ zujących tę filozofię. Wielokrotnie zwracano uwagę, że fenomenologia jako termin w filo­ zofii, któremu nadawano różne znaczenia, był często używany przez wielu myślicieli . Formę zwartej koncepcji nadał jej jednak dopiero 1 1 Termin ten spotykamy również u Kanta, Hegla, Hamiltona. Hartmanna. Podkreślają to podręczniki historii filozofii oraz słowniki filozoficzne. Patrz np. �16 ANNA ZADROZYNSKA-BARĄCZ Edmund Husserl, rozbudowując stopniowo zasady fenomenologicznego punktu widzenia rzeczywistości w dziedzinie teorii poznania, która zawierała sugestie dotyczące zjawisk czasowych w działalności człowieka, a więc historii i kultury. Jako kierunek będący przede wszystkim reakcją na minimalizm filo­ zofii drugiej połowy X I X w., zawierała fenomenologia po pierwsze k r y ­ tykę dotychczasowych postaw i koncepcji, a ponadto dawała pozytywną propozycję nowej nauki. Ta nowa nauka, w historii filozofii znamy wiele takich prób, która miała powstać jako zaprzeczenie psychologizmu, empiryzmu, naturalizmu etc, powinna wypływać z prawd oczywistych, wnioskowanie indukcyjne nie powinno być podstawą do tworzenia kon­ strukcji myślowych. Fenomenologia więc ma na celu stworzenie pod­ staw tej niezawodnej nauce. By nadać jasne kontury swej koncepcji określa Husserl kategorię pojęć, uściśla je i w ich ramach rozważa naj­ istotniejsze problemy. Krótko więc omówimy tę kategorię pojęć nie zatrzymując się dłużej nad ich wyjaśnianiem. Przedmiotem badań feno­ menologii jest ś w i a t zawierający „cały horyzont możliwych b a d a ń " . Elementy tego świata są przez nas odbierane za pomocą n a t u r a l ­ nego doświadczenia, które jest postrzeganiem ze­ w n ę t r z n y m , gdy chodzi o elementy fizyczne tego świata, natomiast w wypadku źródłowego doświadczania „nas samych i naszych stanów świadomości" — p o s t r z e g a n i e m w e w n ę t r z n y m . Świat sta­ nowi przedmiot badań zarówno dla nauk przyrodniczych, jak humani­ stycznych, a więc, jak je nazywa Husserl, nauk doświadczalnych. Nauki doświadczalne są naukami o f a k t a c h . Fakt podlega poznaniu w swej realności, w określonym punkcie czasowym i określonym trwaniu. Lecz ta właśnie realność faktu i jego i s t o t a pozwalają sądzić, że przedmiot ten mógłby znajdować się w innym czasie i innym miejscu, posiadać inną postać, podczas gdy faktycznie jest przecież niezmienny. Więc „indywidualny byt każdego rodzaju jest — mówiąc całkiem ogólnie — przypadkowy" . Istnieją określone prawa przyrody pozwalające wnio­ skować i tłumaczyć fakty, lecz są to tylko prawidłowości, które w za­ sadzie dotyczą i s t o t y przedmiotów, a nie ich form zewnętrznych czy szczegółów ich funkcjonowania. „[...] do sensu wszystkiego, co przy­ padkowe, należy to, iż właśnie posiada ono istotę, a t y m samym pewne 2 3 4 W. T a t a r k i e w i c z , Historia filozofii, t. 3, Warszawa 1968, czy Vocabulaire technique et critique de la philosophie, w oprac. A. L a l a n d e , t. 3: Nouveau supplément, Paris 1932. Każdy jednak z tych filozofów u ż y w a terminu „fenomeno­ logia" czy „fenomen" w innym znaczeniu, niż przyjął to Husserl. E . H u s s e r l , Idee czystej fenomenologii i fenomenologicznej filozofii, War­ szawa 1967, s. 15. Tamże, s. 17. Tamże, s. 18. 2 3 i �FENOMENOLOGICZNA KONCEPCJA HISTORII K U L T U R Y 17 dające się w swej czystości ująć ejdos, to zaś podpada pod dotyczące istot prawdy różnego stopnia ogólności" . Stąd następne stwierdzenie, że jeśli odkrywamy istotę jednego faktu, to tę samą istotę posiadać może inny fakt: stopniowo odkrywamy cechy, które pozwolą nam wydzielić spośród postrzeganych faktów ich dziedziny czy kategorie, zależne od stopnia uchwycenia istoty faktów zawartych w t y m zbiorze. Kategorię najwyższą stanowi ejdos — istota. I tą właśnie istotą zajmuje się feno­ menologia „nie jako nauka o faktach, lecz jako nauka o istocie (jako „ejdetyczna" nauka); jako nauka, która chce ustalać wyłącznie „poznania dotyczące istoty", a bynajmniej nie „fakty" . W t y m celu fenomenologia dysponuje redukcją ejdetyczna, a więc „myśleniem wyrażającym się w sądach od faktycznej (empirycznej) ogólności do ogólności charakte­ rystycznej dla istot" . W związku z t y m rozgraniczeniem mamy nauki związane z istotą i nauki o faktach. Pierwsze z nich, jak czysta logika, czysta matematyka, czysta teoria czasu, teoria przestrzeni, kinematyka i t d . , charakteryzują się tym, że doświadczenie w tych naukach nie pełni roli uzasadnienia, w przeciwieństwie do nauk o faktach, gdzie doświadczenie staje się aktem uzasadniającym . Z tego wynika wniosek, że „sens ejdetycznej nauki zasadniczo wyklucza jakiekolwiek włączanie wyników poznawczych nauk empirycznych, podczas gdy przeciwnie, „nie istnieje żadna tego rodzaju nauka, która jako nauka w pełni rozwinięta mogłaby być wolna od ejdetycznych poznań i t y m samym niezależna od nauk ejdetycznych" . Podstawowym pojęciem — przedmiotem badań fenomenologii — jest świat. Pojęcie to posiada między innymi i aspekt czasowy, posiada poza teraźniejszością „dwustronnie nieograniczony horyzont czasowy, swą znaną i nieznaną, bezpośrednio żywą i nieżywą przeszłość i przyszłość" . Poprzez doświadczenie postrzegamy związki otaczającej nas rzeczywi­ stości i w stosunku właśnie do tego świata odnoszą się nasze akty świa­ domości. A k t y te są więc świadomością czegoś, są aktami i n t e n c j o ­ n a l n y m i . „W samej istocie przeżycia t k w i nie tylko to, że jest ona świadomością, ale też, czego jest świadomością i w jakim — określonym albo nieokreślonym —• sensie jest nią" . Postrzeganie intencjonalne najczęściej jest ponadto postrzeganiem wartościującym, zawiera więc 5 6 7 8 9 10 11 12 5 6 7 8 9 10 11 12 Tamże, Tamże, Tamże, Tamże, Tamże, Tamże, Tamże, Tamże, s. 19. s. 7—8. s. 8. s. 33. s. 34. s. 36. s. 88. s. 112. 2 — Etnografia Polska, t. X I I /•„ \ ', £g , * ., • �A N N A ZADROŻYNSKA-BARĄCZ 18 określoną postawę wobec rzeczy. Przeżycie, jakim jest postrzeganie, może być i m m a n e n t n e lub t r a n s c e n d e n t n e . W pierwszym wypadku przedmiot intencjonalny należy do tego samego strumienia przeżyć, co akt postrzegania, jest skierowany do tego samego Ja. W dru­ gim wypadku akt postrzegania odnosi się do innego Ja lub do rzeczy czy realności w ogóle . I o ile postrzeganie rzeczy czy realności w ogóle nie wymaga szczególnego wyjaśnienia, o tyle postrzeganie immanentne jest uchwytne wyłącznie poprzez mnogość spostrzeżeń w określony spo­ sób uporządkowanych, ale nigdy nie zakończonych. Mnogość ta jednak tworzy pewną jedność „zgodnie prezentującej świadomości" , o cha­ rakterze przestrzennym. Właśnie z postrzeganiem wiąże się jeden z pod­ stawowych błędów w rozumieniu fenomenologii: należy uświadomić sobie różnicę pomiędzy aktem intencjonalnym, jakim jest postrzeganie, a obrazowo lub znakowo symbolicznymi przedstawieniami tego spo­ strzeżenia. Wnioskiem i następnym odróżnieniem powinno być rozdziele­ nie pomiędzy treścią a przedmiotem aktu. Treść stanowi sens postrzega­ nego przedmiotu. Ostatnie stwierdzenie nasuwa powiązania z filozofią Brentany, od którego myśli wyszedł przecież Husserl. Do omówienia pozostaje jeszcze część dla nas najważniejsza: fenome­ nologiczna koncepcja historii i kultury. Może wydawać się nieporozumieniem, że fenomenologia, która dekla­ rowała się jako antypsychologizm w równej mierze jak i antyhistoryzm, proponuje jakieś rozwiązanie historii. Jest to tylko paradoks. Chodzi o nadanie historii nieco innego znaczenia. Wspomniałam o husserlowskiej koncepcji rozumienia treści postrzeganego przedmiotu jako jego sensu. Otóż historia w takim ujęciu staje się po prostu procesem kształtowania się tego sensu, jego genezą. 13 14 „Geneza jest prawdą — pisze Husserl — rozważaną i interpretowaną na zupełnie innym gruncie niż geneza empiryczna, która traktowała świadomość jako wynik [...], geneza transcendentalna mogła [...] proponować siebie jako zada­ nie ukazania stopniowego ustanawiania samego siebie, odnalezienia refleksji o swych warunkach zewnętrznych. Każda warstwa przed tą refleksją, warstwa będąca jedynie syntezą bierną, stanowi dla analizy transcendentalnej jedynie drugi plan, jakiś horyzont refleksji historycznej" . 15 Myśl tę rozwija Husserl w wielu pracach, poświęcając jej dużo miejsca w Kryzysie nauk europejskich i Początkach geometrii . Do16 13 Tamże, s. 118. Tamże, s. 135. L . K e l k e l , R. S c h e r e r , Husserl, sa vie, son oeuvre avec un exposé de sa philosophie, Paris 1964, s. 67—81 (rozdz. pt. La phénoménologie husserlienne et l'histoire). E . H u s s e r l , Die Krisis der europäischen Wissenschaften und die trans14 m 1 6 �19 FENOMENOLOGICZNA KONCEPCJA HISTORII K U L T U R Y świadczenie początkowe jest w istocie swojej fenomenem czasowym, tworzącym w efekcie formy idealne będące jego odzwierciedleniem, sta­ nowiące jego osądy, formy posiadające walor wszechczasowy, w których oczywistość jest reaktywowana przez ś w i a d o m o ś ć . W takim ujęciu historię ujmujemy jako nieprzerwaną tradycję i jej przekazywanie, stopniowe kształtowanie się sensu, znaczenia, a nie jako empiryczne następstwo faktów. Poznanie historii to odkrycie jej istoty, którą jest „jądro pierwotnego znaczenia" oraz kształtowanie i osadzenie się tego znaczenia. Geneza — to po prostu akt, za pomocą którego wydarzenie może wejść do historii i stać się punktem wyjścia jakiejś tradycji. To właśnie tradycja, transhistoryczność wydarzeń, prowadzi do rozumienia historii. W ramach fenomenów transhistorycznych istnieją zawsze układy idealne (język, geometria), posiadające własną, określoną strukturę aprio­ ryczną, dzięki której i poprzez którą uchwytny i zrozumiały może stać się sens fenomenu, w którym jest zawarty sens h i s t o r i i . Historia jest jednak nierozerwalnie związana z człowiekiem poprzez widoczne, uchwytne i postrzegalne jej efekty, które zwiemy kulturą. Jednocześnie kultura stanowi cechę wyróżniającą człowieka spośród świata przyrody. Człowiek o tyle należy do historii — pisze E. Fink — 0 ile jest twórcą kultury. W ten sposób fenomen, jakim jest kultura, stanowi zbiór faktów, poprzez który można starać się o uchwycenie 1 wyjaśnienie historii. Istnienie zespołu, k t ó r y m jest kultura współ­ czesna, zawiera w sobie konieczność istnienia jakiegoś zespołu kultury w przeszłości, nieograniczonego w swej wszechstronności, lecz ograniczo­ nego strukturalnie, implikuje kontynuację przeszłości, stając się w każ­ dym momencie czasem teraźniejszym kultury przeszłości. Struktura tego zespołu jest właśnie t y m elementem, jaki jesteśmy w stanie badać i po­ znać począwszy od teraźniejszości, w której odnajdujemy formę już ukształtowaną, najwyższą, stanowiącą rozbudowany zespół elementów składowych . Praktycznie więc chodzi o to, by w każdym zespole kultury, każdej cywilizacji odnaleźć formułę jakiegoś możliwie jedynego spo­ sobu zachowania się wobec innych ludzi, wobec czasu, śmierci, jakiegoś 17 1 8 19 2 0 21 zendentale Philosophie, cz. I , I I , Gettingen 1936; t e n ż e , L'origine de la geometrie, Paris 1951. K e 1 k e 1, S c h é r e r, op. cit., s. 75. M . M e r l e a u - P o n t y , Phénoménologie de la perception, Paris 1945. K e 1 k e 1, S c h é r e r, op. cit., s. 79. E . F i n k , Monde et histoire, [w:] Husserl et la Pensée Moderne. Phaenomenologica. Collection publiée sous la patronage des Centres d'Archives-Husserl, t. 2, L a Haye 1959, s. 162. H u s s e r l , L'origine de la géométrie, s. 201—203, oraz streszczenie [w:] K e 1 k e 1, S c h é r e r, op. cit. (L'histoire comme genèse du sens). 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 �ANNA 20 ZADROŻYNSKA-BARĄCZ możliwie jedynego sposobu kształtowania świata. Wszystkie wyjątki, przypadki w postępowaniu ludzi i w faktach tracą znaczenie, wzajemnie się anulują, wyłania się jedynie sprecyzowany kontur, struktura w y ­ darzeń. Historia więc odsłania nam s t r u k t u r ę bytu . Na gruncie polskim propagowaniem myśli fenomenologicznej zajął się prof. Kazimierz Twardowski. Nie była to ściśle koncepcja Husserla, Twardowski był uczniem Brentany i samodzielnie doszedł do pewnych ustaleń. Rozważania jego dotyczą szerokiego wachlarza zagadnień i cho­ ciaż w szczegółach różnią się od myśli Husserla, w całości koncepcja jego jest zgodna z zasadami fenomenologii. Należy teraz prześledzić możliwości i drogę, którą miała przejść fenomenologiczna koncepcja kultury, by zostać przyjęta do praktycznych badań tego właśnie feno­ menu. W logice polskiej propagował ją, jak wspomniałam, K . Twardow­ ski , w dziedzinie estetyki rozwija ją R. Ingarden , w językoznawstwie wykorzystał może nie w pełni rówieśnik Twardowskiego, Jan Baudouin de Courtenay , do badań i analizy etnograficznej jako jedyna w Polsce przyjęła ją Cezaria Baudouin de Courtenay-Jędrzejewiczowa. Naszym więc zadaniem będzie spojrzenie na sylwetkę C. Jędrzejewiczowej od strony możliwości w p ł y w u wspomnianych uczonych oraz w y ­ jaśnienie, na czym polega fenomenologia w konkretnych badaniach nad kulturą, tak jak je widziała C. Jędrzejewiczowa. Szczególną rolę, jaką dla polskiej filozofii odegrał K . Twardowski, podkreślano już niejednokrotnie. Twardowski tworzy we Lwowie krąg, szkołę filozoficzną. Sposób analizy pojęć i zjawisk propagowany przez niego przede wszystkim na wykładach (wykładał bez przerwy w latach 1895—1935) zdobywa sobie zrozumienie i popularność. Ze szkoły tej wychodzą tacy uczeni, jak W. Tatarkiewicz, K . Ajdukiewicz, T. Kotar­ biński czy T. Czeżowski. Możemy sądzić, że zasady analizy Twardow­ skiego znane były również Cezarii Jędrzejewiczowej dzięki jej licznym kontaktom z przedstawicielami umysłowej elity Polski. Możemy tez przyjąć, że wyznaczając główne rysy koncepcji Twardowskiego zwią22 23 24 25 2 2 M e r l e a u - P o n t y , op. cit. T. K o t a r b i ń s k i , Styl pracy Kazimierza Twardowskiego, [w:] Odczyty wygłoszone w czasie Akademii urządzonej przez Polskie Towarzystwo Filozoficzne w Warszawie 11 lutego 1959 w dwudziestolecie śmierci Kazimierza Twardowskiego (odbitka z „Ruchu Filozoficznego", t. 19:1959 z. 1—2, s. 1—4); T. C z e ż o w s k i , Wkład Kazimierza Twardowskiego do teorii nauki, tamże, s. 4—9; K . T w a r ­ d o w s k i , Wybrane pisma filozoficzne, Warszawa 1965. R. I n g a r d e n , Przeżycie, dzieło, wartość, K r a k ó w 1966. J . B a u d o u i n d e C o u r t e n a y , Szkice językoznawcze, t. 1, Warszawa 1904; t e n ż e , Próba uzasadnienia samoistności zjawisk psychicznych na podstawie faktów językowych, odbitka z „Rozpraw Wydziału Filologicznego Akademii Umie­ jętności w Krakowie", t. 9:1904. 2 3 2 4 2 5 �• FENOMENOLOGICZNA KONCEPCJA HISTORII K U L T U R Y 21 zanej z postawą najpierw Brentany, później zgodnej z myślą Husserla, a dotyczącej kultury, zbliżamy się do zrozumienia stanowiska C. Jędrzejewiczowej. Twardowski idzie po l i n i i podkreślenia przede wszystkim rozróżnie­ nia w procesie badawczym treści aktów intelektualnych od ich przed­ miotu, wyobrażeń od pojęć, czynności od wytworów. Zasady te odnoszą się również do badań nad kulturą. Zadaniem nauk humanistycznych jest badanie trwałych wytworów psychofizycznych dostępnych nam jako wytwory kultury. Określenie: psychofizyczne, zawiera w sobie element dotyczący zarówno twórcy, jak i przedmiotu. Wytwory kultury są psychofizyczne: primo jako w y n i k i czynności psychicznych i fizycznych ich twórcy, a secundo, gdyż na każdy w y t w ó r składa się jego zewnętrzna postać i utrwalona w niej jako znaczenie, sens wytworu, treść psy­ chiczna, Opis i badanie humanistyczne muszą uwzględniać obydwa aspekty, poprzez postać fizyczną dotrzeć do treści wytworu, to znaczy do jego sensu, znaczenia, co prowadzi drogą zrozumienia wytworu jako takiego. W tego typu badaniach ważną rolę spełniają analizy języko­ znawcze . Zasady filozofii, a głównie analizy Twardowskiego, są doskonałym uzupełnieniem dla specyficznego patrzenia na rzeczywistość, który z pewnością przejęła C. Jędrzejewiczowa od ojca, językoznawcy Jana Baudouin de Courtenay. W badaniach swych zajmował się stosunkiem języka do myśli i sposobem odzwierciedlenia się tej zależności w struk­ turze języka. Dlatego może postuluje przede wszystkim badania nad językami żywymi i dostępnymi obserwacji . Język stanowi pewną strukturę idealną; to co jesteśmy w stanie uchwycić, zbadać i zrozu­ mieć, stanowić „zwykle tylko cząstki idealnych całości, gdy psyhicznie istnieją ideały [...] całości. Psychiczna zaś forma istnienia, zwana językiem, przechowuje się poza światem zachowania energii" . Fragmenty te może nie dają dokładnego i całkowitego obrazu koncepcji wspomnianych uczonych, niemniej ilustrują pewne ich myśli, które odnajdujemy w badaniach nad k u l t u r ą w takim ujęciu, jakie reprezen­ tuje Cezaria Jędrzejewiczowa. Filozofia Twardowskiego i badania języ­ koznawcze Jana Baudouin de Courtenay wiążą się z husserlowską po­ stawą wobec zjawisk. Obejmują analizę aktów intencjonalnych realizo­ wanych w trakcie historii jako wytwory kulturowe, szukają kształto­ wania się ich znaczenia, sensu, poprzez idealną strukturę języka. A więc przechodząc do rozpatrywania poglądów na kulturę Cezarii 2S 21 28 2 6 2 7 2 8 Pisze o tym C z e ż o w s k i , op. cit. B a u d o u i n d e C o u r t e n a y , Szkice językoznawcze, s. 7. B a u d o u i n d e C o u r t e n a y , Próba uzasadnienia..., s. 7. �ANNA 22 ZADROZYNSKA-BARĄCZ Jędrzejewiczowej za punkt wyjścia przyjmujemy propozycje Kazimierza Twardowskiego i Jana Baudouin de Courtenay jako bezpośrednich po­ przedników jej myśli. Szczegółowa analiza prac C. Jędrzejewiczowej wykazałaby z pewnością wiele innych wpływów i powiązań myślo­ w y c h ; w t y m artykule chodzi wyłącznie o pokazanie, na czym polega praktyczne zastosowanie spojrzenia z pozycji fenomenologii w badaniach nad k u l t u r ą ludową, a co za t y m idzie, wykazania, na czym ono polega w pracach C. Jędrzejewiczowej. W t y m celu należy zastanowić się nad przedmiotem badań etnologii tak, jak rozumie go autorka, rozpatrzyć metody, które proponuje do badań nad t y m przedmiotem, by stał się jasny i uchwytny, oraz do jakiego celu powinno doprowadzić badanie tego przedmiotu. Odpowiedzi na te pytania odnajdujemy w pracach C. Jędrzejewi­ czowej. „Przedmiotem badań danej nauki są przedmioty lub ich kom­ pleksy, stanowiące obiektywnie materiał naukowy wielu dziedzin, który dopiero poprzez zastosowanie określonych zasad klasyfikacyjnych wła­ ściwych danej nauce oraz poprzez nawiązanie do nich problemów jej swoistych staje się przedmiotem badań tej n a u k i " . Natomiast ma­ teriał naukowy etnologii stanowią te „wykładniki twórczego stosunku społeczeństw ludzkich do życia, które nazywamy wytworami kultury" . Czas, teren i środowisko — wyznaczające cechy tych wytworów — są materiałem naukowym jednocześnie dla wielu gałęzi nauki. By sprecy­ zować użyty termin — przedmiot naukowy etnologii — należy wybrać adekwatne kryterium klasyfikujące materiał. Podstawowym kryterium wyboru dla C. Jędrzejewiczowej jest tradycja. Więc przedmiotem nauko­ w y m etnologii są te wytwory kultury, które rozpowszechniają się i po­ zostają w społeczeństwie drogą t r a d y c j i . 29 30 31 32 „Materiał naukowy etnologii odnajdujemy wśród zespołów ludzkich, żyjących w chwili, gdy dany w y t w ó r dostaje się na pole obserwacji" ' . „Każdy w y t w ó r kultury, który należy do zakresu badań etnologicznych, jest tylko ostatnim ogni­ wem poprzedzającego go szeregu form, przekazywanych przez tradycję, ostatnim w y k ł a d n i k i e m tej tradycji. Nie są nam znane formy go poprzedzające, jak r ó w ­ nież i jego pochodzenie na danym terytorium i w danym s p o ł e c z e ń s t w i e " . M 34 2 9 Można zauważyć też w p ł y w y socjologicznej szkoły Durkheima czy wo-historycznej Poniatowskiego, Czekanowskiego oraz wiele innych. *^°C. B a u d o u i n de Courtenay-Ehrenkreutz-Jędrzeje w a, Materiał naukowy i przedmiot etnologii, odbitka z „Ludu", seria 1923—1924, s. 2—3. Tamże, s. 3 (cytat za S. P o n i a t o w s k i m , Zadania i przedmiot W a r s z a w a — L w ó w 1922, s. 10). Tamże, s. 3. Tamże, s. 4. Tamże, s. 8. 3 1 3 2 3 3 34 kulturowiczoI I , t. 2: etnologii, �FENOMENOLOGICZNA KONCEPCJA HISTORII K U L T U R Y 23 Z przytoczonych fragmentów wynika jasno, że rozdzielenie materiału naukowego od przedmiotu naukowego jest tylko konsekwencją rozróż­ nienia zgodnego z zasadami fenomenologii, rozróżnienia między przed­ miotem i aktem postrzegania tego przedmiotu. Natomiast ostrożność, z jaką traktuje C. Jędrzejewiczowa wszystkie formy wcześniejsze w y ­ tworu zachowane w tradycji czy hipotezy jego pochodzenia, są prak­ tycznym zastosowaniem wskazań Husserla i innych fenomenologów, by uznawać za prawdę tylko to, co w faktach jest oczywiste, a oczywiste jest to, na co wskazuje nam nasza intuicja. W tradycji natomiast odnajdu­ jemy wyobrażenie faktu jako efekt postrzegania faktu rzeczywistego przetworzonego za pomocą przeżycia. W zasadzie obecnie dysponujemy tylko dwoma pracami materiało­ w y m i C. J ę d r z e j e w i c z o w e j , na których podstawie można wskazać, czym jest przedmiot etnologii widziany oczami fenomenologa. Przed­ miotem badań w wypadku św. Cecylii jest zachowana w tradycji legenda o świętej, jej dwa różne współistniejące wątki. Nie historyczne uzasadnienie legendy, lecz jej kształtowanie się, „osadzanie się pier­ wotnego sensu", jak by określił to Husserl . W wypadku drugiej pracy przedmiotem stały się obrzędy weselne, współczesna ich forma jako „zewnętrzny przejaw kształtowania się form ustrojowych współżycia ludzkości" . W obydwu wypadkach autorka traktuje wytwór kultury, jakim jest legenda o św. Cecylii czy forma obrzędu weselnego, jako w y n i k i określonych aktów intencjonalnych: istnieje jakiś fakt rzeczy­ wisty, w stosunku do którego skierowany jest akt intencjonalny, warto­ ściujący, i wreszcie mamy do czynienia z ukształtowaną i przekazaną przez tradycję formą, która jest uzewnętrznieniem zaistniałego aktu postrzegania w przeszłości. Materiał naukowy etnologii powinien być rozpatrywany metodą porównawczą opierającą się na badaniu form wytworów zróżnicowa­ nych przede wszystkim przez teren, a nie przez czas, ponieważ mamy do czynienia z ostatnim „ogniwem procesu rozpowszechniania się w y ­ tworu, lecz nie mamy historycznych poprzedników znanego nam kształtu wytworu" . W t y m właśnie t k w i specyfika materiału naukowego etno35 36 37 3 8 3 5 C . J ę d r z e j e w i c z o w a , Święta Cecylia (przyczynek do genezy apokry­ fów), L w ó w 1922, odbitka z „Ludu", seria I I , t. 1:1922; t e n ż e , Ze studiów nad obrzędami weselnymi ludu polskiego, cz. I : Forma dramatyczna obrzędowości weselnej, „Rozprawy i Materiały Wydziału I Towarzystwa Przyjaciół Nauk w W i l ­ nie", t. 2:1923 z. 3. Praca o ś w i ę t y m Jerzym, którą C . Jędrzejewiczowa uważała za pracę swego życia, nie jest niestety dostępna. Znajduje się prawdopodobnie w rękopisie u wykonawcy testamentu w Londynie. H u s s e r l , L'origine de la géométrie, s. 203. J ę d r z e j e w i c z o w a , Ze studiów nad obrzędami weselnymi..., s. 2. Tamże, s. 6. 3 6 3 7 3 8 �24 ANNA ZADROZYNSKA-BARĄCZ logii. Historia kultury może badać materiał z góry wyznaczony pod względem czasu, źródła historyczne dają podstawę do chronologicznej klasyfikacji wytworów. Etnologia bada wytwory uchwytne współcześnie na różnych terenach i wśród różnych zespołów faktów i ludzi, dlatego może je szeregować wyłącznie „według terenu lub innych uwarunko­ wań zespalających wytwory w pewne kompleksy. Metodą wypływającą z takiego ujmowania zjawisk będzie p o r ó w n a n i e " . Niemniej jednak stosowanie wyłącznie metody porównawczej i potraktowanie porównania jako jedynego celu etnologii zawęziłoby i zafałszowało rzeczywisty cel tej nauki, nie pozwoliłoby wyjaśniać dostrzeganych zjawisk. Należy więc poza porównaniem dążyć do „opisu konstrukcji technicznej i funkcyjno-ideologicznej przedmiotu" , zwracać szczególną uwagę na ter­ minologię związaną z wytworami kultury, głównie zaś na stosunki, jakie zachodzą między geografią przedmiotu a geografią n a z w y . C. Jędrzejewiczowa stosuje konsekwentnie te założenia w swoich pra­ cach. Legenda o św. Cecylii występuje w określonym środowisku, na określonym terenie. Jest badana współcześnie z uwzględnieniem etymo­ logicznych związków między rolą, jaką odgrywa postać świętej, a jej imieniem. Jednym z najważniejszych problemów staje się konstrukcja legendy, struktura jej wątków, które różnią się zasadniczo między sobą szczegółami formy, lecz forma ta oparta jest o tę samą konstrukcję. Analiza natomiast form dramatycznych obrzędów weselnych zasadza się również na porównaniu określonych form w aspekcie geograficznym. Traktując je jako tworzywo dramatyczne autorka dąży do ustalenia ich stosunku do całokształtu struktury inscenizacyjnej. Badania nad określonymi wytworami kultury ludowej, kultury — jak zwie ją C. Jędrzejewiczowa — analfabetycznej , przekazywanej drogą tradycji ustnej, mają prowadzić w swym najdalszym celu do zba­ dania morfologii kultury w ogóle . Natomiast celem najbliższym byłoby poznanie kultury i jej poszczególnych elementów jako „obiektu nauko­ wego badania, który może być badany sam w sobie, i w swej całości, i w swych poszczególnych składnikach. Zarówno kultura każdego śro­ dowiska, jak i jej najmniejszy element, najmniej pozorny dla oka niespecjalisty, mają swój własny sens i jego uzasadnienie, jako też historię 39 40 41 42 43 39 Tamże, s. 6, przyp. 1. C. J ę d r z e j e w i c z o w a , Zakład Etnologii Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie, Wilno 1926, s. 7. Tamże, s. 9. C. J ę d r z e j e w i c z o w a , Dwie kultury i dwie nauki, Warszawa 1936, odbitka ze „Zrębu", nr 1 (25):1937, s. 9. J ę d r z e j e w i c z o w a , Zakład Etnologii..., s. 22. 4 0 4 1 4 2 4 3 �FENOMENOLOGICZNA KONCEPCJA HISTORII K U L T U R Y 25 4 4 swego stawania się i kształtowania" . Nie chodzi więc w badaniu i ana­ lizie kultury, więc i kultury ludowej również, o „ u c h w y c e n i e c z y n n i k ó w historycznych czy socjologicznych działających w gru­ pach ludzkich, które przejawiają się w wytworach kultury. Chodzi o specjalny rodzaj typologii etnograficznej, uwzględniającej stosunki zachodzące między two­ rzywem, techniką w y t w ó r c z ą , kształtem i funkcją ideologiczną przedmiotów, po­ siadające również s w ą w ł a s n ą historię, historię łańcucha przemian strukturalnych, w ł a s n e dzieje tworzenia się filiacji typów, narastanie nowych i ginięcie starych wartości. Zarówno sens morfologiczny składników kultury, jak i przemiany w ich ustosunkowaniu należy badać i w y j a ś n i a ć na podstawie poznawania przede wszystkim ich samych" . 45 Podstawowym więc pytaniem etnologii staje się zapytanie o grupę ludzką i czas, kiedy badany w y t w ó r został przekazany znanemu nam w chwili obecnej środowisku ludzkiemu. Odpowiedzią będzie „rekon­ strukcja przeszłości w teraźniejszości, rekonstrukcja form poprzedzają­ cych w czasie formę dzisiejszą wytworu oraz odtworzenie tej jednostki etniczno-socjalnej, przez którą dany w y t w ó r został przekazany do chwili obecnej" . Otrzymaliśmy więc prace będące wynikiem omówionej przed chwilą postawy teoretycznej. Święta Cecylia jest uzasadnieniem powstania wątku, w zasadzie niezgodnego z prawdą historyczną, i spopularyzowania się tego typu literackiego legendy, który nie znajduje potwierdzenia w badaniach nad przekazami z epoki, kiedy domniemana święta mogła żyć. Wątek ten przechowany został przez określone środowisko, którego Cecylia stała się patronką. Dochodzimy już do podsumowania rozważań nad legendą o św. Cecylii. Istnieją więc, jak wspominałam, dwa wątki: oficjalny, który przechowuje tradycja kościelna, gdzie święta jest rzym­ ską patrycjuszką, pochodzącą z możnego rodu Cecyliuszów Metellów i gdzie wyraźnie istnieją powiązania między imieniem świętej a rodem, z którego miała pochodzić, i płynącym stąd wątkiem jej arystokratyzmu. Druga wersja, zachowana w tradycji ustnej, przechowała się w określonym środowisku i jest zdecydowanie popularniejsza. Imię świętej i tu również staje się źródłem wątku. Ludowa etymologizacja ujęła je w powiązaniu: caecilis, e i caecus, a, um (ślepy). Stąd poprzez proste podobieństwo dźwiękowe nasunął się związek między muzykal­ nością, ślepotą i imieniem świętej. Ludowa tradycja przypisuje więc Cecylii dwie charakterystyczne cechy: ślepotę i muzykalność. Cecylia staje się patronką niewidomych i właśnie w t y m środowisku legenda o niej zostaje zachowana w wersji drugiej jako bardziej komunikatyw­ nej i charakterystycznej od poprzedniego wątku. 4 6 4 4 4 5 4 6 Tamże, s. 24. Tamże, s. 35. Jędrzejewiczowa, Materiał naukowy..., s. 8. �26 ANNA ZADROŻYNSKA-BARĄCZ Praca Ze studiów nad obrzędami weselnymi ludu polskiego, jak wspominałam, jest analizą form obrzędowości weselnej na terenach P o l s k i . Autorkę interesują głównie formy, gdyż zwyczaje weselne będąc „wytworem kultury społecznej są jednocześnie [...] wynikiem dążeń artystycznych szeregu pokoleń" . Powstanie tych zewnętrznych wyrazów zarówno obrzędów, jak i innych kategorii związanych np. z formalistyką prawną, należy zawsze wiązać ze źródłami kształtowania się różnych form ustrojowych współżycia ludzkości. W miarę krystali­ zowania się tych ostatnich jako wytworów zbiorowego bytowania ludzi „zaczęły się równolegle urabiać i formy uwidaczniające działanie różno­ rodnych instytucji w sposób dla danych środowisk zrozumiały, a zara­ zem stwierdzające podporządkowanie się i m jednostek lub całych grup" . Gdy mamy do czynienia z pierwszymi organizacjami związanymi z k u l ­ tami zbiorowymi, jednocześnie widzimy, że wypowiadają się one w okre­ ślonych formach zewnętrznych, gdzie przy pomocy znaków plastycznych i języka obrzędowego stają się uchwytne tak treść tych kultów, jak i stosunek do nich ich w y z n a w c ó w . Jednym z takich obrzędów, jak twierdzi C. Jędrzejewiczowa, są obrzędy związane z zawarciem m a ł ­ żeństwa, a ich wykładnikiem dla etnologii — ludowe obrzędy weselne. Społeczeństwo pewne związki międzyludzkie akceptuje, toleruje lub potępia. Stosunek ten musiał znaleźć swoje uzewnętrznienie w określo­ nych formach, wyrażających akceptację lub potępienie. Formy mówiące 0 t y m stosunku wykazują duże zróżnicowanie terytorialne, etniczne, są związane ponadto z ustrojem gospodarczym danej grupy. Zależą również od całości kultury, w której występują, zależą od znaków plastycznych 1 zasobów językowych, jakimi dysponuje społeczeństwo. Istotą jednak ich jest to, że przede wszystkim sankcjonują pewne związki między ludźmi odmiennej płci, uznane jako związki małżeńskie. A więc formy zawarcia małżeństwa przejawiające się w formie obrzędowości weselnej są przetworzeniem pewnych faktów, są ich przeżyciem uzewnętrznio­ nym w określony przez tradycję sposób i ukształtowany przez szeregi pokoleń. Badanie ich może więc dać odpowiedź na pytanie o kształto­ wanie się form ustrojowych współżycia grup ludzkich. Kończąc uwagi na temat zastosowania metod fenomenologii w pol­ skich badaniach etnograficznych należy jeszcze raz podkreślić, że nie chodzi w nich o poszukiwania historycznej zgodności faktów rozumia­ nych jako wytwory kulturowe. C. Jędrzejewiczowa pisze: 47 48 49 50 4 7 4 8 4 9 5 0 W granicach sprzed 1939 r. J ę d r z e j e w i c z o w a , Ze studiów Tamże, s. 3. Tamże, s. 3. nad obrzędami weselnymi..., s. 2. �FENOMENOLOGICZNA 27 KONCEPCJA HISTORII K U L T U R Y „[...] nie chodzi mi o p r a w d ę h i s t o r y c z n ą , ukrytą w legendzie. »Prawda« jako f a k t h i s t o r y c z n y interesuje mnie tylko drugorzędnie. Natomiast na plan pierwszy wysuwa się dążenie do odnalezienia tych nasion, z których wyrósł »mit« [...], choćby one nic w s p ó l n e g o nie miały z życiem realnym. N i e p r a w d a bowiem świata realnego staje się nieraz w wyobraźni ludzkiej p r a w d ą o na­ pięciu o wiele silniejszym niż wszelkie prawdy niezbite i oczywiste, ale nie zapładniające twórczo fantazji" . 51 Prawda poszukiwana przez C. Jędrzejewiczową jest p r a w d ą o istnie­ niu legendy, konstrukcji tej legendy, jako zewnętrznej formy przeżycia określonych wydarzeń bez względu na to, jaki miały one przebieg. Jest wytworem kulturowym określonej grupy ludzkiej, która go przechowuje i przekazuje, jest reakcją tej grupy na szereg bodźców i wydarzeń zaistniałych w przeszłości. Jest wreszcie poszukiwaniem tego, co naj­ istotniejsze w danym zjawisku, próbą dotarcia do elementu powtarzają­ cego się w szeregu wytworów, jeśli zredukujemy do minimum elementy zmienne zjawisk, próbą dotarcia do struktury faktów dostępnych nam jako wytwory kultury ludowej. Analiza prac C. Jędrzejewiczowej podsuwa myśl o możliwości w y ­ korzystania fenomenologicznej postawy teoretycznej w dzisiejszych badaniach nad kulturą. Fenomenologiczne spojrzenie na wytwory k u l t u ­ rowe mogłoby stać się weryfikacją otrzymanych już wyników. Mogłoby stać się uzupełnieniem stosowanych obecnie metod badawczych. Mo­ głoby doprowadzić poprzez postulowane przez fenomenologię poszu­ kiwanie „istoty rzeczy", rozumienie historii jako kształtowania się sensu i znaczenia, wreszcie poprzez założenie strukturalnej determinacji k u l ­ tury do właściwego zrozumienia i zastosowania metod współczesnego strukturalizmu. Fenomenologia bowiem jako nauka rozwinięta przez logików może wyjaśnić nam sens poszukiwań owej formuły logicznomatematycznej Lévi-Straussa, dzięki której odwzorowanie faktu w róż­ nych układach odniesienia daje różne formalnie i treściowo postacie, a której rozszyfrowanie może odsłonić zasadniczą strukturę faktu od­ wzorowywanego. Anna Zadrożyńska-Barącz P H E N O M E N O L O G I C A L C O N C E P T I O N O F T H E HI S T O R Y A N D C U L T U R E . ITS APPLICATION IN POLISH ETHNOGRAPHICAL R E S E A R C H S ummary t h The paper deals with one of the trends of philosophy of the X I X century, which originated the modern theoretical attitudes in the humanities — with Husserl's philosophy called phenomenology. As cohérent conception concerned Jędrzejewiczową, Święta Cecylia, s. 4. �28 ANNA ZADROŻYŃSKA-BARĄCZ first of all with the theory of knowledge, phenomenology dealt also with under­ standing of the world and of History. Humanities which in the phenomenological classification of sciences are among sciences studying facts, are expected to study phenomena accessible to research as products of human culture. The time aspect consists in connection of products of various cultures of the past, the present and the future. The product of culture is a visualization of some facts which came into existence in the past and have been transformed by a group of men. The process of culture is therefore a process of stabilization of sense and of conferring signifi­ cation. History and culture comprised in such a way become an object of studies for various branches of the humanities, among others for ethnography. In Poland the principles of phenomenology and the phenomenological analysis were propagated by Prof. Kazimierz Twardowski. Linguistic studies from the point of view of phenomenological assumptions were led by Jan Baudouin de Courtenay. These assumptions were applied in aestethics by Roman Ingarden and in ethnography by one scientist only — Prof. Cezaria Baudouin de Courtenay-Jędrzejewicz, author of numerous works on the^ theory of study of the popular culture; analysis shows their almost perfect concordance with Husserl's and Twardowski's postulates. We have in hand two works of Mrs. Cezaria Jędrzejewicz — Święta Cecylia. Przyczynek do genezy apokrytów (Saint Cecilia. Con­ tribution to the Genezis of Apocrypha) and Ze studiów nad obrzędami weselnymi ludu polskiego. Forma dramatyczna obrzędowości weselnej (Studies on the wed­ ding rites of Polish countryfolk. Dramatic form of the wedding ceremonies). I n both cases the Author is not so much in search of historical truth as of the expression the products of culture become with time, legends as well as de­ termined forms of contracting marriage, the expression which is a transforma­ tion, a manifestatioin of some experience of the past. The analysis of forms is a search of coming into being of the contemporary shape, accessible nowadays, the search of "stabilization of the primary sense, of the signification". The phenomenological conception of culture and history is an introduction into the modern attitudes of the theoretical research methods applied in h u m a n i ties. Connection between Husserl's considerations, put in practice by Mrs. Cezaria Jędrzejewicz, and the research postulates of structuralism is obvious. 7 Translated by Halina Gołębiowska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/df0f782ebad03f66824269fa8ad86ee8.pdf 6c23746aecf8e83f4a8c3a2da9237a6d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:622 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:570 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1968 t.12 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1968 t.12, s.5-13 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ETNOGRAFIA POLSKA XII �i �INSTYTUT HISTORII POLSKIEJ KULTURY AKADEMII M A T E R I A L N E J NAUK ETNOGRAFIA POLSKA XII WROCŁAW ZAKŁAD WARSZAWA NARODOWY WYDAWNICTWO IMIENIA POLSKIEJ 1968 - KRAKÓW OSSOLIŃSKICH AKADEMII NAUK �KOMITET REDAKCYJNY Kazimierz Dobrowolski, Witold Dynowski (redaktor), Józef Gajek, Mieczysław Gładysz, Jadwiga Klimaszew­ ska, Anna Kutrzeba-Pojnarowa, Adolf Nasz, Andrzej Waligórski, Kazimiera Zawistowicz-Adamska Sekretarz redakcji: Krystyna M a ł k o w s k a Okładkę projektował ZBIGNIEW KLIMCZYK Redaktor Zyta K w i e c i ń s k a Redaktor techniczny Marian Ł u k a n i e c Printed in Poland Z a k ł a d N a r o d o w y i m . O s s o l i ń s k i c h — W y d a w n i c t w o . W r o c ł a w 1968. N a k l a d 500 + 130 egz. O b j . a r k . w y d . 43,80, a r k . d r u k . 36,50 + 1 w k l . , a r k . f o r m . A i 49,20. P a p i e r i l u s t r . k l . V , 80 g, 70 X 100 (16). O d d a n o do s k ł a d a n i a 12 I 1968. P o d p i s a n o do d r u k u 2 V I I 1968. Druk u k o ń c z o n o w s i e r p n i u 1968 r. W r o c ł a w s k a D r u k a r n i a N a u k o w a . N r z a m . 522/68. H-16. C e n a z ł 105.— �SPIS TREŚCI Część I ARTYKUŁY Anna Z a d r o ż y ń s k a - B a r ą c z — Fenomenologiczna koncepcja historii i kultury. Zastosowanie w polskich badaniach etnograficznych . . . Streszczenie w języku angielskim 15 27 S T U D I A I MATERIAŁY Zbigniew B i a ł y — Ekonomiczna i kulturowa rola targów i jarmarków w Małopolsce południowej w X I X i X X w Krystyna Ł a p i ń s k a —• „Czas wolny" w świadomości społecznej miesz­ kańców wsi Andrzej К w i 1 e с к i — Aktualne zagadnienia etniczne Ł e m k ó w w Polsce . Elżbieta D ą m b s k a — O rozwoju konstrukcji schodów drewnianych w za­ bytkowym budownictwie polskim Mieczysław G ł a d y s z — Z polsko-czeskich kontaktów w etnografii (Na marginesie Symposium o cesko-polských vztazích v etnografii) . . . Mieczysław G ł a d y s z — Włodzimierz Poźniak jako folklorysta . . . . Jan S e t k o w i c z — Rafy orawskie Maria P a r a d o w s k a — Rękopis Władysława Jabłonowskiego i jego zna­ czenie dla historii etnografii polskiej Antoni K u c z y ń s k i — Pierwsza polska relacja o ludach Syberii . . . Adam С h ę t n i к — Tkactwo na Kurpiach [Z teki pośmiertnej Adama Chętnika] 29 67 86 120 137 145 153 162 173 188 Cząść II ARTYKUŁY Danuta M a r k o w s k a , Jacek O l ę d z k i , Zofia S o k o l e w i c z — Nie­ które zmiany w tradycyjnym inwentarzu kulturowym pasterzy mongol­ skich Streszczenie w języku angielskim S ł a w o j S z y n k i e w i c z — Wspólnota wiejska w Wietnamie P o ł u d n i o w y m . В. B. G o s w a m i — Rozwój badań antropologicznych i ich ośrodki w Indiach Mira P o s e r n - Z i e l i ń s k a — Rola czynników społeczno-ekonomicznych w kształtowaniu się religii synkretycznych na przykładzie peyotyzmu . 199 251 253 285 304 �6 SPIS TREŚCI Aleksander P o s e r n - Z i e l i ń s k i — Pierwotni mieszkańcy Polinezji (Nie­ które aspekty badań nad etnogenetycznymi powiązaniami' Oceanii z Ameryką) 3 22 S T U D I A I MATERIAŁY Anna K o w a l s k a - L e w i c k a — Tadeusz Milewski (1906—1966) . . . Tadeusz M i l e w s k i — Wyprawy kupców azteckich na przełomie V i V I w. [Tłumaczenie tekstu źródłowego. Komentarzem opatrzyła Maria F r a n ­ kowska] Lech K r z y ż a n i a k — Tenochtitlan w świetle niektórych dokumentów z epoki podboju Christo G a n d e w — O współczesnej metodologii marksistowsko-leninow­ skiej i problemach etnografii bułgarskiej Tatiana К o 1 e w a — Rodzina i stosunki rodzinne w społeczności B u ł g a r ó w rodopskich Witold A r m o n — Badania nad litewską kulturą ludową w latach 1945—1965 Zbigniew J a s i e w i c z — Czynniki sprawcze i kierunki przeobrażeń w rze­ miośle Uzbekistanu w 2 połowie X I X i w X X w Anna K o w a l s k a - L e w i c k a — Pasterstwo i gospodarka mleczna u za­ chodnich T u w i ń c ó w (Uwagi na marginesie ostatnich prac L . P. Potapowa) 359 3 6 2 396 414 431 452 491 518 KRONIKA Sytuacja etnografii w Polsce — Kazimierz Dobrowolski O poszerzenie międzynarodowej współpracy europejskiej w zakresie etnografii rolnictwa — Maria Biernacka Społeczne Muzeum Rolnictwa im. Krzysztofa K l u k a w Ciechanowcu — Andrzej Woźniak 525 529 533 RECENZJE Zarys dziejów religii, praca zbiorowa pod red. Zygmunta Poniatowskiego, Warszawa 1964, ss. 706 — Aleksander Posern-Zieliński Wacław Korabiewicz, Sztuka Afryki w zbiorach polskich, Zdzisław Małek fo­ tografie, Wydawnictwo „Polonia", Warszawa 1966, ss. 166 w tym 135 r y ­ cin — Jacek Olędzki Zeszyty Etnograficzne Muzeum Etnograficznego we Wrocławiu (Oddział M u ­ zeum Śląskiego) t. 1, Wrocław 1963, ss. 180, ilustr. — Zbigniew Jasiewicz Biuletyn Informacyjny Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku, 1964— —1966 (od 1966 r. pt. Materiały Muzeum Budownictwa Ludowego w S a ­ noku), Sanok — Anna Pytlińska Czechosłowackie bibliografie etnograficzne dla regionów karpackich — Maria Gładyszowa Rudolf Bednárik, Slováci v Juhoslávii. Materiály к ich hmotnej a duchovnej kultuře. Druhé doplněné vydáni. Vydavatelstvo Slovenskej Akademie Vied, Bratislava 1966, ss. 386, ilustrace, résumé v jazyce srbském, n ě m e c ­ kém a anglickém — Ludwik Kunz W. G . Łarkin, Oroczi, istoriko-etnograficzeskij oczerk s sriediny X I X w. do naszich dniej. Izdatielstwo „Nauka", Moskwa 1964, ss. 174, il. 52, mapa 1 — Antoni Kuczyński Siegmund Musiat, Zur Lebensweise des landwirtschaftlichen Gesindes in 537 541 546 551 555 559 562 �SPIS TREŚCI der Oberlausitz, Bautzen 1964, ss. 184, nlb. 4 (Schriftenreihe des Instituts für sorbische Volksforschung in Bautzen bei der Deutschen Akademie der Wissenschaften zu Berlin) —' Zofia Szromba-Rysowa Nowe spojrzenie na prace Lucien L é v y - B r u h l a (Uwagi na marginesie książki Jean Cazeneuve'a: Lucien Lévy-Bruhl, sa vie, son oeuvre avec un exposé de sa philosophie), Paris 1963, ss. 134 — Eligia Gąssowska . . . . Zoe A. Marsh, G. W. Kingsnorth, A n Introduction to the History of East Africa, 3 wyd., Cambridge 1961, University Press, ss. 272, map 17 — Leszek Dzięgiel Phan Gia Ben, L a recherche historique en République Démocratique du Viet­ nam, Hanoi 1965, Editions scientifiques, ss. 98 — Anna Rudzińska . . 7 566 568 575 580 �СОДЕРЖАНИЕ Часть I СТАТЬИ Анна З а д р о ж и н ь с к а - Б а р о н ч — Феноменологическая концепция истории и культуры. Применение в польских этнографических исследованиях Резюме на английском языке 15 27 ИССЛЕДОВАНИЯ И МАТЕРИАЛЫ Збигнев Бялы — Экономическая и культурная роль ярмарок и торгов в южной Малой Польше в X I X и X X вв 29 Крыстына Л а п и н ь с к а — „Свободное время" в социальном сознании жителей деревни 67 Анджей К в и л е ц к и — Актуальный этнический вопрос Лемков в Польше 86 Эльжбета Д о м б с к а — О развитии конструкции деревянных лестниц в польском строительстве древнем Мечислав Г л а д ы ш — Из польско-чешских контактов в области этнографии (Попо­ воду Symposium о česko-polských vztazích v etnografii) 120 137 Мечислав Г л а д ы ш — Владимир Познхк какфолклорист 145 Ян С е т к о в и ч — Оравские рафы 153 Мария П а р а д о в с к а — Рукопись Владислава Яблоновского и её значение для истории польской этнографии 162 Антони К у ч и н ь с к и — Первое польское донесение о народах Сибири Адам Хентник — Ткачество в Курпёвском районе. [Изпосмертной папки Адама Хентника] 173 188 Часть II СТАТЬИ Данута Марковска, Яцек О л е н д з к и , Зофия С о к о л е в и ч — Некоторые изменения в традиционном культурном инвентаре монгольских пастухов Резюме на английском языке 199 251 Славой Шинкевич — Сельская община в Южном Вьетнаме 253 Б. Б.Г о с в а м и — Развитие антропологических исследований и ихцентры в Индии . . 285 �SPIS TREŚCI 9 Мира П о с е р н - З е л и н ь с к а — Роль социально-экономических факторов в образовании синкретических религий напримере пейотизма 304 Александр П о с е р н - З е л и н ь с к и — Первобытные жители Полинезии. Некоторые аспек­ ты исследований по этногенетическим связям Океании с Америкой 322 ИССЛЕДОВАНИЯ И МАТЕРИАЛЫ Анна К о в а л ь с к а - Л е в и ц к а — Тадеуш Милевски (1906—1966) 359 Тадеуш Милевски — Экспедиции ацтекских купцов на переломе V и VIвв. (Пере­ вод первоисточника. Комментарием снабдила Мария Франковска) 362 Лех К ж и ж а н я к — Тенохтитлан в свете некоторых документов эпохи порабощения 396 Христо Г а н д е в — О современной марксистско-ленинской методологии и проблемах болгарской этнографии 414 Татьяна К олева — Семья и семейные отношения у Родопских болгар 431 Витольд А р м о н — Изучение литовской народной культуры за 1945—1965 гг Збигнев Ясевич — Образующие факторы и направления преобразований ремесла Уз­ бекистана во I I половине X I X и X Xвв 452 Amia К о в а л ь с к а - Л е в и ц к а — Пастушество и молочное хозяйство у западных тувин­ цев. (Заметки наполях последних трудов Л.П. Потапова) 491 518 ХРОНИКА Ситуация этнографии в Польше — Казимеж Добровольски 525 За расширение международного европейского сотрудничества в области этнографии сельского хозяйства — Мария Бернаика 529 Общественный музей сельского хозяйства им. Кжиштофа Клюка в Цехановце — Анджей Возняк 533 РЕЦЕНЗИИ Очерк истории религии, коллективная работа под ред. Зыгмунта Понятовского, Вар­ шава 1964, 706 стр. — Александр Посерн-Зелиньски Вацлав Корабевич, Искусство Африки в польских коллекциях, Здзислав Малек фото­ графии, Издательство „Полония", Варшава 1966, 166 стр., вэтом 135 картин — Яцек Олендзки Этнографические тетради Этнографического музея во Вроцлаве (Отдел Шлёнского музея), том, 1, Вроцлав 1963, 180 стр. иллюстр. — Збигнев Ясевич 537 541 546 Информационный бюллетень Музея народного строительства в Саноке, 1964—1966 (с 1966 г.п.з. Материалы Музея народного строительства в Саноке), Санок — Анна Пытлиньска 551 Чехословацкие этнографические библиографии Гладыш для карпатских районов — Мария 555 Rudolf Bednárik, Slováci v Juhoslávii. Materiály k ich hmotnej a duchovnej kultuře. Druhé doplněné vydáni. Vydavatelstvo Slovenskej akademie vied, Bratislava 1966, ss. 386, ilustrace, résumé v jazyce srbském, německém a anglickém — Людвик Кущ , . . 559 В. Г. Ларкин, Орочи, историко-этнографический очерк с середины X I Xв. до наших дней. Издательство „Наука", Москва 1964, 174 стр., 52 иллюстр., 1 карта — Антони Кучиньски 562 �10 SPIS TREŚCI Siegmund Musiat, Zur Lebensweise des landwirtschaftlichen Gesindes in der Oberlausitz, Bautzen 1964, cmp. 184, ненум. 4 (Schriftenreihe des Instituís fur sorbische Volksforschung in Bautzen bei der Deutschen Akademie der Wissenschaften zu Berlin) — Зофия Шромба-Рысова 566 Новый взгляд на труды Люсьен Леви-Бруля. Заметки на полях книги Жана Казенву: Lucien Lévy-Bruhl, sa vie, son oeuvre avec un exposé de sa philosophie, Paris 1963, 134 стр. — Элигия Гонсовска 568 Zoe Á. Marsch and G . W. Kingsnorth, An Introduction to the History of East Africa. 3 изд. Cambridge 1961, University Press, 272 стр., 17 карт — Лешек Дзенгель 575 Phan Gia Ben, L a recherche historique en République Démocratique du Vietnam, Hanoi 1965, Editions scientinques, 98 стр. — Анна Рудзиньска 580 �CONTENTS Part I ARTICLES Anna Z a d r o ż y ń s k a - B a r ą c z — Phenomenological conception of the history and culture. Its application in Polish ethnographical research . Summary in Tnglish 15 27 STUDIES AND M A T E R I A L S Zbigniew B i a ł y — Economic and cultural role of fairs in South Little Poland in X l X t h and X X t h century Krystyna Ł a p i ń s k a — „Spáre time" in the social consciousness of countryfolk Andrzej К w i 1 e с к i — Present-day ethnic problems of the regional group of Łemko in Poland Elżbieta D ą m b s k a — On the development of the construction of wooden stairs in Polish ancient building Mieczysław G ł a d y s z — Some Polish-Czech contacts in the field of Ethno­ graphy (Sidenotes on the Symposium o česko-polských vztazích v etno­ grafii) Mieczysław G ł a d y s z — Włodzimierz Poźniak as folklorist Jan S e t k o w i c z — The „rafy" — kind of small rake to gather berries with — of Orawa Maria P a r a d o w s k a — Władysław Jablonowski's manuscript and its im­ portance for the history of Polish ethnography Antoni K u c z y ń s k i — The first Polish report about the peoples of Siberia Adam С h ę t n i к — Weaving among the inhabitants of Kurpie [From Adam Chetnik's posthumous papers] 1 29 67 86 120 137 145 153 162 173 188 Part II ARTICLES Danuta M a r k o w s k a , Jacek O l ę d z k i , Zofia S o k o l e w i c z — Some changes in the traditional culture inventory of Mongolian shepherds . Summary in English S ł a w o j S z y n k i e w i c z — Rural community in South Vietnam . . . . В. B. G o s w a m i — Development of antropological research work — Cen­ tres in India 199 251 253 285 �12 SPIS TREŚCI Mira P o s e r n - Z i e l i ń s k a — The role of social and economical factors in the formation of syncretic religions — the example of peyotism . . Aleksander P o s e r n - Z i e l i ń s k i — The aboriginal inhabitants of Poly­ nesia. Some aspects of research work on ethnogenetic connections between Oceania and America 304 322 STUDIES AND M A T E R I A L S Anna K o w a l s k a - L e w i c k a — Tadeusz Milewski (1906—1966) . . . Tadeusz M i l e w s k i — Expeditions of Aztec merchants at the turn of the Vth and Vlth century (Translation of the source text. Commentary by Maria Frankowska) Lech K r z y ż a n i a k — Tenohtitlan in the light of some documents dating from the epoch of the conquest Christo G a n d e w — On modern Marxist-Leninist methodology and pro­ blems of Bulgarian ethnography Tatiana К о 1 e w a — The family and family relations in the community of the Rodope Bulgarians Witold A r m ó n — Researches in Lithuanian people's culture in the period 1945—1965 Zbigniew J a s i e w i c z — Determinants and trends of transformation of the handicraft of Uzbekistan in the second half of X l X t h and in the XX*h century Anna K o w a l s k a - L e w i c k a — Shepherding and milk farming of a re­ gional group of the U S S R called the West Tuwincy (Sidenotesto the last works of L . P. Potapov) 359 362 396 414 431 452 491 518 CHRONICLE Situation of Ethnography in Poland — Kazimierz Dobrowolski The necessity of enlargement of international co-operation in the range of agricultural ethnography — Maria Biernacka The Social Krzysztof K l u k Agricultural Museum at Ciechanowiec — Andrzej Wożniak 525 529 533 REVIEWS Zarys dziejów religii (Outline of the History of Religion, collective w»rk under the leadership of Zygmunt Poniatowski), Warsaw 1964, pp. 706 — Aleksander Posern-Zieliński Wacław Korabiewicz, Sztuka Afryki w zbiorach polskich (African Art in Polish collections), photographs by Zdzisław Małek, Publishing House „Po­ lonia", Warsaw 1966, pp. 166, 135 illustrations — Jacek Olędzki . . . Zeszyty Etnograficzne Muzeum Etnograficznego we Wrocławiu, Oddział M u ­ zeum Śląskiego (Ethnographic Fascicles of the Ethnographic Museum, Wro­ cław, Section of the Silesia Museum), Vol. I , Wrocław 1963, pp. 180, illustrations — Zbigniew Jasiewicz Biuletyn Informacyjny Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku (Informa­ tion Bulletin of the Museum of people's architecture), Sanok, 1964—1966, from 1966 on the title is changed to Materiały Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku (Materials of the Museum of people's architecture, Sanok) — Anna Pytlińska Czechoslovakian ethnographical bibliographies of the Karpathian regions — Maria Gladysz 537 541 546 551 555 �SPIS TREŚCI Rudolf Bednařík, Slováci v Juhoslávii. Materiály к ich hmotnej a duchovnej kultuře. Druhé doplněné vydáni. Vydavatelstvo Slovenskej Akademie Vied, Bratislava 1966, ss. 386, ilustrace, résumé v jazyce srbském, n ě m e c ­ kém a anglickém — Ludwik Kunz W. G . Łarkin, Oroczi, istoriko-etnograficzeskij oczerk s srediny X I X w. do naszich dniej. Izdatielstwo „Nauka", Moskwa 1964, pp. 174, 52 illu­ strations, 1 map. — Antoni Kuczyński Siegmund Musiat, Zur Lebensweise des landwirtschaftlichen Gesindes in der Oberlausitz, Bautzen 1964, pp. 184, 4 supernumeraries (Schriftenreihe des Instituís für sorbische Volksforschung in Bautzen bei der Deutschen Akademie der Wissenschaften zu Berlin) — £ofia Szromba-Rysowa . . Nowe spojrzenie na prace Lucien L é v y - B r u h l a (A new look on the work of Lucien L é v y - B r u h l . Sidenotes to the book by Jean Cazeneuve: Lucien Lévy-Bruhl, sa vie, son oeuvre, avec un exposé de sa philosophie), Paris 1963, pp. 134 — Eligia Gąssowska Zoe A. Marsh and G . W. Kingsnorth, A n Introduction to the History of East Africa, 3 edition, Cambridge 1961, University Press pp. 272, 17 maps — Leszek Dzięgiel Phan Gia Ben, L a recherche historique en République Démocratique du Viet­ nam, Hanoi 1965, Editions scientifiques, pp. 98 — Anna Rudzińska . . 13 559 562 566 568 r d 575 580 �W dniu 25 października 1967 roku zmarł w Warszawie kierownik Pracowni Badań nad Polskim Folklorem Muzycznym Instytutu Sztuki PAN, docent Instytutu Muzykologii Uniwersytetu Warszawskiego Doc. mgr MARIAN S O B I E S K I W Zmarłym polska etnomuzykologia straciła swego najwybit­ niejszego przedstawiciela Redakcja W dniu 28 lutego 1968 roku zmarł w Sztokholmie w osiemdziesiątym roku życia Prof. dr SIGURD E R I X O N nestor szwedzkiej etnografii zasłużony na polu etnografii Europy pionier ruchu dążącego do scalenia tej dyscypliny Redakcja � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c174060e7ab3d2a39bfde7640c8d0a38.pdf d095ac02586df1109f1bfbb823ad4bea Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1081 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:993 Title A name given to the resource Obyczaj robotniczy połowy XIX w. w świetle akt stanu cywilnego (na przykładzie Żyrardowa) / ETNOGRAFIA POLSKA 1982 t.26 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1982 t.26 z.2, s.215-228 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stawarz, Andrzej Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X V I , z. 2 P L I S S N 0071-1861 ANDRZEJ STAWARZ OBYCZAJ ROBOTNICZY POLOWY X I X W I E K U W ŚWIETLE A K T STANU CYWILNEGO (NA PRZYKŁADZIE ŻYRARDOWA) Kultura robotnicza okresu pierwszej połowy X I X w. do dziś z t r u ­ dem poddaje się dogłębniejszym badaniom. Podstawową przeszkodą sto­ jącą na drodze do bliższego poznania treści kulturowych tworzonych i przyswajanych przez rodzącą się wówczas — przede wszystkim na obszarze Królestwa Polskiego — klasę robotniczą stanowi ograniczona baza ź r ó d ł o w a . Trudności w t y m względzie mają zarówno historycy, jak i etnografowie. Dokumentacja etnograficzna tworzona jest właści­ wie od niedawna, co uniemożliwia korzystanie z w miarę wiarygodnych materiałów, które odnosiłyby się do rzeczywistości sprzed ponad 100 lat. Stosunkowo niewielkie są także możliwości wykorzystania opracowań dotyczących warunków życia i pracy czy niektórych obyczajów charak­ terystycznych dla środowisk robotniczych połowy ubiegłego stulecia . Etnograf zmuszony jest zatem oprzeć się na źródłach typowych dla war­ sztatu historyka: archiwaliach, prasie czy pamiętnikach. Sądzić można —• na podstawie stanu opracowania tego typu źródeł pod interesującym nas kątem — że istnieją jeszcze dość znaczne możliwości wyzyskania różnorodnych materiałów do badań nad kulturą robotniczą. W swoich badaniach poświęciłem wiele uwagi sprawie stosunków społeczno-obyczajowych charakterystycznych dla środowisk * robotni­ czych. Spośród źródeł archiwalnych, które były m i najbardziej pomocne, należałoby wymienić akta stanu cywilnego. Dotychczas w nauce pol­ skiej akta metrykalne służyły przede wszystkim szczegółowym analizom z zakresu demografii historycznej (głównie okresu staropolskiego) *, a od 1 2 1 Por. I . I h n a t o w i c z , Źródłowe możliwości i ograniczenia badań nad dzie­ jami społeczeństwa polskiego w XIX i XX w., [w:] Metody i wyniki, pod red. S. Kalabińskiego, Warszawa 1980, s. 32-42. Por. A. S t a w a r z , Problematyka badań nad kulturą robotniczą w Polsce, „Etnografia Polska", t. 26: 1982, z. 1. Szczególnie wiele prac tego rodzaju ukazało się na ł a m a c h wydawanego od kilkunastu lat wydawnictwa seryjnego Przeszłość Demograficzna Polski. 2 8 �216 ANDRZEJ STAWARZ niedawna także studiom nad problematyką ruchliwości społecznej w X I X w. Mimo iż wiadome są walory poznawcze akt metrykalnych , to jed­ nak uderza nas brak większej liczby opracowań, w których opisywano by bardziej wszechstronnie konkretne wycinki minionej rzeczywistości społeczno-kulturowej na podstawie analizy wspomnianych materiałów źródłowych. Niewątpliwie pod t y m względem pozostajemy jeszcze wy­ raźne w tyle, przede wszystkim za historykami francuskimi, uważany­ mi za prekursorów tego kierunku badań . Akta stanu cywilnego poprzez masowość zawartych w nich infor­ macji, wiążących się bezpośrednio z istotnymi faktami natury społeczno-obyczajowej, pozwalają na prowadzenie dość precyzyjnych badań empirycznych. Odpowiedzi na pytania badawcze możemy otrzymać sto­ sując metody wnioskowania statystycznego (w stosunku do całej badanej populacji lub też próby reprezentatywnej). Jest to o tyle ułatwione, że metryki (urodzeń, ślubów, zgonów) odznaczają się jednolitą formą zapisu informacji , co umożliwia ich skategoryzowanie, odpowiadające wymogom badań metodami kwantytatywnymi. Szczególnie interesujące mogą być badania nad zmiennością zjawisk demograficznych czy społeczno-obyczajowych w tzw. czasie długim (stulecia) oparte na mate­ riałach reprezentacyjnych. W Polsce nie tak dawno podjęto taką próbę . Ostateczny efekt naukowy, odnoszący się tylko do jednego z wielu pro­ blemów demograficznych (przemienność generacji), osiągnięto w toku wieloletnich, niezwykle pracochłonnych i dość kosztownych (wykorzy­ stanie maszyny cyfrowej) badań. Ze względów ekonomicznych nie mo­ żemy zapewne liczyć na rozszerzenie tego typu badań w naukach spo­ łecznych w najbliższym czasie. Natomiast wszelkie szanse powodzenia, tak od strony warsztatowej, jak i merytorycznej, mają badania nad niewielkimi wycinkami rzeczywistości, np. nad grupami zawodowymi, gminami wyznaniowymi czy całymi społecznościami lokalnymi konkret­ nych wsi, miasteczek itp. w ściśle określonych, stosunkowo niewielkich, ramach czasowych. 4 5 6 7 8 W 1978 r. w ramach zespołowych badań nad modą i obyczajem w środowisku robotniczym Żyrardowa X I X i początku X X w . , zająłem 9 4 S. Kowalska-Glikman, Ruchliwość społeczna i zawodowa mieszkań­ ców Warszawy w latach 1845-1861, Wrocław 1971. Por. S. K o w a l s k a - G l i k m a n , Akta masowe w badaniach historii spo­ łecznej, [w:] Metody i wyniki, s. 179-206. Tamże, s. 179-180. W Królestwie Polskim zunifikowane zapisy metrykalne wprowadzono w 1825 r. E . P i a s e c k i , R. W r o n a , Przeniesienie do pamięci maszyny cyfrowej da­ nych za lata 1746-1968 z ksiąg metrykalnych parafii bejskiej w województwie kie­ leckim, Przeszłość Demograficzna Polski, t. 10, Warszawa—Poznań 1978, s. 15-37. O badaniach tych szerzej pisze m.in. A. K u c z y ń s k a - S k r z y p e k , Ba­ dania nad kulturą robotniczą w etnografii, [w:] Klasa robotnicza i ruch robotniczy 5 6 7 8 9 �O B Y C Z A J R O B O T N I C Z Y P O Ł O W Y X I X W. się bliżej problematyką narodzin społeczności tego ośrodka, jak rów­ nież początków zachowań zbiorowych (zwyczajów) wykorzystując do tego celu w pierwszym rzędzie akta stanu cywilnego . Opracowałem najpierw zagadnienie powstania społeczności Ż y r a r d o w a . W dalszej kolejności zająłem się problematyką struktury rodziny, integracji spo­ łecznej, wreszcie niektórymi zagadnieniami obyczaju i obrzędów — przede wszystkim rodzinnych, związanych z narodzinami dziecka (chrzest), zawarciem małżeństwa (ślub) i zgonem. Wydawać się może, iż akta stanu cywilnego pozwalają na zaledwie formalny ogląd fragmen­ tów tych uroczystości. W metrykach nie znajduje przecież odbicia ani przebieg chrzcin, wesel czy styp, ani t y m bardziej spleciona z nimi sfera wierzeniowo-magiczna. Niemniej dogłębniejsza analiza tego typu źródeł pozwala na uchwycenie niektórych powszechnych zwyczajów, a także pewnych cech klimatu moralno-obyczajowego, jaki kształtował się w badanej społeczności. Wnioski, jakie w t y m względzie wypływają z dotychczasowych badań, chciałbym przedstawić na przykładzie nie­ których zwyczajów związanych z narodzinami dziecka oraz założeniem rodziny. Jest to próba spojrzenia na XIX-wieczną społeczność robotni­ czą głównie poprzez pryzmat zwyczajów związanych z doborem rodzi­ ców chrzestnych oraz doborem małżeńskim, a także swego rodzaju mo­ dy na imiona. 10 11 Mówiąc o początkach zwyczajów robotniczego Żyrardowa trzeba — przynajmniej w zarysie — przypomnieć fakty związane z powstaniem tego ośrodka i jego społeczności. Otóż, 24 czerwca 1829 r. powstał za­ mysł założenia spółki „Karol Scholtz i Współka", której celem było uruchomienie pierwszej w Królestwie Polskim fabryki wyrobów lnia­ nych. Spółkę zalegalizowano w sierpniu 1830 г., po czym przystąpiono do realizacji zamierzenia. W latach 1831-1833 na terenie osady fabrycz­ nej powstały pierwsze budynki przemysłowe (tkalnia, przędzalnia, bielarnia i drukarnia tkanin) oraz kilka domów mieszkalnych. Uruchomie­ nie fabryki nastąpiło 24 lipca 1833 r. Niewątpliwy jest fakt, że proces tworzenia się społeczności osady musiał być równoległy do procesu powstawania i pierwszych lat dzia­ łalności fabryki. Na podstawie akt stanu cywilnego można stwierdzić, że trwalsze osiedlanie się ludności napływowej następuje około roku ( 1 2 na zachodnim Mazowszu 1878-1948, pod red. R. Kołodziejczyka, Warszawa 1981, s. 125-137. W badaniach wykorzystano akta metrykalne przechowywane w W o j e w ó d z ­ kim Archiwum P a ń s t w o w y m w Skierniewicach z/s w Żyrardowie (dalej: W A P Żyrardów) w y z n a ń rzymskokatolickiego oraz ewangelicko-augsburskiego parafii Wiskitki z lat 1830-1870. Por. A. S t a w a r z , Rodowody mieszkańców Żyrardowa, Żyrardów 1980. Por. J . K a z i m i e r s k i , Założyciele i działalność Fabryki Wyrobów Lnia­ nych (1829-1857), [w:] Żyrardów 1829-1945, pod red. I . P i e t r z a k - P a w ł o w s k i e j , War­ szawa 1980, s. 42. 1 0 11 1 2 �218 ANDRZEJ STAWARZ 13 1833 . Pierwszy etap ożywionego napływu osadników zamyka się w przybliżeniu w latach 1833-1840. Z moich wyliczeń szacunkowych wynika, że w t y m czasie mogło przybyć do osady oraz najbliższych wsi około 600-700 osób, aby podjąć pracę w nowej fabryce. Skład grupy osadniczej był zróżnicowany pod względem pochodzenia terytorialnego, społecznego oraz narodowościowego. Obszarem, z którego napłynęła większa część pierwszych osadników, było Królestwo Polskie (blisko 2/3 wszystkich imigrantów). Przybywający z terenu Królestwa stano­ w i l i element niemal wyłącznie rodzimy, polski, pochodzenia przede wszystkim chłopskiego (głównie proletariat wiejski). W około 80% w y ­ wodzili się oni z zachodniego Mazowsza. Stosunkowo duża grupa przy­ byszów wywodziła się z Warszawy (blisko 13% osadników urodzonych w Królestwie Polskim). Drugim obszarem, z którego pochodziła poważna liczba pierwszych żyrardowian, było Cesarstwo Austriackie (blisko 30%). Właśnie z tego kraju przybyło kilkadziesiąt rodzin czeskich tka­ czy. Ponadto w Żyrardowie osiedlali się rzemieślnicy z k i l k u innych krajów europejskich, głównie z Prus i Saksonii . Ogólnie szacuje się, że w latach trzydziestych X I X w. społeczność osady Żyrardów w 2/3 tworzyła ludność polska, w 1/3 zaś zróżnicowana narodowościowo lud­ ność cudzoziemska. Ponadto trzeba dodać, że około 90% mieszkańców było wyznania rzymsko-katolickiego, a pozostałe 10% ewangelicko-augsburskiego. Można też przypuszczać, że blisko 1/4 osadników wywodziła się z miast (polskich, czeskich, w mniejszym stopniu niemieckich), nieco zaś ponad 3/4 ze wsi. Na gruncie nowo powstałej osady zderzały się zatem treści kulturowe przyniesione przez imigrantów wywodzących się ze wsi i miast. Treści te tworzyły podstawy obyczaju robotniczej spo­ łeczności. W społeczności tej od początku najliczniejsze były grupy tkaczy oraz tzw. wyrobników (łącznie około 80% osób zarobkujących w osadzie). Na zwyczaje kształtujące się wśród tkaczy i wyrobników zwracam szczególną uwagę omawiając w y n i k i swoich badań. 14 RODZICE CHRZESTNI Analiza danych zawartych w aktach metrykalnych wykazała, iż w początkowym okresie funkcjonowania społeczności Żyrardowa naj­ więcej dzieci urodziło się w rodzinach tkaczy (38,5%), następnie w ro­ dzinach wyrobniczych (20%) oraz rzemieślniczych (niecałe 2 0 % ) . W y 15 13 W A P Żyrardów, Akta stanu cywilnego wyznania rzymskokatolickiego pa­ rafii Wiskitki, sygn. 8. S t a w a r z , Rodowody s. 5-6. Wyliczenia w ł a s n e na podstawie informacji z ksiąg metrykalnych z lat 1833-1840. W A P Żyrardów, Akta stanu cywilnego wyznania rzymskokatolickiego parafii Wiskitki, sygn. 8-15. Brak danych dotyczących urodzeń w parafii ewange­ lickiej. 1 4 1 5 �O B Y C Z A J R O B O T N I C Z Y P O Ł O W Y X I X W. 219 niki te pośrednio świadczą o stosunkowo szybkim ustabilizowaniu osad­ niczym tkaczy, którzy bez wątpienia stali się wówczas swoistą „elitą" r o b o t n i c z ą . Natomiast robotnicy niewykwalifikowani („wyrobnicy", zwani też „służącymi fabrycznymi") nadal stanowili element dość r u ­ chliwy, gotowy do kolejnych wędrówek w poszukiwaniu lepiej płatnej pracy. W toku dalszych badań okazało się, że wyrobnicy zaczęli trwalej osiedlać się w Żyrardowie dopiero w latach 60-tych ubiegłego stulecia, kiedy wyraźne były oznaki wybrnięcia przez Zakłady Żyrardowskie z upadku ekonomicznego lat 1848-1856 . Według oficjalnych statystyk liczebność załogi zaczyna wzrastać gwałtowniej od lat 60-tych, głównie za sprawą zwiększonego zapotrzebowania fabryki na tanią siłę roboczą. 16 17 Uzasadnione jest zatem objęcie badaniami porównawczymi lat 18341838, t j . początkowego okresu istnienia fabryki i osady, oraz połowy lat 60-tych, kiedy zaczyna się bardziej dynamiczny demograficzny roz­ wój społeczności. Badaczom zwyczajów wiążących się z narodzinami dziecka, akta stanu cywilnego dostarczają jednakże nie tylko danych ściśle demograficznych, ale także informacji o doborze rodziców chrzest­ nych, wyborze imienia dla nowo narodzonego dziecka itp. Przypatrzmy się najpierw, kogo wybierano na rodziców chrzestnych? Sporządzona przeze mnie kartoteka mieszkańców Żyrardowa z lat 18301870 pozwala na dokładniejsze określenie statusu społeczno-zawodowego chrzestnych, co umożliwia zbadanie korelacji zachodzącej między pozy­ cją rodziców naturalnych dziecka a pozycją chrzestnych. Jak wiemy w X I X w. decydująca o sytuacji społecznej dziecka była pozycja jego ojca naturalnego. Słabiej natomiast zbadana jest pozycja ojca chrzest­ nego (w rodzinie i szerszej społeczności) oraz czynniki decydujące o je­ go wyborze. Można tylko przypuszczać, iż poprzez dobór rodziców chrzestnych starano się wzmocnić pozycję społeczną dziecka, a także rozwinąć odpowiadające rodzicom dziecka stosunki towarzyskie. Z wyliczeń dokonanych dla lat 1834-1838 wynika, iż tkacze do­ bierali ojców chrzestnych dla swoich dzieci niemal wyłącznie z własne­ go kręgu zawodowego (ok. 85% przypadków), niekiedy tylko prosząc na kumów przedstawicieli personelu technicznego fabryki, np. jednego z głównych mechaników. Jak widać, tkacze stanowili wówczas dość zamkniętą grupę, co nie pozostawało bez związku z ich przeważnie cu­ dzoziemskim pochodzeniem (głównie czeskim) . Znajduje to potwier1 8 19 1 6 O wysokiej pozycji tkaczy decydowały ich kwalifikacje, częściowe dyspo­ nowanie środkami produkcji (wynajmowanie warsztatów należących do fabryki) i lepsze zarobki. Por. J . K a z i m i e r s k i , Zakłady Żyrardowskie w okresie przewrotu tech­ nicznego (1857-1882), '[w:] Żyrardów 1829-1945, s. 57-58. is W A P Żyrardów, Akta stanu cywilnego wyznania rzymskokatolickiego pa­ rafii Wiskitki, sygn. 9-13. S t a w a r z , Rodowody s. 10. 1 7 1 9 �220 ANDRZEJ STAWARZ dzenie także i w tym, że początkowo tkacze byli proszeni na ojców chrzestnych przez przedstawicieli innych grup zawodowych stosunkowo rzadko . Zgoła inaczej przedstawiał się dobór ojca chrzestnego dla dzieci w y ­ robników. Robotnicy niewykwalifikowani poszukiwali ojców chrzest­ nych równie często we własnej grupie, jak i w gronie osób zajmują­ cych w hierarchii fabrycznej wyraźnie określoną pozycję (np. dozorcy) lub też nawet pozycję pracownika o konkretnych, znacznych kwalifika­ cjach, np. bielarza czy ślusarza. W początkowym okresie istnienia osa­ dy zdarzało się też — chociaż bardzo sporadycznie — że ojcem chrzest­ nym dziecka robotnika niewykwalifikowanego zostawała osoba zajmu­ jąca w społeczności Żyrardowa pozycję wybitną, np. dyrektor fabryki, zarządca oddziału fabryki (przedstawiciele tych zawodów stanowili nie­ całe 3% wszystkich ojców chrzestnych w osadzie). Fakty te w pewnym stopniu mogą świadczyć o przełamywaniu dawnych barier społecznych i kształtowaniu się nowego demokratycznego obyczaju. Mała liczba po­ dobnych przypadków — przy statystycznie potwierdzonej regule doboru ojca chrzestnego o podobnej lub nieco wyższej od ojca dziecka pozycji społeczno-zawodowej — nie pozwala jednak na zasadne udokumento­ wanie powyższego stwierdzenia. Tego rodzaju zachowania równie dobrze mogły być indywidualnym gestem, wynikającym z charakteru, typu umysłowości lub też podyktowanym przez przekonania osoby zajmują­ cej wysoką pozycję w hierarchii społecznej. I tak chyba trzeba ocenić to zjawisko, szczególnie że w następnych latach podobne fakty nie miały już miejsca . 20 21 W połowie lat 60-tych X I X w. na ogół utrzymywały się podobne jak w latach 30-tych zwyczaje doboru ojców chrzestnych, chociaż np. tkacze coraz częściej byli ojcami chrzestnymi dzieci osób zajmujących nieco niższą pozycję społeczno-zawodową. Sami zaś tkacze wybierali na ojców chrzestnych dla swoich dzieci nie tylko przedstawicieli własnego kręgu zawodowego (już tylko 60% przypadków), ale także wyrobników (ok. 13%) lub specjalistów innych rzemiosł (ponad 2 5 % ) . Wyrobnicy zaś wybierali ojców chrzestnych bądź z własnego kręgu pracowników o niskich kwalifikacjach (70%), bądź też z kręgu, z którego się wywie­ dli, t j . prosili w kumy gospodarzy rolnych z okolicznych wsi (20%). Natomiast rzemieślnicy w mniej więcej r ó w n y m stopniu preferowali ja22 2 0 Tylko w jednym przypadku (na 31 zanotowanych w metrykach w połowie lat 30-tych) ojcem chrzestnym dziecka wyrobnika był tkacz. W latach 60-tych zdarzało się sporadycznie, że dyrektorzy bądź też nawet właściciele zakładów byli ojcami chrzestnymi dzieci w y ż s z y c h urzędników Z a ­ kładów Żyrardowskich. 22 Wyliczono na podstawie informacji zawartych w 58 metrykach z 1866 r. W A P Żyrardów, Akta stanu cywilnego wyznania rzymskokatolickiego parafii W i ­ skitki, sygn. 80-80a. 2 1 �221 O B Y C Z A J R O B O T N I C Z Y POŁOWY X I X W. ko ojców chrzestnych i tkaczy, i osoby z najbliższej sobie grupy rze­ mieślników. Jednym z charakterystycznych zwyczajów było to, że robotnicy (w t y m i tkacze) w żadnym razie nie wybierali na rodziców chrzest­ nych par m a ł ż e ń s k i c h . Reguła ta utrzymywała się też w połowie lat 60-tych. Trzeba stwierdzić, że w społeczności Żyrardowa dużą wagą przy­ wiązywano do wyboru matki chrzestnej. W latach 1834-1838 kilka ko­ biet, głównie żon lepiej sytuowanych majstrów tkackich, wielokrot­ nie wybierano na chrzestne — szczególnie dzieci z rodzin o zbliżonej pozycji zawodowej. T y m samym zapewne zacieśniano kontakty towarzy­ skie, na co szczególnie wskazują akta dotyczące tkaczy czeskich. Nieco inaczej sytuacja przedstawiała się w 30 lat później. Liczba szczególnie „wziętych" chrzestnych znacznie wówczas zmalała, co może świadczyć z kolei o znacznym poszerzaniu się kręgów towarzyskich. Należy też zaznaczyć brak bliższych powiązań krewniaczych między rodzicami dzie­ ci a ich chrzestnymi. Tak w początkach osady, jak i 30 lat później więk­ sza część społeczności składała się z osób i niedużych rodzin, wywodzą­ cych się z różnych, często odległych od siebie miejscowości. Nie było też napływu większych „familii", z wyjątkiem kilku rodzin tkaczy czeskich. Wydaje się zatem, że dominował zwyczaj dość swobodnego wyboru rodziców chrzestnych, szczególnie w kręgu osób, które w Ży­ rardowie ustabilizowały swoją pozycję społeczno-zawodową. W nowo powstającej społeczności o charakterze robotniczym instytucja rodziców chrzestnych spełniała niewątpliwie znaczącą rolę nie tylko w stosunku do kontaktów towarzyskich i integracji środowiska, ale także wzmacnia­ ła funkcjonowanie nowego obyczaju. Warto przy t y m podkreślić, iż np. dzieci nieślubne mogły liczyć na wybór chrzestnych (szczególnie ojców) zajmujących w społeczności pozycję nieco wyższą niż ich matki, będące na ogół służącymi bądź wyrobnicami . 23 24 NADANIE IMIENIA Istotnym i wielce ciekawym rysem ówczesnego obyczaju robotnicze­ go jest moda na imiona nadawane nowo narodzonym dzieciom. Wia­ domo, że wśród chłopów jeszcze w okresie przedrozbiorowym utrwalił się zwyczaj nadawania kilkunastu popularnych imion, szczególnie z de2 8 Z jednym wyjątkiem, gdy para małżeńska była proszona na chrzestnych nowo narodzonych bliźniąt, z tym że każde z m a ł ż o n k ó w było chrzestnym innego dziecka. W latach 30-tych chrzestnymi dzieci nieślubnych byli m.in. dozorcy fabrycz­ ni, ślusarze, wyrobnicy. Natomiast w latach 60-tych — tkacze, murarze gospo­ darze rolni i wyrobnicy. 2 4 j �222 ANDRZEJ STAWARZ 25 kalogu świętych funkcjonującego w tradycji katolickiej . Moda na imiona kształtowała się najczęściej pod wpływem księży. Niekiedy też — chociaż może w mniejszym zakresie — upowszechniały się imiona w y ­ bitnych osób, np. aktualnych władców. Zwyczaje te utrzymywały się na wsi przez cały wiek X I X . Znajduje to potwierdzenie także we wsiach okolic Żyrardowa, gdzie w latach 30-tych ubiegłego stulecia szczegól­ nym powodzeniem cieszyły się takie imiona męskie, jak: Józef (12,2°/o), Jan (9,6%), Tomasz (5,9%) czy Antoni (5,4%), a także' Franciszek, M i ­ chał i .Wojciech, a wśród imion żeńskich — przede wszystkim Marianna (22,5%), dalej Józefa (10,2%), Katarzyna (9,5%), Anna (6,6%) oraz Franciszka (6,1%) . Podobnie było w połowie lat 60-tych, chociaż zau­ ważyć można wzrost popularności imienia Jan (13,9%) oraz Stanisław (8,6%) . 26 27 Zgoła zupełnie inaczej kształtowała się moda na imiona w środo­ wisku żyrardowskim. Otóż w latach 30-tych X I X w. żadne z imion nie osiągnęło wyraźnej popularności. Na przykład w okresie 1834-1838 wśród 43 urodzonych chłopców aż 41 miało inne od pozostałych imię, wśród 34 dziewczynek 32 miały odmienne i m i o n a . Charakterystyczne było natomiast nadawanie imion podwójnych (w większości rodzin tkaczy), mała liczba imion, które cieszyły się wówczas popularnością w środo­ wiskach wiejskich oraz stopniowe zwiększanie się liczby imion cudzo­ ziemskich, np. Wilhelm czy Frydrych. Możemy t u mówić o zaznacza­ jącym się wpływie osadnictwa obcego wywodzącego się z niemieckie­ go obszaru kulturowego. W połowie lat 60-tych zwyczaje te nie ulegają zasadniczo znaczniej­ szym przekształceniom. Z jednym tylko wyjątkiem: popularyzuje się wyraźnie w Żyrardowie modne na wsi imię Marianna (18,9%), co moż­ na uzasadnić wzmagającym się napływem robotników pochodzenia wiejskiego. Nie należy się tu raczej doszukiwać wpływów francuskich (imię to było bardzo modne we Francji w X I X w.). Choć założycielem fabryki był Francuz F. de Girard, to jednak ani on, ani żadne rodziny francuskie nie mieszkały wówczas w Żyrardowie. Nikłe były też kon­ takty z kulturą francuską. W społeczności robotniczej w zasadzie nie było mody na określone imiona. Regułą był wybór oryginalnego, mniej znanego imienia bądź też 28 25 Por. Z. K u c h o w i c z , Obyczaje staropolskie XVII-XVIII wieku, Łódź 1975, s. 184-185. Wyliczenia w ł a s n e na podstawie analizy metryk chrztu z lat 1834-1838. W A P Żyrardów, Akta stanu cywilnego wyznania rzymskokatolickiego parafii Wiskitki, sygn. 9-13. Wyliczenia w ł a s n e na podstawie analizy metryk chrztu z lat 1866-1867. W A P Żyrardów, Akta stanu cywilnego wyznania rzymskokatolickiego parafii Wiskitki, sygn. 80, 80a i 81. Por. przypis 26. 2 6 2 7 2 8 �O B Y C Z A J R O B O T N I C Z Y P O Ł O W Y X I X W. 223 łączenie dwóch (a niekiedy i trzech) imion — popularnego z rzadziej stosowanym, np. Aleksander Bogumił, Tomasz Mateusz, Walenty Stani­ sław, Tomasz Adam czy Paweł Mieczysław, a wśród żeńskich — Justy­ na Katarzyna, Teofila Aleksandra, Teresa Anna, Franciszka Elżbieta, Elżbieta Józefa i wiele innych. Brak metryk urodzeń ewangelików nie pozwala nam niestety na zbadanie bliższych wpływów ludności cudzo­ ziemskiej na modę na imiona wśród robotników pochodzenia rodzimego. Badania wykazały ponadto, że w społeczności Żyrardowa nie znala­ zła potwierdzenia reguła nadawania dziecku takiego imienia, „jakie so­ bie przyniosło", t j . zgodnego z imieniem patrona dnia, w k t ó r y m się urodziło. Rzadki był także zwyczaj nadawania dzieciom imion rodziców lub chrzestnych. DOBÓR MAŁŻONKÓW W okresie 1833-1870 mieszkańcy Żyrardowa zawarli 380 związków małżeńskich, w tym 312 w kościele katolickim i 68 w ewangelickim. Do roku 1850 najwięcej nowo założonych rodzin miało charakter robot­ niczy, przy czym oboje małżonkowie byli pochodzenia polskiego (30,8% małżeństw). Drugi typ stanowiły rodziny tkacko-wyrobnicze o miesza­ nym narodowościowo pochodzeniu małżonków (najwięcej polsko-czes­ kim — 18,7%), trzeci zaś — rodziny tkackie pochodzenia całkowicie obcego (11,2%). Ponadto występowało jeszcze 9 typów małżeństw o stru­ kturze bardziej zróżnicowanej z uwagi na dobór partnera z odmiennej grupy społeczno-zawodowej i narodowościowej. Wśród nowych m a ł ­ żeństw wówczas zawieranych, czysto polskie stanowiły 62%, polskoczeskie 23%, całkowicie cudzoziemskie 15%. Natomiast małżeństw czy­ sto katolickich było 87%, ewangelickich 2,5%, a mieszanych wyznaniowo 10,5%. W latach 50- i 60-tych zaznaczyły się pewne zmiany w do­ borze małżeńskim. Liczba typów nowo zakładanych rodzin — według przyjętych powyżej kryteriów -— wzrosła do 14. Dominowały co praw­ da nadal trzy typy analogiczne do tych z lat 1833-1850, więcej jednak było nowych rodzin, w których oboje małżonkowie byli pochodzenia ro­ dzimego (ok. 70%), mniej zaś mieszanych narodowościowo (ok. 20%) i całkowicie cudzoziemskich (blisko 10%). Zmieniły się też wyraźnie pro­ porcje w doborze małżeństw ze względu na wyznanie. W latach 60-tych zawarto 160 małżeństw, w t y m małżeństwa czysto katolickie stanowiły 75%, czysto ewangelickie blisko 14%, wyznaniowo zaś mieszane około 11%. Dane te pośrednio poświadczają znaczący wzrost liczby ludności ewangelickiej (głównie pochodzenia niemieckiego) w społeczności Ży­ rardowa . 29 2 9 Wiązało się to z zainteresowaniem właścicieli Zakładów Żyrardowskich spro­ wadzaniem najlepszych s p e c j a l i s t ó w - w ł ó k i e n n i k ó w oraz odpowiedniej kadry u r z ę d ­ niczej z zagranicy (głównie z Saksonii). Zjawisko to przyczyniło się do rozwoju �226 ANDRZEJ ST Л W A R Z rzeń? Otóż, w latach 30- i 40-tych X I X w. mieszkańcy Żyrardowa (wy­ znania rzymskokatolickiego) preferowali niedzielę jako najdogodniejszy dzień dla zawarcia małżeństwa (73% przypadków). P e w n ą popularnością cieszyły się też początkowe dni tygodnia, t j . poniedziałek (12,1%) i wto­ rek (7,5%). Zupełnie sporadycznie miały natomiast miejsce śluby w i n ­ ne dni. Wyraźną zmianę tego stanu można zaobserwować w latach 50i 60-tych. Spadła wtedy znacznie popularność niedzieli (do ok. 56%), przy czym w okresie 1856-1860 więcej ślubów zawarto w poniedziałek oraz wtorek niż właśnie w niedzielę. W latach 60-tych popularność pierwszych dni tygodnia utrzymuje się wyraźnie; chociaż na niższym poziomie (28,8%) niż w latach poprzednich, przy ponownym wzroście zainteresowania niedzielą (69,2%). Jak się wydaje, wybór dnia tygodnia na ślub nie pozostawał bez związku z dynamiką rozwoju fabryki żyrar­ dowskiej. Okazuje się, że w okresie załamania się produkcji (lata 50-te) robotnicy częściej wybierali inne dni tygodnia niż niedziela. Można to wytłumaczyć tym, że znaczna część robotników zamieszkujących osadę nie znajdowała wówczas stałego zatrudnienia w fabryce. Mieli oni wię­ cej czasu wolnego, a co za t y m idzie większe możliwości urządzenia wesela i rozmaitych zabaw niekoniecznie w niedzielę. Równie chyba interesująco przedstawia się wybór miesiąca, w któ­ rym zawierano związek małżeński. Spośród wszystkich miesięcy w spo­ łeczności robotniczej Żyrardowa siedem cieszyło się stosunkowo dużą popularnością. W latach 30- i 40-tych najpopularniejszy był listopad (ok. 30% zawartych małżeństw), następnie październik (ok. 13%) i sty­ czeń (10%). Zdecydowanie niepopularne były. marzec, kwiecień oraz grudzień, a więc miesiące, na które przypadały okresy Wielkiego Po­ stu i Adwentu. Z tego wypływa też wniosek, że nie wykształcił się wówczas zwyczaj zawierania małżeństw przy okazji wielkich świąt chrześcijańskich, t j . Bożego Narodzenia i Wielkanocy. Ciekawe, że sto­ sunkowo często wybierano maj (8,2%) — przesądnie niepopularny do dziś. W latach 50- i 60-tych zachodzą wyraźne zmiany w wyborze po­ szczególnych miesięcy. Zauważalnie wzrasta popularność lutego (18%) i lipca (ok. 12%), a także maja (ok. 12%), przy wyraźnym spadku za­ interesowania młodożeńców listopadem (14%) i nadal prawie zupełnym brakiem popularności miesięcy związanych z Bożym Narodzeniem czy Wielkanocą. Z przytoczonych danych widać wyraźnie, że wybór miesiąca dogod­ nego do zawarcia małżeństwa kształtował się w środowisku robotniczym w sposób odmienny niż wśród chłopów. Nie znalazły odbicia przekonania o feralności maja czy też listopada. Utrzymał się natomiast wpływ za­ kazów religijnych (przedświąteczne okresy postu). Rzadko też zawierano śluby w lecie. Preferowanie ślubów w miesiącach jesiennych i zimowych można tłumaczyć m. in. chęcią organizowania zabaw w czasie niesprzy- �OBYCZ" .1 R O B O T N I C Z Y P O Ł O W Y X I X W. 227 jającym innym formom rozrywek, np. takich, które mogą odbywać się poza domem. Wesela byly bez wątpienia znaczącymi wyda­ rzeniami w życiu stosunkowo niewielkiej społeczności robotniczej. Szczególnie, że tych wesel było kilka, niekiedy kilkanaście rocz­ nie. Jak wiemy, mimo rodzinnego charakteru, wesela w społecz­ nościach lokalnych miały szeroki zasięg towarzyski. Nie inaczej musiało być w połowie ubiegłego wieku w Żyrardowie, gdzie przy braku instytucji kulturalnych nie było zbyt wiele rozrywek dla robotników. Na obrzędy rodzinne i doroczne możemy więc też spojrzeć pod kątem rozrywki umilającej przynajmniej niektóre z długich jesiennych i zimo­ wych wieczorów. Od lat 50- i 60-tych zaczęły upowszechniać się „ma­ jówki", dzięki k t ó r y m robotnicy mieli zapewnioną rozrywkę w miesią­ cach wiosennych i letnich. * W artykule przedstawiłem zasadniczą część wyników badań nad oby­ czajem robotniczym prowadzonych na podstawie akt stanu cywilnego. "Wybrane przykłady opisanych zwyczajów niewątpliwie nie dają podstaw do ukazania całego mechanizmu narodzin tego obyczaju. Niemniej, jak się wydaje, posiadają w pełni walory ilustracyjności dla zagadnienia przekształcania się treści kulturowych o pochodzeniu ludowym w środo­ wisku, proletariackim. Nie bez znaczenia dla tworzenia się nowego oby­ czaju w środowisku robotniczym były też w badanym okresie wpływy cbce. Obyczaj robotniczy w Żyrardowie połowy X I X w. zaczyna odbiegać coraz wyraźniej od obyczaju wiejskiego, przynajmniej w dziedzinie ży­ cia seksualnego, doboru małżeństw czy wyboru rodziców chrzestnych, a nawet doboru odpowiedniej pory do zawarcia małżeństwa czy nadania imienia nowo narodzonemu dziecku. Stosunkowo szybko utrwalały się nowe lub zmodyfikowane zwyczaje, wzory zachowań i postaw przy stale umacnianych kontaktach zawodowych, rodzinnych i towarzyskich w znacznie przecież zróżnicowanej pod wieloma względami społeczności Żyrardowa. Głębsze zmiany obyczaju zarysowują się dopiero na prze­ łomie X I X i X X w. kiedy kształtuje się wyraźne oblicze kultury robot­ niczej Żyrardowa, wówczas już ośrodka wielkoprzemysłowego. ; �228 ANDRZE-T S T A W A R Z Анджей Ставаж Р А Б О Ч И Е О Б Ы Ч А И С Е Р Е Д И Н Ы X I X ВЕКА В СВЕТЕ АКТОВ ГРАЖДАНСКОГО СОСТОЯНИЯ (НА ПРИМЕРЕ ЖИРАРДОНА) Резюме В статье рассматриваются итоги исследования, как образовались рабочие обычая в се­ редине X I X в. в Жкрардовс. За неимением достоверные этнографических источников, каса­ ющихся этого периода, автору пришлось в основу исследования поставить источники, ко­ торыми пользуются главным образом историки, а именно — акты гражданского состояния. Из изучения метрических актов получены интересны? данные об основных обычаях, связанных с рождением ребенка, бракосочетанием и смертью. В самой статье особо вы­ делен вопрос подбора крестных родителей, присваивания имен новорожденных детям, су­ пружеского отбора и определения поры для бракосочетания. Во вступительной части рассматривается рождение жирардовского общества в 30-е годы X I X века (территориальное, социальное и национальное лроисхояигяие жителей селения, состав населения но основным профессиональным группам и религии). На этом фоне указаны избранные ссмейнь:г обычаи. Во вновь образованном обществе Жирардова особое значение имел подбор крестных родителей. Он служит укреплению общественного положения детей рабочих и расширению общественных езязей, хотя >; 30-е годы XÍX века отдельные профессиона 1ыпле группы (осо­ бенно ткачи) были довольно замкнутыми. Интересной чертой рабочих обычаев была мода на имена. Однако среди жителей Жи­ рардова не отмечается популярность определенных имен, даже тех наиболее часто при­ сваиваемых "ieTHií крестьян в п р е а ь и / щ е м столетии. Тем не менее старались присваивать довольно своеобразные имена, часто двойные, иногда с иностранным звучанием (немецкие). Только в середине 60-х годов чрезт.иа;ит распространилось популярное в деревне имя Марианна. Несколько г.гаре рассмотрен вопрос супружеского отбора. Особое внимание обращено на смешанные браки (по религии ¡; кациональности), которые в исследуемый период соста­ вляли в Жирарцове 25-30",, новых браков. Столь значительным процентом смешанных браков Жирарду-з выделялся в масштабе всего царства Польского. Основываясь на анализе метрических материалов, можно полагать, что смешанные браки в значительной степени ускоряли перемены обычаев в сексуальной области среди рабочих. Последним вопросом был вопрос определения поры (дня недели и месяца) для бра­ косочетания. Обнаружена популярность не одного лишь воскресенья, но и других дней — особенно понедетьника и вторника, а т месяцев ноября (считавшегося роковым у крестьян), октября и января, а также мая или июля. Проводившееся методом прямого статистического умозаключения исследование по­ казало, что в Жирардове с 30-х по 60-е голы возникли основы нового рабочего обычая, часто независимо от традиций народно!'! культуры и во многих случаях с известными чужеродными влияниями. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0b126d6cbf845aa36dc66f05991508e7.pdf 868942baf8341065167471039121a75d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1079 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:991 Title A name given to the resource Interpretacje przeszłości w legendach. Przyczynek do historii lokalnej w świadomości mieszkańców wsi / ETNOGRAFIA POLSKA 1982 t.26 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1982 t.26 z.2, s.181-202 Creator An entity primarily responsible for making the resource Zowczak, Magdalena Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X V I , z. 2 P L I S S N 0071-1861 MAGDALENA ZOWCZAK INTERPRETACJE PRZESZŁOŚCI W LEGENDACH. PRZYCZYNEK DO HISTORII L O K A L N E J W ŚWIADOMOŚCI MIESZKAŃCÓW WSI Przedmiotem opracowania jest legendarna przeszłość małych miej­ scowości, stanowiąca ważny składnik historii lokalnej. Historia lokalna będzie tu oznaczać funkcjonującą wśród mieszkańców wsi wiedzę o prze­ szłości najbliższej okolicy. Wiedza ta żyje przekazywana z pokolenia na pokolenie, pełni ważną rolę w ustanowieniu granicy między grupą swoich i obcymi: wpływa na poczucie odrębności, będąc jednocześnie jej świadectwem. Dlatego historia lokalna może charakteryzować społecz­ ność wiejską, dając wyraz konwencji kulturowej, która została przez tę społeczność wypracowana jako sposób interpretacji otaczającego świata i zachodzących w nim procesów. Celem opracowania jest przedstawienie wizerunków trzech grup lo­ kalnych na podstawie uzyskanych w tych grupach relacji o ich prze­ szłości Jeden z wariantów*sformułowanej przez Gerharda Kloskę definicji świadomości grupowej określa ją jako cechę wyróżniającą daną grupę spośród innych; „te same cechy poszczególnych świadomości składają się na wspólną świadomość, która jest charakterystyczna dla danej i tylko dla tej grupy" . O ile definicja ta w odniesieniu do świadomości grupowej wymagałaby (jak zwraca uwagę G. Kloska ) poparcia odpowiednimi badaniami, o tyle wydaje się możliwe zastosowanie jej do analizy historii lokalnej jako wchodzącej w skład świadomości grupowej. Właśnie lokalność uza­ sadnia fakt, iż uwzględnione tu opowiadania o zdarzeniach z przeszłości są charakterystyczne dla pewnej grupy. Można więc przyjąć, że przyto­ czona definicja odnosi się do historii lokalnej w świadomości mieszkań­ ców wsi i należy do założeń tego opracowania. 1 2 'G. Kloska, s. 114. K l o s k a , op. 2 Świadomość cit. historyczna i jej badanie, „Lud", t. 63: 1979, �182 MAGDALENA ZOWCZAK Założyłam wiąc, że ludzie należący do tej samej społeczności wiej­ skiej posługują się podobnymi sądami, pojęciami i w y o b r a ż e n i a m i do­ tyczącymi przeszłości najbliższej okolicy oraz, że można określić dla danej grupy zbiór możliwości interpretacyjnych w konstruowaniu obra­ zu przeszłości, ustalaniu zależności między zdarzeniami oraz celowości zdarzeń. Próbowałam tego dokonać poprzez odnalezienie elementów sta­ łych, pojawiających się w rozmowach z różnymi ludźmi z tej grupy, po­ wtarzających się motywów-symboli, które stanowią dowód wspólnoty myślenia. Aby ją scharakteryzować podporządkowałam motywy pew­ nym zasadom organizującym, regułom, które miały wskazać ich znacze­ nie w kulturze lokalnej. Przedmiot badań (przeszłość w legendach) jest więc zlokalizowany w przestrzeni. Co do czasu zaś założyłam, że uwzględniony zostanie okres od założenia badanej wsi aż po przeszłość najbliższą: rok —- kilka miesięcy przed realizacją badań. Granica między przeszłością a teraźniejszością nie jest więc jedno­ znacznie określona; łączą się one ze sobą w momencie rozmowy, którą przeprowadzam z.określoną osbbą. Materiały zbierane były według kwestionariusza, którego pytania można podzielić na trzy grupy tematyczne: 1) legendarna historia wsi: wydarzena i ich bohaterowie; 2) zdarzenia cudowne i opowieści o świętych; 3) zdarzenia straszne: opowieści o duszach pokutujących i innych po­ staciach demonicznych. Trudno mówić o rozłączności tych podzbiorów. Granice między nimi są dość płynne. Wspólnie wydają się jednak wyczerpywać tę część h i ­ storii lokalnej, która została zmitologizowana w świadomości grupy. Chodziło o znaczące wydarzenia i postacie ich bohaterów, przekazane drogą relacji ustnej. Uwzględnione zostały wydarzenia i bohaterowie zarówno w sensie pozytywnym, jak negatywnym. Zdarzenia, w których występują legendarni bohaterowie, święci i de­ mony, wskazują właściwe znaczenie tych postaci w kulturze lokalnej, a więc wyobrażenie o realizacji uznanych wartości. Same postacie, a czę­ sto i zdarzenia, nie stanowią na ogół o specyfice kulturowej grupy; na­ tomiast charakteryzują ją: dobór postaci i zdarzeń, a także cechy szcze­ gółowe, ujawniane przez wypowiedzi. Materiały, na których opiera się opracowanie, są źródłami tworzony­ mi. Składają się na nie zapisy rozmów, przeprowadzonych na terenie trzech wsi w trzech różnych regionach Polski: w Czerwińsku (woj. płoc­ kie), Mnikowie (Krakowskie) i Haczowie (Krośnieńskie) w latach 19791980. 3 3 Definicję świadomości zdarzeń przeszłych i pojęć sformułował К 1 o s к a, op. cit. jako zbioru sądów, wyobrażeń �I N T E R P R E T A C J E PRZESZŁOŚCI W LEGENDACH 183 Zapisy magnetofonowe rozmów (zbiór tekstów) posegregowane zo­ stały według najczęściej pojawiających się motywów — haseł. Zesta­ wienie wszystkich uzyskanych wypowiedzi związanych z danym hasłem umożliwia poszukiwanie sposobu zasadniczej interpretacji motywu. Z kolei zestawienie motywów i ich interpretacji miało doprowadzić do odkrycia zasad organizujących legendarną przeszłość badanych wsi. Te­ mu celowi miało też służyć określenie związków między trzema grupami opowiadań (o zdarzeniach historycznych, cudownych i strasznych) wzglę­ dem siebie. Wykazało to badanie, jakiego rodzaju opowiadania stanowią niejako powszechną własność grupy, to znaczy, które powtarzają się najczęściej w różnych niezależnych wypowiedziach, które są najpopu­ larniejsze, które zaś bardziej osobiste, intymne, tak że mogą je opisać tylko osoby bezpośrednio biorące w nich udział czy szczególnie zaintere­ sowane. Mowa tu będzie o wsiach, z których każda określona została przez zamieszkujących ją ludzi jako z pewnych przyczyn wyjątkowa. Kultura tradycyjna polskich wsi, ze swoją ksenofobią i rygorystycznymi podzia­ łami na swoich i obcych , sprzyjała zindywidualizowaniu, uzasadnieniu unikalności niemal każdego punktu przestrzennego, czego przykładem mogą być tak liczne, niezależne od siebie miejsca cudowne. Jednym z celów tego szkicu jest wykazanie, jak odmiennie mogą być wyrażane podobne treści kulturowe, jak rozmaicie interpretuje się te same formy symboliczne, jak ze wspólnego zbioru treści kultury lokalne tworzą całości o zupełnie innym sensie. 4 ODRĘBNOŚĆ B A D A N Y C H W S I W OPOWIEŚCIACH I C H MIESZKAŃCÓW Obszary Czerwińska, Mn-ikowa i Haczowa uważane są przez ich mieszkańców za chronione przez Opatrzność dzięki sprzyjającej mocy Matki Boskiej. Poprzez ustanowienie tam swych sanktuariów Madonny Czerwińska i Skalska oraz Matka Boska Bolesna Haczowska wzięły pod opiekę ludność tych wsi wraz z całym żywym i martwym dobytkiem. Opowiada się o t y m w następujący sposób: „Czerwińsk to jest kościół cudowny. Niewidzialna siła jakaś przyciąga kogoś. Jak się prosi Matkę Boską, to zostanie obdarowany [...] jakaś siła, jakaś moc boska jest. Taką siłą Czerwińsk obdarowany jest" . Mników: „I jak nieraz burze były, to tam nad tą skałą, nad Matką Boską, 210 to się tak rozdwoiła zawsze chmura, co się rozeszło i na północ, i na połud5 1 Por. np. L . S t o m m a , Determinanty polskiej kultury ludowej, „Polska Sztuka Ludowa", R. 33: 1979, nr 3, s. 131-142. Wszystkie cytowane tu bez odnośników zdania pochodzą z zapisów roz­ m ó w z mieszkańcami Czerwińska, Mnikowa i Haczowa. Materiały te znajdują się w Katedrze Etnografii Uniwersytetu Warszawskiego, w archiwum problemu w ę z ł o w e g o 11.1.IV.3.08. 5 �184 MAGDALENA ZOWCZAK nie, a tutaj zawsze my zostawali, jak w ogródku"; „Zawse wiemy, że my tu som w łogródku, tak nase mamy m ó w i ł y i babki, i my tak przekazujemy". Haczów: „Ta pewnie, u nas to strasznie wierzom w tom Matkę Boskom. Jak tak przyjdzie łogień czy jakaś burza, albo jak takie grady [...] ta wioska zawsze jest, jak to księża gadajom i ludzie gadajom — zawsze nos omija [...] To tu — zawdy Matka Boska nas broni i tylo". Powoływano się więc na ten sam argument: wieś została wybrana przez Matkę Boską, bo znajduje się w niej Jej cudowny wizerunek. Wioskę uświęconą obecnością wizerunku chroni święta moc, która jej strzeże „od powietrza, głodu, ognia i wojny"; to przeświadczenie utrzy­ muje się nawet wbrew faktom. Nie jest to jednak jedyny powód nie­ zwykłości tych wsi. Czerwińsk posiada bogate tradycje historyczne. W legendach o przeszości opromienia go blask niezwykłej sławy jako miejsce odwiedzane przez królów, starsze od Warszawy i niegdyś od niej znaczniejsze. Okre­ ślenie „dawniej" w związku z Czerwińskiem ma na ogół w ustach jego współczesnych mieszkańców znaczenie nobilitujące. Z dawnej sławy tego miejsca wynika ich lekceważenie w stosunku do sąsiednich wsi. Bowiem Czerwińsk uważany jest przez miejscowych i sąsiadów za miasto, choć prawa miejskie odebrane mu zostały przez władze carskie po Powstaniu Styczniowym. Odrębności nie próbuje się tam określać w porównaniu z pobliskimi miejscowościami w przeświadczeniu, że żadna z nich nie może się równać z Czerwińskiem. Odrębność odnajduje się w legendar­ nej przeszłości, której domniemana świetność stawia teraźniejszość na z góry przegranej pozycji. Wyjątkowość Mnikowa przejawiać się ma w szczególnym przywią­ zaniu jego mieszkańców do dawnych, rodzimych zwyczajów, które za­ chowały się tam w przekonaniu Mnikowian, w większym stopniu niż we wsiach sąsiednich. Przyjezdni księża dziwią się ponoć często, „że tu jeszcze się tako moda pod Krakowem zachowuje: polsko naprawdę". Mnikowianie, podobnie jak mieszkańcy okolicznych wsi, otrzymali od sąsiadów przezwisko od popularnego tam niegdyś zajęcia: „Olejarze", ponieważ uprawiali len i z jego ziaren wyrabiali olej, który sprzedawali w okolicy. Według podobnej zasady mieszkańcy pobliskiej Morawicy przezywani są Cebularzami, Czułowa — Grochalami, Kaszowa — Mle­ czarzami. Można powiedzieć o tamtejszym sposobie określania odrębności, że dokonuje się głównie w przestrzeni, w stosunku do okolicznych miejsco­ wości. Mnikowianie, porównując obyczaje swoje i sąsiadów, dochodzą do korzystnych dla siebie wniosków (podobnie jak i sąsiedzi). Związane jest to z traktowaniem ogółu mieszkańców wsi jako wspólnoty, z pragnie­ niem podporządkowania jednostek grupie (przestrzeganiem wspólnych zwyczajów, ubioru, języka itp.) w większym stopniu niż w przypadku Czerwińska. Tam granica między swoimi i obcymi przebiega, ogólnie rzecz biorąc, wewnątrz społeczności lokalnej, w przypadku Mnikowa na- �INTERPRETACJE PRZESZŁOŚCI W 185 LEGENDACH tomiast zgodna jept w dużym stopniu z terytorialnymi granicami wsi. Odrębność trzeciej wioski określana jest także w stosunku do są­ siednich wsi; podobnie jak mieszkańcy Mnikowa, Haczowianie zawierali do niedawna małżeństwa głównie w obrębie własnej grupy. W obu wsiach spotkałam się ze stwierdzeniem, że dawniej wszyscy zamieszkali w obrębie wsi stanowili „jedną rodzinę". Istnieje opinia, iż Haczów był z dawien dawna wsią najzamożniejszą w okolicy. Sami Haczowianie przyznają się w związku z t y m do takich cech, jak niezwykła pracowitość (z której ma wynikać zamożność), czy­ stość, schludność, brak zabobonów, odmienny niż u sąsiadów strój i od­ rębna mowa. Tak mówią o sobie Haczowianie zamożni i zasiedziali, na­ tomiast pozostali mieszkańcy Haczowa (z biednych rodzin oraz napły­ wowi, zwani tam przy włókami) i sąsiedzi jako przyczyny ich zamożności podają skąpstwo i chciwość, choć nieraz przyznają i pracowitość. W y ­ tykają i m także niemieckie bądź szwedzkie pochodzenie („tu Niemce są paskudne"), przezywają „Szwedami". Haczowianie z kolei zwracają uwa­ gę, iż w ich wsi „było dużo uczonych. I księży dawno z Haczowa dużo wychodziło". Określają też często Haczów jako wieś „królewską", na co wpłynęła niewątpliwie napisana przez Stanisława Rymara monografia historyczna wsi, zatytułowana Haczów. Wieś ongiś królewska . Powo­ ływano się na nią w rozmowach dość często, lecz z wypowiedzi wynika­ ło, że sens określenia „królewska" jest mniej więcej podobny, jak w przypadku powiedzonek: „oczy niebieskie — życie królewskie" czy „królewski obiad". Wskazuje więc nie tyle na świadomość dawnej przy­ należności do dóbr królewskich (na którą nie powoływano się w zebra­ nych przeze mnie zapisach rozmów, gdyż mówiono jedynie o pańszczyźnie), lecz raczej na wyróżnienie wsi spośród innych, na jej dostatek, uprzywilejowanie. 6 C Z A S I PRZESTRZEŃ A K C J I O P O W I A D A Ń Jeżeli relacjonowane zdarzenia działy się za życia opowiadającego, który był ich świadkiem, zostały mu opowiedziane przez krewnych bądź znajomych, ich czas ustala on według wieku lub okresu życia (np. dzie­ ciństwo, panieństwo), w jakim była wówczas dana osoba, albo według wydarzeń takich, jak pierwsza komunia, ślub, narodziny dzieci. Odnosi się też wówczas zdarzenia do innych, przełomowych dla życia całej у grupy. Rolę tych kamieni milowych czasu pełnią najczęściej wojny: „tamta" (pierwsza światowa) lub „ta" (druga); w Mnikowie i Czerwiń­ sku powstanie 1863 r. W Haczowie mówi się: „we front"; „jak były głodne lata" (przeważnie z myślą o pierwszych latach powojennych). Niektórzy opowiadali o zdarzeniach „jeszcze w zaborze austriackim", 6 S. R y m a r , Haczów. Wieś ongiś królewska (1350-1960), Kraków 1962. �186 MAGDALENA ZOWCZAK „za Austrii", „za Rosji". Odmierzano też czas datami uroczystości jubi­ leuszowych (np. w Czerwińsku rocznica bitwy grunwaldzkiej w 1910 г.). Dni miesiąca ustala się nieraz dzięki imionom świętych patronów. Stąd w opowiadaniach zdarzenia mają często miejsce w dni najpopularniej­ szych świętych. Jeśli mowa o sprawach dawniejszych, zazwyczaj mówi się po prostu „kiedyś", „dawniej", „dawno". W Czerwińsku synonimem tych zamierz­ chłych czasów są zwroty w rodzaju: „jak te wojny były, cy swedzka, cy tam jesce", „jak Szwedzi b y l i " . Przy t y m Szwedzi występują wymiennie z Tatarami; zarówno pierwsi, jak drudzy kojarzą się z najazdem, rzezią, zniszczeniem. Podobnie dzieje się w Mnikowie, gdzie ktoś opowiadając o świętej Kindze zastanawiał się, czy uciekała przed Tatarami, czy może przed Szwedami. W Haczowie, jeśli chce się powiedzieć, że coś zdarzyło się bardzo dawno, używa się czasem określenia „za pańszczyzny", które — wnio­ skując z wypowiedzi — oznacza tyle, co czas krzywdy. Określenie akcji w przestrzeni odbywa się z większym pietyzmem, jakby to właśnie ono stanowiło o wiarogodności opowiadania. Jest to zrozumiałe, ponieważ chodziło o zdarzenia lokalne, dziejące się w okoli­ cy, znanej na ogół opowiadającemu od dziecka. Między trzema rodzaja­ m i zdarzeń (legendarno-historycznymi, cudownymi i strasznymi) zacho­ dzą oczywiste związki w przestrzeni. Jedno wydarzenie może być zlo­ kalizowane w kilku miejscach przez różne osoby, jednak lokalizacja następuje zawsze w obrębie pewnego zamkniętego zbioru miejsc. Można dla każdej z miejscowości określić ten zbiór, jakby szereg epicentrów, k t ó r y m relacje przyporządkowują rozmaite wydarzenia. W tych newral­ gicznych punktach nawarstwiają się legendarne rzezie, zabójstwa, zda­ rzenia cudowne i pojawiają się istoty demoniczne. Wydaje się, że pamięć o zdarzeniach podporządkowuje się obrazowi przestrzeni, funkcjonują­ cemu w świadomości ludzi, którzy ją zamieszkują. W lokowaniu zda­ rzeń w stałych punktach przestrzennych wyraża się symbolika, wynika­ jąca z określonego systemu wartości. Tak więc w przypadku Czerwińska w centrum uwagi mieszkańców znajduje się kościół i klasztor ze wzgórzem, na którym się wznoszą. Inne miejsca, które szczególnie wyróżniano w relacjach, według infor­ matorów połączone były z zespołem kościelnym przez domiemany sy­ stem lochów, podziemnych tuneli, wiodących spod klasztoru do figury św. Jana (gdzie legendy wyznaczają centrum dawnego Czerwińska) oraz do karczmy lub figury na terenie sąsiedniej wsi Sielec. W miejscach tych lokowano przeważającą część wszystkich zdarzeń legendarnych, cudownych i strasznych. W Mnikowie istnieją dwa konkurencyjne centra przestrzenne: w ą ­ wóz, gdzie na jednym z bloków skalnych wymalowano wizerunek Mat­ k i Boskiej Skalskiej (teren ten zwany jest ogólnie „Skałami"), oraz �I N T E R P R E T A C J E P R Z E S Z Ł O Ś C I W L E G E N D AC". I 187 ,,Dwór" i kaplica Norbertanek wraz z przyległościami („pańskie pole", „dworski sad", „we dworach"), obecnie częściowo własność Spółdzielni Produkcyjnej. „Skały" to na wpół oficjalny ośrodek kultu, w przeci­ wieństwie do kaplicy „dworskiej". Opowiadania haczowskie okazały się niewystarczające do określenia sposobu wartościowania przestrzeni przez mieszkańców tej wsi. Można tylko stwierdzić, że przeważnie przy wymienianiu nazw części wsi i n ­ formowano mnie o statusie majątkowym ich dawniejszych mieszkań­ ców. Tak np. w części zwanej „Góra" zamieszkiwali najzamożniejsi, gospodarze „całą gębą", „z morgami". Ponadto w tych trzech wsiach zdarzenia lokuje się w bezpośredniej bliskości figur (krzyży i kapliczek), wody (źródełek, rzek, jeziorek), daw­ nych karczm oraz na granicach wsi. SPOSÓB R E L A C J O N O W A N I A ZDARZEŃ Opowiadania mnikowskie wyróżniają się spośród pozostałych ze względu na specyficzne środki stylistyczne. Posługiwano się często for­ mą mowy niezależnej, włączając do relacji monologi bądź dialogi prowa­ dzone w pierwszej osobie, co czyni je bardzo bezpośrednimi, osobistymi, nadaje im życia. Ten sposób wypowiedzi wywołuje wrażenie żywego związku minionych zdarzeń z teraźniejszością w świadomości osoby mó­ wiącej. Czasy łączą się ze sobą; to, co było, staje się nagle współczesne, legenda zaczyna żyć w czasie teraźniejszym. „Zawsze sie bedzies trzęsła, jej [osice — M.Z.] Matka Bosko powiedziała. Za to, żeś nie przyjęła pod swoje konary, zawse sie bedzies trzęsła. Od strachu. A lipa okryła gałęźmi Matkę Bożom z Panem Jezusem: za to bedzies kwitła i pszczoły bedom miód czerpać i ludziom będzie służyć ten kwiat na lekarstwo" (z mnikowskiej opowieści o ucieczce Matki Boskiej z Panem Jezusem do Egiptu). L E G E N D Y H I S T O R Y C Z N E I OPOWIEŚCI O ŚWIĘTYCH Ą LEGENDY RYCERSKIE I KLASZTORNE Najdalszy zasięg czasowy spośród zebranych przeze mnie legend ma­ ją czerwińskie: „przed przyjściem chrześcijaństwa była tu świątynia pogańska, gdzie teraz klasztor". Założycielem kościoła, który jest sercem Czerwińska, był według relacji rycerz Piotr Dunin, starosta wyszogrodz­ k i , który postawić miał 7 czy też 77 kościołów. W samym Czerwińsku było niegdyś 7 kościołów, dlatego nazywano go „miastem na siedmiu pagórkach". W klasztorze mieszkał opat, posiadacz wielkich dóbr. Pod klasztorem wydrążono lochy, w których mnisi (kanonicy regularni) trzy­ mali więźniów — nieposłusznych chłopów, odmawiających pracy na �188 MAGDALENA ZOWCZAK rzecz klasztoru. Był też w Czerwińsku zamek obronny, bowiem „to ta­ kie miasto rycerskie było". Tam też miał zostać pochowany Konrad Mazowiecki. Wśród splątanych wątków opowiadań można wyróżnić dwa nurty: rycerski (Piotr Dunin, zamek obronny) i mnisi lub klasztorny (kanonicy regularni, 7 kościołów). Opowieści związane z t y m drugim mają nastrój grozy. Przypisuje się zakonnikom wykorzystywanie poddanej ludności pod groźbą okrutnych kar. Najważniejszy cykl legend związany jest z Władysławem Jagiełłą, który ciągnąc na Grunwald zbudował pod Czerwińskiem most pontono­ wy dla wojska. Każdy mieszkaniec tej wsi może wskazać miejsce na wzgórzu klasztornym, gdzie stał król, patrząc na defilujących żołnierzy. W tutejszym kościele wyprosił zwycięstwo, a jego żołnierze ostrzyli miecze o kamienne kolumny kościelne. Wracając spod Grunwaldu złożył tam król bogate wota: chorągwie i złotego konika, którego przechowy­ wano jako dowód niezwykłej mocy cudownego obrazu; osadził tam także swoich żołnierzy, od których wywodzą się współcześni mieszkańcy. W podtekstach tych opowieści kryje się często przekonanie, że zwy­ cięstwo grunwaldzkie było w szczególny sposób związane z Matką Boską z czerwińskiego sanktuarium. W ten sposób oba nurty tradycji — kla­ sztorny i rycerski — zbiegają się w opowieściach o wydarzeniach 1410 r. W materiałach z Mnikowa brak odniesienia dla nurtu rycerskiego, choć można t u znaleźć odpowiednik tradycji mnisiej. Powstanie wsi jest bowiem wiązane z kamedułami, podobnie jak sama jej nazwa („Mników to od mnichów"). Wieś istotnie należała niegdyś do kamedułów, którzy wydzierżawili ją ss. albertynkom (mieszkają one do dziś „we dworze"). Współcześnie, podobnie jak oo. salezjanie dla Czerwińska, kameduli z Bielan krakowskich odwiedzający czasami Mników stanowią najbar­ dziej cenione źródło informacji o rodzimej przeszłości. Chcąc podkreślić czyjąś wiedzę, to że ktoś godny jest zaufania, mówiono: „to cłowiek był, co miał kontakty z kamedułami". W legendach haczowskich brak natomiast odpowiednika tradycji r y ­ cerskiej jak i mnisiej. Autorytet księży, choć wciąż silny, podważony został z powodu rozmaitych skandali, których stali się przyczyną. W y ­ słuchałam wielu opowiadań o duchownych, którzy wystąpili z zakonu, by się ożenić, a także o takich, co nie przestali być księżami, choć mieli dzieci. Dawne przekonanie, że księża dysponują wiedzą niedostępną i n ­ nym śmiertelnikom, łączy się z podejrzeniem, iż „cyganią ludzi", a nawet ze stwierdzeniem, że ksiądz „to jest tajny policjant [...], po to jest, żeby ten ład utrzymać". W większości opowiadań o zdarzeniach niezwykłych (związanych z demonami, siłą nadnaturalną o charakterze trudnym do określenia, karą Opatrzności itp.) ksiądz występuje jednak jako osoba udzielająca wyjaśnień, niejako komentator wyroków nadnaturalnych, do którego należy sformułowanie morału. �INTERPRETACJE PRZESZŁOŚCI W LEGENDY LEGENDACH 189 ROLNICZE Powstanie Haczowa związane jest z tradycją obcego, niemieckiego pochodzenia, która wpływa w szczególny sposób na świadomość odręb­ ności: „bo t u kiedyś dawniej wymarli ludzie na cholerę, to później spro­ wadzili ludzi. To właśnie ten naród sprowadzony, ten szwabski, to był najgorszy naród". Z przeszłości wsi zachował się w tradycji ustnej pewien szczególnie charakterystyczny wątek: nadanie ziemi rodzinie haczowskiej przez k r ó ­ lową Jadwigę w zamian za udzieloną jej pomoc (wzmiankowane w książ­ ce S. Rymara) . Za nakarmienie królewskiego wojska jedna z rodzin otrzymać miała w nagrodę tyle łąk, czyli pasternika, „wielo tam to wojsko zasiadło", bądź tyle hektarów, i l u ludzi nakarmiono. Jak zwykle nie było jednomyślności co do osoby królewskiej — mówiono o królowej Jadwidze, Władysławie I V , Jagielle, Kazimierzu. Legenda ta wyraża, jak się zdaje, szczególne znaczenie przypisywane wyróżnieniu, uprzywilejowaniu, nobilitacji Haczowian dzięki niezwy­ kłym ich zaletom, a więc rzuca dodatkowe światło na ich poczucie od­ rębności jako mieszkańców wsi „królewskiej". Popularność tej legendy może też być związana z pewną rekompensatą moralną, jakiej dostarcza mieszkańcom Haczowa. Wszak sąsiedzi uważają ich za chciwych i ską­ pych, za ludzi, którzy każdego potrzebującego odprawią z niczym bądź zedrą z niego ostatnią skórę w zamian za błahostkę. Popularnością cieszy się w Haczowie święty Antoni jako „patron dóbr doczesnych": „to jak tak dobrze człowiek westchnie do niego, on wszy­ stko wesprze. Wesprze tak, że wszystko się tak stanie, jak cłowiek ządo". Jest to wypowiedź dość znamienna. Haczowianie mówią o sobie, że są „nadzwyczaj pracowici" i dlatego też zamożniejsi niż mieszkańcy są­ siednich wsi. Tamci zaś twierdzą, iż „dlatego tacy bogaci, że chytrzy", w Haczowie „są ludzie za bardzo bogaci i niedobrzy": „żeby się co mia­ ło zniszczyć, nie odda". Legendy mnikowskie odróżniają się tym, iż postacie świętych są tam znacznie popularniejsze niż możni tego świata, o których mówi się często w Czerwińsku i Haczowie. Do najpopularniejszych w Mnikowie świę­ tych należą: Jan Kanty, który miał przebywać w okolicach tej wsi, oraz święci: Józef, Izydor, Jacek i Teresa. W opowiadaniach o nich uciśnieni ubodzy znajdują obrońcę, który odwraca od nich gniew pański. I zawsze wszystko kończy się dobrze, prawda wychodzi na jaw, zło zostaje uka­ rane, zaś „kto żył dobrze i chcioł żyć, to chociaż cierpioł jakąś bide czy coś, jakieś prześladowanie, to potem wychodziło na wierzch jego i za­ wsze miał nagrodę" (cytuję tu fragment wypowiedzi mieszkańca Mnikowa o t y m , co mu się podobało w ulubionych powieściach Henryka Sien­ kiewicza). 7 7 R y m a r , op. cit., s. 21. �190 MAGDALENA ZOWCZAK Zgodnie z t ą konwencją występują w opowiadaniach mnikowskich o świętych następujące postacie: ZAGROŻONY [-ENI] służąca-sierota mieszkańcy wsi Kościelec św. Izydor KARZĄCY OBROŃCA jej chlebodawczyni P a n Bóg św. Jan Kanty ś w . Jacek jego chlebodawca Pan Bóg Mieszkańcy Czerwińska niewiele mieli do powiedzenia na temat świę­ tych. Pomimo stałej działalności oo. salezjanów powszechnie mylono X święte osoby, nawet bardzo popularne. Rozpowszechniony jest kult św. } Barbary, patronki wodniaków, a także wszystkich, „którzy pracują w ciężkich warunkach — są narażeni na nagłą śmierć", „śmierć nieprze­ widzianą". W wypowiedziach dzielono mieszkańców Czerwińska na wod­ niaków —• czcicieli św. Barbary i „wieś". Prawdopodobnie odpowiada to podziałowi na wodniaków i rolników, przy czym patronem tej drugiej grupy jest święty Izydor rolnik. ZRÓŻNICOWANIE TRADYCJI W LEGENDACH O PRZESZŁOŚCI Najbardziej skomplikowana jest konwencja opowieści czerwińskich, gdzie cechy postaci legendarnych łączą się w określone grupy, odpowia­ dające trzem typom bohatera: 1) rycerz, możny pan feudalny; 2) okrut­ ny mnich; 3) rolnik. We wszystkich typach cechami uniwersalnymi są: pobożność, k u l t Matki Boskiej Czerwińskiej, silna wiara, cudowne wyróżnienie przez Boga. Jak się wydaje, trzy typy bohatera odpowiadają trzem nurtom tradycji, które można określić umownie jako rycerski, klasztorny i r o l ­ niczy. Legendy rycerskie mają jednak przewagę nad pozostałymi. Natomiast relacje z dwóch pozostałych wsi utrzymane są w pro­ stszych konwencjach, zbliżonych do tej, którą w przypadku Czerwińska określiłam jaką rolniczą. W Mnikowie opowiadano o nagradzaniu cnoty przez sprawiedliwy los. Zawsze triumfuje tam tradycyjnie pojęte dobro prostego, pobożnego, uczciwego człowieka (rolnika). W Haczowie wyjąt­ kowo silne poczucie odrębności wpływa na popularność opowieści o szczególnym uprzywilejowaniu jego mieszkańców jako obdarzonych wyjątkowymi zaletami. Można t u zauważyć podobieństwo do czerwiń­ skiego rycerza; jednak podczas gdy ten jest wyróżniony przez siłę nad­ naturalną, haczowski bogaty kmieć („dawno to gospodarze prawdziwi byli, tacy, —• oho, nie tykać!") dostępuje zaszczytów z woli króla. Mó­ wiono tam o własnej dumie: „Ano taka ambicja trochę t u była. Haczosko więcej. No bo jak z t y m właśnie, co się żenić. Bardziej, żeby tu, ba jak już ktoś obcy, to już nie był honor". Podsumowując: wśród legend o przeszłości w Czerwińsku dominują �191 I N T E R P R E T A C J E PRZESZŁOŚCI W L E G E N D A C H opowieści o możnych rycerzach, w Mnikowie —• o ubogich świętych, w Haczowie — o bogatych kmieciach. Pod względem obfitości i zróżni­ cowania wątków pierwszeństwo należy się relacjom czerwińskim. MATKA BOSKA I ZDARZENIA CUDOWNE K u l t maryjny uważany jest za jedno z najbardziej charakterystycz­ nych zjawisk polskiej tradycyjnej kultury ludowej . Chciałabym t u w y ­ kazać, na podstawie konkretnych materiałów terenowych, odmienność interpretacji postaci Matki Boskiej w różnych grupach lokalnych. Inter­ pretacje te z jednej strony wiążą się z dominującym w danej tradycji typem bohatera, z drugiej — charakteryzują sens przypisywany działa­ niom Opatrzności czy też mocy boskiej, ujawniony poprzez relacje o zda­ rzeniach cudownych. Przyjrzyjmy się więc wizerunkom Madonny Czer­ wińskiej, Skalskiej i Haczowskiej, nakreślonym bezpośrednio lub po­ średnio opowiadaniami osób z tych trzech wsi. Matka Boska Czerwińska przedstawiona jest na XVII-wiecznym ob­ razie, znajdującym się w głównym ołtarzu bazyliki czerwińskiej. Cu­ downy wizerunek osłonięty jest sukienką i zazwyczaj zakryty innym obrazem, odsłania się go w uroczystych momentach. Kościół i klasztor wybudowane na wysokiej skarpie zwracają się k u Wiśle, górując nad centrum Czerwińska. Jest to jedno ze słynniejszych miejsc pielgrzymko­ wych Mazowsza. Cudowny obraz został — według legendy — znaleziony w skarbcu kościelnym. Gdy zawieszono go w głównym ołtarzu („ramy pasowały"), objawiły się niezwykłe znaki: nocą zapaliło się w kościele siedem świec, „jak sie paliły, tak sie paliły, ani nic ich nie ubywało". Dawna to legenda, bo mówi o niej miedzioryt z 1672 r. (odbitkę posiadają oo. sa­ lezjanie w Czerwińsku) przedstawiający zespół klasztorny z wizerun­ kiem Matki Boskiej Czerwińskiej oraz ośmioma płonącymi świecami. Widnieje na n i m inskrypcja, w której wspomina się, iż w 1647 r. Bóg Wszechmogący obraz swej Matki „Światłem i ogniem po kilka razy przez siedm świec w nocy*, cudownie zapalonych gorających objaśnił, który ogień namnieyszy nie palił у świec w goraniu nie ubywało". Dość wierne zachowanie legendy sprzed 300 lat w tradycji ustnej związane jest zapewne z działalnością duchownych i jest w jakiś sposób znamienne dla kultury omawianej społeczności. W historiach o zdarze­ niach cudownych kilkakrotnie wystąpił motyw zapalających się świec bądź też pojawiającej się „jakiejś jasności", „jakiejś światłości". Czerwińskie relacje o zdarzeniach cudownych ujawniają ich rolę jako znaku, świadczącego o łasce, o woli Bożej, a rzadziej służą doraźnemu zapobieganiu nieszczęściu, praktycznej korzyści człowieka. Na pierwsze 8 8 Por. S. C z a r n o w s k i , Kultura Kultura, Warszawa 1958, s. 80-99. religijna wiejskiego ludu polskiego, [w:] �192 MAGDALENA ZOWCZAK miejsce wysuwają się opowieści o cudownej obronie senktuarium, które wychodzi nieskalane z wojennych opresji. Do tego cyklu należą relacje o wypędzeniu rannych z kościoła w czasie I wojny światowej. Niemcy mieli tam wówczas utworzyć szpital (w innych wersjach stajnię); wszy­ scy jednak uciekli wskutek niezwykłych znaków, jakie się tam objawi­ ły. Kościół czerwiński nie pełni funkcji miejsca schronienia dla osób potrzebujących, lecz jest miejscem dla ludzi niebezpiecznym. Święta moc jako kara Opatrzności działa tam niezależnie od ludzkich poczynań, a kontakt ze świętością stwarza dla człowieka sytuację zagrożenia. Wąt­ k i opowiadań oparte są często na jednym schemacie: 1) w czasie bom­ bardowania kościoła kule niosą śmierć ludziom i zwierzętom, trafiają w drzewa, lecz nie osiągają swego celu; 2) kobieta staje w obronie dzwonu, który chcą zabrać Niemcy, i ponosi śmierć z ich ręki, lecz dzwon pozostaje nietknięty; 3) kobieta ginie, stając na drodze Niemca, który usiłuje skraść monstrancję. Działania pobożnych ludzi w obronie świętości przynoszą i m śmierć. Tylko nadnaturalna siła może odwrócić zagrożenie. Ujawnia się tu opo­ zycja między ludzką niemocą a skutecznym działaniem siły wyższej, a także niemożność pogodzenia celów boskich i ludzkich. Jednocześnie zarysowuje się postać bohatera, którego obowiązkiem jest podjęcie w a l ­ k i z góry skazanej na klęskę i niosącej mu śmierć. Jest to walka hono­ rowa w obronie świętości, podobna walce feudalnego rycerza, co zgadza się ze wspomnianym już typem bohatera. Obecność tego rodzaju wzoru w tradycji czerwińskiej potwierdzają opowieści o antybohaterze. Został nim człowiek miejscowy, który pomógł Niemcom w zdjęciu dzwonu w czasie I I wojny. Jego czyn, jako zaprzeczenie fundamentalnych war­ tości grupowych, ściągnął na niego potępienie społeczności. Kiedy prze­ chodził ulicą, wołano: „Dzwon! Dzwon!", zaś tragiczną śmierć jego córki wiązano z jego winą. W Mnikowie nie ma kościoła; msze odprawiają się w kaplicy sióstr albertynek „we dworze", przed obrazem Matki Boskiej Częstochow­ skiej, zwanej Matką Boską Dworską. Główny obiekt kultu, naturalne sanktuarium, znajduje się zaś w pobliskim wąwozie zwanym Skałami; stąd namalowana tam na wielkim bloku skalnym Matka Boska ma przy­ domek „Skalska". Dzięki temu, iż niedawno odnawiano obraz, mogłam uzyskać wypowiedzi, porównujące dawniejszy i nowy wizerunek, a ujaw­ niające bezpośrednio wyobrażenia Mnikowian, dotyczące Madonny. Dawna, „prawdziwa Skalska" była bardzo ładna: „jakby baba ze wsi", „wsiowa Matka Boska", „poważna jakby niewiasta rzeczywiście już le­ ciwa", „okrąglutka na twarzy", „taka łagodna". „W spódnicy, w zapasce długiej". „Rączki miała rozłożone, że widziało się, że tak wszystkich przygarnia do siebie". „Miała z jednej ręki promienie, a w drugiej sierp". „U rączek szły takie promienie, łaski wyobrażały". Obecna Matka Boska Skalska to „taka raczej pani, nie Matka Boża", �I N T E R P R E T A C J E PRZESZŁOŚCI W LEGENDACH 193 „więcej dziewicza", „młodsza". „Tą zrobili tak, jak królowa Jadwiga", „taka okropna baba". „Teraz nie ma promieni". Ponadto zarzucano, że kolory są zbyt jaskrawe i ciemne, podczas gdy dawny obraz utrzymany był w barwach „łagodnych", „delikatnych", które malowały postać „więcej tak powiewnie". Pierwszy z opisanych obrazów, odpowiadający wyobrażeniom M n i kowian o tym, jak powinna wyglądać Matka Boska, zgodny jest z ce­ chami pozytywnego bohatera opowieści o świętych. Jest to obraz mnikowskiej kobiety w sile wieku, lecz jednocześnie uduchowionej, co w y ­ raża się przez ową zwiewność, delikatność, promienność. Promienie w y ­ obrażające łaski miały w opowieściach mnikowskich odpowiednik w związku ze świętą Teresą: wspomniano, że sypie on róże, czyli, łaski. Cudowne działanie na korzyść ludzi występuje więc jako główna cecha świętości. Wizerunek Matki Boskiej Skalskiej miał powstać jako wotum za otrzymane łaski (wymalowany przez powstańca z 1863 г., który znalazł bezpieczne schronienie w Skałach, lub na zlecenie cudownie uzdrowio­ nej hrabiny Potockiej) bądź dzięki objawieniu, którego doznała wiejska kobieta i o k t ó r y m opowiedziała wędrownemu malarzowi. Zdarzenia cudowne, które relacjonowali mieszkańcy Mnikowa, pole­ gały przeważnie na uzdrowieniu czy ocaleniu z niebezpieczeństwa za przyczyną cudownego wizerunku Matki Boskiej. W zdarzeniach tych często (w odróżnieniu od opowiadań czerwińskich) miały miejsce dzia­ łania o charakterze magiczno-religijnym, wykorzystujące moc wody, nabieranej z rzeczki u stóp cudownego obrazu bądź przedmiotów obrzę­ dowych poświęconych w kościele. Cechą charakterystyczną najliczniej w Mnikowie reprezentowanej grupy zdarzeń cudownych jest wędrówka w celu uzyskania magicznego środka. Analiza budowy tych zdarzeń w y ­ kazuje jej podobieństwo do określonej przez W. Proppa struktury bajek magicznych . (Sprawa ta wymagałaby jednak dokładniejszych badań; analizowane materiały były zbyt szczupłe i fragmentaryczne, aby na ich podstawie uzyskać wiarygodne i jednoznaczne wyniki.) W miejscu walki bohatera bajki magicznej z antagonistą pojawia się w tych zda­ rzeniach modlitwa bohatera (bądź jego pomocnika) na miejscu cudow­ nym lub (i) użycie środków pomocniczych, które wywołują cudowny efekt. Rolę antagonisty rzadko pełni tu człowiek; chodzi raczej o to, co zwykło się nazywać „dopustem Bożym": chorobę, deszcz, ogień. Nato­ miast często pojawia się w tych opowieściach postać złego doradcy czy pomocnika (lekarz, weterynarz, „ludzie", czyli opinia publiczna). 9 Matka Boska Skalska jest więc obrończynią swoich wyznawców, po­ dobnie jak bohaterowie mnikowskich legend. W tutejszych relacjach o cudach podkreśla się wszechmoc Boską, którą ludzie mogą sobie zaW. P r o p p, Morfologia 13 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. 26/2 bajki, Warszawa 1976. �194 MAGDALENA ZOWCZAK skarbić, jeśli spełnią pewne warunki, niezbyt zresztą wygórowane. Zro­ zumiałe staje się już określenie Mnikowa jako „ogródka Matki Boskiej" (por. „Odrębność badanych wsi w opowieściach ich mieszkańców"). Wizerunek Matki Boskiej Haczowskiej to drewniana figura przedsta­ wiająca Pietą, uznana przez Haczowian za cudowną. Na plebanii znaj­ duje się księga cudów, a moi rozmówcy wspominali wielokrotnie, że poprzedni ksiądz obiecywał koronację figury, jeśli uzbiera się jeszcze trochę relacji o uzyskanych łaskach. Jednak zainteresowanie cudownymi opowieściami jest tam mniejsze niż w poprzednio opisywanych wsiach, żaden bowiem z informatorów nie potrafił opowiedzieć historii haczow­ skiej Piety. Zebrałam jedynie sprzeczne wzmianki, że Matka Boska przypłynęła Wisłokiem z gór i w miejscu, gdzie J ą wydobyto, postawiono kościół; że „objawiła się na klonie swoim wiernym ku obronie. Na klo­ nie pod Taszową Górą. Objawiła się tak z Panem Jezusem jak dzisiaj jest. I płakała. I wzieni J ą do kościoła". Mylono legendy o Matce Boskiej Haczowskiej, Częstochowskiej i Gidelskiej. Pieśń Haczowianka, związana z cudownym wizerunkiem haezowskim i osnuta na tle walk niemiecko-rosýjskich stoczonych na t y m terenie w czasie I wojny światowej, poszła niemal całkowicie w zapom­ nienie. Wspominano, że była, lecz z reguły nie pamiętano nawet fabułyNa charakter kultu maryjnego nie wpływa fakt, iż czci się tam szczególnie Matkę Boską Bolesną, Pietę. Ogólnie można stwierdzić, iż sens działań przypisywanych świętej mocy kierowanej wolą Matki Bo­ skiej jest podobny, jak w przypadku Mnikowa. Zdarzenia cudowne zbu­ dowane są według podobnego schematu: istoty wyższe udzielają ludziom doraźnej pomocy (np. cudowne uzdrowienie, ocalenie w czasie wojny, ocalenie od śmierci wskutek upadku z rusztowania lub z wysokiego brzegu rzeki, odnalezienie zguby itp.). M I E J S C E ZDARZEŃ C U D O W N Y C H W T R A D Y C J I L O K A L N E J Stosunkowo niewiele materiałów o współczesnych cudach udało mi się zebrać w Czerwińsku. Należą tam one do sfery spraw prywatnych („każdy sobie zatrzyma. Nie ogłaszają tego u nas", „księża zabronili powtarzać") w odróżnieniu od dawniejszych, bardziej ..popularnych. W Mnikowie liczne współczesne zdarzenia cudowne dotyczą w zasa­ dzie zbiorowości, są niejako własnością całej grupy; niemal każdy infor­ mator opowiadał je w podobny sposób, w przeciwieństwie do zdarzeń dawniejszych (brak tam takiego ośrodka, jak klasztor czerwiński, gdzie dzięki księżom przedłuża się trwanie legend). W Haczowie relacje o cudach współczesnych miały charakter pry­ watny, osobisty i pochodziły z reguły od osób bezpośrednio zaintereso- �I N T E R P R E T A C J E PRZESZŁOŚCI W LEGENDACH 195 wanych. W ogóle zaś trudno mówić w przypadku tej wsi o szczególnym zainteresowaniu t y m rodzajem zdarzeń. W cudach czerwińskich moc nadnaturalna wyzwala się na ogół bez­ pośrednio w cudownym miejscu i niezależnie od ludzkich działań (nie­ raz w połączeniu z objawieniem się Matki Boskiej); w Mnikowie zaś wyzwala się pośrednio, po wykorzystaniu przez człowieka środków po­ mocniczych (woda ze świętego miejsca, zioła święcone itp.), w wyniku pewnych jego działań o charakterze rytualnym. Przy t y m odbywają się tam często zbiorowe prośby o łaskę dla jednego z członków grupy. Wówczas pojawia się postać tzw. „łodprosaca", przewodnika grupy na czas pielgrzymki do cudownego miejsca, osoby wyrażającej prośby spo­ łeczności, formułującej jej życzenia, o których spełnienie modli się cała grupa. Ze względu na efekty cuda czerwińskie można określić jako m i ­ styczne (obrona sanktuarium, jego nietykalność i czystość — jednocześ­ nie sytuacja zagrożenia dla człowieka); cuda mnikowskie i haczowskie natomiast mają dla człowieka znaczenie praktyczne, stanowią doraźne remedium na wszelkie zgryzoty (od zgubienia niezbyt wartościowego przedmiotu i choroby prosięcia aż po osobiste, śmiertelne zagrożenie ich właściciela). Sens mnikowskich cudowności można wyrazić językiem wyznaczo­ nych już tu symboli, oczywistym dla tych, którzy się nim posługują. W języku t y m Mników to „ogródek Matki Boskiej" — ziemskie odwzo­ rowanie nieba, które opisywano w Mnikowie jako ogród wiecznej szczę­ śliwości („w niebie to tam jest — jakby i tutaj dobrze komuś było"; „tam jest ogród taki kwiatami usłany i aleje, i aniołowie, i te święte dusze się przechodzom, a na tronie siedzi Pan Bóg, po jednej stronie Matka Boska, po drugiej Pan Jezus. No i ze dzieci zbierajom te kwiatki po ogrodzie, a starse duse śpiewajom i klęczom"). W języku tych symboli atrybutami Matki Boskiej Skalskiej są roz­ chodzące się od Jej r ą k promienie-łaski i sierp przez Nią trzymany. W Czerwińsku zaś cuda to świece, „których w goraniu nie ubywało", niewytłumaczalne dla człowieka znaki Bożej wszechmocy. DUSZE POKUTUJĄCE I ZDARZENIA STRASZNE W porównaniu do opowiadań o cudach, które posiadają rozbudowaną konstrukcję dramatyczną, relacje o zdarzeniach strasznych są mniej skomplikowane. Zwłaszcza w Czerwińsku i Mnikowie, gdzie właściwie nie były to zdarzenia, lecz spotkania z istotami z „tamtego" świata. W większości relacji demon pojawia się człowiekowi w pewnym szcze­ gólnym miejscu, po czym albo znika straszący, albo odchodzi (ucieka) straszony. Złowroga działalność demona ogranicza się przeważnie do za­ prezentowania się w swej strasznej postaci (np. „wszed tam i stał", �196 MAGDALENA ZOWCZAK „siedział na ławie" itp.). Czasem strach pogoni kogoś do samej wsi, ulegnie transformacji. Przypadki, gdy wyrządza komuś krzywdę poprzez czynne działanie, są rzadkie. Pod względem skutków nie można nawet porównać działań strachów od kary Opatrzności, zawsze ciężkiej i niechybiającej. Opowieści o strasznych spotkaniach często cechuje nastrój grozy; lecz zdarzają się też takie, w których przeważają akcenty humo­ rystyczne (zwłaszcza w Mnikowie). W opowiadaniach tych opisywano okoliczności spotkania, wygląd de­ mona, sposób jego działania i reakcję człowieka. W Mnikowie „stroga" czy „stróży" duch kameduły i zakonnica, w Czerwińsku „przeszkadzają" duchy rycerza i opata. Zachodzi więc symboliczny związek z legendami historycznymi. Repertuar tych opowieści ze względu na formy demonów jest dość bogaty: od antropomorficznych (baba, chłop, chłopak), przez zoomorficzne (pies, kot, owca, koń, źrebak, świnia, kaczka, baran, cielak) po amor­ ficzne (światło, ogień), wyrażające się wyłącznie poprzez dźwięk (szum, gwizd), abstrakcyjne, dające o sobie znać poprzez trudne do określenia wrażenie („coś") oraz fantastyczne (wielki stwór — gadok w Mniko­ wie). Opowiadania o duszach pokutujących stanowią jakby ilustracje ko­ deksu moralnego, co szczególnie silnie przejawia się w relacjach czer­ wińskich, których motywem przewodnim jest pojęcie winy i kary. Mają one za zadanie rozpowszechniać takie prawdy, jak пр.: „matka nie może rozpaczać po dziecku, bo to grzech", nie wolno zatajać grzechów przy spowiedzi, Bóg widzi wszystko itp. Między zdarzeniami cudownymi i strasznymi nie ma w opowiadaniach czerwińskich wyraźnej granicy. Cuda funkcjonują tu w dużej mierze w postaci kary Opatrzności, można by je określić jako „cudowną karę". Objawienie się Matki Boskiej czy nadnaturalnych znaków zapowiada ocalenie kościoła, nie ludzi, i zwią­ zane jest z nastrojem grozy, podobnie jak pojawienie się demona. W Haczowie — podobnie jak w Czerwińsku — prawie wszystkie historie straszne opowiadają o duszach pokutujących. Niektóre opowia­ dania są znacznie lepiej rozwinięte niż w przypadku dwóch popzostałych wsi. Obok podobnych jak tam epizodów występują tu całe opowieści fabularne, które pełnią rolę tak dużą jak w Czerwińsku relacje o karze Opatrzności, w Mnikowie zaś o uzyskanych cudownie łaskach. W Ha­ czowie historie straszne są niejako własnością całej wsi; różne osoby relacjonowały te same zdarzenia w podobny sposób. Dusze pokutujące należały do zmarłych, którzy zostali w jakiś spo­ sób skrzywdzeni. Nie dopełniono wobec nich pewnych obowiązków: nie ochrzczono, nie pogrzebano w odpowiednim miejscu. W innych przypapdkach ich życie skończyło się niespodziewanie, gwałtownie albo przed­ wcześnie. Występujpe tu więc sytuacja braku, podobnie jak w bajce �I N T E R P R E T A C J E PRZESZŁOŚCI W LEGENDACH 197 10 magicznej i zdarzeniu cudownym . Czasami nie mówi się o przyczynie, ale jedynie o skutku zdarzenia: coś straszy w określony sposób, wywo­ łuje uczucie lęku samą obecnością. Wówczas przyczyna pozostaje nie znana samemu straszonemu. Tego rodzaju opowieści to wspomniane już epizody, które stanowią fragmentaryczną postać historii strasznych. Oddziaływanie dusz pokutujących na żywych ludzi zachodzi prze­ ważnie w określonych warunkach. Znamienne są wszelkie sytuacje „przejścia" . Straszony jest kawaler wracający od narzeczonej lub po­ dążający na wesele, dziewczęta w drodze na zabawę, młoda mężatka i jej maleńkie dziecko, krewni zabitego. Mówiono też, że „pokazuje się" tym, co mają jakieś grzechy, fałszywym i niewierzącym. Straszy w miejscu, gdzie kogoś zabito bądź pochowano zabitego, w pobliżu gra­ nicy wsi, na łóżku młodej dziewczyny, w wodzie pod mostkiem itp. Istoty demoniczne aktywizują się więc w dwojakich okolicznościach. Po pierwsze, w stosunku do osób odpowiedzialnych za sytuację braku, która dotyczy duszy pokutującej, lub też osób i m podobnych, innych krzywdzicieli. Po drugie w stosunku do osób, które nie odczuwają ta­ kiego braku. Jest to zjawisko typowe w związku z sytuacjami „przej­ ścia": duch zmarłej w panieństwie dziewczyny usiłuje szkodzić dopiero co ochrzczonemu dziecku jej byłej koleżanki; duch zabitej w czasie wojny kobiety, która pozostawiła czwórkę niedorosłych dzieci, nie uspo­ koi się, póki „nie zabierze ze sobą" duszy maleńkiego synka jej naj­ starszej córki. Ze względu na motywy działalności demona można więc podzielić zdarzenia straszne na historie zemsty oraz historie zawiści, choć w obu przypadkach chodzi o zemstę za doznane krzywdy, jednak cierpią za nie winni lub niewinni. Taka byłaby przypuszczalna podstawa budowy dramatycznej zdarzeń strasznych, które rozpoczynają się od krzywdy i na krzywdzie kończą (według schematu: skrzywdzenie człowieka — po śmierci skrzywdzonego jego dusza wyrządza krzywdę ludziom — skrzywdzeni umierają i znów ich dusze pokutują, poszukując odwetu). Niczym historia wendety mogłoby się to ciągnąć w nieskończoność przez proste zwielokrotnienie sekwencji. W obrębie zdarzeń strasznych mają miejsce wspomniane już epi­ zody. Dusze pokutujące, nim doczekają się zadośćuczynienia, n i m do­ padną właściwej ofiary, jakby wypróbowują swoją moc na różnych oso­ bach bądź przedmiotach materialnych. W' drugim przypadku chodzi o takie działania, jak cięcie bielizny, przewracanie i przestawianie „gra­ tów", darcie „łachów", cięcie „łachów", jakby nożycami, rozwalanie garczków („rznęło t y m i garczkami"). 11 1 0 P r o p p, op. cit. Por. L . S t o m m a , s. 99-110. 1 1 Mit Alkmeny, „Etnografia Polska", t. 20: 1976, z. 1, �198 MAGDALENA ZOWCZAK Wydaje się, iż chodzi t u nie tylko o wypróbowywanie niszczącej mocy, o wyładowanie złości przez demona. W jednym z opowiadań duch zmarłej z ran kobiety zabiera z domu białą chustę, by zawinąć nią „swoje rany". Domownicy znajdują chustę w t y m samym miejscu, gdzie ją pozostawiono, lecz podartą na kawałeczki. Dusza zmarłego może wejść w posiadanie przedmiotu dopiero wów­ czas, kiedy znajdują się po tej samej stronie — w świecie zmarłych. Jedynym sposobem osiągnięcia tej jedności jest zniszczenie przedmiotu, które byłoby tu analogiczne do śmierci człowieka i — również poprzez analogię — jednoznaczne z uwolnieniem duszy przedmiotu . Do wymienionych dwóch przyczyn krzywdy ludzkiej (zemsta i za­ wiść) bardzo popularne w Haczowie opowieści o czarach i czarownicach dodają trzecią: chciwość. Ten, komu w gospodarstwie szczęśliwie się wiodło, musiał być posądzony o niecne praktyki magiczne. Przyczyn dostatku upatrywano w nędzy innych, których dobytek przywłaszczał sobie w tajemniczy sposób czarownik. Silna wiara Haczowiaków w czary i czarownice oraz związana z nią magia ochronna dopełniają charakterystyki relacji haczowskich, których motyw przewodni stanowi krzywda ludzka. ł2 L E G E N D Y J A K O W I E D Z A O PRZESZŁOŚCI W analizowanych t u opowiadaniach czas akcji wydarzeń ograniczony był tylko jednostronnie: przez teraźniejszość. Opowiadania o przeszło­ ści, cofając się w czasie, najczęściej niepostrzeżenie przekraczały granicę między historią a mitem. Opisywane w nich zdarzenia sprzed k i l k u lat przyjmowały niekiedy podobną strukturę, jak zdarzenie z najodle­ glejszej przeszłości. Opowiadania te mają charakter legendarny. Oznacza to, że osadzają wątki mityczne w pewnych realiach historycznych poprzez powołanie się na postać, fakt historyczny, konkretną datę. Sam wątek mityczny jest tu jednak ważniejszy od realiów, które stanowią dla niego jakby usprawiedliwienie, pretekst. Ich zadaniem jest stworzenie okoliczności, w których może wyzwolić się mit. Aby owe osoby czy fakty historyczne zostały włączone do historii lokalnej, muszą spełniać warunki narzucone przez strukturę mitu: muszą się dać do tej struktury dopasować. 1 3 1 2 Por. J . S. W a s i l e w s k i , Po śmierci wędrować. Szkic z zakresu etnologii znaczeń, cz. 1, „Teksty", nr 3: 1979, s. 97-120. „Legenda jest mitem, który po drodze zahaczył o jakieś miejsce lub fakt historyczny"; „Motyw legendy nie jest historyczny, lecz mityczny, wiąże się z co­ raz innymi osobami historycznymi. A to, co w nim typowe, okazuje się rzeczą najważniejszą, ważniejszą od tego, co historyczne" — G . v a n d e r L e e u w , Fenomenologia religii, Warszawa 1978, s. 458. świata 1 3 �I N T E R P R E T A C J E PRZESZŁOŚCI W 199 LEGENDACH Na podstawie struktur mitycznych konstruują się zarówno legendy historyczne, jak relacje o zdarzeniach cudownych i strasznych, opisu­ jące interwencje nadnaturalnych (boskich i diabelskich) mocy w ludz­ k i m świecie. Właśnie zakres tematyczny, ograniczenie się do kontaktów naszego świata z „zaświatem" , wyróżnia relacje o zdarzeniach cu­ downych i strasznych jako podgrupę opowiadań o przeszłości. Nie zna­ czy to, by legendy historyczne były pozbawione elementów cudowności, lecz bardziej akcentują one sprawy ludzkie. Do relacji o przeszłości zali­ czam także podania, w których elementy nadnaturalne występują spo­ radycznie (por. tab. I). u 1 5 Tab. I. Wyróżnione rodzaje relacji o zdarzeniach z przeszłości ŚWIAT NIELUDZKI się * W zebranych materiałach za ż y c i a i n f o r m a t o r a . są to zdarzenia w większości wojenne, które wydarzyły Wracając do konstytuującego wymienione opowieści mitu można za­ uważyć, że próbuje on uzasadnić rzeczywistość, podczas gdy historia (w potocznie przyjętym znaczeniu, a więc i w przekonaniu moich roz1 4 Šwiat i zaświaty traktuję tu jako pojęcia opozycyjne, podobnie jak W as i 1 e w s к i, op. cit. 15 Przez podanie rozumiem np. opowieści o zabójstwach, zdradach itp., k t ó ­ rych bohaterami są ludzie i gdzie nie w y s t ę p u j e ingerencja sił nadnaturalnych. Opowieści te dotyczą przede wszystkim obyczajów i opowiadają o ludziach, k t ó ­ rzy z jakiś w z g l ę d ó w popadli w konflikt z utartym porządkiem społecznym. Opo­ wieści te nie zostały uwzględnione w opracowaniu nie ze względu na brak tego rodzaju relacji w zebranych materiałach, lecz w wyniku ograniczenia tematycz­ nego. �200 MAGDALENA ZOWCZAK mówców) dąży do jej odtworzenia. Rozróżnienie to należy rozumieć w sensie najogólniejszym, zarówno bowiem jedno jak drugie jednocze­ śnie odtwarza i uzasadnia, opisuje i poszukuje sensu. Chodzi t u jednak o to, że gdy historia poszukuje przyczyn pewnego stanu rzeczy w zda­ rzeniach świata ludzkiego, mit ustala źródła tych zdarzeń, lokując je w świecie nieludzkim lub na pograniczu światów: ludzkiego i nieludz­ kiego. Te dwa pojęcia: historię i mit — można potraktować jako przeciw­ stawne, jeśli za ich cechę wspólną uzna się dążenie do zrozumienia rzeczywistości poprzez przeszłość, za cechę zaś różnicującą realizację tego dążenia w sposób zasadniczo odtwarzający bądź uzasadniający. Wówczas między członami tej opozycji umieścić należy relacje do­ tyczące historii lokalnej, które mają charakter głównie uzasadnienia, lecz usiłują stworzyć pozory, jakoby przede wszystkim odtwarzały rze­ czywistość. Uzyskane relacje podporządkowane są w badanych wsiach pewnym schematom, polegającym na występowaniu zjawisk czy zdarzeń w sta­ łych związkach, charakterystycznych dla danej społeczności . Schematy te oznaczają: 1) podobną konstrukcję relacjonowanych zdarzeń zarówno w obrębie poszczególnych ich rodzajów (legend historycznych, zdarzeń cudownych i strasznych), jak i zbieżności strukturalnych zwłaszcza między dwoma pierwszymi rodzajami; 2) stosunkowo jednolitą w róż­ nych relacjach interpretację określonych elementów symbolicznych, które wspólnie tworzą jakby „bank" symboli danej grupy w określonym czasie (w obrębie każdego rodzaju oraz między wszystkimi trzema). Należą t u postacie bohaterów zdarzeń, w istocie swojej symboliczne, odpowiadające określonym potrzebom. 16 Obok wymienionych tu schematów istotne są także relacje poszcze­ gólnych rodzajów zdarzeń względem siebie. Analiza wypowiedzi wska­ zuje na przeważające znaczenie legend rycerskich dla społeczności Czerwińska, zdarzeń cudownych dla Mnikowa, zdarzeń strasznych dla Haczowa. Myślę, że wnioski z przedstawionych t u badań dotyczą nie tylko interpretacji zdarzeń z przeszłości, a więc swoiście pojmowanej historii lokalnej, lecz także — w pewnym sensie — stanowią świadectwo etosu kulturowego, inaczej mówiąc, są wyrazem obowiązującej w danej grupie hierarchii wartości. 1 6 Podobnie określał A. L . Kroeber konfigurację, czyli wzór kulturowy, jako powtarzające się, charakterystyczne dla danej kultury związki w y d a r z e ń i zja­ wisk. (A. L . K r o e b e r , Istota kultury, Warszawa 1973). Wolę u ż y w a ć określenia „konwencja kulturowa", ponieważ wydaje mi się bardziej dynamiczne, oznacza raczej zespół zasad interpretacyjnych formujących materiał dostarczony przez doświadczenie niż statystyczny model, prezentujący sposób myślenia przyjęty w określonej kulturze. �I N T E R P R E T A C J E PRZESZŁOŚCI W LEGENDACH 201 Магдалена Зовчак ТОЛКОВАНИЕ ПРОШЛОГО В КРЕСТЬЯНСКИХ ЛЕГЕНДАХ. К ВОПРОСУ О МЕСТНОЙ ИСТОРИИ В СОЗНАНИИ ЖИТЕЛЕЙ ДЕРЕВНИ Резюме Знание жителями данной деревни своего прошлого выражается в легендах, передаваемых устно из поколения в поколение; такое знание является свидетельством чувства тождествен­ ности сельской группы, выделяет ее из соседских групп. Цель статьи — представить знания о минувшем как собственный портрет коллективов трех деревень: Червиньска, Мникова и Хачова путем анализа записи бесед, проведенных в них авторов в 1979-1980 гг. Исходной точкой анализа было взято предположение, что в рамках каждой из исследуемых групп описание событий делалось по сходным принципам. Выявление этих принципов являлось целью анализа рассказов. Наряду с событиями легендарного прошлого деревни учтены чудесные и страшные события; все три их вида косвенно определяют образы легендарных героев, святых подвижников и демонов. Легенды о прошлом образно представляют многообразные местные традиции. Согласно тому многообразию легенды были разбиты на рыцарские (о рицарях и вельможах — воинах и строителях), монастырские (о монахах, монахинях и священниках; здесь царит атмосфера ужаса, вызванная описанием жестоких поступков, страшного покаяния и появлением де­ монов) и землепашеские (о благочестивых, трудолюбивых мужиках, в конце концов всегда вознаграждаемых справедливой судьбой). В характеристике собственных портретов упомянутых коллективов было учтено толко­ вание образа Богородицы, связанное как с присущим данной группе образом героя, так и с понятиями группы о действии провидения, раскрывающемся в рассказах о чудесных событиях. События ужасные описывают вмешательство демонов как персонажей „подспуд­ ного мира" в мир людей. Анализ рассказов выявляет преобладающее значение рыцарских легенд для населения Червиньска, чудесных событий для миковян, ужасных для жителей Хачова. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b1d5b38b424e9300288427f4e2fe66b2.pdf 226b916c3d2cc796d8dde01aa76186a8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1078 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:990 Title A name given to the resource Oświata a społeczno-kulturowe przemiany tradycyjnej społeczności wiejskiej od końca XIX w. do odzyskania niepodległości / ETNOGRAFIA POLSKA 1982 t.26 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1982 t.26 z.2, s.129-180 Creator An entity primarily responsible for making the resource Biernacka, Maria Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X V I , z. 2 P L I S S N 0071-1861 MARIA BIERNACKA OŚWIATA A SPOŁECZNO-KULTUROWE PRZEMIANY TRADYCYJNEJ SPOŁECZNOŚCI WIEJSKIEJ OD KOŃCA X I X W I E K U DO ODZYSKANIA NIEPODLEGŁOŚCI Problematyka dotycząca roli czynników zewnętrznych w przemia­ nach tradycyjnej społeczności wiejskiej i jej kultury narastała w miarę rozwoju różnych dyscyplin wiedzy o wsi, a także w miarę usprawniania i pogłębiania metod badawczych. Początkowa fascynacja kulturą wsi jako wartością oryginalną, trwałą, niezależną od jakichkolwiek wpływów z zewnątrz, ustępowała z czasem rzetelnemu poznawaniu naukowemu. 'Znaczenie czynników zewnętrznych w formowaniu się polskiej kultury ludowej bardzo mocno podkreślał badacz i teoretyk kultury Jan Stani­ sław Bystroń, wykazując różnorodność wpływów przenikających na wieś poprzez kościoły, dwory, miasta, a także ruchy migracyjne. W k r ę ­ gu zwolenników tzw. „czystości" i „samorodności" kultury chłopskiej teoria ta wywoływała zastrzeżenia, a nawet sprzeciwy. Obecnie, kiedy aktualną rzeczywistość kulturową traktujemy jako ogniwo ogólnego procesu historycznego, badanie przemian kulturowych należy do podsta­ wowych zadań stojących także przed etnografami i historykami k u l ­ tury. Wśród wielu czynników warunkujących kierunek przemian społecz­ no-kulturowych na polskiej wsi w ciągu ostatniego stulecia niezwykle ważna rola przypada oświacie. Utrata niepodległości państwowej spo­ wodowała, że naród polski, żyjąc prawie półtora wieku w ramach trzech odrębnych organizmów państwowych, nie mógł kształtować i rozwijać jednolitego, na wysokim poziomie postawionego ogólnokrajowego syste­ mu oświaty i wychowania. Stan ówczesnego zróżnicowania naszego kra­ j u spowodowany rozbiorami pogłębiała jeszcze różnorodność etnicznonarodowościowa, wyznaniowa oraz społeczno-kułturowa. Zrozumiałe jest, że prowadzenie w tych warunkach działalności oświatowej na obszarze polskich ziem napotykało duże trudności. Społeczeństwo polskie w tym okresie podlegało zarówno wpływom oficjalnej oświaty szkolnej, jak i wpływom różnorodnych form tajnego kształcenia i tajnej działalności społeczno-kulturalnej prowadzonej przez polskich patriotów na obszarze ziem dawnej Rzeczypospolitej. Э — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. 2П 2 �130 MARIA BIERNACKA Wielkie zapóźnienia, jakie jeszcze pod koniec X I X i na początku X X w. występowały w poziomie wykształcenia wśród ludności wiejskiej wszystkich ziem polskich, zwłaszcza ziem zaboru rosyjskiego, nie tylko hamowały i opóźniały, ale w niektórych środowiskach wręcz uniemożli­ wiały prowadzenie szerokiej działalności uświadamiającej i niepodległoś­ ciowej. Wskutek tego wszystkie działania gospodarcze, społeczne i k u l ­ turalne inicjowane i prowadzone wśród chłopów przez działaczy patrio­ tycznych łączone były w sposób umiejętny z poczynaniami oświatowymi, uświadamiającymi narodowo i społecznie. W związku z t y m koniec X I X i pierwsze dziesięciolecia X X w. stały się okresem intensywnego budzenia się wśród warstwy chłopskiej świa­ domości społecznej i narodowej, a t y m samym narastania i utrwalania się wśród tej warstwy poczucia obywatelskiego — podejmowania współ­ odpowiedzialności za losy zarówno własnych środowisk, jak i całego kraju. W okresie tym rozpoczął się proces emancypacji całej warstwy chłopskiej w Polsce, zaczęło się kształtować nowe oblicze jej osobowo­ ści. Potwierdzenie tego znajdujemy w najnowszych badaniach dotyczą­ cych tamtego okresu. Stwierdza to B. Suchodolski w swych rozważa­ niach dotyczących wpływu nauki na upowszechnianie w społeczeństwie polskim oświaty: „Zarówno dzieje towarzystw naukowych, jak dzieje różnorodnych placówek mających wspomagać działalność naukową, wska­ zują na bardzo ścisłe więzi między nauką i społeczeństwem w Polsce X I X wieku". Kontynuując swą myśl pisze dalej, że nie było wówczas ostrych granic między ludźmi nauki i miłośnikami nauki, między dzia­ łalnością badawczą i działalnością upowszechniającą, gdyż oba te zada­ nia „splatały się w organizacji i aktywności towarzystw naukowych, jak biblioteki i muzea, będąc warsztatami pracy badawczej, stawały się równocześnie ogniskami publicznego oświecenia. Chodziło zawsze o to, by nauka mogła uzyskać wpływ na rozszerzenie i upowszechnienie oświaty w narodzie — jak to sformułowano w statucie Towarzystwa Naukowego Krakowskiego w roku 1848" . Zdaniem Suchodolskiego tendencja ta była zgodna z tradycjami Pol­ ski oświecenia, „w której odrodzenie nauk następowało równocześnie ze wzrostem ich społecznego znaczenia". W tradycji tej zaś poważną rolę odgrywały trzy główne elementy: nauka jako czynnik narodowego od­ rodzenia i patriotyzmu, nauka jako czynnik gospodarczego i społecznego postępu oraz nauka jako oręż najbardziej skuteczny w walce antyfeudalnej. Społeczeństwo polskie wieku X I X „przyjęło to wielorakie dziedzi­ ctwo rozwijając je w nowych warunkach politycznego życia w sposób, na jaki ono pozwalało i którego wymagało. Działalność popularyzująca 1 1 B . S u c h o d o l s k i , Nauka, [w.] Polska X I X wieku. stwo, kultura, Warszawa 1977, s. 421-422. Państwo, społeczeń­ �OŚWIATA A PRZEMIANY SPOŁECZNOŚCI WIEJSKIEJ 131 naukę bywała czasami i częściowo jawna, niekiedy musiała zstępować w podziemie" . W działalności tej istniało swoiste sprzężenie zwrotne polegające na tym, że nauka miała służyć społeczeństwu swymi osiąg­ nięciami, a zapotrzebowanie społeczne miało nadawać kierunek dalszym poszukiwaniom naukowo-badawczym. Rezultatem tak prowadzonej działalności w końcu X I X i na początku X X w. było zjawisko nagłego i powszechnego rozkwitu nauki polskiej. W okresie t y m nauka polska „stała się pełnoprawnym partnerem nauki światowej, uczestnicząc twórczo w jej rozwoju, a nie tylko przejmując osiągane gdzie indziej w y n i k i " . Dzięki temu także nauka polska tych czasów staje się już właściwie naszą nauką współczesną . Kończąc swoje rozważania autor stwierdza jednak, że nie dysponuje­ my niestety badaniami informującymi o wpływie tego wielkiego roz­ woju nauki na przemiany polskiej kultury umysłowej. Brak jest r ó w ­ nież pełnego wyjaśnienia, jakie były czynniki sprawcze tego niezwykłe­ go rozwoju nauki i jej upowszechniającego oddziaływania poprzez pla­ cówki naukowe. Niewątpliwie ważną rolę odegrało w t y m procesie zła­ godzenia polityki zaborców zwłaszcza w zaborze austriackim, a także natężenie ruchów społecznych — emancypacyjnych warstwy chłopskiej i powstawania proletariatu. Jednakże dopiero szczegółowe badania mo­ gą ukazać cały zespół przyczyn, które doprowadziły naukę polską z koń­ ca X I X i początków X X w. do takiego rozkwitu. Dalsze badania mogą również wyjaśnić skutki tego rozwoju w różnych dziedzinach życia ówczesnego społeczeństwa. Ale już obecnie można stwierdzić, że prze­ miany te najwyraźniej zaznaczyły się we wzroście świadomości społecz­ nej narodu polskiego . 2 3 4 Punktem wyjścia do badań nad rozwojem oświaty i jej roli w prze­ mianach społeczno-kulturowych polskiej wsi był przełom X I X i X X w. Proces ten śledzono na przestrzeni około stu lat, a zatem w różnych okresach historycznych naszego kraju, co w sposób szczególny zaciążyło na charakterze dokonujących się przemian. W badaniach dotyczących tego problemu uwzględniono więc: okres zaborów, dwudziestolecie Polski niepodległej (1918-1939), lata okupacji niemieckiej (1939-1945) oraz współczesne czasy Polski Ludowej. Przedstawione tu opracowanie stanowi fragment większej całości i dotyczy wyłącznie okresu od końca X I X w. do odzyskania niepodle­ głości w 1918 r. 2 Tamże, s. 422-423. Tamże, s. 460. Tamże, . 460-461. Por. także: K . W o j c i e c h o w s k i , Oświata ludowa 1863Í905 w Królestwie Polskim i Galicji, Wroclaw 1954; H . R a d l i ń s k a , Oświata i kultura wsi polskiej. Wybór pism, Warszawa 1979, Studia z dziejów oświaty i kultury umysłowej w Polsce XVIU-XX w., Wroclaw 1977; S. P i g o ń , Na dro­ gach kultury ludowej. Rozprawy i Studia, Warszawa 1974. 3 4 s �132 MARIA BIERNACKA W pracy nad całością opracowania korzystano z literatury przed­ miotu oraz etnograficznego materiału terenowego, zgromadzonego w la­ tach 1976-1979 w miejscowościach położonych na obszarze dawnych trzech zaborów, a mianowicie we wsiach: Gaci koło Przeworska, Turo­ wie koło Radzynia Podlaskiego oraz w Radoszkach koło Brodnicy. SZKOLNICTWO LUDOWE Do szczególnych cech szkolnictwa ludowego, istniejącego w warun­ kach utraty niepodległości i rozbicia dzielnicowego kraju, zaliczają h i ­ storycy niski poziom nauczania oraz tendencje wynaradawiające w y ­ stępujące najwyraźniej w zaborze pruskim i rosyjskim. Mirosława Chamcówna w swym studium na temat rozwoju szkolnictwa i oświaty ludo­ wej w dobie porozbiorowej stwierdza, że dzieje te na terenie zaboru pruskiego można podzielić na dwa okresy: pierwszy, w którym pomimo licznych prób germanizacyjnych panował w szkolnictwie język polski, i okres następny — trwający od lat siedemdziesiątych X I X w. do końca I wojny światowej — okres bezwzględnej germanizacji. Pruska polityka szkolna, zwłaszcza w pierwszym okresie zaborów, nie była jednolita dla wszystkich ziem zamieszkanych przez Polaków, przy czym najłagodniejsze cechy wykazywała w Wielkim Księstwie Po­ znańskim. Kiedy po Kongresie Wiedeńskim zaistniały warunki sprzyja­ jące rozwojowi „oświaty ludu", znalazło to odbicie w polityce szkolnej. Przede wszystkim rosła szybko liczba szkół elementarnych na wsi. Po­ ziom tych szkółek był jednak na ogół niski. Brakowało odpowiednich budynków szkolnych, pomocy naukowych, a przede wszystkim wykwa­ lifikowanych nauczycieli. Ówczesna wieś, nie odczuwając jeszcze w peł­ ni potrzeby oświaty, mało interesowała się sprawami szkoły, co wyra­ żało się w słabej frekwencji uczniów oraz w niechętnym płaceniu skła­ dek na rzecz szkoły. Pod względem frekwencji znacznie lepiej przedstawiała się sytuacja na Dolnym Śląsku, gdzie już w czwartym dziesięcioleciu X I X w. do szkoły uczęszczało 80°/n dzieci, podczas gdy w regencji poznańskiej 66%, a w bydgoskiej 54%. Potwierdza to stan analfabetyzmu wśród rekru­ tów, który w 1841 r. wynosił w Księstwie Poznańskim 4 1 % , a na Dol­ nym Śląsku 1,23%. W t y m czasie na Warmii i w Prusach Wschodnich panowała atmosfera sprzyjająca utrzymywaniu się języka polskiego głównie tam, gdzie większość ludności stanowili Polacy. Brak nauczycieli niemieckich ze znajomością języka polskiego powodował, że język pol­ ski utrzymywał się wbrew zarządzeniom nie tylko w szkołach, ale na­ wet w kościołach protestanckich. Charakteryzując najogólniej stan wiejskiego szkolnictwa na ziemiach zaboru pruskiego należy stwierdzić, że do lat siedemdziesiątych X I X w. przedstawiał się on lepiej aniżeli w Galicji i w Królestwie Polskim po �OŚWIATA A PRZEMIANY SPOŁECZNOŚCI 133 WIEJSKIEJ 1832 r. Cechował go stosunkowo wysoki stopień upowszechnienia szko­ ły, niezła sytuacja materialna nauczycieli, powolna poprawa w wyposa­ żeniu szkół i budynków szkolnych oraz praktyczna możliwość stoso­ wania w nauczaniu elementarnym języka polskiego. Sytuacja ta zmie­ niła się gruntownie w latach 1873-1918, kiedy na obszarze całego za­ boru pruskiego podjęto w szkolnictwie akcję germanizacyjną. Wywołało to oburzenie oraz spowodowało ostry protest społeczeństwa polskiego. Grupy szlacheckich demokratów i inteligencji wysunęły wówczas pro­ gram działalności zmierzającej do budzenia i utrwalania świadomości narodowej całego społeczeństwa, w t y m także warstwy chłopskiej . Szkolnictwo wiejskie w zaborze austriackim odbiegało znacznie od systemów szkolnych obowiązujących na obszarach zaboru pruskiego i ro­ syjskiego przede wszystkim ze względu na autonomię polityczną tego kraju. Cechą szczególną szkoły polskiej w Galicji było to, że została wprzęgnięta w służbę ideologii grup szlachecko-konserwatywnych i t y m samym odrywała się od zadań i funkcji społecznych. Będąc w pewnym sensie instytucją zamkniętą, nie wiązała się przez długi okres z ruchami społeczno-narodowymi, a także nie podlegała zmianom dokonującym się pod wpływem intensywnych przemian zachodzących w dziedzinie nau­ k i i techniki. R. Wroczyński stwierdza, że wielkie dyskusje na temat pracy od podstaw, realnego przygotowania do życia, upowszechnienia wiedzy, dźwigania poziomu kultury powszechnej, nowych form kształ­ cenia kobiet — zapalające entuzjastów w Warszawie — obce były przez długi czas zaborowi austriackiemu . Program galicyjskiej szkoły wiejskiej kładł główny nacisk na przy­ swojenie sobie przez ucznia nauki czytania, pisania, a ponadto na stro­ nę praktyczną, przygotowującą go do życia na wsi. Językiem wykłado­ w y m w szkołach wiejskich był polski w Galicji Zachodniej oraz polski lub ruski w Galicji Wschodniej. Słabą stroną szkolnictwa wiejskiego były oddzielne programy, utrudniające młodzieży przepływ do szkół średnich, a także skostniałe typy szkół — 1- i 2-klasowych o czterech oddziałach oraz 3- i 4-klasowych o sześciu oddziałach. Szkoły wyżej zorganizowane 5-, 6- i 7-klasowe przewidziane były dla miast i mia­ steczek przemysłowo-kupieckich. Przy szkołach wiejskich lub małomia­ steczkowych organizowano także od 1895 r. kursy nauki dopełniającej: dla chłopców o charakterze rolniczo-przemysłowym, dla dziewcząt z za­ kresu gospodarstwa domowego. Zadaniem dodatkowym tych kursów było utrwalanie wiedzy zdobytej przez uczniów w trakcie nauki szkol­ nej. Przewidywano ponadto zorganizowanie w każdym powiecie przy­ najmniej jednej szkoły z rozszerzoną nauką rolniczą. 5 6 E M. С h a m с ó w n a, Szkolnictwo i oświata ludowa w dobie porozbiorowej, [w:] Historia chłopów, t. 2, Warszawa 1972, s. 568-587. R. W r o c z y ń s k i , Programy oświatowe pozytywizmu w Polsce na tle społecznym i gospodarczym, Łódź 1949, s. 144. 6 �134 MARIA BIERNACKA Cechą szczególną ludowego szkolnictwa galicyjskiego było przede wszystkim to, że ukończenie szkoły ludowej nie dawało szans przejścia do szkół wyższych. Wyrażał się w tym stosunek zachowawczego ziemiaństwa do wsi i spraw oświatowych. Określał to na Sejmie Krajo­ w y m w 1887 r. hr. Jan Stadnicki: „My, którzy dbamy o wychowanie ludu złączonego z nami od wieków, wolimy zakładać skromne ochronki pod kierownictwem prostych sióstr służebniczek, niż mieć u siebie szko­ ły ludowe pospolite, obawiając się trucizny, które one w dzieciach wiej­ skich zaszczepiają" . W końcu X I X w. system galicyjskiego szkolnictwa nastawiony został na walkę z analfabetyzmem, wyrazem czego było znaczne zagęszczenie sieci szkolnictwa ludowego. W roku 1889/1890 było w Galicji 3329 szkół, a w 1900/1901 r. już 4323 — czyli że w ciągu 11 lat liczba ich wzrosła o 994. Dążono ponadto do podnoszenia kwalifikacji nauczycielskich, do wznoszenia nowych budynków szkolnych oraz uruchomiania szkół ist­ niejących tylko formalnie. Mimo że akcja walki z analfabetyzmem na wsi galicyjskiej przyno­ siła duże rezultaty, jednak niezwykle ciężkie warunki, w jakich żyła ówczesna wieś, sprawiały, że w 1900 r. jeszcze 41,3% dzieci nie po­ bierało nauki szkolnej, a 55,2% młodzieży nie uczęszczało na kursy do­ pełniające. Szczególnie wysokie natężenie analfabetyzmu występowało wśród dzieci i młodzieży narodowości ruskiej, co wynikało nie tyle z braku szkół, ile z nierespektowania praw językowych przysługujących tej ludności. Większy analfabetyzm wśród ludności ruskiej miał jeszcze swoje dodatkowe przyczyny w braku szkół parafialnych (które w okre­ sach wcześniejszych rozwijały się tylko przy kościołach rzymsko-katolic­ kich) oraz w małych możliwościach dalszego kształcenia się młodzieży w szkołach średnich. Zmniejszenie się analfabetyzmu wśród ludności polskiej, zwłaszcza młodzieży w wieku 12-21 lat, osiągnięte zostało w dużym stopniu dzięki działalności organizacji oświatowych oraz narastaniu zrozumienia zna­ czenia nauki wśród samej młodzieży. Wyrazem zainteresowania ludno­ ści wiejskiej rozwojem oświaty na przełomie X I X i X X w. było np. samorzutne organizowanie zimowych szkółek na terenach, gdzie najbar­ dziej odczuwano braki w tym zakresie. Tak np. w b. pow. żywieckim, gdzie na 71 gmin wiejskich aż 31 nie posiadało szkół, ludność wiejska utrzymywała własnym kosztem 50 szkółek zimowych, z których korzy­ stało ponad 4000 dzieci. Świadczyło to o narastaniu zasadniczych zmian w postawach chłopów galicyjskich, a zwłaszcza w kształtowaniu się ich stosunku do oświaty . I podobnie jak w zaborze rosyjskim i pruskim, wielką rolę w tych zmianach odegrały na wsi galicyjskiej szkoły ludo7 8 7 8 Tamże, s. 144-145. С h a m с ó w n a, op. cit., s. 596-599. �OŚWIATA A P R Z E M I A N Y SPOŁECZNOŚCI WIEJSKIEJ 135 we i nauczyciele wiejscy, kształceni od 1871 r. w seminariach nauczy­ cielskich. Oni to właśnie, nauczyciele wiejscy, przyczynili się w znacz­ nym stopniu do powstania drugiego, pozaszkolnego nurtu krzewienia oświaty wśród dorosłych, którego rezultaty zaznaczyły się tak wyraźnie na wielu odcinkach życia wiejskiego. Szkolnictwo wiejskie w Królestwie Polskim z dawniejszym podzia­ łem na szkoły jednoklasowe i dwuklasowe zreformowane zostało w 1864 r. ukazem cara Aleksandra I I , na mocy którego powstały szkoły po­ czątkowo wioskowe i gminne. Szkoły te pozostawały na utrzymaniu samorządów wiejskich, co dotyczyło zarówno nauczycieli, jak i budyn­ ków szkolnych. W zamian za to wieś uzyskała prawo wyboru własnych kandydatów na nauczycieli, którzy byli następnie zatwierdzani przez na­ czelników dyrekcji naukowych. Zróżnicowanie narodowościowe i wyzna­ niowe ludności Królestwa Polskiego stwarzało także podstawy do zakła­ dania szkół mniejszościowych z własnym językiem narodowym. Ten stosunkowo liberalny ukaz carski wydany bezpośrednio po Po­ wstaniu Styczniowym został jednakże podważony przez ustawę z 1885 r. oraz wcześniej jeszcze wydaną instrukcję szkolną. Nowe ustawy i za­ rządzenia wprowadzały w szkołach język rosyjski, znosiły prawo samo­ rządu do wybierania kandydatów na nauczycieli, utrudniały prowadze­ nie religii przez katechetów rzymskokatolickich, co w konsekwencji prowadziło do rusyfikacji szkolnictwa. Proces ten rozpoczął się jeszcze przed 1885 r. — na Podlasiu w 1867 г., w innych zaś miejscowościach w 1870 r. i nieco później . Dodać także należy, że na terenach wschod­ nich Królestwa sieć szkół rządowych nie była jednakowa; gdzie miesz­ kali unici, sieć szkół była gęstsza, gdzie zaś sami Polacy — znacznie rzadsza. W miarę postępującej rusyfikacji szkolnictwa powstawały na terenie miast, później także na wsi, szkoły prywatne o charakterze legalnym. Szkoły te, organizowane w latach siedemdziesiątych sporadycznie, naj­ większy przyrost osiągnęły w ostatnich latach X I X w. Interesujące było także, że w miarę jak spadała frekwencja uczniów w szkołach rządo­ wych, wzrastała ona w prywatnych. Początkowo były to przeważnie szkoły żeńskie, z czasem jednak zamieniały się na koedukacyjne. Na skutek akcji rusyfikacyjnej zaznaczył się również spadek frekwencji uczniów w szkołach wiejskich, zwłaszcza dziewcząt, którym — według zdania rodziców — znajomość języka rosyjskiego nie była potrzebna . Rusyfikatorska polityka władz carskich doprowadziła w rezultacie do powstania tajnego nauczania również na terenie wsi. Akcja ta roz­ poczęta już w siódmym dziesięcioleciu X I X w. miała charakter samo9 10 9 H . B r o d o w s k a , Ruch chłopski po uwłaszczeniu 1864-1904, Warszawa 1967, s. 219-221; S. K o t , Historia 1924, s. 603-606. B r o d o w s k a , op. cit., s. 221-222. 10 w Królestwie Polskim wychowania, Warszawa �136 MARIA BIERNACKA rzutny. H. Brodowska wyróżnia 3 typy tajnych wiejskich szkół: a) „szkół­ k i " organizowane dla dzieci chłopskich przez ich rodziców, b) „szkółki" organizowane przy dworach dla dzieci właścicieli i służby dworskiej, c) „szkółki" parafialne. Jak wynika z badań, młodzież wiejska częściej korzystała z nauki w szkółkach parafialnych, w znikomym natomiast procencie uczęszczała do szkółek przydworskich, co spowodowane było obustronną nieufnością obu warstw społecznych. Skład nauczycieli tajnych szkółek był różnorodny. Jak wykazały badania H. Brodowskiej, wśród ogólnej liczby 334 osób oskarżonych o tajne nauczanie dzieci w latach 1870-1904 na terenie guberni kielec­ kiej, lubelskiej, piotrkowskiej, radomskiej i siedleckiej było 77 kobiet, w tym 24 chłopki (matki wraz z córkami), jedna nauczycielka (wydalo­ na ze szkoły rządowej), a ponadto żony rzemieślników, robotników, oficjalistów dworskich, żołnierzy, podoficerów oraz jedna właścicielka dworu ze swymi córkami. Wśród 257 mężczyzn oskarżonych o nielegal­ ne nauczanie było 104 chłopów (stałych mieszkańców wsi), 96 mężczyzn bez bliższych danych o ich pochodzeniu i przygotowaniu, a także: orga­ niści, żołnierze i podoficerowie rezerwy, oficjaliści dworscy, pisarze gminni, Żydzi (z guberni siedleckiej) oraz pojedynczo występujący — sołtys z synem, wójt, młynarz i były uczestnik Powstania Styczniowe­ go . Materiały pochodzące z innych źródeł, zwłaszcza o charakterze pamiętnikarskim, a także zbierane podczas etnograficznych badań tere­ nowych, niejednokrotnie jeszcze poszerzają ten tak bardzo różnorodny skład tajnych nauczycieli wiejskich tamtego okresu. 11 Można się domyślać, że ruch tajnego nauczania na wsi, będący re­ akcją na carską politykę rusyfikatorską, przyciągał do tej działalności inteligencję, w tym także pochodzenia chłopskiego, wykształconą przede wszystkim w seminariach nauczycielskich. Wychowankowie tych placó­ wek szli do pracy na wieś w celu upowszechniania wśród chłopów oświaty i wychowania w duchu patriotycznym. Poziom nauczania w tajnych szkołach zaboru rosyjskiego był na ogół niski i nie odpowiadał wymogom i potrzebom ówczesnej, budzącej się do nowego życia wsi. W tej sytuacji szkolnictwo ludowe nie było w sta­ nie zapobiec w sposób skuteczny pladze analfabetyzmu, którego roz­ miary były przerażające. Tak np. Joanna Landy-Tołwińska podaje, że na przełomie X I X i X X w. było w Królestwie Polskim 993 000 dzieci w wieku szkolnym, z czego do szkół uczęszczało 177 000, czyli zaledwie 17%. W przededniu rewolucji 1905 r. Królestwo Polskie liczyło ok. 10 milionów ludności, w tym ok. 8 milionów niepiśmiennych. W tym czasie Galicję zamieszkiwało ponad 7 milionów ludności, wśród której znajdo­ wały się przeszło 3 miliony analfabetów . 12 11 Tamże, s. 235. J Landy-Tołwińska, szawa 1961, s. 50-51. 1 2 Analfabetyzm w Polsce i w świecie, War­ �OŚWIATA A PRZEMIANY SPOŁECZNOŚCI WIEJSKIEJ 137 Ruch tajnego nauczania był z jednej strony protestem przeciwko rusyfikatorskim zapędom zaborcy, z drugiej zaś wyrazem nowych dą­ żeń i ambicji warstwy chłopskiej,- pragnącej uczyć swe dzieci, a nie­ rzadko także dorosłych. „Ruch ten •— jak pisze H . Brodowska — któ­ rego, niestety, rozmiarów ustalić nie można, wyrażał aspiracje kultural­ ne, świadomość ogólną i narodową chłopów" . Mimo szeregu inicjatyw podejmowanych na terenie Królestwa w sprawie rozwoju szkolnictwa ludowego (oprócz szkółek polskich ist­ niały szkółki litewskie, niemieckie i najbardziej popierane przez władze carskie szkółki rosyjskie, przeznaczone dla ludności unickiej) liczba szkół wprawdzie wzrastała, ale nieproporcjonalnie do przyrostu ludności. Jak wykazują dane statystyczne, w 1879 r. na jedną szkołę początkową przypadało 1993,1 mieszkańców, w 1899 r. — 2679,5, a w początkach X X w. aż 3000 mieszkańców. W rezultacie w 1904 r. na 1000 mieszkań­ ców wsi przypadało zaledwie 32 uczniów, co stawiało Królestwo nie tylko w tyle za zacofaną pod względem oświatowym Galicją, ale także za Rosją europejską i innymi azjatyckimi prowincjami rosyjskiego impe­ rium . 13 14 SZKOLNICTWO ZAWODOWE S. Michalkiewicz omawiając drogi postępu w rolnictwie na obszarze zaboru pruskiego stwierdza, że istotnymi czynnikami tego postępu był rozwój nowoczesnej wiedzy i nauki, a także rozwój teorii racjonalnego gospodarowania, które w drugiej połowie X I X w. przenikały nie tylko do gospodarstw ziemiańskich, ale także chłopskich. Postępowi temu to­ warzyszył wczesny rozwój fachowego piśmiennictwa, szkół zawodowych, a także towarzystw rolniczo-gospodarczych. Już w latach 1836-1845 ks. Borowicz wydawał w Lesznie czasopismo „Przewodnik Rolniczo-Prze­ mysłowy", w Pszczynie na Śląsku zaś wydawano dla chłopów „Tygod­ nik Polski". Ponadto w okresie Wiosny Ludów wychodziły różne pisma przeznaczone dla wsi, m.in. „Dziennik Górnośląski", „Gazeta Wiejska dla Górnego Śląska", a także „Przyjaciel Ludu", wydawany w języku pol­ skim. Pisma te miały różny charakter, niektóre z nich, jak np. „Gazeta Wiejska dla Górnego Śląska", była reakcyjna i służyła także pruskiej reakcji . Ważną rolę w propagowaniu wiedzy rolniczej odgrywały towarzystwa rolnicze, jak np. Centralne Towarzystwo Gospodarcze. Towarzystwa te jednak do lat sześćdziesiątych X I X w. służyły głównie ziemiaństwu, sprawa gospodarki chłopskiej natomiast „albo nie mieściła się zupełnie w programach i pracy towarzystw, albo była spychana w praktyce na 1S 1 3 1 4 15 B r o d o w s k a , op. cit., s. 264. С h a m с ó w n a, op. cit., s. 618. Historia chłopów polskich, t. 2, Warszawa 1972, s. 135. �138 MARIA BIERNACKA 16 poślednie miejsce" . Ale już od lat sześćdziesiątych zaczynają krzewić się organizacje chłopskie, które odegrały ważną rolę w propagowaniu nowoczesnej wiedzy rolniczej. Należało do nich Towarzystwo Rolnicze Ziemi Kaszubskiej z siedzibą w Kościerzynie i Towarzystwo w Piasecz­ nie na terenie Pomorza. Towarzystwo w Piasecznie, pisze Michalkiewicz, „cieszyło się szerokim rozgłosem i dzięki dużej przedsiębiorczości kie­ rownictwa zdobyło tak powszechne uznanie, że zjeżdżali tu nawet z od­ ległych okolic Wielkopolski i Galicji". Towarzystwo to było inicjatorem pierwszej w Polsce Spółki Pożyczkowej i Kasy Oszczędności (założo­ nych w 1864 г.), powołało do życia Towarzystwo Gospodyń oraz założy­ ło szkółkę rolniczą. W latach 1867-1869 wydawało pismo „Piast", które było uważane za przewodnik dla innych towarzystw oraz powstających kółek rolniczych . 11 Dalszą niezwykle ważną rolę w rozwoju kształcenia zawodowego chłopów odegrała spółdzielczość oraz kółka rolnicze. Na rozwój tych instytucji poważny wpływ wywarła działalność wybitnych Polaków — zwolenników pracy organicznej, jak Karol Marcinkowski, Dezydery Chłapowski, Karol Libelt, Maksymilian Jackowski oraz ks. Piotr Wa­ wrzyniak. Do propagowania spółdzielczości przyczyniała się również prasa. Spółdzielczość była zróżnicowana, z powodu licznych form naj­ większym uznaniem cieszyły się oszczędnościowo-pożyczkowe spółdziel­ nie rolnicze, spółdzielnie spożywców (tzw. konsumy) oraz spółdzielnie budowlano-mieszkaniowe. W okresie wzmagającego się nacisku germanizacyjnego (1885-1914) ludność polska podjęła walkę samoobronną, działając na wszystkich polach życia społecznego. Powstają wówczas takie instytucje, jak Bank Włościański, spółki parcelacyjne, spółki dre­ narskie, spółdzielnie chłopskie „Rolnik". Doniosłą rolę w rozwoju wsi zaboru pruskiego odegrały także kółka rolnicze, które działały przez długi okres (pierwsze powstało w 1866 r. z inicjatywy chłopa Dionizego Stasiaka w Dolsku — w Wielkopolsce) bez formalnego związku, jedynie na podstawie jednakowych statutów, podobnych metod pracy oraz patronatu jednej osoby, która wywodziła się zawsze ze środowiska ziemiańskiego (chłopów dopuszczano do preze­ sur w powiatach). Dopiero w 1911 r. utworzony został Związek Kółek Rolniczych, a jego organem prasowym stał się „Poradnik Gospodarski" wydawany od 1889 r. Działalność kółek rolniczych była według Michalkiewicza dość jedno­ stronna i ograniczała się wyłącznie do gospodarzy, nie obejmowała swym zasięgiem całej wsi. „Szerzyła ideał chłopa patrioty, w myś] zawołania Krasińskiego «z polską szlachtą polski lud,,. Obok w y k ł a d ó w ziemian i księży, ale pod ich patronatem, w y s t ę p o w a l i też z referatami chłopi. I oni jednak przemawiali w duchu solidary16 17 Tamże, Tamże, s. 139. s. 140. �OŚWIATA A PRZEMIANY SPOŁECZNOŚCI WIEJSKIEJ 139 stycznym [...] Mimo swego konserwatyzmu, narzuconego przez patriotów i zbyt jednostronnej działalności, ograniczonej do w ą s k o pojętej pracy o ś w i a t o w o - z a w o d o wej, kółka odgrywały istotną rolę w życiu wsi, były bowiem niejednokrotnie pio­ nierami postępu i nowoczesnego rolnictwa. Właśnie dzięki temu szerzyło się czy­ telnictwo popularnych broszur typu podręcznikowego oraz czasopism zawodowych, a niekiedy, zwłaszcza pod koniec X I X w., także politycznych czasopism. Kółka rol­ nicze miały tu zresztą sprzymierzeńca w postaci Towarzystwa Czytelni Ludo­ wych [...] Z narodowego punktu widzenia — kończy swoje na ten temat rozważa­ nia Michalkiewicz — nieobojętne było również to, że kółka rolnicze przyczyniały się do podnoszenia świadomości narodowej, co było istotne z uwagi na politykę germanizacyjną" . 18 Słaby rozwój wiedzy rolniczej w zaborze austriackim uwarunkowa­ ny był przede wszystkim niskim poziomem wiedzy ogólnej. Wiedza rol­ nicza, jak pisze S. Inglot, dostosowana była do potrzeb klasy obszarniczej i miała głównie na celu „ulepszenie form gospodarowania w rol­ nictwie i zwiększenie dochodów z folwarku przez umiejętniejszą eks­ ploatację siły roboczej i taki charakter zachowała też nadal po wejściu w okres kapitalizmu. Z trudem i powoli torowała sobie drogę od dru­ giej połowy X I X w. szersza akcja oświatowo-rolnicza biorąca pod uwa­ gę również interesy chłopów" . Zmiany te następowały powoli, a do ich powstania przyczyniła się w znacznym stopniu działalność samych chłopów zorganizowanych w Stronnictwie Ludowym. Działające towarzystwa — Galicyjskie Towarzystwo Gospodarskie we Lwowie i Krakowskie Towarzystwo Rolnicze prowadziły trzy głów­ ne i różnorodne akcje: krzewienie wiedzy rolniczej, działalność politycz­ no-ekonomiczną oraz administracyjno-agrarną. W ramach krzewienia wiedzy rolniczej zakładano wzorcowe gospodarstwa, urządzano odczyty i posiedzenia naukowe, ustalano stypendia dla uczącej się młodzieży, prowadzono kursy dokształcające, wprowadzano nawozy sztuczne, or­ ganizowano wystawy płodów rolnych, inwentarza żywego, najnowszych maszyn i narzędzi rolniczych, a także zakładano szkoły rolnicze. Dzia­ łalność tych towarzystw nabrała większego znaczenia dla chłopów po roku 1867, kiedy następowała ich decentralizacja i powstały towarzy­ stwa prowincjonalne, okręgowe i powiatowe. W okresie autonomii część zadań towarzystw przejął Wydział Krajowy. Obok galicyjskich kółek rolniczych, które miały na celu szerzenie wiedzy rolniczej, powstawały także towarzystwa o charakterze specjalistycznym, jak: leśne, ogrod­ nicze, pszczelarskie, rybackie, łowieckie i inne — pracujące w intere­ sie zrzeszonych w nim członków. 19 Od drugiej połowy X I X w. rozwija się także szkolnictwo rolnicze na poziomie średnim (Czernichów, 1856 r.) i wyższym (Dublany, 1878 r. oraz Studium Rolnicze w Uniwersytecie Jagiellońskim, 1890 г.), a na­ stępnie także zawodowe szkoły rolnicze dla chłopów (Horodenka i Ja18 19 Tamże, Tamże, s. 147. s. 273. �140 MARIA BIERNACKA gielnica, 1885 г.; Kobernice, 1886 r.; Bereźnica, 1896 r.; Suchodół, 1898 г., i Miłocin, 1906 г.). Uczniowie niższych szkół rolniczych rzadko jed­ nak wracali na swe gospodarstwa (11%> w latach 1887-1908), gdyż reszta zatrudniała się przeważnie w charakterze niższych oficjalistów folwarcz­ nych. S. Inglot stwierdza nawet, że w szerzeniu oświaty rolniczej wśród chłopów większe znaczenie miały szkoły zimowe i kursy dopełniające aniżeli szkoły zawodowe. Szkoły takie prowadzili nauczyciele. W okresie zimowym (od listopada do marca) wykładali teorię rolnictwa, a w okre­ sie letnim odwiedzali gospodarstwa uczniów, służąc im swą radą i wska­ zówkami. Szkoły takie działały w Niewiarowie (b. pow. Wieliczka), Lubczy (b. pow. Pilzno), w Dulczówce i Tęgoborzy (b. pow. Nowy Sącz). Istniały ponadto kursy dopełniające przy szkołach ludowych, gdzie 15letni uczniowie przez 3 lata szkolne słuchali wykładów nauczycieli (10 godzin tygodniowo) i równocześnie latem prowadzili praktyki w ogród­ kach przyszkolnych. Zapotrzebowanie na nauczycieli przygotowanych zawodowo do zajęć w szkołach rolniczych zimowych i dopełniających .spowodowało, że od 1890 r. przedmiot rolnictwa wprowadzono do pro­ gramów seminariów nauczycielskich. Kółka rolnicze zatrudniały także nauczycieli wędrownych, którzy — jak pisze S. Inglot — wygłaszali w terenie referaty fachowe i w ten sposób kształcili najszersze rzesze rolników. Oprócz wymienionych szkół rolniczych były jeszcze szkoły specjali­ styczne: ogrodnictwa, sadownictwa, gorzelnictwa, uprawy lnu, chmielarstwa oraz gospodarstwa domowego. Najstarsza taka szkoła w Polsce "ostała założona w 1898 r. w Gorliczynie koło Przeworska przez łańcucko-przeworską radę powiatową, na wniosek znanego działacza spo­ łecznego i posła na sejm galicyjski z ramienia Stronnictwa Ludowego — Bolesława Żardeckiego. Szkoła już w 1900 r. przeniesiona została do wsi Albigowa w byłym pow. Ł a ń c u t . W kształceniu zawodowym na terenie Królestwa Polskiego główną rolę odegrało szkolnictwo rolnicze. Pierwsza szkoła rolnicza dla młodzie­ ży męskiej została zorganizowana w 1900 r. w Otrębusach koło War­ szawy pod nazwą „Farmy Ogrodniczej w Pszczelinie". Inicjatorką i pierwszą kierowniczką tej szkoły z ramienia Towarzystwa Pszczelniczo-Ogrodniczego była Jadwiga Dziubińska, wychowanka szkoły ogrodniczo-pszczelarskiej, znana już ze swej poprzedniej działalności patrio­ tycznej i oświatowej w Kobiecym Kole Oświaty Ludowej oraz prawie dwuletniego pobytu na wsi kieleckiej, gdzie prowadziła tajną szkółkę dla dzieci i dorosłych. Bezpośrednia znajomość warunków i potrzeb ży­ cia polskiej wsi, żarliwa i szeroka działalność w Polskim Związku L u ­ dowym, w kółkach rolniczych im. Staszica, w czasopiśmie „Zaranie", 20 20 Tamże, . 272-276; S. I n g l o t , Zarys rozwoju Żeńskiej Szkoły w Albigowej (1896-1958), Przemyśl 1958; por. także T. T u r k o w s k i , ludowych szkół rolniczych, „Wieś i Państwo", nr 3: 1946, s. 186-195. s Rolniczej Początki �OŚWIATA A P R Z E M I A N Y SPOŁECZNOŚCI WIEJSKIEJ 141 wreszcie wyjazdy za granicę do Czechosłowacji, Niemiec, Belgii, Danii i Szwecji, pozwoliły Dziubińskiej wypracować taką koncepcję szkoły rolniczej, której cele i metody pedagogiczne znalazły swe przedłużenie w szkolnictwie rolniczym Polski niepodległej, a nawet w innych zbliżo­ nych placówkach wychowania, jakimi były później uniwersytety ludo­ we oraz szkoły spółdzielcze. Odwołując się do ideałów wychowawczych zawartych we wskaza­ niach Komisji Edukacji Narodowej Dziubińska żądała reformy całego szkolnictwa w kierunku powszechności i ujednolicenia. Według niej za­ daniem szkoły „jest tworzyć ludzi myślących, zdrowych, zdolnych do samodzielnego kształcenia się, podawać -wiedzę praktyczną, którą w ży­ ciu stosować można". Aby panowała zgodność pomiędzy zasadami gło­ szonymi przez nauczających a ich postępowaniem: „Należy stworzyć w do­ mu i w szkole otoczenie szlachetne, czyste, by tchnienie jego przeni­ kało do duszy dziecka, tłumiło złe instynkty". Szczególne zadanie stawiała szkołom rolniczym, które jej zdaniem pow inny „oświecić umysły wszystkich, wyrwać z dziedziny przesądów, dać ile można, szeroki światopogląd, rozbudować bogactwo uśpione, po­ czucie piękna, prawdy, sprawiedliwości [...] wyrobić samokrytykę oraz duszę pańszczyźnianą w miarę możliwości przeobrazić, dając jej poczu­ cie własnej siły i godności". Ponadto winny one „nauczyć pracować owocnie, zapoznając z poszczególnymi dziedzinami gospodarstwa i prze­ mysłu ludowego praktycznie i teoretycznie. Dać to, czego nie dała szko­ ła elementarna w sposób odpowiedni dla dorosłych". Funkcje te miały spełniać zajęcia praktyczne, które w szkołach dla chłopców obejmowały uprawę roli, ogrodnictwo, pszczelarstwo, koszykarstwo i hodowlę, a w szkołach dla dziewcząt zajęcia ze wszystkich dziedzin gospodarstwa domowego . Ten szeroki program nauczania, jaki zakładała Dziubińska, nie mógł być w całej pełni realizowany przede wszystkim ze względu na słabe przygotowanie kandydatów, którzy w większości swej byli półanalfa­ betami. Mimo to szkoła J. Dziubińskiej „wbrew swej nazwie" — jak pisze M . Chamcówna — dawała wychowankom nie tylko wiedzę fa­ chową, ale wykształcenie ogólne, zachęcała ich do samouctwa, przygo­ towywała do aktywnej działalności na polu gospodarczym, społecznym i narodowym" . Było to możliwe dzięki temu, że Dziubińska dążąc do tego, by szkoła rolnicza wychowywała ludzi oświeconych, kulturalnych i uspołecznionych, odcięła się od różnych utopijnych koncepcji i stwo­ rzyła typ szkoły dopasowany do aktualnych i przyszłościowych potrzeb wsi. Program ten był stale zresztą udoskonalany. Zmuszona do opuszczenia szkoły rolniczej w Pszczelinie Dziubińska T 21 22 2 1 Z. K m i e c i k , Ruch oświaty na wsi t;:awa 19(53, s. 108-110. C h a m c ó w n a , op. cii., s. 625. s 2 Królestwa Polskiego 1905-1914, W a r - �142 MARIA BIERNACKA nie załamała się, lecz w 1904 r. zorganizowała szkołę rolniczą dla dziew­ cząt w Kruszynku koło Włocławka. Cele ogólne szkoły były podobne jak w Pszczelinie. Zakres zajęć obejmował natomiast najbardziej sze­ roko pojęte prowadzenie gospodarstwa domowego, a więc ogrodnictwo, pszczelarstwo, hodowlę drobiu i trzody chlewnej, krawiectwo, tkactwo oraz hafciarstwo. Gospodarstwo rolne szkoły ułatwiało prowadzenie za­ jęć praktycznych, podczas których uczennice sprawdzały wiedzę zdo­ bywaną podczas lekcji. Dziewczęta uzupełniały ponadto swe wykształcenie w zakresie szko­ ły elementarnej ucząc się czytania, pisania, rachunków, historii Polski, geografii trzech zaborów, a także botaniki, chemii, fizyki, anatomii, f i ­ zjologii człowieka i roślin, lecznictwa i higieny oraz weterynarii. Do programu zajęć szkolnych należała również ścisła współpraca z okolicznymi wsiami, organizowanie wystaw gospodarstwa domowego, wycieczek krajowych i zagranicznych (np. w 1909 r. do Czech). Ponadto przy szkole była ochronka dla dzieci, w której uczennice pod kierun­ kiem swych nauczycielek przyspasabiały się do prowadzenia takich pla­ cówek w swoich wsiach. Zespół nauczający w szkołach rolniczych liczył na ogół wraz z kie­ rowniczką ok. 5 osób. Zakładano, że winien to być zespół odznaczający się dużym doświadczeniem pedagogicznym, ideowością i żarliwością spo­ łeczną. Zorganizowanie takiego zespołu było możliwe dzięki nastrojom panującym wówczas wśród ideowej i patriotycznej inteligencji, w tym także nauczycieli. Pod kierunkiem tak utalentowanej kierowniczki, jaką była J. Dziubińska, zespół osiągał sukcesy wychowawcze, nie notowane w innych tego typu szkołach . Zespoły uczniowskie jednorocznych szkół rolniczych liczyły zwykle po kilkadziesiąt osób. Zainteresowanie szko­ łami stale wzrastało, ponieważ ich wychowankowie zaznaczali się w swoich środowiskach w sposób wybitnie dodatni. Do propagowania tego postępowego szkolnictwa rolniczego przyczy­ niała się postępowa prasa ludowa, a zwłaszcza czasopismo „Zaranie", z którym Dziubińska i jej środowisko najściślej współpracowało. W krótkim czasie na podobieństwo tych szkół powstają nowe: męska w Sokołówku koło Ciechanowa (1905 г.), żeńska w Gołotczyźnie (1909 r.) i męska w Bratnem (1913 r.) — również w Ciechanowskiem. W 1913 r. szkołę rolniczą dla dziewcząt wiejskich organizuje w Krasieninie koło Lublina wybitna działaczka ludowa i oświatowa Irena Kosmowska — ówczesna współredaktorka „Zarania" i działaczka Towarzystwa Kółek Rolniczych im. Staszica. Na uwagę zasługuje to, że wszystkie ówczesne szkoły rolnicze po­ wstawały i utrzymywały się z prywatnych dotacji ludzi „zarażonych" 23 " K m i e c i k , op. cit., s. U l ; Por. Pamięć Dziubińskiej i wybór jej przemówień, artykułów, boru. Wspomnienia o Jadwidze listów, Warszawa 1968. �OŠWSA1A A P R Z E M I A N Y SPOŁECZNOŚCI WIEJSKIEJ 143 ideą służby społecznej dla wsi i kraju. Przykładem jest Szkoła w K r u szynku, która powstała z inicjatywy Maksymiliana Malinowskiego. Za­ budowania oraz ogród ofiarowała szkole Irena Hackowa — koleżanka Jadwigi Dziubińskiej, natomiast Janina Blochowa przeznaczyła 300 rubli na jej uruchomienie. Prezes Towarzystwa Popierania Przemysłu Ludo­ wego zobowiązał się udzielać szkole 1200 rubli rocznego zasiłku. Inicjatorem szkoły rolniczej w Bratnem był Aleksander Świętochow­ ski, który przeznaczył na ten cel fundusz zebrany podczas swojego j u ­ bileuszu z okazji 25-lecia pracy. Realizację projektu ułatwiła Aleksandra Bąkowska ofiarowując szkole 58 morgów ziemi wraz z sadem i polet­ kami doświadczalnymi. Do powstania szkoły w Sokołówku przyczynił się lekarz ciechanow­ ski Franciszek Rajkowski, kurator fundacji Tomasza Klonowskiego, któ­ ry przeznaczył część swego majątku na kształcenie synów chłopskich. Rajkowski w porozumieniu z Dziubińską zawarł umowę z Towarzy­ stwem Kółek Rolniczych im. Staszica i w ten sposób szkoła otrzymała roczną dotację w wysokości 500 rubli. Szkoła w Krasieninie ufundowana została przez Irenę Kosmowską, która za własne pieniądze zakupiła resztówkę pofolwarczną. Bliscy współpracownicy „Zarania" i ruchu zaraniarskiego przyczynili się do wyposażenia szkoły w odpowiednie urządzenia. Oczywiście wszyscy ini­ cjatorzy i fundatorzy interesowali się żywo losem swych szkół, zawsze gotowi nieść im swą pomoc. Trybuną szkół rolniczych było przede wszystkim „Zaranie", na ła­ mach którego omawiano żywotne problemy dotyczące losu wychowan­ ków, a zwłaszcza zadań, jakie przed nimi postawiła szkoła: „Uczniowie i uczennice ich, zaczerpnąwszy trochę światła, powinni zostawać po wsiach, pomiędzy swymi, i tam siać ziarno oświaty, jakie z owych szkół wynieśli". Ideę współpracy z młodzieżą szkół rolniczych i w ogóle z młodzieżą wiejską przejęło później pismo „Drużyna", zorganizowane przez młodych działaczy oświatowych pochodzenia chłopskiego: Alek­ sandra Bogusławskiego, Adama Chętnika i Antoniego Piątkowskiego. Redaktorem pisma została działaczka oświatowa Rozalia Brzezińska, a jej zastępcą Adam Chętnik. Pismo to „budziło" młodzież wiejską i wiązało ją — podobnie jak „Zaranie" i jego dodatek „Świt — Młodzi idą" — z rodzącym się ruchem ludowym. „Tam, gdzie był «pszczeliшак», «kruszynianka», «sokołowiak» były zarazem podatne warunki na istnienie różnorodnych form pracy społeczno-oświatowej i kulturalnej, a także politycznej — niepodległościowej", pisał organizator młodzieży wiejskiej Józef Niecko . Wychowankowie szkół rolniczych oraz młodzież wiejska pozostająca w kręgach czytelniczych „Zarania" i „Drużyny" stawali się także orga24 Cyt. za K m i e c i k , op. cit., s. 122. �144 MARIA BIERNACKA nizatorami kółek rolniczych im. Staszica. Kółka te prowadziły intensyw­ ne kształcenie w zakresie gospodarstwa wiejskiego, m.in. poprzez róż­ nego rodzaju kursy, wycieczki, prowadzenie poletek doświadczalnych. Działalność ta napotykała jednak duże trudności ze strony ziemiaństwa i kleru, zwalczających emancypacyjny ruch zaraniarski. Ziemiaństwo dla utrwalenia swych wpływów na wsi przystąpiło do utworzenia przy Centralnym Towarzystwie Rolniczym Wydziału Kółek Rolniczych, co miało stanowić przeciwwagę dla działalności kółek staszicowskich. Okrę­ gowe Towarzystwo Rolnicze zatrudniające specjalnych instruktorów r o l ­ nych prowadziły prace doświadczalne w gospodarstwach chłopskich, kształciło swych członków na „ruchomym" uniwersytecie ludowym, którego zajęcia odbywały się kolejno w różnych miejscowościach, a po­ nadto zorganizowało dwie szkoły rolnicze (męską w Nałęczowie i żeńską w Mirosławicach), które miały stanowić konkurencję dla zaraniarskich .szkół rolniczych. P O Z A S Z K O L N A DZIAŁALNOŚĆ OŚWIATOWA STOWARZYSZENIA Odmienność treści, form i metod pracy oświatowej w poszczególnych zaborach uwarunkowana była przede wszystkim inną sytuacją społeczno-ekonomiczną i prawną. R. Wroczyński analizując programy oświato­ we polskich pozytywistów na tle społecznym i gospodarczym zwracał uwagę, że „w polskiej rzeczywistości społeczno-oświatowej przewaga rea­ liów w dziedzinie oświaty i wychowania miała swój specjalny charak­ ter. Wyraziło się w niej nie tyle nawiązywanie do potrzeb cywilizacji przemysłowej, co troska o własne społeczeństwo, chęć likwidowania je­ go rozwojowych anomalii oraz znalezienie realnej drogi działania w wa­ runkach ucisku narodowego. Warunki oświaty powodowały, iż fala rea­ lizmu zwróciła się raczej ku życiu niż ku szkole, wiązała się z przy­ sposabianiem do zawodów technicznych i handlowych. Zagadnienie współudziału treści realnych i filozoficznych w programach szkolnych, wyłączone spod dyskusji i wpływu społeczeństwa w dwu dzielnicach, nie mogło mieć tej żywotności, co gdzie indziej" . Owa „troska o wła­ sne społeczeństwo" i „chęć likwidowania jego rozwojowych anomalii", a także poszukiwanie „realnej drogi działania w warunkach ucisku na­ rodowego" spowodowały, że działalność oświatowa i kulturalna na w s i polskiej popłynęła szerokim nurtem pozaszkolnym. Formy jej i treści były różne dla poszczególnych dzielnic naszego kraju. 25 W zaborze pruskim cechą szczególną działalności oświatowej był jej 2 5 W roczyński, op. cit., s. 105. �OŚWIATA A P R Z E M I A N Y SPOŁECZNOŚCI WIEJSKIEJ 145 gospodarczy charakter, wielka ostrożność i rozwaga w metodach dzia­ łania oraz izolacja od ogólnopolskich nurtów i wpływów. Ucisk narodo­ wy powodował, że w działalności gospodarczej i oświatowej jednoczyły się wszystkie grupy społeczne: lud, drobnomieszczaństwo, szlachta oraz duchowieństwo katolickie. W pracy tej korzystano przede wszystkim z możliwości działania legalnego. Na łamach „Dziennika Poznańskiego" ukazywały się artykuły w sprawie szkolnictwa, pisowni polskiej, wybo­ rów, stowarzyszeń oświatowych, redaktor „Orędownika" zaś R. Szymań­ ski korzystając z ustawowych prawnień urządzał od 1872 r. wiece l u ­ dowe, które stanowiły jedną z form działalności polityczno-społecznej i oświatowej. O ile jednak praca na polu gospodarczym prowadzona być mogła bez większych przeszkód, to działalność stowarzyszeń oświatowych napoty­ kała poważne trudności, zwłaszcza w okresie tzw. walki kulturalnej. W zaborze pruskim działały następujące stowarzyszenia: 1) Towarzystwo ku Popieraniu Moralnych Interesów Ludności Polskiej (założone w 1869 r. w Toruniu), które w programie swym zakładało podnoszenie oświaty i obyczajowości wśród Polaków, wpływanie na opinię publiczną poprzez prasę polską i niemiecką oraz staranie o równouprawnienie ludności polskiej w całym państwie; 2) Towarzystwo Oświaty Ludowej (powstałe w 1872 г.), celem którego było zakładanie bibliotek, popieranie wydaw­ nictw i pism ludowych, rozpowszechnianie książek, pism i obrazków oraz zakładanie ochronek. Liberalny charakter tego Towarzystwa powo­ dował, że było ono zwalczane przez władze niemieckie. W 1879 r. zo­ stało rozwiązane z racji organizowania wieców w obronie języka pol­ skiego w szkole; 3) Towarzystwo Czytelni Ludowych (TCL — powstałe W 1880 г.), mające na celu wychowanie religijne ludu poprzez czytanie książek polskich oraz zakładanie bibliotek ludowych. Działalnością swą objęło ono cały zabór pruski i wychodźstwo polskie w Niemczech. To­ warzystwo Czytelni Ludowych, które zwłaszcza w pierwszym okresie działalności narażone było na szykany ze strony władz pruskich, prze­ trwało do czasów odzyskania niepodległości. Przed 1914 r. dorobek TCL wynosił: 1032 bibliotek w Wielkopolsce, 157 na Śląsku, 342 na Pomorzu i Prusach Wschodnich oraz 131 na wychodźstwie. Biblioteki te były utrzymywane z dobrowolnych składek i darów społeczeństwa. 1 TCL przeniknięte było duchem solidaryzmu społecznego, w okresie późniejszym opanowane nawet zostało przez Narodową Demokrację. Odegrało ono wielką rolę w zakresie krzewienia czytelnictwa i rozbu­ dzania świadomości narodowej Polaków. J. Molenda analizując czynni­ k i sprzyjające kształtowaniu się ruchów politycznych na wsi wszystkich zaborów stwierdza, że wobec niemożliwości szerszego rozwoju prac polityczno-parlamentarnych w zaborze pruskim — działalność stronnictw sprowadzała się w większym stopniu, aniżeli np. w Galicji, do wyda­ wania czasopism oraz udziału w organizacjach społeczno-gospodarczych 10 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. 26/2 �116 MAKIA BIERNACKA i kulturalno-oświatowych. Krytyczny stosunek społeczeństwa wielko­ polskiego do ugodowej polityki miejscowych konserwatystów spowodo­ wał, że dominującą pozycję uzyskała Narodowa Demokracja, która bro­ niąc polskości i prawa do utrzymania ziemi zapewniła sobie także kon­ trolę nad ekonomiczno-społecznymi i kulturalno-oświatowymi organiza­ cjami masowymi chłopów. Organizacje te walcząc z germanizacją przy­ czyniały się do wzrostu świadomości politycznej i narodowej chłopów, do ochrony polskości tych ziem oraz do wzrostu kultury gospodarowa­ nia. Na ogólnym tle specyficznych stosunków społeczno-gospodarczych, narodowych i politycznych zrodziła się tam również idea solidaryzmu społecznego, który łączył wszystkie warstwy i klasy na gruncie walki /. germanizacją i w obronie polskiego stanu posiadania . Wiek X I X oraz przełom ostatnich stuleci zaznaczył się w życiu ziem polskich wchodzących w skład zaboru austriackiego poważnym osiągnię­ ciem w zakresie oświaty i kultury. Spośród ośrodków miejskich na czo­ ło wybijają się dwa najważniejsze centra życia umysłowego — L w ó w i Kraków. We Lwowie, który po pierwszym rozbiorze był siedzibą władz austriackich „Królestwa Galicji i Lodomerii" oraz sejmu stano­ wego, głównym ośrodkiem życia umysłowego stał się uniwersytet Jana Kazimierza. Po repolonizacji w 1871 r. (istniał od 1783 r.) Uniwersytet ten awansował do czołowych uczelni europejskich. Drugim ośrodkiem życia naukowego i kulturalnego był Zakład Narodowy im. Ossolińskich, ufundowany w 1817 r. przez Józefa Maksymiliana Ossolińskiego, wiel­ kiego znawcy, miłośnika i kolekcjonera słowa pisanego. Zadaniem tej placówki było gromadzenie materiałów rękopiśmienniczych i drukowa­ nych dotyczących Polski, a t y m samym stworzenie warsztatu nauko­ wego dla potrzeb polskich uczonych. Zakład prowadził także prace w y ­ dawnicze, a ponadto stworzył wielką bibliotekę, która odegrała ważną rolę w życiu narodu polskiego. Oprócz biblioteki Ossolińskich działały tam jeszcze i inne poważne ośrodki biblioteczne. 26 W mieście t y m istniały także wówczas duże możliwości stowarzy­ szania się, czego dowodem jest to, że w roku 1884 funkcjonowało tam 196 stowarzyszeń. Najważniejsze z nich to Towarzystwo Historyczne ze swym organem „Kwartalnikiem Historycznym", Towarzystwo Lite­ rackie im. A. Mickiewicza, które po przeorganizowaniu się objęło swą działalnością całą literaturę polską i swój organ „Pamiętnik Towarzy­ stwa Literackiego im. A. Mickiewicza" przemianowało na „Pamiętnik Literacki". Ponadto rozwijało się bardzo bujnie czasopiśmiennictwo — w 1884 r. ukazywało się we Lwowie 59 czasopism polskich i 10 „rusińskich". Działało tam także wielu naukowców i pisarzy. Szczególną rolę 26 Tamże, s. 144; C h a m c ó w n a , op. cit., s. 568-583; J . M o l e n d a , ruch polityczny od przełomu XIX i XX w. do listopada 1918 г., [w:] chłopów polskich, t. 2, s. 464-465. Chłopski Historia �OŚWIATA A PRZEMIANY SPOŁECZNOŚCI 147 WIEJSKIEJ spełniło „modernistyczne" środowisko literackie, w którym działali tej miary pisarze, co Jan Kasprowicz, Karol Irzykowski, Stanisław Brzo­ zowski, Aleksander Fredro, Walerian Łoziński, Iwan Franko oraz wielu innych. Drugim z kolei ośrodkiem życia umysłowego w Galicji był Kraków. Jego rola w X I X w. była jednak znacznie mniejsza, zwłaszcza po re­ wolucji 1846 г., która spowodowała włączenie „republiki krakowskiej" z powrotem do Austrii. Pod koniec X I X w. miasto zaczęło się podnosić 7. upadku przede wszystkim dzięki działalności Uniwersytetu, który po­ siadał stare tradycje i utrzymał język wykładowy polski. Obok Uniwer­ sytetu zaczęła także działać Akademia Umiejętności, która wkrótce uzys­ kała naczelną pozycję w nauce polskiej zarówno w okresie zaborów, jak i w Polsce niepodległej okresu międzywojennego. Szczególna rola przypadła literackiemu środowisku Krakowa z prze­ łomu X I X i X X w., które stworzyło nowe formy ekspresji artystycznej, nowy styl życia i w ogromnym stopniu zainteresowania swe zwróciło także w kierunku wsi i jej kultury — co znalazło m.in. wyraz w We­ selu Stanisława Wyspiańskigo. Tak więc w ostatnich dziesięcioleciach bytu pod zaborami Kraków odzyskał swoje dawne znaczenie. Janina Kulczycka-Saloni analizując życie literackie i kulturalne Po­ laków w X I X w. wskazuje na najważniejsze czynniki, które spełniały rolę integrującą na obszarze wszystkich ziem polskich. Do pierwszych zalicza ogólną postawę inteligencji polskiej, „która w gruncie rzeczy nigdy nie przyjęła do wiadomości faktu rozbiorów i traktowała granice zaborów jako swego rodzaju utrudnienie techniczne w kontaktach oso­ bistych i literackich". Działacze literatury i prasy polskiej pisali dla „całego audytorium polskiego, do wszystkich Polaków bez względu na ich przynależność państwową i miejsce zamieszkania" . Na tym tle w y ­ rastał kult języka polskiego „jako podstawowego czynnika więzi narodo­ wej, troska o jego poprawność, o jego kulturę, postawa obronna wobec destrukcyjnych wpływów obcojęzycznego środowiska" — o czym świad­ czy literatura, która w świetle negatywnym ukazuje postaci ludzi, któ­ rzy zobojętnieli narodowo lub się wynarodowili . Wielką rolę w integracji Polaków spełniała także prasa. Publicyści i dziennikarze pisali bowiem artykuły przeznaczone dla całego „audyto­ rium polskiego" bez względu na przynależność państwową i miejsce zamieszkania. Społeczeństwo polskie było nie tylko informowane o losie Polaków rozrzuconych po świecie, ale także „pociągane do świadczeń na rzecz rodaków bardziej zagrożonych czy bardziej nieszczęśliwych (na przykład akcje na powodzian, na głodujących na Śląsku Polaków orga­ nizowane przez prasę warszawską), a także na instytucje i działanie 27 28 2 7 J. K u l c z y c k a - S a l o n i , Polska XIX wieku, s. 505-506. Tamże, s. 506. 28 Geografia literacka Polski pod zaborami, [w.] �148 MARIA BIERNACKA 0 znaczeniu narodowym, takie jak Kasa im. Mianowskiego, Akademia Umiejętności, przedsięwzięcia wydawnicze" . Dalsze czynniki integracji to instytucje przekraczające granice za­ borów w sensie rozumienia i reprezentowania interesów ogólnonarodo­ wych, jak np. Warszawskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk i Akademia Umiejętności w Krakowie. Ponadto zadania integracyjne spełniały róż­ nego rodzaju instytucje o charakterze ogólnonarodowym. Przodował pod^ tym względem właśnie Kraków, gdzie uroczystości jubileuszowe oraz pogrzeby sławnych ludzi organizowane były na skalę ogólnopolską. Po­ dobną rolę pełniły różne zjazdy naukowe, a zwłaszcza historyków, od­ bywające się przeważnie we Lwowie. Niemniej ważny czynnik integru­ jący stanowili pisarze polscy, którzy utrzymywali ze sobą ścisłe kon­ takty literackie i osobiste, a także zmieniali często miejsce swego za­ mieszkania, przenosząc się z jednego zaboru do drugiego . Działalność oświatową na wsi galicyjskiej rozpatrywać należy w kon­ tekście jej autonomii politycznej oraz decydujących wpływów zacho­ wawczych ugrupowań szlachecko-ziemiańskich. R. Wroczyński stwier­ dza, że inny był niż w pozostałych zaborach charakter akcji oświato­ wej. O ile bowiem w Kongresówce i w Poznańskiem działalność oświa­ towa kompensowała brak szkół, o tyle w Galicji przeciwdziałała ducho­ w i szkoły ludowej, wychowującej masy w poczuciu kastowej odrębności 1 różnicy stanowej. Nasilenie tej akcji przypadło na czasy późniejsze, pozytywistyczne. Ruch, jaki się rozpoczął w Galicji około sprawy oś­ wiaty pozaszkolnej w końcu wieku, wiązał się z przemianami i kierun­ kami przeciwstawiającymi się ideologii pozytywistycznej . Wyrazem działalności oświatowej prowadzonej przez koła zachowaw­ cze na terenie Galicji było Towarzystwo Szerzenia Oświaty po Wsiach założone w latach siedemdziesiątych X I X w. przez Adama Potockiego, w celu organizowania szkół ludowych oraz Towarzystwo Przyjaciół Oświaty Ludowej (1883 г.), które prowadziło wykłady niedzielne, zakła­ dało biblioteki, a także ułatwiało młodzieży szkół ludowych dostęp do szkół rzemieślniczych. Od 1891 r. akcję organizowania czytelni i wypo­ życzalni książek prowadziło także Towarzystwo Szkoły Ludowej oraz Uniwersytet Ludowy im. A. Mickiewicza w Krakowie. Warto podkreślić, że równolegle do działalności oświatowej i poli­ tycznej rozwijał się również na wsi galicyjskiej amatorski ruch teatral­ ny, organizowany najpierw pod patronatem Towarzystwa Kółek Rol­ niczych, a następnie w ramach Związku Teatrów i Chórów Włościań­ skich. O ile w Galicji istniała możliwość działania w legalnych instytu­ cjach i organizacjach oświatowych, to w Królestwie Polskim możliwości 29 30 31 29 80 3 1 Tamże, s. 506. Tamże, s. 507-508. W r o c z y ń s k i , op. cit., s. 149. �OŚWIATA A PRZEMIANY SPOŁECZNOŚCI WIEJSKIEJ 149 te były bardzo ograniczone i z tych właśnie względów czasopisma i książki pełniły tam często rolę nieistniejących instytucji. W takich warunkach musiały być podejmowane dość wcześnie próby działalności konspiracyjnej. Prace oświatowe prowadzone więc były z reguły w ra­ mach działalności instytucji gospodarczych, przemysłowych oraz filan­ tropijnych. Jedną z najpoważniejszych form działalności oświatowej w Króle­ stwie było organizowanie tajnych szkółek. Początkowo była to akcja samorzutna, później wsparta została przez działanie wybitnych jedno­ stek z grona postępowej inteligencji powołującej do tego celu dorywczo odpowiednie stowarzyszenia. Spośród instytucji, które podjęły w Króle­ stwie walkę z istniejącym stanem rzeczy na wsi, -.należy wymienić: To­ warzystwo Oświaty Narodowej, Koło Oświaty Ludowej, Kobiece Koło Oświaty Ludowej oraz Towarzystwo Tajnego Nauczania. Powstałe w 1875 r. w środowisku studentów warszawskich Towarzystwo Oświaty Narodowej było organizacją tajną, która przetrwała tylko dwa lata. Celem Towarzystwa było upowszechnianie wśród chłopów czytelnictwa, poprzez rozpowszechnianie książek z dziedziny historii, krajoznawstwa, higieny, rolnictwa i literatury pięknej. W tym celu odbywali TON-owcy wycieczki po kraju, nawiązywali kontakty z chłopami, dostarczając im odpowiednią literaturę. Po rozgromieniu Towarzystwa przez władze carskie niektórzy jego działacze, jak np. Konrad Prószyński, przeszli do działalności legalnej, służąc nadal wytrwale sprawie upowszechnia­ nia oświaty. Koło Oświaty Ludowej powstałe w 1882 r. z inicjatywy wybitnego popularyzatora i przyrodnika Mieczysława Brzezińskiego, Konrada P r ó ­ szyńskiego i innych działaczy było również organizacją nielegalną, zmierzającą do pozyskania chłopów dla sprawy narodowej. Podobnej sprawie służyło Kobiece Koło Oświaty Ludowej założone w 1883 r. przez Faustynę Morzycką, które na tajnych i półtajnych kursach przysposa­ biało nauczycieli ludowych do pracy na wsi. Obie organizacje dążyły do zwalczania ciemnoty i zacofania na wsi oraz wpływały na budzenie się świadomości narodowej chłopów. Surowe represje i aresztowania, wśród członków tych kół w 1894 г., nie wpłynęły na ich rozwiązanie. W końcu X I X w. członkowie K O L wykazywali żywą działalność, orga­ nizując na wsiach „setki biblioteczek" złożonych z książek o treści historycznej, które miały za zadanie przygotować wieś do przyjęcia także literatury nielegalnej, propagującej idee Polski niepodległej. Rolę tę spełniało w Królestwie nielegalne pismo „Polak" (miesięcznik), dru­ kowane w Galicji i następnie kolportowane do Królestwa. Towarzystwo Tajnego Nauczania powołane do życia przez Cecylię Sniegocką (1894), którego celem była działalność w dzielnicach robotni­ czych Warszawy, prowadziło również tajną działalność nauczającą i oś­ wiatową wśród podwarszawskiej ludności wiejskiej. Na uwagę zasłu- �150 MARIA BIERNACKA guje także działalność oświatowa tego Towarzystwa na wsi, prowadzona przez studentów Uniwersytetu Warszawskiego oraz Instytutu Gospodar­ stwa Wiejskiego i Leśnictwa w Puławach . Niezwykłą rolę w upowszechnianiu oświaty i zwalczaniu analfabe­ tyzmu na wsi spełnił wybitny i niestrudzony działacz oświatowy, twór­ ca popularnego elementarza oraz wydawca „Gazety Świątecznej" — Konrad Prószyński występujący pod pseudonimem Kazimierza Promy­ ka. Pierwszy elementarz ścienny opracowany przez K . Prószyńskiego, który ukazał się w 1875 r. w nakładzie 5000 egz., przeznaczony był do nauki czytania, zaś następne książkowe, stale ulepszane, miały na celu upowszechnianie zarówno czytania, jak i pisania. Ten ciągle udoskona­ lany elementarz cieszył się ogromnym powodzeniem i już w 1906 r, uzyskał 41 wydań o ogólnym nakładzie 750 000 egz. Elementarz ten, pt. Obrazkowa nauka czytania i pisania oraz elementarz dla samouków, zyskał na międzynarodowej wystawie elementarzy w Londynie pierwsze miejsce (spośród • 500 elementarzy nadesłanych z innych krajów). Za życia K . Prószyńskiego nakład jego przekroczył 1 milion egz. (1908 г.). W 1916 r. ukazało się 64 wydanie elementarza — ogólny nakład tych wydawnictw wynosił wówczas 1 310 000 egz. Źródłem tak wielkiej popu­ larności elementarza K . Prószyńskiego była niezwykła jasność wykładu i obrazkowy system nauczania. 32 K. Prószyński wydał ponadto podręczniki do nauki czytania, które również doczekały się wielu wydań, oraz kalendarze pt. Gość. Kalen­ darz Promyka, w którym znajdowało się wiele porad dla rolników. Wszystkie te pozycje cieszyły się ogromną popularnością, „same zaś elementarze Promyka stanowią w dziejach oświaty narodowej pozycję pomnikową. W ciągu kilku lat wyparły wszystkie inne elementarze, osiągając na początku X X w. astronomiczną, jak na stosunki polskie, wysokość nakładów. Odegrały one wielką rolę w procesie budzenia się wsi pouwłaszczeniowej z wielkiej ciemnoty i zacofania" . Odrębną pozycję w dziejach oświaty na wsi Królestwa zajmują cza­ sopisma ludowe. 33 CZASOPISMA Czasopiśmiennictwo, które tak olbrzymi wpływ wywarło na rozwój umysłowy, światopoglądowy i moralny społeczeństwa wiejskiego w X I X i na początku X X w., przechodziło różne fazy rozwoju. Początkowo były to próby podejmowane przez środowiska ziemiańsko-mieszczańskie zmie­ rzające pod wpływem postępowych prądów umysłowych i społecznych 8 2 czasów 1963. 3 3 В r o d o w s к a, op. cit., s. 242-244; Z. K m i e c i k , redaktorstwa Konrada Prószyńskiego „Promyka" Kmiecik, op. cit., s. 28. „Gazeta Świąteczna" za (1881-1908), Warszawa �OŚWIATA A PRZEMIANY SPOŁECZNOŚCI 151 WIEJSKIEJ do rozbudzenia społeczeństwa wiejskiego. Pierwsze pisma dla wsi, tzw. pisma „dla ludu", w różnych dzielnicach kraju nie miały charakteru ciągłego, a odbiorcami ich byli najczęściej — jak pisze S. Lato — księża, ekonomi, oficjaliści dworscy i sami obszarnicy. Głównie za ich pośredni­ ctwem mogły docierać do umysłowości przeciętnego, w ogromnym pro­ cencie niepiśmiennego chłopa treści zawarte w przeznaczonych dla niego czasopismach czy kalendarzach wydawanych w końcu X V I I I i pierw­ szej połowie X I X w. Do najstarszych wydawnictw „dla ludu" zalicza się Książkę dla go­ spodarzy z rozkazu jednego patrioty napisaną przez X. SP (pseudonim księdza Piotra Š Witkowskiego, późniejszego redaktora „Wyborów Wia­ domości Gospodarskich") wydaną w 1784 r. W latach 1789-1806 wydawane było na Śląsku Cieszyńskim pierwsze czasopismo w języku polskim pt. „Gazety Śląskie dla Ludu Polskiego" (w nakładzie 10 tys. egz.). Pismo to wydawały pruskie władze zaborcze, zmuszone do posługiwania się językiem używanym przez tamtejszą ludność. Następne pozycje z pism „dla ludu" stanowiły: „Przyjaciel L u ­ du", którego pierwszy numer ukazał się w 1794 r. (a jego redaktorem był prawdopodobnie Hugo Kołłątaj), „Przyjaciel Wiejski" wydawany w Kaliszu (1809), „Gazeta Wiejska, czyli Wiadomości Gospodarczo-Rolnicze" (1817), „Kurek Mazurski" (1849), „Pielgrzym Nadwiślański" (1882) i inne. Pierwszą książką „dla ludu" był Pielgrzym w Dobromi­ lu — czyli nauki wiejskie autorstwa Izabeli z Flemmingów Czartorys­ kiej — wydane w Warszawie w 1818 r. (do roku 1861 miała 13 wydań). Publikacje te ukazywały się jednak w nakładzie niewielkim i nie mogły wywrzeć większego wpływu na rozwój czytelnictwa na w s i . 3 4 W zaborze pruskim — na terenie Wielkiego Księstwa Poznańskiego i Pomorza — czołowe miejsce w programach różnych ugrupowań poli­ tycznych zajmowały zagadnienia oświaty ludowej. Inicjatywę w t y m zakresie wykazywała nie tylko warstwa szlachecko-inteligencka, ale tak­ że duchowieństwo. Już od 1837 do 1853 r. wychodziła w Lesznie „Szkółka Niedzielna" przeznaczona dla ludu, o treści religijno-morali2:atorskiej, głosząca hasła solidaryzmu społecznego. W przededniu Wiosny Ludów ukazał się miesięcznik „Pismo dla Nauczycieli" z dodatkiem „Pismo dla Ludu Polskiego". Po Wiośnie Ludów następuje bujniejszy rozwój czasopiśmiennictwa i wówczas ks. Prusinowski wydaje „Wielko­ polanina" (1848) oraz „Wiarusa" (1849) w Szamotułach zaś Antoni K o sidowski redaguje „Tygodnik Szamotulski". W pismach ks. Prusińskiego przebija zdecydowanie idea katolicyzmu i solidaryzmu społecznego. Róż­ nego rodzaju ograniczenia władz powodują, że wydawnictwa te nie ma­ ją ciągłości, jak np. „Gazeta Poznańska" kolportowana wśród chłopów, 3 4 S. L a t o , U źródeł prasy „dla ludu", [w:] I. T u r o w s k a - B a r , czasopisma o wsi i dla wsi od XVIII do r. 1960, Warszawa 1963. Polskie �152 MARIA BIERNACKA czy też „Dzwon Wielkopolski". Trwałe miejsce zdobył sobie „Wielkopo­ lanin" założony przez Józefa Chociszewskiego. W bardzo trudnych warunkach rozwijała się prasa polska na Mazu­ rach i Warmii. Pierwsze pismo to „Kurek Mazurski" — tygodnik zało­ żony w 1849 r. przez Antoniego Gąsiorowskiego i wydawany w języku polskim i niemieckim. Trwalszą pozycję wydawniczą stanowiła „Gaze­ ta Lecka" wydawana w Ełku jako tygodnik pod redakcją nauczyciela Gerssa, a następnie „Gazeta Ludowa" — organ powstałej w 1896 r. Mazurskiej Partii Ludowej redagowanej przez rodowitego Mazura — Karola Barkę. Podstawowe znaczenie „Gazety Ludowej" to obrona języ­ ka polskiego, który na tym terenie był szczególnie zagrożony przez politykę wynaradawiania. Działalność Mazurskiej Partii Ludowej i jej organu prasowego skierowana była także na walkę z niesprawiedliwym dla chłopów systemem podatkowym, ze zbytnimi obciążeniami w budo­ wie dróg publicznych, szkół, brakiem reprezentacji chłopskiej w parla­ mencie, sejmie i sejmikach. Po upadku „Gazety Ludowej" podobną rolę spełniał „Mazur", który wychodził z przerwami do 1939 r. oraz już w okresie międzywojennym „Mazurski Przyjaciel Ludu" se. Pisma „dla ludu" na terenie Galicji datują się od Wiosny Ludów, a następnie od ogłoszenia jej autonomii. Początkowo miały one charak­ ter klerykalno-filantropijny i nie posiadały szerokiego zasięgu. Po znie­ sieniu pańszczyzny w 1848 r. w centrum uwagi znalazły się jednak pro­ blemy uświadomienia społecznego i narodowego ludności wsi. Krótko­ trwały okres swobody w 1848 r. zaznaczył się dużym ożywieniem na polu czasopiśmiennictwa ludowego. W Krakowie ukazały się cztery pisma dla ludu: „Krakus", „Wieśniak", „ P r a w d a " oraz „Szkoła Ludu". Drugim centrum wydawniczym dla wsi było środowisko lwowskie, gdzie także w roku 1848 ukazał się pierwszy numer „Przyjaciela Ludu" pod redakcją dziennikarza Juliana Aleksandra Kamińskiego (jako „pisemko dla zabawy i oświaty ludu polskiego"). W t y m samym czasie ukazywały się jeszcze we Lwowie dwa pisma: „Telegraf, Dziennik dla Każdego Stanu" oraz „Nowiny Polityczne dla Ludu". W latach następnych poja­ wiały się pisma nowe, ale problem wychowania i uświadomienia spo­ łeczności chłopskiej wysuwał się zawsze w nich na czoło. O wpływy wśród chłopów ubiegał się w tym okresie szczególnie obóz konserwatywno-klerykalny. Wyrazem tego były wydawnictwa religijne, które miały duży zasięg oddziaływania i wśród wielu czytelników formowały ich światopogląd społeczny. W piśmiennictwie t y m dominował moraliza­ torski typ opowiastek, jak np. Leniwy Bartek, Franek Pijanica czy św. 35 Tamże, s. 22-32; por. także J . W r ó b l e w s k i , Polskie biblioteki ludowe w zaborze pruskim i na terenie Rzeszy Niemieckiej w latach 1843-1939, Olsztyn 1975; Czasopiśmiennictwo ludowe w Królestwie Polskim 1905-1914, Warszawa 1953. �OŚWIATA A P R Z E M I A N Y SPOŁECZNOŚCI WIEJSKIEJ 153 Izydor (Oracz). Podobny charakter miały również inne wydawnictwa, jak np. „Dzwonek" . Po roku 1866, gdy Galicja uzyskała autonomię, pojawia się prasa 0 charakterze politycznym, a pod koniec X I X w. przybiera ona formę zdecydowanej akcji propagandowej. W t y m czasie ukazuje się już wiele czasopism dla wsi, w których na czołowe miejsce wysuwają się obok zagadnień religijnych problemy życia politycznego. Wiąże się to z roz­ wojem samodzielnego, politycznego ruchu ludowego w Galicji. Proces ten odbywał się stopniowo, a na jego ukształtowanie się zasadniczy wpływ wywarły m.in. takie czasopisma, jak „Wieniec", „Pszczółka", „Przegląd Społeczny", „Przyjaciel Ludu" — wydawane przez księdza Stanisława Stojałowskiego, Bolesława Wysłoucha i Jana Stapińskiego 37. Zawartość treściowa czasopism i literatury przeznaczonej w X I X w. „dla ludu" była na ogół jednoznaczna. Niewątpliwym zadaniem wszyst­ kich ugrupowań oraz wybitnych jednostek oddziałujących na wieś było dążenie do podniesienia poziomu umysłowego zapóźnionej w swym roz­ woju ludności wiejskiej. Ale cele, rozmiary i granice tego nauczania, uświadamiania i wychowywania były różne. W prasie i literaturze spro­ wadzały się głównie do wychowania dobrego i pracowitego gospodarza, wierzącego i praktykującego katolika, pogodzonego ze swym stanem 1 losem wieśniaka. Nicią przewodnią większości poczynań reformatorskich w stosunku do wsi była jednak idea oświecenia, zmierzająca do rozbudzenia i pod­ trzymywania świadomości oraz tożsamości narodowej warstwy chłop­ skiej, która winna stanowić podstawę i przyszłość narodu. W t y m nurcie działalności społecznej i oświatowej na wsi znaleźli się przedstawiciele kierunków demokratycznych dążących szczerze do podniesienia na wyż­ szy poziom życia ludności wiejskiej. W kulturze warstwy chłopskiej widzieli oni te wartości, które ich zdaniem powinny wejść do ogólnego skarbca kultury ogólnonarodowej. Ten demokratyczny nurt działalności podjęli w przyszłości sami przedstawiciele warstwy chłopskiej, co zna­ lazło wyraz przede wszystkim w działalności tworzącego się ruchu ludo­ wego i młodzieżowego. W zaborze pruskim na zawartość prasy „dla ludu" składały się głów­ nie materiały o treści religijnej, moralizatorskiej częściowo historycz­ nej. Sporo miejsca poświęcono poradom z dziedziny uprawy roli, ogrod­ nictwa, hodowli („Szkółka Niedzielna"). W „Piśmie dla Nauczycieli L u 36 3 e L a t o , op. cit., s. 33-40. L a t o , op. cit., s. 33-41. Por. Zarys historii polskiego ruchu ludowego, i. 1, Warszawa 1963; J . S t a p i ń s k i , Pamiętnik, Warszawa 1959; K . D u n i n - W ą s o w i с z. Początki ruchu ludowego na ziemi rzeszowskiej, [w:] Ruch ludoicy na Rzeszowszczyźnie, Lublin 1967; W. W i t o s , Moje wspomnienia, Warszawa 1978; .1. B o j k o , Ze wspomnień, Warszawa 1959. 3 7 �154 MARIA BIERNACKA du" autorzy artykułów głosili społeczny kompromis, nawołując nauczy­ cieli, księży i obszarników, by szerzyli na wsi oświatę, gdyż tą drogą zapanuje powszechna „miłość, zaufanie, zgoda, cnota, swoboda i szczę­ ście". Redaktor pisma „Wielkopolanin" i „Wiarus" ks. Prusinowski zaj­ mował wyraźnie stanowisko antyniemieckie pisząc: „Przestańcie nad na­ mi panować, wynoście się z domu naszego do domu waszego... z ojczyzny naszej do ojczyzny waszej... co jest nasze nie nazywajcie s w o i m i " . Podobną wymowę miała również prasa na Mazurach i Warmii, gdzie elementy samoobrony narodowej odgrywały ważną rolę: „Świętą powin­ nością każdego Polaka jest bronienie i wskrzeszanie narodowości pol­ skiej — szczególnie tam, gdzie jej zupełna grozi zagłada", pisał Antoni Gąsiorowski w wydawanym przez siebie „Kurku Mazurskim" . Nawo­ ływał on ponadto do podniesienia oświaty i poziomu gospodarstwa rol­ nego, co znalazło wyraz w miesięczniku dla ludu „Zaradny Gospodarz Wiejski", poświęconym rolnictwu, przemysłowi i nauce . Problematykę polskości podjęła również „Gazeta Ludowa" w dziale „Mazury", która skierowała apel do „Matek polskich": „Czuwajcie nad tym, aby dzieci wasze nie zapomniały swej mowy ojczystej. Uczcie dzieci czytać i p i ­ sać po polsku" . 38 39 40 41 Piśmiennictwo „dla ludu"- na terenie Galicji na pierwszy plan wysu­ wało hasło pojednania narodowego. W „Krakusie" z 1848 r. pisano więc: „My, naród polski, wyrobnicy, księża, żydy, szlachta, mieszczany, rze­ mieślnicy i panowie razem wszyscy łączymy się bratnim węzłem zgody, aby co rychlej wygnać nieprzyjaciela i wydźwignąć z grobu ukochaną Ojczyznę naszą Polskę. Amen!!" . Podobnym duchem przepojone były pisemka i książki dla ludu wydawane zarówno w ośrodku krakowskim, jak lwowskim. Z czasem problematyka pism dla wsi uległa zmianie i obok dominujących początkowo zagadnień religijnych pojawiają się sprawy o wydźwięku społeczno-politycznym. Wiąże się to oczywiście w największym stopniu z procesem formowania się politycznego ruchu ludowego, który podejmuje próbę organizowania i kierowania dążeniami chłopów do uzyskania należnego i m miejsca w ówczesnym systemie społecznym . Ks. Stojałowski podejmując w „Wieńcu" i „Pszczółce" akcję upo­ wszechniania oświaty i kultury wśród chłopów inspirował t y m samym 42 43 „Wielkopolanin", nr 24: 1850, cyt. za L a t o, op. cit, s. 26. „Kurek Mazurski", cyt. za L a t o, op. cit., s . 28. L a t o , op. cit., s . 28-29. T. C i e ś l a k , Dzieje „Gazety Ludowej" w Ełku, „Rocznik Olsztyński", nr 1: 1958, cyt. za L a t o, op. cit., s . 29-30. „Krakus", cyt. za L a t o , op. cit., s . 34. Por. K . D u n i n - W ą s o w i c z , Dzieje Stronnictwa Ludowego w Galicji, Warszawa 1956; Zarys historii polskiego ruchu..., A . G u r n i c z , O „równą miar­ ką" dla chłopów, Warszawa 1963. 3 8 3 9 40 41 4 2 4 3 �OŚWIATA A P R Z E M I A N Y SPOŁECZNOŚCI WIEJSKIEJ 155 powoływanie odpowiednich do tego instytucji, t j . bibliotek, towarzystw oświatowych i czytelń. Jego program oświaty powszechnej był jednak­ że ograniczony i głosił, że: „Włościanom takiej nauki, jak urzędnikom, kapłanom itd., nie potrzeba, bo jakby się chłop zaczął uczyć i do szkół zaczął chodzić wysokich — przestałby być chłopem. Ale włościanom trzeba oświaty stosownej do stanu i tę po szkole wiejskiej nabyć można L książek, gazet i kościoła" . Propagowana przez Stojałowskiego dzia­ łalność gospodarcza, zmierzająca do podniesienia zapóźnionego w roz­ woju rolnictwa i gospodarstwa chłopskiego, zatoczyła szerokie kręgi i wyraziła się spontanicznym zakładaniem we wsiach galicyjskich kółek rolniczych. Instytucje te, będące w zasadzie organizacjami zawodowymi rolników, prowadziły również poprzez swoje sklepy działalność handlo­ wą, a także szerzyły czytelnictwo, uczyły społecznej gospodarności oraz obywatelskiego stosunku do spraw ogólnych. 44 Działalność oświatowa prowadzona w ośrodku lwowskim przez Bo­ lesława Wysłoucha i jego żonę Marię Wysłouchową nie mieściła się już w ramach tzw. oświaty „dla ludu". W wydawanym w latach 1886-1887 ,.Przeglądzie Społecznym" Wysłouch oraz współpracujący z nim publi­ cyści i literaci zamieszczali artykuły, które stwarzały teoretyczne podstawy pod przyszły samodzielny ruch ludowy. Właśnie Bolesław Wy­ słouch opracował „Szkice Programowe", które weszły do programu Pol­ skiego Stronnictwa Ludowego — organizacji politycznej chłopów. Wy­ dawany początkowo przez Wysłoucha i jego żonę Marię „Przyjaciel Ludu" przyczynił się nie tylko do rozbudzenia świadomości społecznej i klasowej chłopów, ale także do stworzenia tej organizacji chłopskiej. „Przyjaciel Ludu" posiadał charakter wszechstronny; były w nim arty­ kuły polityczne, instrukcje i pouczenia prawne, korespondencje na te­ mat obrony interesów chłopskich, porady z zakresu rolnictwa i gospo­ darki, a także materiały dotyczące historii polskiej literatury. Było to pismo prawdziwie zaangażowane w oświecenie wsi polskiej. Starano się przy tym tak ukształtować osobowość czytelnika, by postępował w życiu według zasad zawartych w programach ruchu ludowego. Szcze­ gólną uwagę zwracano na działalność oświatowo-kulturalną. Zachęcano do czytania, zakładania kół samokształceniowych oraz towarzystw oś­ wiatowych. Artykuły te były najczęściej autorstwa Bolesława i Marii Wysłouchów. Ponadto M . Wysłouchową wydawała do „Przyjaciela L u ­ du" dodatek dla kobiet pt. „Zorza". W Królestwie Polskim typowym pismem „dla ludu" był m.in. „Kmio­ tek". Artykuły zamieszczane w tym piśmie dotyczyły głównie gospodar­ stwa, hodowli inwentarza i organizacji pracy. Powiastki o charakterze moralizatorskim uczyły dobrej pracy, bogobojności i przekonywały, że zawód rolnika jest najlepszym i najpożyteczniejszym zawodem. Propa„Wieniec", nr 20, 1887, cyt. za L a t o , op. cit., s. 43. �156 MARIA BIERNACKA gowały także ugodę wobec klas wyższych oraz akceptację istniejących stosunków społecznych. Znalazło to wyraz w artykule programowym redaktora W. L . Anczyca: „Redakcja odłożywszy na czas późniejszy obszerniejsze traktowanie przedmio­ t ó w naukowych, a nawet gospodarczych uważa za najpilniejszą rzecz w tej chwili podnieść w ludzie wiejskim religijne i moralne uczucia, rozbierać i objaśniać prze­ mianę stosunków rolnych, usuwać wątpliwości, wiązać miłością chrześcijańską cha­ ty z dworami, wytępić nieufność, walczyć z fałszem i podżegaczami, budować, a nie burzyć, na koniec obudzać we włościonach miłość kraju i bliźniego, chęć do pracy, zaminowanie trzeźwości, porządku i oszczędności" . 45 Podobne założenia miało tajne pismo „Kosynier" oraz „Przyjdź K r ó ­ lestwo Twoje" redagowane również przez Anczyca (1863 г.). W pismach tych nawoływano chłopów do wstępowania w szeregi powstańcze i prze­ konywano, że muszą oni także ponosić ciężary, wynikające ze stanu wojny w Królestwie. Do bardzo poczytnych pism dla ludu przed 1863 r. należała jeszcze „Czytelnia Niedzielna". Właściwy jednak grunt pod przyszły rozwój samodzielnych organi­ zacji chłopskich stworzyły na obszarze Królestwa Polskiego takie po­ zycje wydawnicze z zakresu prasy, jak: „Zorza", „Gazeta Świąteczna" i „Zaranie". Pisma te (z wyjątkiem pierwszego okresu „Zorzy") w znacz­ nie szerszym stopniu uwzględniały potrzeby i zainteresowania budzącej się do nowego życia wsi. Tygodnik „Zorza", redagowany od 1866 r. przez Józefa Grajnerta, był początkowo pismem przeznaczonym dla służ­ by dworskiej, jednak w 1887 г., gdy w skład jego redakcji weszli znani już działacze oświatowi tej miary co Mieczysław Brzeziński i Maksy­ milian Malinowski, pismo to zaczęło zjednywać sobie więcej czytelników wśród chłopów. Nakład „Zorzy" nie osiągnął jednak nigdy nakładu „Gazety Świątecznej". Ale pismo to cieszyło się popularnością i prze­ trwało do okresu międzywojennego . Wydawanie „Gazety Świątecznej", która stała się jednym z najbar­ dziej popularnych czasopism przeznaczonych dla chłopów, rozpoczął Konrad Prószyński w 1881 r. Nakład jej w 1904 r. osiągnął liczbę 13 tys. egz., które docierały do ok. 111 miejscowości. Dzięki niezwykłemu talentowi popularyzatorskiemu Konrada Prószyńskiego, jego znajomości psychiki chłopskiej oraz żarliwemu zaangażowaniu się w sprawy podnie­ sienia poziomu umysłowego polskiej wsi — pismo zyskało sobie sze­ rokie uznanie. Wprowadzało ono chłopa w świat szerszy, czyniło z niego obywatela i traktowało go jak obywatela. W piśmie prowadzona była stale rubryka, na łamach której wypowiadali się także m.in. sami chło­ pi — terenowi korespondenci. Niektórzy z nich okazali się w przyszło46 4 6 L a t o , op. cit., s. 11; por. także H. S y s к a, Od „Kmiotka" do „Zarania", Warszawa 1949. A. Ł u c z a k , Potosíonte i działalność ruchu ludowego na Podlasiu, [w:] Ruch ludowy na Mazowszu, Kurpiach i Podlasiu, Warszawa 1975, s. 15. 4 6 �OŚWIATA A PRZEMIANY SPOŁECZNOŚCI 157 WIEJSKIEJ ści utalentowanymi korespondentami. „Gazeta Świąteczna" wychodziła także po odzyskaniu niepodległości do 1939 r. w ł ą c z n i e . Zawartość „Gazety Świątecznej" była bardzo urozmaicona. Prószyń­ ski pisywał do swej „Gazety" bardzo wiele artykułów, omawiając w nich tematy mogące wywierać bezpośredni wpływ na podnoszenie ogólnej kultury ludności wiejskiej. Były tam wskazówki na temat pro­ wadzenia lepszej gospodarki w polu, ogrodzie i oborze. Propagował za­ kładanie we wsi kas oszczędnościowo-pożyczkowych, straży ogniowych, łaźni wiejskich i innych instytucji „ku pożytkowi ogólnemu". Ponadto pisywał artykuły z dziedziny etnografii, historii, geografii i fizyki. Pro­ wadził również dział porad dla czytelników pt. Odpowiedzi Pisarza „Gazety Świątecznej". O K. Prószyńskim pisał we wspomnieniu pośmiertnym A. Popławski: „Są ludzie, którzy wystarczają za instytucję. Człowiekiem-instytucją był Promyk. Nie bardzo się nawet pamiętało o jego nazwisku właściwym. Promyk oto jakiś torował sobie drogę wśród grubej ciemności nad l u ­ dem polskim zawisłej" . Szczególna rola w czasopiśmiennictwie ludowym przypadła tygod­ nikowi „Zaranie", wychodzącemu na terenie Królestwa w latach 19071915 pod redakcją Maksymiliana Malinowskiego. Już w pierwszych nu­ merach 1907 r. sformułowany został program zaraniarzy, który głosił: 47 48 „«Zaranie» będzie pismem, którego zadanie — to szerzenie oświaty wśród po­ trzebujących jej dla własnego dobra... «Zaranie» drukować będzie artykuły o go­ spodarce społecznej różnych narodów, ale zwłaszcza o gospodarce tej i jej potrze­ bach we w ł a s n y m kraju. Będziemy więc pouczali, jak się urządzać w życiu sąsiedz­ kim, gromadzkim, w zjednoczeniach i różnych spółkach, żeby iść coraz w y ż e j a wy­ żej w dobrobycie i ulepszeniach wszelkich. Rolnictwo drobne «Zaranie» będzie ota­ czało szczególną opieką, a z nim hodowlę inwentarza, sadownictwo, pszczelarstwo i przemysł domowy. Będą jednak w «Zaraniu» i artykuły ogólnonaukowe: o życiu roślin i zwierząt, o ziemi, powietrzu, o różnych zjawiskach, o życiu ludzi i o rzą­ dach w różnych krajach, o rozwoju ducha ludzkiego, a zwłaszcza o rozwoju oświa­ ty, obyczajów i w ogóle dziejów naszego kraju, o jego teraźniejszym położeniu i o tym, do czego dążyć musimy. Często będziemy drukowali artykuły o moral­ ności, jak ją pojmować i jak życiem i czynami swoimi kierować, aby były ludzkimi, w duchu naszej wiary świętej, w duchu nauki Chrystusa" . 49 Czasopismo to istotnie przeznaczało wiele miejsca na bieżące sprawy społeczno-polityczne i kulturalne w kraju, na popularnonaukowe z za­ kresu różnych dziedzin wiedzy, na porady w zakresie czytelnictwa, or­ ganizowanie bibliotek itp. Popularyzowano również ważniejsze wyda4 7 Por. R a d l i ń s k a , op. cit., s. 81-86; S. I g n a r , Historia szkoły w Łaznoune, Warszawa 1959. Por. W r o c z y ń s k i , op. cit., 1949, s. 130; K m i e c i k , op. cit., s. 52-53, "¡3; Ł u c z a k , op. cii., s. 15-20; W o j c i e c h o w s k i , op. cit., s. 81-86, 202; R a d ­ l i ń s k a , op. cit., s. 81-86. K m i e c i k , op. cit., s. 129. Por. także W. P i ą t k o w s k i , Dzieje ruchu zarauiarskiego, Warszawa l¿56. 4 8 15 �158 MARIA BIERNACKA rżenia z dziejów ojczystych, powszechnych i historii chłopów. Dużo miej­ sca poświęcano innym narodom i krajom, jak np. Czechosłowacji, pań­ stwom bałkańskim, Belgii, Anglii, Danii oraz zamorskim, jak Stany Zjednoczone, Argentyna, Brazylia i Nowa Zelandia. Przybliżając osiąg­ nięcia tamtych narodów starano się wzbudzić wśród chłopów polskich ambicje przemian u siebie i we własnym kraju. Autorami artykułów w „Zaraniu" byli: Maria Dąbrowska, Natalia Gąsiorowska, Józef Dąbrowski-Grabiec, Edward Lipiński, Maksymilian Malinowski, a także sami chłopi. Z. Kmiecik pisze, że „Zaranie" obok socjalistycznej „Kuźni" było jedynym tygodnikiem postępowym, który tak wiele miejsca poświęcał sprawom oświaty ludowej . 5a Dla ściślejszej współpracy z młodzieżą wiejską i dla powiązania jej z ideowym i samodzielnym ruchem ludowym redakcja „Zarania" stwo­ rzyła dodatek pt. „Świt — Młodzi Idą", gdzie przede wszystkim pisali wychowankowie szkół rolniczych z Pszczelina, Kruszynka, Gołotczyzny i Sokołówka. Pisemko miało charakter kulturalno-oświatowy. W dy­ skusji na temat tych prac, a przede wszystkim samokształcenia młodzie­ ży wiejskiej, zabierał głos L . Krzywicki, Jan Hempel i inni. Na łamach dodatku młodzieżowego zamieszczano również rozważania na temat ogólnych reform gospodarczo-społecznych, udziału kobiet w życiu spo­ łecznym wsi i jej pełniejszej roli w rodzinie, zmian w obyczajowości, poziomu higienicznego i estetycznego wiejskich mieszkań, walki z pijań­ stwem, a więc wesel i zabaw bez alkoholu. Ponadto apelowano o rozwi­ janie wyższych form współżycia koleżeńskiego, społecznego opartego na zasadach samopomocy społecznej, zakładaniu na wsi szkół, ochronek oraz innych instytucji. Tak więc początek X X w. w życiu wsi polskiej charakteryzował się szczególnie tym, że z jednej strony coraz mocniej zaznaczały się rezul­ taty działalności oświatowej rozpoczętej w okresie popowstaniowym, przejawiające się w poszerzaniu ogólnej wiedzy i zainteresowań chło­ pów, z drugiej zaś strony zarysowywały się wyraźnie tendencje do coraz większego uniezależnienia się rozbudzonego ruchu chłopskiego. W związ­ ku z tym właśnie wieś stała się obiektem zainteresowań różnych sił, reprezentujących ówczesne orientacje polityczne, które zdążały do ugruntowywania i poszerzania swych wpływów wśród chłopów. Funkcje scalające w toczących się rozgrywkach spełniały jednakże, zwłaszcza w zaborze rosyjskim, stałe dążenie do odzyskania niepodległości oraz bieżąca walka o polskość szkoły. Ideę niepodległości wprowadzili do swych programów współtwórcy ruchu ludowego zarówno w Galicji (Polskie Stronnictwo Ludowe — 1895 г.), jak i w Królestwie (Polski Związek Ludowy — 1904 г.). Z ruchem ludowym łączą w t y m czasie swoje nazwiska wybitni działacze społeczni, polityczni i naukowcy. NaKmiecik, op. cit., s. 128-135. �OŚWIATA A PRZEMIANY SPOŁECZNOŚCI WIEJSKIEJ 159 czelną ideą ruchu ludowego jest wyzwalanie chłopów z dawnych postaw poddańczo-pańszczyźnianych, ukazywanie im wielkich ideałów narodo­ wych i społecznych oraz aktywizacja w dziedzinie życia gospodarczego, społecznego i kulturalnego. W działalności tej na terenie Królestwa ważną rolę spełniały szkoły rolnicze, Towarzystwo Kółek Rolniczych im. Staszica oraz niektóre czasopisma ludowe, jak np. „Zaranie" (1907-1915), „Siewba" (1906-1908) oraz ukazujące się od 1912 r. młodzieżowe pismo „Drużyna", później „Nasza Drużyna". D Z I A Ł A L N O Ś Ć OŚWIATOWA KOŚCIOŁA Wśród różnorodnych ośrodków i instytucji oddziałujących oświatowo na polską wieś w końcu X I X i na początku X X w. ważna rola przypada polskiemu Kościołowi katolickiemu. Ponieważ represje państw zabor­ czych, zwielokrotnione zwłaszcza po powstaniach 1830/31 oraz 1863/64, pozbawiły kraj większości instytucji narodowych, zatem Kościołowi przy­ padła rola krzewiciela i obrońcy polskości. R. Bender w swej rozprawie dotyczącej społecznych inicjatyw chrześcijańskich w Królestwie Pol­ skim w latach 1905-1918 dokonuje analizy wielu poczynań Kościoła zmierzających do wypełnienia tych luk w życiu ludności polskiej, któ­ re były następstwem niewoli politycznej. Możliwości polskiego Kościoła katolickiego w okresie porozbiorowym zostały mocno ograniczone. W ka­ tolickiej Austrii Kościół podporządkowany został „zgodnie z duchem józefinizmu" państwu. W protestanckich Prusach Kościół był mocno zwsflczany, zwłaszcza w okresie tzw. kulturkampfu. Działalność Kościo­ ła ograniczona była również na terenie zaboru rosyjskiego. W tych warunkach —• pisze Bender — „Kościół polski mógł jedynie w pewnym stopniu wspierać różne inicjatywy społeczne podejmowane przez kapłanów i wiernych" . Najtrudniejsza sytuacja była w zaborze rosyjskim, gdyż carat związany z prawosławiem widział we wszelkich inicjatywach społecznych związanych z katolicyzmem — przejaw ak­ tywności polskiej. 51 „Z czasem [...] władze carskie ograniczyły nawet działalność duszpasterską do tego stopnia, że proboszcz bez zgody naczelnika powiatu nie mógł u d a w a ć się do innej parafii, a biskup bez zgody gubernatora dokonywać wizytacji swej diecezji. Wszelkie oficjalne kontakty hierarchii kościelnej ze Stolicą Apostolską, a ducho­ w i e ń s t w a z katolickimi środowiskami w Europie" były wykluczone. W przeciwień­ stwie do innych zaborów «glucho było tutaj o chrześcijańskiej myśli społecznej". Wszelkie inicjatywy podejmowane w tym zakresie były w X I X i na początku X X v/, z miejsca przez carat unicestwiane". Przyczyniło się do tego jeszcze i to, że po powstaniach w 1830 i 1863 r. wielu księży zostało przez carat wywiezionych, wielu zaś emigrowało 6 1 R. B e n d e r , Społeczne 1905-1908, Lublin 1978, s. 5. inicjatywy chrześcijańskie w Królestwie Polskim �160 MARIA BIERNACKA do innych krajów, skąd w różny sposób próbowało oddziaływać na kraj. Ważną rolę w życiu świeckim odegrał Florentyn Wacław Jan Koź­ miński. Pochodził z Białej Podlaskiej, studiował architekturę na Aka­ demii Sztuk Pięknych, w 1846 r. został aresztowany i osadzony w X pawilonie Cytadeli za udział w spisku przygotowującym powstanie. Po przebytej chorobie i wyjściu z więzienia został bratem u Kapucynów, a następnie po ukończeniu teologii księdzem. Włączając się w nurt spraw społecznych zasłynął z kazań oraz nawiązał kontakty z grupą emancy­ pantek, m.in. z Narcyza Żmichowską. Pod jego duchowym kierowni­ ctwem Zofia Truszkowska i Klotylda Ciechanowska po wstąpieniu do trzeciego zakonu w warszawskim kościele Kapucynów — powołały do życia habitowe zgromadzenie sióstr felicjanek. Siostry poprzez działal­ ność Towarzystwa Rolniczego, któremu prezesował Andrzej Zamoyski i Ludwik Górski, rozpoczęły pracę w ochronkach wiejskich. We współ­ pracy z ziemiaństwem, w latach 1859-1864 założyły na terenie Króle­ stwa Polskiego 27 ochronek wiejskich (także 3 miejskie). Udzielanie w 1863 r. przez siostry felicjanki pomocy powstańcom spowodowało, że zgromadzenie to zostało skasowane. W tej sytuacji O. Honorat Koźmiński wystąpił wobec sióstr zakonnych z inicjatywą zachęcania ich do życia wspólnego bez klasztoru i bez habitu oraz „praktykowania rad ewangelicznych wśród społeczeństwa, chociażby w domach rodzinnych i w ubiorze świeckim". W działalności tej poma­ gała O. Honoratowi felicjanka Elżbieta Stummer. W 1889 г.. zostały zatwierdzone formy życia ewangelicznego przejawiane przez tworzone z jego inicjatywy zgromadzenie bezhabitowe. Jak pisze Bender, ъ 26 stowarzyszeń tercjarskich założonych przez Koźmińskiego w latach 1874-1895 uformowało się 16 zgromadzeń zakonnych, które przetrwały rewolucje, wojny i istnieją do dziś . 52 W kręgu zgromadzeń bezhabitowych uformowało się także za spra­ wą O. Honorata — Zgromadzenie Sióstr Ubogich Św. Klary od Nieusta­ jącej Adoracji Ubłagania, które w 1888 r. zorganizowała w Płocku Feli­ cja Kozłowska. W 1893 r. i w latach następnych dołączyli do tego zgro­ madzenia kapłani, co dało początek ruchowi mariawitów. Ruch ten „zgodnie z tradycją całego kierunku honorackiego" rozwinął szereg róż­ nych inicjatyw społecznych, które — jak pisze Bender — do czasów obecnych nie są jeszcze w dostatecznym stopniu zbadane. Jak wynika z badań, O. Honorat poprzez bezhabitowe zgromadzenie docierał do fabryk, gdzie tzw. siostry fabryczne organizowały robotnice. Działalność ta była według Bendera na owe czasy bez precedensu i sta­ nowiła novum nie tylko na gruncie polskim, ale i w ówczesnym świecie. Włączenie do zgromadzeń zakonnych robotnic było bowiem pociągnię­ ciem prekursorskim. 52 Tamże, s. 41-43. �OŚWIATA A PRZEMIANY SPOŁECZNOŚCI WIEJSKIEJ 161 „Działalność tych zgromadzeń — pisze on — posiadała szczególną w a g ę w okre­ sie poprzedzającym rewolucję 1905 г., gdy wszelkie formy aktywności społecznej, narodowej i kościelnej, na równi z rewolucyjnymi były zakazane. W sposób ukry­ ty, konspiracyjny, O. Honorat Koźmiński za pośrednictwem zgromadzeń bezhabitowych potrafił dotrzeć z życiem zakonnym do fabryk" . 53 Z ruchem honorackim współpracowała również Cecylia Plater-Zyberkówna — siostra zakonna św. Franciszka. Wychowana w tradycji obu powstań narodowych podnosiła sprawę konieczności rozwinięcia wśród młodzieży szerokiej działalności ideowej w duchu chrześcijańskim. Stworzyła w Warszawie zakład rękodzielniczy dla młodzieży, zorganizo­ wała szkołę 2-klasową, a następnie 5-klasową — przeorganizowane u progu niepodległości w gimnazjum 8-klasowe. Jej działalność oświa­ towa dotyczyła również wsi, bo w 1891 r. założyła w Chylicach pod Warszawą szkołę dla dziewcząt pochodzących ze ,, sfer ludowych". Plater-Zyberkówna była wyznawczynią poglądu, że przez odrodzoną ko­ bietę i odrodzoną rodzinę może nastąpić odrodzenie całego społeczeń­ stwa . Inne inicjatywy społeczne kościoła w Królestwie Polskim nie dorów­ nywały skalą i zasięgiem ruchowi honorackiemu. Do takich poczynań należy zaliczyć szerzenie się idei zrzeszeń i spółek spółdzielczych na wsi. Na polu tej działalności zaznaczyło się wiele wybitnych jednostek spośród katolickiego duchowieństwa. Na szczególne wyróżnienie zasłu­ giwała działalność ks. Wacława Blizińskiego, który stał się głośnym or­ ganizatorem różnych form spółdzielczości we wsi Lisków koło Kalisza. Działalność ks. Blizińskiego w Liskowie była niekiedy krytycznie oce­ niana. Zarzuty stawiane mu przez działaczy samodzielnego ruchu ludo­ wego i młodzieżowego dotyczyły głównie sfery nierównomiernego od­ działywania na społeczność Liskowa. Ich zdaniem ks. Bliziński narzucał wsi gotowe formy działania gospodarczego i społecznego, a za mało próbował rozbudzać własne dążenia chłopów, zmierzające do samodziel­ nego życia. Społeczny ruch katolicki rozwijał się i zyskiwał na popularności. Do wybitnych działaczy społecznych tego ruchu należeli: ks. Antoni Kwiat­ kowski z Bychawy koło Lublina oraz ks. Ignacy Kłopotowski z Lublina, który był założycielem Spółdzielczego Lubelskiego Domu Zarobkowego, skupiającego rzemieślników. Dom ten stał się pierwszą niezależną i n ­ stytucją spółdzielczą zorganizowaną w Królestwie Polskim za sprawą duchownego. Kiedy zaś od r. 1889 rozpoczęła się akcja organizowania chłopskich spółek rolniczo-handlowych, w organizowaniu ich i prowa­ dzeniu uczestniczyli księża. Pierwszą tego rodzaju placówką była spół­ ka powstała we wsi Wola Bukowska w Miechowskiem. Do społecznych inicjatyw chrześcijańskich, które niewątpliwie w y S4 53 54 Tamże, Tamże, s. 45-46. s. 120. 11 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. 26/2 �162 MARIA BIERNACKA wierały wpływ na społeczeństwo wsi, należy zaliczyć różne formy ma­ nifestowania uczuć religijnych i patriotycznych wobec władz carskich. W okresie wojny rosyjsko-tureckiej (1877-1878) krzyże i figury świę­ tych przybierano w barwy narodowe. Na krzyżach i figurach zawiesza­ no napisy „Wiara, nadzieja, modlitwa" albo emblematy z napisami „Królestwo Polskie" oraz „Boże zbaw Polskę". Ponadto rozprowadzano także wśród rzemieślników w miastach modlitewniki z emblematami i napisami mówiącymi o wolnej Polsce. W kościołach organizowano śpiewy religijne. Śpiewniki sprowadzano do Królestwa przez dziesiątki iat tajnie z zagranicy, głównie z Galicji, gdzie były specjalnie druko­ wane dla ziem Królestwa (z wydrukowanych w 1873 r. 5 tys. egz. mo­ dlitewników, w ciągu trzech lat przerzucono do Królestwa i sprzedano ich 4 tys.). Kiedy w 1888 r. rozchodziły się wieści — zwłaszcza wśród ludności unickiej — że będzie wprowadzona niebawem administracja polska i utworzone szkoły polskie, w domach chłopskich gromadzono dzieci i uczono religii rzymskokatolickiej oraz języka polskiego. Na­ stępstwem tego — pisze Bender — był w 1898 r. spadek liczby uczniów w szkołach publicznych (np. we wsi Terespol o połowę: z 40 na 20). Agitację przeciw szkole rosyjskiej prowadzili również księża, m.in. ks. Józef Anusza z łacińskiej parafii Puszcza Solska . 55 Możliwość szerszego działania na odcinku wychowania społecznego uległa znacznej zmianie dopiero po rewolucji 1905 г., która — jak pisze Bender — zmuszała cara Mikołaja I I do przyznania większych swobód także w zakresie życia religijnego. To właśnie umożliwiało podejmowa­ nie przez Kościół w Królestwie Polskim szeregu społecznych inicjatyw trwałych, a nie tylko sporadycznych lub ukrytych, jak np. honorackie zgromadzenie zakonne lub działające w latach 1896-1901 tajne kapłań­ skie Collegium Secretum, które zostało powołane w łonie Ligi Narodo­ wej i miało na celu polityczne podporządkowanie duchowieństwa Na­ rodowej Demokracji. Historycy rozwoju społecznej myśli chrześcijańskiej podnoszą rów­ nież fakt włączenia się duchowieństwa w propagowanie czytelnictwa prasy na wsi, w tym szczególnie „Gazety Świątecznej". Jak pisze Ben­ der —• z inspiracji wielu księży chłopi nie tylko czytali tę gazetę, ale ją współredagowali. Z inicjatywy księdza z Kamieńczyka w b.pow. w ę ­ growskim zaczął pisać do „Gazety Świątecznej", już w pierwszym roku jej wydawania, tutejszy mieszkaniec Franciszek Jakubisiak. Występując przeciwko nadużyciom serwitutowym proponował zamianę serwitutów na ziemię dla chłopów. Korespondentami tego pisma bywali także .sami księża, jak np. w 1889 r. ks. Nodzyński z Makuszyna w pow. radomszczańskim. Ko­ respondenci „Gazety świątecznej", także ci, wyszukiwani przez księ65 Tamże, s. 47-49. �OŚWIATA A PRZEMIANY SPOŁECZNOŚCI 163 WIEJSKIEJ ży — byli czołowymi działaczami różnych ugrupowań politycznych, m.in. endeckich, ludowcowych, a niekiedy nawet PPS-u. Za sprawą m.in. duchowieństwa dochodziły do rąk ludności wiejskiej pisma i w y ­ dawnictwa z innych zaborów oraz zagraniczne, często rewolucyjne. Tak np. w 1875 r. władze rosyjskie przejęły transport zagranicznych ksią­ żek o treści religijnej zawierający także 1495 egz. narodnickiego pisma „Wpieriod", wydawanego w Zurychu i Londynie przez P. Ł. Ł a w r o wa . 56 Mniejszy był już udział duchowieństwa w piśmie „Zorza" redagowa­ nym w tym czasie przez Maksymiliana Malinowskiego, skupiającym jeszcze większą liczbę chłopskich korespondentów niż „Gazeta Świą­ teczna". Korespondenci ci byli jednak dzięki „Gazecie Świątecznej" w y ­ robieni w czytaniu i pisaniu i w mniejszym stopniu wiązali się z du­ chowieństwem. Było to zresztą zasługą Malinowskiego, który skupił wo­ kół swego pisma aktywniejszych chłopów. Jako redaktor nawiązywał z nimi bezpośredni kontakt poprzez wyjazdy na wsie, rozmowy, zama­ wianie korespondencji itp. W latach dziewięćdziesiątych X I X w. duchowieństwo wraz z częścią działaczy ludowych wiąże się z Narodową Demokracją. W 1896 r. za sprawą działacza Ligi Narodowej Aleksandra Zawadzkiego oraz ks. Bro­ nisława Marjańskiego powstało przy Lidze tajne koło księży pod nazwą Collegium Secretum, które za cel postawiło sobie „zespolenie całego rzymskokatolickiego duchowieństwa polskiego w pracy narodowej i wskazanie mu właściwych sposobów działania" . Wpływ duchowieństwa katolickiego na wieś wyrażał się również działalnością organizacji katolickich. Do takich należał powstały po 1905 r. Związek Katolicki, a następnie wspomniane już Katolickie To­ warzystwo Przyjaciół Młodzieży. Koła Związku Katolickiego prowadzi­ ły wśród ludności wiejskiej i małomiasteczkowej działalność religijną, a ponadto akcję oświatową, która była następstwem związków z Polską Macierzą Szkolną założoną w 1905 r. przy współudziale ks. Jana Gralewskiego. Polska Macierz Szkolna działała początkowo tajnie, następnie półjawnie, a od 1906 r. legalnie. 57 „W szybkim tempie pokryła ona — pisze Bender — siecią szkół początkowych cały kraj. Znaczny jednak w p ł y w w Macierzy posiadała Narodowa Demokracja. Stwierdzano w kręgach katolickich, że ona tam «rej wodzi», uważając kościół za ^instytucję narodowa» podporządkowaną przedstawicielstwu politycznemu narodu, a w i ę c społeczności świeckiej". Prezes Związku Katolickiego, J. Ostrowski, uważał Polską Macierz Szkolną za wręcz szkodliwą dla kościoła i katolicyzmu polskiego, inni sądzili jednak, że chociaż Macierz Szkolna pozostawała w skrajnie na5 6 5 7 Tamie, s. 54-55; B r o d o w s k a , B e n d e r , op. cit., s. 55. op. cii., s. 285-286; L a t o , op. cit., s. 15. �164 MARIA BIERNACKA cjonalistycznych „zaciekle partyjnych rękach" posiadała jednak swloje znaczenie . Delegalizacja w 1907 r. Macierzy spowodowała na polu działalności oświatowej aktywizację Związku Katolickiego. Obok bibliotek i czytel­ ni organizowanych wcześniej zaczęto organizować lub przejmować od byłej Macierzy szkoły. Władze carskie przerwały tę działalność, usu­ wając nawet ze statutu punkt przyznający mu prawo rozwijania akcji oświatowej. Następstwem tego było zamykanie przez władze rządowe bibliotek, czytelni — także pod pretekstem znajdowania w nich pozycji „o treści rewolucyjnej". W roku 1912, kiedy generał-gubernator war­ szawski wydał zgodę na ponowne otwieranie bibliotek i czytelni (głów­ nie w domach ludowych), poszerzały one swoją działalność z odczytów umoralniających na religijne, na organizowanie jasełek, chórów, zespo­ łów teatralnych. Oprócz działalności kulturalno-oświatowej Koła Związku Katolickie­ go próbowały również działalności w zakresie rolnictwa. Spotykały się jednak — jak pisze Bender — z konkurencyjną działalnością kółek staszicowskich organizowanych od 1906 r. głównie przez działaczy l u ­ dowych skupiających się wokół pisma „Zaranie". Na łamach pism ka­ tolickich „Przegląd Katolicki" i „Rola" toczyły się ponadto spory z antyklerykalnymi kierunkami reprezentowanymi przez zaraniarski ruch ludowy oraz ten odłam duchowieństwa, który orientował się na ruch mariawicki oraz „występował ostro przeciw hierarchii kościelnej i patronalistycznej pozycji duchowieństwa w społeczeństwie polskim". W tych warunkach Związek Katolicki rozwijał się raczej powoli, zwła­ szcza że starano się go organizować oddolnie. Gdzie był silny ruch za­ raniarski, wpływy Związku Katolickiego były słabsze (diecezja kielecka, warszawska, lubelska), natomiast aktywizował się na terenach, gdzie słabo oddziaływało „Zaranie". Zdaniem Bendera Związek Katolicki na­ leżał do organizacji zachowawczych społecznie i antymodernistycznych. Znacznie postępowsze były inne katolickie środowiska społeczne, jak np. Katolickie Towarzystwo Przyjaciół Młodzieży skupione wokół Cecylii Plater-Zyberkówny oraz grono współpracowników założonego w 1909 r. czasopisma „Prąd" . s s 59 OSWIIATA W P R O G R A M A C H S T R O N N I C T W L U D O W Y C H Propagowanie działalności oświatowej na wsi znalazło swój wyraz nie tylko w prasie, ale także w programach tworzących się na przełomie X I X i X X w. politycznych stronnictw ludowych. Punktem wyjścia do 58 59 Tamże, Tamże, s. 102. s. 6, 104-105. �OŚWIATA A P R Z E M I A N Y SPOŁECZNOŚCI WIEJSKIEJ 165 kształtowania podstaw ideologicznych tych programów były m.in. dwie podstawowe przesłanki: prawo narodu polskiego do własnej niezależności oraz prawo warstwy chłopskiej do traktowania jej na równi z innymi tzw. wyższymi warstwami społecznymi. Bolesław Wysłouch sformuło­ wał to w sposób następujący: „Tym samym więc prawo nasze do rozwoju narodowościowego grunt realny zyskuje i podstawą jego jest wyłącznie i jedynie fakt istnienia dwunastu milionów Polaków, dla rozwoju społecznego, których rozwój narodowości polskiej jest w a ­ runkiem nieodzownym. Wobec tego faktu wszelkie inne argumenty historiozoficz­ ne lub polityczne stają się najzupełniej zbyteczne. [...] L u d — warstwy pracujące narodu — to większość liczebna. Jeśli w i ę c — zgodnie z etyką społeczną — celem działalności winno być osiągnięcie takich form bytu, przy których suma szczęścia byłaby możliwie największa, to drogą ku temu jest popieranie interesów ludowych przed wszelkimi innymi już dla tego jednego, że lud większość liczebną stanowi. Taki program ludowy — kontynuuje s w ą myśl Wysłouch — kastowy nie jest. Nie idzie tu o w y w y ż s z e n i e jednej warstwy nad innymi. Przeciwnie, nawet interes warstw wyższych, lepiej pojęty, do tego samego prowadziłby celu. Bo jakież może być szczęście jednostek, których dobrobyt materialny na wyzyskiwaniu ludu ma być oparty? Czy mogą być szczęśliwe, jeśli są zewsząd otoczone nędzą, w y s t ę p k i e m , ciemnotą, jeśli im grozi wybuch zemsty ludowej?" . e o Myśli te znalazły wyraźne odbicie w odezwach i programach two­ rzących się stronnictw chłopskich, które problem szkolnictwa i oświaty na wsi traktowały pierwszoplanowo. Na terenie Galicji już w lipcu 1895 r. powstało Stronnictwo Ludowe, które w swej „Odezwie progra­ mowej" pt. Centralny Komitet Przedwyborczy Stronnictwa Ludowego. Do wyborców w całym kraju, zamieszcza swoisty raport o aktualnym stanie oświaty w zaborze austriackim. W „Odezwie" tej mówi się o ka­ tastrofalnym stanie szkolnictwa ludowego, o małej ilości średnich szkół, wygórowanym czesnem, braku podręczników, „przymusie mundurko­ wym". Podkreśla się także, że „wątpliwy jest również postęp stosun­ ków oświaty — wyższej, akademickiej. W 1850/51 r. liczono w obu uni­ wersytetach krajowych 1512 uczniów. W roku 1890/91 zaś — po upły­ wie lat 40 — przy większej o 2 miliony cyfrze mieszkańców mamy zaledwie 2360 uczniów". W związku z t y m w zaleceniach dla posłów ludowych znalazły się w „Odezwie" następujące wytyczne: „Popierać oświatę — przez mnożenie liczb szkół ludowych (średnich kosztem skarbu państwa), polepszenie bytu nauczycieli ludowych, a ułatwienie młodzieży dostępu i uczęszczania do szkół średnich przez zmianę utrudniających w tym w z g l ę ­ dzie przepisów organizacyjnych szkolnictwa ludowego, obniżenia czesnego i znie­ sienie przymusowego umundurowania. Zarazem popierać oświatę fachową przez odpowiednią organizację szkół p r z e m y s ł o w y c h i rolniczych. Czynić w ogóle wszyst­ ko, co oświatę publiczną ułatwia, a nie utrudnia" . e l 6 0 S. L a t o , W. S t a n k i e w i c z , 1969, s. 35-39.« Tamże, s. 53-54, 60. Programy stronnictw ludowych, Warszawa �1G6 MARIA BIERNACKA W roku 1903 dnia 27 I I na posiedzeniu Rady Naczelnej i mężów zaufania PSL w Rzeszowie (dawne Stronnictwo Ludowe) uchwalono Program Polskiego Stronnictwa Ludowego, który zawiera m.in. nastę­ pujące sformułowania odnośnie do praw narodu, ludu i oświaty na wsi: „Polskie Stronnictwo Ludowe dąży do narodowego, politycznego, ekonomicznego i cywilizacyjnego podniesienia ludu i nie spocznie w walce, aż zniknie na ziemi naszej, jak długa ona i szeroka, polityczna niewola i wszelaka niesprawiedliwość społeczna. Pojęciem lud obejmujemy wszystkie warstwy, zarówno wiejskie, jak i miejskie, które zajmują się pracą fizyczną czy u m y s ł o w ą i pracę uważają za je­ dyny tytuł do zasług, praw i obowiązków [...]. L u d w takim pojęciu, to rdzeń na­ rodu. Temu też polityka, która się nie troszczy o warunki bytu warstw ludowych, narodowa nie jest [...]. Pod w z g l ę d e m kulturalnym pragniemy uczestniczenia ogółu w oświacie, więc udostępnienie jej wszystkim mieszkańcom kraju, bez róż­ nicy płci, wieku i zamożności — oświaty zaś, krzewiącej umiłowanie prawdy, dobra i piękna". Żądania w zakresie spraw szkolnych i oświaty dorosłych brzmią- fy: „Domagamy się gruntownej reformy szkolnictwa i energicznego popierania oświaty. We wszystkich gminach kraju ma być zorganizowana szkoła ludowa, za­ opatrzona w siły nauczycielskie, odpowiednio ukwalifikowane i stosownie wyna­ gradzane. O ile tego stan oświaty w gminie wymaga, ma być przy każdej szkole kurs dla dorosłych analfabetów. Koszt budowy i utrzymania szkół ludowych powinien spadać na fundusz k r a ­ jowy. Ubogiej dziatwie należy się dostarczenie środków naukowych, a w miarę możności i środków utrzymania w wieku szkolnym. Program nauk w szkołach ludowych ma obejmować jako przedmiot obowiązkowy ćwiczenia fizyczne i pod­ stawowe zasady higieny. Przede wszystkim jednak cały kierunek nauki w szkołach ludowych musi ulec zmianie w duchu narodowym przez wprowadzenie do podręcz­ ników szkolnych obfitego materiału z dziejów i geografii Polski. W wiejskich radach szkolnych miejscowych dziedziczne miejsce dla w ł a ś c i ­ ciela obszaru dworskiego jest przypomnieniem dawnych przywilejów dominikalnych. Przez wprowadzenie do rad szkolnych miejscowych delegatów wydziałów powiatowych, którymi zazwyczaj są również właściciele dóbr tabularnych, wzmoc­ niono w p ł y w y tej klasy na szkolnictwo ludowe i na obsadzanie posad nauczyciel­ skich, przez co uszczuplono autonomię szkolną gminy i szkołę ludową oddano pod kuratele tabularystów. Te zabytki stanowych przywilejów usunąć należy. Dla kraju naszego jest szczególnie ważne zakładanie i wydatniejsze popiera­ nie szkól fachowych: przemysłowych, handlowych, rękodzielniczych. [...] W szkołach średnich i w w y ż s z y c h zakładach naukowych usunąć należy wszelkie utrudnienia dla niezamożnej młodzieży. Liczba szkół średnich jest zanadto mała i dla kraju niedostateczna, a ustrój ich wymaga rychłej reformy". Program ten zawiera również postulaty w zakresie organizacji nauki rolnictwa dla włościan: „Chcąc dobrze na swej ziemi gospodarować musi nasz lud rolniczy posiąść potrzebną wiedzę fachową, nabrać ochoty i zamiłowania do postępu rolniczego; uznajemy więc ogromną potrzebę i doniosłość krzewienia wiedzy i oświaty zawo­ dowej wśród włościan. Dzisiejsze jednak urządzenia naszych szkół rolniczych dla �OŚWIATA A P R Z E M I A N Y SPOŁECZNOŚCI WIEJSKIEJ 167 gospodarstw włościańskich nie czyni zupełnie zadość ich potrzebom i wymaga gruntownego przeobrażenia, a zarazem uzupełnienia". [Chodzi tu o 3-letnie szkoły rolnicze, których absolwenci nie wracają już na swe małe gospodarstwa]. W wytycznych postuluje się kształcenie zawodowe młodych gospo­ darzy na krótkich, co najwyżej kilkutygodniowych kursach z dobrą ob­ sadą wykładowców-praktyków. W t y m kierunku powinno iść dokształ­ canie rolnicze . W Królestwie Polskim pierwszą polityczną organizacją chłopów był powstały w 1904 r. Polski Związek Ludowy, który wydał w 1905 r. Odezwę programową pt. „Od Polskiego Związku Ludowego do braci włościan"'. 62 „My, grono chłopów i innych ludzi, szczerze sprawie ludowej oddanych, oświadczamy braciom chłopom na całej ziemi polskiej, że utworzyliśmy Polski Związek Ludowy [...] Teraz w ł a s n y m i siłami zabieramy się do pracy, bo czas już wielki, aby chłop polski zamiast to temu, to tamtemu się przypodchlebiać i wiado­ mości ino zbierać — wziął się sam do czynu, jak sam staje do pługa, jak sam staje do siewu. Jak sam orzesz i zasiewasz, chłopie, swój zagon ojcowy — tak zaoraj i zasiej swoje życie gromadzkie, społeczne i narodowe. Stań się obywatelem! To znaczy — otwórz swe oczy nie tylko na wieś, w której mieszkasz, ale szerzej, jak najszerzej. Zobacz i rozważ, jakie są potrzeby wszystkich braci twych, chłopów polskich, jakie są potrzeby ludu całego, narodu polskiego. Rozważ i do roboty! Byle prędzej, bo już czas, wielki czas! P a ń s t w o coraz już się wali, pożar buntu ogarnia wszystkie podległe mu narody. Zbliża się koniec rządów carskich, rządów niewoli, a początek wolności". Wytyczne programowe formułują potrzeby wsi w zakresie wolności słowa wyrażanego w języku polskim, samorządu, stowarzyszeń, a także oświaty: „potrzeba nam wielu, wielu rzeczy, szkół polskich, dobrych, dla wszystkich do­ stępnych i bezpłatnych, bo na to płacimy podatki, abyśmy wszystkie szkoły ludowe i wyższe darmo mieli. Potrzeba nam zupełnej wolności nauczania, zakładania czy­ telni, urządzania odczytów, u n i w e r s y t e t ó w ludowych, s ł o w e m jak najwięcej wol­ nej, niczym nie krępowanej oświaty!" W 1906 r. tenże Polski Związek Ludowy sformułował swój program w zakresie politycznym, ekonomicznym i kulturalnym. Oto jego frag­ menty odnośnie do spraw kultury: „Dążenia kulturalne streszczają się w haśle: w y t w o r z y ć demokrację stowa­ rzyszeń jako jedynej gwarancji wszechstronnego i wolnego rozwoju kultury na­ rodu. Stronnictwo ludowe uważając, że kultura narodu nie rozwija się przez re­ formy narzucone z góry i przeprowadzone biurokratycznie, że rozwój jej jest ściśle zależny od stopnia umiejętności, jaką posiadają masy ludowe w samodzielnym organizowaniu spraw swoich, że wreszcie jej rozwój naturalny i wszechstronny od­ b y w a ć się może wtedy tylko, gdy są powołane do życia rozmaite wolne siły i dąż­ ności społeczne, stawia sobie za zadanie szerzenie stowarzyszeń we wszystkich dziedzinach społecznych, stowarzyszeń opartych na zasadach demokratyzmu i ko6 2 Tamże, s. 6Э-83, 116-117. �168 MARIA BIERNACKA operacji, które by powołały jak najszersze masy ludowe do pracy twórczej w za­ kresie swoich interesów zbiorowych" 6 3 Na obszarze Królestwa Polskiego uchwalony został również w 1907 r. Program Związku Młodej Polski Ludowej. Tekst Programu opubliko­ wano w broszurze nielegalnej, której autorem był najprawdopodobniej ks. Kajetan Wysłouch (ps. Antoni Szech). Była to broszura wyrażająca poglądy grupy tzw. „Siewbiarzy" skupionych wokół czasopisma „Siewba" wydawanego w Tłuszczu pod Warszawą w latach 1906-1908, przez grupę działaczy ludowych. Oto jego fragmenty: „W przyszłość — w dal — w słoneczny jutra świt — w promienny Boży dzień. My żyć chcemy i żyć będziemy. To, co mamy dziś, to nie życie godne człowieka, godne Polaka. Teraz niewola ciała, bośmy w więzieniu w kajdanach. My, naród od Pra-Piasta żywot swój wiodący, naród niegdyś k m i e c i ó w wolnych, naród, co najwięcej ze wszystkich w o l n o ś ć ukochał i wolność rozumie, dziś wydani na urągowisko i poniewierkę u obcych tyranów, w rzeszę n i e w o l n i k ó w zmienieni, w mieszkańców wielkiego więzienia, jakimi się stała Ojczyzna nasza. Teraz, nie­ wola ducha, bośmy w ciemnościach, w mrokach duchowej mocy. My naród nieg­ dyś oświatą wielki, dziś ostatniśmy w Europie z dawna ogłupiani, znieprawieni w obcych nam, wrogich szkołach przez tych, co nie oświecać nas chcą, ale spodlić, skarlić nas pragną, w n i e w o l n i k ó w ducha zamienić. My dziś bez możności w ł a ­ snego duchowego rozwoju, własnej rodzimej oświaty". Po wstępnych sformułowaniach patriotyczno-wolnościowych i demo­ kratycznych Program ten głosił: „Kulturalno-oświatowa praca wśród mas szerokich narodu naszego — to naj­ ważniejsze ze wszystkich zadań zadanie! Jeśli potrzebujemy swobód politycznych, to przede wszystkim dlatego, aby mieć możność nieskrępowanej pracy kultural­ nej. Bez podniesienia kultury i oświaty w narodzie wszelka inna praca jest nie­ możliwa, jest ona siewbą na niezoraną skibę. Bez oświaty nie masz wolności. Naród nasz niegdyś poczesne miejsce zajmujący wśród narodów cywilizowanego świata dziś stał się narodem analfabetów. Wśród mroków duchowych lęgnąć się muszą objawy zdziczenia i zwyrodnienia, a wszelkie najlepsze usiłowania k o ń ­ czyć się zawodem. Nieść do narodu oświaty kaganiec — to hasło dziś najszczyt­ niejsze! Wśród zmienionych w a r u n k ó w , występując na miejsce naczelne w na­ rodzie, lud oświeconym być musi — skoro rządzić narodem ma stan nie rodem możny, a oświatą. Jeśli lud po władzę sięga, winien władzy stać się godnym, móc przyjąć ją dostojnie! Dostojeństwo ludu jeno z oświatą przyjść może. Kulturalne dążenia Młodej Polski Ludowej na dziś streszczają się w n a s t ę p u ­ jących punktach programowych: 1. Szkoła polska — niższa, średnia i wyższa. Tylko polska szkoła może być krze­ wicielką rzetelnej kultury i oświaty w społeczeństwie polskim i tylko nauczyciele Polacy mogą być wychowawcami Polaków. 2. Powszechne, bezpłatne nauczanie — początkowe, średnie i wyższe. Jak słońce świeci wszystkim, tak nauka dla wszystkich dostępna być winna, nie dla m a j ę t ­ nych tylko. 3. Organizowanie szkół rolniczych, stowarzyszeń oświatowych, kółek rolniczych, 6 3 Tamże, s. 87-90. Por. także S. J . B r z e z i ń s k i , Warszawa 1957. Polski Związek Ludowy, �OŚWIATA A PRZEMIANY SPOŁECZNOŚCI WIEJSKIEJ 169 wystaw gospodarczych, wzorowych gospodarstw, stacji doświadczalnych itp. R o l ­ nictwo dziś jest podwaliną naszego życia ekonomiczno-narodowego. Dobrze zor­ ganizowane i prowadzone kółka rolnicze podnoszą rolnictwo, oświatę, dobrobyt i jedność wśród ludu, a przez skupianie się około w s p ó l n y c h prac o ś w i a t o w y c h i ekonomicznych stają się ośrodkiem kulturalnego ruchu ludowego danej okolicy. 4. Organizowanie u n i w e r s y t e t ó w ludowych. 5. Zakładanie seminariów nauczycielskich, d o m ó w ludowych, ochron. 6. Ułatwianie ludowi nauczania średniego i wyższego przez zakładanie w mia­ stach tanich internatów (burs) dla młodzieży wiejskiej" . 64 Główną rolę w życiu społeczno-gospodarczym i politycznym Króle­ stwa Polskiego, a następnie już w Polsce Niepodległej odegrało Polskie Stronnictwo Ludowe „Wyzwolenie". Pierwszy program PSL został uchwalony w 1916 г., następne w latach 1917, 1918 i 1919. Zamieszczo­ ny fragment tekstu był uchwalony w 1918 r. i jest najpełniejszy: „1. P S L będzie żądało zapewnienia ludowi należytego w p ł y w u na kierunek o ś w i a ­ ty. 2. P o n i e w a ż oświata jest najważniejszą dźwignią narodu, bo bez niej ani pod­ niesienia rolnictwa, ani przemysłu uskutecznić się nie da, a przy tym lud ciemny nie może w dostatecznej mierze korzystać z równości praw i nie potrafi dosta­ tecznie bronić swoich interesów — P S L żądać będzie od państwa polskiego: a) wprowadzenia powszechnego, bezpłatnego i obowiązkowego nauczania; b) utwo­ rzenia dostatecznej ilości szkół średnich i wyższych, ogólnych i zawodowych, do­ stępnych dla najszerszych warstw narodu; c) ufundowania zapomóg i pożyczek dla biednych a zdolnych s y n ó w włościańskich; d) utworzenia u n i w e r s y t e t ó w l u ­ dowych, czytelni i bibliotek ze współdziałaniem gmin. 3. Oprócz tego P S L popierać będzie i organizować wszystkie instytucje, niosące prawdziwą wiedzę ludowi, a więc towarzystwa oświatowe, domy ludowe, kółka rolnicze itd. 4. Pragnąc rozszerzenia jak najprędzej i jak najlepiej oświaty ludowej, P S L b ę ­ dzie się starało podnieść wysoko poziom naukowy i obywatelski nauczycieli l u ­ dowych i bierze na siebie obronę ich interesów zawodowych oraz dąży do za­ pewnienia im lepszych praw obywatelskich i w a r u n k ó w materialnych, ażeby nie przeszkadzało nauczycielstwu ludowemu oddawać się z zapałem i zaparciem się swemu wzniosłemu posłannictwu". Zjazd PSL, który się odbył 1 listopada 1918 r. uchwalił do tych punktów dopełnienia w postaci następujących żądań: „1. bezzwłocznego wprowadzenia dla wszystkich dzieci bez różnicy płci, stanu, pochodzenia jednej powszechnej szkoły, będącej równocześnie podstawą dla szko­ ły średniej i zawodowej; udostępnienia dla najszerszych mas wszystkich stopni nauczania i kształcenia wyższego na koszt państwa najzdolniejszych dzieci, które nie posiadają środków w ł a s n y c h ; 2. urzeczywistnienia już w ciągu kilku lat najbliższych powszechnego, bezpłat­ nego, obowiązkowego nauczania z kursem co najmniej 7-letnim, o jednakowym poziomie dla wsi i miasta; natychmiastowego opracowania całkowitego planu sieci szkolnej, otworzenia potrzebnej liczby seminariów nauczycielskich i rozpoczęcia budowy kilkudziesięciu wzorowych b u d y n k ó w szkolnych w całym kraju, kosztem pożyczki p a ń s t w o w e j szkolno-budowlanej; L a t o , S t a n k i e w i c z , op. cit, s. 90-98. �170 MARIA BIERNACKA .3. wprowadzenia przynajmniej 3-letniego, bezpłatnego obowiązkowego nauczania uzupełniającego, ogólnego i zawodowego; 4. obowiązkowego usunięcia analfabetyzmu w ciągu lat 3, przynajmniej u obywa­ teli poniżej lat 40 mających; 5. podniesienia poziomu wykształcenia ogólnego i zawodowego nauczycieli, za­ pewnienia nauczycielom ludowym poważnego stanowiska społecznego i przyzna­ nia uposażenia w myśl żądań zrzeszeń nauczycielstwa polskiego szkół początko­ wych" . e5 Przytoczono t u najważniejsze fragmenty uchwał programowych stronnictw ludowych w Galicji i Królestwie Polskim. Nie zamieszczono uchwał programowych innych stronnictw chłopskich również postulu­ jących żądania w zakresie oświaty na wsi, jak np. Stronnictwa Chrze­ ścijańsko Ludowego z 1895 r. (Galicja), Mazurskiej Partii Ludowej z 1898 г., Narodowego Związku Chłopskiego (1915), ale i te są dosta­ teczną ilustracją stanowiska reprezentowanego w t y m zakresie przez tworzący się ruch ludowy. „DROGI" MŁODZIEŻY W I E J S K I E J DO OŚWIATY Rozważając zagadnienie wpływu oświaty na przemiany społeczne i kulturowe polskiej wsi nie sposób nie przypomnieć wypowiedzi Józefa Chałasińskiego, który w swych rozważaniach opartych na pamiętnikach młodzieży wiejskiej okresu międzywojennego pisał: „Szkoła stała się tak powszechnym składnikiem środowiska w społeczeń­ stwach cywilizowanych, że podobnie jak książka robi wrażenie czegoś natural­ nego. Wbrew temu złudzeniu naturalności książka i szkoła stanowią podstawę ogromnego, sztucznego rozszerzenia zasięgu więzi społecznych poza naturalny krąg pierwotnych stosunków rodzinnych i sąsiedzkich. Bez piśmiennictwa nie do po­ myślenia jest ponadlokalna społeczność narodowa. Socjologia szkoły jako instytucji wychowawczej wiąże się zarówno z historią ponadlokalnych zbiorowości tego rodzaju co kościół, państwo, naród, jak i z pro­ cesem, który poszczególne jednostki ludzkie wyprowadza z kręgu rodziny i s ą ­ siedztwa i wprowadza w szeroki świat kultury narodowej i o g ó l n o l u d z k i e j " . 68 Pamiętniki młodego pokolenia chłopów dostarczyły autorowi tej w y ­ powiedzi udokumentowanego materiału dla ukazania tych dróg, które prowadziły młodzież wiejską do owego szerokiego świata kultury naro­ dowej. Maria Dąbrowska dokonując wyboru pamiętników chłopów i mło­ dzieży wiejskiej starała się ukazać wielką tęsknotę dziecka wiejskiego do książki. Pisze na ten temat w przedmowie: „We wszystkich bez w y j ą t k u opisach dzieciństwa i młodości chłopskich pamiętnikarzy nad biedami tego dzieciństwa i tej młodości góruje żądza wiedzy, książki, oświaty. Wybrałam te urywki, w których zarówno biedota i niedole 65 6 6 Tamże, s. 172. J. C h a ł a s i ń s k i , Społeczeństwo i wychowanie, Warszawa 1958, s. 206. �OŚWIATA A P R Z E M I A N Y SPOŁECZNOŚCI WIEJSKIEJ 171 chłopskiej młodości, jak ta w ł a ś n i e godna podziwu i zachwytu żądza wiedzy od­ dane są najpiękniej, najprościej, najbardziej wzruszająco". Ale nie tylko to pragnęła Dąbrowska ukazać, bo oto co pisze dalej: „We wszystkich prawie opisach wieku dojrzałego, nad wszystkim, co złego lub dobrego «wiek meski» chłopom przynosił — góruje działalność człowieka. I tutaj w y b r a ł a m te urywki, w których zarówno cierpienie życia, jak i opierająca im się bohatersko działalność zostały najpiękniej, najprościej, najbardziej przej­ mująco przedstawione". I na koniec pisze Dąbrowska: „Oprócz tego w y b i e r a ł a m w obu wypadkach takie urywki, w których n a j dosadniej, najbardziej rewelacyjnie przekazane jest wielkie bogactwo przeżyć du­ chowych i uczuciowych polskiego chłopstwa, a także bogactwo jego uzdolnień i możliwości życiowych. Te trzy rzeczy ludzkie i żądza wiedzy, działalność oso­ bista i bogactwo duchowe są cennymi kamieniami węgielnymi, na których może­ my dziś z entuzjazmem budować nowe życie społeczne demokratycznej Polski" . C7 Ilustracją tez wyrażonych zarówno przez J. Chałasińskiego, jak i M . Dąbrowską są wybrane fragmenty „dróg" niektórych pamiętnikarzy do tej upragnionej przez nich wiedzy: Jakoś raz koło Wszystkich Ś w i ę t y c h — pisał Jan Drabikowski z K u j a w — nie pamiętam tylko, czy miałem wtedy siedem, czy osiem lat, pamiętam tylko, że w ł a ś n i e przestałem w y g a n i a ć bydełko na pole, m ó j ojciec odwoził nauczycielowi kapustę. Prosiłem ojca, że ja też pojadę. Ojciec mnie zabrał ze sobą. Za czym ową kapustę zdjęli z wozu, ojciec pogadał trochę z panem, jak my nauczyciela nazywalim, gdyż był to jedyny człowiek w naszej wiosce, któremu się m ó w i ł o : panie. To już każdy wiedział, że jak się powie: pan idzie — to znaczy nauczyciel. Więc pan wziął mnie do klasy — dał mi elementarz i posadził mnie pomiędzy uczni. W taki sposób przyjęty zostałem w poczet uczni szkoły Starego Radzie­ jowa. Od tego czasu zaczęło się dla mnie życie, całymi dniami byłem w szkole, a i siostrę o dwa lata starszą rodzice zaczęli ze m n ą posyłać, żeby mnie było raźniej. Ale za tę zimę niewiele się w szkole nauczyłem. Nasz pan był poczciwy .-tarowina, ale na nauczyciela już nie zdatny. Na drugą zimę był już inny pan, len był dość młody i energiczny, tak że zaczęła się prawdziwa nauka. A choć uczyli najwięcej po rosyjsku, na Wielkanoc u m i a ł e m już nieźle czytać i po polsku. Naturalnie — pisze dalej pamiętnikarz — wróciłem znów do swoich zajęć — do bydełka. Ale z tą różnicą, że już inaczej patrzyłem na świat i gdy moje bye.eiko miało trawę lepszą, mogłem sobie poczytać książkę. Jaka mi wpadła w r ę ­ kę, taką czytałem, szedłem do szkoły, za garść ziarna Teoś, syn nauczyciela i m ó j przyjaciel dawał mi choć podręczniki szkolne. B y ł y w języku rosyjskim, ale z braku polskich i to czytałem, tak że historię Rosji u m i a ł e m prawie na pamięć. Dopiero matka, która była z zaboru pruskiego i umiała cokolwiek historię P o l ­ ski, pyta mnie się: ruską historię znasz, a polską? Ja się zasmuciłem, bo nie mia­ łem najmniejszego pojęcia, że była Polska, że był król i wojsko polskie, no 6 7 M. D ą b r o w s k a , 1969, s. 7. Pamiętnik młodzieży wiejskiej 1918-1939, Warszawa �172 MARIA BIERNACKA i matka mi obiecała, że jak pojedzie do «Prus», tak nazywali Poznańskie, to mi przywiezie od wuja historię Polski" . 68 Tą oto drogą dochodzi młody chłopiec do świadomości, że jest Po­ lakiem, poznaje historię swego kraju i staje się pełnym obywatelem w wyzwolonej ojczyźnie. Inną drogę, choć przecież podobną do całej generacji urodzonej je­ szcze w niewoli politycznej, przedstawia pamiętnik kobiety z Warszaw­ skiego„W tym też czasie u m y s ł m ó j zaczął obejmować szersze horyzonty, o uszy moje zaczęły się obijać takie wyrazy jak: ucisk, niewola, rewolucja, był to bo­ wiem pamiętny 1905 rok. Nie mogłam w mojej małej głowie pomieścić i w y ­ obrazić sobie, po co ciągle nachodzą nas strażnicy i robiąc rewizję czegoś szukają. Zabierali nawet parę razy ojca ze sobą, a jednego razu to pamiętam, jak noco­ w a l i ś m y drżąc z zimna w polu, w łubinie. Kiedy pytałam matkę, co to wszyst­ ko znaczy, odpowiadała mi z płaczem, że jestem jeszcze za małą, żeby zrozumieć. A ojca to nawet bałam się zapytać, bo chodził ciągle zły i ponury. Wszystko mi się dopiero wyjaśniło, kiedy przyjechał do nas z Podlasia stary, siwiuteńki jak gołąb dziadek (ojciec mój, a jego syn pochodził z Podlasia). Od niego dopiero dowiedziałam się o nieszczęsnym losie naszej ojczyzny. On w y t ł u ­ maczył nam niewolę, a ponieważ sam był uczestnikiem powstania, przeto opo­ wiedział nam cały jego przebieg. W ogóle od niego poznałam całą historię Polski. Często w długi zimowy wieczór okrążaliśmy dziadunia w koło, a było nas już wtedy pięcioro, i prawił nam a opowiadał, jak walczyli i ginęli w walce o nie­ podległość ojczyzny jej wierni synowie i jak on sam cudem ocalał i uciekł spod szubienicy [...] Po tym wszystkim kładąc się spać modliłam się o wolność Ojczyz­ ny i za tych, co dla niej cierpieli i ginęli. A że b y ł a m dzieckiem w r a ż l i w y m , w i ę c często długo w noc nie mogłam usnąć, tylko chciało mi się tak okropnie płakać i po cichutku lałam łzy obficie, aż poduszka była mokra [...] Gdy zaczę­ łam już siódmy rok — pisze dalej mała wrażliwa dziewczynka, która chciała się uczyć — zaczęłam prosić matusię, żeby mnie nauczyła czytać. Ze wszystkim za­ wsze zwracałam się do matki, bo ojciec był ogromnie narwany, prędki i nie­ przystępny. Ale matczysko jak zwykle zapracowane, nie miała nigdy czasu i na­ pomknęła o tym ojcu. Ojciec będąc w mieście kupił mi nowiutki, piękny ele­ mentarz Promyka i dając go oświadczył: «Przejrzyj se go i szykuj się, bo dzisiaj wieczór będę cię uczył czytac». T a pierwsza lekcja prowadzona przez surowego ojca nie obeszła się bez przykrych dla dziewczynki ojcowskich rękoczynów. T a k się starałam — pisze dalej — żeby ta «lekcja» więcej się nie powtórzyła, że za tydzień przeczytałam ojcu na głos cały elementarz. Podobnie poszło i z pisaniem i na tym «edukacja» moja została skończona. Następnie musiałam objąć obowiąz­ ki «nauczycielki» wobec młodszego rodzeństwa, bo tutaj ojciec tylko odgrywał rolę inspektora, i to srogiego. Co mnie to kosztowało, za czym sześcioro rodzeń­ stwa nauczyłam jako tako czytać i pisać, to Bóg tylko jeden wie". Niezwykle ciężkie warunki nastały dla młodej pamiętnikarki po nie­ oczekiwanej śmierci matki, gdy jako najstarsza musiała się wszystkimi opiekować. „Jedyną dla mnie pociechą w tej ciężkiej doli są książki. Lubiłam je zawsze, od czasu, kiedy poznałam czytanie, ale teraz to wprost szukałam w nich ukoje4 8 Tamże, s. 12-13. �OŚWIATA A P R Z E M I A N Y SPOŁECZNOŚCI 173 WIEJSKIEJ nia. Brałam je oczywiście po kryjomu przed ojcem z biblioteki parafialnej, a by­ ły tam takie dzieła, jak: Trylogia, pisma Kraszewskiego, Rodziewiczówny, Dygasińskiego, Reymonta i innych. Toteż często długo w noc przy n i k ł y m świetle przykręconej lampki w c z y t y w a ł a m się w te cudne dzieje [...] Pewnego razu ojciec ze swej izby dojrzał w nocy przez szparę we drzwiach światło w naszej izdebce: s p a ł y ś m y bowiem wszystkie pięć sióstr w jednej izbie, a ojciec z dwoma chłop­ cami znów oddzielnie. W y l e w a ł a m , pamiętam, wtedy akurat obfite łzy nad Sien­ kiewiczowskim Potopem, gdy ojciec w p a d ł z pasem i dał mi taką nauczkę za wypalanie nafty, że do dziś pamiętam. Zapowiedział przy tym, żeby przy «romansach» więcej mnie nigdy nie spotkał. Odtąd na taką «zbrodnie» m o g ł a m sobie pozwolić tylko w zimowe, jasne, k s i ę ż y c o w e noce. Wtedy mogłam sobie czytać do woli, nikogo się nie obawiając, a światło miałam zupełnie za darmo" . m „Drogę" do oświaty pamiętnikarki z Jarocińskiego ułatwiła patrio­ tyczna postawa jej rodziców. Niemożność kształcenia w szkole średniej i wyższej wyrównywała ona „pochłanianiem" książek i upartym do­ kształcaniem się zawodowym w rolnictwie i gospodarstwie. W pamięt­ niku swym wyraża wdzięczność dla rodziców, którzy wprowadzili ją w świat szkoły oraz patriotycznego myślenia i wychowania: „Mały procent dzieci w s t ę p u j e do szkoły powszechnej z pewnym przygoto­ waniem z domu. Moi rodzice dokładali swych starań, aby dać dzieciom to pewne przygotowanie. Potrzebę nauki przed szkołą w domu uzasadniali brakiem pol­ skiego nauczania w szkole niemieckiej, która przed w o j n ą [pierwszą światowąl w zaborze pruskim istniała. Toteż wstępując do niemieckiej szkoły powszechnej u m i a ł a m liczyć do stu po polsku, u m i a ł a m dodawać i odejmować małe liczby, potrafiłam na pamięć kilka ustępów z małego katechizmu, a nawet parę krót­ kich w i e r s z y k ó w z elementarza. Czytałam Historią świętą, parę elementarzy i k a ­ lendarzy. A dla ułatwienia mi pracy w obcej szkole nauczono mnie też i po­ czątków niemieckiego. Jak na umysł i zdolności 6-letniego dziecka, było to dość dużo. Nie wszyscy jednak rodzice z jednakową troską poświęcali czas edukacji swych nieletnich dzieci. I gdyby nie nastąpiło szczęśliwe odrodzenie Ojczyzny — pisze pamiętnikarka — m i e l i b y ś m y dużo Polaków, nie umiejących pisać po polsku, kaleczących niemczyzną język polski, skarlały od tych barbaryzmów. T u niepo­ dobna pominąć zasługi katolickich księży w pracy nad utrzymaniem polskości. Dzieckiem nie zdawałam sobie sprawy z tej ich zasługi, później ją oceniłam. Przy­ gotowanie do Sw. S a k r a m e n t ó w i nauka religii dawały księżom możność prowa­ dzenia nauki polskiej i nasz np. ksiądz skwapliwie z tego korzystał przedłużając okres «przygotowania do komunii» do pełnych dwu lat i ucząc nas prawidłowo mówić i pisać po polsku". Autorka pamiętnika niezwykle umiejętnie rejestruje te przejawy życia kulturalnego i gospodarczego ludzi starszych, które ją intereso­ wały, a których nie rozumiała. „Wiedziałam — pisze ona — że w pewne niedziele po południu ojciec bierze laskę i idzie «na kółko» do «traktu» i dalej [...] Owym «kółkiem» było posiedzenie kółka rolniczego, do którego należał [...] Przypominam też sobie dość w y r a ź n i e worki sztucznych n a w o z ó w przywożone i rozsiewane po polu, jak również k r y - 6 9 Tamże, s. 40-44. �174 MARIA BIERNACKA E.ztaiy kamienia u ż y w a n e g o do zaprawy pszenicy. Obijały się o moje uszy ma­ jówki, na które widziałam wybierające się moje młode ciotki. Sama przeżywa­ łam jako pięciolatka rzecz nadzwyczajną — teatr amatorski. Samorzutnie pod kie­ runkiem jednego spośród siebie kształcącego się młodzieiica —• młodzież odegrała przedstawienie pod gołym niebem w ogrodzie na tle zabudowań przy świetle la­ tarń, lamp i lampionów [...] Po swojemu rozumiane, lecz zawsze pamiętne mi są gazety, które listowy do domu przynosił. P a m i ę t a m «Gazete Grudziadzka» z jej <-Przyjacielem Dziatwy», który jako dodatek dla dzieci przysyłała, a który do­ stałam do czytania. Przypominam sobie i inne z tych czasów dodatki, jak humo­ rystyczny «Smiech», «Gość Świąteczny* i inne. Rodzice abonowali też «Przewodnik Katolicki», zawierający również dodatek dla dzieci, dalej «Poradnik Gospodarski» i niemiecką powiatową gazetę urzędową, w której n a g ł ó w k u czarny orzeł skrzydła swe rozpościerał". Naukę szkolną rozpoczęła owa niezwykła pamiętnikarka w roku 1914. Wychowanie w szkole prowadzone było w duchu niemieckim. Dzieci, których członkowie rodzin służyli w armii niemieckiej, ulegały w jakimś sensie tamtejszej propagandzie. Różnego rodzaju uroczystości szkolne robiły na nich wrażenie. W najlepszej wierze przyniosła więc autorka ze szkoły druki na pożyczkę wojenną — w języku polskim i z wierszykami. Ale wówczas: „ojciec wziął ją, podarł i rzucił na ziemię z oburzeniem. Aż mi się płakać chciało — komentuje ten fakt autorka — bo chętnie braliśmy te kartki, lubiliśmy nauczyciela, którego cechowało wesołe usposobienie i umiejętność propagandy. Ale wkrótce otrzeźwiałam. Polska gazeta, którą abonowaliśmy, w y ś m i e w a ł a i kry­ tykowała sposób wyłudzania pożyczki od Polaków. N a ś m i e w a ł a się też z braku ortografii w piśmie umieszczonym na kartkach propagandowych". Dalsze wychowanie i narastanie świadomości narodowej u młodej wrażliwej dziewczyny odbywało się poprzez oddziaływanie organizacji, czytelnictwa oraz doświadczenia z a c z e r p n i ę t e \ Z obserwacji życia. Duże znaczenie w jej życiu odegrało Bractwo Abstynenckie im. Dzieciątka Jezus założone przez księdza i jego siostrę. Należała do niego od 8 do 16 lat. „Urządzaliśmy wycieczki i na pastwisku któregoś z gospodarzy urządzaliśmy przedstawienia, deklamacje, gry i dialogi, a starsi przypatrywali się i przysłuchi­ wali. Akcja ta uczyła dzieci wychowane w niemieckiej szkole polskości w grach, śpiewach i zabawach, które dzieci chętnie przyjmowały. Ksiądz zbliżał się też więcej do rodziców, stawał się w parafii mniej obcym, zyskiwał zaufanie para­ fian. Gazetka Bractwa «Nasz Przewodnik» była też chętnie przez dzieci czyty­ wana. Bractwo podnosiło naszą kulturę towarzyską o cały szczebel w y ż e j . Prócz owego Bractwa mieliśmy jeszcze do obrony polskości Towarzystwo Czytelni L u O.owych. Liczyłam dziewięć lat w chwili, gdy Bibliotekę Tow. Czytelń L u d . otwar­ ło w domu gospodarza sąsiadującego ze szkołą. Czytywałam już polskie ksią­ żeczki, gdyż w domu mieliśmy ich cały zbiorek. Ale dopiero gdy została otwarta Biblioteka T.C.L., czytelnictwo nabrało intensywności. Czytałam z całym natę­ żeniem. Największą radością był dzień wymiany książek. Czytało się książkę po książce". Przeżywając ciężko dramat I wojny autorka wyciąga jednak w ł a ś c i w e wnioski: „Ale dla nas Polaków, wojna była okolicznością szczęśliwą, bo dała nam to, o co daremnie walczyli powstańcy i czego pragnęli patrioci polscy". �OŚWIATA A P R Z E M I A N Y SPOŁECZNOŚCI WIEJSKIEJ 175 Rozwój intelektualny autorki pamiętnika po odzyskaniu niepodle­ głości odbywał się drogą podobną do setek tysięcy młodych ludzi, któ­ rzy dzięki własnemu wysiłkowi, samouctwu oraz uczestnictwu w życiu różnych instytucji i organizacji osiągali wysoki poziom wiedzy i zasad moralnych. „Mimo całego trudu pracy fizycznej nie zaniedbywałam żadnej okazji, która mogła nieco rozświetlić i rozszerzyć mój skromny zasób wiedzy. Zaraz po u k o ń ­ czeniu szkoły powszechnej wypożyczył mi nauczyciel dwie książki naukowe: Za­ rys historii Polski Lewickiego i Dzieje Polski Cecylii Niewiadomskiej. Czytałam je i czytałam korzystając ze wszystkich wolnych chwil. Czytałam przy pasieniu bydła, czytałam przy obracaniu żaren, czytałam przy w y r ą b y w a n i u gałęzi i przy darciu pierza. Brałam książkę na pole, aby przy orce i bronowaniu w chwilach wytchnienia, zajrzeć do niej, przypomnieć sobie pewne zdania [...] Z różnych po­ wieści uczyłam się historii, geografii i całej zbieraniny wiadomości". Poważną rolę odgrywała w rozwoju autorki prasa: „Wychowałam się w atmosferze polityki ludowej P S L «Piasta». Cieszyłam się demokratycznością konstytucji z marca 1921 roku. Czytywałam «Gazete G r u dziadzka», «Wloscianina» i «Piasta Wielkopolskiego». Dumna byłam z chłopów senatorów: Bojki i Sredniawskiego. A najwięcej rozradowania sprawiały mi za­ szczyty chłopa Witosa [...] Bolał mnie brak jedności chłopskiej i rozbicie P S L < Piasta». Polityka chłopska grała na mej chłopskiej ambicji. Politykę uważałam za rzecz chłopom potrzebną. Sądziłam, że tylko sami chłopi potrafią obronić swo­ je interesy gospodarcze i prawa polityczne. Słowem, byłam zwolenniczką najgruntowniejszej demokracji" . 70 W odmiennych warunkach wzrastał syn 2-morgowego gospodarza z Rzeszowszczyzny i choć analfabety, to przecież człowieka rozumieją­ cego znaczenie oświaty. W pamiętniku ukazuje on zarówno swą drogę do szkoły ludowej, jak również proces narastania u siebie — ucznia szkółki ludowej — wielkiej miłości do ojczyzny. Kiedy jego ojciec w 1913 r. wrócił z Ameryki (gdzie przez kilka lat pracował dla spłacenia długów rodzinnych) oświadczył, że zapisze synów do szkoły. „Kiedy pierwszy raz poszedłem się uczyć, zrobiło mi się zupełnie głupio. Wielka gromada nie znanych mi dzieci, nauczycielstwo, szkoła, nauka — naba­ w i ł y mnie jakiegoś strachu i niepewności [...] Od najmłodszych lat, jak tylko u m y s ł mój zaczął działać, wiele otaczających rzeczy było dla mnie niezrozumia­ łych, a wytłumaczyć ich nie miał kto, ponieważ matka miała inne zajęcia [...] Ojciec mój, mimo że sam nie umiał czytać, doceniał tę umiejętność wiedząc, jakie ona daje korzyści, a jakie brak jej daje straty, o czym się w ł a s n e m kosztem żyjąc przekonał. Ojciec mimo swego analfabetyzmu nie był ciemny. Obdarzony niezwykłą pamięcią i potrzebą wiedzy, a będąc przy tym uczciwym człowiekiem w całym znaczeniu tego słowa, miał w Ameryce styczność z przełożonymi w war­ sztatach swej pracy, ci zaś używali go do załatwiania swych interesów powierza­ jąc mu często poważne kwoty pieniędzy. Toteż przy każdej sposobności przysłu­ chiwał się rozmowom, szybko przyswajał sobie ich treść i nieraz bywało, że lepiej potrafił wytłumaczyć jakąś zawiłą k w e s t i ę niż sam wójt, jak mówili s ą ­ siedzi. 70 Tamże, s. 82-92. �176 MARIA BIERNACKA Do nauczycielstwa ojciec mój był zawsze przychylnie usposobiony, dlatego też i w nas wszczepiał ku niemu miłość i szacunek. Rozumie się, że pod w p ł y w e m ojca szanowałem s w ą każdorazową nauczycielkę i może lepiej od innych dzieci, które nie miały tak rozumnego ojca czy matki [...] Chociaż w 1914 r. w y b u c h ł a wojna — pisze autor pamiętnika — to „szkoła szła dalej. U m i a ł e m już czytać i z a s m a k o w a ł e m w tym, toteż wielka była moja radość, kiedy ojciec dał mi pieniądze, abym zaniósł do pana kierownika i kupił za nie książkę szkolną. Z utęsknieniem oczekiwałem jej otrzymania. Nareszcie dostałem ją w ręce. W domu czytałem ustęp po ustępie lubując się pięknymi wierszykami. Brat Jan śmiejąc się mówił, że będę w przyszłości «pozeraczem ksiazek». Nie zmylił się w swej przepowiedni" [...] Zbliżający się koniec wojny przynosił nadzieję na odzyskanie niepodległości Polski, o czym doniosły gazety. „Toteż w każdą sobotę i niedzielę wieczór — pi­ sze autor — gromadzili się do naszej chaty ludzie żądni świeżych wiadomości. Rozpatrywano 14 p u n k t ó w Wilsona, którego ojciec mój sławił pod niebiosy, ko­ mentowano dziwne koleje wojny, jak upadek potężnych Niemiec, Austrii, caratu rosyjskiego". A oto jak opisuje on moment dotarcia wiadomości o powstaniu Polski nie­ podległej: „W październiku 1918 roku przyjechał jeden z sąsiadów wozić ojcu ziemniaki z pola. Przyjechawszy pod dom z ziemniakami oznajmił, że słyszał w mieście, że Polska zmartwychwstała. Ojciec nic nie mówiąc, gdyż radość u w i ę ­ ziła mu w gardle słowa, odszedł od zsypywania ziemniaków, wszedł do izby, klęknął przed obrazem i ze łzami dziękował Bogu za odzyskanie niepodległości". I chociaż koniec wojny przyniósł dla autora ciężkie przeżycia, bo dwóch braci z wojny nie powróciło — to jednak napisał: „Ale Polska została wolna, j a ­ każ radość zapanowała w mym sercu. T a Polska, którą ukochałem, ta Polska, która była przez długie wieki potęgą świata, a potem przez długie lata jęczała w niewoli — ta Polska zmartwychwstała! Tej mojej radości nie da się o p i s a ć " . 71 * Jak wynika z materiału system szkolnictwa i oświaty na terenie ziem polskich znajdujących się w granicach trzech zaborów był na przełomie X I X i X X stulecia bardzo zróżnicowany. Wieś polska wkracza­ ła w ten okres obciążona analfabetyzmem oraz poważnymi zapóźnieniam i w zakresie ogólnego poziomu wykształcenia. W najdogodniejszej stosunkowo sytuacji znajdowało się szkolnictwo i oświata w zaborze austriackim, gdzie istniała autonomia polityczna, umożliwiająca prowa­ dzenie szkół w językach narodowych. Znacznie gorzej było w zaborze pruskim i rosyjskim, gdzie władze zaborcze konsekwentnie dążyły do wynarodowienia ludności polskiej. Społeczeństwo polskie zaboru pruskiego wytrwale przeciwstawiało się polityce germanizacyjnej. Postawa ta była wynikiem działalności oświa­ towej prowadzonej przez różnego rodzaju towarzystwa kulturalno-oś­ wiatowe, instytucje gospodarcze i kościół, jak również wynikiem sto­ sunkowo wysokiego poziomu nauczania w szkołach elementarnych. 71 Tamże, s. 66. Por. także Pamiętniki chłopów, Warszawa 1935; Pamiętniki samouków, Warszawa 1968; M. G w i a z d o w i c z , Wspomnienia, Warszawa 1974. �OŚWIATA A PRZEMIANY SPOŁECZNOŚCI WIEJSKIEJ 177 Wspólna walka społeczeństwa polskiego należącego do różnych warstw społecznych oraz znaczny udział w tej walce księży katolickich spowo­ dował, że w tej dzielnicy naszego kraju wystąpiły większe niż gdzie indziej przejawy solidaryzmu społecznego oraz przywiązania do Kościo­ ła katolickiego. W zaborze rosyjskim rusyfikacja szkolnictwa rządowego spowodo­ wała rozwój szkolnictwa prywatnego oraz tajnych szkółek na wsi. Po­ ważną rolę w dziedzinie szerzenia oświaty spełniały w tym zaborze tak­ że instytucje i organizacje kulturalno-oświatowe, gospodarcze, a zwła­ szcza szkolnictwo i czasopiśmiennictwo rolnicze. Duże znaczenie miała również prowadzona przez różne instytucje, organizacje społeczne i po­ jedyncze osoby walka z analfabetyzmem. W upowszechnianiu czytelnictwa i rozwoju oświaty wielką rolę speł­ niało w tamtych czasach czytelnictwo czasopism docierających na wieś, kalendarzy, książek religijnych czy też różnych pism ulotnych. Docie­ rały one na wieś różnymi drogami, i tak np. korespondenci takich cza­ sopism, jak np. „Zorza", „Gazeta Świąteczna", „Przyjaciel L u d u " p i ­ szą, że w końcu X I X w. i na początku X X w. nabywali książki, elemen­ tarze, kalendarze i książeczki do nabożeństwa u kramarzy na jarmar­ kach, u wędrownych obraźników, wypożyczali z biblioteczek przy ko­ ściołach. Niektórzy prenumerowali pisma i wypożyczali sąsiadom lub krewnym. Kiedy powstały organizacje na wsiach, to z reguły były one prenumeratorami pism. Niektórzy wspominają także o czytaniu lub w y ­ pożyczaniu pism w karczmach wiejskich. Nieliczna w tamtych czasach ucząca się młodzież wiejska również była przekazicielem wiadomości, książek i pisemek. Warto zaznaczyć, że poziom umysłowy ludności wiejskiej kształto­ wał się również pod wpływem literatury tandetnej i jarmarcznej, czyli wydawnictw tzw. drugiego rynku, która docierała do środowisk wiej­ skich różnymi kanałami. Literatura ta pojawiła się wcześniej, ale pełny jej rozwój nastąpił dopiero po 1840 r. Koniec X I X w. i pierwsze dzie­ sięciolecie X X w : były dla tej literatury okresem największego rozkwitu. Współcześni wskazywali na jej liczne przymioty, m.in. na to, że zaspo­ kajała ona u ludzi prostych głód „pięknej fikcji", której nie znajdowa­ no w ówczesnej powieści. Była także pomocna przy szerzeniu czytelni­ ctwa, które — zdaniem kolporterów ludowych książek — łatwiej roz­ wijało się tam, gdzie ona wcześniej docierała. J. Dunin podkreśla, że „podział kraju na zabory tak istotny przy opracowywaniu historii k u l ­ tury polskiej X I X i początków X X w. w odniesieniu do wydawnictw drugiego rynku ma mniejsze znaczenie", gdyż utwory te „wędrowały przez kordony graniczne bez większego trudu". Ważną rolę spełniały także polskie wydawnictwa popularne na obszarach zagrożonych w y 12 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. 26/2 �178 MARIA BIERNACKA narodowieniem, jak Mazury, Śląsk czy Ameryka, gdzie „były często je­ dynym słowem drukowanym" . Działalność społeczno-oświatowa i gospodarcza, zarówno tajna, jak i legalna, prowadziły do gruntownych przeobrażeń w świadomości na­ rodowej i społecznej ludności wsi polskiej. Prześledzenie na przestrzeni okresu od końca X I X w. do odzyskania niepodległości głównych nur­ tów tej działalności pozwala na wyciągnięcie wniosków dotyczących roli, jaką oświata spełniała w przekształceniach kulturowych społeczności wiejskiej. Do najistotniejszych rezultatów owej działalności należy zaliczyć przede wszystkim proces budzenia i kształtowania się wśród coraz szer­ szych kręgów społeczności chłopskiej wszystkich dzielnic naszego kra­ j u — świadomości narodowej. Ewidentnym wyrazem tego procesu stał się udział polskich chłopów w pracach organizacji niepodległościowych, jak: Polskie Drużyny Strzeleckie, Związek Strzelecki, Drużyny Bar­ toszowe, Polowe Drużyny Sokole oraz Polska Organizacja Wojskowa (POW). Działalności tej przyświecała idea odzyskania utraconej niepo­ dległości kraju. Wychowanie szkolne, zetknięcie się z prasą, książką, a także żywym słowem na zebraniach czy uroczystościach prowadziło do narastania po­ staw obywatelskich, do brania współodpowiedzialności za sprawy ogólne dotyczące zarówno własnych społeczności wiejskich, jak również społecz­ ności szerszych ponadlokalnych. Znajdowało to wyraz w czynnym udziale ludności w pracach samorządu wiejskiego (mimo jego ograniczeń spowodowanych zaborami) oraz innych zbiorowych poczynaniach całych wsi. Proces emancypacji społecznej warstwy chłopskiej przejawiał się również w powstawaniu niezależnych chłopskich organizacji politycz­ nych, gospodarczych i młodzieżowych z własnymi organami prasowymi, które zastępowały dawne organizacje ludowe typu patronackiego oraz pisemka „dla ludu". Stałe choć wciąż powolne podnoszenie się poziomu wiedzy ogólnej oraz fachowej osiągane drogą upowszechniania się elementarnego szkol­ nictwa, czytelnictwa książek i czasopism, kursów i konferencji — pro­ wadziło w konsekwencji do zmian mentalności chłopskiej, do przemian obyczajowości wiejskiej, do innej oceny własnej warstwy i własnej h i ­ storii. Wszystko to poszerzało u człowieka wiejskiego jego zaintereso­ wania, a tym samym i horyzonty myślowe. Działalność organizacji gospodarczych, szkół rolniczych oraz czytelni­ ctwa prasy zawodowej przyczyniały się do modernizacji chłopskich go­ spodarstw rolnych. Wystawy rolnicze, wycieczki krajowe i zagraniczne 72 7 2 J . D u n i n , Papierowy Łódź 1974, s. 287-290. bandyta, książka kramarska i brukowa w Polsce, �OŚWIATA A PRZEMIANY SPOŁECZNOŚCI WIEJSKIEJ 179 przyczyniały się do podnoszenia kultury rolnej oraz wprowadzały ucze­ stniczących w nich chłopów w szerszy pozawiejski świat. Do modernizacji gospodarstwa domowego, podnoszenia poziomu h i ­ gieny oraz pielęgnacji i wychowania dzieci przyczyniały się żeńskie szkoły gospodarcze i rolnicze. Zmieniały one ponadto w sposób gruntow­ ny pozycję kobiety w rodzinie i we wsi. Wychowanki tych szkół uaktyw­ niały się nie tylko na odcinku własnego gospodarstwa domowego oraz rodziny, ale także w życiu społecznym i kulturalnym swego środowiska. Wprawdzie zjawiska te miały różny zasięg, przebieg i charakter, nie­ mniej zaznaczały się coraz wyraźniej, zwłaszcza pod wpływem zaraniarskich szkół rolniczych na terenie Królestwa. Upowszechnianie oświaty wśród coraz szerszych kręgów społeczności wiejskich przynosiło również nieuniknione zmiany w obowiązującym tę społeczność systemie wartości, wzorów oraz autorytetów. Rzutowało po­ nadto zasadniczo na kształtowanie się wśród ludności wiejskiej nowego stosunku do całego otaczającego świata, w t y m także świata przyrody. Мария Бернацка ПРОСВЕЩЕНИЕ И ОБЩЕСТВЕННО-КУЛЬТУРНОЕ ПРЕОБРАЗОВАНИЕ ТРАДИЦИОННОГО СЕЛЬСКОГО ОБЩЕСТВА (С КОНЦА X I X ВЕКА ПО ВОССТАНОВЛЕНИЕ НЕЗАВИСИМОСТИ) Резюме Эта работа —фрагмент пространного исследования роли просвещения в общественно-культурном преобразовании польской деревни в период с конца X I X века и по современ­ ность. Работа касается в основном перелома X I X и X X столетий. Анализ факторов, обуславливающих общественно-культурные преобразования польской деревни за последнее столетие, показывает, что особенно важная роль приходилась в этот период на широко понимаемое просвещение. Хотя польский народ, живущий почти полу­ тора столетий в пределах трех отдельных государственных организмов, и не мог создавать и развивать единую по всей стране систему просвещения и воспитания, все же в период до восстановления независимости он прилагал громадные усилия для выдвижения польской науки на европейский уровень, а также усилия по широкому распространению просвещения среди самых обездоленных слоев общества. Территории с запоздалым просвещением были в то время огромны. Сверх того положение усугублялось этнически-национальной, рели­ гиозной, а также общественно-культурной разнородностью польских земель. Особенно запоздалой по образованию и просвещению была деревня. При таком положении вещей великие идеи национального возрождения и стремления к восстановлению независимости, вдохновлявшие деятельность выдающихся патриотов — польских общественных деятелей X I X и X X вв., сталкивались с серьезными затруднениями. Чтобы справиться с таким по­ ложением, все хозяйственные, общественные и культурные виды деятельности, начинавшейся и проводившейся тогда среди крестьянства, преднамеренно и умело сочетались с начина­ ниями по просвещению той же прослойки. Они должны были стать „ключом" к распрос­ транению национального и общественного сознания. Конечной жецелью этой деятельности было пробуждать среди сельского населения патриотические чувства и тягу к независимости. �180 MARIA BIERNACKA Таким образом период этот обозначился в польской деревне интенсивным процессом пробуждения национального сознания крестьян, их общественных стремлений к освобож­ дению, а также процессом образования нового гражданского облика у крестьян. Ход и на­ пряженность этого процесса были в отдельных землях разные. Неодинаковость содержания, видов и методов просветительной работы на отдельных аннексированных территориях обуславливалась прежде всего различным социально-экономическим и правовым поло­ жением. На землях, аннексированных Пруссией, для просветительной работы успешно использовалась деятельность на хозяйственном поприще. На землях, захваченных Россией, наибольшее развитие получили виды нелегальной деятельности. Законные же формы про­ светительной работы наиболее широко развернулись на пользующихся автономией землях, аннексированных Австрией. Процесс совершавшихся общественных и культурных преобразований деревни показан на примере народного и профессионального школьного дела, внешкольной просветительной деятельности, развивавшейся с помощью различных обществ, ассоциаций, периодической печати, просветительной деятельности католической церкви, деятельности организующихся в то время крестьянских партий, внессших в свои программы установки на просвещение деревни. „Пути" сельской молодежи к просвещению иллюстрированы фрагментами подлин­ ных мемуарных высказываний. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8ebaf4a1162acf0995cc2262466368b7.pdf 2838852dac776c39f7ab9c9bb773fe9a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1086 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:997 Title A name given to the resource Tradycja ludowa a świadomość społeczna warstwy chłopskiej w okresie II Rzeczypospolitej / ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.1, s.29-50 Creator An entity primarily responsible for making the resource Paprocka, Wanda Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. I S S N 0071-1861 XXVII, z. 1 WANDA P A P R O C K A TRADYCJA LUDOWA A ŚWIADOMOŚĆ SPOŁECZNA WARSTWY CHŁOPSKIEJ W OKRESIE I I RZECZYPOSPOLITEJ Powstanie I I Rzeczypospolitej nie tylko przywróciło niepodległy byt narodowi polskiemu, ale było także aktem narodowej i społecznej kon­ solidacji. Nowa sytuacja polityczna kraju dała podstawy do rozwoju no­ wych kierunków działania w wielu dziedzinach życia społecznego, go­ spodarczego i kulturalnego. Zrealizowanie leżącego u podstaw i określa­ jącego charakter wielu działań, podstawowego celu, jakim było odzyska­ nie niepodległości, uwalniało znaczny potencjał energii społecznej kie­ rując go k u innym zadaniom. Istniejąca dotąd stała potrzeba udowadniania prawa do samodziel­ nego bytu narodowego i wysiłek, jaki był potrzebny dla spełnienia te­ go zadania, mogły zostać wykorzystane w aktywnym i twórczym działa­ niu zorientowanych już nie na badanie przeszłości, w której szukano dowodu tożsamości narodu, ale na teraźniejszość i przyszłość. Dążenie do integracji narodowej w okresie zaborów realizowane m. in. na bazie wspólnego dziedzictwa kulturowego, którego korzenie odkrywano w k u l - , turze ludowej w jej rodzimym, słowiańskim źródle w nowych warun­ kach niepodległego państwa polskiego, zastąpione zostało dążeniem do i n t e g r a c j i s p o ł e c z n e j . Proces konsolidacji społeczeństwa pol­ skiego wymagał określenia roli w nowo powstałym państwie każdej z warstw i klas społecznych. Jednym z elementów określających ich pozycję w nowo formującej się strukturze społecznej państwa był rozmiar i charakter dziedzic­ twa k u l t u r o w e g o wnoszonego niejako w posagu do narodowe­ go skarbca. T y m wkładem warstwy chłopskiej do kultury narodowej były m. in. tradycyjne treści i wartości zawarte w kulturze ludowej. W tej określonej nowymi warunkami sytuacji tradycyjne treści k u l ­ tury ludowej stają się wyłącznie dziedzictwem kulturowym warstwy chłopskiej i jej orężem w walce o prawo do udziału we współtworzeniu kultury ogólnonarodowej. Złożoność procesów, które kształtowały społeczno-polityczną i k u l t u - �30 WANDA PAPROCKA r a m ą rzeczywistość tego okresu, uniemożliwia objęcie wszystkich płasz­ czyzn, na których rozpatrywać należałoby zagadnienia tradycji ludo­ wej, stosunku do niej, treści które ona zawierała. Przyjmując tak jak w poprzedniej części opracowania i nadrzęd­ ność zagadnienia stosunku kultury ludowej do kultury narodowej skon­ centrowano się na omówieniu poglądów na tradycję ludową ukazując, do jakich elementów tradycji ludowej odwoływano się, pozytywnie lub negatywnie je wartościując, jakie elementy świadomie lub nieświadomie adaptowano. Jest to konsekwencją przyjętej p o d m i o t o w e j ana­ l i z y pojęcia tradycji, która akcentuje rolę jednostki lub grupy w akcie wyboru i wartościowania, a nie rozpatruje elementów tradycji jako war­ tości samych w sobie. W okresie międzywojennym stosunek do tradycji ludowej formułowa­ ny był przez różne kręgi społeczne. Stawał się on częścią programów działania określonych grup formalnych i nieformalnych w różnych kon­ cepcjach ideologicznych. Wspierany był autorytetem rozwijających się badań naukowych nad kulturą ludową i folklorem. W t y m okresie szczególnie wzrasta rola samego środowiska wiejskie­ go w kształtowaniu poglądów na kulturę ludową i wartości przez nią reprezentowane. Jest to częścią procesu "samookreślenia" się grup czy warstw społecznych, który wymagał gromadzenia "wiedzy o sobie" czy "wyobrażeń o sobie" i łączył się z próbą włączenia przeszłości do aktu­ alnej świadomości społecznej . Dokonywało się to na różnych pozio­ mach i w różny sposób, służąc jednak podstawowemu celowi, jakim było ukazanie własnej odrębności kulturowej. Posiadanie jej uzasadniało prawo warstwy chłopskiej do udziału w współtworzeniu kultury naro­ dowej na zasadach partnerstwa. Jak w każdych badaniach z zakresu świadomości społecznej odno­ szących się do przeszłości, której nie możemy objąć badaniami bezpośred­ nimi, musimy posługiwać się ź r ó d ł a m i p o ś r e d n i m i . Wniosku­ jąc na podstawie analizy przedmiotowej określonych faktów i zjawisk można podjąć próby odtworzenia tendencji społecznych, a nawet po­ staw ludzkich, które te zjawiska kreowały. Tego typu źródłem jest m. in. działalność organizacji wiejskich przede wszystkim młodzieżo­ wych, uniwersytetów ludowych, teatrów ludowych. Nie zajmując się politycznymi aspektami tych działań podjęto próbę zanalizowania ich roli w procesie wartościowania i selekcjonowania dziedzictwa kulturo­ wego wsi i wyborze treści, którym nadano rangę tradycji. Wydaje się, że zarówno poglądy przedstawione w programach i rea­ lizowane w działalności tych organizacji i instytucji, jak i formułowa2 1 Por. W . P a p r o c k a , Tradycja ludowa w myśli humanistycznej i idei na­ rodu XIX w., "Etnografia Polska", t. 26: 1982, z. 2, s. 31 - 67. Por. N. A s s o r o d o b r a j , Żywa historia. Świadomość historyczna; sympto­ my i propozycje badawcze, "Studia Socjologiczne", nr 2: 1963, s. 5-47. ! �T R A D Y C J A LUDOWA A ŚWIADOMOŚĆ 31 SPOŁECZNA ne na gruncie, rozwijającego się coraz silniej ruchu regionalnego, były niejednokrotnie wspólne z poglądami środowiska naukowego etnogra­ fów, o czym świadczyć może bezpośredni ich udział w tej działalności oraz szereg wypowiedzi na łamach wydawnictw naukowych. Szczególnie wyraźnie określane i artykułowane są zagadnienia doty­ czące tradycji ludowej w działalności młodzieży wiejskiej. Jakkolwiek przyjmuje się, że u podstaw silnie rozwijającego się w okresie między­ wojennym ruchu młodzieżowego był m. in. konflikt międzypokoleniowy, w treści swej będący opozycją wobec tradycyjnej społeczno-kulturowej strukturze wsi, to jednak właśnie w środowisku młodzieży najsilniej w y ­ stępowało poczucie wartości kultury reprezentowanej przez wieś. Jak stwierdza W. I . Thomas i F. Znaniecki "kiedy ... społeczność wchodzi w kontakt z zewnętrznym światem to rzecz naturalna, że młodzież pierwsza rozwija nowe postawy i przejmuje nowe wartości" . W dyskusjach metodologicznych przeważa pogląd, który uznaje gru­ py młodzieżowe za mniej lub bardziej samodzielny czynnik zmian spo­ łecznych *. Nie można jednak traktować całej młodzieży wiejskiej jako aktywnej społecznie w tym okresie. Stał temu na przeszkodzie m. i n . niski stan oświaty i pewna istniejąca jeszcze izolacja kulturowa wsi. Równocześnie jednak rozwijający się w tych warunkach ruch samo­ kształceniowy, który posiadał tradycję sięgającą okresu zaborów, two­ rzył podstawy do organizowania kręgów rówieśników, do tworzenia się ruchu młodzieżowego. Jest swoistym paradoksem, że okres międzywo­ jenny — nie sprzyjający ze względów ekonomicznych wczesnemu usa­ modzielnianiu się gospodarczemu młodzieży (w kategorii przyjętego przez środowisko pojęcia samodzielności jako pojęcia odnoszącego się do sta­ nu posiadania lub współrządzenia gospodarstwem rolnym) — dla jej aktywnej części był bodźcem do działania poza tradycyjną organizacją życia zbiorowego i tradycyjną hierarchią stanowisk społecznych na wsi. Proces konsolidacji młodej generacji wsi w ramach organizacji mło­ dzieżowych dokonywał się poprzez budzenie w klasie chłopskiej s am o w i e d z y g r u p o w e j . Jej ważnym elementem była świadomość posiadania odrębnej kultury, którą oceniano i wartościowanio już wie­ lokrotnie poza środowiskiem wiejskim w różnych okresach historycz­ nych i z różnych pozycji ideologicznych . Należy więc sądzić, że w pro­ cesie uświadamiania sobie przez warstwę chłopską odrębności k u l t u ­ rowej znaczną rolę odegrały idee społeczno-narodowe powstałe w X I X w., określające rolę i znaczenie wsi w rozwoju kultury naro3 5 8 Cyt. za I. C h a ł a s i ń s k i , Rewolucjo młodości, Warszawa 1969, s. 233. A. L e c h , Tradycyjna kultura ludowa w programach i działalności polskich związków młodzieży wiejskiej w okresie U Rzeczypospołitej, Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Łódzkiego, seria 1, nr 39, Łódź 1978. P a p r o c k a , op. cit. 4 8 �32 WANDA PAPROCKA dowej. Do nich nawiązywano i twórczo je rozwijano w ideologii ruchu chłopskiego, w programach regionalizmu czy idei agraryzmu. Jako jeden z pierwszych S. Czarnowski zwrócił uwagę na podejmo­ wanie zagadnień tradycji ludowej w ruchu młodowiejskim. W Podłożu ruchu chłopskiego pisze: "W ciągu pierwszych kilkudziesięciu lat po zniesieniu pańszczyzny chłop zrzu­ cił z siebie z dość lekkim sercem cały ten balast przeszłości skojarzony w jego wyobrażeniu z poniżeniem stanu włościańskiego w porównaniu z mieszczańskim i szlacheckim, a nawet z wolnym robotnikiem fabrycznym. Obecnie zwraca się on — zwłaszcza pokolenie młodsze — ku całej tej tradycji, by z niej w y d o b y ć to, co jest jeszcze przydatne, co da się zastosować do nowych warunków, a wzmocnić może jednocześnie chłopską odrębność. Praca to olbrzymia — kto wie, czy nie ponad siły jednego pokolenia. Praca sortowania, wartościowania, przetwarzania. Co w i ę c e j , praca w postępie swoim rozwijająca się pod znakiem sprzeczności za­ sadniczych. Z jednej bowiem strony wszyscy szermierze ruchu chłopskiego, kul­ tury chłopskiej, zmuszeni są zwracać się twarzą ku przeszłości. Z przeszłości wy­ krzesać się starają wskazania na przyszłość... Z drugiej strony ci sami szermierze okazują się pionierami przyszłości, są tym właśnie w środowisku chłopskim, któ­ rzy usiłują w e ń wprowadzić nowoczesne pojęcia, nowoczesną organizację życia produkcyjnego i politycznego. Sprzeczność ta zaznacza się na wszystkich polach i doprowadza zarówno do powstania przedsięwzięć pod hasłami przeciwstawnymi, np. w dziedzinie literatury, jak również do tragicznych konfliktów, przypomina­ jących te, które cechowały okres romantyzmu mieszczańskiego. W rzeczy samej ruch ludowy w Polsce, zwłaszcza ruch młodzieży ludowej, przeżywa obecnie swój okres romantyzmu, rozumianego oczywiście nie jako prąd wyłącznie literacki, ale w ogóle duchowy" . 6 ¡ \ i : | i ! I I Ruchy młodzieży wiejskiej nie były jednolite w swoich programach., Zarówno jednak silnie akcentujący swój charakter klasowy i reprezen­ tujący kierunek radykalny Związek Młodzieży Rzeczypospolitej Polskiej "Wici", jak i równie patriotyczny, ale bliższy tendencjom solidaryzmu narodowego Centralny Związek Młodzieży Wiejskiej w programach swoich równie silnie akcentowały sprawę ludowych tradycji kultural­ nych. Już w wydanym pierwszym piśmie dla młodzieży wiejskiej "Świt — Młodzi Idą" (wychodzącym od 1911 r. w formie dodatku do "Zarania") ujawnia się wpływ, jaki na kierunki zainteresowań ruchu młodzieżowego tradycją ludową wywarł okres Młodej Polski, a nawet Romantyzm. W apelu do młodzieży wybitnego pedagoga i działacza ruchu ludowego I . Kosmowskiej, wydanym jeszcze przed odzyskaniem niepodległości w 1916 г., autorka oceniając wartość dla kultury ogólnonarodowej — kultury szlacheckiej i ludowej o tej ostatniej pisze, że przecho­ w y w a ł a w całej swojej archaicznej prostocie bezcenny skarb odrębności narodowej zawarty w sztuce zdobniczej, w podaniach i pieśniach, "a dziś dopiero do szerszego nowożytnego życia budzić się zaczyna". W pro¬ pagowaniu form działania nawiązuje Kosmowska nawet bezpośrednio 'S. Czarnowski, Podłoże ruchu chłopskiego, Warszawa 1956, t. 2, s. 185. �T R A D Y C J A LUDOWA A ŚWIADOMOŚĆ SPOŁECZNA 33 do romantycznych działań filomatów, do opracowanego przez nich kwe­ stionariusza Opis geograficzny ziem polskich uznając go za wytyczne do dalszej pracy . Ten romantyczny i neoromantyczny nurt w podejściu do kultury l u ­ dowej, mimo że spotykał się niejednokrotnie z krytyką dominował w rozumieniu pojęcia tradycji i w ocenie jej roli i udziału w tworzeniu kultury ogólnonarodowej. Tradycja ludowa, w której widziano najstar­ sze rodzime i słowiańskie pierwiastki kultury, była w tych koncepcjach oomostem łączącym przeszłość, teraźniejszość i przyszłość*. Sformuło­ wania, jakich używano dla wyrażenia tych poglądów, bliskie były ro­ mantycznemu widzeniu rzeczywistości «. Możliwość powoływania się na genealogie kulturowe sięgające głębiej w przeszłość niż oficjalna orga­ nizacja państwowa, udowadniania ciągłości i niezmienności kulturowej pozwalało warstwie chłopskiej ubiegać się o prawo do udziału w k u l t u 7 7 Por. R. К о с i o w a, Irena Kosmowska, Warszawa I960. K . M a j , Ruch młodzieży wiejskiej jako postępowy ruch chłopski, Warszawa 1936; F . B u j a k , Szlachecka czy chłopska kultura, "Wieś i Państwo", nr 7: 1939, s. 481 - 490; J . A. K r ó l , Drogowskazy na manowcach kultury ludowej, Warszawa 1947. M a z u r , Obowiązki młodzieży wiejskiej wobec zmienionej roli ludu w ży­ ciu narodu, "Drużyna", nr 38: 1919; J . C z a r n e c k i , Bogactwo chłopskiej duszy, "Siew", nr 33: 192.7; W. K o j d e r , O duszę wsi, "Wici", nr 45: 1929; Siewiarze a odrodzenie wsi, "Siew", nr 9: 1934; S. G i e r a t , Rola młodzieży wiejskiej w du­ chowej przemianie narodu, "Siew", nr 14-15: 1934; W. C a p i g a , Ku ideałom słowiańskim, "Wici", nr 23 - 24: 1936; J . C i e r n i a k , Słowo o kulturze chłopa polskiego, "Praca Oświatowa", nr 7: 1936. Jeden z g ł ó w n y c h ideologów ruchu ludowego J . Niecko pisał: "chłop przez cały d ł u g o w i e k o w y okres niewoli pańszczyźnianej, a później trójzaborczej zacho­ w a ł swój w ł a s n y pion słowiański. Zachował język własny, własne zwyczaje, oby­ czaje, wierzenia i wszystkie polańskie uczucia. Mimo iż rozwój tych sprawności <kultury) został powstrzymany, a ściślej szlacheckim badylem po wierzchu za­ rośnięty i przytłumiony — to jednak pod tym badylem — trwała nieśmiertelna zaródź duszy prasłowiańskiej polskiej. Chłop obronił polskość i ziemię polską" (s. 41). "Wiemy bowiem, że lud wiejski jest potomkiem najpierwszych Słowian — Polan, którzy pracą ciężką i mozolną obronili to, co dzisiaj nazywamy naszą oj­ czyzną" (s. 45). "Wiciowe gromady rozniecają i gruntują w życiu wsi w ł a s n ą inicja­ t y w ę i twórczy rozmach w przyszłości w myśl hasła: odrodzenie życia wsi, siłami samej wsi" (s. 65). Na wiciowych drogach, Warszawa 1937. O roli młodzieży wiejskiej tak pisał S. Gierat prezes Centralnego Związku Młodzieży Wiejskiej: " K o ł a ' M ł o d z i e ż y Wiejskiej zrzeszające dojrzałych charakte­ rem wyzwolonych duchowo chłopów zapoczątkowały Ruch Miodowi ej ski, będący dalszym ciągiem życia kmiecego z okresu osiedlania się naszych przodków na ziemiach dorzecza Wisły i Łaby. Podstawy ideowe, przyświecające temu rucho­ wi, posiadają cechy wiecznotrwałe. Umiłowanie ziemi karmicielki, praca nad wy­ dobyciem z niej bogactwa przyrodzonego, współżycie gromadzkie plemion zamiesz­ kujących p a ń s t w o Polskie, dla wydajniejszej pracy naszych praojców, trudniących się życiem rolniczo-leśnym, które nam również przyświecają... W prastarych cza­ sach klasa rolnicza i pszczelarzy była zupełnie odrębna, nawet od swoich współ­ braci trudniących się rzemiosłem wojennym". Op. cit., s. 170. 8 8 1 0 3 — Etnografia Polska X X V I I / 1 �34 WANDA PAPROCKA rze narodowej na równi z innymi klasami społecznymi. Należy sądzić, że powoływanie się i akceptowanie poglądów na słowiańską genealogię tradycyjnych treści kultury ludowej było wywołane potrzebą wypełnie­ nia luki, jaką w świadomości chłopów był brak historii ich własnej klasy. Słowiańskie korzenie kultury ludowej pełniły więc inne, jak już wspomniano na wstępie, funkcje niż w okresie niewoli. Nie służyły już udowadnianiu prawa do samodzielności, niezależności i własnego naro­ dowego bytu wszystkich Polaków, ale uzasadniały odrębność i wartości społeczno-kulturowe warstwy chłopskiej wspierając w ten sposób jej dążenia do zajęcia właściwego miejsca w strukturze społecznej państwa. W okresie międzywojennym poglądy na tradycję ludową kształto­ wały się pod wpływem dwóch podstawowych prądów: regionaliz­ mu i agraryzmu". Regionalizm posiadający swoich ideologów i działaczy już na przełomie X I X i X X w. ™ stał się programem i prakty­ ką działania związaną po odzyskaniu niepodległości z polityką państwa. Agraryzm był doktryną przyjmowaną przez cały ruch ludowy niezależ­ nie od pewnych specyfik i odcieni ideowych. W. Orkan tworząc podstawy regionalizmu polskiego nadał realny kształt pragnieniom rozbudzonym w społeczeństwie przez neoromantyczne koncepcje witkiewiczowskie dotyczące tworzenia stylu narodowego na bazie kultury ludowej Podhala . Jako kontynuator poglądów S. Witkiewicza na zagadnienie rasy góralskiej, destrukcyjną rolę k u l ­ tury miejskiej i genezę sztuki ludowej był przekazicielem idei roman­ tycznych, powstałych w okresie niewoli, pokoleniom następnym, żyją­ cym już w odrodzonym kraju. Etyczne wartości regionalizmu, o których mówił w swoich przemó­ wieniach już w 1913 г., mogły być — jego zdaniem — rozwijane tylko przez właściwe poznanie tradycji historycznych swego własnego regio­ nu. Do tych stwierdzeń nawiązywał na Zjeździe Podhalan w 1922 r. określając zadania podhalańskiego regionalizmu wobec państwa. Zwra­ cając się do młodzieży formułował to następująco: 13 "Odzywam s i ę do Ciebie synu Podhala, młodszy mój Bracie, T y idący i T y który przyjdziesz. Poznaj — że przede wszystkim przeszłość Twej bliższej Ojczyz­ ny — Podhala. I jej stosunek do przeszłości Rzeczypospolitej... Poznaj życie swych dziadów — ich pragnienia, działania, ich bunty — stosunki ontoczesne zarówno ekonomiczne, jak i polityczne — całą barwną bogatą, jakiej żadna z ziem polskich niema, tradycję Podhala. Tradycja jest Twoją godnością, Twoją dumą, Twoim " L e c h , op. cit., s. 31-33. » P a p r o c k a , o } ) . cit. W. O r k a n , Wskazania, Warszawa 1930, s. 87; J . Z b o r o w s k i , Regio­ nalizm podhalański, "Wierchy", R. 8: 1930, s. 204-209. P o d s t a w ą dla rozwiązań teoretycznych Orkana zawartych m. in. we Wskazaniach było znakomite studium Witkiewicza o góralszczyźnie zamieszczone jako przedmowa do drugiego wyda­ nia Na przełęczy, [w:] W kręgu Tatr, t. 1, Kraków. 1 8 lift �T R A D Y C J A LUDOWA A ŚWIADOMOŚĆ SPOŁECZNA 35 szlachectwem, synu chłopski. Dbaj o zachowanie spuścizny Twych ojców, rodzi­ mej sztuki, rodzimej kultury. Dąż do tego, aby Twoja oczyszczona z nalotów obcych kultura ludowa poszła w górę, rozwinięta w kwiat wielkiej kultury narodowej, .godna zająć poczesne miejsce w dorobku wszechludzkim" 4 Głoszone przez Orkana idee konkretyzują się w przedstawionym w 1926 r. Programie regionalizmu polskiego, jakkolwiek zakresu nakreś­ lonych w nim działań nie uważa Orkan za wystarczający dla zreali­ zowania tak wielkich celów. W I V części programu zatytułowanego Zycie kulturalne sformuło­ wane zostały następujące punkty dotyczące kultury ludowej i folklo­ ru. Punkt piąty dotyczący regionalizmu w teatrze postuluje dążyć do "wyzyskania, legend, podań, klechd historii, bajek, gadek, opowieści, miejsc szczególnych mających w każdej okolicy swe dzieje własne ży­ jące zawsze w ustach ludzf". Na tej podstawie tworzyć się będzie teatr ludowy w Polsce, a przez teatr ludowy odrodzenie twórczości w ogóle organizacji zaś kulturalnej w szczególności. W punkcie szóstym w zakresie sztuk plastycznych i architektury re­ gionalizm wskazuje bogactwo tematów oraz technik, jakimi operuje miejscowa sztuka ludowa i wyrosła samodzielnie w danym środowisku sztuka historyczna. W punkcie siódmym postulowane jest otoczenie przez regionalizm muzyczny szczególną troską etnografię muzyczną oraz jak najszersze udostępnienie muzyki ludowej jako podstawy do umuzykalnienia spo­ łeczeństwa w kierunku narodowym. Program desygnowali m. in. tak wybitni uczeni jak: W. Antonie­ wicz, S. Arnold, F. Bujak, W. Doroszewski, E. Frankowski, A. Janow­ ski, K. Nitsch . Tak sformułowane zadania, jak słusznie stwierdzał Orkan, nie da­ wały możliwości zrealizowania wizjonerskiej idei witkiewiczowskiej — nadania nowego kształtu kulturze polskiej, stworzenia stylu narodo­ wego. Ograniczoność zawartych w programie celów wydaje się jeszcze jednym dowodem zmian, jakie nastąpiły w sposobie widzenia zadań, które miała do spełnienia tradycja ludowa w "służbie narodu". Roman­ tyczna ocena wartości i twórczych sił zawartych w tradycji ludowej zdolnych odrodzić kulturę narodową stała się w t y m okresie przede wszystkim credem ideologicznym działającej na polu kulturalno-społecz­ nym i politycznym inteligencji pochodzenia chłopskiego, niezależnie od różnic w sposobach realizowania tego zadania przez poszczególne jej grupy. Program regionalizmu natomiast opracowany i formułowany przez przedstawicieli różnych kręgów społecznych w t y m znaczną liczbę naukowców nie tylko w treści, ale i w sposobie formułowania myśli i j ę 15 1 4 W. O r k a n , Wskazania dla synów Podhala wygłoszone na Zjeździe Pod­ halan 13 sierpnia 1922 r. w Czarnym Dunajcu, "Siew", nr 12-13: 1931,. s. 187. « "Ziemia", nr 13-14: 1926, s. 211. �36 WANDA PAPROCKA zyka daleki był od emocjonalnego zaangażowania cechującego m. in. wystąpienia Orkana. Konsekwentny jednak w realizowaniu swej idei zwrócił się on ponownie na X jubileuszowym Zjeździe Podhalan w 1926 r. z apelem do przedstawicieli innych ziem polskich. Apel ten brzmiał następująco: "My zebrani na Zjeździe dziesiątym naszym zorganizowani w Związek syno­ wie chłopscy Podhala, zwracamy się z apelem do s y n ó w wszystkich Ziem na ob­ szarze Polski, które jeszcze w niwelacyjnym procesie nie zgasły, aby wespół z na­ mi jęli się odnowy i utrwalenia Rzeczypospolitej, budząc dumę odrębności swych ziem i dźwigając je pracą ku górze..." «. 1 Wydaje się, że w t y m apelu zawarte są także pozytywistyczne idee pracy organicznej, kierowane jednak już bezpośrednio do społeczności wiejskiej. Traktowanie warstwy chłopskiej nie jako przedmiotu, ale jako podmiotu działania uwolniło głoszone hasła od paternalistycznego charakteru, jaki cechował poczynania ХГХ-wiecznych pozytywistów. Regionalizm w koncepcji Orkana był niewątpliwie jedną z form obrony rodzimości życia wiejskiego w jego tradycyjnej formie. Według tych poglądów kultura" ludowa stając się świadoma siebie zwarta i bo­ gata musi przeciwstawić się wpływom miasta, emigracji zarobkowej, a nawet s z k o ł y " . Wywierane przez nie presje nie tylko niwelują tra­ dycyjną kulturę ludową, ale i zacierają zróżnicowanie ziem polskich wyrażające się w odmiennej dla każdej z nich "fizjonomii" kulturowej. Z podstawowego założenia, że " i m większe owo zróżnicowanie, t y m bo­ gatsze oblicze kulturalne narodu" zrodził się orkanowski Memoriał w sprawie utworzenia "Ogniska Ziem" złożony w 1929 r. do Minister­ stwa Wyznań Religijnych i Oświaty Wiara w wartość tradycji ludowej i jej rolę w procesie budowania kultury narodowej, akceptowanie jej w niezmienionej odziedziczonej po przodkach formie jest charakterystyczne dla ukształtowanych w okresie niewoli postaw społecznych i narodowych. Tak pisał o t y m S. Pigoń: "Przez całe lata wypiastował Orkan w duszy swej wymarzoną wizję nowej Polski opartej jak najściślej na podstawie rodowej o lud, żeby powiedzieć słowami Norwida »Polski odrodzonych kołodziejów^' *. 1 i ' W. O r k a n , O związkach ziem. Rzecz wygłoszona na X jubileuszowym Zjeździe Podhalan w roku 1926 w Szaflarach, "Siew", nr 12-13: 1931. s. 185. " Por. S. P i g o ń , Na drogach i manowcach kultury ludowej, L w ó w 1939. J . Z b o r o w s k i pisząc o Memoriale krytykował nadmiar wiary "w zbaw­ cze skutki podhalanizmu w zakresie uczuć etycznych, społecznych, patriotycznych" i mimo że „dodhalanizm żywo przyczynił się do podniesienia patriotyzmu wśród Podhalan, jednakże przypisywanie tylko temu jedynie ruchowi rozwoju narodo­ wych, niepodległościowych aspiracji na góralszczyźnie jest przesadą. Podhalanizm był tylko jednym z wielu czynników narodowego uświadomienia, chronologicznie n a j m ł o d s z y m z tych czynników przed 1914 rokiem i działał dość krótko". Z b o ­ r o w s k i , op. cit. " P i g o ń , op. cit, s. 131. 1 8 �T R A D Y C J A LUDOWA A ŚWIADOMOŚĆ SPOŁECZNA 37 Bardzo ważną rolę w kształtowaniu świadomości chłopskiej odegrała ideologia agraryzmu. Jakkolwiek zasady agraryzmu zosta­ ły sformułowane dopiero w latach trzydziestych, i to głównie przez dzia­ łaczy "Wici", wydaje się, że można uznać je za podstawę działania ca­ łego ruchu ludowego. W 1934 r. ukazała się książka S. Miłkowskiego Agraryzm jako forma przebudowy ustroju społecznego zawierająca pro­ gram ideologiczny tego kierunku . Ideologia, która wyrosła na gruncie ruchów społeczno-politycznych innych krajów, zwłaszcza Danii, Szwajcarii i Czechosłowacji, w swoich podstawowych założeniach opierała się na twierdzeniu, że ludność chłop­ ska stanowi jednolitą warstwę społeczną i jako najsilniejsza w Polsce powinna zajmować w politycznym i społecznym życiu narodu i państwa pozycję odpowiadającą jej liczebności oraz wkładowi w produkcję dóbr materialnych i duchowych państwa i narodu. Postulowana przez agrarystów konieczność oparcia struktury ekonomicznej wsi na rodzin­ n y m g o s p o d a r s t w i e chłopskim miała być nie tylko najwłaściw­ szą drogą do realizacji celów gospodarczych, ale również spełniać zada­ nia wychowawcze wobec młodego pokolenia. Rodzinne gospodarstwo chłopskie stwarzało bowiem zdaniem agrarystów najlepsze warunki do wychowania pełnowartościowych pod względem moralnym i fizycz­ nym obywateli. Uznanie wysokiej rangi rodziny wiejskiej jako środo­ wiska wychowawczego zawierało w sobie równocześnie akceptację treś­ ci które były przekazywane w rodzinie w procesie transmisji kulturo¬ wej. Miało to bardzo ważne znaczenie dla oceny przez młodzież war­ tości dziedzictwa kulturowego swej warstwy. Wysokie uznanie dla wartości społeczno-moralnych warstwy chłop­ skiej wynikało w myśl założeń filozoficznych agraryzmu ze związku jednostki z ziemią w procesie produkcyjnym, ze współżycia z przyrodą i tworzenia swą pracą najbardziej wartościowej pod względem społeczno-moralnym kultury "twórców chleba". Właściwy rozwój stosunków społecznych według agrarystów mógł dokonać się przez indywidualny rozwój jednostek ludzkich. Przezwycię­ żenie w procesie samowychowania cech negatywnych człowieka, rozwi­ janie szlachetnych uczuć stanowiło podstawowe punkty postulowanej 20 2 0 Zasady teoretyczne agraryzmu opierały się na trzech podstawowych zało­ żeniach: 1) element grupy w tym przypadku rodzina "najniższa komórka gospodar­ cza" wyznacza system społeczno-gospodarczy całej grupy; 2) nowy układ społecz­ ny należy budować przy niezmienionej funkcji tego elementu stanowiącego rze­ czywistość wiejską, co więcej należy oprzeć go na tej jego tradycyjnej funkcji; 3) cechy elementu powstałego w pewnym okresie historycznym powinny stanowić podstawowy zespół wartości społecznych nowego ustroju. Wszystkie cechy zmierza­ ły do uwypuklenia zasadniczej niezależności chłopa. Jak pisał I . Solarz "Jedną z nieocenionych wartości duchowych, jakie dać może posiadanie własności chłop­ skiego gospodarstwa jest poczucie i fakt niezależności osobistej czy wobec prze­ mocy kapitału czy władzy politycznej". �38 i i . i >{ i [ ' I I J ! ; " ; ; : i I WANDA PAPROCKA przebudowy społeczeństwa. Było to nawiązanie w znacznym stopniu do programu Polskiego Związku, Ludowego, który został sformułowany w 1904 r. przez W. Abramowskiego głoszącego, że rewolucja społeczna musi być poprzedzona rewolucją moralną społeczeństwa, w której znacz­ n ą rolę odegra kultura i wartości społeczne chłopów. Odrodzenie się narodu winno iść od ludzi związanych z pracą na roli, ludzi żyjących w koegzystencji z przyrodą, z gromadzkich form współżycia społecz­ nego. Stąd program agrarystów znaczną wagę przypisywał rozwojowi oświaty powszechnej i różnych instytucji kultury. W programach w y ­ chowawczych dążono do rozwijania w młodzieży wiejskiej pracowitości, gospodarności, miłości do przyrody, dumę z pochodzenia chłopskiego oraz miłość do człowieka, wiarę w jego wartość i dobroć. Największą rolę w procesie wychowawczym i ksztłtowaniu świato­ poglądu młodzieży wiejskiej w t y m tak ważnego dla naszych rozważań stosunku do własnej kultury i tradycji, odegrały uniwersytety l u d o w e . Niewątpliwie na profil ideologiczny programów uniwersy­ teckich poza ogólnymi założeniami agraryzmu wpływ miała indywidu­ alność ich twórców. Przykładem tego jest założyciel uniwersytetu w Gaci i Szycach I . Solarz. Świadomie przyjmując wpływy Gandhiego i jego "niesprzeciwianie się złu jako metodzie pomnażania dobra" rea­ lizował nowy w warunkach polskich system wychowania. Przedstawił go następująco: "Naczelnym zadaniem wychowawczym naszym będzie obudzić we wsi już nie poczucie sily liczbowej czy organizacyjno-politycznej dla zdobycia lepszych w a ­ runków życia, ale -poczucie szlachetnej honorności chłopskiej i ambicji wniesienia do nowej Ludowej Polski wszystkiego tego najlepszego, najpiękniejszego, co dusza chłopska serce i głowa posiada. Żeby to uczynić, musimy wzmocnić w sobie samych grunt, musimy sami uwierzyć i ukochać to, co w nas najmądrzejsi lu¬ dzie w i d z ą " . "Honorność — pisał Solarz — idzie z nowości duszy, zindywidualności nie z wyszkolenia, ale z przyrodzonego jej wrośnięcia. Honorność wnieść win¬ na tak wieś do nowego gazdostwa Polski, jako nowy jej dziedzic... Chłop ma po¬ czuć w sobie kulturalne, duchowe w tradycji oparcie, winien odważyć się samo­ dzielnie myśleć i sądzić, wyprowadzić sobie świadomość, wielkość i odpowiedzial­ ność swej roli w narodzie, a potem troskliwą w tym honorność" . S1 г2 j Tym stwierdzeniem nawiązywał Solarz do upowszechnionych już w społeczeństwie poglądów na wartości kulturowo-społeczne reprezentowane przez warstwę chłopską. Swój system wychowawczy pragnął oprzeć na wydobytych ze wsi wartościach "czysto plemiennych, sło­ wiańskich, które przekazywane dzisiejszym czasom przez najdawniejsze dają możność przez chłopa narodowi — zasilenia go i odświeżenia k u l - 2 1 и Z. S o l a r z o w a , Mój pamiętnik, Warszawa 1973, s. 139-140. I . S o l a r z , Szyce w ruchu ludowym, "Siew", nr 20: 1929, s. 3. �T R A D Y C J A LUDOWA A ŚWIADOMOŚĆ 39 SPOŁECZNA turalnego, pozwalają nam — jak pisał — dziś w kosmopolityzującej nas atmosferze wnieść do ogólnej kultury świeże polskie oryginalne war­ tości" » . Koncepcje te to zarówno kontynuacja i rozwijanie stale obec­ nych w polskiej humanistyce poglądów o słowiańskiej rodzimości k u l ­ t u r y ludowej, jak i nawiązanie do założeń ruchu nordyckiego, na podło­ żu którego rozwinął się uniwersytet ludowy w Danii, a który zmierzał do oparcia całego życia narodów skandynawskich na elementach rodzi­ mej tradycji. Podstawową rolę odegrało w kształtowaniu się tych po­ glądów dzieło M . F. S. Grundtviga Mitologia północy wydane w 1832 г., w którym dokonał on rekonstrukcji mitów i wierzeń skandynawskich i zawarł w n i m wiele rozważań wychowawczych. Wypowiadał się za ideą powołania do życia zakładu naukowego o charakterze ogólnonordyckim, w którym w przeciwieństwie do obowiązującego w t y m okre­ sie programu szkoły klasycznej podstawą wykształcenia byłaby kultura staroskandynawska. Mitologia północy (jak i przełożona na język duński kronika norweska Snorrego i z języka łacińskiego kronika duńska Saxa) stanowiły ewangielię skandynawskich uniwersytetów ludowych . Pierw­ szy z nich według projektów Grundviga założony został w 1844 r. nio­ sąc wiarę w posłannictwo ludu. Kontynuatorem i realizatorem idei Grundviga był K . Kold, twórca i kierownik Uniwersytetu w Ryslingen założonego w 1851 r. Zasady programowe głoszone przez obu tych pre­ kursorów ideii uniwersytetów ludowych (które osiągnęły ogromny roz­ wój w samej Danii i w krajach skandynawskich) miały stanowić podsta­ w y do rozbudzenia świadomości narodowej, uświadomienia warstwie chłopskiej jej roli społecznej i narodowej. Temu miała służyć m. in. szeroko rozbudowana w programach uniwersytetów nauka historii. Rolę bliską zadaniom uniwersytetów ludowych w Polsce spełniały powstające od 1900 r. szkoły rolnicze, m. in. w Pszczelinie, Gołotczyźnie, Bratnem, których organizatorom, np. Jadwidze Dziubińskiej znane były już założenia ideologiczne uniwersytetów grundvigowskich. Dopiero jednak w I I Rzeczypospolitej w 80 lat od powstania pierw­ szego uniwersytetu ludowego w Danii powołana została w 1924 r. w Szycach pod Krakowem placówka tego typu kierowana przez Sola­ rza, która podejmuje ambitne zadania stania się ośrodkiem ruchu k u l ­ turalnego mas chłopskich. Daje temu wyraz Solarz pisząc: 2 i "Najważniejszym jednak zadaniem wiejskich uniwersytetów było dotąd i po­ zostanie na zawsze, budzić człowieka, budzić do aktywnego indywidualnego ż y ­ cia duchowego, do szukania sensu własnego życia, prowadzić do zrozumienia łącz- i S I . S o l a r z , Czym jest i czym powinna być kultura ludowa, "Polska Oświa­ ta Pozaszkolna", nr 4-5: 1929, s. 210-216. " P o r . Z. M i e r z w i ń s k a , Programy uniwersytetów ludowych w krajach skandynawskich, [w:] Wiejskie uniwersytety ludowe w Polsce, Warszawa 1938, *. 67-78; Ignacy Solarz i jego uniwersytet ludowy 1924-1939, Warszawa 1965. �40 1 ; • , WANDA PAPROCKA ności między życiem jednostki a życiem ludzkiej gromady, do w y w o ł a n i a poczucia wspólności w treści życia człowieka dzisiejszego z zagadnieniami życia czlowieka dawnego i człowieka przyszłego, do zrozumienia czegoś niezmiennego w historii l u d z k o ś c i " . 25 Określając, na czym polega ludowość wiejskiego uniwersytetu, p i ­ sał: "Nie ino o same urządzenia polityczne nam chodzi, nawet jeszcze i nie o sam gospodarczy nowy ład, ale także i głównie o odwagę i zdol­ ność mas ludowych do tworzenia kultury ducha" . Reprezentant warstwy chłopskiej silnie z nią związany w całej swej działalności, cele społeczne uniwersytetu ludowego łączył Solarz ze sta­ nem i potrzebami polskiej wsi i ruchu ludowego. Zadania wychowawcze realizowane na przykładzie (za wzorem Kolda) chłopskiej rodziny wiązał z dążeniem do rozbudzenia w młodzieży świadomości posiadania w ł a s ­ nego ś w i a t a w a r t o ś c i , emancypacji od obcych, niechłopskich kryteriów oceny tych wartości. 26 "Siły kulturalnej nigdy nie daje naśladownictwo, ale zdolność do twórczej w niej roli — stwierdzał Solarz — jeżeli chłop ma być twórcą lub współtwórcą nowej Polski, musi być mu przywrócona psychiczna równowaga, godność, poczu­ cie wartości, zabezpieczona atmosfera w ł a s n a do tworzenia i ujawniona wartość jego własnego dorobku kulturalnego. Ma to ułatwić chłopu jego rolę w ducho­ wej gospodarce Polski, w y w o ł a ć postawę aktywną, a własną" 2 7 > I \ ! ' ; ! ¡i i Z tego stanowiska oceniał Solarz kulturę ludową, znacznie i rolę tra­ dycji ludowej w procesie krystalizowania się tożsamości kulturowej war¬ stwy chłopskiej. Wydaje się słusznie podkreślał J. Obrębski w 15 lat od chwili powstania uniwersytetu, że asymilacja wychowanka uniwersytetu nie jest asymilacją jego do społeczności wiejskiej, ale społeczności w i e j skiej do warstwy chłopskiej. I wrastanie tej społeczności, do której powrócił w warstwę chłopską, jest równocześnie miernikiem osiągnięć wychowawczych uniwersytetu. "Ideał kultury chłopskiej, który wyniósł nie mieści się bowiem w wąskich ramach tradycyjnej społeczności są¬ siedzkiej, choć przez nią się on urzeczywistnia; mieści się on w warstwie chłopskiej, w roli, jaką ona sobie w społeczeństwie narodowym zaklá­ da" . 28 li li Uniwersytet ludowy mając za zadanie uświadomienie i udowodnie­ nie swym słuchaczom integrującą i wartościującą rolę dziedzictwa k u l ­ turowego kształtował określony stosunek do kultury i tradycji ludo­ wej. ,; I j ' I I j 2 5 I . S o 1 a r z, Orkanowe Szyce, uzasadnione prawa do nadawania UL w Szy¬ each nazwy Uniwersytetu Ludowego Orkana, "Wici", nr 20-21: 1931. I . S o l a r z , Na czym polega "ludowość" wiejskiego uniwersytetu, [w:] Wiej¬ skie uniwersytety..., s. 30. J w , s. 33-34. J . O b r ę b s k i , Wychowankowie uniwersytetów ludowych w życiu wsi, [w:] Wiejskie uniwersytety ludowe w Polsce, Warszawa 1939. s. 83. 2 6 2 7 2 8 �T R A D Y C J A LUDOWA A ŚWIADOMOŚĆ 41 SPOŁECZNA 0 wykładach z tej dziedziny Solarz pisał: "Spośród grupy t e m a t ó w wiejskich ta dziedzina w y k ł a d ó w najbardziej d ź w i ­ gała przygniecioną ku ziemi duszę chłopską i w y p r o s t o w y w a ł a ją ku swobodnemu w ł a s n e m u oddechowi; dawała psychiczne obywatelstwo wśród twórców kultury, budziła wiarę w siebie i w to, że jest potrzebna bardziej niż myślała — do w s p ó l ­ nego społecznego życia. Uprzytamniała chłopom, że i on jest twórcą nawet w tej dziedzinie, w której najmniej mu przysądzono prawa — w duchowej kulturze" . 28 Wyrobienie właściwego stosunku do kultury ludowej do jej twórczej roli służyć więc miało budowaniu własnej osobowości w procesie samookreślenia się indywidualnego jednostki i poprzez nią samookreślenia się całej warstwy chłopskiej. . Można stwierdzić śledząc działalność Solarza i jego uniwersytetu l u ­ dowego, że z całą świadomością starał się zachować obowiązujący w spo­ łeczności wiejskiej system wartości (dążąc do jego unifikacji w skali całej warstwy chłopskiej) jako gwaranta jej i n t e g r a l n o ś c i przy różnym wartościowaniu elementów kulturowych konstytuuących i zacho­ wujących tę integralność. Wewnętrzną i w pewnym stopniu intuicyjną po­ trzebę zachowania dziedzictwa kulturowego dla utrzymania zwartości grupy chciał Solarz uczynić aktem podejmowanym świadomie przez ca­ łą warstwę chłopską. Stworzyć platformę dla właściwego zrozumienia wartości jego elementów. Budzenie świadomości przynależności do jed­ nej warstwy miało określić wspólne ponadlokalne zasady selekcjonowa­ nia i wartościowania dziedzictwa kulturowego oraz wyboru podstawo­ wego zbioru wartości nadrzędnych. Dążąc do określenia zespołu elementów, których trwałość i nie­ zmienność pozwoliłaby na z a c h o w a n i e systemu kulturo­ w e g o w obrębie całej warstwy chłopskiej podejmował próbę określe­ nia i wyznaczenia stopnia możliwości zmian w t y m zbiorze, czyli — jak określa R. Tomicki — "bariery zmienności k u l t u r o w e j " , do mo­ mentu przekroczenia której warstwa chłopska zachowałaby swą tożsa­ mość kulturową. Przeniesienie jednak zasad selekcjonowania i wartościowania dzie­ dzictwa kulturowego, jaki obowiązywał w grupie lokalnej, w której istniał zawsze pewien partykularyzm kulturowy na całą szeroką i zróż­ nicowaną warstwę chłopską i dokonywanie tego niejako z zewnątrz, było pewną próbą oddziaływania na wewnętrzne procesy kulturowe za­ chodzące w warstwie chłopskiej metodami wychowaczymi przez formo­ wanie określonych wzorów i postaw. 1 tak jak w stosunku do grupy lokalnej można mówić o tradycji i n ­ tegralnej, proces bowiem wartościowania dotyczył szerokiego zakresu elementów kulturowych, to w stosunku do całej warstwy chłopskiej po30 2 8 I . S o l a r z , Wiejski Uniwersytet Orkanowy, Warszawa 1937, s. 45-46. R. T o m i c k i , Kultura — dziedzictwo — tradycja, [w:] Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 2, Wrocław 1981, s. 353. 8 0 �42 WANDA PAPROCKA jęcie tradycji ograniczać się musiało do wybranych elementów kulturo­ wych, do symboli grupowych. Znalezienie bowiem wspólnego mianow­ nika, w którym zawarte były wartości nadrzędne, wspólne dla całej społeczności wiejskiej, było zadaniem trudnym i budzącym sprzeczne opinie. Przykładem tej różnicy stanowisk mogą być dyskusje nad spra­ w ą zachowania lub odrzucenia pewnych elementów tradycji ludowej, m. in. stroju ludowego, tak bardzo spektakularnego wyrazu odrębności warstwy chłopskiej. W ideologii eksponującej potrzebę realizacji kultury narodowej w i ­ dziano w stroju ludowym produkt artystycznej wytwórczości chłopskiej łączący się z innymi elementami kulturowymi w harmonijną całość "zgodną z charakterem ludności, warunkami jej życia, krajobrazem", niezależnie od faktu niejednokrotnego kwestionowania tradycyjności pewnych jego e l e m e n t ó w . W opozycji do tego stanowiska uznawano strój ludowy (jako nie posiadający szans na powszechną adaptację) za barierę w procesie integracji s p o ł e c z n e j . Można stwierdzić analizując działalność Solarza, że miał on świado­ mość niebezpieczeństwa paternalizmu kulturowego w podejściu do spraw wsi. Poczuciu zewnętrzności widzenia i działania, przeciwstawiał silną więź uniwersytetu ludowego ze społecznością wiejską, umożliwiającą czerpanie z niej bezpośrednich wzorów. Wyrazem tego było usytuowa­ nie uniwersytetu w środowisku wiejskim, organizowanie życia, nauki i pracy na zasadach rodziny wiejskiej (używanie charakterystycznej nazwy chrzesny, chrzesna w stosunku do Solarzów), posługiwanie się w procesie nauczania głównie słowem żywym, ograniczanie się do w ł a s ­ nego środowiska wiejskiego w zakresie rekrutacji studentów, jak i w y ­ borze wykładowców. Ten ostatni fakt uzasadniany przez Solarza merytorycznie wiązał się z określonymi zjawiskami społeczno-kulturowymi występującymi 31 32 33 11 [ M. K a l i n o w s k a , Stroje ludowe, "Wici", nr 20: 1929, s. 8; Wiejskie uni­ wersytety ludowe w Polsce, Warszawa 1938, s. 45-47; T. S e w e r y n , Roía mło­ dzieży wiejskiej wobec kultury ludowej, "Młoda Polska", nr 11-12: 1938, s. 9-11; J . P i e n i ą ż e k , Strój ludowy godową szatą, "Wieś i Państwo", nr 9: 1938, s. 750¬ 761; T. B r z e c h w a - B e r n as, Na marginesie zagadnień kultury ludowej, "Wieś Tworząca", nr 1: 1946, s. 9-10. Dążenia zmierzające do zachowania tradycyjnego stroju ludowego znalazły oparcie w Komisji Swojszczyzny wyłonionej przy Związku Ziem Górskich, której przewodniczącym został wybrany kierownik imprez i po­ pisów ludowych na zjazdach górskich dr T. Seweryn dyrektor Muzeum Etnogra­ ficznego na Wawelu. W tym też Muzeum powstała przy współudziale Związku Ziem Górskich pod kierunkiem dr. R. Reinfussa pierwsza poradnia dla intere­ sujących się praktycznie sprawą odnowienia stroju ludowego. W. W os, O strojach ludowych, "Wici", nr 2: 1929, s. 4-5; Leonard z Ja­ nowic, "Wici", nr 23: 1929, s. 9; K. M a j , Ruch młodzieży wiejskiej jako postępo­ wy ruch chłopski, Warszawa 1936, s. 16-19. " I . S o l a r z , JVa czym polega ludowość wiejskiego uniwersytetu, [w:] Wiej­ skie uniwersytety..., s. 34-35. M �T R A D Y C J A LUDOWA A ŚWIADOMOŚĆ SPOŁECZNA 43 w społeczności wiejskiej. Istniejący i silnie zakorzeniony w grupie lo­ kalnej pewien układ opozycyjny swój — obcy przeniesiony został na znacznie szerszą płaszczyznę przeciwstawieństw między wsią a inny­ mi warstwami społecznymi, przede wszystkim miastem. Samoidentyfikacja i samoocena, jaka w grupie lokalnej realizowana była na zasadzie ujawniania i podkreślania cech często zewnętrznych, wyróżniających ją od innych grup, w integrującej się warstwie chłopskiej nabrała głęb­ szej samoświadomości wartościującej. Opozycyjność ta wynikała w znacznej mierze z wzajemnej nieznajomości obu środowisk różnią­ cych się od siebie warunkami bytowania i sferą zainteresowań. Znajdo­ wała swój wyraz zarówno w przypisywaniu psychice chłopa szczegól­ nych cech oraz swoistym mistycyzmie ludowym, jak również w nie­ chętnym stosunku do wszystkiego, co miejskie lub — jak określali nie­ którzy ideolodzy chłopscy — "inteligenckie" . Wydaje się jednak, że w tym ostatnim przypadku była to w rzeczywistości opozycja w sto­ sunku do najmniej wartościowych elementów kultury miejskiej przeni­ kających na wieś przy równoczesnej słabej znajomości całego dorobku kulturowego miasta. Przeciwstawianie się pewnym treściom kulturowym reprezentowa­ nym przez inne warstwy społeczne nie stało jednak w sprzeczności z sze­ roko propagowaną ideą wspólnego tworzenia kultury narodowej. Miało 34 , 4 O ujemnych skutkach tych zjawisk pisał m. in. J . K r z e m i e ń w arty­ kule Granica dwóch kultur: "Jednym z zagadnień niepośledniej wagi jest sprawa oddziaływania kulturalnego miasta i wsi, wymiana specyficzności kulturalno-obyczajowych ustawicznie się odbywająca i powodująca logiczne następstwa. Na w s t ę ­ pie uprzytomnijmy sobie, że to wzajemne przenikanie odbywało się i odbywa w sposób żywiołowy, niezorganizowany, bezplanowy. Następstwa spowodowane archaicznością tego procesu, niedocenianie zjawiska zarówno przez teoretyków, jak praktyków polskiej myśli socjologicznej i może nieudolnością ujęcia sprawy w pe­ wien ład są wysoce ujemne. Olbrzymią, a godną pożałowania rolę odgrywa tu wzajemna nieznajomość dwóch odrębnego typu środowisk o innych zgoła warun­ kach bytowania i sferze zainteresowań. Na szczupłym rynku pracy społecznej u nas hasło «srodowiskowoáei» ostatnio łatwo się przyjęło i jednocześnie często w praktyce życiowej spłyca się aż do karykaturalnego wyrazu". ("Młoda myśl l u ­ dowa", nr 1: 1932, s. 13-14); I. S o l a r z , Główne czynniki kształtujące duchowość człowieka wsi, tamże, s. 33-42. W artykule tym Solarz stwierdza, że "Duchowość chłopa — rozumie się nie może we wszystkim odbiegać od ogólnej psychiki człowieczej, w wielu jednak rysach zaznacza się odmiennie, zwłaszcza wobec psy­ chiki człowieka miasta. Skład duchowy człowieka zależy przede wszystkim od we­ wnętrznie dziedziczonych po ojcach założeń podstawowych, a następnie dziedzictwa duchowego jest także wynikiem działania zewnętrznych w a r u n k ó w na życie przod­ ków. Odrębną do pewnego stopnia duchowość człowieka wiejskiego w y c h o w a ł y odmienne i długotrwałe działające warunki wiejskiego życia. Są nimi: bliskie współ­ życie z przyrodą, specjalny sposób zdobywania środków utrzymania i z obu po­ w y ż s z y c h w a r u n k ó w w y p ł y w a j ą c y odmienny charakter współżycia społecznego i wreszcie i dzieje, jakie wieś przeszła z zewnętrznego przymusu warstw rządzą­ cych; por. też S G i e r a t , Wieś źródłem kultury społecznej, "Przodownik wiejski" 5-6: 1936 s 1-7 �44 WANDA PAPROCKA tylko przyczynić się do ustalenia właściwych proporcji udziału w niej kultury chłopskiej, którą oceniano przy pomocy takich kryteriów, jak: rodzimość wynikająca z słowiańskiej genealogii, wysoki poziom moral­ ny i etyczny wywodzący się z samej istoty związków z ziemią i charak­ teru pracy. W tej opozycji do negatywnych skutków urbanizacji na­ wiązywano do ciągle żywych w polskiej myśli społecznej i nurcie lite­ rackim koncepcji dwu kultur — kosmopolityzującej szlachecko-miejskiej i pierwotnej słowiańsko-rodzimej, c h ł o p s k i e j . Niewątpliwie wpływ koncepcji Kolda silnie akcentujący rolę rodzi­ ny w procesie przekazu treści kulturowych, jak i znaczny stopień za­ chowawczości w strukturze i funkcjach rodziny wiejskiej w Polsce, pozwalał widzieć w jej trwałości podstawowy czynnik integrujący nie tylko grupę lokalną. Kumulując w szerokiej sferze działań gospodar­ czych, społecznych i kulturowych wiele elementów tradycyjnych była ona dla konsolidującej się warstwy chłopskiej nosicielem treści, z któ­ rych budowano wspólny system wartości. Usytuowanie uniwersytetu w środowisku wiejskim, nawiązywanie do zasad organizacji rodziny, kultywowanie obrzędowości rodzinnej i do­ rocznej było świadectwem uznania za najważniejsze tych elementów kultury, które wartościowane w środowisku wiejskim uzyskały sta­ t u s t r a d y c j i i mogły stać się siłą konstytutywną i w pewnym stop­ niu konserwacyjną dla warstwy chłopskiej. Nawiązując do form przekazu ustnego jako podstawowego sposobu transmisji i utrwalania treści tradycyjnych duże znaczenie przypisywa­ no na uniwersytecie ludowym pieśni ludowej i formom wizualnym o du­ żym ładunku emocjonalnym, jakimi były widowiska-misteria związane z obrzędowością ludową. Zrozumienie znaczenia tych ostatnich dla ce­ lów wychowawczych oraz dla zachowania "...swojskości rdzennie pol­ skiej, piastowskiej jakby dostojności" , bliskie było rozwijanej przez J. Cierniaka idei teatru ludowego, tzw. teatru obrzędowego. Insceniza­ cja zwyczajów i tradycji obrzędowych oraz magicznych rytuałów sak­ ralnych miała stworzyć możliwości wypowiedzenia swej odrębności kulturowej za pośrednictwem oryginalnej twórczości widowiskowo-teatralnej. Cierniak widział w teatrze ludowym "dział artystycznej wypowiedzi gromad ludowych". Realizując w odrodzonej Polsce własną koncepcję artystycznego teatru ludowego uważał jednak swe dzieło za konsek­ wentną kontynuację prac prowadzonych już od dawna w tym zakre­ s i e . Uznawał pionierski charakter powstałych w 1907 r. Związku Teat35 36 37 K Por. P a p r o c k a , op. cit, s. 65-66. J . C i e r n i a k , Źródła i nurty polskiego teatru ludowego. Opracował i sło­ wem w s t ę p n y m opatrzył A. Olcha, Warszawa 1963, s. 212; M a z u r , op. cit.; С ap i g a , op. cit; Siewiarze... A. B i e ń , J . C i e r n i a k , Teatry ludowe w Polsce, Warszawa 1928. 3 8 8 7 �T R A D Y C J A LUDOWA A ŚWIADOMOŚĆ SPOŁECZNA 45 rów i Chórów Włościańskich i w 1919 r. Związku Teatrów Ludowych. Oceniając działalność tych instytucji, różniących się zasadniczo od jego własnej wizji teatru, uznawał je za odpowiadające istniejącym w t y m okresie warunkom społeczno-politycznym. Widział ich rolę w uświada­ mianiu narodowym wsi i w szeroko rozwijanej akcji oświatowej. Teatry włościańskie były dla tworzonych przez Cierniaka form teatru ludowe­ go sumą doświadczeń pozwalających zarówno na właściwą ocenę moż­ liwości percepcji przychodzących z zewnątrz treści artystycznych, jak i ocenę potrzeb i możliwości twórczych ludu w tym zakresie. Mimo że pojęcie teatr ludowy rozumiał Cierniak szeroko jako teatr mas, obejmu­ jąc tym określeniem nie tylko lud wiejski, ale i robotniczy, tworzywem dla kreowanego przez niego teatru ludowego był przede wszystkim folklor wiejski. Nie idąc śladami swych poprzedników, którzy tworzyli teatr dla ludu, pragnął z ludu, z ludowej twórczości wyprowa­ dzić nowe treści i nowe formy teatru. Przyjmując- za główne źródło teatru ludowego w Polsce całe dziedzictwo dotychczasowej kultury l u ­ dowej (włączając do niej również pewne elementy kultury plebejskiej) dokonywał wyboru tych treści, które w jego pojęciu zawierały najstar­ sze, zachowane elementy tradycji ludowej . W zwyczajach oraz obrzę­ dach ludowych i ich rytualnej postaci i symbolice o charakterze magii sakralnej dostrzegał wzorem wielu poprzednich badaczy zarówno treści prasłowiańskiej rodzimej kultury, jak i ścisły, inspirujący związek z si­ łami przyrody. Zrodzona z tej egzystencjalnej zależności od otaczające­ go świata dawna obrzędowość religijna była w istocie swej samorodnym teatrem w syntetyzującej formie sceniczno-widowiskowej przedstawia­ jącej wewnętrzne i zewnętrzne życie ludu, idee moralno-etyczne i este­ tyczne nurtujące to środowisko. W twórczym udziale uczestników tak powstającego widowiska widział Cierniak zarówno możliwość rozwoju osobowości jednostki poprzez zrozumienie wartości własnej kultury, jak i tworzenie się jedności gromadzkiej rodzącej się we wspól­ nym akcie twórczym. Formułując cele teatrów ludowych w Polsce » bliski był koncepcjom reprezentowanym przez Solarza budzenia w spo­ łeczności wiejskiej poczucia własnej wartości, godności i siły twórczej zdolnej do aktywnego udziału w budowaniu kultury narodowej. Reali­ zacja tego zadania wymagała zwrócenia uwagi na zagadnienia estetycz­ ne, na wyzwalanie instynktu zbiorowego przeżywania i tworzenia pięk­ na. Korzenie tej kulturotwórczej roli wsi tkwią w przekazywanych z po­ kolenia na pokolenie treściach tradycyjnych wytworzonych w określo­ nych warunkach chłopskiej pracy i zachowań ludycznych. Należy więc podkreślić, że w tradycji szukał Cierniak nie tylko treś­ ci formalnych, ale duże znaczenie przypisywał przeżyciom i doznaniom 38 3 8 • J . C i e r n i a k , Wiejskie uroczystości obrzędowe jako właściwy teatr dowy, "Teatr Ludowy", nr Э: 1930. •» J . C i e r n i a k , Nasz cel, nasze drogi, "Teatr Ludowy", nr 14: 1927. lu­ �46 , ; i Í • i i 1 I I i 1 ; PAPROCKA w sferze uczuciowej, zarówno estetycznym, jak i religijno-moralnym, które towarzyszyły wszystkim zachowaniom odświętnym. W nich wi¬ dział nawiązanie zarówno do "praźródeł" przechowywanych w środo­ wisku wiejskim treści artystycznych, jak również uniwersalnych dążeń ludzkich do wzniosłości w sferze duchowych przeżyć. Zarówno w tych poglądach, jak i w podejściu do folkloru, o którym pisał, że "ma być z jednej strony materiałem na ów teatr o charakterze odświętnym (i nie może być nadużywanym); ale z drugiej strony ma także stać się jakby punktem wyjścia dla przyszłych autorów i inscenizatorów..." nawiązywał do romantycznego i neoromantycznego pojmowania inspirującej ro­ l i tradycji ludowej w wielu dziedzinach twórczości artystycznej. W myśl tych poglądów tworzywem artystycznym stać się mogły nie tylko zwy­ czaje, obrzędy, ale i pieśni ludowe, ludowa twórczość ustna, podania le­ gendy, bajki. Treści dramatyczne zawarte w tych dziedzinach twórczoś­ ci ludowej, sceniczna niemal forma ich wyrazu czyniła je teatrem — uroczystością, teatrem — zabawą czy teatrem — nabożeństwem. W tych poglądach na wartości dramatyczne zawarte w tradycyjnych treściach ustnej twórczości ludowej mamy bliskie nawiązanie do ideologii roman­ tycznej do mickiewiczowskiego obrazu duchowej kultury ludu przedsta­ wionego zarówno w jego poetyckiej twórczości dramatycznej, jak i analizowanego w wykładach paryskich poświęconych literaturze słowiańskiej. Cierniak uznając, jak sam stwierdza, teatr za "sumę środków do ucieleśnienia wyimaginowanego życia", nie traci z pola widzenia realistycznej wizji postępowej wsi nowoczesnej, czemu daje wyraz w swoich pracach *». Formułował nawet pewne programy działania w zakresie go¬ spodarczo-społecznym. Propagował spółdzielczość jako rozwiniętą formę gromadnego działania, nawiązując tym samym do tradycyjnych form współdziałania gospodarczego. W teatrze ludowym widział część programu budowania świadomości społecznej warstwy chłopskiej. Koncepcje Cierniaka znalezienia właściwej formy dla ujawnienia i wyrażenia ukrytych w twórczości ludowej artystycznych treści zna­ lazły możliwość realizacji i praktycznego sprawdzenia w działaniach uniwersytetu ludowego. Wywodzące się ze wspólnego nurtu i zbieżne z sobą poglądy Solarza i Cierniaka na rolę tradycji ludowej w kształ­ towaniu świadomości społecznej warstwy chłopskiej powołały do życia nową i oryginalną w swym kształcie artystycznym inscenizację teatral¬ ną określoną później jako "teatr z głowy". Ten samorodny w swej for­ mie teatr spełniał podwójną rolę: budził twórczą inicjatywę i r ó w n o cześnie stanowił jeden z elementów programu wychowawczego. Jak m ó wił o nim Solarz: "Jego cena wychowawcza leży w budzeniu inicjaty­ j : iI I I I I WANDA j I I wo J . C i e r n i a k , Wieś ta, Warszawa 1956. j Zaborów i Zaborowski Dom Ludowy. Zaborowska riu- �T R A D Y C J A LUDOWA A ŚWIADOMOŚĆ 47 SPOŁECZNA w y i samodzielności twórczej uczestnika zespołu, tak w obmyślaniu treś­ ci jak i w wykonaniu przy wyzwoleniu się od tradycyjnej niewolniczej formy i techniki" . Tworzywem dla inscenizacji teatralnych głównie zespołowych rzadko indywidualnych (co było świadomym działaniem wychowawczym) stawały się pieśni ludowe, opowiadania, legendy. Szcze­ gólnie pieśni od dawna uznawane za najbogatsze i najbardziej wiarogodne źródło tradycyjnych treści stanowiły bardzo istotny element w y ­ chowawczy. Były one zarówno czynnikiem integrującym grupę, co było nawiązaniem do roli, jaką pieśń spełniała w obyczajowości wiejskiej, jak i pewnym zabiegiem psychoterapeutycznym budzącym poczucie wartości własnej grupy i jej siły. Na uniwersytecie ludowym śpiew i za­ jęcia artystyczne stały się integralną częścią życia słuchaczy . W poszu­ kiwaniu materiałów do inscenizacji posunięto się jednak dalej sięgając do samych źródeł teatru, do tradycyjnych zwyczajów i obrzędów. Stąd rodził się tzw. teatr obrzędowy najbliższy formie i treści koncepcjom Cierniaka. Wydaje się, że w działalności Cierniaka, jak i innych przedstawicieli twórczej inteligencji pochodzenia chłopskiego, wyodrębniają się w y r a ź ­ nie, w dążeniu do realizacji podstawowego celu, jakim było społeczne i polityczne równouprawnienie warstwy chłopskiej, dwa podstawowe nurty. Pierwszy m i s t y c z n y odkrywający w treściach tradycyj­ nych rodzimość i prasłowiańskość elementów kulturowych oraz nieznisz­ czalne wartości duchowe i społeczne wykształcone w warunkach chłop­ skiego bytu i przechowywane w tej warstwie do współczesności. Ocale­ nie tych najwartościowszych elementów tradycji ludowej od zaniku trak­ towane było nie tylko jako obowiązek wobec własnej warstwy społecz­ nej, ale również uznane za obiektywną konieczność w procesie rozwoju kultury ogólnonarodowej, zgodnej z istniejącą w Polsce s t r u k t u r ą spo­ łeczną. W tym nurcie zawarte były również tak charakterystyczne dla okresów wcześniejszych, a szczególnie silnie artykułowane w stwierdze­ niach neoromantyków, poglądy o etnicznie i rasowo polskim typie ludu wiejskiego. Drugi nurt posiadał charakter bardziej złożony. Składały się na nie­ go poglądy opozycyjne wobec romantycznego i neoromantycznego" idea­ lizowania wsi, chłopa i pracy na roli widzące w takim podejściu odbi­ cie szlachecko-literackich czy malarskich obrazów kultury ludowej. Apo41 42 4 1 S o l a r z , Na czym polega ludowość..., s. 65. W innym miejscu pisze: "Jeśli teatr ma być nie tylko formą rozrywki kulturalnej, ale przede wszystkim środkiem wychowawczym i to do celów wiejskiego uniwersytetu dostosowanym, musi wno­ sić momenty bardziej twórcze i w g ł ę b n e w uczestnictwo zespołu i osób pojedyn­ czych, aniżeli mógł to uczynić teatr amatorski z jego odtwarzaniem, mechanizowaniem i tresurą", jw., s. 64. Z. S o 1 a r z o w a, Teatr z pieśni. Jak były odtwarzane w Wiejskim Uniwer­ sytecie Orkanowym (1926-1933), Warszawa 1933, s. 90. 4 2 �48 WANDA PAPROCKA teoza i dążenie do zachowania prymitywnej kultury pozbawiała, jak stwierdzali przedstawiciele tego stanowiska, kulturę ludową pierwiast­ ka twórczego, sprowadzając wszystkie działania do odwzorowywania czy rekonstrukcji modelu kulturowego wsi (często hipotetycznego) pow­ stałego w przeszłości w określonych warunkach historycznych. Nie ne­ gując istnienia cennych wartości kulturowych zawartych w tradycyj­ nych treściach uznawano konieczność dokonywania selekcji dziedzictwa kulturowego wsi. Potrzeba ta wynikała ze świadomości różnej genezy elementów konstytuujących jego strukturę co potwierdzały badania naukowe prowadzone w tym zakresie na coraz szerszą skalę Sprzęciwiajac się przedmiotowemu traktowaniu wsi widziano w takim stosun­ ku do iei kulturv kontvnuacie stanowisk charaktervstvcznvch dla okre¬ sów Doorzednich Uznawały one tradycie kulturowe warstwy chłonskiei za źródło i n s D i r a c i i dla różnego rodzaiu twórczości realizowane! iednak noza środowiskiem wieiskim i nie służące mu bezoośrednio W skra i nvrh LZdzüo to nawet do D r ó b tworzenia rezerwatów E r v S o w p ? ' T a k i Ttosunek do t r a d i c i i czvnił T n i e i zbiór relTktów on ZZlZZt Ttrw^Wi 1 • t ^ t Z ^ Г Г а т Т к Т Г о Г nna „fcbd™ ntLrtvm V L I S 1 I u „ " ьГ ZZT¿LII>S> i przemianami, t k w i bowierr podstawowe zrodio jej związku z teraźniejszością. Tradycja ja­ ko przeszłość aktywnie konstruowana i przekształcana, a me odwzoro­ wywana z jej dawnych kszta kształtów, tow, jest z jednej strony siłą wyznaczają­ kulturowego inwentarza, z drugiej zas siłą dynamizującą rozcą zakres ku. woj kultury. Te koncepcje eksponujące twórczy charakter tradycji ludowej w pro­ cesie kształtowania kultury ogólnonarodowej (niezależnie od różnego sposobu spojrzenia na zakres jej udziału w t y m procesie) odegrały w omawianym nurcie znaczną rolę. Należy również podkreślić, że duży udział przedstawicieli warstwy chłopskiej w kształtowaniu się profilu tego nurtu wpłynął na rozsze­ rzenie zakresu treści, które uznano za tradycyjne ze względu na swoje dawne i trwałe wartości. Dotyczyły one przede wszystkim elementów kultury społecznej wsi. Podnoszono szczególnie znaczenie rodziny wiej­ skiej jako nosiciela tych pozytywnych cech, które warstwa chłopska winna wnieść do kultury ogólnonarodowej. Dla pełnego obrazu omawianego nurtu należy także wspomnieć o wpływie, jaki na stosunek do kultury ludowej, a szczególnie sztuki ludowej, miały ogólnoeuropejskie prądy artystyczne . Znajdują one 43 « Por. M. D r o z d - P i a s e c k a , Społeczne funkcje sztuki ludowej. Sztuka ludowa w życiu społeczeństwa I I Rzeczypospolitej. Artykuł zamieszczony w niniej­ szym zeszycie. �T R A D Y C J A LUDOWA A ŚWIADOMOŚĆ SPOŁECZNA 49 odbicie m. in. w dziedzinie teatru ludowego, na który oddziaływały no­ watorskie koncepcje teatru realistycznego związanego zarówno z dzia­ łalnością Reduty, jak i reżyserami i aktorami tej miary, co J. Osterwa i L.. Schiller. Reasumując należy stwierdzić, że w okresie międzywojennym, w okresie stabilizacji państwowości polskiej, następuje przesunięcie punktu ciężkości w zainteresowaniach tradycją ludową z jej wartości i treści narodowych na zagadnienie jej wartości twórczych w procesie kształtowania kultury ogólnonarodowej. Właśnie w koncepcjach teatru ludowego, jak i sztuce ludowej, przejawia się ta tendencja szczególnie wyraziście pozwalając widzieć w ludzie nie tylko biernego w pewnym stopniu nosiciela cech narodowych, ale skumulowany potencjał twórczej energii ludzkiej. Te twórcze działanie wielu pokoleń wtopione w r y t m codziennego życia i pracy, często doskonałe artystycznie, należy wyz­ wolić i wyodrębnić tworząc z nich osobne dziedziny sztuki. Teatr miał być jedną z form wyrazu tych potencjalnych sił, kanałem umożliwiają­ cym właściwe ich wyzwolenie. Ванда Папроцка НАРОДНАЯ ТРАДИЦИЯ И ОБЩЕСТВЕННОЕ СОЗНАНИЕ КРЕСТЬЯНСКОЙ ПРОСЛОЙКИ В ПЕРИОД II РЕЧИ ПОСПОЛИТОЙ Резюме В работе обсуждаются роль и значение народной традиции в формировании обществен­ ного сознания после восстановления независимой Полыни в 1918 г. Объединение разделен­ ного тремя захватчиками народа в один государственный организм создало основы нацио­ нальной общности. Требовалось притом определить роль в нововозникшем государстве каждого из классов и социальных прослоек. Одним из элементов, определяющих их место в новоформирующейся общественной структуре были размеры и характер культурного наследия, вносимого в общенародную культуру. Таким вкладом крестьянской прослойки были м. пр. традиционное содержание и ценности, содержащиеся в народной культуре. В междувоенный период особенно растет роль сельской среды в формировании взгля­ дов на народную культуру и ценности, ею представляемые. В статье предпринята попытка представить взгляды на народную традицию, находящиеся в программах организаций сельской молодежи, деятельность народных университетов и народных театров. С особенной четкостью определяется позиция по отношению к народной традиции в деятельности сельской молодежи. Процесс консолидации молодого поколения деревни в рамках молодежных организаций осуществлялся путем пробуждения в крестьянском классе крестьянского группового самосознания. Важным элементом его являлось сознание обладания отдельной культурой, в которой усматривались отечественные и славянские черты. Этот способ видеть народную культуру продолжал взгляды X I X в. романтиков и нео­ романтиков перелома X I X и X X вв. В междувоенный период взгляды на народную культу­ ру образовались под влияниемдвух течений: регионализма и аграризма. Регионализм, имев­ ший своих иделогов и деятелей уже на переломе X I X и X X вв. стал программой для деятель­ ности, связанной после восстановления независимости с политикой государства. Созда­ тель основ регионализма В. Оркан в созданной собой идеологии регионализма продолжал 4 Etnografia Polska X X V I I / 1 �50 WANDA PAPROCKA неоромантические теории С. Виткевича. В 1926 г. была создана программа польского регио­ нализма, определявшая м. пр. роль и значение народных традиций в национальной культуре. Регионализм Оркана представлял собой одну из форм защиты отечественного характера сельской жизни в ее традиционной форме. Согласно этим взглядам народная культура, приобретая самосознание своей собственной ценности, должна противопоставлять себя влияниям города, трудовой эмиграции и даже школы. Оказываемое ими давление не только уничтожает традиционную народную культуру, но и стирает дифференциацию польских регионов. Весьма важную роль при формировании крестьянского сознания сыграла идеоло­ гия аграризма, который можно признать основой деятельности всего народного движения в рассматриваемый период. Идеология, выросшая на почве социально-политических дви­ жений таких стран, как Дания, Швейцария и Чехословакия, в своих основных положениях опиралась на утверждения, что крестьянское население представляет собой единый социаль­ ный слой, и как самый сильный в Польше, он должен занимать в политической и обществен­ ной жизни народа и государства позицию, соответствующую его численности и вкладу в производство материальных благ государства и народа Аграризм, постулировал необхо** димость опереть социально-экономическую структуру на отечественное крестьянское хозяй ство одобрял и стремился оаспоостоанять традиционное солегзжание передаваемое в холе культурного наследованиял в семействе и в местном обществе. ¬ S i i i Народная традиция вызывает интерес к себе со стороны народных университетов. От­ ношение к народной традиции в программах университетов (в частности народного универ­ ситета в местности Шице и Гач, руководимого И. Соляжем) формировалось через посред­ ство постоянно появляющихся в польской гуманитарной мысли взглядов, касающихся славянского происхождения народной культуры. Оно ссылалось вместе с тем на положения народического движения, создатели которых М. Ф. Грунвиг и К. Колд стремились опереть всю жизнь скандинавских народов на элементы отечественной традиции. Большое значение для упрочения традиционного содержания имел и народный театр, получивший развитие благодяря деятельности Я. Церняка, использующего для инсцени­ ровок традиционные народные песни, обряды, народные обычаи, легенды и предания. Церняк искал в традиции не только формальные черты, большая роль приписывалась им пере­ живаниям и ощущениям в эмоциональной сфере как в области эстетического, так и рели­ гиозно-нравственного, сопутствующим всем формам праздничного поведения. В поисках материала для инсценировок он обратился к самим источникам театра, к традиционным обычаям и обрядам. Отсюда родился т. наз. „обрядовый театр", по форме и содержанию наиболее близкий концепциям Церняка. 1 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1b6044fcfeb09aaf2ef247b9b6aa3df4.pdf 6b38540e7b842f99d2def6a451d24a75 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1085 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:996 Title A name given to the resource Kultura duchowa - zbiór rzeczy czy system więzi lub znaczeń?/ ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.1, s.9-28 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sokolewicz, Zofia Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A R T Y K U Ł „Etnografia Polska", t. I S S N 0071-1861 Y XXVII, z. 1 Cząść I ZOFIA SOKOLEWICZ . K U L T U R A DUCHOWNA — ZBIÓR RZECZY CZY SYSTEM WIĘZI L U B ZNACZEŃ? We współczesnej polskiej etnografii używa się pojęcia "kultura du­ chowa" w przynajmniej trzech zasadniczych znaczeniach. Wyrastają one z doświadczeń Kazimierza Moszyńskiego, odmiennych propozycji Kazi­ mierza Dobrowolskiego i wreszcie z kręgu doświadczeń strukturaino-semiotycznych. Pierwsze dwa nie implikują ujęć systemowych, choć ich w zasadzie nie wykluczają, o czym będzie mowa dalej. "Kultura rozpada się zatem dla nas —• pisze Moszyński — na marterialną, duchową i społeczną..., przy czym w t y m podziale odzwierciedla się troistość zasadniczych składników ludzkości, którymi to składnika­ mi są: podłoże fizyczne, czyli materialne, życie duchowe i społeczna struktura" K u l t u r ą duchową określa się więc to, co ma znaczenie prze­ de wszystkim dla życia duchowego, a więc: wiedzę, religię, magię, wróż­ biarstwo, wierzenia i sztukę, co zaspokaja duchowe potrzeby człowieka . Autor zastrzega się jednocześnie, że elementy kultury duchowej znaleźć można również i w innych dziedzinach kultury. Powyższy trójpodział jest wszakże jedynie umownym podziałem, istota kultury nie pozwala na ostre ograniczenie jej dziedzin. Już samo przyjęcie przez Moszyńskie­ go ewolucjonistycznego założenia, że istotę kultury można sprowadzić do myśli, do idei, powoduje, że ideę można znaleźć w każdej sferze k u l ­ tury. Jednakże sfera kultury duchowej sensu stricto to sfera wiedzy, religii i sztuki, gdyż — zdaniem Moszyńskiego — mają one bezpośrednie znaczenie tylko dla życia duchowego . Wyróżniając kulturę duchową ze względu na funkcje pełnione przez nią w życiu człowieka, Moszyński postuluje objęcie jej t y m samym aparatem pojęciowym, co pozostałe działy, to jest materialną i społeczną. Znajduje zatem w stosunku do 2 3 ' K . M o s z y ń s k i , Człowiek. Wstęp do etnograjii powszechnej i etnologii, Wroclaw-Kraków-Warszawa 1958, s. 23. K . M o s z y ń s k i , Kultura ludowa Słowian, cz. 1: Kultura materialna, Kr, k ó w 1929. M o s z y ń s k i , Człowiek..., s. 16. 2 8 / �10 ZOFIA S O K O L E W I C Z niej zastosowanie pojęcie wytworu kulturowego. Wytworem, w rozumie­ niu Moszyńskiego, obejmuje się "nie tylko rzeczy, instytucje i pojęcia, lecz również wszelkie czynności człowieka, wyjąwszy jedynie te, co w całości podpadają pod zakres badań ściśle bio- czy fizjo- i psycholo­ gicznych..." Było to świadome odejście od rozumienia tego pojęcia przez K. Twardowskiego . Było jednakże zgodne z całym zestawem za­ sad heurystycznych stosowanych przez Moszyńskiego, z jego, w różny sposób wyrażanym, przekonaniem, że jeżeli nawet świat kultury nie jest wyłącznie światem rzeczy, to powinien być badany tak, jakby nim był. I dlatego wytworem (nie tylko ręki, ale i myśli) człowieka była zarówno socha, jak i taniec, jak i wierzenie w istnienie skrzatów, powroty duchów zmarłych czy obrządek grzebalny. A ten pogląd był zgodny z innymi twierdzeniami Moszyńskiego o istnieniu rzeczywistości obiektywnej i zewnętrznej w stosunku do człowieka i o metodach, które pozwalały na dochodzenie do obiektywnych twierdzeń o tej rzeczywistości, na roz-« wiązanie problemów "raz na zawsze" , na przypisywaniu nauce cha­ rakteru kumulatywnego, na traktowaniu etnologii jako nauki odtwa­ rzającej rozwój tzw. kultur niższych i formułującej prawa rozwoju k u l ­ tury, prawa o charakterze ogólnym, a dające się odkryć w konkretnych, historycznych losach ludów i narodów . Drugie rozumienie kultury duchowej wiążemy z propozycjami teore­ tycznymi Kazimierza Dobrowolskiego. Już w 1936 r. sprzeciwił się on poglądowi Moszyńskiego twierdząc, że kultury nie można podzielić na materialną, społeczną i duchową. Sądził bowiem, że podział taki byłby zbyt powierzchowny. "Poza wszystkimi bowiem działaniami i wytwora­ mi człowieka — pisał — kryje się treść duchowa, psychiczna". I da­ lej "...jedynie głębiej umotywowany podział kultury musi opierać się nie tyle na kryteriach formalnych, ile na odmiennych dyspozycjach psy­ chicznych człowieka, na jego różnorodnych potrzebach. Wniknięcie w ży­ cie psychiczne człowieka jest też jedyną drogą, która wiedzie do zro­ zumienia świata kultury" . I aby uniknąć owych uproszczeń przyjmuje Dobrowolski podział na kulturę gospodarczą, techniczną, społeczną, re­ ligijną, poznawczą i artystyczną oraz język. W późniejszych propozycjach uwzględnia nadto kulturę hedonistyczną związaną z odpoczynkiem, za4 s 6 7 8 4 M o s z y ń s k i , Człowiek..., s. 11. M o s z y ń s k i , Człowiek..., s. 11. M o s z y ń s k i , Człowiek..., s. 11. Niestety, żadne z istniejących opracowań sylwetki K. Moszyńskiego nie oma­ wia dostatecznie jego epistemologii. A jak wiele pozostaje tu jeszcze do wyjaśnie­ nia dla historyka nauki wskazuje m. in. mój artykuł; por. Z. S o k o l e w i c z , Teoria kultury Kazimierza Moszyńskiego jako punkt wyjścia dla badań etnogenetycznych, "Etnografia Polska", t. 23: 1979, z. 2, s. 83-111. K . D o b r o w o l s k i , Zagadnienie kultury, [w:] Kalendarz ilustrowany Kurie­ ra Codziennego na rok 1937, R. 10, Kraków 1936, s. 68. 5 e 7 8 �K U L T U R A DUCHOWA — ZBIÓR C Z Y S Y S T E M 11 9 spokajaniem dążeń indywidualnych, zapełnianiem wolnego czasu etc. Tworzy systematykę kultury znacznie bardziej szczegółową. I mimo to — a może właśnie dlatego — podkreśla, że przyjęta przez niego syste­ matyka nie jest wiernym odbiciem rzeczywistości, "...w gruncie rzeczy nie istnieje żadna z powyższych dziedzin kultury w postaci czystej... wszystkie zaś te dziedziny tworzą zwartą jedność" . Różnice między Moszyńskim a Dobrowolskim są dość istotne, a po­ dobieństwa pewnych sformułowań powierzchowne. Wspomnę o niektó­ rych. Moszyński przyjmuje szeroko rozumiane pojęcie wytworu k u l t u ­ rowego jako podstawową jednostkę taksonomiczną. Kultura, a w t y m i kultura duchowa, jest dla niego zbiorem form, zbiorem wytworów, za którymi ukrywają się pewne idee. Moszyński mówi o nich tym samym językiem, jakim mówi o kulturze materialnej i społecznej. Nie widzi po­ trzeby, by w chwili wyróżniania wytworu z ogólnego zbioru kultury uwzględniać jego szczególną substancję. Dobrowolski odwrotnie. Dla niego kultura jest "...ogółem pojęć, działań i wytworów, które są cha­ rakterystyczne dla pewnego społeczeństwa" . Od samego więc począ­ tku Dobrowolski rezygnuje z jednej jednostki taksonomicznej. Respektu­ jąc różnorodność form kultury posługuje się w opisie terminami poję­ cia, działania i wytworu. W późniejszych pracach obejmie te trzy termi­ ny jednym zbiorowym, który zacznie pełnić funkcje jednostki taksono­ micznej w jego pracach. Pojęciem tym jest fakt historyczny lub fakt kulturowy. Na jego treść złożą się zarówno pojęcia, zachowania lub w y ­ twory materialne jednocześnie. Fakt historyczny jest bowiem w ujęciu Dobrowolskiego pojęciem niezmiernie złożonym . Wspomniane trzy terminy: pojęcia, działania i wytworu, mają w te­ orii Dobrowolskiego wspólny mianownik. Jest nim świat psychiczny człowieka. I Dobrowolski sugeruje nam uwzględnienie tego świata już w pierwszej kolejności, na poziomie opisu zjawisk kulturowych, w mo­ mencie ich wyróżniania w obszarze kultury. Jak jednak rozumieć po­ jęcie świata psychicznego (Moszyński przecież też mówił o myśli ludzkiej ukrytej za wytworem, o potrzebach psychicznych człowieka), a co waż­ niejsze, jak się nim posługiwać w konkretnej procedurze naukowej? Pewną wskazówkę tutaj może stanowić wprowadzone przez Dobrowol­ skiego pojęcie poglądu na świat. Pisze on: "Zewnętrznym wyrazem jedności kultury jest pogląd na świat, który w mniejszym lub silniej10 11 12 9 K. D o b r o w o l s k i , Pojęcie i klasyfikacja kultury, referat przedstawiony na posiedzeniu Kom. Nauk. Oddz. P A N w Krakowie, t. 15: 1971 (fasc.) 1, s. 111-112. D o b r o w o l s k i , Zagadnienie kultury..., s. 69. D o b r o w o l s k i , Zagadnienie kultury..., s. 69. Z. S о к o 1 e w i с z, O podejściu historycznym we współczesnej etnografii polskiej, [w:] Studia z zakresu socjologii, etnografii i historii ofiarowane Kazimie­ rzowi Dobrowolskiemu, Kraków 1972, s. 258 n. 1 0 11 1 2 �12 ZOFIA S O K O L E W I C Z szym stopniu wyciska swe ślady na wszystkich polach twórczości ludzrkiej" . Z pojęciem poglądu na świat spotykamy się również w późniejszej twórczości Dobrowolskiego. Należy jednak przyznać, że w okresie po­ wojennym, zapewne pod wpływem teorii socjologicznej, teorii mate­ rializmu historycznego, Dobrowolski rzadziej posługuje się tym poję­ ciem. Ustępuje ono miejsca pojęciu społeczeństwa, społeczności, grupy ludzkiej. W języku teorii Dobrowolskiego to pojęcia organizacji spo­ łecznej lub struktury społecznej zaczną pełnić funkcję syntetyzującą, systematyzującą nasze informacje o badanej kulturze. Dla Dobrowol­ skiego systemem stanie się społeczeństwo, a pogląd na świat, właściwy danej grupie społecznej, danej klasie społecznej, stanie się elementem tego systemu. Poglądy na świat w późniejszych pracach Dobrowolskie­ go nie będą przedstawiane jako odrębny system, ani też jako wypadkowa, zewnętrzny wyraz kultury ludzi danej epoki. Tym samym nie będzie mu potrzebne takie syntetyzujące pojęcie. W modelu chłopskiej k u l t u ­ ry tradycyjnej wymienia czynniki sprzyjające kształtowaniu się k u l ­ tury tradycyjnej, to jest niski poziom sił wytwórczych w rolnictwie i trwałość osiedlenia wioskowych społeczności, patriarchalny ustrój ro­ dziny i sytuacja społeczna chłopstwa w ustroju feudalnym i we wczes­ nym okresie kapitalizmu. W modelu t y m sprawa kultury duchowej nie została wyodrębniona. Autor pisze na przykład, że niskiemu poziomowi sił wytwórczych w rolnictwie "...towarzyszyły: tendencja samowystarczal­ ności gospodarczej i słaba wymiana towarowa oraz silnie jeszcze dzia­ łające myślenie magiczno-mistyczne" . Tak więc w ujęciu Autora w po­ wyższym modelu uwzględniono tylko niektóre cechy elementy kultury duchowej w ich relacji do podstawowych elementów modelu. Jeżeli więc w pracach Dobrowolskiego do 1939 г., a zwłaszcza w rozprawie Dzieje kultu Św. Floryana w Polsce do połowy XVI w. interesuje A u ­ tora przede wszystkim treść owych poglądów na świat, treść wierzeń, cechy umysłowości i próbuje ująć je całościowo, to w miarę rosnącego zainteresowania teorią społeczeństwa i teorią materializmu historyczne­ go Autor zmienia perspektywę patrzenia na te sprawy. Interesują go już nie same poglądy i obraz, jaki tworzą w świadomości ludzi, ale ich relacja, przede wszystkim relacja zależności wobec zjawisk gospodarczo 13 1 4 1S 16 1 8 D o b r o w o l s k i , Zagadnienie kultury..., s. 71. K . D o b r o w o l s k i , A. W o ź n i a k , Historyczne podłoże polskiej kultury chłopskiej, [w:] Etnografia Polski, przemiany kultury ludowej, pod red. M. Bier­ nackiej, B. Kopczyńskiej-Jaworskiej, A. Kutrzeba-Pojnarowej, W. Paprockiej, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1976, s. 60 n. D o b r o w o l s k i , W o ź n i a k , op. cit., s. 60. " K . D o b r o w o l s k i , Dzieje kultu św. Florjana w Polsce do połowy XVI w., Warszawa 1923. 1 4 1 5 �K U L T U R A DUCHOWA — ZBIÓR C Z Y S Y S T E M 13 społecznych. W studium metodologii nauki w Polsce epoki Odrodzenia Dobrowolski pisze: "Z chwilą uchwycenia podstawowych zmian w świadomości społecznej w y ł a ­ nia się nowe zagadnienie: jakimi siłami zostały one p o w o ł a n e do życia. Zjawia się sprawa roli sił wytwórczych i ustroju społeczno-gospodarczego. Podstawowe zmiany świadomości społecznej, pociągające za sobą zmianę kierunku dążeń, i sple­ cione z nimi nowe drogi poznania otaczającej człowieka rzeczywistości wyrastają z życia, z materialnych w a r u n k ó w bytu, z mnożących się z biegiem czasu potrzeb, ze zmian w strukturze społecznej, ze ścierania się klas, z konfliktów społecznych" . ,7 W konsekwencji przyjęcia powyższego poglądu sfera kultury ducho­ wej zostaje podporządkowana innym sferom kultury, przede wszystkim zjawiskom społeczno-gospodarczym i przestaje interesować Dobrowol­ skiego jako całość. W różnorodnych jego pracach wybrane sfery kultury duchowej, jak na przykład ideologie zawodów lub kult św. smreka na Podhalu, zostają omówione w ich społeczno-gospodarczych uwarunko­ waniach, zostaje uwzględniony społeczny kontekst ich tworzenia się lub utrzymywania . Zjawiska kultury duchowej stają się w ten sposób korelatem systemu społeczno-gospodarczego. To, co społeczne, zdominuje w nich to, co duchowe, co psychiczne. Wykorzystanie prac K. Moszyńskiego w dzisiejszych pracach nad k u l ­ t u r ą duchową jest niezmiernie trudne z następującej przyczyny. Otóż wyróżnia on zjawiska kultury, a raczej wytwory na podstawie ich pod­ stawowej funkcji zaspokajania potrzeb człowieka. Nie wypracował jed­ nak, jak wiadomo, precyzyjnego systemu kryteriów pozwalającego na ich określanie. W rezultacie funkcje te określa się dość dowolnie i ar­ bitralnie, jak orientacja w świecie zjawisk otaczających człowieka, za­ bezpieczeniem oparcia, wzmożenie odporności , lub ogólniej, jako funkcje kultowe, religijne etc. W konsekwencji, t y m co dominuje w analizie zjawisk kultury duchowej, jest forma (mimo wszelkich zastrzeżeń Mo­ szyńskiego co do wtórności kryterium formy wobec kryterium funk­ cji ) . Wyjście od formy w badaniach kultury duchowej zostało dziś w dość zasadniczy sposób zakwestionowane. I choć docenia się jej znacze­ nie jako nośnika informacji, to jednak współczesne badania relacji między formą a znaczeniem nie są na tyle zaawansowane, by nadać badaniom samej formy większą rangę, by uznawać ich celowość. Zapewne należy liczyć się w przyszłości z powrotem w badaniach do spraw formy wierzeń, kultów, praktyk magicznych, sztuki (na którym to obszarze trwa ostry 18 19 2 0 1 7 K . D o b r o w o l s k i , Zagadnienie metodologii nauki w Polsce epoki odrodzenia, cz. 'l, Warszawa 1956, s. 222, odb. z Odrodzenie w Polsce, t. I I , cz. 1. K . D o b r o w o 1 s ki, Studia nad życiem społecznym i kulturą, Wrocław- W a r s z a w a - K r a k ó w 1966, s. 98, s. 256, 258. M o s z y ń s k i , Człowiek..., s. 15. M o s z y ń s k i , Człowiek..., s. 17. 1 8 1 8 2 0 �14 ZOFIA S O K O L E W I C Z 21 s p ó r ) , można jednak przewidywać, że badanie formy jako takiej, jako punktu wyjścia w analizie, nie zyska na popularności jako nie ułatwia­ jące stawiania nowych pytań i odpowiedzi na nie. Wnioskowanie zaś na podstawie podobieństwa form i ich zasięgów o pokrewieństwie k u l ­ tur i ludów przez samego Moszyńskiego zostało uznane za niewystar­ czające i wymagające dodatkowych procedur weryfikacyjnych * . Wnios­ kowanie zaś na podstawie formy o treści wierzenia jest w zasadniczy sposób kwestionowane i nieprzydatne do bardzo popularnych dziś ba­ dań kultury jako systemu komunikacji. Tak więc ujęcie przez Moszyń­ skiego zjawisk kultury duchowej w sposób, zdawałoby się ścisły i pre­ cyzyjny, na kształt durkheimowskich faktów społecznych, jak rzeczy, niezmiernie jeszcze wciąż popularne w Polsce, nie odpowiada światowym trendom badawczym w dziedzinie kultury duchowej. Nie zgadzają się z nim wszyscy zwolennicy antypozytywistycznego modelu w nauce oraz ci, którzy domagają się specjalistycznego aparatu pojęciowego do ba­ dania sfery duchowej człowieka, to jest niezmiernie w gruncie rzeczy zróżnicowany wachlarz kierunków, od strukturalizmu przez semiotykę do fenomenologii i hermeneutyki, a nawet nietradycyjnej historii, tzw. histoire nouvelle. Należy jednak przyznać, że przedstawiciele tych kie­ runków rzadko i z małymi w y j ą t k a m i odpowiadają na pytania, jakie stawiał sobie Moszyński, to jest na pytania o ewolucję kultów, o rer konstrukcję wierzeń konkretnych ludów. Odpowiadają jednak zgoła ina­ czej na pytania, jakie Moszyński postawił sobie w rozprawie O źródłach magii i religii . Inaczej nieco ma się sprawa z wykorzystaniem dziś propozycji Do­ browolskiego. Otóż, tak jak u Moszyńskiego forma —• mimo wszelkich starań — przysłoniła treść, tak u Dobrowolskiego treść została zdomi­ nowana przez jej społeczne cechy. Dla dzisiejszych badaczy kultury du­ chowej szczególne znaczenie mogą mieć wcześniejsze prace Dobrowolskie­ go, prace w zasadzie historyczne, a w mniejszym stopniu etnograficzne. W nich bowiem Autor dążył do rekonstrukcji umysłowości badanej gru­ py, i to nie tylko w jej społecznych uwarunkowaniach. Trzecie rozumienie kultury duchowej wiążemy w Polsce z tradycją uformowaną przez C. Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz-Jędrzejewi2 2 s 24 2S 2 1 P. S k u b i s z e w s k i , O dwóch sposobach uprawiania historii sztuki, "Teksty", 2 (14): 1974. M o s z y ń s k i , Człowiek..,, s. 101. K . M o s z y ń s k i , O sposobach badania kultury materialnej Prasłowian, Wrocław 1962. W. W. I w a n o w , W. N. T o p o r ó w , Sławianskije modielirujuszczije jazykowyje sistiemy, Moskwa 1965: t y c h ż e , Issledowanija w obłasti sławianskich driewnostiej, Moskwa 1974; E . M i e l e t i n s k i , Poetyka mitu, Warszawa 1981. » K . M o s z y ń s k i , O źródłach magii i religii, "Przegląd Filozoficzny", t. 28: 1925, z. 1.-2, s. 239-251. 2 2 2 8 2 4 �K U L T U R A DUCHOWA — ZBIÓR C Z Y S Y S T E M 15 czową, Jana S. Bystronia i Eugeniusza Frankowskiego. Wiąże się ono z próbą odejścia od formy i pokazania treści kultury, a przede wszystkim jej treści funkcjonujących w świadomości ludzi (Jędrzejewiczowa), jej treś­ ci symbolicznych (Frankowski), a nawet ukrytych znaczeń (Bystroń). O dzisiejszym odczytywaniu prac Jędrzejewiczowej pisali Zadrożyńs k a i Benedyktowicz , o inspiracjach płynących z prac J. S. Bystro­ nia pisał Stomma . Twórczość Frankowskiego może otoczona jest zbyt małym zainteresowaniem w porównaniu z tym, co mogłaby nam dać dziś w badaniach nad językiem symbolicznym. W historii etnografii omówiona jest k r ó t k o może nieco lepiej funkcjonuje w nauczaniu uniwersytec­ kim . Nie ulega jednak wątpliwości, że współcześni etnografowie sta­ wiając sobie pytania o sposób myślenia archaicznego, o ludową teorię poznania, nawiązują do tradycji wytyczonej twórczością tych trojga ba­ daczy okresu międzywojennego. Tradycja ta została w latach 60-tych X X w. poważnie wzmocniona wpływami semiotyki radzieckiej i strukturalizmu francuskiego. W re­ zultacie, w latach 70-tych powstała i znalazła swój wyraz w druku ten­ dencja do ujmowania kultury jako systemu znaczeń, systemu komuni­ kowania się ludzi. Komunikowanie to określone jest przez system myśle­ nia człowieka, a wyrażone, jak każda forma komunikowania się, w j ę ­ zyku. Kultura nie istnieje więc poza rzeczywistością językową, któ­ rej reguły są regułami myślenia. Taka definicja kultury wymaga przy­ jęcia szerokiej definicji języka. Tym samym etnologia musi sięgać do propozycji językoznawców od Jana Baudouina de Courtenay i Ferdynanda de Saussure poczynając. M u ­ szą też ulec zmianie podstawowe pojęcia etnologii. Na miejsce wytworu kulturowego czy faktu kulturowego, zachowania lub instytucji wejdą popojęcia znaczenia, znaku, symbolu, kodu, systemu znaczeń i struktur znaczeniowych. Tym samym pojęcie kultury duchowej może funkcjono­ wać tylko umownie i w zupełnie innym zakresie od propozycji Moszyń26 27 28 2 9 30 2 8 A. Z a d r o ż y ń s k a - B a r ą c z , Fenomenologiczna koncepcja historii i kul­ tury. Zastosowanie w polskich badaniach etnograficznych, "Etnografia Polska", t. 12: 1968, s. 15-27. Z. B e n e d y k t o w i c z , O niektórych zastosowaniach metody fenomenolo­ gicznej w studiach nad religią, symbolem i kulturą. Cz. I, "Etnografia Polska", t. 24:. 1980, z. 2, s. 9-46. L . S t o m m a , Wstęp, (do] J . S. B y s t r o ń , Tematy, które mi odradzano, Warszawa 1980, s. 14 n. Z. S о к o 1 e w i с z, Szkoły i kierunki w etnografii polskiej (do 1939 г.), [w:] Historia etnografii polskiej, pod red. M. Terleckiej, Wrocław—Warszawa—Kra­ ków—Gdańsk 1973, s. 160-162. Przyjęte przez Frankowskiego wyjaśnianie sztuki ludowej przez interpreta­ cję jej symboliki jest przedmiotem w y k ł a d ó w wchodzących w zakres historii etno­ grafii i teorii kultury na Uniwersytecie Warszawskim od 1973 г., było też inspi­ racją dla kilku już prac magisterskich na tymże Uniwersytecie. 2 7 2 8 2 9 8 0 �16 ZOFIA S O K O L E W I C Z skiego i Dobrowolskiego. Obejmie ona wszelkie dziedziny ludzkiego komunikowania się, wszystko to, co nie będzie "dosłownością", a co może być zgodne z definicją Ch. Pierca, że "znak to coś, co zastępuje coś i n ­ nego". Jednym z osiągnięć nauki X X w. jest wprowadzenie pojęcia systemu. W etnografii polskiej było ono, jak już wspomniałam, stosowane na szerszą skalę, ale w odniesieniu do społeczeństwa rozumianego jako sys­ tem. Wierzenia mogły stanowić, w najlepszym wypadku, podsystem od­ powiednio skorelowany z podstawowymi elementami społecznymi. Tak ujmowane zjawiska kultury duchowej wyjaśniały układ społeczny, one same nie były przedmiotem wyjaśniania. Tak to wynika z praktyki ba­ dawczej K. Dobrowolskiego i jego u c z n i ó w . Natomiast wspomniany K. Moszyński nie zaprzeczał, że kultura jest systemem. Sądził jednak, że na etapie klasyfikacji zjawisk kulturowych, podstawowym, pierw­ szym zadaniem etnografii w jego czasach było traktowanie k u l t u ­ r y tak, jakby stanowiła zbiór elementów nie powiązanych ze so­ bą. Dopiero dalszym krokiem było — dzięki analizie formy — ustalanie powinowactw kulturowych, dochodzenie do genezy wytworów i ich grup. W rezultacie Moszyński nie pretendował nigdy do przedsta­ wienia systemu wierzeń ludowych. Część Kultury ludowej Słowian poświęcona kulturze duchowej miała być zbiorem poklasyfikowanym wytworów kulturowych, które na tę sferę się składają. Nie miała być i nie była systemem wierzeń słowiańskich. Choć nie można wykluczyć, że Moszyński taki cel stawiał przed etnografami w dalszej perspektywie, po zbudowaniu podstaw warsztatu, faktograficznego fundamentu badań. Pierwsze etnologiczne próby systemowego ujęcia wierzeń ludowych i wierzeń społeczności plemiennych związane były i w Polsce, i w świe­ cie z zastosowaniem pojęcia całości i nie były ujęciami systemowymi w dzisiejszym rozumieniu tego słowa. Odegrały jednak ważną rolę na drodze do określenia tego, co to znaczy kultura duchowa jako system. Mam tu na myśli między innymi prace przedstawicieli szkoły niemieckiej, F. Graebnera i W. Koppersa, następnie F. Boasa, wreszcie African Worlds D. Forde'a. Ta ostatnia praca zasługuje zwłaszcza na naszą uwa­ gę. D. Forde stosuje bowiem w niej konstrukcję, która bliska jest po­ jęciu "poglądu na świat" sformułowanemu przez Dobrowolskiego. On również podporządkowuje system wierzeń instytucjom życia społecznego, strukturze społecznej. Nie wydaje mi się jednak, by książka ta, n i e wątpliwie znana, inspirowała szerzej etnograficzne środowisko polskie. Socjologowie i socjologizujący etnografowie i religioznawcy pozostawa­ l i i pozostają pod wpływem szkoły Durkheima, części propozycji Czar­ nowskiego i Dobrowolskiego. Natomiast etnografowie, zwłaszcza repre31 r 1 1 K . K w a ś n i e w i c z , Doroczne i rodzinne zwyczaje na tle przeobrażeń wsi podkrakowskiej. Studium wsi Niegoszowice w woj. Wrocław—Warszawa—Kraków 1979. współczesnych krakowskim, �17 K U L T U R A DUCHOWA — ZBIÓR C Z Y S Y S T E M zentujący tzw. młode pokolenie (Tomicki, Stomma, Wasilewski, Benedyktowicz) przyjmując za C. Levi-Straussem rozumienie kultury jako systemu znaczeń i poszukując wyjaśnień dla sfery życia duchowego w niej samej lub w sposobie myślenia ludzkiego, inspirowani są pra­ cami M . Eliadego, fenomenologicznej szkoły utrechtskiej, francuskiego kręgu Nouvelle Histoire, etnologicznej szkoły C. Levi-Straussa, semiotycznej szkoły tartuskiej, etnologicznej szkoły Griaule'a. Bliską dla nich książką będą African Systems of Thought wydane przez G. Dieterlen i M . Fortesa. Źródłem inspiracji wspomnianych wyżej kręgów etnologów i reli­ gioznawców, wspólnym dla nich i dla polskich badaczy, są wszakże wszelkie te zachowania ludzkie i zdarzenia, których nie da się wyjaśnić w sposób zadowalający metodami dotychczas stosowanymi lub w sto­ sunku do których można wysunąć wyjaśnienia alternatywne. To, co nie wyjaśnione, pozostaje zawsze źródłem nowych prób zrozumienia. I to wyjaśnia historykom nauki, dlaczego w szkole Durkheima traktują­ cej zjawiska religijne jako korelat struktury społeczeństwa , znalazły się jednak prace, których autorzy, jak M . Mauss lub L. Levi-Bruhl, sięga­ l i po wyjaśnienie zjawisk obrzędowych poza układ społeczny, sięgali w dziedzinę sposobu myślenia człowieka. Wyjaśnia nam to, dlaczego w kręgu szkoły funkcjonalnej powstały prace E. R. Leacha, który już w Political Systems of Highland Burma musiał odwołać się do wspól­ noty mitologii i wyobrażeń o świecie Shanów i Kachinów, aby wyjaśnić złożoną kwestię ich tożsamości etnicznej. Fakt, że każda teoria pozostawia pewną część zjawisk kultury nie wyjaśnioną, objaśnia nam również pewne, zadziwiające różnice zdań między niektórymi mistrzami i ich uczniami. Na przykład Max Gluckman zarzucał Arnoldowi van Gennepowi że nie doceniał właściwie swego odkrycia rites de passage rezygnując z wyjaśnienia ich społecznych funkcji. Ale już jego uczeń, Victor Turner, dokonał w swych badaniach zasadniczego zwrotu — od badania mechanizmów konfliktu u Ndembu do badania symboliki o b r z ę d o w e j . Nie ulega wątpliwości, że ba­ danie zjawisk kultury duchowej wyłącznie w kategoriach społecznych pozostawia nie wyjaśnione całe połacie kultury. I stanowi t y m samym bodziec do rozwoju badań nad istotą tego, co duchowe, oraz nad spo32 33 3 4 8 2 ss Z. В e n e d у к t o w i с z, Stefan Czarnowski i Marcel Mauss (od socjologicznej interpretacji kultury do elementarnych kategorii myśli), „Polska Sztuka Ludo­ wa", R. 34: 1980, nr 1, s. 50-52. M. G 1 u с к m a n, Rites de Passage, [w:] Essays on the ritual and social relations, M. Gluckman (ed.), Manchester 1962. V. W. T u r n e r , Schism and continuity in an african society, a study of Ndembu village life, Manchester 1954. V. W. T u r n e r , The forest of symbols, New York 1972; t e n ż e , The ritual process, structure and antistructure, London 1969. 8 8 8 4 8 5 2 — Etnografia Polska X X V I I / l �18 ZOFIA S O K O L E W I C Z sobem myślenia człowieka warunkującym jego porozumienie się z i n ­ nymi ludźmi i odczytywanie całej, otaczającej go rzeczywistości, całe­ go kosmosu. Prowadzi więc między innymi do badań fypu fenomenolo­ gicznego, hermenutycznego, semiotycznego, strukturalnego. I można przypuszczać, że każda z tych orientacji niesie sama w sobie swoje za­ przeczenie w postaci nie rozwiązanych kwestii. W ostatnich trzydziestu latach prowadzono w Polsce kilka różnych typów badań w dziedzinie kultury duchowej: 1. Kontynuowano prace rozpoczęte przez K . Moszyńskiego. P r z y k ł a ­ dów dostarczają prace J. Klimaszewskiej i T. Karwickiej . Punktem wyjścia w ich badaniach jest forma wierzenia lub obrzędu. W trakcie analizy forma ta zostaje podzielona na elementarne części składowe, a genezy tych części, jak i całości, poszukuje się w dalszej kolejności poprzez badania porównawcze. Na drodze analizy występowania form wierzeń, wiedzy etc. w przestrzeni można dojść do odtworzenia ich w y ­ stępowania w czasie. Analizą obejmuje się materiał występujący na dużym obszarze, zasadniczo cały obszar, na którym występuje dana forma, a więc nierzadko kontynent lub świat. T y m samym czas w y s t ę ­ powania badanych form, do którego określenia badacz dochodzi w trak­ cie analizy, jest proporcjonalnie długi. Badania terenów Polski są więc cząsteczką wymagającą szerokich prac porównawczych, przynajmniej słowiańskich lub europejskich. I tak są realizowane przez wiernych temu kierunkowi badaczy. Do tego typu studiów należy zaliczyć opracowanie tematów z k u l t u ­ r y duchowej w Polskim Atlasie Etnograficznym. 2. Badania typu historycznego, zgodne ze wskazaniami K. Dobro­ wolskiego sformułowanymi w latach 1953-1960. Obejmują one studia nad reliktem, zagadnieniami myślenia magicznego, ale przede wszystkim dotyczą zmian w sferze świadomości człowieka zachodzących w procesie zmiany kulturowej. Sfera kultury duchowej traktowana jest t u jako część całości kultury, podlegająca prawom całości i dzieląca jej losy. Zgodnie z zasadą Durkheima na podstawie części nie można wnosić o ca­ łości, część stanowi odmienną jakość od całości i obie należy rozpatry­ wać we wzajemnych relacjach. Przykładem pracy zgodnej z powyższy­ mi zasadami może być książka K . Kwaśniewiczowej o zwyczajach ro­ dzinnych i dorocznych na wsi podkrakowskiej lub fragmenty mono­ grafii wsi Mników pióra A. Kutrzeba-Pojnarowej . Należy przyznać, 36 37 38 39 3 8 J . K l i m a s z e w s k a , Annual folk-rites in Poland, "Ethnologia Polona", vol. 5: 1979, s. 9-27 (wyd. 1980). " T. K a r w i e ka, Zakazy związane z drzewem i motywujące je wierzenia, "Etnografia Polska", t. 17: 1973, z. 1, s. 131-141. K w a ś n i e w i c z , op. cit. ** A. K u t r z e b a - P o j n a r o w a , Tradycyjna społeczność wiejska w procesie przemian współczesnych. Studium wsi Mników powiatu krakowskiego, Wrocław— Warszawa—Kraków 1968. 118 �19 K U L T U R A DUCHOWA — ZBIÓR C Z Y S Y S T E M że ciekawy nurt wskazany w 1923 r. w pracy poświęconej przez Dobro­ wolskiego dziejom kultu Św. Floriana w Polsce jest kontynuowany głów­ nie przez historyków, którzy jednakże mniej od etnografów interesują się znaczeniami i seansami opisywanych zdarzeń. Charakterystyczna dla historyków niechęć w posługiwaniu się materiałem porównawczym spra­ wia, że tworzą oni wiele wyjaśnień ad hoc, trudnych do przyjęcia przez etnografów. Przykładem mogą być prace B. Baranowskiego . 3. Badania typu funkcjonalnego, w których obrzędy i wierzenia roz­ patruje się jako całość, ale w ich relacji do instytucji życia społecznego. Przykładem mogą być prace K. Zawistowicz-Adamskiej , M . Wieruszew­ skiej-Adamczykowej czy Z. Sokolewicz , pozostające pod w p ł y w e m różnych odmian funkcjonalizmu i propozycji klasycznej durkheimowskiej socjologii, a nie wykazujące szczególnego uwrażliwienia na problemy h i ­ storyczne. 4. Najliczniejsze wreszcie są badania typu regionalnego. W pracach tych zjawiska kultury duchowej opisuje się jako współwystępujące z prze­ jawami życia w innych sferach. Tak na przykład opis zwyczajów zwią,zanych z budową domu włączony jest do działu budownictwa . W za­ sadzie na tej podstawie można wnioskować jedynie o tym, z jakimi technikami budowlanymi wspomniane zwyczaje współwystępują, czy giną razem z nimi, czy przenoszą się na nowe techniki etc. W badaniach tego typu bardzo trudno wyjść poza stwierdzenie współwystępowania lub następstwa faktów (o ile uwzględnia się źródła z różnych epok histo­ rycznych). 5. Badania systemowe typu strukturalno-semiotycznego, nierzadko z niewielkimi wpływami fenomenologii i hermenutyki, podjęto w etno­ grafii polskiej w latach 70-tych. Chciałabym poświęcić im nieco więcej uwagi ze względu na to, że są stosunkowo nowe, oraz dlatego, że stały się przedmiotem wielu dyskusji, które zresztą nie ujrzały jeszcze druku, a wynikają wielokrotnie z nieporozumień lub braku informacji. Wspom­ niane badania stały się podstawą interesującego programu badawczego nad słownikiem wierzeń, obrzędów i symboli w polskiej kulturze l u 40 41 4 2 43 44 4 0 B. B a r a n o w s k i , Pożegnanie z diabłem i czarownicą, Łódź 1966; t e n ż e , Czary, Łódź 1980. K . Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a , Przemiany więzi społecznej w społecz­ ności lokalnej, „Roczniki Socjologii Wsi", t. 4: 1965. M. W i e r u s z e w s k a - A d a m c z y k , Sankcje systemu kontroli społecz­ nej wobec rodziny wiejskiej, na przykładzie dwóch wybranych wsi powiatu bełchatowskiego, "Łódzkie Studia Etnograficzne", t. 13: 1971; t e n ż e , Integracyjna i wy­ chowawcza funkcja folkloru, "Etnografia Polska", t. 17: 1973, z. 1, s. 105. Z. S z y f e l b e j n - S o k o l e w i c z , Plon, obrzęd i widowisko, Wrocław— Warszawa—Kraków 1967. M. P o k r o p e k , Ziemia sejneńska pod względem etnograficznym, [w:] Ma­ teriały do dziejów ziemi sejneńskiej, pod red. J . Jaskanisa, t. I I I , Warszawa 1975, s. 73-251; A. S z y f e r , Zwyczaje, obrzędy i wierzenia Mazurów i Warmiaków, Ol­ sztyn 1975. 4 1 4 4 4 8 4 4 �20 ZOFIA S O K O L E W I C Z is d o w e j : Badania te są reprezentowane w polskiej etnografii przez dość już liczny zbiór studiów i artykułów *. Ich wspólną cechą jest: a) uję­ cie wierzeń i obrzędów w formie systemu, a nie luźnego zbioru elemen­ tów; b) zdefiniowanie tego systemu jako systemu znaczeń; c) poszuki­ wanie wyjaśnienia na poziomie tzw. struktur długiego trwania; d) za­ łożenie, że punktem wyjścia w badaniach winna być nie forma, a zna­ czenie, jakie badane zachowania kulturowe mają dla ludzi w ich indy­ widualnym doświadczeniu i wzajemnym komunikowaniu się. Jednym z ważniejszych pojęć badawczych tego n u r t u jest, zgodnie zresztą z inspiracjami nauki światowej i tradycją etnografii polskiej okresu międzywojennego (C. Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz-Jędrzejewiczowa, J. S. Bystroń, E. Frankowski), pojęcie światopoglądu l u ­ dowego lub inaczej — ludowej wizji albo obrazu świata. Pojęcie to w obrazowy sposób miało przedstawić ów systemowy sposób widzenia świata przez człowieka. Etnografowie polscy przyjęli pojęcie wizji świata lub obrazu świata w znaczeniu, jakie ma ono na gruncie języka teorii strukturalno-semio4 4 5 Słownik wierzeń, obrzędów i symboli w polskiej kulturze ludowej opraco­ wany jest od 1977 r. w Katedrze Etnografii UW z inicjatywy Komitetu S ł o w i a n o znawstwa P A N , z funduszy problemu w ę z ł o w e g o 11.1 (polska kultura narodowa, jej tendencje rozwojowe i percepcja) kierowanego przez Cz. Hernasa. Założenia programowe słownika przygotowywane są do jednego z następnych n u m e r ó w " E t ­ nografia Polska". Z. B e n e d y k t o w i c z , D. M a r k o w s k a , O niektórych problemach iden­ tyfikacji kulturowej w procesie porozumiewania się, "Etnografia Polska", t. 23: 1979, z. 2, s. 205-235; I. D o m a ń s k a - K u b i a k , Wegetacyjny sens kolędowania, "Polska Sztuka Ludowa", R. 33: 1979, nr 1, s. 17-53; K . K u b i a k , Wyróżniki ob­ cości w bajce białoruskiej, cechy boskie i diabelskie "swego" i "obcego", "Etnogra­ fia Polska", t. 23: 1979, z. 2. s. 185-193; L . S t o m m a , Mit Alkmeny, "Etnografia Polska", t. 20: 1976, z. 1, s. 90-111; t e n ż e , Magia dzisiaj, rozważania o metodzie, cz. I , "Polska Sztuka Ludowa", R. 32: 1978, nr 3-4, s. 131-143; R. 33: 1979, nr 4, s. 195-205; t e n ż e , Determinanty polskiej kultury ludowej, "Polska Sztuka Ludo­ wa", R. 33: 1979, nr 3, s. 131-143: t e n ż e , Metoda strukturalna, [w:] Metody etno­ logii, skrypt UW, 1981; R. T o m i c k i , Słowiański mit kosmogoniczny, "Etnografia Polska", t. 20: 1976, z. 1, s. 47-99; t e n ż e , Ludowa kosmogonia dualistyczna Sło­ wian w świetle samojedzkich mitów stworzenia, "Etnografia Polska", t. 23: 1979, z. 2, s. 169-183; t e n ż e , The attitude of Polish peasant's community towards their own culture, problems of tradition, "Ethnologia Polona", vol. 6: 1980, s. 29-47; t e ii ż e, Ludowe mity o stworzeniu człowieka. Z badań nad synkretyzmem mito­ logicznym w Europie Wschodniej i Południowej oraz w Azji Północnej, "Etnografia Polska", t. 24: 1980, z. 2, s. 49-118; J . S. W a s i l e w s k i , Symbolika ruchu obroto­ wego i rytualnej inwersji, "Etnografia Polska", t. 22: 1978, t. 1, s. 81-108; t e n ż e , Podarować, znaleźć, zgubić, zbłądzić. Niektóre kategorie języka symbolicznego związane z opozycją życie — śmierć, "Etnografia Polska", t. 24: 1980, z. 1, s.283-303; t e n ż e , Po śmierci wędrować. Szkic z zakresu etnologii świata znaczeń, "Teksty", nr 3 i 4: 1979, cz. I i I I , s. 97-121 i 58-85. 4 6 Podano wyżej tytuły, które u w a ż a m za reprezentatywne dla nowych badań kultu­ ry duchowej w Polsce, nie jest to w żadnym wypadku pełna bibliografia. �K U L T U R A DUCHOWA — ZBIÓR C Z Y S Y S T E M 21 tycznej i różni się od znaczenia przypisywanego mu w dawnych pracach przez na przykład W. Koppersa (Weltbild) lub Forde'a (World). Wiąże się to w konsekwencji z nieco inną definicją obszaru badań. Staje się nim wszystko, co w kulturze zostało zobiektywizowane w postaci znacze­ nia lub symbolu przyjętego w komunikowaniu się między ludźmi lub z kosmosem. Obszar ten obejmuje więc wszelkie kulturowe aspekty świadomości i podświadomości. Przez wielu badaczy wzbogacany jest nadto przez wprowadzenie elementów emocji, przeżycia, ekspresji. Do pierwszych prób zastosowania pojęcia obrazu świata w badaniach nad k u l t u r ą ludową w Polsce należy praca R. Tomickiego poświęcona obrzędom pogrzebowym . Autor próbował w niej zrekonstruować obraz świata pozagrobowego i następnie odniósł doń religijne i magiczne za­ chowania ludzi w czasie obrzędów pogrzebowych, by określić istniejące między nimi a ukryte dla świadomości ludzkiej, związki. Musiał przyjąć założenie, że zachowania te są sensowne, że można odnaleźć w nich ład i porządek dzięki temu, że ludzie posługują się, przeważnie zresztą nieuświadamianymi, regułami. Reguły te były zachowane i przekazy­ wane z pokolenia na pokolenie w przekazie werbalnym lub niewerbal­ nym, nierzadko z motywacją, że są przekazane przez przodków. T y m sa­ mym, ze względu na szacunek, jakim darzono przodków, nie były one weryfikowane. Nie można jednak z tego powodu przypuszczać, że po­ wstały z powodu mylnych wyobrażeń o świecie, niedostatecznej wiedzy etc. Należy raczej sądzić, że zachowania ludzi spowodowane są ich sto­ sowaniem się do reguł współzależności i związku między różnymi ele­ mentami kultury; zachowania obrzędowe i wierzenia wynikają z symbo­ licznych relacji, tak jak one rysują się w symbolicznym obrazie świata. 47 4 8 Te pierwsze p r ó b y rekonstrukcji obrazu świata i odnalezienia w nim miejsca właściwego dla badanych zachowań czy wierzeń były niewątpliwie dość proste, może nawet uproszczone. Polegały w zasadzie na złożeniu tego obrazu z rozrzuconych, jak w układance, elementów. Przyjęto założenie, znane już nam z pracy E. Frankowskiego, że "wszy­ stko co ludzkie ma swoją orientację przestrzenną" i stosowano je w konstrukcji kwestionariuszy i sporządzaniu pierwszych uporządkowa­ nych opisów. Punktem wyjścia w tej rekonstrukcji był znany z prac M . Eliadego człowiek działający w czasie i przestrzeni i modelujący je przez narzu­ cenie siatek pojęciowych. Takie modelujące znaczenie ma dla każdego pojęcie "tego" i "tamtego świata". Pojęciom t y m odpowiada odrębna przestrzeń i odrębny czas. Wynikały z tego dla ludzkich działań różne konsekwencje. Jeżeli bowiem istniały dwa odrębne światy, to każdora4 7 R. T o m i c k i . Wizja świata pozagrobowego w polskiej kulturze ludowej, 1972, praca magisterska, archiwum UW. Według powyższego modelu przygotowano zestaw kwestionariuszy do bada­ nia kultury duchowej w 1976 i 1977 r. Archiwum Katedry Etnografii UW. 4 8 �22 ZOFIA SOKOLEWICZ zowe przejście z jednego do drugiego (narodziny, śmierć) wymagało znajomości odpowiednich sposobów przejścia. Stawało się wtedy jasne, że ułożenie zmarłego w kierunku odpowiadającym w danej kulturze podziemiom czy krainie zmarłych było właśnie umożliwieniem tego przejścia etc. Tym samym zakładano, że istniała dość spójna, mimo wszystkich historycznie następujących zmian, jedna wizja świata w da­ nej kulturze, a odnajdowane ułamki w postaci zachowań ludzkich winny do siebie pasować. I tak, etnograficzna rekonstrukcja nie musiała różnić się od malarskich przedstawień wizji świata podzielonego na ziemię, nie­ bo i piekło z właściwymi tym częściom świata atrybutami i symbolami. Taka wizja świata jest właściwie opisem uświadamianego przez ludzi pola kulturowych, symbolicznych wyobrażeń. Jest w sumie opisem, ana­ logicznym do opisu cyklu obrzędów dorocznych czy rodzinnych. Nie jest jeszcze interpretacją, jest zaledwie pierwszym analitycznym krokiem. Jej zastosowanie w badaniach okazało się bardzo pożyteczne przy porząd­ kowaniu opisowych materiałów. Inspiracją do rekonstruowania takich wizji świata były wspomnia­ ne już dzieła religioznawców, językoznawców, etnologów, wszystkich tych, którzy zajmując się kulturą pragnęli sięgnąć poza świadomość ludzi­ ka, dotrzeć do ukrytego pod językiem i kulturą porządku wyjaśniające­ go ludzkie zachowania. Teorie te dostarczyły kryteriów rozszerzających lub zawężających pole badań, kryteriów, według których tworzono zbio­ r y informacji i klasyfikowano materiał w dalszej procedurze anali­ tycznej. Z jednej strony były to teorie strukturalne i semiotyczne, z dru­ giej fenomenologia, w pewnym stopniu hermenutyka i , ostatnio, etnometodologia. Podzielają one (w każdym razie pierwsze dwie) przekonanie o zero-jedrmliówym charakterze pamięci ludzkiej, a w konsekwencji zakładają, że człowiek w celu opisu i zrozumienia świata posługuje się zestawami binarnych opozycji. Opozycje te tworzą podstawowe relacje znaczenio­ we (góra — dół, prawo — lewo, przód — tył etc). Człowiek z każdą z nich wiąże określone wartości kulturowe (np. ruch w górę może być ruchem do nieba). W opisie świata człowiek posługuje się kombinacja­ m i wielu takich opozycji, a różne społeczności ludzkie mogą różnić się między sobą przypisywaniem im różnych wartości, sposobem ich doboru i wiązania ze sobą (np. kolor biały jako symbol czystości i tym samym powiązany z sacrum może wystąpić zarówno przy urodzinach dziecka interpretowanych jako przybycie z tamtego świata, jak i na pogrzebie, a może w innym przypadku wystąpić jako przeciwstawienie koloru czar­ nego, koloru żałoby, czyli kolor radości). Gama kolorów od białego do czarnego może też mieć swoje znaczenie w ubiorze człowieka w miarę jak dorasta i starzeje się, jak dojrzewa pod względem społecznym etc. 1 Zastosowanie opozycji binarnych dla budowy modeli wyjaśniających zachowania obrzędowe człowieka wystąpiło już w najwcześniejszych �K U L T U R A DUCHOWA — ZBIÓR C Z Y S Y S T E M 23 pracach typu strukturalno-semiotycznego w Polsce. Za takie należy u z n a ć analizę legend średniowiecznych i analizę rytuału pokładzin w obrzędzie weselnym przeprowadzone przez L . Stommę. Bez wzglę­ du na to, czy ostateczne rezultaty analizy, budzące — chyba bez potrze­ by — wiele emocji słownych, nie mających pokrycia w druku, zostaną podtrzymane w toku dalszych prac przez Autora czy nie, prezentują one pewien poprawny schemat procedury analitycznej. Jej zastosowanie do­ prowadziło L . Stommę do uznania znaczenia pokładzin jako aktu ofiar­ nego. Gdyby tak miało być, to znaczenie to winno się zawierać w spo­ sobie myślenia człowieka o świecie. Autor dochodzi do wniosku, że w obrzędzie wesela krew okazuje się być odpowiednikiem ziemi w sło­ wiańskich (polskich) obrzędach płodnościowych. Ofiara jest tu tylko po­ jęciem — kluczem — pomagającym zbudować model, którego istotny­ m i elementami staną się: Bóg jako adresat ofiary składanej w celu krea­ cji (płodności) i jego przeciwieństwo w modelu —• diabeł — skłaniający do destrukcji. Opozycje binarne tworzą więc tu związki, które nazwiemy struktu­ rami. T y m samym pojęcie opozycji binarnej staje się narzędziem po­ mocnym w dotarciu w głąb opisu. To, co zdaje się być chaosem na po­ ziomie opisu, staje się działaniem zgodnym z regułami na poziomie owych ukrytych struktur. Mają one tę zaletę, że ukazują nam sposoby powiązania najbardziej zasadniczych, egzystencjalnych kategorii myśle­ nia ludzkiego, ukazują ową u k r y t ą wizję świata, w której bóg objawia się już nie w postaci dobrotliwego patriarchy, ale abstrakcyjnego daw­ cy życia, siły twórczej, staje się symbolem porządku przeciwstawianemu chaosowi. T y m samym diabeł jako opozycja nie zawsze m u s i . b y ć uoso­ bieniem chaosu, siły destrukcyjnej. Różnym rozumieniom boga będą odpowiadały różne rozumienia diabła i nie zawsze oni muszą stanowić opozycję. Ta różnorodność kategorii ludzkiego myślenia, wielość ich kombina­ c j i i wreszcie zmienność, zapewne jest powodem prób łączenia strukturalizmu z podejściem historycznym, wykorzystanie inspiracji płynących z prac F. Braudela i nurtu Histoire Nouvelle. Przykładem mogą tu znów, Ъус prace L . Stommy, który silnie podkreśla zmienność manifestacji form kategorii myślenia występujących w kulturze ludowej, ich zależ­ ność od epoki historycznej etc. Nie można jednak uznać, że złożona spra-^ wa relacji między synchronią a diachronią została w tych pracach po­ zytywnie rozwiązana i nie budzi zastrzeżeń . 49 5 0 51 4 9 L . S t o m m a, Próba analizy strukturalnej czterech legend średniowiecz­ nych, "Etnografia Polska", t. 16: 1972, z. 1, s. 281-295. L . S t o m m a , Analiza strukturalna słowiańskich obrzędów weselnych, pra­ ca magisterska, archiwum Katedry Etnografii UW, 1973. S t o m m a , Determinanty polskiej kultury ludowej... Zwracam też u w a g ę na rozdziały poświęcone metodzie strukturalnej i strukturalno-semiotycznej 5 0 5 1 �ZOFIA S O K O L E W I C Z Cechą współczesnych polskich prac wywodzących się z nurtu strukturalno-semiotycznego jest skupienie uwagi na sprawie treści kulturo-, wych. Pomija się ich pochodzenie, historię, przynależność społeczną czy etniczną, wreszcie ich związek z formą. Forma zjawiska w praktyce znajduje się poza zainteresowaniem badaczy. To co się w badaniu liczy, to znaczenie, czyli stosunek znaczącego do znaczonego. Forma stanowi jedność z tym, co oznacza. W danym miejscu i czasie, w danym kon­ tekście kulturowym relacja ta stanowi jedność. Oderwanie znaczącego od znaczonego oznacza przebywanie w świecie czystej iluzji, a raczej braku informacji. Nie chciałabym podejmować tu dyskusji na temat znaczenia badań nad formą zjawiska kulturowego. W dziedzinie histo­ r i i sztuki dyskusja ta ma już dość długą historię i daleka jest do zakoń­ czenia. Muszę jednak przyznać, że w rozważaniach strukturalnych czy fenomenologicznych nie widzę miejsca dla zastanowień się nad formą, nad jej taką lub inną historią etc. Inną jest sprawą, czy próbując wpro­ wadzić elementy myślenia historycznego do myślenia strukturalisty, jak tego pragnie L> Stomma, będzie można obejść się bez rozważań o formie. Jest ona wszak wehikułem znaczeń, które niesie ze sobą określony krąg historyczny. Rozważania nad elementami historycznymi w myśleniu człowieka muszą pobudzić do dyskusji nad elementami uniwersalnymi w kulturze. Znajdziemy je w pracach R. Tomickiego, J. S. Wasilewskiego, Z. Benedyktowicza. R. Tomicki w swych kolejnych rozprawach ukazuje wspomniany uprzednio binaryzm myślenia ludzkiego i jego niezmiernie różnorodne i niemal niepoliczalne kombinacje, wskazując na obecne wszędzie ele­ menty uniwersalne. Do nich zalicza istnienie czasu mitycznego jako nie­ zmiernie stabilnej kategorii myślenia wszystkich społeczności archaicz-; nych. Rzeczywistość mityczna, ów prapoczątek, z którego wszystko się wzięło, będący nierzadko uzasadnieniem ontologii, etyki, estetyki da­ nej społeczności, pełni funkcje filozofii, zawiera odpowiedzi na najbar­ dziej egzystencjalne pytania, które zadaje sobie każdy c z ł o w i e k . Badania tego, co uniwersalne, i tego, co właściwe pewnym tylko narodom czy grupom, zawsze było domeną etnologii. Być może, że owe taksonomie, tworzone dziś zgodnie ze wskazówkami strukturalistów i semiotyków, wskazujące na istnienie kategorii uniwersalnych i struk­ tur długiego trwania, winny być w dalszej części poddane oglądowi przez etnologów — historyków, którzy winni wskazać, w jaki sposób owe struktury długiego trwania modelowały w konkretnym miejscu 52 w skrypcie pt. Metody etnologii, a to zwłaszcza dlatego, że zaczynają się poja­ wiać w naszej literaturze próby pseudo semiotyczne, nie mające wiele w s p ó l n e g o z surowymi wymaganiami tego warsztatu. T o m i c k i , Słowiański mit... и �25 K U L T U R A D U C H O W A — ZBIÓR C Z Y S Y S T E M i czasie to wszystko, co nazywamy kulturą, co było jednocześnie lokal­ nym tworzeniem tej kultury.^I — jakim zmianomjulęgały_ora_z czy. s a ­ me struktury? I/ т'Ы^^^^е Tffl * Wizję świata można rekonstruować zarówno w jej prostym, jak i po­ głębionym wymiarze wychodząc bądź od elementów zachowań obrzędo­ wych (np. wesele lub tylko jego część, jak wspomniane pokładziny) bądź od artefaktu, przedmiotu kultury materialnej. Można by wręcz próbować twierdzić, że prawa wszechzwiązku decydują, o tym, że każ­ de działanie ludzkie da się wyjaśnić przez odwołanie do sposobu w i ­ dzenia świata przez człowieka, a t y m samym do jego doświadczania świata. Zapewne jednak istnieją bardziej i mniej dogodne punkty star­ tu. Takim niewątpliwie dogodnym punktem stał się dla J. S. Wasilew­ skiego artefakt w postaci domostwa mongolskiego — j u r t y . Dogod­ ność tę widzi J. S. Wasilewski w szczególnej analogii między domem a kosmosem. Jego badania kultury mongolskiej również opierają się na założeniu, jak w wypadku poprzednich autorów, że człowiek działa zgodnie z zasadami tworzącymi razem całościowy obraz otaczającego go wszechświata. Jak wspomniano, przy t y m samym założeniu można poprowadzić po­ stępowanie analityczne w innego punktu. J. S. Wasilewski w innym stu­ dium czyni to wychodząc od opisu pogrzebu mongolskiego, a posługu­ jąc się w jego opisie tym, co nazywa kategoriami egzystencjalnymi. A u ­ tor pisze "śmierć — przedmiot najgłębszej refleksji egzystencjalnej — jest również kategorią współorganizującą wszelką ludzką działalność wierzeniowo obrzędową, stając się elementem nieodzownym w cało­ kształcie zrytualizowanych operacji składających się na k u l t u r ę " . Opozycje binarne łącząc się w pary opozycyjne, tworząc wiele skom­ plikowanych nieraz kombinacji, nie mogą być jednak łączone w sposób dowolny. Analizując wszelkie zachowania żałobników w czasie pogrze­ bu mongolskiego i całego czasu żałoby autor posługuje się wieloma ka­ tegoriami, takimi jak góra — dół, prawo — lewo, przód — tył, prze­ strzeń zamieszkana — niezamieszkana, własna — cudza, czas regular­ ny — zakłócony, odwrócony, ruch prawoskrętny — lewoskrętny, policzal­ ne — niepoliczalne etc. Wśród wymienionych a nie wyczerpanych kategorii dochodzimy do ogromnie ważnej pary "swój — obcy". To obcy, a nie swoi pomagają w końcu zmarłemu przejść na "tamten świat", choćby 5 3 5 4 55 5 8 J . S. W a s i 1 e w s к i, Kategoria przestrzeni w kulturze koczowniczej. Ana­ liza przestrzenna jurty mongolskiej, "Etnografia Polska", t. 19: 1975, s. 109-129; t e n ż e , Rzecz i rytuał, symbolika czasu i przestrzeni w jurcie mongolskiej, pra­ ca doktorska, archiwum Katedry Etnografii UW, Warszawa 1977. " W a s i l e w s k i , Po śmierci wędrować..., oraz J . T o k a r s k a , M. Z m ys ł o w s k a , J . S. W a s i l e w s k i , Śmierć jako organizator życia, "Etnografią Pol­ ska", t. 26: 1982, z. 1. W a s i l e w s k i , Po śmierci wędrować... 5 6 �26 ZOFIA SOKOLEWICZ dlatego, że "tamten świat" — jest odwrotnością "tego świata". Ale, o ile kategoria "swój — obcy" pomocna jest w analizie opozycji pochod­ nych od kategorii "życie — śmierć", to można ją wywieść również z ka­ tegorii bóg — diabeł, i wtedy będzie miała nieco inne znaczenie. Nie ulega wątpliwości, że pary opozycji łączą się w struktury dając wielość kombinacji, co stanowi ostrzeżenie przed ich powierzchownym odczy­ tywaniem. Wizja świata każdego konkretnego społeczeństwa, składając się z elementów uniwersalnych, może jednocześnie stanowić unikalną całość. Rekonstrukcja takiej wizji może jednak objaśnić nam zasady, które rządzą światem zachowań kulturowych, zewnętrznie różniących się, wewnętrznie podobnych. Wspomniany kierunek badań nad kulturą duchową, nazwany przeze mnie strukturalno-semiotycznym, nie jest jednolity, również i w Pol­ sce. Różni autorzy w różny sposób rozwinęli wspólne mu założenia o systemowym i komunikacyjnym charakterze kultury. Ale różnorod­ ność propozycji badawczych, z których omówiłam t u jedynie stosowa­ nie pojęcia "obrazu świata", jest dowodem prężności obszernego pola poszukiwań teoretycznych. Zasadniczy spór między przedstawicielami tych orientacji a innymi kierunkami badań ludowej kultury duchowej w Polsce można sprowadzę do następujących spraw: 1. Czy punktem wyjścia w badaniach może być forma, której struk­ t u r ę poznajemy dzięki analizie morfologicznej i na tej podstawie możeim y wnioskować o powinowactwie kultury różnych ludów, dokonywa­ nej między nimi wymianie elementów kultury etc, czy raczej znacze­ nie, którego s t r u k t u r ę poznajemy w wyniku analizy znaczeniowej i z tego wyprowadzamy wniosek o możliwości komunikowania się w obrę­ bie danej wspólnoty ludzkiej i dopiero później możemy wnioskować o powinowactwach kulturowych. 2. Czy możemy analizować zjawiska zaliczane do sfery kultury du­ chowej abstrahując od systemu myślenia, którego część stanowią, i od­ nosić je bezpośrednio do instytucji systemu społecznego? Zastrzeżenie to zgłaszają semiotycy wobec zwolenników kierunku funkcjonalnego, a także historyczno-socjologizującego kierunku K. Dobrowolskiego. Za­ strzeżenie to w gruncie rzeczy dotyczy prawomocności analizy zjawisk znajdujących się na różnych poziomach epistemologicznych . 3. W obydwu sporach ważną rolę odgrywa odmienna definicja k u l ­ tury i obszaru kultury duchowej. 4. Czy możemy rozumieć znaczenia poza kontekstem społecznym, po­ za kontekstem komunikowania się? To jeden z zarzutów stawianych se56 Z. S о к o 1 e w i с z, Podstawowe modele nauki stosowane w etnologii pol­ skiej, referat na sesji Komitetu Nauk Etnalogicznych P A N , czerwiec 1978 (maszy­ nopis, archiwum Katedry Etnografii UW). Temat ten podejmuję nadto w przygo­ towanej książce pt. Etnologiezne teorie kultury. �K U L T U R A D U C H O W A — ZBIÓR C Z Y S Y S T E M 27 miotykom. Z t y m wiąże się nieco inne rozumienie pojęcia kontekstu w obydwu wypadkach. 5. Należy podkreślić, że w badaniach strukturalno-semiotycznych stawia się z reguły inne pytania badawcze od pytań stawianych przez zwolenników np. Moszyńskiego lub Dobrowolskiego. Nie ma wątpliwo­ ści, że na pytania semiotyczne nie można odpowiedzieć metodą Moszyń­ skiego lub Dobrowolskiego. Wydaje się natomiast, że odpowiedzi semio­ tyków byłyby i m obu przydatne dla rozwiązania ich własnych proble­ mów. Spory teoretyczne w środowisku etnografów trwają, na szczęście. Trzeba jednak wskazać, że kierunek strukturalno-semiotyczny w Pol­ sce ma za sobą w y n i k i 10 lat badań empirycznych, szereg rozpraw doktor­ skich, a także habilitacyjne. Ma już swoją historię. Dlatego trzeba bacz­ nie śledzić, jakim sam zacznie ulegać transformacjom, co powstaje obok lub w opozycji do niego. Z nieco nowszych badań, choć mających już w świecie swoją historię, chciałabym zasygnalizować choćby propozy­ cje badań systemów kognitywnych , nowe propozycje etnometodologii i ekologii społecznej. Pozwalają one na formułowanie nowych py­ tań, a przecież o to, o te wciąż nowe pytania, chodzi nam wtedy, gdy mówimy o postępie nauki. 57 Zofia Sokolewicz S P I R I T U A L C U L T U R E — A S E T OF THINGS, A S Y S T E M O F S O C I A L R E L A T I O N S OR A S Y S T E M O F M E A N I N G S Summary I n Polish contemporary ethnology the nation "spiritual culture" is 'being used in three basic meanings: 1) Kazimierz Moszyński understood culture as a combi­ nation of products of the human mind, and spiritual culture as a l l things needed to satisfy the human spirit. Research on culture and spiritual culture, understood aJs a set of things, took place when the positivistic and naturalistic model of science was introduced and when the thesis of E . Durkheim, that social facts should be analysed as things was adopted; 2) Kazimierz Dobrowolski also treats culture as a realm of tangibles, but at the same time makes a distinct division into 9 sections and does not deal separately with spiritual culture. The Weltans­ chauung which shows the spirit of an epoch with all the characteristic features of a society in a given time and place makes one believe that culture is one whole. I n his works after 1950 Dobrowolski gives up treating culture as a separate field 5 7 Konferencja na temat "Kultura i poznanie" odbyła się w Warszawie, 11-16.11.1981. Zorganizowana przez Ośrodek Badań Amerykańskich i Katedrę Etno­ grafii Uniwersytetu Warszawskiego; oraz ośrodek badań polskich w Bloomington, Indiana, U S A , poświęcona była badaniom tzw. s y s t e m ó w kognitywnych w etno­ logii i etnomuzykologu oraz socjologii nauki. Materiały przygotowane do druku w "Przeglądzie Humanistycznym" i w "Ethnologia Polona". �28 ZOFIA SOKOLEWICZ of research and encouraged by the idea of historical materialism he accepts cultu­ re, as a correlation of social relations. He believes that any research on culture helps to understand the latter, because social laws exist and there are no separate laws for culture. 3) Structural and semiotic approaches which have appeared in Poland since the late sixties (Benedyktowicz, Stomma, Tomicki, Wasilewski) are based on the assumption that culture is a system of signs. Therefor, the notion "spiritual culture" is unnecessary. Most of what Moszyński understands as spiri­ tual culture and Dobrowolski as religious, cognitive, artistic or hedonistic culture and also some elements of other sections (those which can 'be expressed in the form of sings) become the object of general research on communication Contradic­ tions between those three positions are visible. Followers of each approach set themselves different questions and therefore their theoretical and cognitive assumptions differ. The question arises how three methods of research complement one another because the object of the research is different each time. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c9dba43e2e5088796606f01b19e2cd2a.pdf 95e17d2b85b26c944d13b9d627bbde8d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1084 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:995 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.1, s.5-8 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 7 ETNOGRAFIA POLSKA XXVII Zeszyt 1 �INSTYTUT POLSKA AKADEMIA NAUK HISTORII KULTURY MATERIALNEJ ETNOGRAFIA POLSKA XXVII Zeszyt 1 WROCŁAW • WARSZAWA • KRAKÓW • GDANSK • ŁÓDŹ ZAKŁAD NARODOWY IMIENIA OSSOLIŃSKICH WYDAWNICTWO POLSKIEJ AKADEMII NAUK Í983 �REDAKTOR: SEKRETARZ REDAKCJI: WITOLD DYNOWSKI IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ CZŁONKOWIE RADY REDAKCYJNEJ: JOZEF BURSZTA, MARIA BIERNACKA (PRZE­ WODNICZĄCA), M A R I A F R A N K O W S K A , J A D W I G A K L I M A S Z E W S K A , ANNA KUTRZEBA-POJNAROWA, WANDA PAPROCKA, ZOFIA SZYFELBEJN-SOKOLEWICZOWA Adres Redakcji: 00-140 Warszawa, ul. Świerczewskiego 105 Okładką projektował Edward Kostka Redaktor Zyta Kwiecińska Redaktor techniczny Alicja Januszczak © Copyright by Zaklad Narodowy im. Ossolińskich. Printed Wydawnictwo. Wroclaw 1983 in Poland P L ISSN 0071-1861 Z a k ł a d N a r o d o w y i m . O s s o l i ń s k i c h — W y d a w n i c t w o . W r o c ł a w 1983. N a k ł a d : 700 egz. O b j ę t o ś ć : a r k . w y d . 26,70, a r k . d r u k . 22,83, a r k . A j - 30. P a p i e r d r u k . sat. k l . I V , 70 g, 70 X 100. O d d a n o do s k ł a ­ d a n i a 6 X I I 1982. P o d p i s a n o do d r u k u 20 V I I 1983. D r u k u k o ń c z o n o w s i e r p n i u 1983. W r o c ł a w s k a D r u k a r n i a N a u k o w a . Z a m . 2030/83. U - 7 . C e n a z ł 200.— �SPIS TREŚCI i ARTYKUŁY Część I b Zofia S o k o l e w i c z — Kultura duchowa — zbiór rzeczy czy system więzi lub znaczeń? Streszczenie w języku angielskim Wanda P a p r o c k a — Tradycja ludowa a świadomość społeczna warstwy chłopskiej w okresie I I Rzeczypospolitej Streszczenie w języku rosyjskim Mirosława D r o z d - P i a s e c k a — Społeczne funkcje sztuki ludowej. Sztu­ ka ludowa w życiu społeczeństwa I I Rzeczypospolitej Streszczenie w języku rosyjskim Maria B i e r n a c k a — Oświata a społeczno-kulturowe przeobrażenia wsi w okresie m i ę d z y w o j e n n y m (na przykładzie wybranej społeczności) . . Streszczenie w języku rosyjskim ". •• X Maria D e m b i ń s k a — Lekarstwa dla dzieci w źródłach historycznych od X V I do poł. X I X w Streszczenie w języku angielskim Część 9 27 29 49 51 109 111 138 139 151 II Aleksander P o s e r n - Z i e l i ń s k i — Kultura ludowa Peru. Jej treść, for­ my i interpretacje Streszczenie w języku hiszpańskim Romana K r z a n o w s k a — Peruwiańska ceramika ludowa Streszczenie w języku hiszpańskim Maria Z a c h o r o w s k a — Zdobnictwo tykw w Peru Streszczenie w języku hiszpańskim Maria P a r a d o w s k a — Obraz mieszkańców Peru w Polsce Streszczenie w języku hiszpańskim Anna Z a d r o ż y ń s k a — Zasady eskimoskiego systemu klasyfikacji ludzi Streszczenie w języku angielskim , Iwona K a b z i ń s k a - S t a w a r z — Noworoczne gry mongolskie. Ich symbo­ lika i związki z magią Streszczenie w języku rosyjskim Andrzej W o ź n i a k — Kultura ludowa Gruzji w relacjach polskich do po­ czątków X X w Streszczenie w języku rosyjskim Antoni K u c z y ń s k i — Spotkanie polskiego etnologa Stanisława Ponia­ towskiego z badaczem Dalekiego Wschodu W. K . Arseniewem na tle związków polsko-rosyjskich w badaniach Syberii Leszek D z i ę g i e l — Tradycyjny strój współczesnych Kurdów irackich i jego przemiany Streszczenie w języku angielskim . 153 171 173 200 203 221 223 234 235 251 253 294 297 320 321 339 361 �6 СОДЕРЖАНИЕ СТАТЬИ Часть I София С о к о л е в и ч — Духовная культура — коллекция вещей или же система связи или значений? Резюме на английском языке Ванда П а п р о ц к а - Народная традиция и общественное сознание крестьянской про­ слойки в период I I Речи Посполитой Резюме на русском языке Мирослава Д р о з д - П я с е ц к а - Общественные функции народного искусства. Народ­ ное искусство в жизни общества I I Речи Посполитой Резюме на русском языке Мария Бернацка - Просвещение и общественно-культурные преображения деревни в междувоенный период (на примере избранного общества) Резюме на русском языке Мария Д е м б и н ь с к а - Лекарства для детей в исторических источниках с X V I по X I X вв Резюме на английском языке 9 27 29 49 51 109 111 138 139 151 Часть II Александр П о с е р н - З е л и н ь с к и - Народная культура Перу. Ее содержание, формы и толкования Резюме на испанском языке Романа К ш а н о в с к а - Перуанская народная керамика Резюме на испанском языке Мария З а х о р о в с к а - Декоративные узоры на горлянках в Перу Резюме на испанском языке Мария П а р а д о в с к а - Представление о жителях Перу в Польше Резюме на испанском языке Анна З а д р о ж и н ь с к а - Принципы эскимосской системы классификации людей . . Резюме на английском языке Ивона К а б з и н ь с к а - С т а в а ж - Новогодние монгольские игры. Их символика и связи с магией Резюме на русском языке АнджейВозьняк - Народная культура Грузии впольских донесениях до начала X X в. Резюме на русском языке Антони Кучиньски - Встреча польского этнолога Станислава Понятовского с иссле­ дователем Дальнего Востока В. К. Арсеньевым на фоне польско-советских связей в исследовании Сибири Лешек Д з е н г е л ь - Традиционный костюм современных иракских курдов и его перемены Резюме на английском языке 153 171 173 200 203 221 223 234 235 251 253 294 297 3 2 0 3 2 1 3 3 9 361 �7 I i ! ) J CONTENTS ARTICLES Part I Zofia Sokolewicz — Spiritual Culture — a set of things, a system of social relations or a system of meanings Summary in English Wanda Paprocka — Folk tradition and the social consciousness of peasants in the Second Republic Summary in Russian Mirosława Drozd-Piasecka — Social function of folk art. Response to folk art in the Society of the Second Republic Summary in Russian Maria Biernacka — Social and cultural transformations in the rural area influenced by the educational system of the interwar period (an case study of a community) Summary in Russian Maria Dembińska — Medicaments for Children after Historical Sources from the X V I t h to the middle of the X l X t h Century . . . Summary in English 9 27 29 49 51 109 Ill 138 139 151 Part II Aleksander Posern-Zieliński — Folk Art in Peru. Its content, forms and interpretations Summary in Spanish Romana Krzanowska — Peruvian folk ceramic art Summary in Spanish Maria Zachorowska — Decorative Art on gourds in Peru Summary i Spanish Maria Paradowska — A n image of Peruvians in Poland Summary in Spanish Anna Zadrożyńska — Principles of the System of Classifying People Among the Eskimos Summary in English Iwona Kabzińska-Stawarz — Mongolian New Year Games. Their symbolic meaning and connections with Magic Summary in Russian Andrzej Woźniak — Folk Culture in Georgia as reflected in Polish records up to the early X X t h Century Summary in Russian Antoni Kuczyński — Contacts of the Polish ethnologist S t a n i s ł a w Ponia­ towski with W. К. Arseniew an explorer of the F a r East Leszek Dzięgiel — Iraqi Kurdish Traditional Costume in its Process of Change Summary in English . 153 171 173 200 203 221 223 224 235 251 253 294 297 320 321 339 361 �7 CONTENTS ARTICLES Part I Zofia Sokolewicz — Spiritual Culture — a set of things, a system of social relations or a system of meanings Summary in English Wanda Paprocka — Folk tradition and the social consciousness of peasants in the Second Republic Summary in Russian Mirosława Drozd-Piasecka — Social function of folk art. Response to folk art in the Society of the Second Republic Summary in Russian Maria Biernacka — Social and cultural transformations in the rural area influenced by the educational system of the interwar period (an case study of a community) Summary in Russian Maria Dembińska — Medicaments for Children after Historical Sources from the X V I t h to the middle of the X l X t h Century . . . Summary in English 9 27 29 49 51 109 Ill 138 139 151 Part II Aleksander Posern-Zieliński — Folk Art in Peru. Its content, forms and interpretations Summary in Spanish Romana Krzanowska — Peruvian folk ceramic art Summary in Spanish Maria Zachorowska — Decorative Art on gourds in Peru Summary i Spanish Maria Paradowska — A n image of Peruvians in Poland Summary in Spanish Anna Zadrożyńska — Principles of the System of Classifying People Among the Eskimos Summary in English Iwona Kabzińska-Stawarz — Mongolian New Year Games. Their symbolic meaning and connections with Magic Summary in Russian Andrzej Woźniak — Folk Culture in Georgia as reflected in Polish records up to the early X X t h Century Summary in Russian Antoni Kuczyński — Contacts of the Polish ethnologist Stanisław Ponia­ towski with W. К. Arseniew an explorer of the F a r East Leszek Dzięgiel — Iraqi Kurdish Traditional Costume in its Process of Change Summary in English . 153 171 173 200 203 221 223 224 235 251 253 294 297 320 321 339 361 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/06f80685a6146f84b34c9b084f47846a.pdf b7780ef0661654a294a2538912169f85 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1082 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:994 Title A name given to the resource Recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 1982 t.26 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1982 t.26 z.2, s.229-235 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Е С Е N Z J Е „Etnografia Polska", t. X X V I , z. 2 P L I S S N 0071-1861 „ROCZNIK P O L O N I J N Y " nr 1 (1980), Wydawnictwo Polonijnego K u l t u r a l n o - o ś w i a t o w e g o U M C S w Lublinie, redaktor naczelny Albin wniak, ss. 163. Centrum Kopruko- K o n s e k w e n c j ą wyzwolonych w naszym życiu naukowo-spolecznym systema­ tycznych zainteresowań sprawami polonijnymi jest między innymi powstanie sze­ regu placówek naukowo-badawczych zajmujących się różnymi aspektami tej pro­ blematyki. Jej zakres jest oczywiście różnorodny i można w y m i e n i ć główne pola zainteresowań poszczególnych ośrodków naukowych, które zajmują się badaniami rozlicznych kwestii polonijnych. Mamy bowiem w kraju wyspecjalizowane ośrod­ ki badań polonijnych, takie jak Instytut Badań Polonijnych Uniwersytetu J a ­ giellońskiego w Krakowie, Zakład Badań Polonijnych Instytutu Historii P A N w Warszawie, Zakład Badań nad Polonią Zagraniczną P A N w Poznaniu, Polo­ nijne Centrum K u l t u r a l n o - o ś w i a t o w e U M C S w Lublinie i inne. Ponadto pew­ nymi problemami z tego zakresu zajmują się różni autorzy nie związani profe­ sjonalnie z żadną z wymienionych poprzednio placówek, a z grona etnografów w y m i e n i ć chociażby należy A. Kuczyńskiego i M. Paradowską. W sumie, w ostat­ nim okresie czasu ta zaniedbana w naszej historii problematyka zaczyna budzić coraz większe zainteresowanie i w o k ó ł niej skupił się dość liczny zespół badaczy. Zainteresowania te złożyły się na powstanie interesującej literatury przedmio­ tu \ a także s p o w o d o w a ł y wzrost inicjatyw wydawniczych i powstanie nowych czasopism, nastawionych wyłącznie na problematykę polonijną. Po systematycznie ukazującym się od paru lat „Przeglądzie Polonijnym" organie wydawniczym K o ­ mitetu Badania Polonii Zagranicznej P A N oraz „Studiach Polonijnych" wyda­ wanych przez Katolicki Uniwersytet Lubelski, na rynku księgarskim pojawiło się nowe czasopismo, k t ó r y m jest „Rocznik Polonijny", organ wydawniczy Polo­ nijnego Centrum K u l t u r a l n o - o ś w i a t o w e g o U M C S w Lublinie. Czasopismo to w no­ cie od redakcji informuje swych Czytelników, że jego „łamy są otwarte dla przedstawicieli krajowych i zagranicznych ośrodków naukowych, zajmujących się badaniami polonijnymi". Należy w i ę c mieć nadzieję, że stanie się ono doskonałą 1 Zobacz np. A. B r o ż e k , Polonia amerykańska, Warszawa 1977; Stan i po­ trzeby badań nad zbiorowościami polonijnymi, pod red. H . K u b i a k a i A. P i l ­ c h a, Wrocław—Warszawa—Kraków—Gdańsk 1976; J . D r o h o j o w s k i , Poiacy w Ameryce, Warszawa 1976; M. P a r a d o w s k a , Polacy w Ameryce Południo­ wej, Wrocław—Warszawa—Kraków—Gdańsk, 1977; Polonia w Ameryce Łacińskiej, red. Z. D o b o s i e w i c z , W. R ó m e l , Lublin 1977; G . B a b i ń s k i , Lokalna spo­ łeczność polonijna w Stanach Zjednoczonych Ameryki w procesie przemian, Wro­ cław—Warszawa—Kraków—Gdańsk, 1977; A. K a p i s z e w s k i , Stereotyp Amery­ kanów polskiego pochodzenia, Wrocław—Warszawa—Kraków—Gdańsk, 1978; Z. Ł u ­ k a w s k i , Ludność polska w Rosji 1863-1914, Wrocław—Warszawa—Kraków— Gdańsk, 1978; J . P a c h o ń s k i , Polacy na Antylach i Morzu Karaibskim, Kra­ k ó w 1979 i inne. �230 RECENZJE płaszczyzną dla prezentacji różnorodnych problemów związanych z dziejami Po­ lonii. Pierwszy numer rocznika orientuje czytelnika w układzie problemowym cza­ sopisma, w którym wydzielono działy: artykułów, materiałów i informacji, re­ cenzji i omówień oraz kronikę. Tom pierwszy „Rocznika Polonijnego" poświęcony jest g ł ó w n i e zagadnieniom oświaty polonijnej i szkolnictwa. Tak więc zawiera on interesujący artykuł T. R a d z i k a omawiający Polskie instytucje i organiza­ cje oświatowe w Wielkiej Brytanii w latach I I wojny światowej (1940-1945), s. 934, z którego poznajemy szereg przedsięwzięć polskich władz emigracyjnych w za­ kresie organizowania różnorodnych form szkolnictwa podstawowego, doskonalenia zawodowego, szkolnictwa średniego, kolonii itp. I jeśli do tej pory myślał ktoś, że polskie w y c h o d ź s t w o do Anglii w okresie I I wojny światowej pozbawione było możliwości kształcenia się, to po lekturze tego artykułu przekona się, że poczynając od uczelni w y ż s z y c h poprzez szkolnictwo ogólnokształcące i zawodowe aż po korespondencyjne i rzemieślnicze, możliwości takie były rozległe. Zgoła inne możliwości w zakresie szkolnictwa i oświaty od tych, które po­ siadała emigracja polska w Anglii, posiadały środowiska polonijne w Brazylii. Problem ten omawia J . S ę k w artykule pt. Szkolnictwo polonijne w Brazylii do roku 1947 — wybrane zagadnienia, s. 35-51. Mamy w i ę c tutaj scharakteryzowane szkółki polsko-brazylijskie, szkółki towarzystw kulturalno-oświatowych, szkółki parafialne i zakonne, a także kadrę pedagogiczną, programy i pomoce szkolne. To właśnie dzięki temu elementarnemu wręcz szkolnictwu tysiące dzieci polskich emigrantów uratowanych zostało od analfabetyzmu. Często jednak na znajomości pisania i czytania kończyła się ich edukacja. Ogół polskiej emigracji nie przy­ w i ą z y w a ł bowiem szczególnej roli do rozwoju szkolnictwa. W tym zatem nale­ żałoby zdaniem autora upatrywać słabego rozwoju oświaty polonijnej w Brazylii. Oczywiście nie bez znaczenia w tym procesie był rodzaj polskiej emigracji do Brazylii, która nosiła charakter chłopski, a jej motywem była przysłowiowa w ę ­ drówka „za chlebem". Kolejny artykuł omawia Szkolnictwo polskie w czechosłowackiej części Śląska Cieszyńskiego w latach 1945-1948, s. 52-67. Jego autor Z. J a s i ń s k i oprócz za­ sadniczego tematu omówił bardzo istotną k w e s t i ę genezy polskiej mniejszości narodowej na terenie Czechosłowacji. Szkolnictwo polskie na terenie zwanym popularnie Zaolziem jest ściśle związane z początkiem kształtowania się stosunków polsko-czeskich po roku 1945. W owym to czasie dochodziły w Czechosłowacji do głosu pewne tendencje separatystyczne próbujące doprowadzić do autonomii Ś l ą ­ ska Cieszyńskiego lub wręcz umiędzynarodowienia jego terytorium. Ostatecznie jednak po z w y c i ę s t w i e rewolucji lutowej w 1948 r. demokratyczne kierownictwo Czechosłowacji uregulowało w sposób prawny i sprawiedliwy k w e s t i ę mniejszości polskiej. Wprawdzie pojawiały się jeszcze potem ze strony Partii Narodowych Socjalistów próby przejęcia p a ń s t w o w y c h środków przeznaczonych na polskie szkolnictwo, jednak z czasem sytuacja ta została opanowana przez Ministerstwo Szkolnictwa. Polska grupa mniejszościowa w Czechosłowacji otrzymała odpo­ wiednią bazę szkolną, a przejawy szowinizmu i nacjonalizmu inspirowane przez pewne elementy burżuazyjne ustały całkowicie. Szkolnictwo to zaczęło się roz­ wijać i do dzisiaj w czechosłowackiej części Śląska Cieszyńskiego posiada ono pełną autonomię i zabezpieczenie finansowe. Dział artykułów „Rocznika" zamyka szkic o charakterze ogólniejszym. R. К uc h t a omawia bowiem k w e s t i ę Roli i miejsca nauk pedagogicznych w badaniach nad oświatą polonijną, s. 68-84. Obszar ten dotychczas nie penetrowany przez badaczy stanowi układ otwarty dla odpowiedniej organizacji prac studyjnych w tym zakresie. Określając miejsce nauk pedagogicznych w badaniach nad o ś w i a ­ tą polonijną formułuje autor projekt szczegółowego programu w tym zakresie. �RECENZJE 231 Program ten winien zdaniem autora uwzględniać szereg s k ł a d o w y c h w takich problemach, jak: dzieje polonijnej oświaty szkolnej i pozaszkolnej, aktualne uwa­ runkowania działalności oświaty polonijnej, współpraca organizacyjno-programowa Polonii i Polski w dziedzinie kształcenia i dokształcania nauczycieli, polonica o ś w i a t o w e w świecie oraz Polonia i jej oświata w świadomości współczesnych Polaków. Wspomniana grupa zagadnień badawczych nie wyczerpuje oczywiście całości problematyki poznawczej oświaty polonijnej. Należy jednak podkreślić, że zajęcie się nimi w sposób systemowy wzbogaciłoby w sposób istotny naszą wie­ dzę o rozległej Polonii na świecie. Dział „Materiały i Informacje" otwiera artykuł pt. Uwarunkowania skutecz­ ności pomocy dydaktycznej dla nauczycieli polonijnych, s. 87-94, napisany przez K . K r a k o w i a k a i J . M a ń d z i u k a . Autorzy wykorzystali wyniki sondażu przeprowadzonego wśród uczestników kursu metodyki nauczania języka polskie­ go, zorganizowanego w Lublinie przez Polonijne Centrum Kulturalno-Oświatowe U M C S i Towarzystwo „Polonia". Zebrany materiał empiryczny upoważnia do stwierdzenia, że pomoc taka winna mieć charakter kompleksowy i obejmować działania w zakresie: przygotowania i doskonalenia zawodowego nauczycieli, opra­ cowania i stałego ulepszania programów nauczania oraz przygotowywania pod­ ręczników i innych środków dydaktycznych. Zdaniem respondentów niezmiernie ważną formą tej pomocy jest otrzymywanie pełnej informacji o możliwościach doskonalenia zawodowego w kraju. To nastawienie na informację z tej dziedziny winno być uwzględniane przy wszystkich poczynaniach mających zapewnić po­ moc dydaktyczną dla nauczycieli polonijnych. Współczesnych problemów polonijnych dotyczy artykuł pt. Formy aktywności środowisk polonijnych w Republice Federalnej Niemiec, s. 95-107, napisany przez G. J a n u s z a . W artykule zaprezentowano zróżnicowane treści i formy pracy prowadzonej przez środowiska polonijne na terenie R F N gdzie istnieje ponad 20 stowarzyszeń polonijnych skupiających około 25 tysięcy członków. Oprócz szkolnictwa, w a ż n ą rolę w utrzymywaniu polskości wśród tej grupy emigracyjnej odgrywał ruch artystyczny, ukierunkowany na działalność zespołów śpiewaczych i tanecznych. Dużą rolę w inicjowaniu tych form odgrywał i nadal odgrywa Związek P o l a k ó w „Zgoda". To w ł a ś n i e z inicjatywy Związku sięgnięto samoist­ nie po pomoc z macierzystego kraju. Chóry „Zgody" nawiązały współpracę ze Zjednoczeniem Polskich Zespołów Śpiewaczych i Instrumentalnych w Warszawie oraz Wielkopolskim Związkiem" Ś p i e w a c z y m w Poznaniu, które służą im fachową pomocą. Ponadto dużą popularnością cieszą się w środowiskach polonijnych wie­ czorki świetlicowe, połączone często z w y s t ę p a m i artystycznymi i zabawami. W pewnym okresie stałą formą tej działalności były imprezy sportowe integru­ jące środowiska polonijne. Środowiska te przywiązują dużą rolę do upowszech­ niania i utrwalania znajomości języka polskiego i kultury polskiej. Podejmują one działalność na rzecz czytelnictwa książek i prasy polskiej, chociaż z przyk­ rością należy stwierdzić, że punkty biblioteczne — mieszczące się często w do­ mach prywatnych — są skromnie zaopatrzone w książki. W sumie autorzy za­ prezentowali ciekawy obraz zróżnicowanych form aktywności kulturalno-oświato­ wej środowisk polonijnych w R F N oraz nakreślili związane z tym trudności i nie­ powodzenia. Interesująca jest treść artykułu L . S у с h u t a, zatytułowanego Charaktery­ styka źródeł wiedzy o Polsce, jej języku i kulturze, a oświata polonijna w świe­ tle badań ankietowych, s. 108-121. Badania przeprowadzał autor w latach 19771978 wśród nauczycieli i organizatorów działalności kulturalno-oświatowej uczest­ niczących w letnich kursach dla Polonii, odbywających się w Lublinie, Krakowie, Toruniu i Wrocławiu. Badani (369 osób) pochodzili przede wszystkim z U S A i Kanady. Źródła ich wiedzy o języku polskim, historii i kulturze polskiej i Pol- �232 RF;CŁNZJE see współczesnej, są w miarę jednorodne i w y w o d z ą się z domu rodzinnego, szkoły polonijnej lub ze swoistego „hobby". Oczywiście efektywność oddziaływania tych źródeł jest dość zróżnicowana, zatem w ostatecznej konkluzji stwierdza autor, że istnieje pilna potrzeba poprawy stanu oddziaływania oświaty polonijnej, przede wszystkim ze strony instytucji polskich, realizujących funkcję wychowawczą i kształceniową wśród Polonii. Omówione poprzednio artykuły i rozprawy dotyczyły stricte problemów szkol­ nictwa i oświaty polonijnej i nakreślone są z wielkim znawstwem przedmiotu. Nieco inny charakter posiada natomiast zamieszczony w „Roczniku" artykuł pt. „Dom Polski", w Wiedniu, s. 122-132 napisany przez W. K u c h a r s k i e g o . Oma­ wia w nim bowiem autor dzieje tzw. „Domu Pojskiego" w Austrii, którego po­ czątki sięgają lat osiemdziesiątych X I X stulecia. Zgromadzone z pietyzmem ma­ teriały świadczą dowodnie jak z wielkim zapałem zabrano się do stworzenia tego „Domu", stanowiącego jedną z istotnych potrzeb P o l a k ó w stale lub choćby cza­ sowo mieszkających w Wiedniu. B y ł y to bowiem lata, kiedy z tzw. Galicji często jeździło się do Wiednia, miasta równie chętnie odwiedzanego, jak L w ó w czy Kraków. B y ł w i ę c „Dom Polski" swoistego rodzaju przystanią dla P o l a k ó w i dopiero przyłączenie Austrii do Rzeszy Niemieckiej w 1938 r. położyło kres jego działalności. Po zakończeniu wojny miejscowe środowisko polonijne podjęło k w e s t i ę reaktywowania Fundacji „Dom Polski". P o w o ł a n o Kuratorium Fundacji, w skład której weszli przedstawiciele naszego kraju — profesorowie, ambasador craz przedstawiciele Polonii austriackiej. Zanim jednak budynek fundacyjny zo­ stanie oddany dla publiczności — wymaga on bowiem robót remontowo-adaptacyjnych — Kuratorium Fundacji „Dom Polski" rozwija swoją działalność wśród tutejszej Polonii przy ścisłej współpracy ze Związkiem P o l a k ó w w Austrii „Strzecha". „Należy sądzić — pisze autor — że podjęte przez Kuratorium Funda­ cji i Polską A k a d e m i ę Nauk kroki w sprawie remontu budynku «Dom Polski» zostaną uwieńczone powodzeniem, a także wyrazić głęboką nadzieję, że Dom ó w służyć będzie przez następne dziesiątki lat patriotycznej Polonii austriackiej i rodakom, którzy przyjeżdżać będą do stolicy naddunajskiej, aby pogłębić swoją wiedzę i doskonalić się w zawodzie". D o p e ł n i e n i e m treści „Rocznika" jest dział Recenzji i o m ó w i e ń oraz Kronika. Z zawartości tych działów na wyróżnienie zasługuje syntetyczna informacja o dzia­ łalności wydawniczej Polonijnego Centrum K u l t u r a l n o - o ś w i a t o w e g o U M C S w L u ­ blinie oraz sprawozdanie z Sesji w Polskim Stowarzyszeniu Kulturalnym im. Józefa Bema w Budapeszcie i sprawozdanie z uroczystości polonijnych w Wied­ niu. Prezentując nowe czasopismo, jakim jest „Rocznik Polonijny", należałoby wyrazić życzenie, aby pozostałe numery przedstawiały się równie interesująco jak numer pierwszy. Myślę, że w tej otwartości na różnorodne problemy badań po­ lonijnych, czasopismo zainteresuje się również tematyką polskich badań etnogra­ ficznych na świecie. Temat ten mało do dzisiaj znany, błąka się jak do tej pory na peryferiach zainteresowań organizatorów licznych imprez naukowych związanych z różnymi aspektami Polonii na świecie. Antoni ÁRNI B J O R N S S O N , Icelandic Feasts and Holidays. Celebrations, Present, Icelandic Review History Series, Reykjavik 1980, ss. 104. Kuczyński Past and Zainteresowanie Islandią jest w Polsce raczej nieznaczne. Stwierdzenie to odnieść można zarówno do tzw. przeciętnego Polaka, jak i do p r a c o w n i k ó w �RECENZJE 233 nauki. Nie należy go jednak rozumieć jako zarzut, czy jako stwierdzenie kry­ tyczne. Islandia — kraj urzekający wielu europejskich przyrodników, geografów i geologów, leży zdała od zainteresowań badaczy kultur Europy lub zajmuje za­ ledwie niewielki ich margines. Trzeba tu obiektywnie stwierdzić, że polski etno­ graf, który chciałby bliżej poznać kulturę tego kraju, napotka trudności wynika­ jące m. in. z braku bliższych k o n t a k t ó w (nie tylko naukowych) między Polską a Islandią. Brak współpracy badawczej z pewnością utrudnia Polakom penetrację etnograficzną Islandii, nie wymagajmy jednak zbyt wiele. I l u polskich etnogra­ fów ma w końcu możliwość poznania z autopsji terenów, będących polem ich zainteresowań i pasji badawczych, a jednak tworzą oni dzieła odbierane z apro­ batą przez n a u k o w c ó w w innych krajach na podstawie dostępnej im literatury. Etnolog, próbujący badać Islandię poprzez literaturę, byłby jednak w kłopocie, albowiem książki o Islandii są u nas rzadkością. W opracowaniach dotyczących krajów skandynawskich Islandia spychana jest na ogół na pobocza przez swoich w i ę k s z y c h i bardziej s ł a w n y c h partnerów. Z przyjemnością należy więc w tym miejscu odnotować nabytek Biblioteki I H K M P A N w Warszawie, jakim jest książ­ ka A. Bjórnsson, Icelandic Feasts and Holidays. Książka ta jest w całości poświęcona świętom, jakie na stałe w e s z ł y do tra­ dycji islandzkiej, choć część z nich straciła już swe dawne znaczenie i popular­ ność. W większości kultur współczesnych w niemal każdym święcie odnajdujemy kilka warstw. Każde święto podlega jakimś zmianom w sferze zachowań jego uczestników, przypisywanych mu znaczeń, przeplatają się w nim różne wątki wierzeniowe. W kulturach leżących — tak jak Islandia — w zasięgu oddziały­ wania chrześcijaństwa, historia niemal każdego ze świąt pozwala nam wydzielić w a r s t w ę , jaka ukształtowała się pod w p ł y w e m tej religii i wcześniejsze wątki wierzeniowo-kultowe. Możemy wreszcie mówić o zmianach, jakie zachodzą pod w p ł y w e m laicyzacji życia, przekształceń świadomości itp. (zanik niektórych zwy­ czajów należących kiedyś do tego czy innego święta). A. Bjórnsson, omawiając poszczególne święta islandzkie, stara się ukazać c w ą w i e l o w a r s t w o w o ś ć , w której w p ł y w y chrześcijańskie zaznaczają się bardzo wyraźnie. Islandia przystąpiła do wspólnoty chrześcijańskiej w roku 1000. Przy­ jęcie chrztu zmieniło w sposób zasadniczy nie tylko same święta, lecz także ich kontekst czasowy. Zanim bowiem zaczęto posługiwać się kalendarzem juliańskim, a następnie gregoriańskim, liczono tu czas w e d ł u g tygodni (rok miał ich 52), dni i pór roku, a nie miesięcy. Bjórnsson, posługuje się kalendarzem współcześnie stosowanym w Islandii, przedstawiając kolejno święta, jakie obchodzone są (lub były) w poszczególnych miesiącach. Szczególną u w a g ę poświęca ona świętom związanym z przełomowymi momentami roku (kalendarza) — początkiem lub środkiem poszczególnych pór roku, przede wszystkim zimy i lata. Choć i te ś w i ę ­ ta zostały podporządkowane oficjalnej religii przez złączenie ich np. z konkretny­ mi postaciami Kościoła lub historii państwa, to jednak warstwa starszych wie­ rzeń jest w nich wyraźnie widoczna. Przykładem może być dzień św. Jana Chrzciciela, który dla Islandczyków jest przede wszystkim dniem środka lata i związanych z nim wróżb i zabiegów magicznych (np. poszukiwania szczęśliwych kamieni lub roślin, które mają spowodować odzyskanie zguby, bądź też skradzio­ nej rzeczy), zbierania roślin mających zastosowanie w magii miłosnej i in. Tak charakterystyczne dla innych kultur palenie ognisk w noc świętojańską dla obrony przed złymi mocami, których aktywność wzrasta właśnie w tym czasie, w Islandii nie w y s t ę p o w a ł o . Wręcz przeciwnie, noc ta była porą snu złych mocy. Innym przykładem święta sezonowego jest dzień Thorri (od Piątku, 13 tygodnia �234 RECENZJE zimy przez 7 dni; 19-25 stycznia) lub dzień Goa (od Niedzieli 18 tygodnia zimy przez 7 dni; 18-24 lutego). Religia usiłowała wiązać je z konkretnymi postaciami historycznych władców, dla większości Islandczyków święta te pozostały jednak obchodami ku czci b ó s t w - d u c h ó w przyrody (pogody). Wiele zwyczajów, wywo­ dzących się z pewnością z czasów poprzedzających przyjęcie chrześcijaństwa, znajdujemy w ś w i ę t o w a n i u Bożego Narodzenia i Nowego Roku. Dniom tym autor­ ka poświęca szczególnie dużo uwagi, przenosząc się poza Islandię, aby ukazać ge­ nezę tych świąt i tradycje ich obchodów w wielu krajach Europy. Charakteryzu­ jąc obchody Bożego Narodzenia w Islandii prezentuje zarówno ich bardziej oficjal­ ną (kościelną) stronę, jak i domowe uroczystości, rodzinne biesiady, podarunki, choinkę i tańce ostro zwalczane przez średniowieczny kler. Autorka przywodzi wiele t e k s t ó w źródłowych dowodzących negatywnej postawy kleru wobec tańców, w y w o d z ą c y c h się z czasów pogańskich, gdy towarzyszyły obchodom związanym z przesileniem zimowym (święto zwane w Islandii Ylir, w innych językach skan­ dynawskich jol albo jul, a w fińskim joulu), organizowanym ku czci Słońca. 0 związkach święta Y l i r ze Słońcem mówią sagi z I X - X I I I w. Podczas Y l i r w i ­ tano powracające Słońce, wspominano przodków, ś w i ę t o w a n o ku czci opiekuń­ czych duchów i bóstw, cieszono się z odradzającej się życiodajnej siły Ziemi. Wprowadzając nas w świat wierzeń i świąt islandzkich, autorka przytacza wiele opisów zachowań należących niewątpliwie do warstwy przedchrześcijańskiej 1 umiejętnie z nią splecionych. Są to przede wszystkim wróżby (np. odnośnie do pogody) i zabiegi o charakterze magiczno-wróżbiarskim, nabierające z czasem cech zachowań ludycznych, gdy ich poważny sens praktyczny uległ zapomnieniu. Dla przykładu można tu podać przenoszenie w zębach czarki piwa i wypuszcza­ nie jej z jednoczesnym wypowiedzeniem życzenia (w myśli). Gdy czarka padała górną częścią do dołu, życzenie miało się spełnić (dzień Eldbjorga, 7 stycznia, zwany też dniem Kanuta, ku czci księcia Kanuta, zamordowanego skrycie w 1131 г.). W dniu Thorri skakano np. na jednej nodze wokół zabudowań, zapraszając bóstwo, by pukało do drzwi. W Akureyri w X I X w. w zimie chłopcy łapali kota lub kruka i zabijali go. Kto tego dokonał zostawał kocim królem i paradował przez miasteczko z mieczem i w koronie, w asyście mieszkańców, zbierając po­ chwały, słodycze i pieniądze. Zwyczaj ten w y s t ę p o w a ł samoistnie zanim został dodany do obchodów środy popielcowej. Przykłady takich magiczno-wróżebnych zachowań można by mnożyć. A. Bjornsson podaje ich wiele. Autorka ogranicza się tylko do zapisu zachowań. W książce nie znajdziemy raczej prób ich interpretacji, spojrzenia na święta oczyma ludu. Nie wiem, czy autorka prowadziła jakieś badania terenowe. Omawiana książka powstała wy­ łącznie na bazie literatury, starych kronik, sag, kalendarzy itp. Jej celem było też przede wszystkim uporządkowanie informacji rozrzuconych w różnych źród­ łach i znaczne ich uzupełnienie. Autorka nie podejmuje też próby interpretowa­ nia f a k t ó w przez analogię do lepiej zbadanych wierzeń innych l u d ó w (wierzenia tzw. l u d ó w pierwotnych w y k a z u j ą tak wiele zbieżności!). Z braku interpretacji zachowań uczestników poszczególnych świąt nie czynię zarzutów autorce. Otrzy­ m a l i ś m y bowiem bardzo rzetelnie opracowany almanach wypełniający z pewno­ ścią lukę w naszej wiedzy o kulturze Islandii, który może stanowić cegiełkę do syntezy etnografii Europy, kultur leżących w kręgu chrześcijaństwa i in. Ten kto pragnie interpretować święta, poszukuje ich sensu symboliczno-filozoficznego i magicznego, kto widzi w nich łącznik między człowiekiem a przyrodą, między człowiekiem a kosmosem, znajdzie w tej książce sporo materiału w y j ś c i o w e g o dla swoich analiz. Myślę, że książka A. Bjornsson nie musi być specjalnie rekomen­ dowana i że wszyscy powrócą zadowoleni z tej podróży po tajemniczym dla �235 RECENZJE nas i ciągle jeszcze trochę dzikim świecie islandzkich w i e r z e ń i obyczajów, a tak­ że historii tego kraju, która w większości świąt znalazła swe odbicie. Nie bez znaczenia dla czytelnika jest też język, prosty, niemal surowy, a jednocześnie zda się oddający klimat i atmosferę święta, pobudzający naszą wyobraźnię. Jest to zasługą tłumaczy: May i Hallberga Hallmundsson. Iwona Kabzińska-Stawarz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/90229e582d9cceed704256f6c4c611e3.pdf 778a8f5c03015f81eb55dabaafbbfa16 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1088 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:999 Title A name given to the resource Oswiata a społeczno-kulturowe przeobrażenia wsi w okresie międzywojennym (na przykładzie wybranej społeczności) / ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.1, s.111-138 Creator An entity primarily responsible for making the resource Biernacka, Maria Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polski", t. XXVII, z. 1 I S S N 0071-1861 I i i MARIA BIERNACKA OŚWIATA A SPOŁECZNO-KULTUROWE PRZEOBRAŻENIA W S I W OKRESIE MIĘDZYWOJENNYM ( N A P R Z Y K Ł A D Z I E W Y B R A N E J SPOŁECZNOŚCI) I. Z A R Y S D Z I A Ł A L N O Ś C I W I E J S K I E G O S Z K O L N I C T W A P O W S Z E C H N E G O R O L N I C Z E G O I OŚWIATY P O Z A S Z K O L N E J Odzyskanie niepodległości w r o k u 1918 postawiło przed młodym pań­ s t w e m p o l s k i m t r u d n e i odpowiedzialne zadania na w s z y s t k i c h o d c i n ­ k a c h życia, w t y m także na polu oświaty i w y c h o w a n i a . Obszarem n a j jaskrawszych zapóźnień c y w i l i z a c y j n o - k u l t u r a l n y c h była w t y m czasie wieś polska. A l e już u p r o g u swego istnienia Polska niepodległa zagwa­ rantowała pod względem f o r m a l n o - p r a w n y m równe i ' powszechne p r a w o wyborcze dla w s z y s t k i c h o b y w a t e l i i t y m s a m y m wprowadzała całą wieś polską w obręb politycznego życia narodu. Rząd l u d o w y w L u b l i n i e , który w d n i a c h l i s t o p a d o w y c h 1918 r. ogłosił manifest zapowiadający szerokie r e f o r m y gospodarczo-społeczne (ośmiogodzinny dzień pracy, r e ­ formę rolną, upaństwowienie ważniejszych gałęzi gospodarki narodowej) postulował także wprowadzenie powszechnego, obowiązkowego, bezpłat­ nego oraz średniego nauczania. M i n i s t e r oświaty K s a w e r y Prauss zapo­ wiedział wprowadzenie 7-letniej, obowiązkowej i bezpłatnej szkoły p o w ­ szechnej, pozostającej pod świeckim nadzorem państwowym, a także u d o ­ stępnienie dalszego kształcenia w s z y s t k i m z d o l n y m dzieciom. P o s t u l a t y te rozwinął i uzupełnił ogólnopolski zjazd nauczycielski w 1919 r. Podjęto n a n i m uchwałę, że "zasadą u s t r o j u szkolnego p o w i n ­ na być j e d n o l i t a 7-klasowa szkoła powszechna i na n i e j oparta 5-letnia szkoła średnia". Stwierdzono również, że zachodzi potrzeba prowadzenia konsekwentnej w a l k i z analfabetyzmem oraz szerokiej działalności oświa­ t o w e j pozaszkolnej, którą p o w i n n i kierować odpowiednio p r z y g o t o w a n i i n s t r u k t o r z y oświatowi. Ta pozaszkolna działalność oświatowa przybrała w naszym k r a j u imponujące r o z m i a r y i była udziałem w i e l u w y b i t n y c h Polaków. W y r a z e m poglądów ówczesnych działaczy oświatowych odnośnie r o l i i znaczenia oświaty w życiu polskiego społeczeństwa może być odezwa �I MARIA 112 BIERNACKA " K o m i t e t u propagandy c z y t e l n i c t w a " , która w y d a n a została p r z y współ­ udziale różnych organizacji oświatowych ze Związkiem B i b l i o t e k a r z y P o l s k i c h na czele. Tekst t e j odezwy głosił: "Niepodległość P o l s k i pchnęła naprzód życie całego N a r o d u . py | : społeczeństwa, które za czasów n i e w o l i żyły w światło d n i a i stanęły do zbiorowej Olbrzymie zastę­ m a r n o c i e i zastoju, wyszły n a p r a c y n a d budową odrodzonego życia p a ń s t w o ­ wego. Praca w niej ta jednak przewodnika, toczy dzieła. T y m brakującym c y , jest książka. W Książka się b a r d z o któryby wielkie przewodnikiem, książce u t r w a l o n e roznieca w powoli myślach i w wśród wielu siły twórcze n a r o d u niepowodzeń. przeistoczył w Brak udatne tą pomocą niezastąpioną w życiu i zostały n a w i e k i w i e c z n e W i e d z a d u c h u światło, które p o z w a l a nam w pra­ i Sztuka. rozumny sposób zorganizować do p r a c y naszą wolę twórczą i n a s z e zdolności. Kto wzgardzą obcowaniem z książką, ten zarabia sobie na najstraszniejsze j a r z m o , j a r z m o c i e m n o t y , która pociąga za sobą w s z y s t k i e i n n e postacie niewoli. M u s i m y pokryć siecią bibliotek i czytelń całą Polskę. ; ji ! ; Niech ; I: książka leży n a drodze każdego — n i e c h n i k t n i e może się wymówić, że do niej t r u d n o trafić. Otwórzmy jej szeroko drzwi naszych domów, naszych gmin, stowarzyszeń i szkół. : Z a t e m w s z y s c y , którzy s t a n o w i m y społeczeństwo i pomyślnie o d b u d o w a n e P a ń - jI s t w o P o l s k i e , stańmy do w a l k i o zwycięstwo książki" K li |l J ! i ! T a k więc w odrodzonym państwie p o l s k i m wszystkie postępowe siły społeczeństwa przystąpiły do odrobienia zaniedbań powstałych n a o d c i n k u oświaty, a zwłaszcza szkolnictwa powszechnego. Tempo z m i a n było początkowo szybkie, dzięki czemu już w 1927/28 naukę w szkołach pobierało 9 2 , 7 % ogółu dzieci. Równolegle z t y m prowadzono akcję pod¬ noszenia stopnia organizacyjnego szkół powszechnych zmierzając do p o ­ szerzenia s z k o l n i c t w a 7-klasowego. Przeorganizowywano także szkoły 1-klasowe (zwłaszcza w b. Królestwie), które w miarę możliwości za­ mieniano na pełne szkoły 7-klasowe. Kształcono konsekwentnie n o w y c h nauczycieli, których liczba w ciągu l a t 1921-1931 wzrosła z 50 do 70 t y ¬ sięcy. T e n stosunkowo duży rozmach zmierzający do u z d r o w i e n i a polskiego s z k o l n i c t w a już w latach 1928/29 zaczynał p o w o l i ulegać załamaniu, a j e ­ go następstwem było to, że pod koniec okresu międzywojennego poza szkołą znajdowało się ponad m i l i o n dzieci. Szczególnie opłakany był s t a n szkolnictwa na w s i . Dotyczyło to zarówno sieci i s t r u k t u r y szkół, j a k również stopnia i c h wyposażenia. Poważną bolączką systemu szkolnictwa polskiego było od samego początku niepodległości to, że nie posiadało ono c h a r a k t e r u jednolite¬ go. Obok 7-klasowej szkoły powszechnej istniała 8-klasowa szkoła średn i a , ale p r o g r a m y o b u t y c h szkół n i e były do siebie dostosowane i u t r u d niały młodzieży przejście ze stopnia niższego do wyższego. . jj li i !' !! j • i ] j | j j j ! • 1 |; !• 1 " S i e w " , n r 21: 1927, s. 2. �OŚWIATA A SPOŁECZNO-KULTUHOWE 113 PRZEOBRAŻENIA Przeprowadzona w 1932 r. reforma szkolna wprowadzała zasadę j e d ­ nolitości, jednakże t r z y s t o p n i o w a organizacja szkół powszechnych u t r u d ­ niała przejście do szkół średnich młodzieży ze stopnia pierwszego (od klasy I do I V ) . Szkoły powszechne stopnia drugiego (od I V do V I ) i t r z e ­ ciego (od I do V I I ) gwarantowały młodzieży przejście do szkół średnich, ale było i c h za mało, co również w w i e l k i e j mierze wpływało n a odcię­ cie młodzieży od możliwości dalszego kształcenia się. Dotyczyło to znów przede w s z y s t k i m młodzieży w i e j s k i e j . Na temat t e n pisał w 1937 r. B. Suchodolski: "gdy w roku najwyższego natomiast 1934/35 w m i a s t a c h 89,9»/ 0 (szkoły siedmioklasowe), 51,1«/» w i e j s k i c h dwuklasówki, co o z n a c z a , należy do najuboższego łami, a będących na szkół p o w s z e c h n y c h w s i tylko szkół p o w s z e c h n y c h iż trzy czwarte typu jedno- przeważnie, siedmioklasówek, stanowiły jednoklasówki, a 24,2"/» szkół dostarczających i dwuoddziałowych mimo należało d o t y p u 4,2»/» było heroicznych oświatę instytucji, zwanych wysiłków nauczycielstwa, ludowi szko­ miej­ s c e m nieporozumień i złudzeń d l a rodziców, dzieci i społeczeństwa" *. I n n y m poważnym u t r u d n i e n i e m dla wiejskiego s z k o l n i c t w a powszech­ nego było liczbowe przepełnienie klas. Mówią o t y m c y f r y podane przez B. Suchodolskiego: " w r o k u 1934/35 n a 12 725 jednoklasówek t y l k o w 554 l i c z b a uczniów n i e osiąg­ nęła 40, n a t o m i a s t w 2787 w a h a ł a się o n a między 41-60, w w 4962 — między 81-120, a w 164 szkołach sięgała c y f r ły o dwóch n a u c z y c i e l a c h b y ł y p o n a d 4511 — między 61-80, 121-140. A n a l o g i c z n e szko­ wszelką wątpliwość przepełnione i n a 5933 t a k i c h szkół 1976 miało 121-140 uczniów, 1328 od 141-160 uczniów, a 597 liczyło po 161-180. W t a k i c h w a r u n k a c h — pisał dalej S u c h o d o l s k i — »kształci się« połowa d z i e c i w i e j s k i c h , gdy b o w i e m w m i a s t a c h 96,9»/o p o b i e r a naukę w s i e d m i o k l a s o w y c h szko­ łach p o w s z e c h n y c h , to n a w s i t y l k o 1 5 , 3 % c i e s z y się z tego r o d z a j u p r z y w i l e j u . 51,1»/» ... D a l s z e drogi oświatowe t y c h d z i e c i są zamknięte, ponieważ przedostać się do g i m n a z j u m skazana jest n a wieloletnią wegetację moż­ na zwa­ (pomijając materialne względy) w tylko jedno z dobrej nego drugiego stopnia, a pozostanie w r o d z i n n e j pomnienie zaszczepionej wiedzy, i dwuklasówkach nierzadko szkoły p o w s z e c h n e j , w s i o z n a c z a najczęściej nawet powrót do tak rychłe z a ­ analfabetyzmu" . 1 Poważne niedomogi, j a k i e występowały w systemie szkolnictwa powszechnego n a w s i , nie podważają f a k t u , że rola tego s z k o l n i c t w a w w i e j s k i m życiu k u l t u r a l n y m była w i e l k a . Dobrze funkcjonująca szko­ ła oddziaływała poprzez upowszechnianie umiejętności czytania i pisa­ nia, popularyzację książek, organizowanie różnych i m p r e z k u l t u r a l n y c h i wreszcie przez bezpośrednie oddziaływanie ówczesnych nauczycieli, którzy byU ludźmi żarliwymi i o d d a n y m i sprawie podnoszenia ogólnej k u l t u r y całego n a r o d u . Stan t e n charakterystyczny był zwłaszcza dla pierwszego okresu niepodległości, w czasie którego entuzjazm dla o d b u - 4 B. S u c h o d o l s k i , Warszawa 1937, s. 27-29. » Tamże. 8 — Etnografia Polska X X V I I / ! Polityka kulturalno-oświatowa w Polsce współczesnej, �114 MARIA BIERNACKA d o w y P o l s k i udzielał się całemu społeczeństwu. Wieś także w coraz szerszym zakresie interesowała się nie t y l k o i s t n i e n i e m szkoły, ale rów­ nież j e j dobrą pracą i oddziaływaniem na miejscowe środowisko. Można b y przytoczyć wiele przykładów z l i t e r a t u r y , czasopism, pamiętników, a także z badań terenowych, które świadczą o w i e l k i m zaangażowaniu chłopów w s p r a w y s z k o l n i c t w a wiejskiego. Działalność s z k o l n i c t w a powszechnego na w s i w okresie międzywo­ j e n n y m to także sprawa prowadzenia w a l k i z analfabetyzmem. Już na p i e r w s z y m zjeździe nauczycielskim w 1919 r. wysunięto postulat w a l k i z analfabetyzmem, t r a k t o w a n e j jako "konieczność dziejowa". N i e z w y k l e owocne okazały się pod t y m względem doświadczenia, uzyskane jeszcze w czasach zaborów przez s t a r y c h oświatowców i niepodległościowców, którzy już w 1905 r. zorganizowali pierwsze Stowarzyszenie Kursów dla Analfabetów Dorosłych. Stowarzyszenie to głosiło, że celem jego jest "praca n a d k u l t u r a l n y m podniesieniem upośledzonych w a r s t w n a r o d u " . Działalność swą rozwijało w Warszawie oraz na p r o w i n c j i i w krótkim czasie uzyskało liczbę ok. 3000 członków. Znaczenie t e j działalności b y ­ ło w i e l k i e i — j a k stwierdza J . Landy-Tołwińska — " b r z e m i e n n e w s k u t ­ k i dla dalszych pokoleń oświatowców przez to, że położyło f u n d a m e n t y pod dydaktykę kształcenia dorosłych... Do dziś n i e straciły na a k t u a l ­ ności poglądy K o m i s j i N a u k o w e j Stowarzyszenia na psychikę dorosłego ucznia, na wynikające stąd metody i środki nauczania, na postawę i p r z y ­ gotowanie nauczyciela-oświatowca" *. W Polsce niepodległej tradycję d o r o b k u oświatowego z czasów za­ borów przejęła Sekcja Kursów dla Dorosłych i B i b l i o t e k Powszechnych Wydziału Oświecenia. Główną formą w a l k i z a n a l f a b e t y z m e m były k u r ­ sy organizowane w miastach, na w s i i w w o j s k u przez: placówki oświa­ t y pozaszkolnej w pionie M i n i s t e r s t w a Wyznań R e l i g i j n y c h i Oświece­ n i a Publicznego, samorządy miejskie, organizacje społeczne oraz j e d n o ­ s t k i wojskowe. Bezpośrednio po I w o j n i e nasilenie i zasięg przestrzenny zjawiska analfabetyzmu w Polsce były mocno zróżnicowane. N a ziemiach za­ chodnich i północnych (b. zabór p r u s k i ) było średnio 4 , 2 % analfabetów, natomiast w Polsce południowej (b. zabór austriacki) średnia analfabe­ tów wynosłia 31,5%, w c e n t r a l n y c h (b. Królestwo Polskie) 31,7%; a w e wschodnich aż 64,7°/o, W t y m czasie w 1921 r. średni p r o c e n t analfabe­ tów wynosił w całej Polsce 33,1 %> w stosunku do ogółu ludności, z t y m 4 J. L a n d y - T o ł w i ń s k a , Analfabetyzm w Polsce i w 1961, s. 54. N a temat oświaty dorosłych por także: Pamiętniki 1935; J. Chałasiński, miętniki towej samouków, w Polsce. Warszawa Młode Warszawa Przewodnik 1947 oraz Oświata B r o d o w s k a ] , W a r s z a w a 1979. pokolenie chłopów, 1968; H . R a d l i ń s k a , oświaty dorosłych, i kultura wsi Warszawa Warszawa Warszawa 1938, t. 1-4; Z przeszłości Warszawa polskiej świecie, chłopów, pracy 1928; Oświata Wybór pism Pa­ oświa­ dorosłych, [Wstęp Helena �OŚWIATA A SPOŁECZNO-KULTUROWE 115 PRZEOBRAŻENIA że w miastach osiągał on 18,7%, a na w s i aż 3 8 , 1 % analfabetów . W y n i k i podjętej przez oświatowców pracy n a d l i k w i d o w a n i e m a n a l ­ f a b e t y z m u zaznaczyły się już w p i e r w s z y m dziesięcioleciu istnienia państwa polskiego. Jeśli w 1921 r. 1/3 ludności nie posiada umiejętności czytania i pisania, w t y m ok. 3 0 % w w i e k u 10-14 l a t i ok. 2 4 % w w i e ­ k u 15-19 l a t , to w 1931 r. liczba ta zmniejszyła się do 1/4 ludności i obejmowała 5 0 % ludności w w i e k u ponad 50 l a t , 6 , 6 % w w i e k u 10-14 lat oraz 1 2 % o d 15 do 19 l a t . Osiągnięcia te były w y n i k i e m zarówno intensywnego r o z w o j u s z k o l n i c t w a powszechnego, j a k i szerokiej a k c j i oświatowej prowadzonej wśród dorosłych. Ze względu na pogarszający się stan s z k o l n i c t w a w następnych l a ­ tach okresu międzywojennego działalność ta zmalała i , j a k to ocenia J . Landy-Tołwińska, można było wówczas jedynie łagodzić "niedomaga­ nia oświaty". W latach 1937-1938 ogólna liczba uczących się dorosłych analfabetów i półanalfabetów wynosiła 89 410 osób, w t y m : n a k u r s a c h p r z y szkołach wieczorowych 14 646, na kursach dla przedpoborowych 54 764 i w początkowych szkołach żołnierskich 20 000 osób. L i c z b y te, j a k zaznacza J . Landy-Tołwińska, nie są ścisłe, ponieważ akcja naucza­ nia prowadzona była przez różne i n s t y t u c j e i organizacje, j a k n p . Polska Macierz Szkolna, związki młodzieżowe, koła gospodyń, a przede w s z y ­ s t k i m wojsko, które przejęło znaczny ciężar w a l k i z analfabetyzmem realizując uchwałę sejmową z 1919 r. " O p r z y m u s o w y m nauczaniu w W o j s k u P o l s k i m " «. Działalność oświatowa w w o j s k u miała duże zna­ czenie dla r o z w o j u k u l t u r a l n e g o w s i , ponieważ wracający do życia c y ­ wilnego żołnierze przysposabiani b y l i do korzystania z dóbr k u l t u r y , które przed t y m były d l a n i c h niedostępne. 5 W przemianach gospodarczych i społeczno-kulturalnych w s i okresu międzywojennego ważną rolę odegrało szkolnictwo rolnicze i spółdziel­ cze. Przed s z k o l n i c t w e m r o l n i c z y m , które posiadało tradycje sięgające jeszcze czasów zaborów, otwarły się z miejsca duże możliwości. Zapew­ niła je u s t a w a sejmowa z 1920 r. głosząca powołanie w ciągu 20 l a t 528 szkół r o l n i c z y c h , a więc stworzenie t a k i e j sieci, ażeby w każdym powiecie była czynna szkoła rolnicza męska i żeńska. W p r a w d z i e pełnej realizacji t e j u s t a w y sejmowej n i g d y nie osiągnięto, ale samo j e j u c h w a ­ lenie świadczyło o znaczeniu, j a k i e przywiązywano do szkolnictwa r o l n i ­ czego. Już w 1921 r., przystąpiono do ujednolicenia programów szkół rolniczych, w okresie poprzednim b o w i e m różniły się one n i e k i e d y 5 Landy-Tołwińska, czeństwo w drugiej Oświata i szkolnictwo polskich, Warszawa pa polskiego, op. cit, Rzeczypospolitej, na wsi w okresie 1973, s. 156-161; E . P o d g ó r s k a , międzywojennym, [w:] 1980, t. 3, s. 389-440; W. B r o n i k o w s k i , W a r s z a w a 1934. • Landy-Tołwińska, Społe­ s . 61. P o r . także J . Z a r n o w s k i , Warszawa op. cit., s . 66-67. Historia Drogi chłopów postępu chło­ �116 MARIA BIERNACKA w sposób i s t o t n y . W t y m zakresie w y k o r z y s t a n e zostały w największym stopniu osiągnięcia " z a r a n i a r s k i c h " szkół r o l n i c z y c h z t e r e n u b. Króle­ stwa Polskiego. Zaprojektowano 3 t y p y szkół: a) szkoły i n t e r n a t o w e , najczęściej 11 miesięczne, a także 11/2 roczne oraz 2 i 3-letnie; b) szko­ ły średnie (lecz nie gimnazja) dla gospodarstw r o l n y c h t y p u średniego oraz c) szkoły dla instruktorów r o l n y c h . Zarówno uchwała sejmowa, j a k i reforma programów szkolnych opracowane zostały p r z y znacznym udziale J a d w i g i Dziubińskiej. Rozwój s z k o l n i c t w a rolniczego nie prze­ biegał łatwo. W latach 1936-1937 było na terenie całej P o l s k i zaledwie 128 szkół rolniczych. Największym uznaniem cieszyło się s z k o l n i c t w o rolnicze t y p u 11-miesięcznego i ono też odegrało jedną z ważniejszych ról w przeobrażeniach k u l t u r o w y c h polskiej w s i okresu międzywojenne­ go. Wyrosłe z d a w n y c h , początkowych szkółek r o l n i c z y c h , które miały n a celu przede w s z y s t k i m budzenie świadomości narodowej wśród mło­ dzieży w i e j s k i e j — szkoły te w niepodległej Polsce podnosiły swój po­ ziom organizacyjny, d y d a k t y c z n y i wychowawczy. Było to zasługą n a u ­ czycieli oraz uczniów wywodzących się z młodzieży w i e j s k i e j , którzy b y l i coraz lepiej p r z y g o t o w a n i w zakresie wiedzy podstawowej i coraz mocniej angażowali się w prace n a d społeczno-gospodarczym i k u l t u ­ r a l n y m rozwojem w s i i k r a j u . Przodujące miejsce pod t y m względem uzyskały szkoły rolnicze: w Dąbrowie Zduńskiej, na B l i c h u obok Ł o w i ­ cza, w K r a s i e n i n i e pod L u b l i n e m , w A l b i g o w e j koło Łańcuta i w i e l u jeszcze i n n y c h Specyficzny charakter t y c h szkół, wypróbowane m e t o d y nauczania oraz atmosfera wychowawcza panująca zarówno w zakładzie s z k o l n y m , j a k i w internacie powodowały, że placówki te łączyły w sobie elemen­ t y skandynawskiego u n i w e r s y t e t u ludowego i czeskiej szkoły rolniczej. Niezależnie od wpływu wychowawczego na uczniów działalność i c h p r o ­ mieniowała również na najbliższe środowisko społeczne. W p ł y w t y c h szkół na wsie okoliczne był znaczny jeszcze i dlatego, że prowadziły one doświadczalne gospodarstwa rolne. Specyfikę w y c h o w a n i a w jednej ze szkół prowadzonych przez Leonildę i K a z i m i e r z a W y s z o m i r s k i c h t a k charakteryzuje D y z m a Gałaj: "Czytając patriotyczne, wspomnienia głęboko tezy, że f o r m y ogromny pracy wychowawczej społecznej — w Zduńskiej w nich Wyszomirska, K. Wyszomirski, 1965; Wspomnienia zurowa], 1974; S . I n g 1 o t, Zarys Warszawa Albigowej Dziubińskiej, (1896-1958), Przemyśl o Irenie na daje Dąbrowa rozwoju boru. młodzież szkoły jako D ą b r o w i e Zduńskiej Kosmowskiej 1958; Pamięć mądre, p r a c y zespołu należy widzieć główny w a l o r nauczania i wychowania — potwierdzenie szkole wywierały w s i łowickiej. Działalność szkoły w i pieśnią, W a r s z a w a w Dąbrowie znajdujemy stosowane Dąbrowie Zduńskiej k u m e n t u j e tezę, że p r o g r a m 'L. szkoły w wspomnienia w p ł y w . Właśnie w o w y c h f o r m a c h s z k o l n e j i p o z a s z k o l n e j nauczycielskiego w instytucji absolwentek ludzkie do­ t y m lepsze w y n i k i , i m Zduńska żyła prasą [opracowała Z . M a ­ Żeńskiej Szkoły Wspomnienia [red. Z . M a z u r o w a i L . W y s z o m i r s k a ] , W a r s z a w a 1968. o Rolniczej Jadwidze �OŚWIATA A SPOŁECZNO-KULTUROWE pełniejsze jest zaangażowanie placówki w społecznym życiu własnego społecznego. N i e z w y k l e ścisły związek dąbrowieckiej łecznym mógł się rozwijać t y l k o idei w pełni wychowawczych szkoły 117 PRZEOBRAŻENIA środowiska szkoły ze środowiskiem dlatego, że istniała całkowita ze społeczno-politycznymi dążeniami jej środowiska. Dążenia te wyrażał p r o g r a m ówczesnego r u c h u ludowego — S t r o n n i c t w a go, a zwłaszcza Związku Młodzieży W i e j s k i e j rolnictwa i hodowli, Ludowe­ » W i c i « . Była to szkoła, która g o s p o d a r s t w a domowego, p r a c y w m i e j s c o w e j spo­ zgodność ucząc spółdzielni spo­ żywców, w k o l e gospodyń w i e j s k i c h , ukazując piękno dzieł s z t u k i m a l a r s k i e j , pieśni ludowych, tańca, słowa polskiego wartości r o d z i n y patriotyzmu, — uczyła z a r a z e m p o c z u c i a chłopskiej wynikającej ofiarności, umiejętności chłopskiej ze s t o s u n k u tej r o d z i n y współżycia i współpracy godności, do p r a c y , we uczyła własnym śro­ d o w i s k u społecznym" . 8 W szkole prowadzonej przez W y s z o m i r s k i c h wielką rolę spełniały spotkania z w y b i t n y m i przedstawicielami świata k u l t u r y , j a k n p . z M a ­ rią Dąbrowską, Stefanem Jaraczem, W i n c e n t y m B u r k i e m , Jędrzejem C i e r n i a k i e m , J e r z y m Z a w i e y s k i m , Wojciechem Skuzą, Stanisławem Młodożeńcem czy H e n r y k i e m Ładoszem. Spotkania te stwarzały dosko­ nałą okazję do współdziałania szkoły z m i e j s c o w y m środowiskiem, w t y m zwłaszcza z młodzieżą wiejską, która brała w n i c h bardzo liczny i ży­ w y udział. Budziły one wśród ludności w i e j s k i e j potrzebę obcowania z literaturą i sztuką. Osiągnięcia szkolnictwa rolniczego w okresie międzywojennym z a m k ­ nęły się następującymi liczbami: 7 liceów i 11 gimnazjów r o l n i c z y c h z 1700 u c z n i a m i ; 160 niższych szkół r o l n i c z y c h z 6700 uczniami oraz 12 500 zespołów przysposobienia rolniczego ze 120 000 uczestników W systemie zawodowego s z k o l n i c t w a wiejskiego mieściło się również szkolnictwo spółdzielcze. Powstawanie t y c h szkół było następstwem co­ raz intensywniejszego r o z w o j u r u c h u spółdzielczego na w s i , w t y m zwłaszcza r u c h u spółdzielczości spożywców. Szkoła spółdzielcza dla do­ rosłych w Nałęczowie koło L u b l i n a oraz druga podobna do n i e j w W a r ­ szawie należały do szkół i n t e r n a t o w y c h , wychowujących przede w s z y ­ s t k i m młodzież pochodzenia wiejskiego. M e t o d y nauczania i w y c h o w a ­ n i a stosowane w t y c h szkołach zbliżone były do m e t o d stosowanych w szkołach r o l n i c z y c h i u n i w e r s y t e t a c h l u d o w y c h . Wychowankowie szkół spółdzielczych p r a c o w a l i z reguły na w s i l u b w małych miastecz­ kach, stając się organizatorami oraz p r a c o w n i k a m i spółdzielczych p l a ­ cówek. Młodzież tę cechowała ideowość, solidność w pracy oraz poważne zaangażowanie społeczno-obywatelskie. Działalność szkół spółdziel­ czych prowadzona była także w okresie ostatniej w o j n y . Wzrosła w ó w - 8 W y s z o m i r s k a, W y s z o m i r s k i, op. cit, s. 6-7. Dorobek » S. D e s k a , cji społeczno-ekonomicznej, Rozwój skiego, wiedzy rolniczej Warszawa c z o r e k , Historia i perspektywy Warszawa i jej rozwoju oświaty polaryzacja, [w:] Z a r y s 1980, t. 3, s. 231-264; P o d g ó r s k a , szkół rolniczych rolniczej na tle sytua­ 1975, s. 3. P o r . także J . D y d o w i e z o w a , w Polsce, historii gospodarstwa wiej­ op. cit., s. 408-411; T . W i e ­ W a r s z a w a 1969. �MARIA 118 BIERNACKA czas i c h .liczba, choć działalność ta prowadzona była w bardzo ciężkich warunkach okupacyjnych . Należy podkreślić, że zarówno działalność szkół r o l n i c z y c h , j a k i spół­ dzielczych o charakterze w i e j s k i m związana była najściślej z p o l i t y c z ­ n y m r u c h e m l u d o w y m oraz Związkiem Młodzieży W i e j s k i e j RP ( " W i c i " ) . " Działalność oświatowa wśród dorosłych, zwana inaczej działalnością pozaszkolną l u b andragogiką, odegrała w życiu ludności w i e j s k i e j n i e ­ z w y k l e istotną rolę. Zapoczątkowana już w końcu X I X w . prowadzona była przez różnego rodzaju organizacje i stowarzyszenia kulturalno¬ -oświatowe, społeczne i gospodarcze, które przeniknięte były ideą odro­ dzenia polskości i dążeniami do odzyskania pełnej niepodległości. W o d ­ rodzonej już Polsce działalność oświatową na w s i prowadziły n i e k i e d y te same l u b zreorganizowane i n s t y t u c j e i organizacje, funkcjonujące w n o w y c h w a r u n k a c h w s k a l i całego k r a j u . Prócz tego powstawały n o ­ we i n s t y t u c i e i organizacje wywołane potrzebami życia społeczno-go¬ spodarczego i politycznego w s i , a także ogólną polityką oświatowo-kult u r a l n a państwa polskiego N i e m n i e j należy stwierdzić że n u r t oświaty pozaszkolnej w t y m zwłaszcza z p i e r w s z y c h l a t międzywojennych n a ­ wiązywał do' najlepszych t r a d y c j i oświatowych z okresu w a l k i o' o d ­ zyskanie niepodległości. 10 Ośrodkiem postępowej myśli oświatowej początkowego okresu mię­ dzywojennego stał się I n s t y t u t Oświaty i K u l t u r y i m . Staszica, założo­ n y z i n i c j a t y w y J a d w i g i Dziubińskiej, I r e n y K o s m o w s k i e j , H e l e n y R a d ­ lińskiej oraz i n n y c h w y b i t n y c h działaczy l u d o w y c h . I n s t y t u t t e n p r z y ­ czynił się do r o z w o j u i upowszechnienia demokratycznej oświaty w i e j ­ s k i e j . Oddziaływał on na usamodzielnienie się Centralnego Związku K ó ­ łek Rolniczych i n a powstanie p r z y n i m wydziału oświaty, współpraco­ wał z wydziałami oświaty pozaszkolnej p r z y M i n i s t e r s t w i e Wyznań Re­ l i g i j n y c h i Oświecenia Publicznego, Związku Nauczycielstwa Polskiego Szkół Powszechnych oraz p r z y C e n t r a l n y m Związku Młodzieży W i e j ­ skiej. Współpracę z t y m i i n s t y t u c j a m i i organizacjami nawiązały także: Związek Teatrów L u d o w y c h Związek B i b l i o t e k a r z y Związek Soółdzieln i Spożywców "Społem" oraz T o w a r z y s t w o U n i w e r s y t e t u Robotniczego W działalności tej duża role odegrały ludowe u g r u p o w a n i a polityczne' organizacje młodzieżowe oraz i n s t y t u c i e oświatowe i gospodarcze i a k n o C e n t r a l n y Związek Kółek Rolniczych I z b y Rolnicze Towarzystwo Szkoły L u d o w e j oraz Polska Macierz Szkolna. ' W początkowych latach okresu międzywojennego czołowe miejsce w działalności oświatowo-kulturalnej i społecznej zajmował C e n t r a l n y Związek Młodzieży W i e j s k i e j (jako sekcja młodzieżowa Centralnego T o w a r z y s t w a Rolniczego) z organem p r a s o w y m " S i e w " , będący przedłuZ . O 1 s z a k o w s k a - G 1 a z e r o w a, W szkole spółdzielczej na [w:] Twierdzą nam będzie każdy próg, W a r s z a w a 1968, s. 460-478. 1 0 nie, Lubelszczyź- �ł OŚWIATA A SPOŁECZNO-KULTUROWE 119 PRZEOBRAŻENIA żeniem działalności r u c h u młodzieżowego zapoczątkowanego w 1912 r. przez organizatorów pisma młodzieżowego "Drużyna" oraz młodzież zaraniarką skupioną p r z y piśmie "Świt — Młodzi idą" (dodatku do pisma " Z a r a n i e " ) . W 1928 r. na s k u t e k p o l i t y c z n y c h nacisków ówczesnych władz zmierzających do uzależnienia działalności tego Związku o d Cen­ tralnego T o w a r z y s t w a Rolniczego nastąpił k r y z y s , który po b u r z l i w y c h , trwających w i e l e miesięcy dyskusjach ideologicznych, doprowadził do rozłamu, w w y n i k u którego znaczna część działaczy i młodzieży opowie­ działa się za samodzielnością ideową i organizacyjną, tworząc odrębną organizację pod nazwą Związku Młodzieży Wiejskiej Rzeczypospolitej Polskiej z organem p r a s o w y m " W i c i " . Związek ten, aczkolwiek nie po­ siadał c h a r a k t e r u politycznego, to jednak w istocie był organizacją mło­ dzieżową związaną ideowo ze S t r o n n i c t w e m L u d o w y m , powstałym w 1931 r. ze zjednoczenia trzech głównych s t r o n n i c t w l u d o w y c h — P S L " P i a s t " , P S L " W y z w o l e n i e " i S t r o n n i c t w a Chłopskiego. Należy także dodać, że w działalności r u c h u wiciowego i politycznego r u c h u l u ­ dowego b r a l i żywy udział studenci pochodzenia chłopskiego zrzeszeni w Polskiej A k a d e m i c k i e j Młodzieży L u d o w e j ( P A M L ) — z organem p r a ­ s o w y m "Młoda Myśl L u d o w a " « . Na terenie w s i działały ponadto jeszcze inne organizacje młodzieżo­ we, m. i n . C e n t r a l n y Związek Młodej W s i (o zmienionej po rozłamie w 1928 r. nazwie), Związek Młodzieży L u d o w e j , K a t o l i c k i e Stowrzyszenie Młodzieży i Związek Strzelecki. Niezależnie o d celów p o l i t y c z n y c h i m e t o d w y c h o w a w c z y c h , wszystkie one poprzez swą różnorodną dzia­ łalność w większym l u b m n i e j s z y m stopniu wpływały j e d n a k na prze­ m i a n y społeczne i k u l t u r a l n e zapóźnionej w s w y m r o z w o j u w s i p o l ­ skiej i . W p r o g r a m a c h organizacji młodzieży w i e j s k i e j czołowe miejsce zaj­ mowały prace kulturalno-oświatowe. W " S i e w i e " w 1927 r. czytamy: 2 "z potrzeb oświatowe k o n i e c z n y c h w s i wyrósł i k u l t u r a l n e , chęć w y j r z e n i a nasz Związek. Głód wiedzy, zaniedbanie za opłotki w i e j s k i e n a s z e r s z y świat d l a zrównania się z i n n y m i ludźmi, żyjącymi p o d t y m s a m y m słońcem — powołały n a s do życia. A ogrom p r a c y stanął p r z e d n a m i w i e l k i , j a k w i e l k i e są k r z y w d y i za­ n i e d b a n i a kulturalno-oświatowe n a w s i a c h n a s z y c h " . 1 8 Prace kulturalno-oświatowe prowadzone n a w s i cechowała różnorod­ ność stosowanych f o r m , gdyż ambicją każdej organizacji stało się w p r o ­ wadzanie własnych treści i d e o w y c h oraz stosowanie najwłaściwszych m e t o d działania. T a k więc Związek Młodzieży W i e j s k i e j R P " W i c i " , P o r . Akademicka młodzież ludowa w I I Rzeczypospolitej. dokumenty, [red. S . M a l a w s k i ] , W a r s z a w a 1974. 1 1 Relacje, materiały, A . L e c h , Tradycyjna kultura ludowa w programach i działalności polskich związków młodzieży wiejskiej w okresie II Rzeczypospolitej, Acta Universitatis L o d z i e n s i s , S e r i a I , n r 39, Łódź 1976. 1 2 1 8 "Siew" organ Centralnego Związku Młodzieży Wiejskiej, nr 45: 1927. �120 i! ¡1 li || MARIA BIERNACKA k o n t y n u a t o r Centralnego Związku Młodzieży W i e j s k i e j , sformułował w okresie międzywojennym nie t y l k o demokratyczne zasady ideowe, ale także wypracował bardzo skuteczne f o r m y pracy oświatowo-wychowaw­ czej. Należały do n i c h : a) różnego rodzaju k u r s y dla dorosłych, na któ­ r y c h wykładowcami b y l i w y b i t n i działacze społeczni i oświatowi ( n a u ­ czyciele, p r a c o w n i c y n a u k o w i , agronomowie, lekarze itp.). Dużą rolę spełniała w t y m zakresie wykształcona l u b kształcąca się w szkołach średnich i wyższych młodzież w i e j s k a związana ideowo z r u c h e m l u d o ­ w y m , b) b i b l i o t e c z k i wiejskie stałe l u b w y m i e n n e ; c) t z w . "świetlice" organizowane w domach l u d o w y c h , w szkołach, a często także w domach p r y w a t n y c h — na których czytano wspólnie prasę, książki, dyskutując n a d i s t o t n y m i p r o b l e m a m i życia wiejskiego; d) zespoły samokształceniow e ; e) amatorskie zespoły artystyczne (chóry, t e a t r y , o r k i e s t r y ) ; f) ob­ chody związane ze świętami: n a r o d o w y m i , l u d o w y m i , r o b o t n i c z y m i oraz dorocznymi; g) dożynki, zabawy i inne i m p r e z y r o z r y w k o w e . Działalność artystyczna nie miała wyłącznie c h a r a k t e r u r o z r y w ­ kowego. Organizatorzy świadomie nawiązywali do treści i f o r m zaczerp­ niętych z bogactwa t r a d y c y j n e j k u l t u r y l u d o w e j . Wielką rolę pod t y m względem spełnił Związek Teatrów L u d o w y c h i czasopismo " T e a t r L u ­ d o w y " oraz I n s t y t u t Teatrów L u d o w y c h (1929-1939) prowadzony przez w y b i t n e g o i zasłużonego działacza k u l t u r y , w i z y t a t o r a oświaty poza­ szkolnej w M i n i s t e r s t w i e Wyznań R e l i g i j n y c h i Oświecenia P u b l i c z n e ­ go — Jędrzeja Cierniaka, pochodzącego ze w s i Zaborów k/Brzeska. Ten k i e r u n e k działalności prowadzony przez specjalistów oraz u s t a l e n t o w a n y c h amatorów z dziedziny t e a t r u , tańca i m u z y k i l u d o w e j , znajdo­ wał szeroki oddźwięk wśród w i e j s k i e j społeczności młodzieżowej *. 1 W kształtowaniu się nowej osobowości młodego pokolenia w s i o k r e ­ su międzywojennego podstawowe znaczenie wychowawcze zaczęły speł­ niać u n i w e r s y t e t y ludowe. Ojczyzną t y c h placówek oświatowo-wycho­ wawczych była Dania, a twórcą i c h koncepcji " j a k o uczelni mającej zapewnić przede w s z y s t k i m ogólny rozwój, pobudzać do r e f l e k s j i , do samokształcenia, ułatwiać zdobywanie własnego światopoglądu" — M i ­ kołaj G r u n d t v i g . Realizatorem idei G r u n d t v i g a w postaci u n i w e r s y t e t u ludowego był Christen K o l d . Przeniesienie na g r u n t P o l s k i wzorów oświaty i w y c h o w a n i a r e p r e ­ zentowanych przez duńskie u n i w e r s y t e t y ludowe dokonane zostało za sprawą grona d e m o k r a t y c z n y c h oświatowców wywodzących się ze Związku Nauczycielstwa Szkół Powszechnych, Centralnego Związku Młodzieży W i e j s k i e j i Centralnego Związku Kółek Rolniczych. W 1924 r. P o r . B . N y c z , Instytut Teatrów Ludowych 1929-1939, "Przegląd H i s t o r y c z no-Oświatowy", n r 2: 1967, s. 31-57; Zaborowska nuta, [Opracował J . Z a w i e y s k i ] , W a r s z a w a 1956; Żródla i nurty polskiego teatru ludowego, [Opracował i wstępem opatrzył A . O l c h a ] , W a r s z a w a 1963; Wspomnienia o Jędrzeju Cierniaku, [Wybór i o p r a c o w a n i e Z. M a z u r o w a i L . W y s z o m i r s k a ] , W a r s z a w a 1981. 1 4 �OŚWIATA A SPOŁECZNO-KULTUROWE 121 PRZEOBRAŻENIA zorganizowano U n i w e r s y t e t L u d o w y w Szycach koło K r a k o w a , którego k i e r o w n i k i e m został Ignacy Solarz — chłop z pochodzenia, a inżynier r o l n i k z wykształcenia. Przez 15 l a t swej działalności n a j p i e r w w Szy­ cach a później w Gaci koło Przeworska — Ignacy Solarz w r a z ze swą żoną Zofią i g r o n e m najbliższych współpracowników zdołał w y p r a c o ­ wać własny, p o l s k i m o d e l u n i w e r s y t e t u ludowego. Dzięki niezwykłym zaletom umysłu i c h a r a k t e r u , w r o d z o n y m u z d o l ­ n i e n i o m pedagogicznym, w i e l k i e m u przywiązaniu do w s i i w y c z u w a n i u j e j najżywotniejszych potrzeb — Ignacy Solarz stworzył placówkę w y ­ chowawczą o w i e l k i e j sile oddziaływania społecznego. Związany ideowo z r u c h e m młodzieży w i e j s k i e j " W i c i " , znajdował w n i m zaplecze d l a swej p i o n i e r s k i e j działalności. Zapożyczonym w z o r o m szkoły g r u n d t v i gowskiej nadał n o w y kształt i dostosował do potrzeb życia polskiego i polskiej w s i . U n i w e r s y t e t L u d o w y Ignacego Solarza był placówką, która w w a ­ r u n k a c h życia internatowego, trwającego od 4 do 6 miesięcy, w a t m o ­ sferze r o d z i n n e j , w zespole kilkudziesięciu osób (oddzielne k u r s y d l a dziewcząt i oddzielne dla chłopców) wychowywała młodzież wiejską, napływającą z różnych s t r o n P o l s k i . N i e była to szkoła, której zada­ n i e m miało być przekazywanie w y c h o w a n k o m s u m y określonej p r o g r a ­ m e m wiedzy. U n i w e r s y t e t l u d o w y poprzez właściwe m u metody p r a ­ cy — wykład, dyskusje, zespołowe czytanie, śpiew, wycieczki, teatr oraz ścisłe współdziałanie z najbliższą wsią i okolicą — budził i utrwalił te cechy, które w w a r u n k a c h d o m o w y c h wychowanków mogłyby się n i g d y nie ujawnić. Przez i n t e r n a t jako instytucję w y c h o w a n i a Solarz r o z u ­ miał "wspólnotę życia" oraz: "bliskość, prostotę, bezpośredniość i ciepło, które zbliża ludzi, o s w a j a , wyzwa­ l a swobodę i naturalność, a łamie konwencjonalność, maskę, pozór, sztywność. J e s t to n a u k a życia z i n n y m i , u z n a w a n i a i c h , w i d z e n i a siebie w społecznym z w i e r c i a d l e i n n y c h , własna kontrola, hamowanie p r a k t y c z n e egoizmu c z y przerosłego indywi­ d u a l i z m u , to szkoła odpowiedzialności, wzajemności i c z y n n e j pomocy, szkoła p r a k ­ t y c z n a społecznego życia n i e w z n a c z e n i u f o r m a l n y m , a l e i s t o t n y m " « . W okresie międzywojennym działało w Polsce kilkanaście u n i w e r s y ­ tetów l u d o w y c h powstałych z i n i c j a t y w y różnych środowisk oświato­ w y c h i społecznych, jednakże żaden z n i c h n i e odegrał t a k i e j r o l i , j a k u n i w e r s y t e t Solarza. O wyjątkowości t e j placówki, która zdaniem peda­ gogów społecznych i socjologów zdołała wypracować jedną z najbardziej interesujących koncepcji w y c h o w a w c z y c h (nazwaną również "pedagogi­ ką wiciową") zadecydowała niewątpliwie w y b i t n a indywidualność jego twórcy i realizatora Ignacego Solarza. I chociaż powstanie u n i w e r s y t e ­ t u ludowego w Szycach było poprzedzone zorganizowaniem o k i l k a l a t « Ignacy Solarz i jego uniwersytet F . Popławski i S . Dyksiński], W a r s z a w a ludowy 1965, s. 79. 1924-1939 [Wybór i opracowanie �122 MARIA BIERNACKA wcześniej podobnej placówki w D a l k a c h koło Gniezna, to za w z o r c o w y uznano u n i w e r s y t e t Ignacego Solarza « . W y c h o w a n k o w i e uniwersytetów l u d o w y c h po powrocie do s w y c h środowisk wyróżniali się swą postawą społeczną, szerokością zaintere­ sowań, stosunkiem do swego najbliższego i dalszego otoczenia. B y l i z r e ­ guły k r z e w i c i e l a m i postępu w e w s z y s t k i c h dziedzinach życia. Potwierdza­ ją to w pełni badania pedagogów przeprowadzone po I I w o j n i e świato­ w e j wśród byłych wychowanków t y c h placówek. D o głównych osiąg­ nięć w y c h o w a w c z y c h uniwersytetów l u d o w y c h zaliczone zostały: a) a k ­ tywność społeczna, wyrażająca się w czynnej postawie w s t o s u n k u do przejawów życia ogólnospołecznego, j a k : budowa szkół, domów k u l t u ­ r y , dróg i t p . ; b) aktywność umysłowa rozbudzająca zainteresowania h i ­ storią świata i własnego narodu, dziejami ruchów społecznych na w s i , a zwałszcza r u c h u ludowego; c) postawa gotowości do modernizacji go­ spodarstwa rolnego i domowego; d) wrażliwość na k r z y w d y ludzkie; e) odwaga samookreślenia się po stronie ruchów l e w i c o w o - d e m o k r a t y c z n y c h ; f) podnoszenie moralności i e t y k i wśród młodzieży; g) rozwój zain­ teresowań p r o b l e m a m i ogólnokrajowymi«. Podobnie j a k u n i w e r s y t e t y ludowe, wychowywały szkoły rolnicze i spół­ dzielcze, a także organizacje młodzieżowe, niektóre stowarzyszenia gosspodarcze i k u l t u r a l n e oraz postępowe u g r u p o w a n i a polityczne. Był to t y p nowego obywatela w s i i państwa, charakteryzujący się uspołecznie­ n i e m , "otwartością" na wiedzę zdobywaną głównie poprzez stałe do­ kształcanie się, skłonności do podejmowania i n i c j a t y w przebudowują­ c y c h życie swego najbliższego i dalszego otoczenia, a równocześnie ce­ niącego i utrwalającego najlepsze wartości swej rodzimej k u l t u r y chłop­ s k i e j . Ten n o w y t y p obywatela stawał się "wiodącym" t y p e m , cieszącym się a u t o r y t e t e m i promieniującym n a całą społeczność wiejską. Dążnoś­ c i społeczne, ambicje i dalekosiężne cele ówczesnej młodzieży chłopskiej, żyjącej jakże często w ciężkich w a r u n k a c h b y t o w y c h , najwierniejsze s w o j e odbicie znalazły w pamiętnikach zamieszczonych w Młodym po­ koleniu chłopów. Ukazują one bowiem, j a k w psychice młodzieży w i e j ­ s k i e j okresu międzywojennego dokonywał się proces w i e l k i c h przeobra­ żeń, prowadzących do j e j pełnego u o b y w a t e l n i e n i a i "wejścia w naród". « P o r . Kultura wsi. Biuletyn XIII konferencji oświatowej poświęconej zagad­ nieniu kultury wiejskiej w Polsce, W a r s z a w a 1930; Wiejskie uniwersytety ludowe w Polsce. Biuletyn konferencji oświatowej poświęconej sprawie uniwersytetów lu­ dowych, W a r s z a w a 1939; L . T u r o s, Uniwersytet ludowy Ignacego Solarza i jego wychowankowie, Warszawa 1970; t e n ż e , Oświata dorosłych w krajach skandy­ nawskich, W r o c ł a w 1974; R . W r o c z y ń s k i , Pedagogika społeczna, Warszawa 1979; J . D y b i e c , Kształtowanie się polskiej wiedzy o duńskich uniwersytetach ludowych-, [w:] Studia z dziejów oświaty i kultury umysłowej w Polsce XVIIIXX w., W a r s z a w a 1977, s. 265-282. 1 7 Turos, Uniwersytet... �OŚWIATA A SPOŁECZNO-KULTUROWE 123 PRZEOBRAŻENIA Na temat wychowawczego r u c h u młodzieży w i c i o w e j i p o k r e w n y c h ruchów młodzieżowych pisał J . Chałasiński: "Idea człowieczeństwa wspólnota młodzieży idea w a r s t w y i poprzez zespołów P r z y s p o s o b i e n i a rodzinnego wawcze człowieka i w ruchu oparciu w podporządkowana chłopskiej j a k o współgospodarza wartości, i d e a w y c h o w a n i a prace odkrywanie chłopskiej, narodu i pokrewnych n a działkach w ruchów pedagogiczny, stanowi najważniejszy i przez konkursowe ramach — gospodarstwa oto e l e m e n t y młodzieży wiejskiej dorobek pedagogiki polskiej dorobku w wycho­ w wspaniały d o r o b e k d z y w o j e n n y c h . I t a k j a k w i e l e innego najważniejszego ludzkości, i strażnika j e g o m o r a l n y c h o sąsiedzką społeczność wiejską wiciowego społeczno-moralna narodu warsztat pracy, realizowana Rolniczego Można też powiedzieć, że r u c h ten, przedstawiający i chłopie, ideałowi Polsce. społeczny l a t a c h mię­ pedagogicznego, t a k i t e n zrodził się i rozwinął poza u n i w e r s y t e c k i m i ośrodkami pedagogiki i p s y c h o l o g i i pedagogicznej. Uniwersytecka pedagogika wiła żadnego z a i n t e r e s o w a n i a sadnicze znaczenie z p u n k t u i t e c h n i k i pedagogicznej. d l a niego, widzenia Pedagogika znaczenie, j a k i e d l a w y c h o w a n i a połączonej z w a r s z t a t e m p r a c y " 18 n i e zauważała mimo naukowej wiciowa tego r u c h u i n i e p r z e j a ­ że r u c h t e n miał o l b r z y m i e problematyki wykazała ogólnej między i n n y m i i za­ pedagogiki olbrzymie mieć może oparcie go n a społeczności sąsiedzkiej, . II. DZIAŁALNOŚĆ OŚWIATOWA W SPOŁECZNOŚCI G A C K I E J ! Analizę p r z e m i a n społeczno-gospodarczych i k u l t u r o w y c h , d o k o n y wających się w społecznościach w i e j s k i c h pod wpływem działalności oświatowej, przeprowadzono na przykładzie trzech w y b r a n y c h miejscowości położonych w różnych obszarach naszego k r a j u — o d czasu o d zyskania niepodległości w 1918 r. także w obrębie różnych zaborów. Ze względu n a ograniczone możliwości wydawnicze w a r t y k u l e n i n i e j szym p r o b l e m t e n przedstawiono t y l k o w jednej z w y b r a n y c h w s i , a m i a n o w i c i e w Gaci koło Przeworska. Wieś ta s t a n o w i b o w i e m interesujący przykład p r z e m i a n zachodzących od końca X I X w . n a obszarze w s i małopolskich w związku z r o z w o i e m n i e z w y k l e intensywnego żvcia sr>oleczno-gospodarczego, politycznego i oświatowo-kulturalnego» pokolenie i wychowanie, grafii IHKM w Warszawa 1948, s. 275. chłopów. Materiały dotyczące w s i Gać zgromadzono 1 9 prowadzonych nego Społeczeństwo J. Chałasiński, 1 8 P o r . t e n ż e , Młode badań t e r e n o w y c h prze­ w l a t a c h 1977-1978 — znajdują się one w a r c h i w u m Zakładu Etno­ PAN G a c i oraz w Warszawie. z archiwum podczas K o r z y s t a n o także Wiejskiego się p o d opieką T a d e u s z a B e m b n a w z materiałów Urzędu Uniwersytetu Gaci — wychowanka Ludowego Gmin­ znajdującego U L , gackiego działacza w i c i o w e g o i l u d o w e g o oraz zbiorów W ł a d y s ł a w a Fołty i Józefa Puchały. Z l i t e r a ­ tury wykorzystano: szawa W. 1956; t e n ż e , Ruch tenże, ludowy Fołta, Wieś w z a m i e s z c z a n e n a łamach społeczne łalność i zmagania Gać — 100-lecie Przeworskiem, ludowych wiciarzy, społeczno-wychowawczo, W a r s z a w a 1973. Wspomnienia z walk Kasy Warszawa młodzieży Spółdzielczej, 1975 oraz chłopskiej, i n n e jego artykuły c z a s o p i s m . P o r . także J . B o r k o w s k i , Warszawa Warszawa 1966; J . K o w a l , "Wici" 1964; Z. S o l a r z o w a , War­ W a r s z a w a 1969; powstanie Mój Wizje dzia­ pamiętnik, i j ! j i j \ j 1 1 �I III f l' I ' i¡1 I lii ¡11 || U li | I III ¡1 l i II II fi II | I I II III i || ||| | I I j 1 I U lii lij • 124 MARIA BIERNACKA Wieś Gać położona w odległości 12 k m na płd. zachód od P r z e w o r ­ ska znana była szeroko w Polsce okresu międzywojennego przede w s z y ­ s t k i m ze względu na działający t a m od 1932 r. W i e j s k i U n i w e r s y t e t O r k a n o w y , prowadzony przez w y b i t n y c h wychowawców i działaczy spo­ łecznych — Ignacego i Zofię Solarzów. A l e nie t y l k o u n i w e r s y t e t l u d o ­ w y przyczynił się do popularności t e j w s i . Działalność społeczno-wychowawcza prowadzona przez Solarzów od 1924 r. w U n i w e r s y t e c i e L u d o ­ w y m w Szycach koło K r a k o w a mogła być k o n t y n u o w a n a w regionie p r z e w o r s k i m dzięki t e m u , że środowisko gackie było już wówczas na t y l e oświecone i społecznie dojrzałe, iż mogło w bardzo t r u d n y m , k r y ­ z y s o w y m okresie stworzyć w a r u n k i do powstania i działania t e j placów­ k i . N i e stało się to p r z y p a d k o wo — wieś Gać posiadała b o w i e m bardzo dawne i piękne t r a d y c j e czytelnictwa, działalności różnych i n s t y t u c j i i organizacji, które przyczyniały się do podnoszenia poziomu w i e d z y ludności oraz w y c h o w a n i a nowego człowieka w s i . Wieś Gać l i c z y 466 domów, 592 gospodarstwa oraz 1598 mieszkańców. Ogólny j e j obszar w y n o s i 1075 ha, stąd n a 1 k m przypada 132 osoby (według d a n y c h s t a t y s t y c z n y c h z 1978 r.). Ilość domów i liczeb¬ ność mieszkańców wskazuje, że Gać należy do w s i dużych, podobnie j a k sąsiadujące z nią bezpośrednio M a r k o w a (licząca ok. 1000 domów i 5000 ludności) oraz Sietesz. Tereny, do których należy Gać, są rolnicze o gię­ bach t y p u lessowego (bielice), nadające się pod u p r a w y pszenno-buraczane. W a r u n k i k l i m a t y c z n e są także n a ogół korzystne. S t r u k t u r a gospodarstw w Gaci charakteryzuje się bardzo dużym rozdrobnieniem. Przeciętna wielkość gospodarstwa w y n o s i 1,5 ha, ale w e w s i znajduje się 511 gospodarstw poniżej 0,5 ha. Na terenie g m i n y wieś ta należy do najbardziej rozdrobnionych. Główną podstawą u t r z y m a n i a ludności jest r o l n i c t w o i częściowo zajęcia uboczne. Do pracy w najbliższych ośrodkach m i e j s k i c h ( w P r z e w o r s k u , Łańcucie i Rzeszowie) dojeżdża ok. 200 osób. Część mieszkańców u t r z y m u j e się z pracy dodatkowej w miejscowych placówkach a d m i n i s t r a c y j n y c h , spółdzielczych, w szkolnictwie, a także w rzemieślniczych p u n k t a c h usługowych. W całej g m i n i e jest zarejestrowanych 38 rzemieślników i n d y w i d u a l n y c h . Poziom k u l t u r y r o l n e j w e w s i jest w y s o k i , gdyż zdecydowana większość rodzin u t r z y m u j e się z r o l n i c t w a oraz h o d o w l i i j e d y n i e duża wydajność w t y c h gałęziach p r o d u k c j i może zapewnić mieszkańcom właściwy poziom życia. W 1978 r. było w Gaci 11 gospodarstw specjal i s t y c z n y c h , w t y m 6 mlecznych oraz 5 h o d o w l a n y c h . Istniały także 2 zespoły p r o d u k c y j n e rolników i n d y w i d u a l n y c h prowadzących n a w i e l ¬ ką skalę hodowlę k u r oraz 1 zespół h o d o w l i trzody chlewnej, S t r u k t u r a u p r a w roślinnych jest w e w s i zróżnicowana, u p r a w i a się wszystkie rodzaje zbóż i okopowych, w t y m także rzepak, kukurydzę 2 �OŚWIATA A SPOŁECZNO-KULTUROWE PRZEOBRAŻENIA 125 oraz b u r a k i c u k r o w e i koniczynę. Dużym powodzeniem cieszy się u p r a ­ w a w a r z y w . Rozwinięte jest również na dość dużą skalę sadownictwo. G m i n a Gać, do której należy jeszcze 5 w s i sąsiednich (Białoboki, Ostrów, M i k u l i c e , W o l i c a i Dębów), posiada stosunkowo dobrze r o z b u ­ d o w a n y system usług. G m i n n a Spółdzielnia "Samopomoc Chłopska" p r o ­ w a d z i więc bazę magazynowo-składową, piekarnię, restaurację, 3 s k l e ­ p y spożywcze i branżowe oraz p u n k t y usług: r a d i o w o - t e l e w i z y j n y , m a ­ l a r s k i , e l e k t r y c z n y , ślusarski. Spółdzielnia Kółek Rolniczych dysponuje dużym p a r k i e m maszyno­ w y m złożonym z 26 traktorów, 39 przyczep, 10 snopowiązałek, 4 V i s t u l , 14 młocarni, 16 silników s p a l i n o w y c h , 6 rozsiewaczy nawozów, 3 rozrzutników do obornika, 9 opryskiwaczy oraz i n n y c h d r o b n y c h sprzętów związanych z uprawą gleby. Na obszarze g m i n y znajduje się 3 ośrodki zdrowia: w Białobokach, Dębowie i M i k u l i c a c h . Odczuwa się jednak b r a k gabinetów specjali­ stycznych oraz a p t e k i . W zakresie stomatologii działają 2 gabinety. Wieś posiada stosunkowo niezłe połączenia k o m u n i k a c y j n e : dobrze rozbudowaną i zmodernizowaną sieć dróg oraz bezpośrednie połączenie l i n i a m i P K S z P r z e w o r s k i e m i Łańcutem. Do Gaci i sąsiedniej w s i B i a ­ łoboki jest doprowadzona sieć wodociągowa, czynione są także starania o przeprowadzenie gazyfikacji. We w s i istnieje 8-klasowa szkoła zbiorcza — j a k twierdzą ludzie — za mała na miejscowe potrzeby. Poza szkołą działa jeszcze G m i n n y Ośrodek K u l t u r y , G m i n n a B i b l i o t e k a Publiczna posiadająca 4 f i l i e b i ­ blioteczne w pozostałych wsiach g m i n y . Stosunkowo dobrze jest rozbudowana opieka n a d dziećmi w w i e k u p r z e d s z k o l n y m — działają 3 ogniska przedszkolne i 3 przedszkola. B r a k n a t o m i a s t dostatecznych urządzeń s p o r t o w y c h dla dzieci starszych i d l a młodzieży (stadionu i boiska). Są t y l k o 2 prowizoryczne boiska p r z y szkołach. Poziom wykształcenia mieszkańców w s i przedstawia się następująco: wyższe rolnicze — 2 osoby, średnie rolnicze — 8 osób, zasadriicze szko­ ły rolnicze — 45 osób, zasadnicze zawodowe — 12 osób, k u r s y w y k w a l i ­ fikowanego r o l n i k a — 55 osób. Wykształcenie podstawowe pełne posia­ da 281 osób, a niepełne 102 osoby. Organizacje społeczne i polityczne w e w s i to: Koło Gospodyń W i e j ­ s k i c h — 113 członkiń zorganizowanych w 2 zespołach; Ochotnicza Straż Pożarna — 32 członków; Polska Zjednoczona P a r t i a Robotnicza — 74 członków; Zjednoczone S t r o n n i c t w o L u d o w e — 53 członków; Związek Socjalistyczny Młodzieży Polskiej — 35 członków. O d 1981 r. działa koło Związku Młodzieży W i e j s k i e j . Wieś zamieszkują wyłącznie Polacy. Do okresu ostatniej w o j n y miesz­ kało k i l k a r o d z i n żydowskich oraz r o d z i n y pochodzenia ukraińskiego, �126 MARIA BIERNACKA od dawna już spolonizowane. Wszyscy mieszkańcy w s i są rzymskokatolickiego. We w s i jest kościół i siedziba p a r a f i i . wyznania * Początki c z y t e l n i c t w a w Gaci przypadają n a połowę X I X w . Według najstarszych i n f o r m a c j i u s t n y c h w t y m czasie zaledwie t y l k o k i l k a osób posiadało umiejętność czytania i pisania. P i e r w s z y m człowiekiem umiejącym czytać i pisać był Robert Kuźniarski, który został wykształ­ cony przez miejscowych właścicieli d w o r u , a następnie " n o b i l i t o w a n y " do w a r s t w y szlacheckiej. P i e r w s z y m i nauczycielami chłopów gackich były osoby wywodzące się z różnych środowisk społecznych. Na uwagę zasługują głównie t r z y s y l w e t k i nauczycieli. Pierwszy z n i c h to ksiądz Zieliński sprawujący w Gaci obowiązki duszpasterskie z r a m i e n i a urzędu parafialnego w K a ń ­ czudze. Spowodował on oddanie " d o szkół" młodego wiejskiego chłopca Sebastiana Polaka. Jako uczeń g i m n a z j a l n y przystąpił Polak do p o w ­ stania styczniowego, a po jego u p a d k u ukrywał się aż do ogłoszenia amnestii wśród swoich gackich rówieśników — pastuchów, ucząc n i e ­ których spośród n i c h czytania i pisania. W t e n sposób "wychował" o n zdolnego i zapalonego gackiego samouka i b i b l i o f i l a — A n d r z e j a S k u ­ pienia. Następnym nauczycielem był kwestarz k l a s z t o r u Bernardynów z Przeworska, który przebywając często w Gaci nauczył Michała So­ chackiego s z t u k i czytania i pisania. Sochacki to także późniejszy b i b l i o ­ f i l i jednocześnie a r t y s t a i n t r o l i g a t o r . Trzeci nauczyciel to Tomasz Skwarczyński — powstaniec z 1863 r., który przybył do Gaci ze w s i Pawłosiów koło Jarosławia, gdzie przebywał jako uchodźca z K o n g r e ­ sówki. J e d n y m z jego pierwszych uczni był 2 4 - l e t n i Wojciech Brożbar, późniejszy w i e l o l e t n i wójt gacki, działacz społeczny oraz organizator k a ­ sy Stefczyka i Kółka Rolniczego. Stałym ośrodkiem nauczania była w e w s i szkoła l u d o w a , która zo­ stała o t w a r t a dnia 1 g r u d n i a 1863 r. dzięki s t a r a n i o m księdza Zielińskie­ go. Początkowo była to szkółka parafialna — zimowa, prowadzona przez organistę i nauczyciela w jednej osobie — Tomasza Skwarczyńskiego. W 1875 r. szkółkę parafialną przekształcono na szkołę ludową 1-klasową i 4-oddziałową o j e d n y m nauczycielu, u t r z y m y w a n y m przez Radę S z k o l ­ ną Krajową w e L w o w i e . W 1898 r. wzniesiono w e w s i b u d y n e k s z k o l ­ n y m u r o w a n y i od tej p o r y realizowano p r o g r a m szkoły 2-klasowej o 6 oddziałach z 3-letnią nauką dopełniającą. W szkole t e j pracowało dwóch nauczycieli. W latach międzywojennych 1918-1939 Szkoła P o w ­ szechna w Gaci realizowała p r o g r a m szkoły 7-klasowej o 6 siłach n a u ­ czycielskich. Dużą rolę w upowszechnianiu czytelnictwa wśród starszej młodzieży spełniała szkoła l u d o w a w latach 1890-1914. Czyniła t o głównie przez 4 �OŚWIATA A SPOŁECZNO-KULTUROWE PRZEOBRAŻENIA 127 tzw. " c z w a r t k i " , na które uczęszczała młodzież dorastająca (14-17 l a t ) na tzw. naukę dopełniającą. Podstawą do n a u k i była książka w y d a n a przez Radę Szkolną w e L w o w i e , która składała się z 3 tomów (dla każ­ dego rocznika i n n y t o m ) . Zawartość tematyczna t e j książki była nastę­ pująca: c z y t a n k i i opowiadania moralno-wychowawcze, wiadomości 0 k r a j u , t j . G a l i c j i i A u s t r i i , n a u k i rolnicze, porady praktyczne d o t y ­ czące urzędów i p r a w o b y w a t e l i . Z d a n i e m informatorów książka ta kształtowała postawę i określała miejsce człowieka w życiu, dając n i e ­ j e d n e m u młodemu człowiekowi nastawienie na całe życie. Początkowe zainteresowania czytelnicze w Gaci sprowadzały się głównie do czytania książek do nabożeństwa. Książki te szybko się roz­ powszechniały wśród t y c h wszystkich, którzy opanowali sztukę c z y t a ­ nia. Znane były w e w s i książki do nabożeństwa o formacie dużym 1 zwykłe małe. Ponadto k u p o w a n o " k a n t y c z k i " zawierające zbiory k o ­ lęd oraz książeczki z pieśniami p a s y j n y m i — śpiewanymi powszechnie w okresie Bożego Narodzenia, Wielkiego Postu i Świąt W i e l k a n o c n y c h . Z czasem obok książek do nobożeństwa zaczynają się pojawiać książ­ k i świeckie. I n s p i r a t o r a m i tego czytelnictwa b y l i w s p o m n i a n i już gacanie — samoucy, późniejsi b i b l i o f i l e Michał Sochacki — kmieć na 24 morgach oraz A n d r z e j Skupień — zagrodnik na 8 morgach. W r o k u 1885 nawiązali oni k o n t a k t z Księgarnią Katolicką w Poznaniu, która po n i ­ skich cenach umożliwiała i m n a b y w a n i e (tzw. " w y p i s y w a n i e " ) książek. Jak informują starsi czytelnicy początkowo w b i b l i o t e k a c h i c h znajdo­ wały się takie pozycje, j a k : Biblia ks. Wujka, Bolesna Męka Jezusa Chrystusa, Stworzenie Świata opowiedziane wierszem, Żywoty Świę­ tych, a także Kazanie Sejmowe ks. Piotra Skargi. O b y d w a j " w y p i s y ­ w a l i " i p r e n u m e r o w a l i również czasopisma tygodniowe d l a l u d u k a t o ­ lickiego, j a k n p . " P r a w d a z B o g i e m " . Zestaw t y c h książek i czasopism zostaje wkrótce poszerzony o książki i czasopisma świeckie sprowadzane przez Michała Sochackiego z księgarni Kaspra W o j n a r a w K r a k o w i e i z Macierzy Szkolnej w e L w o w i e . C i p i e r w s i gaccy czytelnicy i b i b l i o f i l e g r o m a d z i l i l a t a m i książki i czasopisma, które skrzętnie czytali, a następnie o p r a w i a l i w grube rocz­ n i k i i p r z e c h o w y w a l i . Po śmierci Sochackiego w 1918 r. ludność rozebra­ ła jego liczne książki i kalendarze. Po A n d r z e j u S k u p i e n i u zachował się do czasów współczesnych zbiór 90 pozycji, które znajdują się u jego syna Józefa Skupienia. Z r o z w o j e m działalności r u c h u ludowego zapoczątkowanym na t e r e ­ nie p r z e w o r s k i m przez ks. Stanisława Stojałowskiego upowszechnia się w Gaci w latach 1890-1900 czytelnictwo w y d a w a n y c h przez niego — "Wieńca" i "Pszczółki" oraz kalendarzy '''Wieńca". Do zwolenników i czytelników pism Stojałowskiego należeli m . i n . : Tomasz Tonią, W o j ­ ciech Poszywak, Józef Pudełko, J a k u b T r o j n a r , Joachim Wąsacz, T o - �128 MARIA BIERNACKA masz Fołta. Pisma te szerzące oświatę, walczące o niezależność p o l i t y c z ­ ną r u c h u ludowego i o dopuszczenie jego przedstawicieli do udziału w Sejmie K r a j o w y m , a przede w s z y s t k i m budzące poczucie świadomo­ ści narodowej — przyczyniały się w w i e l k i m s t o p n i u do powstania w e w s i zalążków r u c h u ludowego oraz zorganizowania C z y t e l n i i B i b l i o t e ­ k i Kółka Rolniczego (ok. 1887 r.). W h i s t o r i i w s i Gać była t o pierwsza b i b l i o t e k a i czytelnia, gdzie każdy mógł czytać oraz wypożyczać książki i gazety. C z y t e l n i a i B i b l i o t e k a Kółka Rolniczego abonowała oprócz "Wieńca" i "Pszczółki" jeszcze inne czasopisma, j a k n p . : " N i e d z i e l a " , "Chata", "Nowiny", G w i a z d k a Cieszyńska", Światło", Przewodnik Kółek R o l n i c z y c h " , "Głos N a r o d u " . Niektóre z t y c h czasopism abonow a n o także p r y w a t n i e : " N o w i n y " — T . R y z n a r i Tonią, "Chatę" — J a n Bemben, "Niedzielę" — M . Sochacki. B i b l i o t e k a Kółka Rolniczego posiadała ponadto t a k ie pozycje, j a k : " R o l n i k W z o r o w y " — w y d a w n i c t w o Macierzy Polskiej w e L w o w i e oraz opowiadania z h i s t o r i i polskiej, n p . L . Siemińskiego Wieczory pod lipą, czy też W. L . Anczyca różne opowiadania historyczne. Bibliotekę tę p r o ­ w a d z i l i k o l e j n o — W i n c e n t y Skwarczyński, Szymon Adamczak, J a n Brożbar. Jak stwierdza W. Fołta, czasopisma te "szerzyły poczucie polskości, p a t r i o t y z m u oraz upowszechniały postęp ogólny, a przede w s z y s t k i m w u p r a w i e r o l i i roślin oraz chowie zwierząt gospodarskich". Na przełomie X I X i X X w . w społeczności gackiej rozpowszechnio­ ne były różnego t y p u kalendarze kupowane u k r a m a r z y j a r m a r c z n y c h i odpustowych (np. Kalendarz powszechny, Kalendarz przyjaciela żoł­ nierza, Kalendarz mariański, które, j a k mówi W. Fołta, dewaluowały bardziej wartościowe kalendarze "Wieńca" i "Pszczółki", " N i e d z i e l i " , " M a c i e r z y P o l s k i e j " oraz " R o l i " . Kalendarze K a s p r a W o j n a r a , j a k n p . Kalendarz powszechny, Kalendarz Polaka, Kalendarz gospodarza, za­ wierające różne opisy historyczne, porady rolnicze, nowele i opowiada­ n i a literackie — oceniane były przez światlejszych gospodarzy jako w y ­ d a w n i c t w a patriotyczne i postępowe. Upowszechnianie c z y t e l n i c t w a książek odbywało się w t y m czasie n i e t y l k o poprzez bibliotekę, ale także p r z y okazji organizowania w e w s i i okolicy uroczystości n a r o d o w y c h , szkolnych i i n n y c h . T a k n p . w 1898 r., w 100-lecie u r o d z i n A d a m a M i c k i e w i c z a rozprowadzano książeczki mówiące o jego życiu i twórczości. Ponadto w l a t a c h 1885¬ 1914 jako nagrody pilności wręczano d o b r y m uczniom na zakończenie r o k u szkolnego książeczki oprawne w czerwone płótno, z tłoczonymi złotymi napisami na okładce, w y d a w a n e w e L w o w i e w t z w . K o m i t e c i e Dziełek L u d o w y c h . Fundusze na zakup książek — nagród brano z m i e j ­ scowej K a s y Oszczędnościowo-Pożyczkowej. W książeczkach t y c h u k a ­ zane były w sposób dostępny s y l w e t k i w y b i t n y c h Polaków, j a k np.: o żołnierzu tułaczu — rzecz o Józefie Bemie, o Stefanie C z a r n i e c k i m , �OŚWIATA A SPOŁECZNO-KULTUROWE PRZEOBRAŻENIA 129 0 Janie Z a m o y s k i m , o W a l e r y m Wąsiku — bohaterze chłopskim z od­ działów piechoty w y b r a n i e c k i e j Stefana Batorego, o b i t w i e pod G r u n w a l ­ dem. Drugą biblioteką, która odegrała w h i s t o r i i w s i Gać znaczną rolę, była b i b l i o t e k a założona przez kształcącego się w g i m n a z j u m , a następ­ nie na uniwersytecie — P i o t r a Brożbara. Chociaż była biblioteką p r y ­ watną, to faktycznie pełniła f u n k c j e publiczne — służyła b o w i e m miesz­ kańcom Gaci i okolicy. P i o t r Brożbar, student Wydziału P r a w a U n i ­ w e r s y t e t u i m . Jana Kazimierza w e L w o w i e , s y n najzamożniejszego kmiecia, a zarazem najpoważniejszego społecznika w e w s i Wojciecha Brożbara — zaznaczył się także w środowisku g a c k i m jako działacz Związku Teatrów i Chórów Włościańskich oraz Drużyn Bartoszowych. B i b l i o t e k a P i o t r a Brożbara powstała około 1911 r. i czynna była od 1924 r. Według zachowanej jeszcze książki i n w e n t a r z o w e j (znajdującej się w rodzinie Brożbarów) oraz relacji d a w n y c h czytelników, księgo­ zbiór t e n w 1923 r. zawierał ok. 700 pozycji, w t y m : dzieła M i c k i e w i ­ cza, Słowackiego, Wyspiańskiego, Sienkiewicza, Prusa, Orzeszkowej, K o n o p n i c k i e j , Tetmajera, Rodziewiczówny, Korzeniowskiego, a także Szekspira, H . G. Wellsa, A. Dumasa i jego syna oraz i n n y c h . W b i b l i o ­ tece Brożbara znajdowały się także w y d a w n i c t w a B i b l i o t e k i " T y g o d n i ­ k a I l u s t r o w a n e g o " oraz k o m p l e t roczników tegoż pisma. Pokaźny był zestaw książek i broszur o treści dotyczącej r u c h u niepodległościowe­ go, w t y m również socjalistycznego. Z tej właśnie b i b l i o t e k i czytał W. Fołta książkę o L . Waryńskim jako bohaterze " P r o l e t a r i a t u " . Po śmierci P i o t r a Brożbara, który jako żołnierz został r a n n y na w o j ­ nie jesienią 1914 r. i zmarł w s z p i t a l u k r a k o w s k i m , b i b l i o t e k a jego u l e g ­ ła częściowo rozproszeniu. Książki uratowane znalazły się w posiada­ n i u r o d z i n y i sąsiadów. Wśród czytelników gackich panuje zgodna o p i ­ nia, że b i b l i o t e k a Brożbara odegrała ważną rolę zarówno w Gaci, j a k 1 okolicy. Wychowała ona młodych działaczy i społeczników t a k i e j m i a ­ r y , j a k : Tadeusz Brożbar (brat Piotra), P i o t r Świetlik z Sieteszy, któ­ r z y s t a l i się w przyszłości organizatorami i działaczami Związku Mło­ dzieży W i e j s k i e j " W i c i " i Wiejskiego U n i w e r s y t e t u Orkanowego w Gaci. Pierwszą organizacją młodzieżową, która w r a m a c h działalności oświatowej podjęła w 1913 r. próbę stworzenia własnej b i b l i o t e c z k i w i e j s k i e j , były Drużyny Bartoszowe. Niepodległościowy charakter t e j organizacji wyznaczał w p e w n y m sensie p r o f i l księgozbioru, który był k o m p l e t o w a n y ze zbiorów b i b l i o t e k i Kółka Rolniczego oraz n o w y c h p o ­ z y c j i z a k u p y w a n y c h z własnych funduszów Drużyny. B i b l i o t e k a r z e m Drużyny został rozmiłowany w c z y t a n i u s y n w y r o b n i k a — Tadeusz H o ­ łub, sąsiad głównego organizatora Drużyn Bartoszowych — P i o t r a Broż­ bara. B i b l i o t e k a ta działała niepełne 2 lata, gdyż uległa częściowemu zniszczeniu podczas I w o j n y światowej. Z opowiadań czytelników w y n i ­ ka, że księgozbiór t e n liczył 25 pozycji i zawierał głównie książki h i 9 E t n 0^1*3 f i s P o l s k s 3C3CVII/1 �130 MARIA BIERNACKA storyczne, dotyczące dziejów naszego n a r o d u (m. i n . w y d a n i e j u b i l e u ­ szowe Krzyżaków, Trylogię i Quo vadis — Sienkiewicza oraz dzieła Kraszewskiego). Z czasopism abonowano " D z w o n " — główny organ Drużyn oraz t y g o d n i k " R o l a " , który przed I wojną światową był p o w ­ szechnie w Gaci czytany. W działalności oświatowej i k u l t u r a l n e j młodzieży gackiej najważ­ niejszą rolę spełniała jednakże b i b l i o t e k a Koła Młodzieży, która działa­ ła od 1916 r. Początkowo mieściła się na t z w . organistówce (1916-1925), później w d o m u g m i n n y m (1926-1931), w d o m u p r y w a t n y m Leona M a c h niaka (1931-1932), aż wreszcie w d o m u Koła Młodzieży W i e j s k i e j " W i c i " (1932-1939). B i b l i o t e k a K M W powstała ze zbiorów b i b l i o t e c z n y c h Kółka Rolniczego i Drużyn Bartoszowych, które po rozproszeniu znajdowały się u czytelników. J e d n y m ze współzałożycieli t e j b i b l i o t e k i był ks. Jó­ zef U l a n o w s k i proboszcz p a r a f i i Gać, który ofiarował n a t e n cel 22 książ­ k i . W 1921 r. b i b l i o t e k a Koła Młodzieży została zasilona częścią ksią­ żek ze w s p o m n i a n y c h zbiorów P i o t r a Brożbara. W latach 1931-1932 biblioteka prowadziła wymianę książek z biblioteką K M W " W i c i " w M o k r e j . Jej księgozbiór wahał się od 100 do 301 pozycji. Część z n i c h zaginęła l u b celowo została wycofana, j a k n p . stare r o c z n i k i czasopism (ok. 30 pozycji). B i b l i o t e k a Koła Młodzieży była corocznie uzupełniana n o w y m i pozy­ cjami. I t a k w 1919-1920 zakupiono 154 t o m y , wśród których p r z e w a ­ żały zdecydowanie książki o treści historycznej (historia Polski) oraz przyrodniczo-geograficznej. Były ponadto powieści obyczajowe, p o r a d ­ n i k i rolniczo-gospodarskie, a także s z t u k i teatralne. W 1925 r. b i b l i o t e ­ k a liczyła 183 pozycji (dokupiono 18). W latach 1926-1928 Koło Mło­ dzieży zakupiło większość dzieł W. Reymonta, S. Żeromskiego, sporo broszur r o l n i c z y c h łącznie ze s k r y p t a m i r o l n i c z y c h kursów korespon­ d e n c y j n y c h i m . S. Staszica. W latach t r z y d z i e s t y c h sprowadzono książ­ k i A. Świętochowskiego, M . Dąbrowskiej, L. K r u c z k o w s k i e g o , W. O r k a ­ na, S. T h u g u t t a . W 1932 r. na 301 pozycji było 35 książek r o l n i c z y c h , 50 t e a t r a l n y c h i 27 roczników czasopism. Przez cały czas swojego istnienia b i b l i o t e k a Koła Młodzieży abonow ą ł a wiele czasopism i gazet, które często k o m p l e t o w a n o w r o c z n i k i i oprawiano. W różnych latach okresu międzywojennego p r e n u m e r o w a ­ no następujące czasopisma młodzieżowe: "Młodzież P o l s k a " (1918), " P r z y j a c i e l Młodzieży" (1920), "Drużyna", "Nasza Drużyna" (1920-1921), " S i e w " (1922-1928), "Młoda P o l s k a " (1920-1928), " O r k a " (1926-1927), " W i c i " (1928-1939), " Z n i c z " (1930-1939), "Młoda Myśl L u d o w a " 1930¬ 1939), "Chłopskie Życie Gospodarcze" (1935-1937). Z pism r o l n i c z y c h p r e n u m e r o w a n o : " P r z e w o d n i k Kółek R o l n i c z y c h " (1918-1926), ze spół­ dzielczych "Spólnotę" (1934-1939), z p o p u l a r n o n a u k o w y c h i społecznołiterackich: "Twórczość Młodej P o l s k i " (1924-1925), "Wiedzę i Ż y c i e " (1926-1939) i "Nową W i e ś " (1935-1936). Z p i s m p o l i t y c z n y c h — " P i a s t " �OŚWIATA A SPOŁECZNO-KULTUROWE PRZEOBRAŻENIA 131 (1918-1925), " P r z y j a c i e l L u d u " (1924-1925), "Gazeta Chłopska" (1926¬ 1930), " Z i e l o n y S z t a n d a r " (1931-1939). B i b l i o t e k a Koła Młodzieży współdziałała w o k r e s o w y m u r u c h o m i e n i u c z y t e l n i Kółek Rolniczych, czynnej zimą t r z y razy w t y g o d n i u i posia­ dającej w 1925 r. następujący zestaw czasopism: " I l u s t r o w a n y K u r i e r Codzienny", "Gazeta Grudziądzka" (3 razy w t y g o d n i u ) oraz t y g o d n i ­ k i — " P i a s t " , " W o l a L u d u " , " P r z y j a c i e l L u d u " , " P r z e w o d n i k Kółek R o l n i c z y c h " , " P o r a d n i k Gospodarstw W i e j s k i c h " . Podobną czytelnię wiciową prowadzono zimą 1933-1934, również t r z y razy tygodniowo, lecz z o d m i e n n y m nieco zestawem czasopism: " I l u s t r o w a n y K u r i e r Codzienny", "Naprzód" "Tydzień R o b o t n i k a " , " Z i e l o n y Sztandar", " P i a s t " , " W i c i ' , "Zjednoczenie", "Czasopismo Spół­ dzielni R o l n i c z y c h " , " P r z e w o d n i k Gospodarski". W ciągu 22 l a t działalności b i b l i o t e k i Koła Młodzieży j e j k i e r o w n i ­ k a m i b y l i w różnych latach m . i n . : Józef Puchała (1918), Tomasz Hołub (1919-1920), J a n T r o j n a r (1922-1923), Jan Siuta (1924-1925), A n d r z e j Rydz (1926-1927), Franciszek Fołta (1928), P i o t r T r o j n a r 1929-1930), A n ­ t o n i M i a r a (1931-1932), Jan Fołta (1933-1934), Józef Rydz (1935-1936). B i b l i o t e k a ta była prowadzona wyłącznie przez Koło Młodzieży, które na j e j rozwój czerpało fundusze głównie z przedstawień t e a t r a l n y c h i zabaw. W p i e r w s z y m okresie międzywojennym była jedną z najważ­ niejszych placówek służących szerzeniu oświaty i k u l t u r y wśród mło­ dzieży. W 1933 r. w Gaci została zorganizowana nowa, o r y g i n a l n a i n s t y t u ­ cja — Spółdzielcza Książnica Gacka. Powstała z i n i c j a t y w y k i e r o w n i k a Wiejskiego U n i w e r s y t e t u Orkanowego — Ignacego Solarza. B i b l i o t e k a Koła Młodzieży prowadzona była raczej pod kątem młodzieży i n i e zaspokajała potrzeb całej w s i , a szczególnie starszego c z y t e l n i k a oraz wiejskiego a k t y w u ludowego i spółdzielczego. Udziałowcy Książnicy w n o s i l i jednorazowo opłaty w wysokości 5 zł oraz uiszczali groszowe opłaty za wypożyczenie książki. Z udziałów, opłat oraz dotacji K a s y Stefczyka i Kółka Rolniczego t w o r z o n y był fundusz na zakup n o w y c h książek. I c h t e m a t y k a dotyczyła problemów polskiej w s i , chłopów w l i ­ teraturze i n n y c h krajów, zagadnień ekonomiczno-ustrojowych i t p . Książ­ nica liczyła 50 udziałowców oraz posiadała 150 książek. Były wśród n i c h m . i n . takie pozycje, j a k : Uptona Sinclaira — Boston i Król Wągier; J . Bojera — Ostatni wikingowie; K. Hamsuna — Błogosławieństwo Zie­ mi; B. P i l n i a k a — Wołga wpada do Morza Kaspijskiego oraz Sobowtó­ ry; M . Szołochowa Cichy Don; J . Erenburga Zapałczany król. W latach 1938-1939 Książnica przejęła bibliotekę Koła Młodzieży, a j e j członkowie s t a l i się udziałowcami Książnicy. Przed wrześniem 1939 r. zbiory Książnicy liczyły 500 tomów. Podczas o k u p a c j i księgo­ zbiór rozprowadzono po w s i , wiele pozycji oddano dla potrzeb tajnego nauczania. Pożyczano również książki członkom konspiracyjnego S t r o n - �132 MARIA BIERNACKA n i c t w a Ludowego " R o c h " , Batalionów Chłopskich i Ludowego Związku Kobiet. Po w y z w o l e n i u r e a k t y w o w a n o Spółdzielczą Książnicę Gacka w 1951 r. w ramach wydziału społeczno-wychowawczego Spółdzielni RolniczoH a n d l o w e j "Chłop". W 1946 r. b i b l i o t e k a liczyła 467 czytelników. Spół­ dzielcza Książnica Gacka w latach 1946-1951 rozpoczęła k o m p l e t o w a ­ nie książek z zakresu h i s t o r i i chłopów i r u c h u ludowego, spółdzielczoś­ ci, r o l n i c t w a , geografii gospodarczej i ustrojów społecznych. Ponadto gromadziła książki dla dzieci i młodzieży, książki z zakresu n a u k ścisłych oraz l i t e r a t u r y pięknej. W latach bezpośrednio powojennych Książnica opracowała a m b i t n y plan prowadzenia g r u p samokształceniowych, zorganizowania w i e j s k i e ­ go a r c h i w u m , w y d a w a n i a b i u l e t y n u , ogłaszania d r u k i e m prac dotyczą­ cych Gaci oraz organizowania zebrań poświęconych d y s k u s j i n a d prze­ c z y t a n y m i książkami. W 1950 r. Książnica powiększyła się o bibliotekę Koła Związku Samopomocy Chłopskiej oraz bibliotekę koła Związku Młodzieży Polskiej — podarowane przez władze wojewódzkie t y c h orga­ nizacji. W ramach reorganizacji w 1951 r. Książnica, która liczyła wów­ czas 600 pozycji książkowych, została przejęta przez Gminną Bibliotekę Publiczną w M a r k o w e j i stała się t y l k o p u n k t e m b i b l i o t e c z n y m . Spośród gackich b i b l i o t e k do największego księgozbioru i znaczenia doszła b i b l i o t e k a Wiejskiego U n i w e r s y t e t u Orkanowego. Działała w l a ­ tach 1933-1951. Do w y b u c h u w o j n y służyła przede w s z y s t k i m słuchaczom Wiejskiego U n i w e r s y t e t u Orkanowego, w czasie o k u p a c j i szkole spół­ dzielczej (1941-1945), a po w o j n i e znów w y c h o w a n k o m wznowionego U n i w e r s y t e t u Ludowego i m . Ignacego Solarza (1946-1951). Z b i b l i o t e ­ k i tej również korzystała Gać oraz wsie sąsiednie, a szczególnie dzia­ łacze r u c h u ludowego, wiciowego i spółdzielczego. B i b l i o t e k a ta powsta­ ła z darów, później jednak była stale powiększana i we wrześniu 1939 r. liczyła ok. 1500 pozycji. W styczniu 1940 r., po aresztowaniu przez N i e m ­ ców Ignacego Solarza, b i b l i o t e k a została rozlokowana po domach p r y ­ w a t n y c h w Gaci i okolicy. Z książek t y c h korzystała wówczas młodzież objęta t a j n y m nauczaniem. W k w i e t n i u 1946 r. po r e a k t y w o w a n i u Wiejskiego U n i w e r s y t e t u Orkanowego ogłoszono rewindykację książek należących do t e j placówki. Udało się wówczas zebrać ok. 5 0 % p r z e d ­ wojennego księgozbioru, reszta uległa rozproszeniu. W t y m czasie po­ spieszyli z pomocą n o w i ofiarodawcy — m . i n . Stanisław K o j d e r z Grzęsk i przekazał bibliotece W U O pełny zbiór w y d a w n i c t w o k u p a c y j n y c h S t r o n n i c t w a Ludowego " R o c h " i Batalionów Chłopskich. W okresie p o w o j e n n y m działała w Gaci G m i n n a B i b l i o t e k a P u b l i c z ­ na, która początkowo mieściła się w l o k a l u Gromadzkiej R a d y Narodo­ w e j , a od 1961 r. przeniesiona została na t z w . "Janklówkę" — do b u ­ d y n k u stanowiącego przed wojną własność żydowską. O d 1969 r. b i ­ b l i o t e k a ta znalazła stałe pomieszczenie w n o w y m D o m u K u l t u r y . �OŚWIATA A SPOŁECZNO-KULTUROWE 133 PRZEOBRAŻENIA B i b l i o t e k a znajdująca się p r z y gackiej szkole podstawowej służy p r a w i e wyłącznie dzieciom s z k o l n y m . Działalność oświatowa w Gaci, podobnie j a k się to działo w niektórych i n n y c h wsiach pow. przeworskiego, łańcuckiego i rzeszowskiego, zwią­ zana była bardzo silnie z rozwojem w i e j s k i c h organizacji gospodar­ czych, p o l i t y c z n y c h i społeczno-kulturalnych. Na znaczenie t y c h c z y n ­ ników zwraca uwagę J a n Szczepański w s w y c h rozważaniach dotyczą­ cych oświaty i w y c h o w a n i a : "Zgodnie z wynikami analizy i kształcenia p r z y j m u j e m y , instytucjami, które wości obywateli wkład tych wnoszą naszego natury i złożoności programu wychowania że p o l i t y k a oświatowa m u s i kierować t y m i w s z y s t k i m i s p e c y f i c z n y wkład kraju. w s z y s t k i c h źródeł Trzeba w więc i kanałów, ostateczne kształtowanie zdefiniować którymi system do o b y w a t e l i osobo­ oświaty dociera jako wiedza n a u k o w a , treści ideologiczne, wartości i w z o r y postępowania. Są t o : r o d z i n a , s z k o l ­ nictwo, organizacje młodzieżowe, zakłady pracy, środki masowego przekazu, i n ­ s t y t u c j e u p o w s z e c h n i a n i a k u l t u r y , t e a t r u , k i n a , sportu i t u r y s t y k i , także i n s t y t u c j e w y m i a r u sprawiedliwości i te w s z y s t k i e i n s t y t u c j e państwowe, które regulują w y o b y w a t e l i i zaspokajają i c h p o t r z e b y " 20 spra­ . Do pierwszych organizacji gospodarczych, które powstawały na t y m terenie, należały kółka rolnicze. W Gaci kółko rolnicze założyli w 1885 r. czytelnicy gazety ks. Stojałowskiego "Wieniec — Pszczółka", która b y ­ ła organem S t r o n n i c t w a Chrześcijańsko-Ludowego. Przewodniczącym kółka został społecznik gacki i wójt g m i n y — Wojciech Brożbar, który już w 1889 r. uczestniczył w zjeździe okręgowym t y c h organizacji w e L w o w i e . Głównym celem organizacji było podniesienie na wyższy po­ ziom oświaty, w t y m szczególnie oświaty rolniczej, i- t y m s a m y m popie­ ranie dotychczasowego s t a n u gospodarowania. W ciągu długich l a t swo­ jej działalności Kółko Rolnicze w Gaci przyczyniło się w a l n i e do g r u n ­ t o w n y c h przeobrażeń w dziedzinie gospodarstwa rolno-hodowlanego i sadowniczego, zaopatrzenia (własny sklep) oraz warunków b y t o w y c h . Podstawową rolę w zakresie oświaty odegrał jednak p o l i t y c z n y r u c h l u d o w y , a następnie r u c h młodzieżowy, w t y m zwłaszcza Związek Mło­ dzieży W i e j s k i e j RP " W i c i " . W p o b l i s k i m Rzeszowie n a zjeździe w 1895 r. powstało S t r o n n i c t w o L u d o w e , które w 1903 r. zmieniło swą nazwę na Polskie S t r o n n i c t w o L u d o w e . Organizatorzy i przywódcy tworzącego się r u c h u ludowego, j a k n p . S. Stojałowski, J . Stapiński, cieszyli się wielką popularnością i m i e l i w P r z e w o r s k i e m i Gaci swoich zwolenników. W y ­ b i t n y działacz młodzieżowy i l u d o w y , autor w i e l u opracowań dotyczących życia społeczno-politycznego swej rodzinnej w s i Gaci oraz b. pow. prze­ worskiego i łańcuckiego — Władysław Fołta pisze: "pierwszymi ludowcami nisława Stojałowskiego w Przeworskiem ok. 1880 r. b y l i zwolennicy ks. S t a ­ ... Stojałowszczycy n a w s i p r z e w o r s k i e j b y l i p i o n i e r a m i r u ­ c h u ludowego, p i e r w s z y m i społecznikami troszczącymi się n i e t y l k o o swoje 2 0 J. Szczepański, Refleksje nad oświatą, Warszawa 1973, s. 45-46. spra- �134 wy, MARIA a l e . także Głównym o ogólnowiejskie i c h łącznikiem była BIERNACKA i krajowe oraz gazeta. Abonując o ogólnonarodowe i czytając — «Wieńca — polskie ... Pszczółką* c z y «Przyjaciela L u d u » b y l i n a w s i podstawową komórką rodzącego się r u c h u l u ­ dowego. Wokół prenumeratorów Gazetki uświadamiały c y c h gazetki l u d o w e gazetek ludowych i c h p o l i t y c z n i e , oświatowo, skupiali się gospodarczo. ich zwolennicy. Spośród czytają­ w y r a s t a l i chłopi wyróżniający się w s w o i c h środowiskach o d ­ wagą, ofiarnością, inicjatywą. Wokół n i c h g r o m a d z i l i się i n n i s y m p a t y c y r u c h u " " . Znaczenie działalności Stojałowskiego wśród chłopów galicyjskich n a j t r a f n i e j wyraził n a d jego grobem W i n c e n t y Witos: "dokonał w i e l k i e ­ go w y n a l a z k u , którego n i k t przed n i m nie dokonał, obudził l u d . Obudził l u d , którego s e t k i l a t usypiano, zbudził m i l i o n y o b y w a t e l i do życia n a ­ rodowego i społecznego, a więc n o w y c z y n n i k dziś tętniący życiem na­ r o d o w y m dał k r a j o w i , dał ojczyźnie" . Wszystkie w y d a r z e n i a społeczne i polityczne dokonujące się w o k r e ­ sie międzywojennym w s k a l i k r a j o w e j znajdowały odbicie także w Gaci, gdzie uformowała się grupa ludowców coraz wyraźniej określających swoje oblicze polityczne i ideowe. Po odzyskaniu niepodległości (1918 r.), k i e d y w P r z e w o r s k i e m zaczęło także działać Polskie S t r o n n i c t w o L u d o w e " W y z w o l e n i e " oraz S t r o n n i c t w o Chłopskie, wówczas obie te organizacje miały również w Gaci swoich zwolenników. I t a k n p . w w y b o r a c h do s e j m u w 1928 r. na P S L " W y z w o l e n i e " głosowało w e w s i 20 osób (na 800 u p r a w n i o n y c h do głosowania), większość natomiast złożyła swe gło­ sy na S t r o n n i c t w o Chłopskie, które cieszyło się w całym pow. przewors k i m znaczną popularnością. K i e d y w 1931 r. nastąpiło w s k a l i całego k r a j u połączenie trzech s t r o n n i c t w l u d o w y c h w jedną polityczną orga­ nizację pod nazwą S t r o n n i c t w a Ludowego — wydarzenie to zostało uznane przez ogół ludowców za duże osiągnięcie. W P r z e w o r s k i e m de­ cyzję tę przyjęto również z dużym zadowoleniem. P o t w i e r d z a to w y ­ powiedź W. Fołty: 22 "Ugruntowaniem SL w i ZMW domu «Wici» Koła n o w e g o pojęcia zorganizowana Młodzieży W i e j s k i e j r u c h u l u d o w e g o była «Wici» w G a c i . Wzięło w legatów z kół S L i « W i c i » z powiatów: P r z e w o r s k się ideologią, historią konferencji i rozwojem S o l a r z powiedział konferencja przez Z P S L w P r z e w o r s k u m. i n . : Z a d a n i e m niej działaczy 1933 r o k u udział 200 d e ­ i Łańcut ... k o n f e r e n c j a r u c h u l u d o w e g o ... W w i n n a być p r a c a n a d s t w o r z e n i e m j e d n e j 2 lutego podsumowaniu zajęła wyników r u c h u l u d o w e g o i młodzieży wspólnej wiary — idei po­ ludowej"". W r o z w o j u życia społecznego w Gaci ważną rolę odegrały również organizacje młodzieżowe. Już przed I wojną światową zaczęła t a m dzia­ łać wojskowa organizacja Drużyny Bartoszowe, której i n i c j a t o r e m i d u ­ c h o w y m przywódcą był w s p o m n i a n y P i o t r Brożbar — student p r a w a w e L w o w i e i uczestnik kursów w o j s k o w y c h w latach 1910-1911. D r u » F o 11 a, Ruch ludowy..., 2« Tamże, s. 19-20. " Tamże, s . 83-84. s . 17. �OŚWIATA A SPOŁECZNO-KULTUROWE 135 PRZEOBRAŻENIA żyna liczyła w e w s i 23 członków. Drużyniacy o d b y w a l i ćwiczenia w o j s ­ kowe, a także p r o w a d z i l i działalność kulturalno-oświatowa. S t w o r z y l i zespół muzyczno-śpiewaczy, który w 1912 r. chodził po domach śpiewa­ jąc patriotyczne pieśni i kolędy. Za zebrane d a t k i pieniężne drużyniacy z a k u p i l i k a r a b i n , czapki r o g a t y w k i z orzełkami oraz książki do własnej biblioteki. Działalność drużyniaków przyczyniała się do k r z e w i e n i a p a t r i o t y z m u wśród mieszkańców w s i . Niemałe znaczenie spełniały pod t y m wzglę­ dem uroczyście obchodzone święta narodowe, m . i n . rocznica powstania listopadowego i styczniowego. Najstarsi pamiętają, że podczas t y c h u r o ­ czystości, które odbywały się w kościele, na środku kościoła ustawiono k a t a f a l k z symboliczną trumną, a na niej składano złożone na krzyż dwie szable. Wspominają o n i również, że w 1913 r. drużyniacy urządzi­ l i we w s i podniosłą uroczystość poświęconą rocznicy K o n s t y t u c j i 3 m a ­ j a — połączoną z w i e l k i m pochodem i wiecem ludności. N a uroczystoś­ ci tej okolicznościowe patriotyczne przemówienie wygłosił Wojciech Adamczak z Gaci — ówczesny student p r a w a na Uniwersytecie Jana K a z i m i e r z a we L w o w i e . Drugą z k o l e i organizacją młodzieżową w Gaci było Koło Młodzieży P o l s k i e j , działające p r z y Małopolskim T o w a r z y s t w i e R o l n i c z y m . Koło to powstało w Gaci już w 1916 r. i było p i e r w s z y m kołem na terenie całej G a l i c j i . W 1920 r. Koło Młodzieży wydało z i n i c j a t y w y swego działacza Tadeusza Brożbara gazetkę p t . " W i c i " , która została powielona w ilości 40 egzemplarzy. Pod nazwą " W i c i " widniał napis: " Z żywymi trzeba naprzód iść po życie sięgać n o w e " . Koło Młodzieży w działaniu s w y m przejawiało wszystkie najlepsze t r a d y c j e prac oświatowych i k u l ­ t u r a l n y c h zapoczątkowanych w e w s i jeszcze w czasie zaborów. W dzia­ łalności swej nie było zresztą odosobnione, gdyż na całym terenie przeworsko-łańcuckim w żywiołowy sposób rozwijał się r u c h młodzieżowy. K i e d y zaś w r o k u 1928 nastąpiło wyodrębnienie się Związku Młodzieży Wiejskiej RP " W i c i " działacze młodzieżowi z Gaci i o k o l i c y w y r a ­ z i l i swoje poparcie dla tej s p r a w y i już w 1929 r. d o p r o w a d z i l i do p o ­ wstania Powiatowego Związku Młodzieży W i e j s k i e j RP " W i c i " w P r z e ­ w o r s k u . D o władz p o w i a t o w y c h Z M W " W i c i " weszli także gacanie — Tadeusz Brożbar i Władysław Fołta . 2i 25 W długoletniej, bardzo ożywionej działalności Koła Młodzieży w G a ­ ci znalazły wyraźne odbicie wszystkie te treści i f o r m y pracy, j a k i e w ciągu okresu międzywojennego zdołał wypracować cały r u c h w i c i o - " Na podstawie informacji a równocześnie samorodnego k o p i s oraz obrazy oraz opracowań o t e m a t y c e drużyniackiej się w e własnych z b i o r a c h J . Puchały). * działacza ludowego i m a l a r z a J . Puchały z G a c i : Drużyny z notatek i opracowań J . Puchały. przez niego malowane wiciowego, Bartoszowe — (rę­ znajdujące �136 MARIA BIERNACKA w y — zwłaszcza w zakresie w y c h o w a n i a nowego pokolenia w s i . Koło Młodzieży w Gaci należało do przodujących, a sama wieś Gać była t y m ośrodkiem, gdzie odbywały się różnego rodzaju zebrania, zjazdy i k u r ­ sy młodzieżowe o zasięgu p o w i a t o w y m i wojewódzkim. W Gaci mieś­ cił się sekretariat Z M W " W i c i " na w o j . l w o w s k i e . W Gaci działał rów­ nież w latach 1932-1939 U n i w e r s y t e t L u d o w y Ignacego Solarza dzięki t e m u właśnie, że w y r o b i o n a społecznie i ideowo młodzież tej w s i i oko­ l i c y zaprosiła Solarzów, by na tej ziemi k o n t y n u o w a l i swą pracę w y ­ chowawczą. Było to w t y m czasie, k i e d y władze zamknęły prowadzony przez niego U n i w e r s y t e t L u d o w y w Szycach koło K r a k o w a . W i e l k a ofiarność i dojrzałość społeczeństwa gackiego, j a k i najbliższych okolic spowodowała, że U n i w e r s y t e t L u d o w y k i e r o w a n y przez Solarza p r o ­ wadził nadal swą działalność choć w bardzo t r u d n y c h w a r u n k a c h l o k a l o ­ w y c h i równocześnie podjął decyzję b u d o w y w czynie społecznym włas­ nego d o m u na tzw. Gackiej Górce. Wpływ w y c h o w a w c z y U n i w e r s y t e t u Ludowego na środowisko w i e j ­ skie w Polsce okresu międzywojennego znany jest specjalistom z za­ kresu pedagogiki, socjologii w y c h o w a n i a oraz w i e j s k i m działaczom społecznym, zmierzającym do przebudowy życia społeczno-gospodarcze­ go i duchowego w s i . Wpływ U n i w e r s y t e t u Ludowego w Gaci na środo­ w i s k o miejscowe i najbliższych okolic był również w i e l k i , przede w s z y ­ s t k i m ze względu na bezpośrednią styczność z nieprzeciętną i n d y w i ­ dualnością Ignacego Solarza oraz zespołu jego najbliższych współpra­ cowników. Chcąc wskazać na najważniejsze r e z u l t a t y działalności oświatowej prowadzonej w Gaci na przełomie X I X i X X stulecia, a zwłaszcza w okresie międzywojennym, należy stwierdzić, że były one w i e l o s t r o n ­ ne i według o p i n i i samych Gacan wyraziły się: — poważnym wzrostem uświadomienia ogólnego całego społeczeństwa oraz w y s o k i m poziomem i n t e l e k t u a l n y m i w y r o b i e n i e m społecznym t y c h jednostek, które w życiu ogólnowiejskim i k r a j o w y m z w i e l k i m zaangażowaniem uczestniczyły, — p r z o d o w n i c t w e m w s i Gać w działalności gospodarczej, a szczególnie w społecznej i k u l t u r a l n e j wśród t y c h okolicznych miejscowości, które nie zdołały u siebie rozwinąć większej aktywności, — dojrzałością obywatelską społeczeństwa, która nakazywała również młodzieży w i e j s k i e j brać pełną odpowiedzialność za ogólne s p r a w y wsi, swojego najbliższego regionu, a także całego k r a j u , — postawą patriotyczną ludności, co się szczególnie zaznaczyło w cza­ sie I I w o j n y , k i e d y to p r a w i e cała świadoma część ludności w i e j s k i e j należała do podziemnego r u c h u ludowego ( S t r o n n i c t w a Ludowego " R o c h " , Batalionów Chłopskich i Ludowego Związku K o b i e t ) , — poszukiwaniem wartości w e własnej k u l t u r z e , a także coraz szerszym uczestnictwie w k u l t u r z e ogólnonarodowej, �OŚWIATA A SPOŁECZNO-KULTUROWE 137 PRZEOBRAŻENIA — znacznym podniesieniem poziomu gospodarowania w rolnictwie i h o d o w l i — co było w y n i k i e m czytelnictwa, konkursów przyspo­ sobienia rolniczego, kształcenia młodzieży w szkołach r o l n i c z y c h męskich i żeńskich, różnego rodzaju doświadczeń gospodarskich i t p . , — podnoszeniem poziomu wyposażenia wnętrz mieszkalnych, i c h este­ t y k i , a także osobistej higieny mieszkańców, — racjonalniejszym sposobem odżywiania się, — wrażliwością na l u d z k i e nieszczęścia, n p . organizowanie jeszcze przed wojną, głównie przez młodzież, pomocy dla l u d z i chorych, samotnych i s t a r y c h , a także organizowanie o p i e k i n a d małymi dziećmi (letnie dziecince), — poprawą stosunków międzyludzkich we własnej w s i (zanikały kłót­ nie, bójki) oraz pomiędzy sąsiadującymi z sobą w s i a m i , — powstawaniem n o w y c h więzi społecznych, o p a r t y c h nie t y l k o na pokrewieństwie i sąsiedztwie, ale także wynikających ze wspólnych ideałów, dążeń i pragnień, — znacznym podniesieniem r o l i i znaczenia kobiet, które w ogólnym ży­ ciu społeczno-gospodarczym i p o l i t y c z n y m zaczęły uczestniczyć razem z mężczyznami, — w y r a s t a n i e m wśród mieszkańców w s i niewątpliwych talentów spo­ łecznikowskich, a r t y s t y c z n o - l i t e r a c k i c h i organizatorskich. Życie w s i zostało wzbogacone wartościową pracą dla dobra ogółu w i e l u w y ­ b i t n y c h jednostek, a także całych wyróżniających się uzdolnienia­ m i rodzin Brożbarów, Bembnów, Fołtów, Puchałów, Trojnarów i w i e ­ lu innych, — obudzeniem zainteresowań oraz ofiarności na rzecz spraw p u b l i c z ­ n y c h — ogólnopolskich i ogólnonarodowych. Na t y m t l e rodziły się nowe i n i c j a t y w y , powstawały nowe instytucje, j a k n p . zaofiarowanie siedziby dla przeniesionego z Szyc pod K r a k o w e m U n i w e r s y t e t u L u ­ dowego i udział w budowie jego nowego d o m u , zawiązanie Spółdziel­ czej Książnicy Gackiej, zorganizowanie spółdzielni zrzeszającej k o ­ szykarzy, organizowanie czynów społecznych dla b u d o w y d o m u Koła Młodzieży spółdzielczego i t p . Ukazanie najważniejszych t y l k o wyników działań oświatowych p r o ­ wadzonych w jednej z najbardziej uspołecznionych w s i w Polsce po­ twierdzają uogólniające sformułowania J . Szczepańskiego, dotyczące ogólnego procesu wychowawczego, dokonywającego się poprzez różne f o r m y kształcenia. "Procesu wychowania jącej celowo — pisze on — j a k o działalności i n t e n c j o n a l n e j osobowość w y c h o w a n k a kształtu­ według przyjętego ideału w y c h o w a w c z e g o do­ k o n u j e się więc n i e t y l k o w szkole, ale także w rodzinie, o r g a n i z a c j a c h młodzieżo­ wych, organizacjach obywatel społeczno-politycznych, w zakładzie pracy, a ponadto każdy w t o k u całego życia, przystosowując się i biorąc udział w działaniu i ży­ c i u różnych form aktywności rowościach, u c z y się, podlega społecznej, w różnych i n s t y t u c j a c h , g r u p a c h i z b i o - w p ł y w o m , które mogą poważnie modyfikować r e z u l - �138 MARIA taty celowego w y c h o w a n i a . wychowania wę Chcąc więc celowo i kształcenia, d l a o p t y m a l i z a c j i z i c h złożoności, a równocześnie i efektywnie kierować pracami i c h w y n i k ó w , t r z e b a zdać sobie ustalić, chociażby b a r d z o wstępnie, w a g ę działania każdej z t y c h i n s t y t u c j i i BIERNACKA w osiągnięciu finalnego e f e k t u spra­ względną wychowaw­ czego. P o n a d t o t r z e b a przyjąć j a k o tezę oczywistą s t w i e r d z e n i e , że człowiek w łeczeństwie wychowania współczesnym jest procesem jest ukształtowany ciągłym i polityka i w y c h o w a n i e m n i e może się ograniczać t y l k o Map™ przez całe życie, oświatowa że zatem kierującą spo­ proces kształceniem do s z k o l n i c t w a " *>. EepHauica nPOCBEIUEHME M OElUECTBEHHO-KyjlbTypHblE B ME/KflyBOEHHblft nEPMOfl (HA IIPMMEPE IlPEOBPA>KEHMiI flEPEBHH M3BPAHHOrO OBIUECTBA) PesiOMe B He33BHCMMOH nojibiue, B aTMoaJiepe B 0 3 p o * f l e H H o r o B 1918 r. rocyaapcTBa, Bee n p o r p e c CHBHwe C H J I W o 6 m e c T B a CTpeMHjmcb HaBepcTaTb OTCTaBaHHe, B03HHKiuee B o 6 n a c T H n p o c B e i u e HHH H BOcnmaHHH. B nepBOft Mac™ ceJibCKHx HaiajibHbrx H CBOSH pa6oTM a B T o p npeflCTaBJiseT npo(J>eccnoHajibHbix IUKOJI H n e p T a x pa3BHTHe B O6UIHX BHeuiKOJibHoro o 6 y i e H H H B nepaofl 1918-1939 r . B pecbopiuax H ycoBepmeHCTBOBaHHsx 3 T o r o n e p n o f l a crpeMHJmcb rnaBHWM o 6 p a 3 0 M poBaTb H c a e n a T b B c e o 6 m e H CHCTeMy uiKOJibHoro o6pa30BaHH» n o Bceii TeppHTopHH yHH<j)HiiHo6i,eflHHeH- H o r o n o c n e T p e x pa3aejiOB nojibCKoro r o c y f l a p c T B a . 3 T H nonbiTKH He 6biJiH ocyiuecTBJieHbi B n o n H O M o 6 b e M e BcvrencTBHe npeatae B c e r o SKOHOMHHecKoro nojioaceHHH T o r a a u m e r o 3aTO n o umpoKOMy pycjiy pa3BepHyjiacb BHeuiKonbHaa npocBeTHTejibHaa rocyaapcrBa. H BOcnHTaxe/ibcKaa jjenxe^bHOCTb, HBJiHBuiaacH nponojiMceHHeM jiyiumx nonbCKHX TpaaHUHfi, B T O M MHCJie o c o 6 e H H o — npeabmymMX JieT. B 3 T O H fleaTenbHocTH y i a c T B O B a j i a MOJio/ieacb, KOTopaa Hepe3 nocpeflCTBO AeHTejibHOCTH pa3nnHHbix yipe>KfleHHH H opraHH3aijHH C03flaBajia pa3Hbie C J W P M M BaHHa. Oco6eHHyio p o n b B STOT n e p n o f l c T a n H n r p a T b HapoflHwe ymiBepcHTeTbi — caMoo6pa30npocBeTHTejib- CKHe qeHTpbi, nepeHeceHHbie Ha nojibcicyio n o i B y H 3 CKaHjxHHaBCKHx CTpaH. Bo B T o p o B naCTH p a 6 o T b i npHBJieKaeTca npHMep npocBeraTejibHOH a e a T e n b H o c T H B aepeBHe TaHb 6 J I H 3 n u i e a o p c K a (nepeMbrunibCKoe BoeBoacTBo). 3 T a aepeBHst, o6na.aaiomasi 6 o r a T b i M K TpaaHUMHMH npOCBeTHTe/lbCKOH fleHTeJIbHOCTH, BOCXOflHmHMH eme B O BTOpOfl noJIOBHHe X I X B . , B MeiKflyBoeiiHbifi nepnoa OKa3anacb B a B a H r a p a e nonbCKHX aepeBeHb, ao6HBHinxc5i B 3 T O H a e s T e a b H o c T H saMenaTeJibHwx pesyabTaTOB. Eonbwyio pojib H r p a j i T a K * e pa6oTaiomHH TaM C 1932 r . CenbCKHfi yHHBepcHTer OpicaHa, pyKOBOflHMbift BbiaatoujHMCH BoenHTaTeJieM MrHauH COJIH- » e M . Bca 3Ta aeareabHOCTb KopeHHbiM o6pa30M cnoco6cTBOBajia ray6oKHM o6inecTBeHHO- yjibK TypHbiM npeo6pa»ceHHHM T O M ace cpeaw. Szczepański, op. cit., s. 44-45. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d44a0e8a5f3097145865684d68f9b249.pdf f5f40a501069ffc50270088df78ab6a4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1087 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:998 Title A name given to the resource Społeczne funkcje sztuki ludowej. Sztuka ludowa w życiu społeczeństwa II Rzeczypospolitej / ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.1, s.51-110 Creator An entity primarily responsible for making the resource Drozd-Piasecka, Mirosława Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X V I I , z. 1 ISSN 0071-1861 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J . S Z T U K A L U D O W A W ŻYCIU SPOŁECZEŃSTWA I I RZECZYPOSPOLITEJ * Proces kształtowania się nowoczesnego n a r o d u polskiego przebiegał w naszym k r a j u w okresie b r a k u własnej państwowości. Wówczas to czołowi humaniści, artyści, społecznicy i badacze dążyli do znalezienia wspólnej zasady integrującej cały naród. Ponieważ j e d n a k względy n a ­ t u r y p o l i t y c z n e j n i e pozwalały n a jawne propagowanie i d e i państwa i w y z w o l e n i a narodowego podstawą myślową masowego działania t y c h g r u p społecznych stały się koncepcje ideologiczne uwypuklające i n d y ­ widualność n a r o d u i rodzime p i e r w i a s t k i jego k u l t u r y . Budowano je głównie na bazie k u l t u r y i s z t u k i l u d o w e j , uznanej za jądro tożsamości narodowej. Wartości tkwiące w k u l t u r z e i sztuce l u d o w e j były więc źródłem i n t e l i g e n c k i c h poglądów i haseł narodowowyzwoleńczych, spo­ łeczno-politycznych, ekonomicznych oraz a r t y s t y c z n y c h w ciągu długich dziesięcioleci n i e w o l i . P r z y t y m w różnych okresach nacisk n a ekspono­ w a n i e poszczególnych wartości k u l t u r y l u d o w e j i i c h znaczenia dla k u l ­ t u r y ogólnonarodowej był zmienny. N p . inteligenccy ideolodzy R o m a n ­ t y z m u k o n c e n t r o w a l i się głównie na szeroko r o z u m i a n y m folklorze, po­ zytywiści na ekonomicznych w a l o r a c h rzemiosła i przemysłu ludowego, n e o r o m a n t y c y n a m a t e r i a l n e j i plastycznej twórczości l u d u . W n o w e j s y t u a c j i politycznej po odzyskaniu niepodległości i n t e l i ­ genckie koncepcje ideologiczne (z okresu rozbiorów) doszukujące się indywidualności n a r o d u i r o d z i m y c h pierwiastków jego k u l t u r y w k u l ­ turze i sztuce l u d o w e j nie były już wystarczające. Wskrzeszenie sa­ modzielnego b y t u państwowego po blisko 150-letniej n i e w o l i w y m a g a ­ ło znalezienia naczelnej zasady konsolidującej i integrującej zróżnico­ w a n i e społecznie i narodowościowo państwo polskie. T y m bardziej że od początku borykało się ono z l i c z n y m i p r o b l e m a m i społecznymi i eko­ n o m i c z n y m i , a w narodowej e u f o r i i krzyżowały się i zderzały różne * Niniejszy tekst jest kontynuacją tematu podjętego w poprzednim zeszycie "Etnografii Polskiej". �1 i I | MIROSŁAWA 52 j DROZD-PIASECKA siły oraz dążności społeczno-polityczne, gospodarcze i k u l t u r a l n e . I s t n i e ­ jąca racja stanu zadecydowała o t y m , że główna uwaga ówczesnych działaczy państwowych i społecznych (w t y m kół i organizacji społeczno¬ - p o l i t y c z n y c h i ekonomicznych) skupiała się przede w s z y s t k i m na kształ­ t o w a n i u ogólnonarodowej d o k t r y n y społeczno-politycznej godzącej i n ­ teresy całego zróżnicowanego narodu * oraz w y p r a c o w a n i u ekonomicz­ nego m o d e l u gospodarki. Równocześnie liczne organizacje chłopskie i r o ­ botnicze starały się stworzyć a t r a k c y j n e z p u n k t u widzenia i c h człon­ ków i sympatyków własne p r o g r a m y społeczno-polityczne i ekonomiczne. W cieniu t y c h podstawowych dążeń, niejako na i c h marginesie dojrze­ wają również poglądy k u l t u r a l n e na temat konieczności stworzenia r e p r e z e n t a t y w n e j dla całego młodego państwa s z t u k i narodowej (którym szczególnie patronowały c z y n n i k i rządowe) oraz k u l t u r y l u d o ­ w e j i k u l t u r y ogólnonarodowej, a wśród n i c h n a sztukę ludową i s z t u ­ kę ogólnonarodową. W I I Rzeczypospolitej na p o l u k u l t u r a l n y m obserwujemy zarówno żywotność odziedziczonych t r a d y c j i , a nawet rozwój i n t e l i g e n c k i c h idei a r t y s t y c z n y c h i społecznych genezą sięgających okresu zaborów, j a k i współczesnych prądów europejskich w sztuce p r z y równoczesnych n a ­ rodzinach idei n o w y c h i n i c j o w a n y c h już n i e t y l k o w m i e j s k i c h kręgach h u m a n i s t y c z n y c h i twórców profesjonalnych, ale i w środowisku w i e j ­ s k i m głównie przez inteligencję pochodzenia chłopskiego, a w t y m dzia­ łaczy r u c h u ludowego i tworzące się właśnie związki młodzieży wiejskiej . Dotychczas w i e l k a liczebnie w a r s t w a chłopska dążyła do zajęcia n a ­ leżytego j e j miejsca w ramach s t r u k t u r y społeczeństwa narodowego. S e k u n d o w a l i t e j idei czołowi humaniści epoki zaborów. L a t a między­ wojenne przynoszą formalne zrównanie p r a w chłopów z i n n y m i w a r s t w a ­ m i i klasami społecznymi, ale w dalszym ciągu są o n i zmuszeni do w a l ­ k i o swoje rzeczywiste u p r a w n i e n i a . Jedną z w i e l u płaszczyzn, na któ­ r y c h toczyła się ta w a l k a , była sprawa miejsca k u l t u r y i s z t u k i l u d o w e j w życiu narodu. Inteligencja chłopska zaczynając uczestniczyć w kształ­ t o w a n i u poglądów na kulturę ludową, sztukę ludową i wartości przez nie reprezentowane widziała w n i c h już nie t y l k o zachowane elementy rodzimości, ale również w y r a z odrębności k u l t u r o w e j w a r s t w y chłop­ skiej. Świadomość odrębności k u l t u r o w e j uzasadniała p r a w o do udzia­ łu we współtworzeniu k u l t u r y i s z t u k i narodowej. 2 3 Szczególnie istotne dla naszych rozważań są z jednej s t r o n y dążenia 1 P o r . np. A . M i c e w s k i , Kraków kracji, 2 1964; J . T e r e j , Idee, Z geografii mity, politycznej realia. Szkice I I Rzeczypospolitej. do dziejów Szkice, Narodowej Demo­ W a r s z a w a 1971. W latach 1918-1939 obserwujemy charakterystyczne zjawisko powstawania i r o z w o j u ideologii oraz działalności r u c h u ludowego i kół młodowiejskich. 3 P o r . D. G a ł a j , Chłopski ruch polityczny w Polsce, Warszawa 1969, s. 27. �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I 53 LUDOWEJ działaczy r u c h u ludowego i związków młodowiejskich do zaznaczenia odrębności k u l t u r y w a r s t w y chłopskiej przez sięganie do wartości k u l t u ­ r y i s z t u k i l u d o w e j , z drugiej poczynania młodego państwa zmierzające do nadania sztuce polskiej c h a r a k t e r u narodowego m . i n . przez w p r o ­ wadzanie do n i e j pierwiastków s z t u k i l u d o w e j . Na p o l u s z t u k i l u d o w e j m a m y do czynienia z jeszcze j e d n y m zjawiskiem, którym zainteresowa­ ne były w równej mierze państwo, organizacje społeczne i r u c h l u d o w y . M a m y t u na myśli próby w y k o r z y s t a n i a walorów k o m e r c y j n y c h s z t u k i ludowej j a k o jednego ze środków zabezpieczających b y t m a t e r i a l n y mieszkańców w s i . Poglądy w a r s t w y chłopskiej na temat odrębności własnego dzie­ dzictwa k u l t u r o w e g o oraz s z t u k i l u d o w e j formułowane były głównie na bazie — ówczesnych prądów społeczno-politycznych i k u l t u r a l n y c h — regionalizmu i a g r a r y z m u . R e g i o n a l i z m był żywym n u r t e m społecznym s t e r o w a n y m przez inteligencję, który zakresem swego oddziaływania objął cały k r a j . R u c h ten już wkrótce przyjęty został za określony p r o g r a m p o l i t y k i k u l t u ­ ralnej państwa oraz praktykę działania, a specjalne okólniki propago­ wały jego popieranie. W krótkim czasie "stawał się urzędową ideologią administracji, która mobilizowała ekonomistów, geografów, etnografów, geologów, rolników w celu skupienia i c h prac na danej z i e m i " . Re­ gionalizm wywodzący się bezpośrednio z i n n y c h (dawniejszych) tego t y p u t e o r i i europejskich (szczególnie francuskich) miał już bogaty do­ robek z okresu zaborów. Jego nową formę na gruncie p o l s k i m zainicjo­ wał A. P a t k o w s k i , autor Regionalizmu w Europie (Warszawa 1924), który w założeniach p r o g r a m o w y c h k i e r u n k u — nawiązujących do idei neoromantycznych — kładł specjalny nacisk na u w y p u k l e n i e wartości k u l t u r y l u d o w e j i j e j znaczenia dla k u l t u r y narodowej. Prąd t e n p r a k ­ tycznie r o z u m i a n y jako "uczenie się świata na najbliższej maleńkiej ojczyźnie, r e g i o n i e " , miał zapełnić życie "twórczą i realną treścią" , a z określenia p r o w i n c j a wyeliminować nudę. Opierał się n a "nauce ojczystej p r z y r o d y , geografii, h i s t o r i i , kładł nacisk na w y t w o r y etno­ graficzne i folklorystyczne jako wartości regionalne, a zarazem ogólno­ n a r o d o w e " . Istniejące l u b r e a k t y w o w a n e t o w a r z y s t w a społeczno-kul¬ t u r a l n e czy ogólnonarodowe zajęły się efektywną działalnością w zakre­ sie zakładania archiwów i muzeów regionalnych oraz l o k a l n y c h zbiorów pamiątek historycznych. P r z y t y m n i e ograniczano się wyłącznie do prac 4 5 6 7 8 J . O r y n ż y n a , O sztukę s Późniejszy r e d a k t o r Ruchu 4 6 O r y n ż y n a , op. cit., s. 63. 7 I b i d e m , s. 63. ludową. Pamiętnik regionalistycznego pracy, W a r s z a w a 1956, s. 63. w Europie, W a r s z a w a 1934. J . B u r s z t a , Kultura chłopska — ludowa a narodowa, [w:] Etnografia Pol­ ski. Przemiany kultury ludowej, oprać, zbiór, pod r e d . M . B i e r n a c k i e j i in., t. I I , W r o c ł a w 1981, s. 403. 8 �54 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA badawczych n a d poszczególnymi elementami k u l t u r y l u d o w e j różnych regionów i i c h ochrony, ale równocześnie starano się je odpowiednio pokazywać. M . i n . na licznych uroczystościach państwowych, r e l i g i j ­ n y c h i l o k a l n y c h prezentowały się zespoły w i e j s k i e w s t r o j a c h l u d o w y c h , p r z y akompaniamencie kapel i instrumentów l u d o w y c h z wieloma r e k w i z y t a m i t r a d y c y j n e j k u l t u r y chłopskiej; odtwarzano w plenerze sceny obrzędowe, n p . dożynki, wesela. W r a m a c h r e g i o n a l i z m u zwróco­ no ponadto uwagę n a artystyczną wytwórczość wiejską. Urządzano więc w y s t a w y wyrobów ceramicznych, dywanów, a d a p t o w a n y c h haftów i k i ­ limów o p a r t y c h na wzorach l u d o w y c h . Przede w s z y s t k i m j e d n a k podję­ to szereg działań w zakresie opieki n a d nią oraz s k i e r o w a n y c h na zor­ ganizowanie masowej p r o d u k c j i rzemieślniczo-chałupniczej bazującej na wzorach l u d o w y c h , czym zajmowało się szczególnie T o w a r z y s t w o Popierania Przemysłu Ludowego. Regionalizm miał bardzo w i e l u zwolenników i propagatorów rów­ nież wśród działaczy l u d o w y c h , których myśli A . Patkowskiego wzbo­ gacali praktyką społeczną. Rozwinął się w odrębną teorię i samodzielny r u c h społeczny, w którym poważny udział wzięły powstające w t y m cza­ sie związki młodowiejskie. P o s t u l a t y popierania badań i i n n y c h prac dla regionu — usankcjonowane s p e c j a l n y m okólnikiem s k i e r o w a n y m do wojewodów — rozbudzały w świadomości społecznej chłopów znaczenie wartości i c h k u l t u r y artystycznej, której liczne elementy zostały za­ równo poddane badaniom, j a k ochronie i p o p u l a r y z a c j i . Inteligencja chłopska, działacze r u c h u ludowego i związków mło­ dzieży w i e j s k i e j od początku istnienia I I Rzeczypospolitej w i d z i e l i j e d ­ nak konieczność w y p r a c o w a n i a samodzielnej chłopskiej ideologii s t a ­ nowiącej wspólną płaszczyznę ideową, na której m o g l i b y się skupić i zjednoczyć wszyscy chłopi w walce o n o w y ład społeczny • i własne miejsce w s t r u k t u r z e narodu. Wychodząc z założenia, że w a r s t w a chłop­ ska — najstarsza, najliczniejsza i najbardziej wartościowa m o r a l n i e — jest wyjątkowo predestynowana do odegrania głównej r o l i w kształto­ w a n i u w s z e l k i c h stosunków p o l i t y c z n y c h , gospodarczych i społecznok u l t u r a l n y c h w k r a j u , ponieważ żadna inna w a r s t w a czy klasa spo­ łeczna t a k i c h cech i wartości nie p o s i a d a , zbudowano teorię zwaną a g r a r y z m e m , która począwszy od l a t 20-tych X X w . stała się d o k ­ tryną o ambicjach przekształcenia się w ideologię całego r u c h u l u d o ­ wego » . 10 9 Por. J . D u s z a , Agraryzm zwycięża, „Młoda Myśl Ludowa", nr 3-4: 1937, s. 13. 1 0 w P o r . D. G a ł a j , walce Przedmowa, o postęp i sprawiedliwość [w:] Związek Młodzieży społeczną. Wybór Wiejskiej dokumentów RP zbiór, pod r e d . E . Gołębiowskiego i S . J a r e c k i e j - K i l i m o w s k i e j , W a r s z a w a » ustroju Por. D u s z a , społecznego, op. cit.; S . M i ł k o w s k i , Kraków J . A . K r ó l , Drogowskazy Agraryzm 1934; t e n ż e . Walka na manowcach kultury o nową ludowej, jako forma Polskę, „Wici" 1928-1948, oprać 1978, s. 15. przebudowy W a r s z a w a 1935; Warszawa 1947, s. 18'9 n! �I SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I 55 LUDOWEJ Według zwolenników tego k i e r u n k u chłopi b y l i j e d y n y m i żywicie­ l a m i i obrońcami narodu ("żywią i bronią"). Z tego względu odrodzenie n a r o d u mogło opierać się wyłącznie na tej w a r s t w i e jako najbardziej u p r a w n i o n e j do spełniania r o l i ostoi b y t u narodowego, którego p o d ­ stawą — w myśl założeń a g r a r y z m u — było r o l n i c t w o , a chłopi twór­ cami i nosicielami najwyższych wartości zarówno społecznych, j a k k u l ­ t u r a l n y c h i d u c h o w y c h . Odwołując się do wyjątkowej r o l i w s i i chłopów w życiu społeczno-kulturalnym k r a j u a g r a r y z m miał wiele cech wspól­ n y c h z regionalizmem. Dlatego też w gronie ludowców zazwyczaj r e ­ gionaliści b y l i równocześnie z w o l e n n i k a m i a g r a r y z m u . Zasady a g r a r y z m u były rozmaicie i n t e r p r e t o w a n e w różnych częściach k r a j u , ale jego podstawowe założenia od początku akceptowały wszystkie związki młodowiejskie i działacze r u c h u l u d o w e g o . Dodać należy, że a g r a r y z m n i e był k i e r u n k i e m rdzennie p o l s k i m . Już wcześniej objął i n ­ ne kraje E u r o p y , m . i n . Szwajcarię, Danię i Czechosłowację, ale na naszym gruncie uzyskał specyficzne znaczenie i zasięg. Jego zasady — jako ideologii całego r u c h u ludowego — sformułowane zostały w gro­ nie " w i c i a r z y " , gdzie S. Miłkowski nakreślił p r o g r a m ekonomiczny, n a ­ tomiast J . Niecko i I . Solarz podjęli próbę zredagowania d y r e k t y w f i lozoficzno-społecznych. 12 O znaczeniu i popularności a g r a r y z m u świadczy f a k t , iż w d e k l a r a ­ c j i ideowej Z M W R P " W i c i " , uchwalonej na W a l n y m Zjeździe Delega­ tów w 1931 r. sformułowano dyrektywę futurologiczną stwierdzającą: "Zmierzając stawiamy oraz do P o l s k i L u d o w e j sprawę podniesienie wypływających kształtowania na naczelnym miejscu wszystkich prac i podnoszenia p o c z u c i a godności i wiary z głębokiego przywiązania wewnętrznych k u l t u r y ludowej, jącą całość państwową i narodową" ,8 będącej swoich człowieka w e własne siły. Kształtowanie chłopa do z i e m i i p r z y r o d y , współpracuje w t w o r z e n i u c h l e b a , uważamy za najważniejszy n i u źródeł r o d z i m e j wartości uczuć z którymi czynnik w rozbudze­ istotną i t r w a ł ą wartością cementu­ . Bilansując k i l k u l e t n i dorobek r u c h u ludowego w zakresie b u d o w a ­ n i a własnej ideologii w 1937 r. J . Dusza bez w a h a n i a pisze: "...możemy stwierdzić bez przesady, że a g r a r y z m m a w c h w i l i obecnej najwięcej szans k u t e m u , aby stać się n i e t y l k o wyłącznie ideologią całej w a r s t w y chłopskiej, ale również ideologią Polski, która i d z i e " . W gronie w i ­ ciarzy uważano, że " a g r a r y z m j a k o rdzennie chłopski, opierający się n a ziemi, człowieku i pracy k o n k r e t n e j rzeczywistości polskiej k i e r u n e k 1 4 » skich P o r . A . L e c h , Tradycyjna związków młodzieży kultura wiejskiej w powstanie i ludowa okresie w programach II i działalności Rzeczypospolitej, pol­ Łódź 1978, s. 52-53. " J. Kowal, 1939, W a r s z a w a 1 4 "Wici" 1964, s. 280-281. D u s z a , op. cit„ s. 15. działalność społeczno-wychowawcza 1927¬ �1 : MIROSŁAWA 56 DROZD-PIASECKA i \ ! ; przebudowy — wyszedł zwycięsko zarówno od s t r o n y n a u k i , j a k i p r a k t y k i życiowej" SZTUKA LUDOWA i W IDEOLOGII I DZIAŁALNOŚCI I ZWIĄZKÓW MŁODZIEŻY j | | ! ! i | i ] | i | | j } i | \ I I RUCHU LUDOWEGO WIEJSKIEJ Działacze l u d o w i i kół młodzieży w i e j s k i e j (szczególnie w i c i o w y c h ) dążąc do społecznej i politycznej emancypacji chłopów s k i e r o w a l i swoje wysiłki również na nadanie k u l t u r z e chłopskiej wartości autonomicz­ n y c h i ogólnonarodowych. Z d a w a l i sobie doskonale sprawę z f a k t u , iż w przekonaniu ludności w i e j s k i e j I I Rzeczypospolitej k u l t u r a n a r o d u dzieliła się nadal na dwie k u l t u r y : "pańską" i "chłopską". Rozwijając więc idee r e g i o n a l i z m u i a g r a r y z m u poświęcili w i e l e u w a g i zagadnieniu t r a d y c y j n e j k u l t u r y i s z t u k i l u d o w e j , a w t y m j e j szczególnych w y t w o ­ rów, t a k i c h j a k stroje, pieśń, obyczaj, gwara. Realizacji t y c h zamie­ rzeń sprzyjała ogólna sytuacja społeczno-gospodarcza tego okresu, po­ budzająca wzrost klasowej, politycznej i narodowej świadomości l u d ­ ności w i e j s k i e j , która coraz ostrzej dostrzegała swoje upośledzenie w sto¬ s u n k u do i n n y c h klas i w a r s t w społecznych oraz b r a k p e r s p e k t y w sa¬ modzielności zawodowej młodzieży chłopskiej . Nas interesować będzie głównie, w j a k i m s t o p n i u działacze r u c h u ludowego i związki młodzieży w i e j s k i e j uwzględniały w swej ideologii i praktyce działania p r o b l e m y artystycznej twórczości i zajmowały się f o r m a m i j e j popularyzacji oraz j a k i m celom działania te były podporządkowane. Jeszcze przed odzyskaniem niepodległości postępowi działacze chłopscy (m. i n . M . M a l i n o w s k i , T. Nocznicki, I . Kosmowska) s k u p i e n i wokół pisma " Z a r a n i e " wydawanego w Warszawie (1907-1915) nawiązywal i do neoromantycznej koncepcji ludowości. " Z a r a n i a r z e " , zrywając z pozytywistyczną ideologią pracy " d l a l u d u " , s t a r a l i się utrwalić w i a rę w twórcze wartości l u d u bazując na n i m s a m y m . Jako podstawę ilustrującą wartość jego k u l t u r y w y k o r z y s t y w a l i w znacznej mierze twórczość młodopolską (m. i n . W . O r k a n a , W. Reymonta, S. Wyspiańskiego, L. Rydla), która stała się główną inspiracją dla tworzenia teor e t y c z n y c h programów związków młodzieży w i e j s k i e j . Już wówczas nawiązywano do wątków l u d o w y c h m . i n . w pracy t e a t r a l n e j kół młodzieżowych. Jeszcze przed 1918 r. czołowa reprezentantka " z a r a n i a r z y " , J . D z i u bińska, opierając się na ideach neoromantycznych precyzowała założenią teoretyczne pracy organizowanych ówcześnie kursów gospodarczych dla włościan (czyli szkół rolniczych). Równocześnie jednak f o r 16 « 1 8 Ibidem, Por. s. 14. J. C h a Jasiński, \ -j \ \ 1 1 f Rewolucjo młodości, Warszawa 1969, s. 10. j �1 -T SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 57 mułowała wiele myśli n o w y c h , k o n s t r u k t y w n y c h dla r o z w o j u l u d o w e j p r a k t y k i społecznej, zwracając szczególną uwagę na ludową twórczość artystyczną. Dają się one zauważyć przede w s z y s t k i m w w y t y c z n y c h do p r a k t y c z n e j działalności samorządu szkoły w Pszczelinie (która m i a ­ ła być w z o r e m dla i n n y c h placówek tego t y p u ) , gdzie powierzyła sekcji estetycznej troskę o s t y l o w e zdobnictwo zabudowań i wnętrz szkoły; organizowanie teatrów a m a t o r s k i c h oraz zapoznawanie uczniów ze s z t u ­ ką, muzyką, śpiewem, a także uczenie dostrzegania piękna w przyrodzie. W następnych placówkach tego t y p u (szczególnie dla dziewcząt) do p r o g r a m u zajęć wprowadzano liczne p i e r w i a s t k i z zakresu rzemiosła i s z t u k i l u d o w e j , a co więcej podjęto szeroko rozumianą naukę t k a c t w a ludowego, łącznie z obróbką warsztatową płótna i e l e m e n t a m i dekoracji jego g o t o w y c h wyrobów, t a k i c h j a k haft. N a d stroną merytoryczną t e j n a u k i czuwało T o w a r z y s t w o Popierania Przemysłu Ludowego z K . B e n i n i m n a czele. Dbano również o to, aby szkoły rolnicze wyróżniały się l u d o w y m w y s t r o j e m wnętrz, co p r a k t y c z n i e sprowadzało się jednak do wyposażania i c h w " s t y l o w e zakopiańskie meble", zdobienie ścian w y ­ c i n a n k a m i oraz przebieranie słuchaczek w ludowe wełniaki. Równocześ­ nie wprowadzano i pieczołowicie k u l t y w o w a n o różne f o r m y obyczajowe, zwyczajowe i obrzędowe, związane z uroczystościami d o r o c z n y m i i r o ­ d z i n n y m i ludności w i e j s k i e j , którym nadawano szczególne treści spo­ łeczne. M . i n . w czasie uroczystej w i g i l i i organizowanej na zakończenie k u r s u od każdej z uczestniczek odbierano przysięgę, iż będzie pracowała nad postępem w s i . 1 7 Ruch " z a r a n i a r s k i " był więc i n i c j a t o r e m podejmowania p r o b l e m a ­ t y k i k u l t u r y i s z t u k i l u d o w e j w działalności związków młodzieży w i e j ­ skiej. Ideę propagowania s z t u k i l u d o w e j i wzbogacania t r a d y c y j n y c h zwyczajów w i e j s k i c h i s t o t n y m podtekstem społecznym przejął z czasem cały r u c h młodowiejski. Tego t y p u system szkolenia młodzieży chłop­ skiej rozwijał poczucie wartości własnej k u l t u r y , a w k i l k a l a t później (w 1916 r.) zaowocował w postaci jasno sformułowanego poglądu na t e ­ mat znaczenia k u l t u r y i s z t u k i l u d o w e j dla k u l t u r y całego narodu, za­ wartego w apelu I . K o s m o w s k i e j , skierowanego do młodego pokolenia w s i " . Eksponując w n i m znaczenie k u l t u r y chłopskiej dla życia n a r o ­ du (przeciwstawiając ją k u l t u r z e szlacheckiej) a u t o r k a podkreśla, iż w a r s t w a chłopska przechowała w prostej archaicznej f o r m i e "bezcenny s k a r b odrębności narodowej, z a w a r t y w sztuce zdobniczej, w podaniach i pieśniach" , teraz zaś dopiero k u l t u r a ta zaczyna budzić się, aby sprostać w y m o g o m współczesności. Kosmowska podaje również liczne i n f o r m a c j e p r a k t y c z n e dotyczące k u l t y w o w a n i a chłopskich zajęć ręko19 » P o r . M . M a k ó w n a, Początki ludowego szkolnictwa rolniczego Polskim, "Spółdzielczy Przegląd N a u k o w y " , n r 8: 1933, s. 10 n, « P o r . I . K o s m o w s k a , Do naszej i» Ibidem, s. 1. młodzieży, W a r s z a w a 1916. w Królestwie �58 : I j j j MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA dzielniczych, które biorąc pod uwagę sytuację ekonomiczną w s i uważa za korzystne dla rozpowszechniania, ponieważ dostarczają d o d a t k o w y za­ robek, wypełniając w o l n y czas w porze zimowej. Wskazówki te zosta­ ły później wyeksponowane w pracy związków młodzieżowych, szczegól­ n i e w okresie wielkiego k r y z y s u ekonomicznego. Założone w Królestwie P o l s k i m w r o k u 1912 pierwsze pismo mło­ dzieży w i e j s k i e j "Drużyna" w odezwie p r o g r a m o w e j skierowanej do młodych odbiorców postuluje m . i n . ocalenie pierwiastków piękna i do­ bra z a w a r t y c h w rodzimej k u l t u r z e l u d o w e j , a następnie włączenie i c h do skarbca k u l t u r y ogólnonarodowej, wzbogacając ją i społeczeństwo n o w y m i treściami — l u d o w y m i . Zadanie to powierzono właśnie młodzie¬ ży chłopskiej, która najlepiej znała kulturę, potrzeby i pragnienia swe¬ go środowiska, przez co była niejako predestynowana do formułowania właściwych f o r m i sposobów oddziaływania w myśl zasady " s a m i so­ b i e " . Ten niezinstytucjonalizowany jeszcze p r o g r a m działań młodzie­ ży w i e j s k i e j w swoich ogólnych r a m a c h pozostał wiodący w pracach ca­ łego r u c h u młodowiejskiego w czasie I I Rzeczypospolitej » . Na ziemiach zaboru austriackiego r u c h l u d o w y i młodowiejski starał się wykorzystać od początku osiągnięcia lokalnego oddziału T o w a r z y s t w a Popierania Przemysłu Ludowego w dziedzinie r o z w o j u przemysłu d o ­ mowego oraz lwowskiego Związku Teatrów i Chórów Włościańskich (założonego w 1907 r.) w zakresie f o l k l o r u teatralnego. Często więc p u n k t e m wyjścia do podejmowania prac na rzecz propagowania s z t u k i l u d o w e j i f o l k l o r u w latach międzywojennych był t u już istniejący dorobek związków i zrzeszeń chłopskich. Ziemie zaboru pruskiego były w t e j dziedzinie w odmiennej s y t u ­ acji polityczno-społecznej i k u l t u r a l n e j . Nieustająca, silna p o l i t y k a germanizacyjna wywoływała kontrreakcję społeczeństwa polskiego przeja­ wiającą się głównie w walce o u t r z y m a n i e polskości. Toczyła się ona przede w s z y s t k i m na p o l u rozbudzenia świadomości narodowej, szacunku dla języka i obyczaju, a patronowało j e j w dużej mierze duchowieństwo. Te specyficzne okoliczności spowodowały, iż w p i e r w o t n e j działalności tutejszych kół i związków młodzieżowych nie eksponowano odrębności k u l t u r y l u d o w e j i j e j wartości . Dopiero w okresie późniejszym na b a ­ zie wzorów zaczerpniętych z Królestwa Polskiego i G a l i c j i przejęte zos­ tały idee pielęgnowania t r a d y c j i chłopskiej (szczególnie w Wielkopolsce), które następnie rozwinięto na k a n w i e artystycznie bogatych r o d z i m y c h elementów. Założenia ideologiczne odnoszące się do miejsca i r o l i k u l t u r y i s z t u k i l u d o w e j w życiu w a r s t w y chłopskiej oraz narodu formułowane b y 21 » Por. J . N i e c k o , W a r s z a w a 1933. Dwudziestolecie ruchu młodzieży wiejskiej Zresztą p o w s t a w a n i e s a m o d z i e l n y c h związków młodzieży przesunięte w czasie w s t o s u n k u do z i e m i n n y c h zaborów. 8 1 (1912-1932), wiejskiej jest tu �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I 59 LUDOWEJ ły w I I Rzeczypospolitej głównie na podstawie ówczesnych k r a j o ­ w y c h prądów społeczno-kulturalnych, szczególnie regionalizmu i agrar y z m u oraz poglądów czołowych autorytetów — reprezentantów t y c h kierunków — rekrutujących się nie t y l k o z grona działaczy r u c h u l u ­ dowego. F a k t e m bezspornym pozostaje jednak, że szersze spojrzenie na te zagadnienia, zwłaszcza w sferze oddziaływania na środowisko w i e j ­ skie przez pielęgnowanie r o d z i m y c h zwyczajów, obchodów l u d o w y c h , m u z e a l n i c t w a regionalnego czy s z t u k i l u d o w e j , wniosły doświadczenia i pomysły zaczerpnięte m . i n . z duńskiego r u c h u uniwersytetów l u d o ­ w y c h (z którymi I . Solarz i J . Dziubińska zapoznali się przez autopsję) oraz p r o g r a m y Związku Republikańskiej Młodzieży W s i Czechosłowac­ k i e j . Budując ideologię na miarę aspiracji i potrzeb w a r s t w y chłopskiej korzystano również z wcześniejszego d o r o b k u polskiej myśli h u m a n i s ­ tycznej i artystycznej, w t y m szczególnie neoromantycznej. M y ograniczamy się jedynie do uwzględnienia t y c h stanowisk, które zwracały uwagę na artystyczną twórczość ludności w i e j s k i e j , a które stały się integralną częścią założeń ideologicznych i działań p r a k t y c z n y c h środowiska wiejskiego. Z tego względu największą wartość mają dla nas poglądy i w y p o w i e d z i : W. Orkana, J . Deca, I . Solarza, J . N i e c k i , J . C i e r n i a k a , S. Gierata, W . Skuzy, K . Maja. Ideę włączenia najbardziej wartościowych elementów k u l t u r y w a r ­ s t w y chłopskiej — w t y m f o l k l o r u i s z t u k i l u d o w e j — do k u l t u r y n a r o ­ dowej formułuje już W. O r k a n . Wyraża ją najpełniej w słynnych w s k a ­ zówkach s k i e r o w a n y c h do i n t e l i g e n c j i pochodzenia chłopskiego, gdzie w f o r m i e i m p e r a t y w u głosi: "Tradycja jest chłopski. D b a j k u l t u r y . Dąż poszła w twoją godnością, o zachowanie do tego, a b y T w o j a górą, rozkwitnęła poczesne m i e j s c e w d o r o b k u Twoją spuścizny w wych mej wielkiej kultury szlachectwem rodzimej sztuki, obcych k u l t u r a narodowej, synu rodzimej ludowa godnej zająć w s z e c h l u d z k i m . J a k śpiewki chłopskie k u j a w s k i e S z o p e n , t a k oto dąż: by T w o j e wy­ ojczyste j e s z c z e n u t y wyznaczyły sią w o r k i e s t r z e świata, b y z k o z i k o - ojców robót, z n a i w n y c h figur p r z y drodze, wystrzelił, b y T w a n a d b u d o w a n a sławą T w o j e j Twoim ojców, o c z y s z c z o n a z nalotów kwiat niósł n a w i e r c h m u z y k i wszechświatowej pieśni, niezobaczone dumą, Twych posąg s k r z y d l a t y rzeźby już l i t e r a t u r a wzmogła sią wyżej, rodzi­ poniosła o j c z y z n y d a l e j , stała sią wszechną, całemu czytelną światu, b y w r e s z ­ cie ostatecznie — w tej c z y w tej dziedzinie — geniusz r a s y T w o j e j zabłysnął" . 22 Myślą przewodnią prac p u b l i c y s t y c z n y c h , społecznych i l i t e r a c k i c h W . O r k a n a (autora m . i n . powieści z życia w s i podkarpackiej Komornicy i W Roztokach), była w i z j a przyszłości k r a j u opartego n a siłach tkwią­ c y c h w s a m y m ludzie. Stąd jego troska, b y chłopi zachowując swoją kulturę i sztukę równocześnie a k t y w n i e uczestniczyli w poznawaniu nowoczesnej wiedzy, t y l k o b o w i e m wówczas będą zdolni do stworze­ n i a k u l t u r y , która stanie się wartością całego narodu, a dalej d o r o b k i e m 2 2 C y t . za K . M a j , Warszawa 1936, s. 90-91. Ruch młodzieży wiejskiej jako postępowy ruch chłopski, �60 j ; i ' \ ' I ! | ! i | j j i j ' | j l \ \ I | i j ! • I | | j MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA wszechludzkim. Szczególnym źródłem i n s p i r a c j i społecznych i w i e d z y o k u l t u r z e rodzimej były etnograficzne u w a g i O r k a n a na temat różnor o d n y c h przejawów k u l t u r y l u d o w e j . Zaowocowały one w pracach związków młodzieży w i e j s k i e j w postaci k u l t y w o w a n i a t r a d y c j i w s z t u ce, zwyczaju i obyczaju oraz w zakładaniu muzeów r e g i o n a l n y c h i r e j e s t r o w a n i u t y c h wytworów t r a d y c y j n e j k u l t u r y , które m i m o procesów u n i f i k a c y j n y c h zdołały przetrwać . W. O r k a n , t y p o w y przedstawiciel regionalizmu, był uważany przez wszystkie związki młodowiejskie za i c h ideowego patrona i najwyższy autorytet. T y m bardziej że sam wywodząc się ze środowiska wiejskie¬ go, dzięki pracy cwórczej akceptowanej przez szeroki ogół społeczeństwa, udowodnił realność podnoszenia "tego co l u d o w e " do godności ogólnonarodowej. Z tego samego względu znaczny wpływ na młodzież chłopską miał J . Kasprowicz, również z pochodzenia chłop. Jego przesycona l u d o ­ wością poezja stanowiła przykład czystej k u l t u r y w i e j s k i e j . E g z e m p l i fikowała ona ponadto zjawisko wprowadzania k u l t u r y l u d o w e j do ogólnonarodowej oraz nadawanie t e j ostatniej znamion ludowości. Waga zagadnienia k u l t u r y i s z t u k i l u d o w e j w kształtowaniu społeczno-politycznej i k u l t u r a l n e j świadomości oraz p r a k t y k i działania w a r s t w y chłopskiej została jednak najpełniej uwzględniona przez działączy Z M W " W i c i " . Organizacja t a o charakterze w y c h o w a w c z y m , k u l t u r a l n y m i oświatowym powstała w 1928 r., opierała się w dużym stop¬ n i u na założeniach agraryzmu. W miarę r o z w o j u ideologicznego r u c h w i c i o w y "dążył coraz u s i l n i e j do tego, aby wieś, przyswajając sobie dorobek k u l t u r y l u d o w e j i ogólno­ narodowej, jednocześnie wnosiła do tego d o r o b k u swoje własne w a r tości, rozwijając samodzielną twórczość kulturalną" , a nie ograniczała się do naśladowania miasta. 23 24 "Czołowi działacze Z M W R P ... przywiązywali coraz większą uwagę do tego, a b y wieś, a w szczególności młodzież w i c i o w a , nauczyła się cenić pozostałości d a w ­ nej k u l t u r y l u d o w e j , j a k i e zachowały się w pieśniach, sztuce, z w y c z a j a c h i obrzę­ d a c h l u d o w y c h . W k u l t u r z e ludowej w i d z i e l i oni przede w s z y s t k i m n i e p r z e b r a n e źródło wartości społecznych, m o r a l n y c h i w y c h o w a w c z y c h , które miały i m pomóc w r o z b u d z e n i u aktywności c h ł o p ó w " . 25 | ; Na te zadania w s k a z y w a l i oni n i e j e d n o k r o t n i e w swoich wystąpieniach i artykułach. W 1930 r. J . Dec formułował: "Pod przez I narodu 2 8 2 4 « nazwą k u l t u r y r o z u m i e m y nie t y l k o twórczość n a r o d u , n a j w y b i t n i e j s z y c h jego p r z e d s t a w i c i e l i w to także to w s z y s t k o , co się odbija L e c h , op. cit., s. 55-57. K o w a l , op. cit, s. 164. Ibidem, s. 165. w dziedzinie n a u k i zwyczajach jaka pracach, się wyraża i sztuki. codziennego Kultura życia, d a - �61 SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J lej to, co t w o r z y n a s z c h a r a k t e r n a r o d o w y , słowem, co j e s t o b r a z e m naszego duchowego... L u d w i e j s k i jest t w o r z y w e m , z którego w y r a s t a r o d u , j a k to było i j e s t dotąd w dziedzinie l i t e r a t u r y , m a l a r s t w a w Polsce lud wiejski przejawia tyle r o d z i m y c h , własnych j e s t zresztą taką siłą społeczną, że w y p a d n i e w y c h jednostek ra z własnej zwana, duszy. n i e będzie K u l t u r a rodzima, u nas tylko przez własnością muzyki. Ponadto wartości k u l t u r a l n y c h , m u spełnić za pośrednictwem posłannictwo m i s t r z a , który t w o r z y życia wyższa k u l t u r a n a ­ czoło­ dzieła piękna, mądrości i d o b ­ lud tworzona, w s i . lecz kulturą dobrem ludową stąd powszechnym, dla w s z y s t k i c h d r o g i m " «. 2 J . Dec formułuje swoje poglądy dość ogólnikowo i właściwie k o n ­ centruje się na całokształcie zjawisk k u l t u r o w y c h , ale z jego w y p o w i e ­ dzi w y n i k a , że bierze on pod uwagę również zjawiska związane z f o l ­ k l o r e m i szeroko rozumianą działalnością artystyczną ludności w i e j s k i e j . A m b i t n y m więc celem — w którym bez t r u d u odnajdujemy elemen­ t y szlacheckich dążeń i poglądów r o m a n t y c z n y c h oraz neoromantyczn y c h — j a k i s t a w i a l i sobie działacze l u d o w i na p o l u k u l t u r a l n y m , było k r e o w a n i e k u l t u r y l u d o w e j na źródło odradzającej się k u l t u r y całego n a ­ rodu. Jego realizacji miało sprzyjać stałe wzbogacanie k u l t u r y l u d o w e j o nowe treści również w dziedzinie artystycznej. Gorącymi rzecznikami t e j idei b y l i m . i n . J . Niecko i I . Solarz. I . Solarz w 1929 r. formułował te zadania w sposób następujący: "Trza w P o l s k i duszę wnieść. Kulturę ducha wejść, p o w i e t r z e m tworzyć n i e siebie w s i świeżej do n o w y c h owionąć, n o w y obyczaj s u k n i pozować, ale one do r o s t u d u s z y przykładać. Objąć t r z a d z i e d z i n y szersze, myśl polską uczoną w i e j s k i ­ m i kiełkami, ożywić, d o m P o l s k i prostotą piękna ozdobić, osobny cie wycisnąć, osobę świeżą zrobić. W k u l t u r z e górnej trwałe, n a n i c h oprzeć władzę z n i c h wywieść p r a w o " jej styl w gospodarzyć, dobra świe­ tworzyć 2 7 W dziedzinie s z t u k i ludowej I . Solarz reprezentował poglądy z b l i ­ żone do S. W i t k i e w i c z a i neoromantyków. Zwracał uwagę na szczegól­ ną wartość b u d o w n i c t w a wiejskiego, idealnie wkomponowanego w p e j ­ zaż różnych regionów. Zaproponował nawet szerokie uwzględnienie za­ gadnień s t y l u ludowego w programach wyższych szkół o p r o f i l u a r c h i ­ t e k t o n i c z n y m oraz n i e j e d n o k r o t n i e podkreślał znaczenie bogatego zdob­ n i c t w a ludowego jako t w o r z y w a , z którego w i n n a czerpać inspiracje sztuka polska. Szeroko rozumiana sztuka l u d o w a była jego zdaniem jedną z podstawowych dziedzin sprzyjających u t r w a l e n i u w młodzieży w i e j s k i e j przeświadczenia pochodzenia ze środowiska posiadającego własne odrębne wartości k u l t u r o w e . 28 2 6 Wizje 1939 J . D e c , Ruch społeczne (Wici, Warszawa młodej i zmagania Znicz, Społem, wsi, Łuck wiciarzy Młoda 1930, s. 47-48; por. też J . B o r k o w s k i , w świetle Myśl młodzieżowej Ludowa, 1966; szczególnie dużo w y p o w i e d z i Chłopskie prasy ludowej Zycie n a temat k u l t u r y l u d o w e j 1928¬ Gospodarcze), drukowano n a łamach „Znicza" w y d a w a n e g o w K r a k o w i e w l a t a c h 1930-1939. 2 7 I . S o l a r z, Szyce 2 8 Na t y m celu op. cit., s. 64-66. w ruchu ludowym, koncentrowała się " W i c i " , 19 V 1929. jego główna działalność; por. też L e c h, �62 i 1 ! ! S ; i \ 'i I j I j I ! : i; ' i !' j . | | ; | | * ! I j { S , M I I ] I j i | I 1 I I MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA Poglądy zbliżone do I . Solarza cechowały J . Nieckę, chociaż p r o b l e m a t y k a s z t u k i w a r s t w y chłopskiej nie interesowała go szczegółowo, jed¬ n a k można ją odczytać pośrednio w postulatach zwrócenia u w a g i n a pewne f o r m y t r a d y c y j n e j obrzędowości (sobótki, dożynki, w i g i l i a B. Na¬ rodzenia) oraz śpiew. Z a w a r t e w n i c h wartości miały dostarczać młodzieży wiele radości w akcie współuczestniczenia w i c h r e a l i z o w a n i u , obchodach i inscenizacjach oraz posiadać w a l o r artystycznej twórczości p r z y równoczesnym podkreślaniu najistotniejszych momentów w życiu w s i związanych z przyrodą i pracą na r o l i . Za k u l t y w o w a n i e m r o d z i m y c h t r a d y c j i k u l t u r a l n y c h w kołach młodzieży w i e j s k i e j w y p o w i a d a l i się i i n n i działacze r u c h u młodowiejskiego (np. A. M . K u b i c k i , K. Banach, A. Hermaszewski), którzy zarówno w pracach, j a k i działalności i n s t r u k t o r s k i e j w terenie p o p u l a r y z o w a l i wiedzę o l i t e r a t u r z e l u d o w e j , t r u d n i l i się p r z y g o t o w y w a n i e m t r a d y c y j n y c h w i d o w i s k obrzędowych, r o z m a i t y c h f o r m t e a t r u ludowego czy obrzędowego, a także pieśni. Z w o l e n n i k a g r a r y z m u , h i s t o r y k prof. S. K o t , powierza organizacjom młodzieży w i e j s k i e j szczególne zadanie: wybór, rejestrację i upowszechnianie t y c h treści t r a d y c y j n e j k u l t u r y l u ¬ dowej, które są wartościowe i cenne oraz mogłyby wzbogacić całe społeczeństwo. Te wartościowe treści zawarte są przede w s z y s t k i m w sztuce, zwyczajach, obyczajach l u d o w y c h *>. Na znaczenie d o r o b k u w s i w zakresie f o l k l o r u i twórczości a r t y s t y c z nej zwracał uwagę również J . Cierniak. Jego zdaniem wśród l i c z n y c h elementów k u l t u r y ludowej na najwyższe uznanie zasługuje j e j s z t u ­ ka (muzyka, taniec, pieśń, l i t e r a t u r a i obrzędy), doskonale w k o m p o n o wane w życie społeczne środowiska wiejskiego. Dlatego też chłopi po¬ w i n n i skoncentrować się na w p r o w a d z e n i u do k u l t u r y narodowej s w o i c h bogatych osiągnięć twórczych w y p r a c o w y w a n y c h przez w i e k i i pieczołowicie p r z e c h o w y w a n y c h . J . Cierniak jest a u t o r e m specyficznej i d e i t e a t r u ludowego. Teatr t e n bazując na najwartościowszych treściach k u l t u r y l u d o w e j miał spełniać funkcję samowychowawczą środowiska wiejskiego. Koncepcja ta była konsekwentnie p r a k t y c z n i e realizowan a w postaci t e a t r u obrzędowego, w którym obok g w a r y doniosłą rolę pełnił strój l u d o w y . Teatr l u d o w y istniejący w każdym nieomal kole młodzieży miał wyzwolić możliwości twórcze młodego pokolenia chłopów oraz dostarczyć n o w y c h przeżyć a r t y s t y c z n y c h i wzruszeń całemu środowisku w i e j s k i e m u , o p a r t y c h na treściach rodzimej k u l t u r y , a nie zapożyczonych. Dążeniem Cierniaka było, aby wszystko to co wartościowe, rodzime i żywe, chociażby p r y m i t y w n e w f o r m i e , weszło do k u l ¬ t u r y ogólnonarodowej bądź jako wartość sama w sobie, bądź j a k o t w o ¬ r z y w o l u b źródło w twórczości narodowej. » P o r . S . K o t , Udział młodzieży wiejskiej " M ł o d a Myśl L u d o w a " , n r 7-8: 1932, s. 8 n. w tworzeniu kultury ludowej, �"i t' SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J f I I . * I > i P u n k t e m wyjścia dla jego idei t e a t r u były przede w s z y s t k i m giną­ ce już, lecz jeszcze liczne obrzędy związane ze zwyczajami l u d u w i e j s k i e go i miejskiego (takie j a k : turoń, sobótka, l a j k o n i k zwierzyniecki), zachowane w pamięci stare pieśni, baśnie, gawędy, t e k s t y szopek n o w o rocznych oraz o g r o m n y materiał f o l k l o r y s t y c z n y zgromadzony przez m u ¬ zea i ludoznawców. A k t o r z y wyrażać m i e l i sami siebie, pełniąc u s t a l o ną zwyczajem odpowiednią rolę w zespołowym teatrze obrzędowym. Uważał b o w i e m , że dawne obrzędy ludowe były w istocie swego rodzaj u teatrum. "Doskonalone ! przez pokolenia pieśń, t a n i e c , a także strój * 63 d e m zawierają w sobie słowa, ludowy cenne gesty, zwyczajowe i dekoracja zwązana czynności, muzyka, z każdym t a k i m obrzę- pierwiastki zorganizowanego piękna. Tego teatru n i e t r z e b a się uczyć w zwykłym tego słowa z n a c z e n i u , t a k i t e a t r n o s i się w e k r w i , m u s i się więc być w n i m sobą i' t y l k o sobą. Uszlachetnić go poprzez odrzuce­ nie naleciałości, rozwinąć własnym twórczym wysiłkiem danego środowiska zgod­ nie z jego d u c h e m , s t a r e treści a r t y s t y c z n e wzbogacić i d e a m i swego c z a s u , a w y ­ n i k i będą i m p o n u j ą c e " . 30 i | ! j ! i Repertuar należy czerpać ze skarbca staroświeckiego piękna w s i polskiej (dziś zanikającego), zawartego w t z w . materiale etnograficz­ n y m . T u b o w i e m został u t r w a l o n y głęboki sens, dusza l u d u polskiego, jego uczucia, n u t a i gest, związek z przyrodą, wierzenia r e l i g i j n e , "ciepło ogniska rodzinnego i radość gromadnego w s p ó ł ż y c i a " F o l k l o r pol¬ s k i — mieszczące się w n i m rozmaite zwyczaje, obrzędy i p r a k t y k i związane z p o r a m i r o k u , kalendarzem kościelnym, życiem r o d z i n n y m i gro¬ m a d z k i m , zajęciami n a r o l i i t p . — jest doskonałym t w o r z y w e m do w y ¬ powiedzi w f o r m i e t e a t r a l n o - w i d o w i s k o w e j . Ponadto wszystkie te uro¬ czystości emanują ładunkiem d r a m a t y c z n y m . Materiał t e n może być z n a k o m i t y m źródłem samorodnych pomysłów do b u d o w a n i a w i d o w i s k teatralnych. 3 2 P r a k t y c z n i e w teatrze Cierniaka inscenizowano wszystko to, co w y rażało treści ideowe, które przetwarzano na k o n k r e t n e działania. Z d a ­ n i e m A. O l c h y w y d o b y w a n o w n i m szlachetny stosunek człowieka do człowieka, najgłębsze wartości obyczaju, a nie j e d y n i e zewnętrzną barwność regionalnego s t r o j u . Podjęcie treści b l i s k i c h l u d o w i — j a k t o przewidywał S. Żeromski — wzbudzało powszechne zainteresowanie sztuką w ogóle. C i e r n i a k nie uważał f o l k l o r u za nienaruszone " t a b u " . Widział w n i m bogaty i cenny materiał, ze s k a r b n i c y którego w i n n i czerpać samorodni twórcy t e a t r u ludowego . 33 8 0 niaka, A. O l c h a , Jędrzej Źródła i nurty Cierniak polskiego 'i J . C i e r n i a k , Źródła teatru i W a r s z a w a 1963, s. 50. »2 Ibidem, 8 8 s. 87. O l c h a , op. cit., s. 66, 119. i jego dzieło. łudowego, nurty Wstęp do pracy Jędrzeja Cier­ W a r s z a w a 1963, s. 14-15. polskiego teatru ludowego. Wybór pism, �64 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA Rodzajem ogólnopolskiego wielkiego t e a t r u ludowego był obmyślony przez J . Cierniaka obchód dożynkowy w Spale przed prezydentem Rzeczypospolitej I . Mościckim w 1927 r. Wzięły w n i m udział wszystkie czołowe zespoły regionalne k r a j u . Dożynki te miały być symbolem "gospodarskiego poczucia chłopów polskich i w ogóle l u d u pracującego jako o b y w a t e l i wolnego i niepodległego p a ń s t w a " , posiadać przede w s z y s t k i m w a l o r y teatralne i wychowawcze. Stanowiły one głównie okazję do zbiorowych przeżyć na temat radości i n i e d o l i pracy r o l n i k a . Natomiast zastosowane p i e r w i a s t k i t e a t r a l n o - w i d o w i s k o w e służyły j e ­ dynie podniesieniu t y c h przeżyć na wyższy poziom. Na t e n temat J . Ciern i a k pisał, iż "podejmując inicjatywę organizacji ogólnopolskich doży­ nek w Spale pragnęliśmy odrodzić piękny i głębokiej treści społecznej obyczaj w i e j s k i i jednocześnie podnieść go do poziomu zdarzeń w a r ­ tości ogólnopaństwowej" . Samodzielne stanowisko na temat twórczości l u d o w e j reprezentowa­ ła z kolei znana działaczka młodowiejska Z. Solarzowa, która je k o n ­ sekwentnie realizowała w p r a k t y c e podczas zajęć t e a t r a l n y c h i n a u k i zdobnictwa w u n i w e r s y t e t a c h l u d o w y c h . Opozycjonistka wobec bezre­ fleksyjnego powielania t r a d y c y j n y c h wzorów k u l t u r y l u d o w e j ( w imię i c h wiernego zachowania) uważała, iż "ludowość... nie polega na t e m a ­ tyce, która jest i p o w i n n a być rozmaita, ale na z b i o r o w y m t w o r z e n i u i przekazywaniu treści utworów sobie w z a j e m i w i d o w n i zawsze w a t ­ mosferze jedności i współtworzenia" . A u t o r e m futurologicznej, szerokiej w i z j i w k o m p o n o w a n i a s z t u k i l u ­ dowej w kulturę i życie codzienne w a r s t w y chłopskiej jest S. Gierat. Uważając wieś za źródło k u l t u r y społecznej , zalecał czynne podejście do j e j różnych f o r m . Podobnie j a k J . Cierniak stał na s t a n o w i s k u , że t y l k o zbiorowe przeżycie najsilniej i n t e g r u j e gromadę wiejską. M a ono miejsce szczególnie w trakcie obchodów l u d o w y c h , obrzędów i przedsta­ wień t e a t r a l n y c h . Rozbudzane są wówczas najpełniej: honor, ambicja tworzenia oraz umiłowanie swojszczyzny. Równocześnie jego zdaniem r u c h młodowiejski p o w i n i e n dążyć do zmiany obrazu starej w s i i nada­ n i u j e j pięknego wyglądu i z tego względu przywiązywać szczególną wagę do k u l t u r y materialnej i dorobku cywilizacyjnego ludzkości. S z t u ­ k a l u d o w a według S. Gierata, "której p i e r w i a s t k i drzemią głęboko w d u ­ szy l u d u wiejskiego, jest najgłębszym źródłem i podstawą r o z w o j u wspanialej k u l t u r y polskiej. Przecież właśnie sztuka l u d u wiejskiego, acz nierozwinięta, w pierwowzorach nieledwie, bo nie było a n i czasu, 34 35 36 37 84 Ibidem, s. 18. ss Ibidem, s. 19. 3 6 Z. S o l a r z o w a , S. G i e r a t , 56: 1936, s 2. 3 7 Sami Wieś tworzymy źródłem teatr, kultury Warszawa społecznej, 1960, s. 6. "Przewodnik Wiejski", nr �F 65 SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J ani możliwości popracować n a d nią, zdumiewa i w p r o w a d z a w podziw świat cały" . Kreśląc obraz j e j świetlanej przyszłości pisze: 38 "Rozbudowując we, .pogłębiając kę, jej wartości, zdobywając budownictwo, utrwaleniem będzie głębi wówczas, domowe formującego gdy rodzinny zabudowania styl. wygląd budowniczowie Obejście w s i pod względem muszą się wziąć i m z a p i s a n i e białej polach i drogach dowania szy. uzyskają przed budynki się zewnętrzny, ogniskujące zabrać do rozwojo­ wielką wyraz, a sprzęty z dużym poczu­ o k n a m i domów w i e j s k i c h n i e c h a j i tworzyć malarze arcydzieła rzeźbiarze c z y Witów d u s z y iskrę Bożą, która Stwoszów, umożliwiłaby wsi. Mieszkania nasze powiny wyraz przyjemny być czy zabudowaniami życie w s i : d o m y odłogującego ugoru, ludowe, by na wśród Na i zabu­ d l a o k a i miły w s i i m i a s t e c z k a , a b y miały piękny, pełen by nad domami przeorania wyrazem zrealizowany stanąć rzeźby w i e j s k i c h k a m i e n i a r z y , a d o m y duchowe sztu­ odpoczyn­ a r t y s t y c z n e j z d z i e d z i n y rzeźby i m a l a r s t w a . muszą przybrać tak budować "swoisty zewnętrznym. N a s i za bary C e l ten m u s i być urządzone s z t u k i użytkowej twórczości powinny gospodarcze Musimy wygląd karty — dziełami wiejskiego'*". wiejskie chłopskie Chełmońskich, Wittigów, wykrzesać ze s w e j wypełnione możliwości n a s z e życie codzienne, które byłoby się r u c h u c i e m piękna i s m a k u . Ogródki k w i a t o w e upiększają nowe rzeźbę, które otaczając n a s n i e u s t a n n i e p r z y p r a c y i k u umilałyby i wzbogacały d u c h o w o i d l a niej ją p o d każdym względem, będziemy tworzyć swoją dla d u ­ harmonii z i e l e n i górowały szkoły i kościoły. n i m mogło wzejść Trzeba złote z i a r n o pełnej, w s z y s t k o obejmującej k u l t u r y " . 40 O r y g i n a l n y zespół poglądów — imperatywów ideologicznych — w za­ kresie s z t u k i l u d o w e j zaprezentował W. Skuza, poeta, współredaktor krakowskiego " Z n i c z a " . M i m o że egzemplifikuje je zazwyczaj przykła­ d a m i z dziedziny l i t e r a t u r y i poezji, to jednak treść jego w y p o w i e d z i odnosi się również do artystycznej działalności plastycznej w a r s t w y chłopskiej. Jego zdaniem sztuka, będąca jedną z dziedzin duchowego życia człowieka, wpływała i wpływa na kształtowanie myśli, dążeń oraz sposobów i c h realizacji. Z tego względu przypada j e j szczególna rola do odegrania w życiu w s i , ale j e j spełnienie możliwe jest jedynie pod w a r u n k i e m zawarcia w sobie całej wewnętrznej treści życia spo­ łecznego. Sztuka chłopska osiągnie t e n cel dzięki zrośnięciu "z życiem człowieka rolnego z ziemią, słońcem, ogniem i wodą. Poprzez to u n i k n i e na pewno bezsensów, do j a k i c h doszła, choćby dzisiejsza Sztuka miesz­ czańska" . Hasłem przyświecającym twórcom S z t u k i Chłopskiej w i n n o być Piękno, które sztuka sama w sobie m u s i znaleźć, aby na miano s z t u k i zasłużyć. Z d a n i e m S k u z y piękno — " t o nie to, co się komuś podoba, l u b to, co k r y t y c y uważają za takie — ale to, co p o t r a f i zawładnąć ca­ łym człowiekiem i przykuć go do siebie i to w s z e l k i m i d r o g a m i i możli­ w y m i śftjdkami" O t a k i e Piękno p o w i n n i walczyć Twórcy S z t u k i 41 4 2 S . G i e r a t , Podstawy » Ibidem, s. 89. Ibidem, s. 90. 8 8 ruchu młodowiejskiego, Warszawa 1935, s. 89. 8 48 4 1 « 5 W. S k u z a , O sztukę chłopską, I b i d e m , s. 19. Etnografia Polska XXVII/1 " M ł o d a Myśl L u d o w a " , n r 5: 1932, s . 18. �MIROSŁAWA 66 DROZD-PIASECKA Chłopskiej. W a r u n k i e m j e j jest tworzenie przez artystów z urodzenia. Natomiast jego zdaniem "dzisiaj t a k i c h twórców Sztuka... nie ma — toteż społeczeństwo odwraca od n i e j głowę" « . W t o k u dalszego w y w o ­ d u swoich poglądów W. Skuza stawia tezę, że " s z t u k i l u d o w e j chłop­ skiej w Polsce dotąd nie b y ł o " « . A r g u m e n t u j e ją w t e n sposób: "Sztuka tej grupy pewnej grupy społecznej jest to świadomie, a o r y g i n a l n i e , w c h a r a k t e r y s t y c z n y , uzewnętrzniony w pewnej wnętrznego życia... S z t u k a n a s z a — to s z t u k a Z a c h o d u , nistyczno-materialistycznej... twierdzenie, tkwi w I stąd że ta harmonii wyraz wyrosła część sposób jej z kultury która we­ urba- większością społeczeństwie i która w i n n a nadać społeczeństwu swój c h a r a k t e r — n i e tworzyła dotąd S z t u k i swojej... posiadamy (mówię wów, t a k w rzeźbie, j a k w o b r a z a c h (dekoracje o wsi) całą masę prymity­ l u d o w e ) , śpiewach i opowieściach. A l e p r y m i t y w — to j e s z c z e n i e S z t u k a świadomie t w o r z o n a — to d o p i e r o składo­ w a k u l t u r y . . . W t w o r z e n i u S z t u k i w P o l s c e wyręczała chłopów s z l a c h t a l u b w s z y s c y ci, co w m n i e j s z y m l u b większym żyjąc d o b r o b y c i e su odetchnąć świeżym powietrzem i oczy ubawić potrzebowali kolorem. od c z a s u do c z a ­ Stąd powstała ona poezja »o ludzie«, o w e o b r a z k i m a l o w a n e p s t r o k a t o p r z e z l u d z i m i a s t o w y c h , a p r z e d ­ stawiające »śliczne gęsiarki«, c u d o w n e »Hanki« i pastuchów. Bawienie się ludo­ wością żyło i żyje w P o l s c e po dzień dzisiejszy..." « Obecnie sztuka mieszczańska zwyrodniała i skarlała, zamiera, a chło­ pi zaczynają żyć samodzielnie po latach n i e w o l i i zależności od miasta. Nadchodzi więc n i e z w y k l e sprzyjający czas d l a S z t u k i Chłopskiej, któ­ ra z " z i e m i się rodzić będzie..., t z n . że cechy ona nosić będzie w sobie takie, jakie j e j może dać zżycie człowieka z przyrodą" Argumentem p o d s t a w o w y m dla W. Skuzy, że jest na słusznej drodze r o z u m o w a n i a , była rozmowa, jaką przeprowadził na temat s z t u k i l u d o w e j z prof. F. B u ­ j a k i e m , w czasie której " — z zapałem w i e l k i m ów Chłop P r a w d z i w y wyrwał m i z serca, to, o c z y m nieraz dumałem: »Artystom w s i — p o ­ wiedział potrzeba, aby cierpieli ze wsią — a wówczas chłopską rozpocz­ ną tworzyć Sztukę! « " . To, że chłopi muszą stworzyć swoją własną sztukę, jest dla W. Skuzy koniecznością równie oczywistą, j a k to, iż "muszą nadać swoją treść całej Polsce" . A b y j e d n a k t e n cel osiągnąć, niezbędne jest zatarcie różnic między chłopem — i n t e l i g e n t e m a wsią, tak żeby inteligencja była l u d e m , a l u d inteligencją. Co do t e j k w e s t i i W . Skuza jest optymistą. Wśród działaczy młodowiejskich p r z e c i w n y apoteozowaniu t r a d y c y j ­ nej k u l t u r y i s z t u k i l u d o w e j był K. M a j — dzałacz C Z M W " S i e w " . Z a ­ rzucał on t e m u r u c h o w i n i e r e a l n y literacko-etnograficzny stosunek do k u l t u r y l u d o w e j , chociaż n i e zaprzeczał, że zawiera ona wiele elemen­ tów i treści wartościowych i godnych rozpowszechnienia nie t y l k o na 4 7 48 " Ibidem, «< Ibidem,-s. « Ibidem, *» Ibidem, "Ibidem; « Ibidem, s. 20. 20. s. 20-21. s. 23. s. 23. s. 24. �67 SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J w s i , lecz i w całym społeczeństwie. Zaliczał do n i c h m . i n . pieśni, t a ­ niec, muzykę, zbieractwo, niektóre f o r m y współżycia gromadzkiego, a r ­ chitekturę i literaturę « . Równocześnie zalecał stosunek a k t y w n y i twór­ czy do t y c h elementów dziedzictwa k u l t u r y w i e j s k i e j . Postulował n i e zadowalanie się k u l t y w o w a n i e m i c h w niezmienionej postaci, lecz w y ­ k o r z y s t y w a n i e j a k o źródła czy t w o r z y w a , które po dokonaniu odpowied­ n i c h przeróbek i zabiegów zdolne będą reprezentować kulturę r o z w i j a ­ jącej się c y w i l i z a c y j n i e w s i . K u l t u r a ta p o w i n n a więc być nowa, cho­ ciaż nawiązująca do t r a d y c j i , ale nie naśladująca s t a r y c h i przeżytych już wzorów. Uważał, że w akcji wskrzeszania zabytków jest niewiele pierwiastków twórczych. Działalność w t y m zakresie ogranicza się b o ­ w i e m do odtwarzania l u b r e a k t y w o w a n i a elementów starej k u l t u r y , nie zawsze niezbędnych w imię tworzenia k u l t u r y n o w e j . Najwłaściwsze stanowisko w t y m zakresie to postawa twórcza, a nie bezrefleksyjnie odtwarzająca. Odnosić się ona p o w i n n a do w s z y s t k i c h dziedzin t r a d y c y j ­ nej k u l t u r y . Wychodząc z t a k i c h założeń K. M a j k r y t y c z n i e odnosił się do powielania — zgodnie ze s t a r y m schematem — w i d o w i s k t e a t r a l ­ n y c h , których t e m a t e m są t r a d y c y j n e obrzędy ludowe, n p . dożynki, w e ­ sela, sobótki. Wartości artystyczne reprezentowały t y l k o te przedstawie­ nia, które były twórcze. Nie zyskała jego aprobaty również propagowa­ na w r u c h u młodzieży w i e j s k i e j idea r e a k t y w o w a n i a "staroświeckich" ubiorów n a w s i . N a j s i l n i e j rozpowszechniana była ona przez l u d z i prezentujących turystyczno-etnograficzny stosunek do chłopa oraz dzia­ łaczy w i e j s k i c h niechłopskiego pochodzenia, czyli swoistych chłopmanów uważających że " d u c h chłopski i chłopskość w ogóle wyraża się w u b i o ­ rach t r a d y c y j n y c h " IMieli o n i swoich poprzedników w dobie neorom a n t y z m u , j a k n p . L . Rydel, który w z o r e m r o m a n t y c z n y m szukał "źró­ deł odrodzenia l i t e r a t u r y i m a l a r s t w a biorąc t e m a t y ze w s i " co wiecei sam ożenił się z chłopką i założył strój chłopski w imię "zbliżenia się do l u d u " . R y d e l był j e d n a k i n t e l i g e n t e m chłopomanem, a jego dzia­ łalność nieszkodliwa czego iuż nie można Dowiedzieć o tv'ch i n t e l i g e n ­ tach - chłopomanach którzy kierując się p o b u d k a m i mandatowo-posels k i m i przywdziewała ubiór chłopski bawiąc sie w wieśniaków Prooaean da za w z n o w i e n i e m t r a d y c y j n y c h ubiorów dała niepełne i nie nailensze r e z u l t a t y . Młodzież wiejska uczestnicząc w zjazdach i wycieczkach prze¬ bierała się w stare i zniszczone stroje ojców, dając szczególny pokaz pstrokacizny i ubogiej szarzyzny. K. M a j stał s t a n o w i s k u że t a k i e podejście do t r a d y c y j n y c h ubiorów iest niesłuszne ponieważ zarówno względy ekonomiczne, j a k k u l t u r a l n o - h i g i e n i c z n e oraz społeczne stają 5 1 52 *» K . M a j , Problemy nowej s. 13; t e n ż e , Ruch..., s. 15 n. M a j , Ruch..., s. 16. " i Ibidem, s. 16. « Ibidem, s. 16. 5 0 kultury wsi, " P r z e w o d n i k Wiejski", nr 5-6: 1936, �MIROSŁAWA 68 DROZD-PIASECKA w sprzeczności z n i m i . U b r a n i a współczesne są tańsze i higieniczniejsze od d a w n y c h , a bardzo istotne względy społeczne świadczą o t y m , iż na niektórych terenach strój l u d o w y był swoistą liberią, którą kazano zakładać chłopom w okresie poddaństwa i pańszczyzny, przez co samo nie może o n oddawać prawdziwego ducha chłopskiego «». Jednocześnie jednak K . M a j przyznaje, że wznowienie i zachowanie s t r o j u ludowego jest ważnym c z y n n i k i e m społecznym z tego względu, że " l u d z i e j e d n a ­ k o w o u b r a n i łatwiej nawiązują łączność ze s o b ą ' ' « , drugiej jednak s t r o n y istnieją już liczne przykłady, że część chłopów zarzuciła swój strój ze względu na "niewłaściwe odnoszenie się do n i c h i n t e l i g e n c j i i l u d z i w m i a s t a c h " « . T e n c z y n n i k społeczny zdaniem K. Maja działa i będzie działać. Uznaje o n rację "zachowania ubiorów t r a d y c y j n y c h na w s i jako ubiorów odświętnych, w w y p a d k u g d y b y te u b r a n i a udało się narzucić również i n t e l i g e n c j i , co przyczyniłoby się do j e j z d e m o k r a t y ­ z o w a n i a " ««, ale j a k sceptycznie dodaje, n i e w i d z i t a k i c h możliwości na przyszłość. Dotychczasowy stosunek do k u l t u r y w s i był t y p o w o przedmiotowy. Chłop był t e m a t e m twórczości, szczególnie w dziedzinie k u l t u r a l n o - a r ­ tystycznej, poświęcano m u poezję, literaturę, m a l a r s t w o . Czerpano z jego k u l t u r y różne elementy, które stawały się s u r o w c e m dla twórców i n t e l i g e n c k i c h . I dopiero w ostatnich latach n a s k u t e k przeobrażeń spo­ łecznych i ekonomicznych rozwinął się proces " w y c h o d z e n i a chłopów do k u l t u r y w charakterze p o d m i o t u ( t w ó r c y ) " " . P r z e m i a n y zachodzą­ ce w życiu w s i wskazują, "że prężność społeczeństwa chłopskiego z n a j ­ duje się w s t o s u n k u w p r o s t p r o p o r c j o n a l n y m do procesu upowszechnia­ nia k u l t u r y " «*. Liczne r e f o r m y społeczne przyczyniają się do tego, że: z "społeczeństwo chłopskie dochowuje się własnych powieściopisarzy, poetów, m a l a r z y , rzeźbiarzy, muzyków, n a u c z y c i e l i , u c z o n y c h i t p . L i c z b a i c h będzie w z r a s ­ tać w nego, zależności od p r o c e s u kulturalnego. poprzez demokratyzację "wchodzenia powoduje na nowe i polityczną i do k u l t u r y jako kulturalną" . 50 A j a k i robotników, do k u l t u r y j a k o poszerzenie drogi się życia gospodarczego, chłopskie w e j d z i e gospodarczą, chłopów podobnie, pogłębienie Wchodzenie demokratyzowania Społeczeństwo kultury źródeł w kultury naszym i jej państwie twórca sam proces jej i robotniczego podmiot życia publiczno-państwowego się "« « «« w « » •» Ibidem, Ibidem, Ibidem, Ibidem, Ibidem, Ibidem, Ibidem, Ibidem, s. 17-18. s. 18. s. 19. s. 20. s. 24. s. 24. s. 26. s. 27. i kultury. Ruch wsi"»». podmiotu, przewartościowanie... odbywa pod w p ł y w e m przeobrażeń społecznych, które czynią ze społeczeństwa w i e j s k i e j . . . pamiętać m u s i o t y c h drogach r o z w o j u politycz­ jej właśnie chłopskiego młodzieży �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J G9 Starając się dać pełniejszy obraz życia psychicznego chłopa p o w i ­ n i e n o n zwrócić uwagę i na to, j a k mieszkaniec w s i odczuwa piękno, które jest formą uczuciowo-estetyczną życia, a świadczy o n i m wnętrze izby, zabawa, śpiew, kolorowe obrazy i rzeźby. Ostre i pstrokate b a r w y podobają się ludności w i e j s k i e j . Dlatego też zakupuje ona n a odpustach kolorowe obrazy o treści r e l i g i j n e j , oprawiane w złote r a m y , dewocjo­ nalia i inne p r z e d m i o t y , j a k n p . landszafty i m a k a t y . N i e w i e l k i e znacze­ nie ma dla t y c h nabywców f a k t , że są one tanie l u b przedstawiają t e ­ matykę religijną. N i e decyduje o zakupie wartość artystyczna p r z e d m i o ­ t u , lecz jego " p s t r o k a c i z n a " . Gros z t y c h wyrobów, j a k n p . różne świec­ kie małomiasteczkowe landszafty, z a k u p y w a n y c h jest przez chłopów t y l k o z u w a g i n a to, że posiadanie i c h uważają za dowód, iż są ludźmi 0 wyższej k u l t u r z e . N i e zdając sobie z tego s p r a w y , hołdują więc gustom małomiasteczkowym. Podobnie dzieje się i w i n n y c h dziedzinach wytwór­ czości a r t y s t y c z n e j . N p . m a s o w y m zjawiskiem współczesnym jest sprze­ dawanie przez chłopów a r t y s t y c z n y c h wyrobów przemysłu ludowego 1 n a b y w a n i e w zamian artystycznie bezwartościowych przedmiotów (m. i n . sprzedawane są ręcznie tkane k i l i m y , a zakupywane fabrycznie w y p r o d u k o w a n e k a p y na łóżka). Z j a w i s k a tego nie można tłumaczyć j e d y n i e względami e k o n o m i c z n y m i (sprzedając wyrób droższy, n a b y ­ wają tańszy), ale i psychospołecznymi. Fabryczna kapa jest dla n i c h s y m b o l e m "pańskiego" n a k r y c i a na łóżko « . K. M a j k r y t y c z n i e odnosił się również do sposobów obchodzenia u r o ­ czystości dożynkowych w s k a l i p o w i a t u i k r a j u , które jego zdaniem p r z y ­ czyniały się do zatracania przez chłopów godności l u d z k i e j , podczas g d y właściwa droga prowadziła przez podniesienie i c h świadomości społecz­ n e j . Poglądy K. Maja niestety n i e wywarły znaczniejszego wpływu n a sposób podejścia do t r a d y c y j n e j k u l t u r y i s z t u k i l u d o w e j związków młodowiejskich. O d n o t o w a n i a w y m a g a również f a k t , iż w latach 3 0 - t y c h z kręgu A k a d e m i c k i e j Młodzieży W i e j s k i e j , skupionej wokół miesięcznika p o ­ święconego s p r a w o m r u c h u ludowego — "Młoda Myśl L u d o w a " , w y ­ chodzą p o s t u l a t y skierowane na twórczą koegzystencję miasta ze wsią w dziedzinie k u l t u r y i s z t u k i . Propozycje te idą w k i e r u n k u u t r z y m a n i a i r o z w i j a n i a t y c h wyłącznie elementów ludowości, "które przedstawia­ ją potencjalne zdolności do życia" włączenia i c h " w e wszystkich dzie­ dzinach do s k a r b u d o r o b k u o g ó l n e g o " . Natomiast należy zaniechać sztucznego k u l t y w o w a n i a t y c h właściwości w s i , które "umrzeć muszą", a w to miejsce wchłaniać rzeczy nowe i przyswajać j e tłumacząc na 6 2 63 • i Ibidem, s. 73. « J. Krzemień, s. 16. •> I b i d e m , s. 16. Granica dwóch kultur, "Młoda Myśl L u d o w a " , n r 1: 1932, �MIROSŁAWA 70 DROZD-PIASECKA "język w s i " . Dokonanie analizy wzajemnego k u l t u r a l n e g o oddziaływa­ n i a miasta i w s i , sformułowanie t y c h zagadnień oraz wytyczenie dróg zorganizowanego działania w i n n o być j e d n y m z naczelnych celów mło­ d y c h ludowców. Wieś p o w i n n a stać się również l a b o r a t o r i u m naukowego badania zarówno w zakresie przeszłości, j a k i p r z e m i a n obecnych. Cel t a k i mógłby być realizowany w specjalnym i n s t y t u c i e badawczym. Wśród 5 podstawowych sekcji prowadzących działalność naukową t e j placówki, jedna z n i c h zajmie się s p r a w a m i r e g i o n a l i z m u etnograficz­ nego, f o l k l o r e m , sztuką ludową, tradycją, w i e r z e n i a m i l u d o w y m i za­ równo od s t r o n y żywotności t y c h zjawisk, j a k też i c h zanikania i prze­ kształcania pod wpływem m . i n . zachodzących procesów u r b a n i z a c y j ­ n y c h i obyczajowych. W c i e l e n i e m w życie i d e i tego i n s t y t u t u p o w i n n a zająć się młodzież akademicka i młoda inteligencja pochodzenia chłop­ skiego . 6i Zamierzenia te w I I Rzeczypospolitej nie doczekały się jednak rea­ l i z a c j i i pozostały jedynie w sferze p o s t u l a t ó w . Pojawiających się i niknących swoistych efemeryd. Obok założeń teoretycznych poszczególnych działaczy r u c h u l u d o w e ­ go na polu k u l t u r y i s z t u k i l u d o w e j , zakres, k i e r u n e k zainteresowań oraz stosunek do s z t u k i ludowej i n t e l i g e n c j i chłopskiej odzwierciedla­ ją deklaracje ideowe, p r o g r a m y i s t a t u t y różnych s t r o n n i c t w i o r g a n i ­ zacji chłopskich. Są one s w o i s t y m i s y n t e t y c z n y m i ujęciami egzemplifi­ kującymi główne idee, poglądy i oczekiwania związane z tą gałęzią a r ­ tystycznej twórczości w i e j s k i e j . Do zakończenia I w o j n y światowej zawarte w n i c h sformułowania kładły nacisk głównie na znaczenie ekonomiczne rękodzieła i przemysłu ludowego (domowego). Zwrócenie u w a g i na sensu stricto artystyczną twórczość ludową datuje się dopiero od l a t 20-tych bieżącego stulecia. Po raz pierwszy s p o t y k a m y się z nią w Programie Polskiego S t r o n ­ n i c t w a Ludowego " W y z w o l e n i e " z 1925 r. P u n k t 82 tego d o k u m e n t u stwierdza: "obowiązkiem państwa jest również popieranie twórczości artystycznej, zwłaszcza twórczości l u d o w e j " . A r t y s t y c z n a twórczość ludowa obejmuje w t y m p r z y p a d k u szeroki wachlarz gałęzi działalnoś­ ci artystycznej l u d u wiejskiego, w którym mieści się zarówno szeroko pojmowana plastyka, j a k rękodzieło i f o l k l o r . Ważny akcent w t y m sformułowaniu s t a n o w i uznanie, że popieranie tej twórczości jest obo­ wiązkiem państwa. Oprócz wyodrębnienia wartości artystycznej twór­ czości l u d o w e j , podlegającej szczególnej opiece, w dalszych p u n k t a c h (pt. 109 i 115) p r o g r a m u zwrócono uwagę na znaczenie gospodarcze 6 5 J. Krzemień, n r 4: 1932, s. 10-13. 6 1 « Program S. L a t o , W. s. 236. W sprawie naukowego badania wsi, "Młoda Myśl Ludowa", Polskiego Stronnictwa Ludowego "Wyzwolenie" z 16 III 1925, [w:] S t a n k i e w i c z , Programy Stronnictw Ludowych, W a r s z a w a 1969, �71 SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J wytwórczości rzemieślniczej oraz przemysłu l u d o w e g o . P u n k t 115 gło­ si: iż: " o d w i e c z n y polski przemysł l u d o w y (tkactwo, przerób wełny, l n u i k o n o p i , przemysł drzewny, koszykarski itp.) p o w i n i e n odegrać poważ­ ną rolę z a t r u d n i e n i a i uprzemysłowienia ludności w s i nie zajętej przez r o l n i c t w o l u b zajętej przez nie w s t o p n i u niedostatecznym" . D l a jego właściwego f u n k c j o n o w a n i a niezbędne jest usprawnienie t e c h n i k i i j a ­ kości wytwórczości, które najlepiej mogą być przeprowadzone p r z y zor­ ganizowaniu zasad spółdzielczych. Sprawą bardzo ważną jest, aby prze­ mysł l u d o w y " n i e stawał się przemysłem chałupniczym, w y z y s k i w a n y m i tracącym cechy etniczne i a r t y z m l u d u polskiego i żeby urastał do wyżyn przemysłu najlepiej zaspokajającego potrzeby ludności z włas­ n y c h surowców i przez miejscową ludność" . W sformułowaniach t y c h obok ekonomicznych walorów, j a k i e posiada t r a d y c y j n y przemysł l u d o ­ w y przynoszący dodatkowe źródło zarobku ubogiej ludności w i e j s k i e j , w sposób pośredni zostały podkreślone i inne cechy, a mianowicie a r ­ t y z m twórczy l u d u polskiego oraz jego etniczny charakter. 66 67 68 Rozwinięcie zagadnień k u l t u r y i s z t u k i l u d o w e j przynosił P r o g r a m Polskiego S t r o n n i c t w a Ludowego " P i a s t " , u c h w a l o n y na V Nadzwyczaj­ n y m Ogólnopolskim Kongresie w K r a k o w i e w 1926 r. Już w części wstępnej podkreślono wartości patriotyczne l u d u i jego k u l t u r y , a w a r t . 18 zawierającym treści programowe S t r o n n i c t w a , zadeklarowano zobo­ wiązanie: "PSL badanie Piast otoczy i rozwijanie opieką wszelkie k u l t u r y ludowej, organizacje i i n s t y t u c j e , mające a p r z e z to w z b o g a c a n i e Obrzędy i z w y c z a j e l o k a l n e i ogólnonarodowe, stroje l u d o w e , nictwo, słowem w s z y s t k o , co n a d a j e prastarej przeszłości i twórczości naszej na celu kultury narodowej. zdobnictwo i budow­ w s i s w o i s t e c e c h y , co świadczy o j e j kulturalnej znajdzie również życzliwą opiekę P S L Piast" . 6 8 Działacze t e j organizacji nie t y l k o dostrzegli wartości t r a d y c y j n e j k u l t u r y l u d o w e j oraz p i e r w i a s t k i patriotyczne w niej zawarte, lecz i za­ d e k l a r o w a l i wysiłki zmierzające do j e j badania i r o z w i j a n i a w imię wzbogacania k u l t u r y narodowej. Ponadto dość ściśle określili, jakiego t y p u twórczość będzie p r z e d m i o t e m i c h opieki. Jest to pierwszy p r o ­ g r a m , który t a k jasno precyzuje miejsce k u l t u r y i s z t u k i l u d o w e j w k u l ­ t u r z e całego n a r o d u . Ideę tę powtórzy w r o k później P r o g r a m S t r o n n i c t w a Chłopskiego, lapidarnie formułując, iż " S t r o n n i c t w o Chłopskie otoczy szczególną opie­ ką kulturę i sztukę opartą na p i e r w i a s t k a c h l u d o w y c h " ™. P e w n y m n o «• Ibidem, s. 241. »' Ibidem, s. 241. Ibidem, s. 241. 88 «» I b i d e m , s. 198. « Lato, Stronnictwo Chłopskie, program, S t a n k i e w i c z , op. cit., . 285. s statut, instrukcje, Warszawa 1927, [w:] �ir ;!i MIROSŁAWA 72 DROZD-PIASECKA v u m i rozszerzeniem w stosunku do poprzedniego d o k u m e n t u jest w t y m p r z y p a d k u zobowiązanie do objęcia opieką nie wyłącznie różnorodnych f o r m t r a d y c y j n e j k u l t u r y i s z t u k i l u d o w e j , lecz i twórczości opartej na p i e r w i a s t k a c h l u d o w y c h . P o s t u l a t y P S L " P i a s t " odnoszące się do k u l t u ­ r y i s z t u k i ludowej zostały nieomal dokładnie powtórzone następnie w sformułowaniach a r t . 12 P r o g r a m u S t r o n n i c t w a L u d o w e g o z 1931 r. « . Również w deklaracji ideowo-programowej Ogólnopolskiego Związ­ k u A k a d e m i c k i e j Młodzieży L u d o w e j z 1928 r. postulowano w pracy społecznej t e j organizacji n a d r o z w o j e m m a t e r i a l n y m i d u c h o w y m w s i , oprzeć się na "...rodzimej k u l t u r z e l u d o w e j p r z y należytym uwzględnie­ n i u j e j regionalnych odrębności" . W t y m e n i g m a t y c z n y m sformuło­ w a n i u kryły się oczywiście i p i e r w i a s t k i s z t u k i l u d o w e j , ale zagadnie­ nie to nie zostało szerzej rozwinięte. B r a k stabilizacji gospodarczej w 20-leciu międzywojennym, liczne k r y z y s y , niemożność zapewnienia dostatecznego r y n k u pracy dla l u d ­ ności zbędnej p r o d u k c y j n i e na w s i oraz szereg i n n y c h p r z y c z y n n a t u r y ekonomiczno-społecznej w r a z z szerzącymi się zasadami a g r a r y z m u sto­ ją u podłoża z a k t y w i z o w a n e j działalności ekonomicznej s t r o n n i c t w l u d o ­ w y c h i związków młodzieży w i e j s k i e j również na p o l u s z t u k i l u d o w e j . W 1936 r. na posiedzeniu Zarządu Głównego Związku Młodzieży W i e j s k i e j RP " W i c i " zatwierdzone zostały "zasady działalności gospo­ darczej Związku, mające na celu zorganizowanie i n i c j a t y w y chłopskiej na szerokim froncie gospodarczym mas w i e j s k i c h " . W punkcie 4 c-e, tego d o k u m e n t y czytamy: 72 M I I. 7S "GKG li rozpatrują r u c h spółdzielczy już placówek tów kalnym uwadze, w spółdzielczych przemysłu koronkarstwo domowego itd.); że organizacja sposób użyteczny potężnym gminy n i e istnieje, l u b w z m o c n i e n i a względnie i wspólnoty zdobniczego pracy ... w (zabawkarstwo, c e r a m i k a , cegielnictwo, tych placówek tysiące młodej pożądane klinem i kadry ze w s z e c h miar obcoplemiennego opartej snycerstwo ludowe, n a materiale mieć handlowe i wiejskiej, zbliżenie w s i i m i a s t a , elementu warszta­ tkaniny itd.). Należy ich wykorzystanie intelektualnej istniejących zakresie hafty, ... i n n y c h warsztatów przetwórczości (wikliniarstwo, urzeczywistniając obecnie bezpośrednie w i d o k i r e a l i z a c j i i n i c j a t y w y spółdzielczej, jeże­ n a terenie lo­ na zajęłoby i miejskiej, rozdzielonych eksploatacyjnego" . 74 D o k u m e n t ten jest dla naszych rozważań ważny przede w s z y s t k i m dlatego, że kładzie nacisk głównie na w a l o r y ekonomiczne różnych dzie­ dzin s z t u k i l u d o w e j , ujętej w t y m p r z y p a d k u w r a m y przemysłu domo­ wego i zdobniczego oraz postuluje współpracę między m i a s t e m a wsią 7 1 L a t o , S t a n k i e w i c z , op. cit., . 302. s " A r t . 6. D e k l a r a c j i i d e o w o - p r o g r a m o w e j Ogólnopolskiego Z w i ą z k u A k a d e m i c ­ k i e j Młodzieży L u d o w e j 1928 r., "Młoda Myśl L u d o w a " , n r 2: 1928, s. 16-18. c y t . z a Akademicka młodzież ludowa w I I Rzeczypospolitej. Relacje, materiały, doku­ menty, oprać, zbiór, pod r e d . S . M a l a w s k i e g o , W a r s z a w a 1974, s. 44. » Związek Młodzieży Ibidem, s. 132. 7 74 Wiejskiej RP "Wici" s. 131-132. �73 SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J na płaszczyźnie s z t u k i l u d o w e j . W p e w n y m sensie uzupełniała go U c h w a ­ ła Ogólnozwiązkowej K o n f e r e n c j i Koleżanek z 1939 r. Podkreślając zna­ czenie piękna j a k o c z y n n i k a wychowawczego uchwała zalecała zwróce­ nie u w a g i n a te wszystkie m o m e n t y , które "pozwolą poprzez p i e r w i a ­ stek piękna pogłębić i poszerzyć życie duchowe w s i " . P r a k t y c z n i e zaś realizacja tego zamierzenia przebiegać miała poprzez czytelnictwo ksią­ żek, organizowanie przedstawień t e a t r u ludowego, pielęgnowanie pieśni oraz usuwanie ze w s i tandety w sprzętach i zdobnictwie mieszkań w dą­ żeniu do stworzenia własnego s t y l u życia chłopskiego. Naturalną dzie­ dziną p r z e j a w i a n i a się piękna za sprawą k o b i e t y jest ubiór i strój r e g i o ­ n a l n y , h a f t i k o r o n k a r s t w o oraz urządzenie d o m u wewnątrz i zew­ nątrz" 76. S z t u k a l u d o w a zyskała w t y m sformułowaniu nową jakość — wartość estetyczną, oraz stała się r e p r e z e n t a t y w n y m wykładnikiem s t y ­ l u życia w a r s t w y chłopskiej, odróżniającej ją spośród i n n y c h w a r s t w i g r u p społecznych, a zatem zyskała rangę wyróżnika społecznego. 75 Podstawowe myśli i poglądy działaczy s t r o n n i c t w l u d o w y c h z o k r e ­ su I I Rzeczypospolitej w zakresie k u l t u r y i s z t u k i l u d o w e j były k o n t y ­ nuowane również w czasie o k u p a c j i n i e m i e c k i e j . Przygotowując się do życia w w o l n e j ojczyźnie S t r o n n i c t w o L u d o w e " R o c h " w 1943 r. sfor­ mułowało Deklarację Ideowo-Programową, której pt. 2. głosił, iż " R u c h l u d o w y wyraża niezłomne przeświadczenie, że z r o d z i m y c h p i e r w i a s t ­ ków k u l t u r y l u d o w e j odrodzi się treść k u l t u r y narodowej oraz s t y l ży­ cia p o l s k i e g o " " . Z a w a r t a jest w t y m s t w i e r d z e n i u k o n t y n u a c j a myśli r o m a n t y c z n e j i późniejszej neoromantycznej, które odrodzenie k u l t u r y n a r o d u widziały w k u l t u r z e w a r s t w y chłopskiej. K u l t u r a i sztuka l u d o ­ w a , a przede w s z y s t k i m zawarte w niej rodzime p i e r w i a s t k i , mają w t y m p r z y p a d k u rangę odnowicielską — twórczą n i e t y l k o d l a k u l t u ­ r y l u d o w e j , ale szerzej k u l t u r y narodowej, są życiodajną siłą n a r o d u , na podstawie której odrodzi się on, a z n i m specyficzny s t y l życia p o l ­ skiego. Doceniając t e n społeczny aspekt narodowotwórczy s z t u k i l u d o ­ w e j również Ruch L u d o w y w d e k l a r a c j i ideowo-programowej z 1943 r. futurologicznie określa, iż w przyszłej Polsce sztuka (wespół z nauką) otoczona będzie troskliwą i pieczołowitą opieką oraz stworzone j e j zo­ staną j a k najpomyślniejsze w a r u n k i r o z w o j u . W dokumencie n i e w p r o ­ wadzono rozróżnienia n a sztukę ludową i sztukę elitarną (profesjonal­ ną). T e r m i n s z t u k a obejmuje w n i m całokształt artystycznej twórczości narodu. 78 M i m o l i c z n y c h , cennych u w a g i twórczych pomysłów a n i działacze r u c h u ludowego i młodowiejskiego, a n i inteligencja pochodzenia chłop« Ibidem, s. 167. " Ibidem, s. 168. " L a t o , S t a n k i e w i c z , op. cit., s. 338. ™ Deklaracja Programy ideowo-programowa Stronnictw Ludowych Ruchu (1852-1959), Ludowego Warszawa z 1943 r., [w:] 1962, ,s. 276. S. Lato, �MIROSŁAWA 74 DROZD-PIASECKA skiego n i e m i e l i sprecyzowanego poglądu na temat artystycznej twór­ czości plastycznej w a r s t w y chłopskiej. Koncentrując uwagę na t y c h zja­ w i s k a c h k u l t u r y ludowej, które były zarówno wyróżnikami w a r s t w y chłopskiej, j a k i wartościami g o d n y m i podniesienia do r a n g i narodo­ w y c h w dziedzinie ludowej twórczości artystycznej dostrzegli głównie obrzędy, u s t n y i muzyczny f o l k l o r w i e j s k i , strój regionalny, zdobnictwo oraz przemysł domowy. Również propaganda prasowa k i e r o w a n a do w s i poza nawoływaniem do r e a k t y w o w a n i a ludowego przemysłu domowego w celach k o m e r c j a l ­ n y c h , ochrony "swojszczyzny" przed zupełnym z a n i k i e m i " k r z e p i e n i e m serc" s t w i e r d z e n i a m i , że sztuka ludności w s i jest źródłem n a t c h n i e n i a dla s z t u k i narodowej nie precyzowała właściwie żadnego k o n s t r u k t y w ­ nego stanowiska w odniesieniu do s z t u k i l u d o w e j . Prasa przeznaczona d l a odbiorcy wiejskiego, mająca nieporównanie szerszy zakres oddziały­ w a n i a niż i n t e l e k t u a l n a p u b l i c y s t y k a społeczno-kulturalna wykazywała szczególną nieudolność i b r a k zainteresowania tą problematyką. Poza propagowaniem l i c z n y c h dziedzin przemysłu domowego i cha­ łupnictwa oraz i n f o r m o w a n i e m o n i c h , czasopisma kierowane do w s i lansowały swoisty l i r y c z n y , chłopomański obraz "rodzenia się wszech­ obecnej s z t u k i l u d o w e j , pod strzechą, w czas później jesiennej słoty..., czarodziejskiej w s w y m p r y m i t y w n y m pięknie ... t w o r z o n e j duszą l u d u , duszą słońcem i sokami ziemi zapłodnioną... wiecznie żywą i niezwycię­ żoną" ™. Uczulały wyobraźnię czytelników na nieuczonych grajków — Janków muzykantów; strugających k o z i k i e m pastuszków, których s w o j ­ ska twórczość przenikała duszę, oraz wyrażały s m u t e k z powodu w y m i e ­ r a n i a s z t u k i l u d o w e j w ogóle. Ostrzegały, że sztuka l u d o w a " t a k a cał­ k i e m swoja, odwieczna, prosta, odbiciem będąca swojej ziemi, swej p r z y r o ­ d y , swego nieba, która stała się chlebem żywym artystów" jest obecnie zagrożona zarówno przez obce, fabryczne wzory, j a k i nawoływania do u t r z y m a n i a dawnego c h a r a k t e r u , co powoduje hamowanie j e j swobod­ nego rozwoju. Publicyści " f i l o z o f i c z n i e " m o t y w o w a l i , iż: " t a k i e jest prze­ znaczenie każdego p r y m i t y w u . W miarę r o z w o j u k u l t u r y zamiera n i e uczony skowrończy śpiew duszy człowieka; ustępuje on miejsca róż­ n y m s n o b i z m o m " , ale równocześnie dodając c z y t e l n i k o m o t u c h y do­ w o d z i l i , że sztuka l u d o w a po e w o l u c j i i uproszczeniach powraca " w p o ­ k o r n y c h p r e l u d i a c h szopenowskich, b y wyśpiewać cichą tęskontę czło­ w i e k a " . Kreśląc o p t y m i s t y c z n y w a r i a n t j e j r o z w o j u zaznaczali, iż uprzednio ludzie wiejscy nie doceniali s w y c h prac a r t y s t y c z n y c h , ale 8 0 81 82 " J. Kłosowski, W czas późnej jesieni.,., 45: 1929, s. 11. D o d a t e k do n r 307 " I l u s t r o w a n e g o 8 0 Z. K a ń s k a , Dorobek 8 1 Z. A n d r z e j e w s k i , l : 1938, s. 22. * Ibidem. 8 5 22. kulturalny Wartość "Kurier Naukowo-Literacki", wsi polskiej, sztuki nr K u r i e r a C o d z i e n n e g o " , z X I 1929 r. ludowej, " S i e w " , n r 14-15: 1934, s. 176. „Młoda Myśl Ludowa", nr �75 SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J "dziś już z r o z u m i e l i , j a k cenny skarb k u l t u r y narodowej jest powierzo­ n y i c h pieczy, więc niechybnie go przed niebezpieczeństwem zatracenia ochronią, coraz więcej wzbogacać go będą, a c i co ze w s i w zgiełk miast poszli, n a u k i zasób powiększywszy i z s z t u k i rodzimej ciągnąc moc — tworzyć będą rzeczy piękne, rzeczy nowe — k u l t u r y polskiej rozszerza­ jąc zasięg, pomnażając j e j b o g a c t w o " . Czasopisma dla l u d u zachęcały do pracy artystycznej w sferze szeroko pojmowanej s z t u k i l u d o w e j . P r z y t y m powoływały się na j e j wyższość n a d sztuką miejską nie t y l ­ k o w dziedzinie rozwiązań f o r m a l n y c h , ale i walorów m o r a l n y c h : 83 "na dze, w s i n i k t nie wyładowuje a l e po miejska sztuka to, a b y wytwór jest w y t w o r e m ludowa swe swego z wyrachowania motywy t a l e n t u po tego t a l e n t u czerpie to, a b y b r a ć służył d l a g r o m a d y . z a to pienią­ Natomiast sztuka n a z y s k i służy t y l k o l u d z i o m bezpośrednio z przyrody, bogatym... natomiast sztuka m i e j s k a ze s z t u k i ludowej... j a k b y się doskonaliła i przerabiała do g u s t u k l i j e n t a " . 84 Z t y c h względów sztuka ludowa, która jest uzewnętrznieniem t a l e n ­ tów chłopskich i służy całemu środowisku, w i n n a być przez ludność wiejską szczególnie pielęgnowana, doskonalona i rozwijana. W w y n i k u oddziaływania ideologii r u c h u ludowego, k o n k r e t n e j p r a ­ cy działaczy chłopskich oraz prasy przeznaczonej dla w s i zainteresowa­ nie sztuką ludową w organizacjach l u d o w y c h i związkach młodzieży w i e j s k i e j polegało głównie na pielęgnowaniu f o l k l o r u , pieśni, obrzędów dorocznych i r o d z i n n y c h , zwyczajów oraz inscenizacjach t e a t r u l u d o w e ­ go czy obrzędowego. Koła w i c i o w e urządzały przedstawienia teatralne, wieczornice po­ łączone z tańcami i śpiewami. Zakładały chóry, kapele, t e a t r y a m a t or­ skie, przygotowujące młodzież zawodowo k o n k u r s y rolnicze, dbały o w y ­ chowanie fizyczne i poziom przysposobienia wojskowego. W dziedzinie s z t u k i l u d o w e j przywiązywały wagę do podnoszenia e s t e t y k i mieszkań i zagród chłopskich przez dobór odpowiednich m e b l i i obrazów oraz za­ kładanie ogródków k w i a t o w y c h p r z y domach. Wszystkie koła związków młodochłopskich pielęgnowały strój l u d o w y (regionalny), głównie zaś koła k r a k o w s k i e i łowickie, ale nie noszono go na codzień, lecz wyłącz­ nie z okazji większych świąt, obchodów i t d . Świętem pozwalającym za­ prezentować u b i o r y poszczególnych regionów k r a j u były przede wszy­ s t k i m dożynki. Rekultywację s t r o j u na szerszą skalę uniemożliwiały n i e p r z y c z y n y świadomościowe, ale ekonomiczne. Był on b o w i e m drogi. N a ­ t o m i a s t próby odnowienia zniszczonych ubrań przodków dawały opacz­ ne r e z u l t a t y , n a temat których n e g a t y w n i e wypowiadał się K. M a j . Z t y c h samych powodów (ekonomicznych) równie nie najlepsze efekty przynosiły wysiłki szycia strojów r e g i o n a l n y c h dla potrzeb teatrów l u ­ d o w y c h . Względy ekonomiczne zadecydowały o t y m , że strój l u d o w y odegrał również rolę czynnika dezintegrującego społeczność wiejską. N a s » K a ń s k a , op. cit., s. 176. 8 1 S . B a ń c z y k , O sztukę ludową, " W i c i " , n r 3: 1935, s. 4. �MIROSŁAWA 76 | \ DROZD-PIASECKA jego zakup m o g l i sobie pozwolić jedynie najzamożniejsi gospodarze. Sprzyjało to rozdźwiękom społecznym w obrębie w s i . Co więcej, stroje ludowe zaczęli nosić i n t e l i g e n c i podszywający się pod chłopów. Z a i s t n i a ­ ła więc paradoksalna sytuacja, że właściwie głównie i c h cechował . W pracach kół młodzieżowych począwszy od l a t 3 0 - t y c h coraz więk­ szego znaczenia nabiera zdobnictwo ludowe. N p . sekcje żeńskie ze szcze­ gólnym p i e t y z m e m zajmowały się hafciarstwem, co pozwalało i m n i e t y l k o specyficznie zdobić wnętrza izb koła, ale sprzedawać i wytwarzać dla siebie w y s z y w a n e obrusy, ręczniki czy bieliznę. Haftując k o r z y s t a ­ no zazwyczaj z wzorów t r a d y c y j n y c h , lecz nie ograniczano i n d y w i d u a l ­ nej i n w e n c j i artystycznej. P r z y t y m często zdarzało się, że n i e t r z y m a ­ no się ściśle wzorów regionalnych, ale dość swobodnie przenoszono m o ­ t y w y z jednego regionu na d r u g i (np. haft k u r p i o w s k i , wołyński i k a ­ szubski na teren Wielkopolski). Chętnie zajmowano się również k o r o n ­ k a r s t w e m (głównie w Małopolsce), w y e i n k a r s t w e m i n a l e p i a n k a m i (prze­ de w s z y s t k i m w Łowickiem), które bardzo szybko przeniosły się poza granice macierzystych regionów. W programach kursów żeńskich roz­ w i j a n o — postulowany przez I . Solarza przedmiot " z d o b n i c t w o " — n a bazie t r a d y c y j n y c h surowców i r o z w i j a n y c h twórczo elementach regio­ n a l n y c h . Nauce i w y c h o w a n i u plastycznemu służyło również M u z e u m Ludoznawcze Wielkopolskiego Z M W otwarte w 1936 r > 83 : Z i n n y c h f o r m artystycznej działalności plastycznej propagowano t k a c t w o (szczególnie wyrób kilimów i dywanów). W y r o b y te zdobiły świetlice i d o m y ludowe, a także były zbiorowo zbywane. Starano się również, aby b u d y n e k i sprzęty w lokalach kół utrzymać w r e g i o n a l ­ n y m s t y l u . Dobrą reklamą s z t u k i l u d o w e j były w y s t a w y organizowane przez młodzież zrzeszoną w kołach dla mieszkańców w s i , n a których prezentowano swój dorobek w t y m zakresie. K u l t u r a i sztuka l u d o w a w ideologii i działalności związków młodowiejskich służyć miały podkreśleniu specyficznych cech nie t y l k o sa­ mej w a r s t w y chłopskiej, ale i całego n a r o d u . Ujawniać, że posiada ona własną kulturę, cenną dla r o z w o j u k u l t u r y ogólnonarodowej. Nawią­ zywały do wątków r o m a n t y c z n y c h , iż dzięki zachowaniu i r o z w i j a n i u rodzimej twórczości, m i m o zabiegów wynaradawiających w okresie za­ borów, naród zachował swą odrębność i j e j świadomość. Sztuka była w t y m p r z y p a d k u poważnym a r g u m e n t e m . Doceniana przez gros i n ­ teligentów i w y b i t n y c h przedstawicieli n a r o d u znakomicie egzempli­ fikowała wartości k u l t u r y chłopskiej wobec i n n y c h w a r s t w społecznych. K u l t u r a ludowa, a w t y m j e j dorobek a r t y s t y c z n y , miały być ponadto źródłem konsolidacji społeczeństwa polskiego. Stąd szereg poczynań związków młodowiejskich, mających n a celu zaprezentowanie j e j "poza własnym środowiskiem (np. dożynki regionalne czy ogólnopolskie, p r z e d ­ stawienia teatralne w mieście). Sztuka l u d o w a pielęgnowana w środo8 5 L e c h , op. cit, s. 235. �••w SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 77 wiskach e m i g r a c j i polskiej sprzyjała i n t e g r a c j i różnych g r u p wychodź­ ców, pozwalała zaznaczyć odrębność w stosunku do i n n y c h narodowości, a w konsekwencji umacniała poczucie przynależności narodowej. Dzięki k u l t y w o w a n i u t r a d y c y j n e j k u l t u r y i s z t u k i l u d o w e j młodzież wiejska zyskiwała okazję " d o wyrażania przeżyć i upodobań a r t y s t y c z ­ nych" oraz sama uczestniczyła w akcie tworzenia j e j n o w y c h w a r ­ tości, przez co uwrażliwiała się na piękno (np. biorąc a k t y w n y , twórczy udział w przedstawieniach t e a t r a l n y c h o p a r t y c h n a obrzędowości l u ­ dowej), pokonywała nieśmiałość. Wszystkie te c z y n n i k i powodowały u g r u n t o w a n i e się przekonań o wyjątkowej r o l i i miejscu rodzimej k u l ­ t u r y i s z t u k i w k u l t u r z e narodu, a j e j pielęgnowanie stwarzało okazję zaimponowania zarówno środowisku w i e j s k i e m u , j a k i m i e j s k i e m u . N p . ogólna fascynacja p r z e d m i o t a m i rękodzieła ludowego sprzyjała rodze­ n i u się w środowisku w i e j s k i m d u m y z jego s z t u k i , podziwianej w m i a ­ stach oraz uczuciowemu wiązaniu się z j e j wartościami. O d uzdolnień a r t y s t y c z n y c h młodzieży w i e j s k i e j i potrzeb r u c h u młodochłopskiego za­ leżała n a t o m i a s t selekcja treści i f o r m używanych j a k o t w o r z y w o do dalszego a k t y w n e g o j e j rozwijania. Jednocześnie zaś radość tworzenia wartości czysto k u l t u r a l n y c h stała się udziałem dużej liczby młodzieży chłopskiej, umożliwiając j e j przeżywanie nowego rodzaju satysfakcji. W ideologii i działalności organizacji l u d o w y c h i związków młodzie­ ży w i e j s k i e j k u l t u r a i sztuka l u d o w a oraz kojarzone z n i m i wartości podporządkowane były ideologicznym treściom społeczno-politycznym. P r z y t y m sztuka l u d o w a pełniła szczególną funkcję "usługową" wzglę­ dem szeroko pojmowanego f o l k l o r u . Była swoistą oprawą uświetniają­ cą organizowane i m p r e z y o charakterze obrzędowo-tradycyjnym. Jej poszczególne dziedziny i elementy (jak n p . zdobnictwo i strój l u d o w y ) w y k o r z y s t y w a n e były również d l a podkreślenia z jednej s t r o n y odręb­ ności w a r s t w y chłopskiej, z d r u g i e j tożsamości k u l t u r y narodowej. Zgodnie z d u c h e m regionalizmu i a g r a r y z m u otaczano j e opieką, c h r o ­ niono, r e a k t y w o w a n o ( m . i n . gromadzono różne j e j w y t w o r y w m u ­ zeach, pokazywano n a w y s t a w a c h itp.), a nierzadko szczegółowo opisy­ w a n o oraz d o k u m e n t o w a n o , traktując j a k o niepodważalny dorobek w s i i całego n a r o d u . W y d a j e się jednak, że zamierzenia działaczy l u d o w y c h nadania sztuce l u d o w e j w a l o r u ogólnonarodowego n i e zostały w pełni zrealizowane. P l a s t y k a l u d o w a pozostała bardziej wyznacznikiem k u l t u r y w a r s t w y c h ł o p s k i e j , niż świadectwem s z t u k i n a ­ rodowej. Należy wspomnieć o jeszcze jednej f u n k c j i , jaką pełniła sztuka l u ­ dowa w środowisku w i e j s k i m , a mianowicie — ekonomicznej. Szczegól­ n i e doniosłej n a terenach ubogich, o n i s k i m uprzemysłowieniu i u r b a ­ nizacji, gdzie pod określeniem przemysł d o m o w y ( l u d o w y , rękodzieło 86 «• Ibidem, s . 236. �I MIROSŁAWA 78 DROZD-PIASECKA I U i l u d o w e czy chałupnictwo) kryły się j e j potencjalne możliwości zapewnienia zarobku najbardziej potrzebującym. | IDEA S T Y L U NARODOWEGO j !' !. ; ;: ' ; i l I ji ] =: ] ) ] , j I 1 : | ] j ! ' • | : A SZTUKA LUDOWA H i s t o r y c z n y f a k t zjednoczenia n a r o d u w granicach własnego, n i e p o d ległego państwa zrewolucjonizował postawy twórcze artystów profesjo¬ n a l n y c h . Sztuka w s p a r t a a u t o r y t e t e m i opieką państwa ożywiła i zintensyfikowała życie artystyczne. Zaistniały możliwości stosunkowo nieskrępowanego j e j r o z w o j u oraz swobodnego p r z e n i k a n i a awangardowych idei i kierunków z i n n y c h krajów. Powstały nowe uczel­ nie artystyczne, rozbudowywano dawne. Tworzono nowe działy p l a s t y ­ k i (w zakresie w y s t a w i e n n i c t w a , g r a f i k i użytkowej, a zwłaszcza p l a k a ­ t u ) , poszukiwano n o w a t o r s k i c h rozwiązań f o r m a l n y c h i technicznych. Starano sie sprostać ówczesnym potrzebom s z t u k i wnętrza w dziedzinie t k a c t w a , c e r a m i k i , wyrobów z m e t a l u etc. Błyskawicznie dojrzewały t e poglądy na sztukę którymi od l a t k i l k u n a s t u epatowały sie środowiska twórcze E u r o p y ( F r a n c i i Włoch Niemiec B e l e i i H o l a n d i i czv R o s i i > « W y r a z e m zewnętrznym teso buineeo życia artystycznego wielości k i e ' runków i o r i e n t a c j i była ilość stowarzyszeń i ugrupowań t w ó r c z y c h Nastąpiła istna eksplozja sformułowań n o w y c h idei teoretycznych, programów, manifestów i propozycji a r t y s t y c z n y c h , którym towarzyszy¬ ły k o n k r e t n e realizacje. Równocześnie pewna grupa artystów programowo przeciwstawiała się wpływom obcym, stawiając sobie za cel stworzenie s z t u k i polskiej o odrębnym, n a r o d o w y m obliczu, zwłaszcza przez nawiązywanie do p o l skiej p l a s t y k i l u d o w e j . Zaznaczył się o n w twórczości niektórych for¬ mistów. Później reprezentowali go W. Skoczylas, Z. Stryjeńska, J . Szczep k o w s k i oraz artyści kontynuujący tradycje " P o l s k i e j S z t u k i Stosow a n e j " (W. Jastrzębowski, J . Czajkowski, K . Stryjeński). Gorącym rzecznikiem t y c h dążeń był J . Warchałowski. Środowisko twórców profesjonalnych rozdarte więc zostało d y l e m a tern polegającym z jednej s t r o n y na chęci "służenia ideowym i estetycznym potrzebom odradzającego się p a ń s t w a " z d r u giej zaś "wzmożonemu poczuciu wolności i wynikającemu stąd d ą ż e n i u d o a u t o n o m i z m u s z t u k i " *» Te zdawałoby się prze¬ ciwstawne k i e r u n k i myśli twórczej występowały j e d n a k łącznie, w e w z a j e m n y m powiązaniu, uzupełniając się i wzbogacając, a n i e j e d n o k r o t n i e i wykształcając stanowiska pośrednie. M . W a l l i s , Sztuka W a r s z a w a 1956, s. 5. 8 7 »»J. Starzyński, 1973, s. 43. »• Ibidem, s. 43. polska Polska dwudziestolecia. droga do Wybór samodzielności pism w z lat sztuce, 1921-1957, Warszawa �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 79 Podporządkowanie s z t u k i r y g o r o m "służby" narodowej było w P o l ­ sce ideą obowiązującą od dawna. Hołdowało j e j już Oświecenie (i s z t u ­ ka klasycyzmu), a dla R o m a n t y z m u stała się ona wręcz dyrektywą. W y ­ wodził się z niej cały ówczesny p r o g r a m m a l a r s t w a narodowego, łączą­ cy specyficzne pojmowanie narodowego posłannictwa a r t y s t y . P o z y t y ­ w i z m wniósł do niej nowe elementy głosząc rodzaj społecznego u t y l i t a r y z m u s z t u k i (któremu usiłowali przeciwstawić się bracia Gierymscy, S. W i t k i e w i c z , J . Sygietyński, opowiadając się bardziej po stronie a u t o ­ nomicznych dążeń r e a l i z m u i impresjonizmu). A l e równoczesny nawrót idei r o m a n t y c z n y c h w postaci N e o r o m a n t y z m u k i e r u j e się znów n a stworzenie s t y l u narodowego i jedności narodowej s z t u k i . Odwoływa­ nie się do narodowego i n s t y n k t u artystów polskich miało więc swoje h i ­ storyczne i tradycjonalistyczne uzasadnienie A l e nie wystarczyło już ono a r t y s t o m najmłodszego pokolenia, ponieważ t y p a r t y s t y ideologa, społecznika, działacza n i e mógł w pełni zaspokoić i c h aspiracji twór­ czych. M o m e n t odzyskania niepodległości państwowej oznaczał d l a większośści artystów polskich (w k r a j u i za granicą) przede w s z y s t k i m "przeła­ manie niewolniczego »kompleksu« narodowej służebności i otwarcie n i ­ czym już n i e ograniczonych perspektyw u p r a w y s z t u k i »jako takiej«" « . I c h tęsknota do szerokich internacjonalistycznych idei wywołała dąże­ nie do dobrowolnej zamiany służby Polsce na pojętą w nowoczesnym duchu służbę Sztuce. Pionierzy s z t u k i nowoczesnej na gruncie p o l s k i m n i e w y z n a w a l i j e d ­ n o l i t e j o r i e n t a c j i estetycznej. Nowatorskie poszukiwania m . i n . k o n s t r u k t y w i s t y c z n e i abstrakcjonistyczne połączone z postawą radykalną w sen­ sie społecznym podejmują artyści zorganizowani w grupie "ekspresjo­ nistów p o l s k i c h " (1917-1918), którzy w 1922 r. przybierają nazwę " f o r ­ mistów" i poznańskiego " B u n t u " ; " B l o k " (w l a t a c h 1923-1926); " P r a e sens" (w latach 1926-1929); " A r t e s " (1929 r.); "Artyści R e w o l u c y j n i " (1930 r.); " G r u p a K r a k o w s k a " (1933 r.); "Czapka F r y g i j s k a " (1934 r.). Równolegle, j a k b y w odpowiedzi na artystyczne p r o g r a m y " a w a n g a r ­ d y młodych", rodzi się fala programowego t r a d y c j o n a l i z m u reprezento­ wanego m . i n . przez "Wileńskie T o w a r z y s t w o Artystów Plastyków" (powstałe w 1920 r.) oraz skupioną wokół warszawskiej Zachęty grupę " P r o A r t e " (1921 r.); T o w a r z y s t w o " S z t u k a " (założone jeszcze w 1897 r.); grupę K P — " K o m i t e t P a r y s k i " (powstałą w 1924 r.) występującą z p r o ­ g r a m e m twórczej k o n t y n u a c j i postimpresjonizmu. K u t r a d y c j o n a l n y m koncepcjom s z t u k i narodowej skłaniają się również kolejne u g r u p o w a ­ n i a byłych"wychowanków A k a d e m i i Warszawskiej, n p . " B r a c t w o św. Ł u ­ kasza" (1925 r.), "Szkoła Warszawsza" (1929 r.), "Loża W o l n o m u l a r s k a " »• Ibidem, s. 441 »' s. 47. Ibidem, �MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A •80 (1932 r.), " G r u p a C z w a r t a " (1936 r.) i "koloryści" sympatyzujący z " k a p i s t a m i " , m . i n . " Z w o r n i k " (1929 r.), " P r y z m a t " (1933 r.). Kompromisowego j a k b y rozwiązania między zdobyczami s z t u k i no¬ woczesnej a narodową tradycją poszukują w 20-leciu międzywojennym m . i n . " R y t m " ( u t w o r z o n y w 1922 r.); " B r a c t w o Św. Łukasza"; Cech A r ­ tystów Plastyków — "Jednoróg" (założony w 1925 r.); skupiający g r a fików " R y t " . Przesuwają one p u n k t ciężkości d y s k u s j i estetycznej z za- i 1 : 1 92 ! i i! I gadnień ideologicznych i p r o g r a m o w y c h na kwestię w a r s z t a t u i t z w . dob¬ rego rzemiosła. Rolę podobną spełniał w zakresie sztuk d e k o r a c y j n y c h założony w 1926 r. " Ł a d " . Po okresie z a n i k u Polski z m a p y E u r o p y zamanifestowanie odręb­ ności narodowej było niewątpliwą koniecznością kulturalną i p o l i t y c z ną. Młode państwo potrzebowało sztuki, która b y podkreślała jego i n ­ dywidualność, odrębność i niezależność wobec i n n y c h . Zadaniem a r t y ­ stów było więc stworzenie s z t u k i ogólnonarodowej reprezentującej w sposób najbardziej godny dążenia i aspiracje Polaków nie t y l k o na f o r u m k r a j o w y m , ale i zagranicznym. Inicjatywę tę od samego począt­ k u popierało państwo nie t y l k o wspierając sztukę poczynaniami p r o g r a ­ m o w o - o r g a n i z a c y j n y m i , ale i kierując pod j e j adresem k o n k r e t n e za­ mówienia o iakie zabiegały różne ówczesne u e r u o o w a n i a artystyczne Jest rzeczą zrozumiała ze w t a k i e j s y t u a c j i ograniczenie się wyłącznie do i n s p i r a c j i f o l k l o r e m i sztuka l u d o w a nie było iuż w stanie sprostać n o w e m u zamówieniu społecznemu t v m bardziei że w Europie i świe cie miały miejsce zupełnie odmienne t r e n d y w twórczości a r t y s t y c z n e j . Sztuka ludowa k t ó r a o d e b r a ł a wiodąca r o l e w hnrł7pnin ś w i a d o m n ś H n a rodowei i w a l c e o s t y l n a r o d o w y n a przełomie X I X i XXZr m u s i - f e siłą rzeczy pełnić f u n k c j e inne w życiu samodzielnego p a ń s t w ! " f |! h j |I j' i I h j ; S y m p t o m a t y c z n y jest f a k t , iż w y m o g i propagandy państwowej w dziedżinie prezentacji d o r o b k u k u l t u r a l n e g o n a r o d u poza g r a n i c a m i k r a j u zbiegają się z a m b i c j a m i i i n t e n c j a m i samych rodaków. R e p r e z e n t a t y w ne jest w t y m p r z y p a d k u stanowisko J . Orynżyny piszącej o ekspozycji polskiej przygotowanej na wystawę przemysłu artystycznego w M o n z y k M e d i o l a n u (w 1923 r.), a pokazanej uprzednio w Warszawie" D z i s i a j . . . , k i e d y u s t a l o n e są już g r a n i c e R z e c z y p o s p o l i t e j , należy już i w t y m j ; swojskim i : grafią. G d y b y rozgardiaszu n a s z e ubogie k r a c i a s t e k i l i m y wileńskie sztuki dekoracyjnej ustalić g r a n i c e między | , reprezentować miały p o l s k i przemysł I i ją go t y l k o w Warszawie), ! ' l i z o w a n y m , że k u l t u r a p o l s k a n i e posunęła się od c z a s u , k i e d y aniołowie p i l i miód artystyczny (upewniano nasza propaganda sztuką c z y też h a f t y wyrobiłaby a etno- Kola Polek n a s , że r e p r e z e n t u - opinię w świecie c y w i - u P i a s t a Kołodzieja" •«. •* Ibidem, s. 48-49. '* J . O r y n ż y n a , n r 5: 1923, s. 56. Wystawa przemysłu artystycznego w Monzy, „Południe", �81 SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J W obliczu mnogości prądów i kierunków a r t y s t y c z n y c h mecenat pań­ s t w a n i e był od razu zdecydowany, co do tego, j a k i m siłom i t e n d e n ­ c j o m powierzyć swe zamówienie. Młodzi i starsi tradycjonaliści głosili m . i n . poprzez deklarację S t o ­ warzyszenia M a l a r z y " P r o A r t e " (powstałego w 1921 r. p r z y warszaw­ skiej Zachęcie), iż: " T w o r z y się stowarzyszenie artystów malarzy, m a ­ jące na celu rozwój m a l a r s t w a polskiego o p a r t y n a zgodnej z d u c h e m n a r o d o w y m s z t u k i polskiej, przekazanym j e j przez największych m i ­ strzów" »*. Stanowisko bardziej eklektyczne zajęło "Wileńskie Towarzystwo Artystów Plastyków" (kolebka późniejszej Szkoły Wileńskiej) pod p r z y ­ wództwem L . Slendzińskiego, głosząc postulat, " a b y na różnych d r o ­ gach osiągnięte zdobycze artystyczne stały się glebą plenną, z której w y k w i t n i e sztuka ojczysta w renesansowej pełni i bogactwie. A g d y to nastąpi, wówczas obwołamy S z t u k i Polskiej »Południe«" •«. Równocześnie obchodzące w 1922 r. 25-letni jubileusz Towarzystwo Artystów Polskich " S z t u k a " podsumowując dotychczasowy dorobek przypominało o swoich h i s t o r y c z n y c h u p r a w n i e n i a c h do "rządu dusz" w odrodzonym państwie. P r o g r a m " S z t u k i " głosił zaniechanie p r a k t y k n a r z u c o n y c h a r t y s t o m p o l s k i m przez najeźdźców: "zerwanie z podpo­ rządkowaniem s z t u k i w y m o g o m c h w i l i i p o b u d k o m szlachetnym, lecz artystycznie u b o c z n y m " * . Postulował natomiast skojarzenie wysiłków artystów polskich w s z y s t k i c h zaborów w e wspólnej pracy n a usługach s z t u k i czystej, " b y twórczość polska ze s w y m i wewnętrznymi narodo­ w y m i cechami weszła jako odrębna całość w swoisty t o n , w harmonię s z t u k i światowej" w. Przypominało, iż "praca ta była owocna. Hasła głoszone przez »Sztukę« przeniknęły twórczość artystyczną okresu p o ­ przedzającego odrodzenie polityczne. Dziś uznają j e wszyscy, nawet c i najmłodsi, wypierający się poprzedników, co t o r o w a l i i m drogę" *». Członkowie " S z t u k i " — m i m o różnicy stanowisk a r t y s t y c z n y c h — s t a n o w i l i w I I Rzeczypospolitej zwartą, solidarną i wpływową grupę, która n i e rezygnowała ze swej reprezentatywnej r o l i , u g r u n t o w a n e j m . i n . w y s t a w a m i zagranicznymi oraz ścisłym związkiem z grupą k i e ­ rowniczą A k a d e m i i K r a k o w s k i e j . I c h oddziaływanie rozciągało się rów­ nież na działającą od 1854 r. instytucję społeczną T o w a r z y s t w o P r z y j a ­ ciół Sztuk Pięknych, zajmującą się organizowaniem w y s t a w a r t y s t y c z ­ n y c h w K r a k o w i e . N o w e i n i c j a t y w y "profesorskiego" Towarzystwa " S z t u k a " zmierzały do instytucjalnego i c h rozszerzenia i u g r u n t o w a n i a . •« Stowarzyszenie Powszechna Wystawa Artystów Krajowa, Malarzy "Pro 8 5 "Południe", n r 1: 1921, s. 2 n a d l . » "Sztuka" 1897-1922, K r a k ó w 1922, s. 10. »7 Ibidem, a. 11. »8 Ibidem, s. 12. 6 — Etnografia Polska X X V I I / 1 Arte", Poznań 1929, s. 58. [w.] Katalog działu sztuki. �MIROSŁAWA 82 i H il 'j [j < ;i ¡1 I [| ji |i i 'j I i j j ! ! ! ] ] | I i j i i ] j i . • DROZD-PIASECKA U k o r o n o w a n i e m t y c h zabiegów było u t w o r z e n i e w 1923 r. Polskiego I n ¬ s t y t u t u Sztuk Pięknych. Placówka ta nie t y l k o starała się przejąć p e w ­ ne f u n k c j e nieobjęte mecenatem państwa, ale usiłowała stworzyć A k a ­ demię zarówno w r o z u m i e n i u uczelni, j a k i najwyższego a u t o r y t e t u a r ­ tystycznego w k r a j u Państwo szukając "złotego środka" między różnymi tendencjami a r ­ t y s t y c z n y m i , a kierujące się w y b o r e m d r o g i najbardziej r e p r e z e n t a t y w ­ nej dla kształtowania s z t u k i narodowej uwzględniającej zarówno p o s t u ­ l a t narodowej odrębności, tradycje własnego obszaru k u l t u r o w e g o , j a k i współczesne dążenia artystyczne (będące c e n t r a l n y m p u n k t e m zainte¬ resowań międzynarodowych), skierowało swoja uwagę na zespół treści reprezentowanych przez " W a r s z t a t y K r a k o w s k i e " i W. Jastrzębowskiego — i n s t y t u c j i reprezentującej tradycje ludowego rzemiosła a r t y s t y c z nego. Zrzeszeni w j e j ramach organizacyjnych twórcy, s k u p i e n i wokół W. Jastrzębowskiego, najszybciej dostosowali się do ówczesnego zamów i e n i a społecznego. Zadecydował o t y m f a k t , iż obok uzdolnień a r t y stycznych u p r a w i a l i o n i różne d y s c y p l i n y s z t u k i (np. architekturę, m a larstwo, grafikę artystyczną i użytkową, rzeźbę, architekturę wnętrz, meblarstwo, t k a c t w o , medalierstwo) oraz p o t r a f i l i stosunkowo łatwo i szybko realizować wspólny p r o g r a m a r t y s t y c z n y * » . " W a r s z t a t y K r a k o w s k i e " powstały w 1913 r., wchłonąwszy uprzednio grupę " A R M i R " ( A r c h i t e k t u r a , Rzeźba, M a l a r s t w o i Rzemiosło), zrzeszającą przedstawicieli t y c h gałęzi s z t u k i (m. i n . a r c h i t e k t a A . Szyszko-Bohusza, rzeźbiarzy H . K u n z e k a i W. Koniecznego, m a l a r z y : K. Młodzianowskiego, J . Blicharskiego, W. Jastrzębowskiego, J . Rembowskiego oraz B. Lenarta) oraz i n n y c h artystów m a l a r z y , rzeźbiarzy, architektów i wysoko k w a l i f i k o w a n y c h rzemieślników. Po zakończeniu I w o j n y światowej p r o g r a m i d e o w o - f o r m a l n y W. Ja¬ strzębowskiego w y z n a w a l i również J . Szczepkowski (twórca rzeźby ka¬ meralnej i architektonicznej), W. Skoczylas (rzeźbiarz i g r a f i k ) , Z. S t r y jeńska (malarka i p r o j e k t a n t k a gobelinów), J . C z a j k o w s k i (architekt). Twórczość t y c h artystów stała się z czasem s y n o n i m e m "pierwszego s t y l u narodowego" w I I Rzeczypospolitej. Jego geneza wywodziła się z wcześniejszych p o l i c h r o m i i J . M a t e j k i , m e b l i i g r a f i k i S. Wyspiańskie¬ go oraz n o r w i d o w s k i e j " c y r k u l a c j i idei piękna", których s t y l t e n był rozwinięciem i kontynuacją. O programie swej pracy artystycznej W . Jastrzębowski pisze: "Pragnęliśmy n i e muzealną, realizować sztukę, j a k się elitarną, lecz przenikającą wówczas życie w mówiło »dla jego codziennej wszystkich«, rzeczywistości. '» S t a r z y ń s k i , op. cit., s. 61-62. 1 0 0 form Ogólna przyczyną zajmowano ) aprobata ukształtowanego późniejszych i uznanie stylu, ataków się szczegółowo. kryły trudności w sobie ciągłego awangardy, niebezpieczeństwo ich przetwarzania, a l e n a początku skostnienia co sprawami stało się tymi nie �83 SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J Walka z brzydotą ówczesnej pseudostylową, w y d a w a ł a świadczenia rzystwa S. Witkiewicza, Polska Sztuka a r c h i t e k t u r y i m i e s z k a n i a , z przemysłową tandetą n a m się pilną koniecznością. Mieliśmy już z a . « o b ą to znaczy Stosowana, stylu działalność zakopiańskiego, działalność Wyspiańskiego^ Nie do­ Towa­ odpowiadało n a m to j e d n a k " " i . Dlatego też kierując się w stronę koncepcji stworzenia polskiej s z t u ­ k i dekoracyjnej na bazie całej s z t u k i l u d o w e j (a nie, j a k chciał S. W i t ­ kiewicz, wyłącznie góralszczyzny), wnikają w istotę j e j treści. Pragną dokładnie poznać proces twórczy łącznie z zagadnieniami t e c h n i c z n y m i , na których znajomość kładą duży nacisk; "chcą zrozumieć odrębności regionalne, nie zaś przenosić sztucznie gotowe m o t y w y powstałe w ści­ słym związku, ze zdobionym przedmiotem, na jakieś inne, obce m u f o r ­ m y plastyczne, j a k to propagował ostatecznie W i t k i e w i c z " . Z tego p o w o d u bliższa i m była działalność T o w a r z y s t w a "Polska Sztuka Stosowana" (Kraków 1901 r.), "gdyż szukała ona w y r a z u odręb­ ności narodowej w twórczości całej Polski, włączając w to i a r c h i t e k t u ­ rę dworów i dworków, kościołów m a l o w a n y c h , bóżnic, architekturę m a ­ łych miast i sprzętów" , chociaż sądzili, "że jest w t y m coś z chłopomaństwa i z b y t surowego stosowania motywów l u d o w y c h j a k o dekora­ c j i powierzchniowej. Polska Sztuka Stosowana nie negowała znaczenia rzemiosła i materiału w twórczości plastycznej, lecz... znaczenia tego nie doceniała" Jednak n r o e r a m Towarzystwa przygotował e r u n t twór¬ com pragnącym'czynnie tworzyć samodzielnie nowe wartości w t e j sztuce . " W a r s z t a t y K r a k o w s k i e " podjęły, swą pracę kontynuując, a n a w e t rozwijając myśl przewodnią poprzedników, choć w nieco zmienionej formie. N i e stawiano w n i c h problemów a r c h i t e k t u r y czy rzeźby j a k o oddzielnych dziedzin p l a s t y k i , lecz raczej starano się zagadnienia te roz­ wiązywać w małych f o r m a c h , a w e w s z y s t k i c h w y t w a r z a n y c h p r z e d ­ m i o t a c h stosowano k r a j o w y surowiec. I s t o t n y wpływ na w y r a z i c h twór­ czości wywierała strona techniczna pracy, którą artyści eksponowali. P r z e d m i o t y powstające wówczas nosiły już pewne odrębne cechy n a r o ­ dowe. " W a r s z t a t y K r a k o w s k i e " prowadziły k i l k a działów, n p . pracownię batikarską, l i t e r n i c t w a , i n t r o l i g a t o r s t w a . Dążeniem całej t e j g r u p y b y 102 103 1 0 4 10s 1 0 1 W. Jastrzębowski, tów Krakowskich" 1 0 2 styki i "Ładu", J . H u m u 1, Twórczość polskiej w latach Geneza, program i wyniki działalności "Warszta­ " P o l s k a S z t u k a L u d o w a " , n r 1: 1951, s. 14. Wojciecha 1918-1939, Jastrzębowskiego, [w:] Z zagadnień pla­ oprać, zbiór, pod r e d . J . Starzyńskiego, W r o c ł a w 1963, s. 67-68. "'Jastrzębowski, iw Ibidem, 1 0 5 Z powiązań czej op. cit., s. 14. s. 14. czasem Polska Sztuka Stosowana wyłączyła ze s w e j z przemysłem, a pod jej s z y l d e m r o z u m i a n o b l i s k i e j t e m u , do czego artystycznym. działalności określenie dążyli młodzi twórcy n a r o d o w e j sztuki szkoły sprawę zdobni­ w'rzemiośle �84 i; \. ;; i, !; ij MIROSŁAWA ło stworzenie nowoczesnej s z t u k i , która według n i c h n i e mogła n a r o dzić się z jakichś cech zewnętrznych o r n a m e n t u czy pewnej ogólnej l i n i i — s y l w e t y , lecz była sprawą głębszą — odnoszącą się do narodzin innego sposobu myślenia. P r z y t y m wszelkie poszukiwania nowoczesno¬ ści za wszelką cenę, j a k to robiła secesja, uważali wyłącznie za c h w i l o wą manierę i metodę, której s t a r a l i się przeciwstawiać. |i "»Warsztaty Krakowskie« H artystów Ij warzystwem wzajemnej i DROZD-PIASECKA — j a k pisze o identycznych zapatrywaniach W. Jastrzębowski — n i e były n a sztukę, n i e byliśmy a d o r a c j i . Były p r o w a d z o n e Lecz zasadnicza tendencja: mienie właściwości Talent i indywidualność istotną fanaberią, ; doskonała znajomość rzemiosła materiału — tworzywa osobista twórczości n i e mówiło się w i e l e , serdecznie związanymi minionych« H projekty M łu i papierowe, i nowinkarstwo form« i tzw. n i e oparte nimi zrozu­ kształtowania formy. podstawą według n a s stawały się O charakterze narodowym Zwalczaliśmy »motywów na tandetę, ludowych«. dostatecznej naszej dotychczasowych naśladownictwo Zwalczaliśmy znajomości t z w . »modernę«. Uważaliśmy, zastąpienie problemów. i t e c h n i k i oraz to w y p ł y w a ł o s a m o , byliśmy przecież z Polską. stosowanie były bez tej p o d s t a w y bez możliwości r o z w o j u . to¬ d y s k u s j e i p r z e c i w s t a w i a n e różne poglądy. Szukaliśmy l o g i c z n y c h i właściwych rozważań narastających 1 grupą bynajmniej jest nie¬ wy­ Polakami »stylów artystyczne techniki i materia- że chęć w y n a l e z i e n i a »nowych błędem i manierą pozbawioną ; wszelkiego z n a c z e n i a " ». ;': J; \\ j! ?i ii ni ]; |: j! j' \[ ! Najpoważniejszym zamówieniem n a r o d u i rządu młodego państwa pod adresem twórców profesjonalnych było zaprezentowanie z j a k n a j lepszej s t r o n y d o r o b k u k u l t u r y n a r o d u na f o r u m międzynarodowym, Okazją taką była Międzynarodowa W y s t a w a S z t u k i Dekoracyjnej w Paryżu w 1925 r . Stanowiła ona dla Polaków pierwszą próbę prezentacji d o r o b k u n a r o d u i własnej t r a d y c j i k u l t u r a l n e j po odzyskaniu samodziel­ nego b y t u państwowego. Ten k o n k r e t n y p a t r i o t y c z n o - a r t y s t y c z n y obowiązek powierzono do realizacji właśnie twórcom s k u p i o n y m wokół W. Jastrzębowskiego. Organizacją całego przedsięwzięcia, na które państwo przeznaczyło znaczne fundusze, zajął się J . Warchałowski (stojący od początku p r z y T o w a r z y s t w i e "Polska Sztuka Stosowana", "Warsztatów K r a k o w s k i c h " i późniejszego "Ładu") oraz grupa entuzjastów artystów wciągniętych przez niego do współpracy (m. i n . Z. i K . Stryjeńscy, J . Czajkowski), a związanych wspólną ideą estetyczną . A r t y s t y c z n a idea s z t u k i sto¬ sowanej, s z t u k i użytkowej znalazła w osobie J . Warchałowskiego n a j gorliwszego propagatora, k o n t y n u a t o r a filozoficzno-estetycznej myśli 10 107 ; ! Jastrzębowski, 108 ] j słuszne tendencje • rzywem ¡j. n i u uwagi kryły warunkującej od op. pewne w użytkowej ext., s. 1"7. Dodać niebezpieczeństwo znacznym stopniu i artystycznej należy, konstrukcję strony że polegające i przedmiotu, te na zdawałoby fascynacji tym samym co w się two- oddale- konsekwencji prowadziło do w y p a c z e n i a p i e r w o t n i e słusznej idei. !.-. is, I 1 0 7 P o r . szerzej M. R o g o y s k a , 1925, [w:J Z zagadnień..., s. 24 n . Paryskie zwycięstwo sztuki polskiej w roku �i I 85 SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J C. K. N o r w i d a głoszącego hasła s z t u k i związanej z życiem w P r o m e t h i dionie, gdzie pisał: "sztuka stasowana, tylko wówczas wejdzie w życie, gdy wszystkie rzemiosła zgłębione będą p r z e z autorów, gdy m a s z y n i e zostanie oddane niej należy, a rękodziełu pozostawi się to, co m u właściwe, tajniki to, co do gdy przemysł zro­ z u m i e korzyści z j e d n o c z e n i a ze sztuką..., gdy w r e s z c i e społeczeństwo, bez oglądania się n a modę i w z o r y go p o k o l e n i a " 108 obce, u w i e r z y w siłę twórczą współczesnego m u a r t y s t y c z n e ­ . W ekspozycji wzięły udział prace m . i n . J . Czajkowskiego (projek­ t a n t a p a w i l o n u polskiego), W. Jastrzębowskiego (autora m a l a t u r na ścia­ nach p a w i l o n u ) , H . K u n y (rzeźby) oraz malowidła Z. Stryjeńskiej czer­ piącej natchnienie ze scen l u d o w y c h . Zestaw eksponatów obejmował stylizowaną szopkę ludową, p r z e d m i o t y użytkowe, r y s u n k i a r c h i t e k t o ­ niczne, i l u s t r a c j e książek oraz p r z e d m i o t y s z t u k i l u d o w e j , k i l i m y , b a t i k i , ceramikę, zabawki, h a f t y , k o r o n k i etc; następnie kapliczkę J . Szczep­ kowskiego, salę jadalną p r o j e k t u W. Jastrzębowskiego, gabinet p r o j e k ­ t o w a n y przez M . Kotarbińskiego, kiosk z a p r o j e k t o w a n y przez K . S t r y jeńskiego — j e d y n y k o m e r c j a l n y element s z t u k i — gdzie w y p o c z y w a ­ no i oglądano występy zespołu góralskiego B a r t k a Ob roc ht y. Ponadto oddzielnie pokazano dorobek k r a j o w y c h uczelni przemysłowo-artystyczn y c h w zaznaczeniem i c h odrębności. Ogółem polska ekspozycja uzyska­ ła 172 nagrody( w t y m 36 G r a n d P r i x ) , plasując się bezapelacyjnie na • p i e r w s z y m miejscu nagrodzonych wystawców. Wśród artystów p o l s k i c h największą ilość nagród (które przyznawano według eksponatów i dzia­ łów) o t r z y m a l i : J . Czajkowski (w dziale a r c h i t e k t u r y , za w y r o b y z że­ laza, m e t a l u , meble, zespół wnętrza, t k a n i n y ) , Z. Stryjeńska (za dekora­ cję architektoniczną, t k a n i n y , ilustracje książek, afisze), W. Jstrząbows k i (za meble i zespół wnętrza, architekturę, m a l a r s t w o ścienne — sgra¬ f f i t o , szkło, zabawki); J . Szczepkowski (za meble w r a z z kapliczką, rzeź­ bę w drewnie), K . Stryjeński (za architekturę, prace w d r e w n i e i skó­ rze, t k a n i n y ) . Pod względem ilości p r z y z n a n y c h nagród artyści c i w y ­ wodzący się z T o w a r z y s t w a "Polska Sztuka Stosowana", jego p r o g r a ­ mów i sformułowań jeszcze wcześniejszych, b y l i niejako i n d y w i d u a l ­ n y m i zwycięzcami całej W y s t a w y P a r y s k i e j . Prace i c h uderzały swoją odrębnością. Oprócz p i e r w i a s t k a narodowego dominowała w n i c h i n d y ­ widualność i pasja twórcza artystów, którzy odrzucając wszelkie n a l e ­ ciałości u d o w o d n i l i , że stać i c h n a samodzielne myślenie wynikające z t r a d y c j i , a j e d n a k nowe. T r i u m f polskiej s z t u k i dekoracyjnej na W y s t a w i e P a r y s k i e j był więc sukcesem l i n i i i p r o g r a m u artystycznego nie istniejącego już od I p i e r w ­ szej w o j n y światowej T o w a r z y s t w a "Polska Sztuka Stosowana", prze- 1 0 8 C y t . za J . W a r c h a ł o w s k i , k ó w 1828, s. 18. Polska sztuka dekoracyjna, Warszawa-Kra- �MIROSŁAWA 86 DROZD-PIASECKA jętych przez " W a r s z t a t y K r a k o w s k i e " (a później i " Ł a d " ) . F a k t ten naszym zdaniem pobudza do r e f l e k s j i . Sprawą ważną jest odpowiedź na pytanie, czy podobny efekt mógłby być uzyskany, g d y b y ekspozycję p r z y g o t o w a l i twórcy o innej o r i e n t a c j i artystycznej reprezentujący bar­ dziej " a w a n g a r d o w e " spojrzenie na sztukę? K r y j e się za n i m również sugestia, czy wówczas oblicze tzw. s z t u k i narodowej przyjęłoby o d m i e n ­ n y w y r a z . Odpowiedź nie jest jednak prosta. Być może, t a k . N i e n a l e ­ ży jednak zapominać o t y m , że polska "awangarda a r t y s t y c z n a " dopie­ ro się rodziła i reprezentowała mnóstwo kierunków, n i e zawsze jeszcze w pełni w y k r y s t a l i z o w a n y c h i sprecyzowanych. Co więcej, odbiorca k r a ­ j o w y był nadal przywiązany do szeregu idei neoromantycznych, określa­ jących w sposób zasadniczy stosunek do s z t u k i l u d o w e j i j e j r o l i w ży­ ciu n a r o d u . Często to, co narodowe, kojarzyło m u się z t y m , co l u d o ­ w e l u b oparte na m o t y w a c h l u d o w y c h , i nie był jeszcze p r z y g o t o w a n y do pozytywnego p r z y j m o w a n i a s z t u k i nowoczesnej. Przykładem może być reakcja na wystawę "formistów" otwartą w 1922 r. w salonie C. G a r lińskiego w Warszawie. Spotkała się ona nie t y l k o z b o j k o t e m p u b l i c z ­ ności, ale śmiechem i d r w i n a m i k r y t y k i . Co więcej, biorący w n i e j udział malarze przez k i l k a l a t nie b y l i dopuszczani do eksponowania swoich prac w warszawskiej Zachęcie ™ . Równocześnie nawoływania do tego, iż " w o l n a Polska m u s i mieć swój odpowiednik, pewną reprezentację artystyczną, narodową d l a ce­ lów p r o p a g a n d y " « « , opierały się na przeświadczeniu, że należy w p r o ­ wadzać w życie hasła przygotowane już o d l a t , c z y l i szeroko p o p u l a ­ ryzujące sztukę i przemysł l u d o w y . I c h w y s t a w y na r y n k a c h zagranicz­ n y c h cieszyły się niebywałym powodzeniem i , j a k przypuszczano, " z n u ­ żona rozgardiaszem kubizmów i futuryzmów oraz kalejdoskopicznym ścieraniem się indywidualizmów Europa, po d a w n e m u tęskni do s t y ­ l u " " i . Z tego względu " w niemocy twórczej zanurza się w ożywczych zdrojach p r y m i t y w u szukając l e k u i c u d u " Sztuka l u d o w a jest więc dla niej zbawieniem. Jej cechami głównymi są b o w i e m ciągłość t r a d y ­ c j i i twórczość zbiorowa. Właśnie one przyciągają indywidualistów za granicą. W k r a j u natomiast najlepszą wyrazicielką t e j i d e i jest sztuka stosowana, która właśnie z t e j p r z y c z y n y zasługuje na szczególną opie­ kę, propagandę w Polsce i poza j e j granicami, a także masowe wdroże­ nie do przemysłu i h a n d l u . J . Warchałowski organizator i komisarz polskiej ekspozycji na W y ­ stawie P a r y s k i e j odwoływał się do największych osiągnięć s z t u k i p o l 9 i»» P o r . H . sztuki Czesława Garlińska-Zembrzuska, Działalność Garlińskiego, [w:] Z zagadnień..., s . 313-314. » • J . J a n k o w s k a , Pawia n i Ibidem, s. 13. i " Ibidem, s. 13. krasa, wystawowa "Południe", n r 2: 1922, s. 13. salonu �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I 87 LUDOWEJ s k i e j , które przed odzyskaniem niepodległości zaznaczyły się właśnie w tzw. sztuce stosowanej, czerpiącej wiele ze s z t u k i l u d o w e j . Idee neoromantyczne były więc w p e w n y m s t o p n i u wspólną platformą porozu­ mienia " p o k o l e n i a " , j a k i e reprezentował oraz twórców zaangażowanych przez niego do realizacji ekspozycji w y s t a w o w e j i nie kolidowały z ocze­ k i w a n i a m i większości społeczeństwa polskiego wychowanego na t r a ­ d y c j i neoromantycznej. Nie bez znaczenia pozostaje chyba również f a k t , że w y s t a w a miała miejsce w 1925 r., czyli przed p r z e w r o t e m m a j o w y m , k i e d y siły l e w i c y były jeszcze znaczne. Kręgi lewicowe reprezentowały w dziedzinie s z t u k i poglądy zbliżone do określenia, że co ludowe, to równocześnie narodowe. W y d a j e się więc wysoce prawdopodobne, że w i n n y c h okolicznościach i p r z y oddaleniu W y s t a w y Paryskiej w cza­ sie, obowiązujący w sztuce polskiej " s t y l n a r o d o w y " mógłby przybrać nieco odmienne oblicze i przesunąć akcenty z ludowości bardziej w k i e ­ r u n k u nowoczesności. Za t a k i m r o z u m i e n i e m przemawia argument o d ­ chodzenia artystów profesjonalnych od s z t u k i l u d o w e j po zakończeniu Wystawy. M i m o ogromnego powodzenia ekspozycji polskiej na W y s t a w i e Pa­ r y s k i e j głosy k r y t y c z n e podkreślały b r a k n a n i e j p l a s t y k i scenicznej (m. i n . prac S. Wyspiańskiego, Frycza, braci Pronaszków, D r a b i k a , R u s z c z y c a ) , a endecka "Myśl Narodowa", stojąc na gruncie obrońców sztu­ k i narodowej (skupionych głównie w Zachęcie) zarzucała pominięcie n a ­ szej s k r o m n e j , ale rodzimej s z t u k i "z d w o r e m o g a n k u w s p a r t y m na k o ­ l u m n a c h , z świetlicą o w i e l k i m k o m i n i e , z naszą chatą okrążoną p o d ­ cieniami, o s t r o p i a s t y m d a c h u " " . Dodając, że mogliśmy również p o ­ kazać polichromię " z motywów r o d z i m y c h , t a k piękną i artystyczną, j a k ją kiedyś proponował Mehoffer do k a t e d r y płockiej" Międzynarodowy t r i u m f artystyczny, chociaż nie pociągał za sobą korzyści h a n d l o w y c h a n i propagandowych w k r a j u (np. w z o r e m i n n y c h krajów nie przystąpiono do masowej p r o d u k c j i i powielania u n i k a l n y c h eksponatów), wynikał — j a k się wydaje — z atrakcyjności naszej s z t u ­ k i , która potrafiła dostosować o r y g i n a l n y s t y l n a r o d o w y do wpływów najbardziej nowoczesnych a r t y s t y c z n y c h tendencji europejskich z k u b i z m e m włącznie, n i e tracąc p r z y t y m n i c z narodowej s p e c y f i k i . N a f a k t t e n zwracała uwagę szczególnie prasa francuska. 113 1 Polska p l a s t y k a dekoracyjna w t y m okresie pozostawała pod ży­ w o t n y m wpływem s z t u k i l u d o w e j , j e j samorodnej s t y l i z a c j i oraz dążeń »1« P o r . A . P o t o c k i , Wystawa sztuki dekoracyjnej w Paryżu, " S z t u k i Piękne", 15 1 X 1 9 2 5 , s. 566; A . H u s a r s k i , Triumf Polski na wystawie w Paryżu, " W i a d o ­ mości L i t e r a c k i e " , n r 115: 1925; [T. B.], Wystawa sztuk dekoracyjnych w Paryżu, " T y g o d n i k I l u s t r o w a n y " , n r 23: 1925. A . M o c z y 1 s k i, 1925, n r 1, s. 1'1. »5 ibidem, s. 11. 1 1 4 Melancholikom dla rozrywki, "Myśl Narodowa", maj �88 «I ¡1 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA do stworzenia s t y l u narodowego n a bazie bogatych zasobów f o r m a l n y c h s z t u k i l u d o w e j , czyli problemów a k t u a l n y c h od czasów S. W i t k i e w i c z a , i K . Matlakowskiego, i nie podejmowała ona jeszcze k u b i z m u j a k o o d ­ rębnego k i e r u n k u praktycznej działalności. A l e istniejąca od 1917 r. w K r a k o w i e grupa "formistów" realizowała często swoje koncepcje plastyczne bliskie ekspresjonizmowi na bazie k u b i s t y c z n e j s t y l i z a c j i . Dlatego też w y d a j e się prawdopodobne, iż f o r m i z m wpłynął na n o w o ­ czesny retusz użytkowej s z t u k i polskiej eksponowanej n a W y s t a w i e . Wpłynął lecz nie zdołał zatrzeć oddziaływania źródeł ówczesnej twór­ czości rodzimej wywodzącej się z i n s p i r a c j i sztuką ludową i secesyjnej stylizacji. Chociaż w odczuciu a u t o r k i sprawą otwartą jest kwestia, czy formiści polscy u z y s k a l i ekspresję kubistyczną dzięki i n s p i r a c j i rozwią­ zaniami f o r m a l n y m i stosowanymi przez sztukę ludową, czy też zasady kubistyczne t r a n s p o n o w a l i na sztukę ludową. Niestety m i m o sukcesu międzynarodowego polska s z t u k a d e k o r a c y j ­ na nie weszła na r y n e k f r a n c u s k i czy europejski, a n a w e t nie została zaprezentowana w k r a j u . Była przygotowana — w b r e w założeniom s z t u ­ k i dekoracyjnej i użytkowej — j e d y n i e do jednorazowego pokazu. Świetnie dobrane eksponaty n i e miały zabezpieczonych możliwości r e ­ p r o d u k c j i rękodzielniczej czy przemysłowej, co przekreśliło nadzieje n a nasycenie r y n k u obcego p r z e d m i o t a m i polskiej s z t u k i użytkowej oraz wywołało rozgoryczenie i frustrację zarówno organizatorów przedsię­ wzięcia, j a k i artystów biorących w n i m udział. Równocześnie rozwijała się k r y t y k a w y s t a w y zarówno francuska, j a k i p o l s k a " . Podkreślała ona j e j nienowoczesność polegającą m . i n . na bezradności w p o d e j m o w a n i u i zastosowaniu do celów s z t u k i ostatnich zdobyczy t e c h n i k i . Równocześnie n i e b r a k u j e głosów broniących j e j z p u n k t u widzenia kubistycznego n o w a t o r s t w a . K r y t y k a k r a j o w a i zagranicza ustosunkowuje się również do poszczególnych eksponatów p o l ­ skich. Jej opinie są jednak bardzo odmienne i sprzeczne. W poglądach Francuzów przeważają oceny p o z y t y w n e a r c h i t e k t u r y . W. Jastrzębowskie­ go, z k o l e i w k r a j o w y c h negatywne. Natomiast w odniesieniu do m a l a r ­ stwa Z. Stryjeńskiej głosy k r y t y c z n e są a k u r a t odwrotne. W opiniach p u ­ b l i c y s t y k i polskiej o dziełach poszczególnych artystów odbijają się różne orientacje i prądy artystyczne oraz ścierają się poglądy na temat awangardy i t r a d y c j o n a l i z m u w sztuce. Sprowadzają się one do uznania tego, co w sztuce polskiej jest nowatorskie, przeciwsta­ wiając i m apoteozę tego, co polskie, często ludomańskie i liryczne. K o n ­ frontacja f r a n c u s k i c h i polskich w y p o w i e d z i n a t e m a t ekspozycji p o l ­ skiej na w y s t a w i e oraz dzieł poszczególnych artystów biorących w n i e j udział wskazuje, iż Francuzom łatwiej było opiniować samą a r c h i t e k t u ­ rę p a w i l o n u i rzeźbę H . K u n y niż poszczególne dzieła, gdzie niezbędna 6 Ogólnie p u b l i c y s t y k a e u r o p e j s k a uznała imprezę za z d e c y d o w a n i e nieudaną. �89 SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J była znajomość polskiej t r a d y c j i artystycznej. Stopień znajomości u c z u ­ ciowego natężenia w y p o w i e d z i decydował o różnicy i rozbieżności t y c h poglądów. M i m o u w a g polemicznych sukces p a r y s k i naszej ekspozycji zadecy­ dował o t y m , że prezentowaną t a m sztukę ośrodki zagraniczne zaczęły traktować j a k o a d e k w a t n y obraz s z t u k i polskiej. P a w i l o n s z t u k i p o l ­ skiej uznano za o f i c j a l n y polski s t y l państwowy również w k r a j u , p o d ­ porządkowując m u całokształt działań a r t y s t y c z n y c h o charakterze r e ­ p r e z e n t a c y j n y m . Koncepcja " s t y l u narodowego" w w y d a n i u artystów biorących udział w W y s t a w i e stała się od t e j c h w i l i dominującą na n a j ­ bliższe lata. Znalazła ona w y r a z w urządzaniu naszych placówek d y p l o ­ m a t y c z n y c h , nowo wznoszonych gmachów państwowych i p u b l i c z n y c h , w plakacie, książce, monecie, c z y l i w całokształcie przejawów s z t u k i , której patronowało państwo. W y s t a w a P a r y s k a wniosła n o w e spojrzenie n a sztukę ludową (czy samorodną). Ogólne wrażenia odbiorców pozwalały wnioskować o p r z e ­ sycie " r o d z i m y c h " tematów i " s w o j s k i c h " motywów nużących zwiedza­ jących, którzy oczekiwali bardziej nowoczesnych rozwiązań w zakresie dekoracji wnętrz i s z t u k i stosowanej. W konsekwencji ogromna więk­ szość projektantów — platyków zaczęła oddalać się coraz bardziej o d doświadczeń s z t u k i l u d o w e j . E f e k t e m tego było zjawisko, że zarówno polskie rzemiosło, j a k i przemysł a r t y s t y c z n y skłaniały się coraz bardziej k u u t y l i t a r y z m o w i i k o n s t r u k t y w i z m o w i hołdującemu w a r s z t a t o w i , p o d ­ porządkowanemu bez reszty materiałowi i narzędziom " . K r y t y c z n y stosunek do s z t u k i l u d o w e j wpłynął od samego początku również na p r o f i l n o w e j placówki artystycznej, a m i a n o w i c i e założonej (przez grupę profesorów m . i n . J . Czajkowskiego i W. Jastrzębowskiego oraz i c h uczniów Szkoły Sztuk Pięknych w Warszawie) w 1926 r. w Warszawie Spółdzielni Artystów Plastyków " Ł a d " . Powstanie j e j było swojego rodzaju reakcją na krytykę oraz nowe potrzeby w dzie­ dzinie s z t u k i użytkowej. Celem spółdzielni było propagowanie estetyki wnętrza mieszkalnego przez p r o j e k t o w a n i e i wyrób przedmiotów przemysłu artystycznego ( m e t a l o p l a s t y k i , c e r a m i k i , meblarstwa, tkactwa) oraz całkowitych urzą­ dzeń wnętrz. W swej działalności opierała się na osiągnięciach p r a c o w n i doświadczalnych warszawskiej Szkoły Sztuk Pięknych, zamierzając j e kontynuować. " Ł a d " n i e wysuwał haseł n o w y c h , lecz pragnął wcielać w życie te, które r e a l i z o w a l i jego członkowie od w i e l u l a t . Jego naczelną zasadą stała się dewiza: doskonałość f o r m y , surowca i w y k o n a n i a . P r o ­ d u k c j a spółdzielni miała charakter u n i k a t o w y i nie mogła wpłynąć na ogólny poziom p r o d u k c j i k r a j o w e j , t y m bardziej że r y n e k nasz opano­ w a n y był przez modę sięgania do wzorów zagranicznych w p r o d u k c j i 7 A . W o j c i e c h o w s k i , Elementy sztuki ludowej tystycznym XIX i XX wieku, W r o c ł a w 1953, s. 87-08. 1 1 7 w polskim przemyśle ar­ �90 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA masowej oraz dominowała w n i m niechęć do wprzęgania artystów w c y k l p r o d u k c j i fabrycznej. " Ł a d " dzięki oparciu się na i n d y w i d u a l n e j pracv a r t y s t y i wysoko k w a l i f i k o w a n e g o rzemieślnika zaczął jednak skutecznie konkurować z d r o g i m i m e b l a m i pseudostylowymi, fabryczną ceramiką i k i l i m i a r s t w e m . Co więcej, odegrał znaczną rolę w kształto­ w a n i u gustów estetycznych mieszczaństwa. Utwierdzał on w przeko­ n a n i u inteligencję miejską, iż jego w y r o b y mogą z powodzeniem zdo­ bić wnętrza zamożnych domów, wyrażając w y s o k i smak a r t y s t y c z n y i zasobność gospodarzy, nie ustępując przy t y m w z o r o m obcym, a p r z y okazji wyrażać i c h patriotyczne uczucia. Inteligencja, d l a której sztuka narodowa w w y d a n i u artystów zrzeszonych w "Ładzie", stała się syno­ n i m e m s z t u k i polskiej, kreowała swoistą modę właśnie n a jego w y r o b y . " Ł a d " , podobnie j a k " W a r s z t a t y K r a k o w s k i e " , posiadał różne p r a ­ cownie, n p . tkacką, batikarską, meblarską, k o w a l s t w a artystycznego, ce­ r a m i k i i farbiarską, gdzie w y k o r z y s t y w a n o głównie surowiec k r a j o w y . Do szczególnie znacznego r o z k w i t u doszło t u t k a c t w o dekoracyjne i meblarstwo, które (gdyby n i e w y b u c h I I w o j n y światowej) miały szansę stać się p o l s k i m i przemysłami a r t y s t y c z n y m i . S t y l " Ł a d u " opie­ rał się n a dążeniu do integralnego p o j m o w a n i a s z t u k i j a k o całości p r z y równoczesnej dążności do osiągnięcia najwyższego poziomu a r t y s t y c z n e ­ go warsztatu. Respektował wielość i różnorodność wymogów właści­ w y c h poszczególnym d y s c y p l i n o m plastycznym. K a n o n e m ówczesnej m o ­ ralności twórczej była "świadoma i wielostronna u p r a w a a r t y s t y c z n e ­ go rzemiosła, w a l k a o fachowość, kompetencję i a u t o r y t e t należny p r a ­ c o w n i k o m s z t u k i " . N a j e j bazie środowisko artystyczne dążyło do rozszerzenia horyzontów umysłowych, rozległej w i e d z y i p o d b u d o w y teoretycznej wykraczającej poza r a m y bezpośrednio u p r a w i a n e j dyscy­ p l i n y . E f e k t e m t y c h dążeń była w i e l o s t r o n n a działalność plastyczna, p i ­ sarska, a n i e k i e d y i filozoficzna formistów (T. Czyżewskiego, L . C h w i s t ­ ka, S. Witkacego, A . Zamoyskiego i braci Pronaszków) czy filozoficzno-społeczne podłoże koncepcji t e a t r a l n y c h J . O s t e r w y i L . Schillera oraz działalność muzyczna K . Szymanowskiego. Podobna myśl przyświeca­ ła również i n i c j a t o r o m utworzonego w 1930 r. I n s t y t u t u Propagandy S z t u k i (W. Jastrzębowski, W. Skoczylas, K. Stryjeński). Członkowie " Ł a d u " sięgali do t r a d y c j i s z t u k i l u d o w e j i d a w n y c h m e ­ t o d artystycznych, wykorzystując n i e o r n a m e n t y czy kształty przedmio­ tów, lecz doświadczenie techniczne ( m . i n . zasady l o g i k i , szczerość i zro­ zumienie rzemiosła artystycznego) oraz surowce k r a j o w e . Stosunek do s z t u k i l u d o w e j artystów zrzeszonych w "Ładzie" sprowadzał się do zro­ z u m i e n i a zasad l o g i k i , bezpośredniości, wartości t w o r z y w a i narzędzia używanego przez twórcę ludowego. N i e w y k o r z y s t y w a l i o n i zupełnie t z w . motywów l u d o w y c h , a całe podobieństwo t y c h dwóch s p o k r e w n i o 1 1 8 i 1; i; li 1 1 8 Starzyński, op. cit., s. 63. �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 91 n y c h rodzajów s z t u k i polegało na i c h wspólnej prostocie. Zaintereso­ wanie twórczością ludową p r z e j a w i a l i natomiast w p o s z u k i w a n i u s t a ­ r y c h , zapomnianych już rodzajów twórczości. N i e j e d n o k r o t n i e p r o w a ­ dziło to do r e a k t y w o w a n i a i c h t r a d y c j i (co n p . miało miejsce w p r z y ­ p a d k u odrodzenia s t a r y c h obrzędowych dywanów sokolskich o d k r y t y c h przez E. Plutyńską). Pozostając więc pod działaniem i n s p i r a c j i sztuką l u ­ dową t w o r z y l i sztukę dekoracyjną w ściśle określonych (przez W. J a ­ strzębowskiego i i n n y c h ) ramach, starając się uniknąć błędów S. W i t k i e ­ w i c z a propagującego i gloryfikującego wyłącznie sztukę góralską. Z cza­ sem jednak " Ł a d " zaczął hołdować ogólnym tendencjom upraszczania f o r m y , co niestety działo się nieraz kosztem i c h celowości. Poważny cios zadali m u w latach 3 0 - t y c h a r c h i t e k c i traktujący wnętrze jako część składową a r c h i t e k t u r y budynków, a t y m s a m y m uważający siebie za j e d y n i e p r e d e s t y n o w a n y c h do k o m p o n o w a n i a całości. Dążenia i c h zde­ cydowanie bardziej nowoczesne od propozycji "ładowskich" przynoszą ostatecznie zwycięstwo a r c h i t e k t o m , t y m s a m y m zamykając początkowy etap (obejmujący okres blisko ćwierć w i e k u ) t w o r z e n i a się n o w y c h p o ­ jęć w polskiej sztuce dekoracyjnej. W 1939 r. w w y w i a d z i e do "Expressu Porannego", p t . Nasza sztuka dekoracyjna jest naprawdę polska W. J a ­ strzębowski powie: " W sztuce l u d o w e j k r y j e się nasza wspaniała o d ­ rębność, jeśli znając ją i szanując zdobędziemy się na własny i szczery wysiłek twórczy a r t y s t y , otrzymać możemy dopiero w t e d y dzieło nowe, odrębne, a być może, że i p r a w d z i w i e p o l s k i e " " . 9 S t y l n a r o d o w y w sztuce, za którym opowiadał się mecenat i p o l i ­ t y k a k u l t u r a l n a państwa, nawiązywał stale do t r a d y c j i oraz d o r o b k u ekspresjonistów i formistów. F o r m i z m w swoich ambicjach stworzenia s t y l u narodowego w sztuce chętnie odwoływał się do s z t u k i l u d o w e j , ale najbardziej znaczący chyba jest udział p i e r w i a s t k a f o l k l o r y s t y c z n e ­ go w twórczości T. Czyżewskiego (zarówno m a l a r s k i e j , j a k i poetyckiej). W jego najbardziej "kubizujących" kompozycjach pobrzmiewają zapew­ ne echa góralskich świątków i malowideł na szkle, z i c h twardą, " k a n ­ ciastą" deformacją. I być może właśnie t u należy szukać klucza do i c h ekspresji. N p . jego Pastorałki przesycone są nutą l u d o w e j poezji, a w obrazach: "Zbójnik tatrzański" (1919 r.), " M a d o n n a " (1921 r.) peł­ nię w y r a z u osiąga dzięki zastosowaniu wątków l u d o w y c h . W y d a j e się, że T. Czyżewskiego — malarza i poetę — pociąga w folklorze (zwłaszcza góralskim) szorstkość środków i oszczędność w y r a z u , niezależność od ogólnie przyjętych wzorów piękna, najogólniej to wszystko, co można nazwać antyestetyzmem. Ważnym elementem w jego twórczości była więc "ludowość", "dziecinność", którą sami formiści n a z y w a l i " p r y m i ­ t y w i z m e m " . Pod t y m określeniem u k r y w a się właściwa istota jego stylu °. 12 » » " E k s p r e s s P o r a n n y " , z d n . 9 V I I 1939 r. 12 « J.Pollakówna, Tytus Czyżewski — formista, [w:] Z zagadnień..., s . 264. �92 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA Na bazie t r a d y c j i ludowej W. Skoczylas stworzył nowoczesny p o l s k i d r z e w o r y t . Poszukując t r a d y c j i narodowej zwrócił uwagę n a sztukę i d r z e w o r y t l u d o w y głównie dlatego, że tradycje drzeworytnicze w P o l ­ sce, sięgające czasów średniowiecza, przetrwały w sztuce l u d o w e j do I poł. X I X w . Zapożyczając z niej — przede w s z y s t k i m z twórczości gó­ ralskiej — odwieczne prawidła kształtowania plastycznego, tematykę, narracyjność, płaszczyznową kompozycję, rozwiązania dekoracyjne i p o ­ czucie r y t m u , stworzył odrębny s t y l d r z e w o r y t u o n o w y c h rozwiąza­ niach f o r m a l n y c h . Przejął t y m s a m y m rolę odnowiciela t r a d y c j i s z t u k i ludowej i twórcy nowoczesnego d r z e w o r y t u polskiego. Głosząc zasady czystości i solidności w a r s z t a t u , poszanowanie specyficznych cech t w o ­ r z y w a i narzędzia oraz skierowując zainteresowanie uczniów do s z u k a ­ n i a i n s p i r a c j i u źródeł s z t u k i l u d o w e j wywarł o g r o m n y wpływ n a ów­ czesną grafikę polską, stworzył szkołę nowego d r z e w o r y t u i uczynił z Warszawy główny ośrodek t e j s z t u k i « 1 . U W. Skoczylasa "zarówno deformacja kształtu, j a k stylizacja b a r w n a opierają się na p r y m i t y w n y m podhalańskim m a l a r s t w i e n a szkle. Dzięki t e m u połączone z egzotycznym u r o k i e m tematów posiadają one zabar­ wienie odrębne p l e m i e n i o w o - n a r o d o w e " * . W jego a k w a r e l a c h z l a t 20-tych n p . "Tece zbójnickiej" (1920 r.) i w "Tece podhalańskiej" (1921 r.) oraz w w i e l u r y c i n a c h oddzielnych stworzył o d p o w i e d n i k m a l a r s k i do epopei K. Tetmajera Na skalnym Podhalu. Pozostają one pod wpływem ogólnej neoromantycznej fascynacji Podhalem. Jednak p i e r w i a s t k a m i najcenniejszymi, które Skoczylas zawdzięcza sztuce l u d o w e j , n i e są ani tematy, a n i m o t y w y s t r o j u i sprzętu, a n i n a w e t deformacje kształtu, lecz zasady k o m p o z y c j i f i g u r a l n e j . Odkrył o n tajemnicę m o n u m e n t a l ­ ności s z t u k i l u d o w e j i zastosował ją w s w y c h r y c i n a c h . L u d o w e m a ­ l a r s t w o na szkle w y w o d z i się z dawnego m a l a r s t w a kościelnego. Jego r e ­ guły zaś opierały się na zasadach k o m p o z y c y j n y c h wielkiego m a l a r s t w a dawnego, które w twórczości l u d o w e j przechowały się n a j w i e r n i e j . Z a ­ sady te to m . i n . zwarta, surowa płaszczyznowość, s y m e t r i a i r y t m n a ­ dające właśnie cechy monumentalności. F a k t , że Skoczylas przejął j e nie z dawnego m a l a r s t w a , lecz ze s z t u k i podhalańskiej — przepuszczone już przez f i l t r ludowości — nadają jego twórczości zabarwienie odrębne, specyficznie polskie. Dzięki oparciu się na polskiej sztuce ludowej S k o ­ czylas potrafił nadać swej grafice charakter odrębny, odcinający ją ostro od całej pozostałej g r a f i k i europejskiej, a w jego pracach, bodaj n a j ­ silniej dla współczesnej p l a s t y k i , przejawia się odrębność narodowa, i to zarówno w treści, j a k i w f o r m i e . 22 123 j : i i " P o r . szerzej S . B o ł d o k , [w:] Z zagadnień..., s. 209 n. Stowarzyszenie " R e c . Sztuki plastyczne. Wystawy z 25 X 1923 r. W a 11 i s, op. cit., s. 90 n. ! 1 8 8 i• i polskich od marca artystów grafików 1923 r., "Przegląd "Ryt", Warszawski", �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 93 W ślady W. Skoczylasa poszło w i e l u młodszych twórców, dzięki któ­ r y m g r a f i k a polska zajmowała przodujące miejsce w Europie. Wśród n i c h n a szczególną uwagę zasługuje T. K u l i s i e w i c z , specjalizujący się n i e t y l k o w drzeworycie, ale a k w a r e l i i r y s u n k u , który w 1930 r . w y s t a ­ w i ł w Warszawie swoje prace w całości poświęcone życiu i l u d z i o m w s i góralskiej Szlembark . Również w i e l k i e znaczenie dla wykształ­ cenia s t y l u narodowego w sztuce miała działalność artystyczna E. B a r tłomiejczyka, który bardzo wcześnie stosował w grafice użytkowej ele­ m e n t y ludowe przejawiające się w tendencjach do u j m o w a n i a w f o r m a c h uproszczonych, aperspektywicznych, prymitywizujących oraz Z. S t r y jeńskiej. T a ostatnia czerpała t w o r z y w o do s w y c h a r t y s t y c z n y c h f a n ­ t a z j i przeważnie z polskiego s t r o j u ludowego i staroszlacheckiego. N i k t przed nią n i e eksploatował na taką skalę skarbów zdobnictwa zawar­ t y c h w s t r o j u i sprzęcie l u d o w y m (szczególnie k r a k o w s k i m i podhalań­ s k i m ) . J a k pisze M . W a l l i s " t e same kapoty, chusty, spódnice, gorsety, donice, dzbany, które u i n n y c h m a l a r z y są t y l k o ciekawostką etnogra­ ficzną, m a r t w y m okazem m u z e a l n y m , w j e j u t w o r a c h nabierają jakiejś nie znanej dotąd świetności, barwności ż y c i a " . A r t y s t k a n i g d y n i e kopiowała w i e r n i e s t r o j u czy sprzętu ludowego, lecz jedynie brała z n i e ­ go pewne m o t y w y , które po s w o j e m u przerabiała i przetważała, w y ­ dobywając n a j a w i potęgując zawarte w n i c h w a l o r y artystyczne. P o ­ magała j e j w t y m niezwykła pomysłowość oraz nawiązanie do l u d o w y c h legend i opowieści. 124 12S NAUKOWE ZAINTERESOWANIA SZTUKĄ LUDOWĄ W IIRZECZYPOSPOLITEJ Sztuka l u d o w a w r o z u m i e n i u działalności plastycznej — w przeci­ wieństwie do okresu poprzedniego — stała się obiektem teoretycznych rozważań n a u k o w y c h . W pierwszych latach niepodległości na j e j t e ­ m a t formułowali opinie głównie działacze n a p o l u u a k t y w n i a n i a s z t u ­ k i l u d o w e j , a w okresie późniejszym także i przedstawieciele profesjo­ n a l n y c h środowisk akademickich. Często jednak zdarzało się, że n a u ­ k o w c y b y l i równocześnie rzecznikami o p i e k i artystycznej twórczości ludności w s i i . Prawie każdy działacz n a p o l u r e a k t y w o w a n i a s z t u k i l u d o w e j r e ­ prezentuje w t y m zakresie o d m i e n n y pogląd. M i m o to główne założe2 6 [syn], Ludzie szlembarscy, 1 2 4 Por. T . C i e ś l e w s k i 1 8 5 Wallis, " Z i e m i a " , n r 9: 1930,s. 175. 1 2 8 N a t y m m i e j s c u n i e będziemy szczegółowo prezentować poszczególnych op. cit., s. 189. c z e s n y c h poglądów n a sztukę ludową, j e j specyfikę, wartości t e l n i k a do bogatej l i t e r a t u r y p r z e d m i o t u . Z a g a d n i e n i a itd., odsyłając t e zostały b o w i e m ów­ czy­ omówione zarówno w k o n k r e t n y c h p r a c a c h z tego o k r e s u , j a k i l i c z n y c h i n f o r m a c j a c h o s t a ­ n i e badań p i s a n y c h już po I I w o j n i e światowej. �MIROSŁAWA 94 DROZD-PIASECKA n i a teoretyczno-programowe dają się sprowadzić do wspólnego m i a ­ n o w n i k a : szczególnie pojmowanej opieki nad sztuką ludową. Polegała ona głównie na zdecydowanej niechęci do doszkalania artystów l u d o w y c h w dziedzinie plastycznej czy technicznej oraz na dbałości o nieułatwianie i m pracy i poniekąd " z a k a z i e " stosowania i n n o w a c j i technicznych. Np. H . Schrammówna w krótkiej rozprawie O wartości artystycznej samodziałów ludowych na Wileńszczyźnie ( W i l n o 1927) na s. 9 pisze wyraźnie: "Rozwijać i kształcić pod względem a r t y s t y c z n y m twórców l u d o w y c h nie trzeba — ośrodki s z t u k i l u d o w e j podlegają własnym, n a ­ t u r a l n y m p r a w o m r o z w o j u i zmian, j a k i e potrzeby życia z sobą n i o ­ są — prostota nie umniejsza i c h wartości". Pogląd t e n wywodzący się jeszcze z t e o r i i K. Homolacsa, stawiającej znak równości między sztuką a p r y m i t y w e m , p r a k t y c z n i e wcielał w życie już A. Buszek, z a t r u d n i a ­ jący p r z y p r o j e k t o w a n i u i w y k o n y w a n i u batików nieprzyuczone dziew­ częta, a następnie z n i e w i e l k i m i m o d y f i k a c j a m i K. Strojeński w zako­ piańskiej Szkole Przemysłu Drzewnego. Stanowisko takie w 20-leciu międzywojennym — częstokroć m o t y w o w a n e również o d m i e n n y m i d y s ­ pozycjami p s y c h i c z n y m i a r t y s t y ludowego i a r t y s t y wykształconego — znaczyło praktycznie pozostawienie s z t u k i l u d o w e j j e j własnemu losowi, specyficzną izolację, która prowadziła do tworzenia się j e j n i e t y k a l n y c h rezerwatów 1 2 7 Od zasady t e j odbiegały jedynie nieliczne koła T o w a r z y s t w a Popie­ rania Przemysłu Ludowego organizując k u r s y i szkoły dokształcające (np. w Wiśniewie dla garncarzy l u d o w y c h , w K a m p i n i e Łowickiej dla hafciarek, w Maciejowicach na potrzeby przędzalni wełny). T o w a r z y s t w o Popierania Przmysłu Ludowego i Polskie T o w a r z y s t w o Krajoznawcze patronowały również akcjom opieki n a d sztuką ludową w szkołach pod­ s t a w o w y c h . Sprowadzały się one jednak do działalności zbierackiej przedmiotów s z t u k i l u d o w e j , zapoznawaniu z m o t y w a m i l u d o w y m i oraz w p a j a n i u szacunku dla zabytków t e r e n o w y c h . (Szerzej na temat dzia­ łalności T P P L piszemy dalej). 128 Prace teoretyczne osób związanych z przemysłem l u d o w y m i a r t y s ­ t y c z n y m koncentrują się na u w y p u k l a n i u znaczenia s z t u k i l u d o w e j dla k u l t u r y artystycznej. Poszukują j e j źródeł, p e r s p e k t y w dalszego r o z w o ­ j u » , omawiają poszczególne dziedziny i drogę rozwojową ideologii p o ­ pierania s z t u k i l u d o w e j Niezależnie od t y c h prac do l a t 30-tych bieżącego stulecia ukazują się liczne p r z y c z y n k i i etnograficzne prace materiałowe dotyczące poszcze­ gólnych wytworów s z t u k i ludowej (np. b u d o w n i c t w a , zabawek, krzyży 12 1 2 7 Por. W o j c i e c h o w s k i , i** Ibidem, 128 Np. H . S c h r a m m ó w n a , tystycznej, 1 3 0 op. cit, s. 88-89. s. 90. Sztuka ludowa i jej znaczenie dla kultury W i l n o 1939. Np. J . O r y n ż y n a , Przemysł ludowy w Polsce, W a r s z a w a 1937. ar­ �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 95 i kapliczek, ozdób, w y c i n a n e k i pisanek), a w okresie późniejszym p i e r ­ wsze opracowania syntetyczne (np. E. Frankowskiego, K. Moszyńskie­ go). Największą wartość reprezentują z tego okresu liczne prace T. Se­ w e r y n a , S. U d z i e l i i M . Wawrzynieckiego oraz opracowanie w y c i n a n k i E. Frankowskiego. Interesujące nas zagadnienia, zwłaszcza zwązane z b u d o w n i c t w e m i s t r o j e m l u d o w y m , zawierają ponadto dzieła poświę­ cone różnym dziedzinom k u l t u r y m a t e r i a l n e j n p . K . Moszyńskiego, K . Dobrowolskiego, B. Stelmachowskiej. Ogólne szkice poświęcone p l a s ­ tyce l u d o w e j daje A. Fischer i J . S. Bystroń. Po zakończeniu I w o j n y światowej istniało już w Polsce 5 k a t e d r etnografii, ale pierwsze większe prace i c h adeptów z zakresu s z t u k i l u ­ dowej pojawiają się ok. 1928-1930 r. W t y c h latach obserwujemy też zwrócenie u w a g i środowiska naukowego i artystycznego na ludową rzeź­ bę, m a l a r s t w o i grafikę, czyli tzw. sztukę czystą. Jest to znaczne po­ szerzenie spojrzenia n a działalność artystyczną ludności w i e j s k i e j , które dotąd ograniczało się w zasadzie do t a k i c h dziedzin, j a k b u d o w n i c t w o , strój, szeroko pojmowane zdobnictwo (nierzadko noszące cechy u t y l i ­ tarne, m . i n . w y c i n a n k i , ryzowane czerpaki, malowane skrzynie, cera­ m i k a , k o r o n k i czy h a f t y ) , czy t k a n i n y . W 1928 r. T. S e w e r y n p u b l i k u j e Krakowskie skrzynie malowane, rozpoczynając t y m s a m y m szereg w y d a w n i c t w M u z e u m Etnograficznego w K r a k o w i e . J . S. Bystroń w 1929 r. wydaje jedyną swoją pracę z za­ k r e s u p l a s t y k i Polskie drzeworyty ludowe. W. D y n o w s k i — w y c h o w a ­ n e k k a t e d r y wileńskiej — Barwne kufry z okolic Wileńszczyzny i Pole­ sia (1934 r.), M . Gładysz, Góralskie zdobnictwo drzewne na Śląsku (1935 r.) i Ludowe zdobnictwo metalowe na Śląsku (1938). Najliczniejsze prace pochodzą j e d n a k spod pióra T. Seweryna. Uczony t e n n i e m a l r o k ­ rocznie p u b l i k u j e większe dzieła, j a k Parzenice góralskie (1930 r.), Tech­ nika malowania ludowych obrazów na szkle (1931 r.), Podłaźniki (1932 r.), Krakowskie klejnoty ludowe (1935 r.) i Polskie malarstwo ludowe (1937 r.). N o t u j e m y również w t y m czasie popularne w p r o w a d z e n i e w zagadnienia s z t u k i l u d o w e j E. Frankowskiego (1928 r.) oraz tegoż autora Sztukę ludową w w y d a w n i c t w i e Wiedza o Polsce (1932 r.). R ó w ­ nież T. S e w e r y n p u b l i k u j e w K a l e n d a r z u I K C w 1938 r. p o p u l a r n y w y ­ kład o sztuce l u d o w e j . W 1939 r. ukazuje się I I cz. t . 2 dzieła K. M o ­ szyńskiego Kultura ludowa Słowian, gdzie pisze on m . i n . o sztuce l u ­ dowej Słowian. Praca ta w n o s i stosunkowo niewiele materiału bezpo­ średnio do zagadnienia polskiej s z t u k i l u d o w e j , daje natomiast n i e ­ z w y k l e ciekawy materiał porównawczy z i n n y c h krajów słowiańskich . 131 Na 1 8 1 pogłębienie etnograficznych A . J a c k o w s k i , Z zagadnień badań s z t u k i l u d o w e j historii i metodologii niewątpliwy badań nad sztuką lu­ dową, Materiały do Studiów i D y s k u s j i z Z a k r e s u T e o r i i i H i s t o r i i S z t u k i , K r y t y k i Artystycznej oraz Metodologii Badań n a d Sztuką, R. 6: 1955, n r 3-4, s. 352-353. �96 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A wpływ miały dotacje z Funduszu K u l t u r y Narodowej, które umożliwi­ ły d r u k zebranych materiałów w r a z z odpowiednią oprawą i l u s t r a c y j ­ ną. W latach 30-tych wzrasta zainteresowanie p r o b l e m a m i teoretyczny­ m i związanymi ze sztuką ludową p o d e j m o w a n y m i przez etnografów i historyków s z t u k i . Przed I wojną światową h i s t o r y c y s z t u k i albo nie w y k a z y w a l i żadne­ go zainteresowania sztuką ludową l u b zdecydowanie ją negowali. Rów­ nocześnie jednak artyści plastycy " z m u s z e n i " b y l i p o t r z e b a m i p r a k t y c z n y m i (zarówno przemysłu ludowego, j a k i s z t u k i stosowanej) podejmować zagadnienia l u d o w e j a r c h i t e k t u r y , zdobnictwa, t k a n i n y , c e r a m i k i i t p . , a w okresie 1917-1922 pod wpływem W. Skoczylasa poszerzyć j e o dziedzinę d r z e w o r y t u ludowego, aby następnie "odkryć" dzięki f o r m i s t o m ludową rzeźbę i m a l a r s t w o. W t y m s a m y m czasie etnografow i e badając ludowe zwyczaje i obrzędy s t y k a l i się z t a k i m i z j a w i s k a m i działalności artystycznej ludności w i e j s k i e j , j a k : p i s a n k i , szopki, w y ­ c i n a n k i i t p . W 1921 r. ukazuje się wartościowe opracowanie K. Steckiego, Ludowe malarstwo na szkle (przygotowane w 1914 r.) oraz t e k a drzeworytów Łazarskiego i prace K. Piwockiego, T. Dobrowolskiego, L . Lepszego. Te f a k t y inspirują również i historyków s z t u k i w z a k r e ­ sie zainteresowań ludową twórczością artystyczną. Koncentrują się o n i głównie na zagadnieniach wpływów i zapożyczeń, starają się ustalić stopień samodzielnego opracowania t e m a t u przez twórców l u d o w y c h rzeźbiarzy czy m a l a r z y (np. K. P i w o c k i ) , podejmują analizy f o r m a l n e . W opracowaniu t y c h problemów opierają się n a wykształconej już m e ­ todzie badań dzieł s z t u k i , którą stosują do obiektów s z t u k i l u d o w e j . Najistotniejsze w i c h pracach jest to, że w c e n t r u m zainteresowań zna­ lazły się zagadnienia teoretyczne związane z kwestią twórczości l u d o ­ w e j , cechy charakterystyczne tej s z t u k i , a także zakres pojęcia s z t u k i l u d o w e j . Mają o n i jednak głównie do czynienia z dziełami w y i z o l o w a n y m i z całokształtu k u l t u r y l u d o w e j , dlatego też ograniczają się w za­ | S [j || I] ii j , i ; ! ! 1 ji j I | i'. .i i li I: sadzie do analizy k o n k r e t n y c h obiektów bez uwzględniania i c h miejsca i r o l i w życiu w s i , pomijając związki zachodzące między specyfiką s z t u k i l u d o w e j a kulturą ludową. Etnografowie natomast stykają się p r a w i e wyłącznie z twórcami l u ­ d o w y m i i środowiskiem, w którym sztuka l u d o w a f u n k c j o n u j e , c z y l i z j e j pełnym i właściwym sensem, starają się przede w s z y s t k i m określić miejsce i rolę danego zjawiska w życiu społecznym w s i , o opis dzieła i jego pełną dokumentację, wyznaczenie zasięgów występowania określ o n y c h f o r m . Nie dysponują oni j e d n a k wypracowaną metodą umożliwiającą podejście do zagadnienia ujmowanego w kategoriach sztuki, J e d n y m i z n i e l i c z n y c h wyjątków są prace T. Seweryna, h i s t o r y k a s z t u k i i etnografa, który w y k o r z y s t u j e podstawy metodologiczne o b u d y s cyplin. Dopiero w latach następnych etnografowie wykorzystując dorobek �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 97 metodologiczny historyków s z t u k i poszerzają swoje zainteresowania. Podejmują ta kie p r o b l e m y , j a k cechy specyficzne dzieła artystycznego czy k r y t e r i a jego oceny. Równocześnie należy podkreślić, że działalność badawcza i s f o r m u ­ łowania teoretyczne na p o l u s z t u k i l u d o w e j nie pozostawały bierne w o ­ bec a k t u a l n y c h prądów i poglądów w n a u k a c h h u m a n i s t y c z n y c h tego okresu. Stąd też niewątpliwy wpływ kierunków psychologicznych z w y k l e połączonych z ujęciem socjologicznym (np. w pracach M . Gładysza), czy historyczno-porównawczym (np. u E. Frankowskiego), ewolucjonizm u (w pracach K. Moszyńskiego i częściowo M . Gładysza) czy socjolo­ gicznych (u T. Seweryna i K. Dobrowolskiego). Silnie zaciążył socjologizm na badaniach historyków s z t u k i (np. T . Dobrowolskiego), kierując i c h zainteresowania na istotę procesu twórczego a r t y s t y ludowego czy idealistyczne koncepcje s z t u k i l u d o w e j widzianej ponadczasowo w k a ­ tegoriach czysto f o r m a l n y c h . Wszystkie n i e o m a l prace tego okresu wykazują jednak największy wpływ t e o r i i o sztuce p r y m i t y w u , sztuce dziecka, dyspozycjach twór­ czych u k r y t y c h w każdym osobniku n i e zepsutym przez cywilizację (np. T. D o b r o w o l s k i , K . P i w o c k i ) « . Główne p r o b l e m y teoretyczne, j a k i e były podejmowane w t y m o k r e ­ sie przez środowisko historyków s z t u k i i etnografów — badaczy s z t u k i , koncentrowały się n a t a k i c h zagadnieniach, j a k : k o n t r o w e r s y j n e w ó w ­ czas określenie l u d o w e j twórczości artystycznej (plastycznej) m i a n e m s z t u k i (np. W. A n t o n i e w i c z , P. S m o l i k , W. L a m ) , sprowadzające się do odpowiedzi na p y t a n i a , czym jest sztuka l u d o w a (K. P i w o c k i , T. D o b r o ­ w o l s k i ) , inaczej, co to jest sztuka ludowa, czy co określamy m i a n e m s z t u k i l u d o w e j (S. Szuman, E. F r a n k o w s k i ) , jaką rolę odgrywają w n i e j j e d n o s t k i twórcze ( M . Gładysz, T. Seweryn). Ponadto T. D o b r o w o l s k i , K . P i w o c k i , T. S e w e r y n , S. Szuman starają się ustalić cechy ludowego procesu tworzenia, a J . G r a b o w s k i podkreślić różnice między sztuką l u ­ dową a miejską. Przebieg p o l e m i k i prac badawczych na t e m a t kryteriów świadczą­ cych o przynależności danego zjawiska do kręgu s z t u k i l u d o w e j na p l a n pierwszy wysunął s t y l , j a k o b y świadczący najpełniej o t y m , czy dane dzieło jest, czy n i e jest ludowe. Dalsze rozważania wyłoniły kwestię następną, a m i a n o w i c i e sprawę d e f i n i c j i i zakresu pojęcia sztuka l u d o ­ w a , która do d n i a dzisiejszego jest sprawą otwartą. Najwięcej u w a g i t e m u zagadnieniu poświęcił K . P i w o c k i . Naufc©we badania r o l i s z t u k i l u d o w e j w r o z w o j u k u l t u r y poszczegól­ n y c h narodów w i c h p r z e t r w a n i u jako samodzielnych bytów narodo­ w y c h w p r z y p a d k u u t r a t y państwowości, a także j a k o głównego o g n i w a ułatwiającego porozumienie międzynarodowe były doceniane nie t y l k o 2 i« 2 Por. ibidem, s. 351-356. 7 — Etnografia Polska X X V I I / ! �MIROSŁAWA 98 DROZD-PIASECKA w szerokich kręgach społeczeństwa polskiego, ale i w i n n y c h k r a j a c h europejskich, w t y m szczególnie słowiańskich. Zagadnienia te były żywo dyskutowane i szeroko propagowane w 2 0 leciu międzywojennym. I c h waga i znaczenie zdawały się nie budzić wątpliwości w kręgach k u l t u r a l n y c h E u r o p y . D o w o d e m tego jest f a k t , iż w 1926 r. pracująca w Lidze Narodów Międzynarodowa K o m i s j a Współpracy I n t e l e k t u a l n e j wysunęła propozycję ożywienia współpracy międzynarodowej na drodze badań różnorodnych problemów związanych ze sztuką ludową. Etapem wstępnym t e j działalności było zwołanie I Międzynarodowego Kongresu S z t u k i L u d o w e j (pod p a t r o n a t e m L i g i Narodów), która odbyła się w 1928 r. w Pradze. Na Kongres p r z y b y l i przedstawiciele Europy, obu A m e r y k i E g i p t u . Polskę reprezentowała 7-osobowa delegacja z prof. A . Fischerem i prof. K . T i c h y m na czele. Przekonanie, iż poznanie s z t u k i l u d o w e j danego n a r o d u pozwala l e ­ piej zrozumieć jego dążenia, kulturę, a także b u d z i i r o z w i j a w z a j e m n y szacunek narodów towarzyszyło w s z y s t k i m r e f e r a t o m wygłoszonym n a Kongresie. Referenci z krajów słowańskich (gdzie s z t u k a l u d o w a była nadal żywa i wszechobecna w życiu "codziennym) podkreślali j e j w p ł y w na charakter poszczególnych narodów, na twórców profesjonalnych, a w s k r a j n y c h wypowiedziach zawdzięczali sztuce l u d o w e j wolność, a n a w e t istnienie (przedstawiciel Jugosławii P. Ibrowac). Pogląd t e n uzasadniano t y m , że dzięki sztuce l u d o w e j naród n i e ginie n a w e t w s y ­ t u a c j i u t r a t y własnej państwowości, ponieważ l u d zawsze tańczy, rzeźbi, śpiewa, h a f t u j e , tworząc swoistą skarbnicę, z której czerpią artyści z korzyścią dla k u l t u r y narodowej. N i e t r u d n o dostrzec w t y m p r z y p a d ­ k u żywotność i d e i r o m a n t y c z n y c h . Sukcesem K o n g r e s u było podjęcie uchwały powołującej stałą mię­ dzynarodową Komisję Badań S z t u k i L u d o w e j i F o l k l o r u (Commision I n t e r n a t i o n a l e des A r t e s et T r a d i t i o n s Populaires), w skład której w e ­ szli przedstawiciele w s z y s t k i c h państw (z P o l s k i prof. A . Fischer). S t a ­ t u t t e j K o m i s j i precyzował, iż celem j e j jest praca d l a rozwinięcia w z a ­ jemnego zrozumienia ludów i dążeń człowieka, m i m o istniejących odrę­ bności właściwych każdej c y w i l i z a c j i . Jego realizacja przebiegać miała w płaszczyźnie organizowania k o l e k t y w n e j działalności i prac wspól­ nie prowadzonych, ułatwiania badań porównawczych obyczajów i z w y ­ czajów ludów oraz międzynarodowej k o o r d y n a c j i badań podobieństw i różnic istniejących między c y w i l i z a c j a m i » » . I n n y m ważnym postanowieniem Kongresu była decyzja o urządze­ n i u międzynarodowej w y s t a w y s z t u k i l u d o w e j w Bernie w 1934 r. P r o ­ g r a m w y s t a w y przewidywał szerokie uwzględnienie zagadnień plastycz­ n y c h , rzemieślniczych, m u z y k i , w i d o w i s k scenicznych. Niestety wobec » dowej i, M P o r . L . H o l b a n , Statut Międzynarodowej i Folkloru, " L u d " , t. 38: 1947, s . 610-613. Komisji dla Spraw Sztuki Lu­ �99 SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J piętrzących się trudności głównie n a t u r y politycznej do p r z y g o t o w y w a ­ nej w y s t a w y s z t u k i l u d o w e j m e doszło. Niedługo po Kongresie, w t y m s a m y m r o k u odbyła się w R z y m i e Międzynarodowa Konferencja S z t u k i L u d o w e j , na której powołano do życia w każdym k r a j u Komisję S z t u k i L u d o w e j . W t e n sposób w P o l ­ sce powstała K o m i s j a S z t u k i L u d o w e j (Commission Nationale Polonaise des A r t s Populaires). W 1930 r. odbył się I I Międzynarodowy Kongres S z t u k i L u d o w e j w B e l g i i (Bruksela, A n t w e r p i a , Leodium), w którym wzięli udział ze s t r o n y polskiej prof. A. Fischer, prof. E. F r a n k o w s k i oraz J . Cierniak. Jego t e m a t e m p r z e w o d n i m była " S z t u k a l u d o w a w w i d o w i s k a c h d a w ­ n y c h i współczesnych". Podjęte n a dużą skalę prace w dziedzinie s z t u k i l u d o w e j E u r o p y w latach 30-tych naszego stulecia zostały zahamowane narastającymi trudnościami wynikającymi głównie z s y t u a c j i politycznej. Ostatecznie przerwał je w y b u c h I I w o j n y światowej. Dopiero w 1947 r. odbyła się w Paryżu I I I Konferencja Commission I n t e r n a t i o n a l e des A r t s et T r a ­ ditions Populaires. Postanowiono na n i e j zorganizować międzynarodową wystawę o charakterze etnograficznym, n a r o d o w y m i międzynarodo­ w y m . W projekcie ekspozycji polskiej uwzględniono poszczególne g r u p y etnograficzne (np. Małopolska, Śląsk, Wielkopolska) w r a z z p o d g r u ­ pami 1 . 34 SZTUKA LUDOWA A SYTUACJA EKONOMICZNA WSI W całym o m a w i a n y m okresie w c e n t r u m zainteresowania pozostają nadal ekonomiczne w a l o r y s z t u k i l u d o w e j . Koncentrują się one głównie na t e j dziedzinie artystycznej twórczości w i e j s k i e j , którą nazywano prze­ mysłem l u d o w y m czy d o m o w y m (a n i e k i e d y rzemiosłem i chałupnic­ t w e m ) . W p u b l i k a c j a c h charakteryzujących sytuację w s i w okresie I I Rzeczypospolitej n i e j e d n o k r o t n i e wskazywano na konieczność pomo­ cy m a t e r i a l n e j ubogiej ludności chłopskiej oraz l i c z n y m rzeszom cha­ łupników w i e j s k i c h . Liczba j e d n y c h i d r u g i c h nieustannie rosła równo­ legle z, szerzącym się bezrobociem w miastach i w z r o s t e m p r o l e t a r i a ­ t u wiejskiego, który n i e mając możliwości odpływu do miast powiększał szeregi chałupników w y k o r z y s t y w a n y c h przez nakładców. C z y n n i k i rządowe szukając dróg wyjścia z t r u d n e j s y t u a c j i ekono­ micznej polskiej w s i uznały, że j e d n y m ze skuteczniejszych środków za­ radczych istniejącemu s t a n o w i rzeczy jest rozbudowa p r o d u k c j i i u m i e ­ l i P o r . A . F i s c h e r , Udział Słowian w I Międzynarodowym Kongresie Sztu­ ki Ludowej w Pradze 1928. Sprawozdanie, " R u c h Słowiański", n r 2: 1928, s. 73-75; J . G a j e k , W sprawie C. I. A. P oraz wystawy sztuki ludowej w Bemie, "Lud", t. 38: 1947, s. 614-621. �100 ; MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA i jętne zorganizowanie z b y t u przedmiotów s z t u k i l u d o w e j szczególnie z zakresu t z w . przemysłu ludowego czy domowego. "Umiejętne zorganizowanie wytwórstwa ludowego i zapewnienie m u z b y t u może z u w a g i na o g r o m n y zasięg tego wytwórstwa, stanowić o m a t e r i a l n e j sile w s i p o l s k i e j " — pisze R. Woyczyński — chociaż równocześnie sceptycznie zaznacza: " d a l e k i jestem od twierdzenia, że t y l k o przez »przemysł l u ­ d o w y « d o b r o b y t t e n osiągniemy" « 6 . Szeroki zasięg tego t y p u p r o d u k c j i oraz samorzutne powracanie do przemysłu ludowego " 7 wyniszczonej przez wojnę i nieurodzaje ludności w i e j s k i e j rokowały j e d n a k podrepe­ rowanie budżetów. Stawianie zagadnienia s z t u k i l u d o w e j w płaszczyźnie gospodarczej nie było w Polsce ideą nową. Rodowód j e j wywodził się z f i z j o k r a t y c z n y c h poglądów Oświecenia, a hasła pozytywistyczne nadały j e j realną treść i formę. Podobnie j a k w dobie P o z y t y w i z m u i N e o r o m a n t y z m u , t a k i w I I Rzeczypospolitej możemy doszukać się w n i e j u k r y t e j t e n d e n c j i politycznej polegającej na dążeniu do u t r z y m a n i a n a w s i istniejącego status quo bez wprowadzania zasadniczych r e f o r m społeczno-ekonomicz¬ n y c h . Jednak w t y m okresie nie bez znaczenia pozostaje f a k t , iż g r u p a rządząca zmuszona była n i e t y l k o ze względów gospodarczych, lecz i propagandowych zająć się szczególnie warstwą chłopską, D l a stworzenia pozorów r e a l n y c h posunięć n a t y m p o l u z n a k o m i cie nadawały się hasła i poczynania w zakresie s z t u k i l u d o w e j i opie­ k i n a d nią. D o a k c j i t e j zwerbowano w i e l u działaczy k u l t u r a l n y c h , społeczników, artystów plastyków, etnografów, drobne w i e j s k i e w a r s z t a t y wytwórcze, a przede w s z y s t k i m T o w a r z y s t w o Popierania Przemysłu Ludowego (założone w Królestwie P o l s k i m w 1907 r.) oraz związane z n i m Bazary Przemysłu Ludowego. P r z y M i n i s t e r s t w i e Przemysłu i H a n d l u zostaje u t w o r z o n y referat Przemysłu Ludowego, który, aby zorientować się w stanie t e j gałęzi wytwórczości, rozesłał a n k i e t y do proboszczów (1920 r.) i następnie w ó j - i j ! ' ' \ i ' J 3 Pogląd t e n podzielała n a w e t k o n s e r w a t y w n a część społeczeństwa, która p o d kreślając b r a k i w f u n k c j o n o w a n i u i o r g a n i z a c j i przemysłu l u d o w e g o obarczała od¬ powiedzialnością z a t e n s t a n r z e c z y głównie s y s t e m pośrednictwa pozostający z a ¬ z w y c z a j w rękach ludności żydowskiej, sprzyjając a n t y s e m i c k i m n a s t r o j o m . J a k o środek z a r a d c z y w y s u w a n o p o s t u l a t y o p a r c i a z a o p a t r z e n i a w s u r o w c e i narzędzia o r a z z b y t g o t o w y c h w y r o b ó w przemysłu domowego n a z a s a d a c h spółdzielczych, P u n k t e m wyjścia d l a t y c h związków spółdzielczych mogły b y być już istniejące w P o l s c e o r g a n i z a c j e i s t o w a r z y s z e n i a które w v k o r z v s t u i a c oomoe D o s ł ó w e w a r a n t o w a ł y b y właściwą formę działalności t y c h i n s t y t u c j i . P o r . " Z o r z a " , n r 4 3 : 1919, s . 588, O przemyśle l u d o w y m . | j R. W o y c z y ń s k i , k ó w 1936, s. 102. i ™ Na fakt "zmartwychwstania z n i s z c z e n i a c h przemysłu f a b r y c z n e g o , | * żuje n a w i e l u autorów, por. n p . J . O r y n ż y n a, Wystawa w Częstochowie, "Połudnuie", n r 1: 1921, s. 48. 1 I J ii i '. i i I ! '; i • | 1 , 5 1 M \ Siadami rozwoju przemysłu ludowego w Polsce, Kra¬ p r y m i t y w n e g o przemysłu l u d o w e g o " — po j a k i e g o dokonała I w o j n a światowa — w s k a przemysłu ludowego �101 SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J tów (1925 r.) oraz zainicjował objazdowe badania terenowe w k i l k u powiatach, które — m i m o że przerwane z b r a k u funduszy — zaowoco­ wały o b f i t y m materiałem z 16 powiatów, w y d a n i e m m o n o g r a f i i dają­ cych obraz przemysłu ludowego trzech z n i c h (włodawskiego, prze­ myskiego i ostrołęckiego); k o n t y n u o w a n e były później przez t o w a r z y s ­ t w a regionalne dla i c h potrzeb. U s t a w y sejmowe z 13 i 31 lipca 1924 r., odpowiednio prowadzona k a m p a n i a prasowa i wystawiennicza (szczegól­ nie w y s t a w y organizowane przez Towarzystwo Popierania Przemysłu L u d o w e g o w W a r s z a w i e ) przyczyniają się do tego, że podobne i n s t y ­ tucje powstają na terenie całego k r a j u , a i c h działy handlowe przekształ­ cają się w bazary przemysłu ludowego. Główna i c h działalność k o n c e n t r u j e się na pracach i n s t r u k c y j n o - p r o pagandowych i h a n d l o w y c h . Równocześnie w obrębie T o w a r z y s t w a n a ­ stępują z m i a n y organizacyjne, n p . w 1925 r. powstaje Reprezentacja T o w a r z y s t w Przemysłu L u d o w e g o z siedzibą w Warszawie, przekształ­ cona następnie w Związek T o w a r z y s t w Popierania Przemysłu L u d o w e ­ go (1929 r.). Reprezentacja T o w a r z y s t w P R L wydaje w 1929 r. s k r y p t opracowany przez J . Manugiewicza — Wskazówki do zbierania przed­ miotów z zakresu sztuki i przemysłu ludowego, gdzie zwrócono uwagę na to, że p r z y z b i e r a n i u przedmiotów s z t u k i l u d o w e j ' i przemysłu l u d o 138 »8 T o w a r z y s t w o II Rzeczypospolitej w Warszawie, manie Popierania Przemysłu organizowało Ludowego liczne w y s t a w y już w przemysłu pierwszych ludowego, j a k też i i n n y c h m i a s t a c h P o l s k i . I c h głównym c e l e m było i rozwój w s z y s t k i c h działów tej gałązi wytwórczości wiejskiej. latach zarówno podtrzy­ Szczególną j e d n a k u w a g ę zwrócono n a e k s p o n o w a n i e t k a c t w a , g a r n c a r s t w a , k o s z y k a r s t w a , n o w ­ szej d z i e d z i n y — k i l i m i a r s t w a oraz szeroko pojętego z d o b n i c t w a . W y s t a w y pu przygotowywały zabiegom również i i n n e i n s t y t u c j e i o r g a n i z a c j e i s t a r a n i o m o r g a n i z a c j i r o l n i c z y c h i społecznych n i e o m a l odbyła się w s a l a c h T e a t r u W i e l k i e g o część poświęcono miała miejsce s. 48; t e j ż e , s . ludowemu r o k wcześniej Wystawa w Liskowie przemysłu artystycznego w Łucku, Wystawa włókienniczemu. w Monzy, pokazana w 1926, n r 40; " W i e ś P o l s k a " , t. 1: 1925. W y s t a w y skrzynie krakowskie Włókiennicza, której Podobna ekspozycja op. cit., "Południe", n r 5: 1923, Warszawie; Wystawa tejże, "Południe", n r 5: 1923, s. 57; " W i e ś P o l s k a " t. 2: Towarzystwa Popierania L u d o w e g o eksponowały głównie t z w . z d o b n i c t w o l u d o w e : malowane dzięki z całego k r a j u k. K a l i s z a . P o r . O r y n ż y n a , artystycznego e k s p o z y c j a t a była u p r z e d n i o 56 przemysłu w Warszawie przemysłowi tego t y ­ społeczne. N p . Przemysłu łyżniki, c z e r p a k i góralskie, i sądeckie, ceramikę poleską l u b kaszubską, weł- n i a k i i k i l i m y łowickie i wileńskie, k o r o n k i , hafty, w y c i n a n k i . W 1937 r. z o r g a n i ­ zowano w będącą rodzaju novum. Instytucie Propagandy Uwzględniono w m a l a r s t w o , grafikę Sztuki w Warszawie, wystawę n i e j wyłącznie t z w . sztukę czystą, c z y l i swojego ludowe i rzeźbę pochodzącą z terenów p o l s k i c h , ukraińskich, białorus­ k i c h i l i t e w s k i c h . J e j percepcję ułatwił wcześniejszy k o n t a k t z k u b i z m e m i e k s p r e s jonizmem. W przewodniku t y l k o pierwszą w przede J . Grabowski tej s k a l i prezentacją w s z y s t k i m prezentacją że ekspozycja i rzeźby l u d o w e j ta w jest ludowa w Polsce. nie Polsce, a l e n i e z n a n y c h l u b mało dotąd z n a n y c h wartości t y s t y c z n y c h s z t u k i l u d o w e j . P o r . Sztuka n r 39[725]: 1937, s. 390. zaznaczał, malarstwa ar­ "Wiadomości L i t e r a c k i e " , �102 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A wego należy gromadzić okazy o niezaprzeczalnych wartościach a r t y s ­ t y c z n y c h l u b etnograficznych oraz materiały i n f o r m a c y j n e o całokształ­ cie żywotnych jeszcze gałęzi przemysłu ludowego. Związek z b r a k u funduszy zakończył swoją działalność już w następnym r o k u i poszcze­ gólne T o w a r z y s t w a rozpoczęły prace i n d y w i d u a l n e . Rola czołowa p r z y ­ padła najstarszej i najzamożniejszej z t y c h placówek: T o w a r z y s t w u Po­ pierania Przemysłu Ludowego w Warszawie (na Tamce), w której po d r . A. B e n i n i m był przez 12 l a t d y r e k t o r e m C. Młodzianowski. T o w a r z y s t w o Popierania Przemysłu Ludowego w Warszawie szcze­ gólną troską otaczało szkoły instruktorów: t k a c t w a , k i l i m i a r s t w a , f a r biarstwa i koszykarstwa, w których główny nacisk kładziono na t e c h ­ niczne doskonalenie p r o d u k c j i chłopskiej, zaniedbując jednak sprawę z b y t u t y c h wyrobów, co było poważnym błędem. M . i n . w 1925 r. powsta­ ła pod k i e r u n k i e m W. Schreiberówny Sekcja Doświadczalna C e r a m i k i L u ­ dowej w Wiśniewie pod Warszawą, która otoczyła opieką merytoryczną i artystyczną lokalne ośrodki garncarskie. Sekcja dbała o zachowanie regionalnego c h a r a k t e r u wytwórczości, urządzała pokazy regionalne i t p . K r y z y s w latach 1929-1933 przyniósł upadek T o w a r z y s t w a Popierania Przemysłu Ludowego w Warszawie, zmuszonego zlikwidować szkołę instruktorów, Stację Doświadczalną C e r a m i k i , akcje badawcze w t e r e ­ nie, a zająć się organizacją s k u p u i następnie z b y t u wyrobów l u d o w y c h na bazarach (np. bazar w Warszawie sprzedawał w y r o b y przemysłu l u ­ dowego z całej Polski) i w sklepach oraz zwiększonymi k o n t a k t a m i h a n ­ d l o w y m i z wytwórcami w i e j s k i m i . W 1933 r. powstało Towarzystwo A r t y s t y c z n e Rękodzieło Wiejskie, kierujące się zasadą u t r z y m a n i a wysokiego poziomu artystycznego przedmiotów i autentyczności s z t u k i l u d o w e j . Prowadziło ono sklep z w y r o b a m i l u d o w y m i w A l . Jerozolimskich. W 1935 r. A R W połą­ czyło się z T o w a r z y s t w e m Popierania Przemysłu Ludowego na Tamce, tworząc Towarzystwo O c h r o n y S z t u k i L u d o w e j i Przemysłu L u d o ­ wego . Równocześnie wieś cierpiąca d o t k l i w i e n a b r a k pieniądza starała się sama pozyskać miejskie r y n k i z b y t u i dostarczać na n i e w y r o b y z róż­ n y c h gałęzi wytwórczości, w t y m przede w s z y s t k i m t k a n i n y i c e r a m i ­ kę. A l e n a t y m polu panowała duża k o n k u r e n c j a ze s t r o n y przemysłu fabrycznego i n p . podaż l u d o w y c h t k a n i n przewyższała znacznie p o p y t na nie. Usiłowano więc dostosować produkcję przemysłu wiejskiego do wzorów m i e j s k i c h oraz stworzyć f o r m y nowe, zaspokajające gusty i po­ trzeby ludności miast. Np. J . Orynżyna, znana orędowniczka na rzecz popierania ludowego przemysłu artystycznego, namawiała w t e j s y t u a ­ c j i do w y t w a r z a n i a d r o b n y c h przedmiotów związanych ze zwyczajami 139 I 139 Z b y t e m l u d o w e j wytwórczości — nież w a r s z a w s k i ,.Ład". szczególnie t k a n i n — zajmował się rów­ �103 SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J i obrzędowością, które zyskują największe powodzenie, chociaż w y k o ­ n y w a n e są z najprostszych, często bezwartościowych surowców: "różne u r o c z e b a g a t e l k i , które sprzedać j e s t łatwiej niż spore s z t u k i towaru. P i s a n k i stały się p r z e d m i o t e m chętnie z a k u p y w a n y m w mieście. H u c u l i p r z e k o n a w ­ s z y się o t y m wędrują k a n o c n y m . Początek słu Ludowego w i w z n i m i , aż do stolicy, gdzie sprzedają t y m k i e r u n k u zrobiło T o w a r z y s t w o Warszawie, które sprzedawało większe zagraniczne... T o s a m o stało się z w y c i n a n k a m i , n a j p i e r w najbliżej stolicy, p o t e m czość p a l m sprzedawane je w okresie Popierania i c h ilości na wiel­ Przemy­ placówki w Łowickim położonym n a K u r p i a c h i Podlasiu... T r a d y c y j n a w Wilnie wytwór­ w i e l k a n o c n y c h ... stała się dziś już przemysłem n a eksport... dziś są w W i l n i e p r z e z cały r o k ; zawędrowały one również do stolicy, dokąd B a z a r Przemysłu L u d o w e g o s p r o w a d z a j e w w i e l k i c h ilościach" I 4 0 . W miejscowościach górskich o rozwiniętej t u r y s t y c e górale i góral­ k i zaczęli wyrabiać sukienne haftowane pantofle zdobiąc je parzenica­ m i i szarotkami. Twórczość ta została j e d n a k n e g a t y w n i e oceniona przez znawców s z t u k i . Inaczej miała się sprawa z garncarstwem. W przeci­ wieństwie do i n n y c h dziedzin wytwórczości l u d o w e j , u p r a w i a n y c h prze­ ważnie doraźnie, w c h w i l a c h w o l n y c h od zajęć, rzemiosło to było za­ zwyczaj p o d s t a w o w y m źródłem u t r z y m a n i a garncarza i jego rodziny. P r z y zmniejszającym się popycie na u t y l i t a r n e p r z e d m i o t y ceramiczne zaczęło ono coraz bardziej nabierać c h a r a k t e r u s z t u k i l u d o w e j . Z tego względu działacze i opiekunowie s z t u k i l u d o w e j u z n a l i za konieczne roz­ toczenie n a d n i m specjalnej opieki. W 1929 r. Stacja Doświadczalna C e r a m i k i urządziła wystawę prac środowiska ceramicznego Iłży, selek­ cjonując równocześnie f o r m y pod kątem i c h przydatności dla m i e j s k i e ­ go odbiorcy. N i e o m a l wyłącznie dla miasta pracować zaczął garncarz z B o l i m o w a — Konopczyński; słynny kaszubski garncarz Necel z Chmielna, próbując coraz to n o w y c h i wymyślniejszych wzorów (nie zawsze a r t y s t y c z n i e t r a f n y c h ) oraz Łobanowicz z Konopczyc. T e n ostatni s t a r a n i e m Stacji Doświadczalnej C e r a m i k i został wyposażony w n o w y piec garncarski, ponieważ miał zostać k i e r o w n i k i e m wzorcowego w a r ­ sztatu dostarczającego do pobliskich u z d r o w i s k ceramikę regionalną, ale wąski r y n e k z b y t u spowodował, że zaczął on wytwarzać dla miasta. Wśród entuzjastów popierania przemysłu ludowego b y l i również z w o ­ l e n n i c y masowego eksportu jego wyrobów, które t a k bardzo podobały się na r y n k a c h zagranicznych. P o s t u l o w a l i o n i stworzenie masowej p r o ­ d u k c j i przedmiotów s z t u k i l u d o w e j , a n a w e t zatrudnienie agentów h a n ­ d l o w y c h orientujących artystów w i e j s k i c h w m o d n y c h tendencjach na r y n k a c h zagranicznych. M . i n . według t a k i c h założeń dobrano ekspona­ t y na wystawę przemysłu " l u d o w e g o " w A m s t e r d a m i e , gdzie n i e z w y k ­ łym powodzeniem cieszyła się ceramika kaszubska, czy k i l i m y kosow­ skie przystosowane do gustów holenderskiego odbiorcy. Ta f o r m a opie­ k i n a d sztuką ludową była jednak zdaniem w i e l u fachowców chybiona. ""Orynżyna, Przemyśl..., s. 169-170. �104 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA Podkreślali o n i , że metody i skala k a m p a n i i eksportowej w krótkim cza­ sie doprowadziłyby do całkowitego z a n i k u s z t u k i l u d o w e j w Polsce. T o ­ w a r z y s t w o Popierania Przemysłu Ludowego dostrzegając to niebezpie­ czeństwo starało się m u przeciwstawiać. Jednak z a p a t r y w a n i a s a m y c h działaczy T o w a r z y s t w a na istotę, cele i f o r m y o p i e k i n a d sztuką l u d o ­ wą były częstokroć bardzo odmienne « * . Niejednolite stanowisko na t e n temat z a j m o w a l i również autorzy l i c z n y c h p u b l i k a c j i o sztuce l u d o w e j , a wśród n i c h nie t y l k o piszący prace popularne, ale h i s t o r y c y s z t u k i i etnografowie. Główne poglądy sprowadzają się z reguły do: a) zainte­ resowania społeczeństwa mało znaną dziedziną n a u k i , b) zachęcaniem do zbierania materiałów ludoznawczych, c) p o s z u k i w a n i e m sposobów ochrony s z t u k i l u d o w e j przed zniszczeniem i f o r m o p i e k i n a d nią w imię jej szczególnej r o l i w życiu n a r o d u " . Na ekonomiczne znaczenie artystycznej twórczości l u d o w e j zwrócili również uwagę działacze r u c h u ludowego i związków młodzieży w i e j s k i e j . Podniesienie poziomu gospodarczego w s i było b o w i e m j e d n y m z n a d ­ rzędnych celów, j a k i e stawiały sobie te organizacje już od zarania i c h istnienia. I d e i t e j podporządkowane były zarówno i c h p r o g r a m y oświa­ towe, j a k i z czasem ideologia poszczególnych ugrupowań. Szczgólnie d u ­ żo u w a g i poświęcano uczuleniu świadomości młodzieży na tę sprawę, a w p o s z u k i w a n i u środków zaradczych zwrócono ją również na możli­ wość w y k o r z y s t a n i a przemysłu ludowego do złagodzenia m a t e r i a l n e j nędzy w s i . Z tego względu przede w s z y s t k i m związki młodzieżowe p r z y ­ wiązywały w i e l k i e znaczenie do upowszechniania przemysłu ludowego (szczególnie w okresie wielkiego k r y z y s u ) . M i m o swej anachronicznej samowystarczalności wyrób t r a d y c y j n y c h sprzętów i przedmiotów zgod­ nie z ludową technologią pozwalał na pewną niezależność o d p r o d u k c j i fabrycznej, a w p r z y p a d k u sprzedaży dostarczał niezbędnej w gospo­ darstwie gotówki oraz środków na prowadzenie działalności organiza­ cyjnej kół. 2 Na bazie t r a d y c y j n y c h właściwości rzemiosła i s z t u k i l u d o w e j p o ­ szczególnych regionów zalecano kołom rozwój w i k l i n i a r s t w a , garncar­ stwa, stolarstwa, t k a c t w a , k o r o n k a r s t w a , w y c i n a n k a r s t w a , i t p . , zawsze Świadczy o t y m chociażby fakt, iż połączone T o w a r z y s t w o P o p i e r a n i a P r z e ­ mysłu L u d o w e g o i A r t y s t y c z n e g o Rękodzieła W i e j s k i e g o w nową jednostkę o r g a ­ nizacyjną: T o w a r z y s t w o O c h r o n y S z t u k i L u d o w e j i P o p i e r a n i a Przemysłu L u d o ­ wego posiadało d w i e s e k c j e : a) naukowo-artystyczną, współpracującą z Katedrą E t n o g r a f i i U W , b) przemysłowo-handlową, zaopatrującą s k l e p y i dbającą o a u t e n ­ tyczność s z t u k i l u d o w e j . 1 4 1 Por. I. M a r i a ń s k a . sztuki ludowej w woj. łódzkim, Orynżyna, Przemysł... Sch ludowa a praca oświatowa na W i l n o 1936. 1 4 8 K a c z m a r e k , Znaczenie i funkcje konkursów "Łódzkie S t u d i a E t n o g r a f i c z n e " , t. 12: 1970, s. 12-17; rammówna, Sztuka ludowa...; tejże, Sztuka wsi, W i l n o 1934; t e j ż e , Uwagi o sztuce ludowej, �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 105 z w y k o r z y s t a n i e m wyłącznie elementów l u d o w y c h . N a łamach p i s m przeznaczonych d l a ludności w i e j s k i e j ukazywały się w z o r y haftów, k o ­ ronek, a zamieszczane u w a g i natrętnie agitowały dziewczęta do p o d e j ­ m o w a n i a się i c h w y k o n a n i a : "szczególnie zimą w w i e l u okolicach naszej ziemi dziewczęta mogłyby podjąć tę miłą dla siebie pracę, zdobywając t r u d n e w t y c h czasach źródło zarobków... w w i e l u okolicach już się t o dzieje, a jeżeli chodzi o z b y t t y c h wyrobów, to na pewno będzie zapew­ n i o n y , bo przemysł l u d o w y nie jest pozbawiony u nas swej organiza­ c j i " . Upowszechnienie rzemiosła ludowego miało również wpłynąć na likwidację u k r y t e g o bezrobocia na w s i . Dlatego też związki z a j m o wały się informacją o k u r s a c h rzemieślniczych l u b i c h współorganizow a n i e m oraz popularyzacją dostarczania gotowych wyrobów do Bazarów T o w a r z y s t w a Popierania Przemysłu Ludowego. Koła młodowiejskie drogą zachęcania młodzieży do podejmowania p r o d u k c j i p r z e d m i o tów rzemiosła domowego (ludowego) łączyły aspekt gospodarczy z n a r o d o w y m . T e n ostatni to m . i n . w a l k a z o b c y m kapitałem i pośredn i c t w e m h a n d l o w y m , dążenie do uniezależnienia się od kapitału i p o średnictwa niemieckiego i żydowskiego. Co więcej, tą drogą starano się ocalić liczne wartości estetyczne zawarte w p o l s k i m przemyśle l u d o ­ w y m . Tej samej i d e i podporządkowane były starania do r e a k t y w o w a ­ nia ludowego m a l a r s t w a na szkle. Z k o l e i zachowanie tradycyjnego s t y l u w b u d o w n i c t w i e w miejscowościach l e t n i s k o w y c h (szczególnie w K r a k o w s k i e m ) miało się przyczynić do i c h atrakcyjności t u r y s t y c z ­ n e j , przez co pośrednio również do podreperowania budżetów tutejszych chłopów. 143 A k c j a na rzecz przemysłu ludowego obok podtekstów narodowościo­ w y c h miała poważny wpływ na doraźną poprawę s y t u a c j i m a t e r i a l n e j chłopów. Popierana przez c z y n n i k i rządowe (w r a m a c h koncepcji regio­ n a l i z m u ) łagodziła podstawowe k o n f l i k t y społeczne na terenach zacofa­ n y c h gospodarczo i p r z e l u d n i o n y c h . Ponadto była niejako dowodem, iż rząd stara się o rozwiązanie gospodarczo-społecznych problemów w s i , co m a wyraźnie p o l i t y c z n y wydźwięk. P r o d u k c j a rękodzielnicza oparta na m o t y w a c h l u d o w y c h dostarczała również środków do prowadzenia działalności kół młodzieży w i e j s k i e j . Bodźcem do j e j podejmowania były m . i n . k o n k u r s y . Organizacje b a ­ zując na k u l t u r z e l u d o w e j celem p o p r a w y e k o n o m i k i w s i wydobywały te j e j elementy, które najbardziej odpowiadały c h a r a k t e r o w i etnogra­ ficznemu danego środowiska. Wzmożone zainteresowanie przemysłem l u d o w y m ( d o m o w y m i cha­ łupnictwem) zarówno społeczeństwa, j a k i czynników rządowych obser­ w u j e m y w ostatnich latach poprzedzających w y b u c h I I w o j n y świato­ w e j . Jego bezpośrednią przyczyną było wzrastające przeludnienie i p a u 148 Przemyśl ludowy " Z o r z a " , n r 16: 1929, s . 1. „ ] i i I ) \ I \ j �106 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA peryzacja w s i , zmuszające do szukania d o d a t k o w y c h zarobków dla l u d ­ ności w i e j s k i e j oraz rozszerzsnia sposobów j e j zatrudnienia. K r y z y s y przemysłowe oraz wąski r y n e k pracy w miastach z jednej s t r o n y , z d r u ­ giej długoletnia propaganda r o z w i j a n i a przemysłu domowego sprawiły, iż uznano jego rozwój za najskuteczniejszy w istniejącej s y t u a c j i śro­ dek zaradczy, umożliwiający złagodzenie nędzy m a t e r i a l n e j w s i . W izbach ustawodawczych wysunięto p o s t u l a t y powiększenia pomocy finansowej dla tego p r z e m y s ł u oraz nowelizacji niektórych rozpo­ rządzeń dotyczących jego r o z w o j u ; które konsekwentnie realizowano w latach późniejszych. D y s k u t o w a n o m e r y t o r y c z n e s p r a w y organizacyj­ ne u z y s k i w a n i a d o d a t k o w y c h kapitałów o b r o t o w y c h i t o M i n i s t e r Prze¬ mysłu i H a n d l u powołał specjalna K o m i s i e Międzyministerialna do S p r a w Przemysłu Ludowego i Domowego dążono do k o o r d y n a c j i prac wszy s t k i c h i n s t y t u c j i pracuiacych w t y m zakresie starano sie korygować zaistniałe błędy, reaktywować podupadłe ośrodki t e j wytwórczości. 144 Tę aktywną działalność, której w y n i k i ekonomiczne były bardzo za­ dowalające, przerwał w y b u c h I I w o j n y światowej . 145 W sztuce polskiej I I Rzeczypospolitej istniało w i e l e o r i e n t a c j i i prą­ dów a r t y s t y c z n y c h . N a p l a n pierwszy wysuwają się wśród n i c h d w a k i e ­ r u n k i . Pierwszy dążył do całkowitej samodzielności i niezależności po­ szukiwań a r t y s t y c z n y c h w nawiązaniu do głównych prądów świato­ w y c h . Jego przedstawiciele s t a l i na s t a n o w i s k u , że w s y t u a c j i odzyska­ nia samodzielnego b y t u państwowego "służyć" n a r o d o w i można równie dobrze tworząc dzieła ponadnarodowe o charakterze u n i w e r s a l n y m , zgod­ nie z nowoczesnymi k a n o n a m i w sztuce międzynarodowej. D r u g i , za którym opowiadał się mecenat i p o l i t y k a k u l t u r a l n a rządu, zmierzał do wykształcenia s t y l u narodowego w sztuce p i e r w i a s t k i ludowe miały w n i m niebagatelne znaczenie. Z k o l e i działacze r u c h u ludowego oraz koła młodowieiskie k i e r u i a c swoie wysiłki na nadanie k u l t u r z e chłońs k i e i wartości autonomicznych i ogólnonarodowych sięgnęli do w a l o ­ rów s z t u k i l u d o w e j czerpiąc szczególnie inspiracje ź f o l k l o r u które j a k się wydaje zostały uwieńczone największym sukcesem w zakre- i « Obejmującego garncarstwo, 1 4 5 m. in. takie kuśnierstwo, gałęzie wytwórczości, kilimiarstwo, kowalstwo, P o r . szerzej n a t e n t e m a t następujące artykuły: " P o l s k a G o s p o d a r c z a " , z. 52: 1937, s. 1683-1684; J . O r y n ż y n a , Plan Przemysł ludowy. " P o l s k a Gospodarcza", myślu Ludowego, Rozmieszczenie Finansowy "Polska domowego i go­ pracy Pod " P o l s k a G o s p o d a r c z a " , z. 27: 1937, s. 895-897; t e j ż e , mowego, dowy. ludowego, i sąd w życiu chałupniczej, ludowego, przemysłu Prawo Określenie przemysłu cech drzewny koronkarstwo. spodarczym. znakiem istotnych j a k : przemysł ślusarstwo, Komisji Gospodarcza", przemysłu do Spraw Przemysłu z. 25: 1938, s. 938-939; t e j ż e , ludowego Ludowego Kredyt z. 26: 1938, s. 968; t e j ż e , w Polsce, 1938, s. 1090-1901; oraz książkę O r y n ż y n y , Przemysł dla Przemysł "Polska Gospodarcza", ludowy... i do­ Prze­ lu­ z. 33: �SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 107 sie s z t u k i t e a t r a l n e j . Głoszone przez n i c h idee i k o n k r e t n e prace podej­ m o w a n e n a p o l u s z t u k i l u d o w e j sprawiły, że stała się ona r z e c z y w i s t y m wyróżnikiem k u l t u r y w a r s t w y chłopskiej, ale wysiłki nadania j e j cha­ r a k t e r u ogólnonarodowego nie zostały ukoronowane pełnym powodze­ niem. W działalności T o w a r z y s t w a Popierania Przemysłu Ludowego oraz związanych z n i m Bazarów Przemysłu Ludowego i w i e j s k i c h spółdzielni wytwórczych w dziedzinie p l a s t y k i d o m i n u j e koncepcja wyłącznego opierania się n a twórczości l u d o w e j , p r z y równoczesnej s t y l i z a c j i t z w . motywów swojskich, wywodząca się z neoromantycznego poglądu u z n a ­ jącego sztukę ludową za jedyną skarbnicę wzorów godnych naśladowa­ n i a , a wywołana reakcją na szerzącą się tandetę miejską pretendującą do miana s z t u k i l u d o w e j . A l e sama oferta wyjścia z impasu zapropono­ w a n a przez T o w a r z y s t w o , koncentrująca się n a zakładaniu szkół prze­ mysłu ludowego, o p i e k i n a d sztuką ludności w i e j s k i e j i r o z w i j a n i u f o r m sprzedaży przedmiotów s z t u k i l u d o w e j , była daleko niewystarczająca i mało doskonała. Ponadto b r a k jednolitego stanowiska członków T o ­ w a r z y s t w a n a zjawisko zwane sztuką ludową sprzyjał rezygnacji z prac n a rzecz włączenia s z t u k i l u d o w e j do n u r t u s z t u k i ogólnonarodowej. Równocześnie T o w a r z y s t w o swoją działalnością handlową utwierdzało w p r z e k o n a n i u mieszkańców w s i , że sztuka l u d o w a to głównie prze­ mysł domowy, rzemiosło czy chałupnictwo, czyli dziedziny spełniające w " życiu w s i określoną funkcję utylitarną, których za sztukę ona nie uważała. Ogólnie można powiedzieć, że w pierwszych latach 20-lecia między­ wojennego prace n a p o l u s z t u k i l u d o w e j koncentrowały się głównie wokół j e j ochrony, czemu patronowało T o w a r z y s t w o Popierania P r z e m y ­ słu Ludowego i p o k r e w n e m u i n s t y t u c j e oraz w m n i e j s z y m s t o p n i u w y ­ k o r z y s t y w a n i u motywów s z t u k i l u d o w e j (często s t y l i z o w a n y c h i schem a t y z o w a n y c h ) w p r o j e k t o w a n i u i w y k o n y w a n i u przedmiotów związa­ n y c h z rzemiosłem a r t y s t y c z n y m (szczególnie Warszawska Szkoła S z t u k Pięknych, szkoły s z t u k zdobniczych i przemysłu artystycznego, " Ł a d " ) . W latach późniejszych o b s e r w u j e m y rozwój teoretycznych i metodolo­ gicznych prac n a d poszczególnymi dziedzinami l u d o w e j p l a s t y k i a r t y ­ stycznej p o d e j m o w a n y m i w środowisku n a u k o w y m , które przerwane w y b u c h e m I I w o j n y k o n t y n u o w a n e są po j e j zakończeniu. Sztuka l u d o w a w I I Rzeczypospolitej pełniła przede w s z y s t k i m f u n k ­ cje: a) wyróżniające narodową odrębność k u l t u r y polskiej, b) i n s p i r u ­ jące w t w o r z e n i u s z t u k i ogólnonarodowej, c) wyróżniające warstwę chłopską, jako odrębną, a równocześnie w pełni równoprawną część spo­ łeczeństwa polskiego, d) ekonomiczne, przysparzające z a r o b k u ubogiej ludności w i e j s k i e j , e) u t y l i t a r n e , związane z zaspokajaniem potrzeb nie t y l k o mieszkańców w s i , lecz i miast. Za n i m i kryło się oczywiście szereg f u n k c j i pośrednich, które staraliśmy się naświetlić w trakcie w y w o d u . i; �108 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA Rzeczywistość społeczno-polityczna i k u l t u r a l n a I I Rzeczypospolitej sprawiła, że sztuka l u d o w a n i e była włączona w t a k i m s t o p n i u j a k w okresach poprzednich w krąg szerokich koncepcji ideologicznych do­ tyczących k u l t u r y i s z t u k i narodowej. Próby takie podejmowane są w zasadzie głównie w gronie działaczy l u d o w y c h i związków młodowiejskich, usiłujących wykorzystać j e j w a l o r y i a t u t y do zapewnienia w a r ­ s t w i e chłopskiej należnego miejsca w s t r u k t u r z e całego n a r o d u . I c h p r o ­ pozycje w t y m zakresie ograniczają się przede w s z y s t k i m do powtórze­ n i a i p r z y p o m n i e n i a poglądów znanych już przedtem; w y p o w i a d a n y c h przez czołowych myślicieli humanistów społeczników i artystów epok wcześniejszych ( R o m a n t y z m u P o z y t y w i z m u czy N e o r o m a n t y z m u ) oraz rozbudowania idei regionalistycznych i agrarystycznych N i e m n i e i e d n a k wnoszą do n i c h n o w y akcent a mianowicie szeroka działalność p r a k ­ tyczna Widoczna iest ona szczególnie w pracach kół młodzieżowych na w s i zarówno w zakresie k o n k r e t n e i wytwórczości przedmiotów a r t y stycznych i a k spektaklach swoistego m i s t e r i u m t e a t r u obrzędowego czy ochrony i k u l t y w o w a n i a powszechnie iuż uznanego d o r o b k u a r t y ' stycznego J a r s t w y chłopskiej (np s t r o j u , tańca, pieśni) Nie buduje w i e l k i c h koncepcji k u l t u r a l n y c h na k a n w i e s z t u k i l u d o ­ w e j również inteligencja miejska i elita artystyczna. Twórcy profesjo­ n a l n i , jeśli już mają coś wspólnego ze sztuką ludową, to głównie z j e j rozwiązaniami w a r s z t a t o w o - f o r m a l n y m i l u b t e m a t y c z n y m i oraz z licz­ n y m i adaptacjami motywów l u d o w y c h . Podejście i c h cechuje więc swoisty u t y l i t a r y z m i i n s t r u m e n t a l n e t r a k t o w a n i e s z t u k i l u d o w e j . Z k o ­ l e i dla i n t e l i g e n c j i miejskiej i społeczników k o n t a k t ze sztuką ludową ogranicza się do płaszczyzny j e j r e a k t y w o w a n i a , ochrony, popularyzacji bez prób formułowania szerszych t e o r i i s z t u k i narodowej czy t y l k o w a r ­ s t w y chłopskiej. W y p a d k o w a t y c h zachowań w s p a r t a r o z w o j e m badań n a u k o w y c h n a d poszczególnymi dziedzinami plastycznej działalności ludności w s i p r z y ­ nosi jednak w konsekwencji zwrócenie u w a g i na wartości artystyczne i estetyczne dotąd " z a p o m n i a n y c h " gałęzi s z t u k i l u d o w e j , t a k i c h j a k m a ­ l a r s t w o na szkle czy rzeźbę w drewnie. Inaczej mówiąc rodzi się t e n ­ dencja do dostrzegania wartości autotelicznych s z t u k i l u d o w e j , która zostanie teoretycznie rozwinięta po zakończeniu I I w o j n y światowej. i: ! i.: �S P O Ł E C Z N E MHpocJia a F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J 109 flposfl-IlHceuKa B OBDUECTBEHHHE OyHKITHH HAPOAHOrO HCKyCCTBA. H A P O A H O E H C K Y C C T B O B 5KH3HH O E I I J E C T B A I I P E H H n O C n O J I H T O M Peswine H a c r o H i n a f l p a 6 o T a n p e A C T a B i w e T C O 6 O H npoAonaceHHe B o n p o c a 06 o6m.ecTBeHHbix <J>yHK- UHflx HapoflHoro HCKyccTBa B n e p n o f l I I Pena nocnoJiHToił. B Heił p a c c M O T p e H H rjiaBHbiM o6pa3OM: H 1) 3 H a i e H n e H a p o f l H o r o COK)3OB cenŁCKOH MOJiofleaca 2) p o j i b 3JieMeHT0B H a p o f l H o r o KyccTBa H C R y c c r s a ana H f l e o j i o n m (HainioHajibHoro KaK onpefleJiHTeJiH H fleaieJiŁHoc™ KyjibTypbi n c i c y c c T B a n p H $opMHpoBaHHH crajia); 3) HHTepec 3THorpaiJ)OB H HCKyccTBOBeflOB K HapoflHOMy HapoflHoro KpecTbaHCKoń flBHacemia npocjiOHKH; oÓJiHKa o6meHauHOHajn,Horo npo<J)eccHOHajibHbix Haymbrx HC- HccJieflOBaTenefi, i j ; j I i H C K y c c T s y ; 4) KOMMepiecKHe K a i e c T B a HapoflHoro ; HCKyccTBa, o c o 6 e H H o Ba^CHBie fljifl 6 e A H o r o c e j i b C K o r o HaceJieHHH, 3 a H j r r o r o HapoflHMM n p o M b i - I C/IOM, peMeCJIOM HUK KyCTapHHTCCTBOM. i B p a 6 o T e BHfleJieHw I I O 3 H U H H H B3rJMAM Ha HCKyccTBo K p e c r t a H C K O H n p o c n o H K H KaK neaTeJieH HaponHoro T a K H npo4>eccHOHajn,Hbix xyao»CHHKOB H o6brrabix n o T p e 6 H T e j i e i i . BH«eHHH, FL IIOA- HCKyccTBa B n a p a s ę B 1925 r . H a H a n p a B J i e i m e { pa3BHTH» n o j i b C K o r o 6 b r r o B o r o HCKyccTBa H xyflo»cecTBeHHyio n p o r p a M M y K o o n e p a T H B a „ J l a A " . • HepKHyro BJIHHHHC BbicTaBKH fleKopaTHBHoro 06cy5KfleHH M . n p . fleHTejn>HOCTi> 0 6 m , e c r B a o x p a H H HapoflHoro n o noflAep>KKe H a p o f l H o r o npoMbicJia KaK B cijiepe ;' HCKyccTBa, T a K H B o 6 j i a c T H noflaepascH e r o pa3BHTHfl H o 6 e c n e i e H H H P H H - K O B c6biTa. 0 6 n t H e BbiBOAH, cneflyioiUHe H 3 npeflcraBJieHHoro MaTepnaJia, C B O A H T C * K TOMy, H T O H a p o a Hoe HCKyccTBo HcnoJiHHJio B MeiKjryBoeHHoe flBafluaTHJieTHe npeacfle B c e r o <J>yHKU.nH: a ) Bbmejw- j o n r y i o H a i n i o H a j i i H y i o caMoóbrraocTb nojibCKOH KyjibTypbr, 6) BfloxHOBJifflonr/K> n p a co3flairnH o6meHauHOHajn>Horo H C K y c c T B a , B ) o T J i m a i o m y i o KpecTbsmcKyio n p o c J i o H K y K E K OTflejn>Hyio H B i n e c r e c TeM p a B H o n p a B H y i o l a c r a , n o j i b C K o r o oómecTBa, r ) sKOHOMHiecKyio, npii6aB.rwioirryio 3apa6oTOK 6eflHOMy HaceneHHio, TOJIbKO aCHTeJleft flepeBHH, HO H OHH paccMaTpHBaioTCfl aBTopoM a) yTHJnrrapHyjo, C B M a m r y i o ropOflOB. B xoae c yflOBJieTBopeimeM HyjKfl He 3 a Ha3BaHHHMH CKpblBaJICH pafl KOCBeHHbIX fyywafnii, H3JK»KeHH«. ' � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/af31f74d6ecc0373eb323a6bc56a2339.pdf 0d32d685b03f8119fe14767688eaab2e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1610 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1490 Title A name given to the resource Między Scyllą pogaństwa a Charybdą chrześcijaństwa: Indiańscy arystokraci z Tetzcoco (Nowa Hiszpania) w 1539 roku. Studium mikroetnohistoryczne / ETNOGRAFIA POLSKA 1998 t.42 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1998 t.42, s.107-140 Creator An entity primarily responsible for making the resource Tomicki, Ryszard Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X L I I : 1998, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 RYSZARD TOMICKI Instytut Archeologii i Etnologii P A N M I Ę D Z Y SCYLLĄ POGAŃSTWA A CHARYBDĄ CHRZEŚCIJAŃSTWA: I N D I A Ń S C Y A R Y S T O K R A C I Z TETZCOCO (NOWA HISZPANIA) W 1539 R O K U . S T U D I U M MIKROETNOHISTORYCZNE* W latach 1536-1540 przez środkowy Meksyk, od 1521 r. będący jądrem Nowej Hiszpanii, przetoczyła się fala inkwizycyjnych dochodzeń i procesów przeciw Indianom oskarżanym o różnego rodzaju odstępstwa od chrześcijań­ stwa . Akta tych spraw, zachowane w meksykańskim Archivo General de la Nación (i po części opublikowane na początku naszego stulecia ), zawierają nadzwyczaj bogaty materiał źródłowy, z którego korzystało wielu badaczy. Naturalną poniekąd koleją rzeczy wydobywano z niego przede wszystkim przykłady ilustrujące typowe przypadki odrzucania nowej religii lub nie respekto­ wania jej poszczególnych norm . Zdecydowanie mniejsze - by nie powiedzieć: minimalne - zainteresowanie okazywano społecznemu otoczeniu podsądnych. Prawda, że akta inkwizycyjne rzadko pozwalają wyjść poza to, co zechcieli 1 2 3 * A r t y k u ł ten jest wyimkiem z większego opracowania. Dlatego pomijam w nim szereg w a ż n y c h skądinąd zagadnień, m.in. o m ó w i e n i e specyficznych źródeł, jakimi są w ogólności akta inkwizycyjne, a zwłaszcza akta powstałe w XVI-wiecznej Ameryce, będące pod pewnymi względa­ mi tematem samym w sobie. 1 W Meksyku trybunał inkwizycyjny p o w o ł a n o oficjalnie w 1569 r. Wcześniej funkcje in­ kwizytorskie pełnili lokalni zwierzchnicy franciszkanów i innych z a k o n ó w żebraczych w ramach u p r a w n i e ń uzyskanych n a mocy bulli z lat 1521 i 1522; od 1528 r. pełnił je pierwszy w tym kraju biskup, Juan de Zumárraga, formalnie mianowany apostolskim inkwizytorem 27 czerwca 1535 r. (Greenleaf 1961, s. 3-25); o problemach i kontrowersjach związanych z objęciem Indian jurysdyk­ cją inkwizycyjną patrz: Greenleaf 1965. 2 Proceso 1910 (istnieje reprint: Guadalajara, Jal. 1968 oraz wznowienie: M é x i c o Procesos 1912; patrz też opublikowane później: Proceso 1941; Carreño 1950, 3 1980); passim. Zwykle zresztą czyniono to w opracowaniach d o t y c z ą c y c h dziejów chrystianizacji Meksyku (np. Ricard 1933; Cuevas 1946; L a m b 1956; Alberro 1972; Uchmany 1980) i działalności in­ kwizycji (np. Jimenez Rueda 1946, s. 1-12; Greenleaf 1961, s. 42-75; Mariel de Ibáñez 1979, s. 39-54). Stosunkowo nieliczne są prace p o ś w i ę c o n e głównie lub wyłącznie reakcjom Indian n a chrystianizację (np. León-Portilla 1974, 1976, 1984; K l o r de A l v a 1982), a zupełnie sporadyczne takie, w których pewne partie materiałów procesowych poddano dokładniejszej analizie (Nuttal 1911; K l o r de A l v a 1981; Gruziński 1989, s. 31-62). �108 RYSZARD TOMICKI powiedzieć o sobie i o innych ludzie składający zeznania. Wynikające stąd ograniczenia są szczególnie dotkliwe wtedy, gdy mówiąc o otoczeniu podsądnych mamy na myśli tę jego część, która jawi się jako mało zróżnicowana grupa „dobrych chrześcijan" (buenos cristianos), sytuująca się w opozycji do in­ kryminowanych postaw i czynów. W odniesieniu do osób, przeciw którym nikt nie zeznawał i które były - przynajmniej teoretycznie - poza podejrzeniami, mało kiedy da się powiedzieć coś konkretnego. Ich rzeczywiste poglądy, postawy i zachowania pozostają na ogół niedostępne badaniom. Zdarzały się jednak sytuacje, kiedy ludzie w zasadzie nie związani ze sprawą stawali się przedmiotem żywego zainteresowania ekip śledczych i zmuszeni byli składać zeznania nie mając czasu na przemyślenie ich treści, wskutek czego wyjawiali więcej, niżby chcieli i zamierzali. Niżej poddany zostanie analizie jeden z takich przypadków, najbardziej chyba interesujący, jeśli chodzi o rozpoznanie stosunku indiańskiej elity polityczno-intelektualnej tych czasów do chrześcijaństwa i dawnej rodzimej religii. Przypadek ów miał bezpośredni związek z najgłośniejszym procesem inkwizycyjnym w całych wczesnokolonialnych dziejach Meksyku. W ostatniej dekadzie czerwca 1539 г., na skutek donosu złożonego na ręce „kapitana konkwisty duchowej" , biskupa Meksyku i apostolskiego inkwizy­ tora Juana de Zumárraga, wszczęto śledztwo w sprawie don Cariosa Ometochtli, oskarżonego przez donosiciela, również Indianina, o apostazję, antychrześcijańską propagandę, nawoływanie do restytucji pogaństwa i życie w konkubinacie. Don Carlos miał wówczas około 35 lat. Pochodził z Tetzcoco. Był jednym z licznych synów Nezahualpilliego (zm. 1515?), ostatniego wielkiego władcy tego miasta, które wraz z Tenochtitlanem i Tlacopanem współtworzyło imperium azteckie. Jako dorastający chłopak przebywał w oto­ czeniu zdobywcy Meksyku, Hernána Cortesa. Ochrzczony w 1524 г., przeszedł najprawdopodobniej przez franciszkańska szkółkę dla indiańskiej młodzieży. W roku 1539, po śmierci swego przyrodniego brata don Pedra Tetlahuehuetzquititzina, dotychczasowego tlatoaniego Tetzcoco, pretendował do objęcia wakującej funkcji, napotykając na opór miejscowej elity, w tym własnych krewnych. Rozpoczęte na dobre w pierwszych dniach lipca dochodzenie, a następnie proces trwały blisko pięć miesięcy. Wszystkie postawione don Carlosowi zarzuty zostały potwierdzone, on zaś nie potrafił zdyskredytować świadków oskarżenia ani znaleźć wiarygodnych świadków obrony. W ogłoszo­ nej 20 listopada sentencji, skonsultowanej z wicekrólem Nowej Hiszpanii, członkami Królewskiej Audiencji oraz zwierzchnikami dominikanów i fran­ ciszkanów z miasta Meksyku, Zumárraga uznał go za „propagującego swe poglądy heretyka" (hereje do\g\matizador), odmawiającego - na domiar złego - przyznania się do winy. W praktyce oznaczało to wyrok śmierci. Publiczne auto de fe odbyło się dziesięć dni później, w niedzielę 30 listopada, na głów­ nym placu stolicy Nowej Hiszpanii. 4 4 Określenie użyte w liście grupy franciszkanów do K a r o l a V z 17 listopada 1532 г., M o t o l i n í a 1986, s. 92. �M I Ę D Z Y SCYLLĄ P O G A Ń S T W A A C H A R Y B D Ą CHRZEŚCIJAŃSTWA 109 M a p a 1. Rejon Tetzcoco i G ó r y Tlaloca (Tlalocantepetl) - obszar wydarzeń b ę d ą c y c h przedmiotem dochodzenia inkwizycyjnego. Oznaczono wyłącznie miejscowości, o których mowa jest w artykule. W prawym g ó r n y m rogu pokazano lokalizację G ó r y Tlaloca na terenie Meksyku Sprawa, która będzie nas interesowała, pojawiła się na marginesie śledztwa przeciw don Carlosowi, w pierwszej jego fazie, w wyniku dość nieoczekiwane­ go zbiegu okoliczności. I. PROLOG Po otrzymaniu donosu i potwierdzeniu zawartym w nim zarzutów w Chiconauhtli, skąd pochodził delator, Juan de Zumárraga osobiście przybył do Tetzcoco, aby asystować przy aresztowaniu podejrzanego i kierować docho­ dzeniem. 4 lipca don Carlos został uwięziony. Tego samego dnia zajęto jego dobra. Podczas przeszukania należących do niego domów wpierw znaleziono kodeks kalendarzowy czyli - jak podano w protokóle - „rachubę świąt demona, które Indianie zwykli obchodzić zgodnie ze swą wiarą" (en su ley), później odkryto dwa pomieszczenia pełne reliktów pogaństwa. W pierwszym „były dwie nisze przypominające kaplice, niskie, sięgające mniej więcej do piersi, a obok nich kamienna kolumna przylegająca do ściany i w rzeczonej kolumnie znajdowały się jakieś twarze i kamienne figury bożków; w dru­ gim pomieszczeniu był domek podobny do dawnej świątyni, a obok niego, na ścianach, kilka kamiennych figur bożków, oraz parę [idoli zrobionych] �по RYSZARD TOMICKI 5 z obciętych włosów" (Proceso 1910, s. 8) . W sumie po rozbiciu ścian i kolum­ ny wydobyto dziewiętnaście rzeźb, które towarzyszący Hiszpanom tetzcokańscy dostojnicy potrafili zidentyfikować, trzydzieści przedstawień, o których Indianie nic nie umieli powiedzieć, oraz dwa modele świątyń. Wśród ziden­ tyfikowanych figur były wizerunki czołowych bóstw epoki przedhiszpańskiej - Quetzalcoatla, Xipe, Chicomecoatl, Tlaloca. Zdumiewające, dokonane w centrum miasta odkrycie zaowocowało na­ tychmiastowym przesłuchaniem wuja don Cariosa, Pedra Izcuitecatla, który był jedynym stałym bywalcem domu, opiekując się nim na polecenie siostrzeń­ ca. Chociaż świadek nie potrafił wyjaśnić kto, kiedy i po co zgromadził figury, gdyż zajmował się domem zaledwie od dwóch lat, przyznał jednak, iż w tym czasie don Carlos wielokrotnie przychodził oglądać bożki; zaprzeczył nato­ miast, by kiedykolwiek składał im ofiary. Z dużymi oporami, w dwóch ratach, wymienił następnie dwanaście osób, które także oglądały figury. W końcu wyjawił, że „zanim przybyli chrześcijanie ów dom był domem modlitw i zbie­ rano się w nim, aby obchodzić święta i prosić swoich bogów o to, czego chciano, lecz po przybyciu chrześcijan nigdy więcej tego nie robiono" (Proceso 1910, s. 9-11). Dwie z wymienionych przez Pedra Izcuitecatla osób przesłuchano jeszcze tego samego dnia, jedną - nazajutrz. Żadna z nich nie była specjalnie rozmow­ na. Jedyne, co Zumárraga uzyskał, to pewność, że figury znajdowały się w domu od kilkunastu lat. Sugerowano mu, że zgromadził je w czasach, gdy niszczono bożki, dawno nieżyjący wuj don Cariosa, mając na względzie wy­ łącznie surowiec, bo kamienia - jako budulca - brakowało. Jeden ze świad­ ków, przyznawszy, iż wie o figurach od lat siedemnastu (od 1522 г.), tłumaczył swe dotychczasowe milczenie przekonaniem, że były to rzeczy zniszczone i bez znaczenia. Zapytany, ile razy czcił owe idole i składał im ofiary, zmienił nieco ton. Oświadczył, że jeśli przychodził popatrzeć na figury, to jedynie po to, by w duchu powiedzieć sobie: „należałoby je zniszczyć", choć nie wtrącał się, nie chcąc rozgniewać opiekuna domu (Proceso 1910, s. 11-14, 27-28). Już 4 lipca stało się oczywiste, że przechowywanie wizerunków dawnych bogów było w Tetzcoco „tajemnicą Poliszynela". Biskup Zumárraga musiał dostrzec w ujawnionych faktach wierzchołek góry lodowej, albowiem naza­ jutrz, w sobotę 5 lipca, wezwał do siebie grupę sprawujących w mieście wła­ dzę dostojników i przedstawił im alternatywę: albo dowiodą swej wierności chrześcijaństwu wyjawiając wszystko, co wiedzą, o przypadkach posiadania idoli i otaczania ich kultem zarówno w Tetzcoco, jak i poza nim, albo - gdyby nie chcieli tego uczynić, a zostanie im dowiedzione, że sami są winni lub osłaniają innych - spotka ich surowa kara. Słowa biskupa, iż „teraz zoba­ czy, jacy są z nich chrześcijanie", nie pozostawiały cienia wątpliwości co do powagi sytuacji. 5 M o w a najprawdopodobniej o kosmykach w ł o s ó w obcinanych po urodzeniu i po śmierci, przechowywanych przez rodzinę jako świętości, por. Motolinia 1970, s. 131-132. �M I Ę D Z Y SCYLLĄ P O G A Ń S T W A A C H A R Y B D Ą C H R Z E Ś C I J A Ń S T W A I I . DRAMATIS PERSONAE 111 I I C H ZEZNANIA INDYWIDUALNE W ten sposób do złożenia wyjaśnień zmuszonych zostało pięć osób: don Lorenzo de Luna - gubernator prowincji Tetzcoco , don Francisco, Lorenzo Huiznaualtlailotla, don Hernando de Chavez i don Antonio. Dwaj ostatni byli burmistrzami (alcaldes), co pozwala domniemywać, iż dwaj wymienieni wcześ­ niej byli rajcami (regidores), a łącznie stanowili czołowych przedstawicieli władz municypalnych Tetzcoco . Cała piątka reprezentowała zatem najwyż­ sze władze miasta i podległej mu prowincji. Do kompletu brakowało tylko tlatoaniego, lecz tetzcokański „stolec królewski" pozostawał nie obsadzony od śmierci don Pedra Tetlahuehuetzquititzina w początkach maja 1539 r. Stosunkowo mało wiadomo o poszczególnych dostojnikach. Najprawdo­ podobniej wszyscy, przed których imionami pojawia się hiszpański tytuł don, należeli do arystokracji, byli - mówiąc po nahuatlańsku - pipiltin, to znaczy wywodzili swój rodowód od jednego z poprzednich władców Tetzcoco. Doty­ czy to czterech z nich. Spośród arystokratów postacią, o której mamy nieco więcej informacji, jest don Lorenzo de Luna. Daleko spokrewniony z nim kronikarz Fernando de Alva Ixtlilxóchitl (15787-1650) uważał go za syna Nezahualpilliego, co by oznaczało, że był przyrodnim bratem don Cariosa Ometochtli . Jednak na większe zaufanie zasługuje jeden ze świadków w procesie, według którego don Carlos nazywał gubernatora mi sobrino (Proceso 1910, s. 42); don Lorenzo de Luna byłby więc jego bratankiem lub siostrzeńcem . Mógł natomiast, jak utrzymywał wspomniany kronikarz, przyjąć chrzest w 1524 r. razem z większoś­ cią członków rodu panującego w Tetzcoco. Zapewne miał za sobą naukę w przyklasztornej szkółce, ponieważ potrafił podpisać się na protokóle zeznania (podobnie jak don Hernando de Chávez). Data jego powołania na urząd gubernatora nie jest znana, lecz na pewno nie pełnił tej funkcji przed 16 kwiet­ nia 1537 г., a był gubernatorem już 23 stycznia 1538 r. , co wskazuje, że 6 7 8 9 10 6 U r z ą d administracji kolonialnej, wśród Indian wprowadzony jako konkurencyjny, a z cza­ sem zastępczy w stosunku do tradycyjnej i d o ż y w o t n i e j funkcji tlatoaniego. Gubernator - miano­ wany przez wicekróla lub wybierany i zatwierdzany przez niego - stał n a czele prowincji (jednostki podziału terytorialnego niższej niż audiencje, na które dzieliło się wicekrólestwo), p i l n o w a ł w niej p o r z ą d k u , n a d z o r o w a ł płacenie p o d a t k ó w i egzekwowanie świadczeń n a rzecz p a ń s t w a , b y ł sędzią i, w razie potrzeby, d o w ó d c ą pospolitego ruszenia. Wraz z radą miejską (cabildo) stolicy prowin­ cji, zarządzał całą prowincją. Por. Gibson 1960, s. 178-179; Gibson 1964, s. 166 i nast. 7 a) Wprowadzona przez H i s z p a n ó w zarząd municypium (ayuntamiento) struktura wybieralnych w ł a d z lokalnych obejmowała: składający się z d w ó c h burmistrzów lub jednego burmistrza g ł ó w n e g o i kilku zwykłych, mających do pomocy rajców (regidores) oraz licznych wyspecjalizowa­ nych u r z ę d n i k ó w (pisarza, alguacila czyli stróża porządku publicznego i in.); b) radę miejską (cabildo) składającą się z o g ó ł u u r z ę d n i k ó w pod przewodnictwem burmistrza lub - w stolicy prowincji - gubernatora. 8 9 1 0 A l v a Ixtlilxóchitl 1975-1977,1, s. 492; tak też Greenleaf 1961, s. 74 przyp. 10. Analogicznie Cline 1966, s. 85 (tablica genealogiczna), który uznaje go za siostrzeńca. Z akt innego procesu wiadomo, że 16 kwietnia 1537 r. gubernatorem Tetzcoco był niejaki don Francisco, Procesos 1912, s. 42. O drugiej dacie patrz dalej, w związku z pismem wicekróla Nowej Hiszpanii do don Lorenza de Luny. �112 RYSZARD TOMICKI sprawował urząd przez dwie kolejne kadencje - w latach 1538-1539. W roku 1540 na jego miejsce mianowany został don Antonio Pimentel Tlahuitoltzin (patrz niżej). Nic pewnego nie potrafię powiedzieć o pozostałych osobach. Na zasadzie bardzo hipotetycznego przypuszczenia można utożsamiać don Antonia, burmistrza, z synem Nezahualpilliego noszącym imię Tlahuitoltzin, znanym także jako don Antonio Pimentel, który wkrótce po straceniu don Cariosa Ometochtli został jednocześnie tlatoanim i gubernatorem Tetzcoco . Postawa, jaką „nasz" don Antonio zaprezentował podczas przesłuchań, czyni­ łaby taki awans wielce prawdopodobnym . Z kolei don Francisca, przypuszczalnego rajcę, można kojarzyć z innym synem Nezahualpilliego, znanym jako don Francisco Mochiuhquechoietzomatzin (Alva Ixtlilxóchitl 1975-1977,1, s. 492). Być może to on piastował urząd gubernatora Tetzcoco w 1537 r . W dostępnych mi źródłach nie zdołałem znaleźć bliższych informacji o don Hernandzie de Chavez, drugim obok don Antonia burmistrzu. Nie wykluczo­ ne, że był także członkiem rodu rządzącego w Tetzcoco od dziesiątków lat . Lorenzo Huiznaualtlailotla, pełniący prawdopodobnie urząd rajcy, to jedy­ na osoba, wobec której nie użyto tytułu don . Pochodził więc z niższej warstwy społecznej, aczkolwiek noszony przezeń w charakterze nazwiska tytuł huitznahuatlailotlac świadczy, że był wysokiej, a nawet bardzo wysokiej rangi dostojnikiem w lokalnej hierarchii (według standardów przedhiszpańskich) . Pewne jest wszakże, iż wezwani nagle przed oblicze inkwizytora dostojnicy reprezentowali najściślejszą elitę polityczną Tetzcoco, a w większości - najwyż­ sze kręgi miejscowej arystokraqi. Wszyscy, o czym świadczą ich imiona, byli ochrzczeni. Przynajmniej niektórzy mieli za sobą naukę w przyklasztornej szkółce. Pod względem wymienionych cech nie różnili się od don Cariosa Ometochtli. Punktem wyjścia przesłuchań, jakim poddano ich za pośrednictwem tłuma­ cza, była naturalnie sprawa figur znalezionych w domu don Cariosa i wprost sformułowane przez biskupa Zumarragę podejrzenie, że „wszyscy oni wiedzieli 11 12 13 14 15 16 1 1 Pomar 1964, s. 214; Gibson 1964, s. 171 (przypuszczenia tego autora, że don Antonio Pimentel Tlahuitoltzin był gubernatorem także wcześniej - oparte na Titles 1946, s. 120 i 122, gdzie m o w a o roku 1537 - nie są uzasadnione, gdyż p o w o ł a n e źródło, znane w p ó ź n y c h kopiach, jest dokumentem s f a ł s z o w a n y m i zawiera ewidentne błędy). 1 2 Patrz bliżej: V I . Wnioski. 1 3 Por. przyp. 10. 1 4 Osoba o tym imieniu i nazwisku s y g n o w a ł a 27 lipca 1545 r. list w sprawie zatwierdzenia wyboru nowego tlatoaniego Tetzcoco (Horcasitas 1978, s. 152). 1 5 Nie u ż y t o go w p r o t o k ó l e zeznania indywidualnego, co jest w s k a z ó w k ą najważniejszą. W jednym z późniejszych p r o t o k o ł ó w , gdzie wymienia się wszystkich d o s t o j n i k ó w , Huiznaualtlailotla figuruje wprawdzie jako „ d o n Lorenzo" (Proceso 1910, Lorenzo s. 22), lecz tu tytuł dodano mu najwyraźniej „ z rozpędu". 1 6 T y t u ł taki przysługiwał jednemu z czterech najbliższych d o r a d c ó w tlatoaniego, pełniących j e d n o c z e ś n i e rolę sędziów (z kategorii tecuhtlatoque), por. L ó p e z Austin 1961, s. 95. �MIĘDZY SCYLLĄ POGAŃSTWA A C H A R Y B D Ą CHRZEŚCIJAŃSTWA 113 o nich i widzieli je" (Proceso 1910, s. 15). Każde zeznanie dotyczyło zatem tej kwestii, lecz w pewnej tylko mierze, zawsze bowiem okazywało się szybko, iż dla przesłuchiwanych o wiele bardziej istotne jest ujawnienie innej sprawy, o której dotąd Hiszpanie nie wiedzieli. Ponieważ jej specyfika wymaga analizy zeznań oraz towarzyszących im zdarzeń zgodnie z porządkiem chronologicz­ nym, najpierw omówię - jako sprawę odrębną - wyjaśnienia na temat figur . Czterech z pięciu dostojników zdecydowanie zaprzeczyło, by wiedzieli o ich przechowywaniu. Don Lorenzo de Luna wyraził przy tym pogląd, że najpewniej „jakiś Indianin zebrał tam owe idole i ukrył je" w czasach, gdy wyobrażenia dawnych bóstw były niszczone. Z kolei don Hernando de Chávez, który podobno nigdy nie był w domu don Cariosa, zapewnił, że gdyby wiedział o figurach, na pewno by o nich doniósł, gdyż stale daje baczenie na przejawy bałwochwalstwa, aby je ujawnić i ukarać. Tylko don Antonio przyznał się do widywania figur, niemniej - jak oświadczył - nie wiedział, co one przedstawiały. Nie sposób stwierdzić, czy złożone wyjaśnienia odpowiadały prawdzie. O kłamstwo można podejrzewać jedynie don Antonia, albowiem argument niewiedzy (pojawiający się także w zeznaniach innych osób, o których tutaj nie będzie mowy) brzmi mało przekonująco zważywszy, iż zaraz po odkryciu figur spora ich część została zidentyfikowana jako wizerunki konkretnych bóstw przez don Lorenza de Lunę, don Francisca i innych dostojników, co skrupulatnie odnotowano w protokole. Nawet jeśli don Antonio nie posiadał stosownej wiedzy, wydaje się wielce wątpliwe, by nie miał też świadomości, co reprezentowały sobą - generalnie rzecz biorąc - owe figury. Tak czy inaczej wyjaśnienia były zdawkowe i z pewnością nie zadowoliłyby Zumárragi, gdyby przesłuchiwani zamierzali na tym poprzestać. Nieoczekiwa­ nie jednak - jak wspomniano - każdy z nich poświęcił przynajmniej kilka zdań wydarzeniom mającym miejsce w Tetzcoco i okolicy w minionych miesiącach. Nie próbowano bynajmniej odciągnąć uwagi Hiszpanów od kwestii figur. Wprost przeciwnie, dostojnicy - znalazłszy się w kłopotliwym położeniu - uznali za konieczne ujawnić jeszcze jedną mało dla siebie wygodną sprawę, zanim biskup usłyszy o niej od kogo innego. Ich zeznania, dotyczące tych samych i niezbyt odległych w czasie zdarzeń, różnią się między sobą dość znacznie. Jest to bezsporny dowód (nie jedyny zresztą), że nie zdążono uzgodnić wspólnej wersji. Fakt ten ma swoje oczy­ wiste zalety, pozwala bowiem na rekonstrukcję z jednej strony indywidualnych postaw, z drugiej zaś rzeczywistego, choć jedynie przybliżonego przebiegu wypadków. Aby nie tracić z oczu specyfiki poszczególnych zeznań, będę analizował je kolejno. Dla jasności wywodu przyjmuję, idąc za wersją ze­ znającego jako pierwszy gubernatora Tetzcoco, iż w grę wchodziły dwa odręb­ ne zespoły zdarzeń: 1) akty bałwochwalstwa związane z przydrożnymi krzyża­ mi oraz 2) akty bałwochwalstwa związane z Górą Tlaloca. 17 1 7 O m a w i a j ą c poniżej zeznania pięciu d o s t o j n i k ó w nie podaję odsyłaczy do źródła; wszystkie znajdują się w: Proceso 1910, s. 16-22. �RYSZARD TOMICKI 114 II.1. A K T Y BAŁWOCHWALSTWA ZWIĄZANE Z PRZYDROŻNYMI KRZYŻAMI Gubernator don Lorenzo de Luna zaprezentował następująca wersję pierw­ szego zespołu zdarzeń: Oto przed około 70-80 dniami ( ± 1 6 - 2 6 kwietnia ) dotarła do niego wiadomość, że w Tetzcoco „przywoływano demona" i kierowa­ no do niego modły. Pomimo natychmiastowego zwołania miejscowych dostojni­ ków nie zdołał się dowiedzieć, kto był winny nagannych czynów. Zarządził przeto dochodzenie, nakazując jednocześnie kopać pod krzyżami, których wiele stało przy drogach, i pod niektórymi udało się znaleźć „kilka noży i krzemieni, i innych pozostałości ofiar". Wydobyto je stamtąd. W chwili składania zeznania świadek miał je nadal w swym posiadaniu. Pewne efekty przyniosło także wdrożone dochodzenie. Okazało się, że w rytuałach brało udział wielu ludzi, wskutek czego gubernator nie odważył się nikogo uwięzić. W trakcie przesłuchania oznajmił wszelako, iż „jeśli jest to potrzebne", teraz może osoby te wymienić (czy złożył donos, nie wiadomo; w aktach brak odnośnych informacji). Składanie ofiar pod przydrożnymi (i nie tylko) krzyżami było w omawia­ nym okresie jedną z typowych form kontynuowania dawnych kultów. Rzecz nie polegała wyłącznie na tym, że krzyże wznoszono często w miejscach, gdzie Indianie czcili wcześniej własnych bogów. Pewne znaczenie miał też fakt, iż ustawienie krzyża stanowiło dla misjonarzy akt oczyszczenia danego miejsca, wykluczający możliwość przebywania tam diabła (co rozumiano w bardzo fizyczny sposób ). Dla nie podzielających tego przekonania Indian krzyże niejako automatycznie zapewniały względne bezpieczeństwo wszystkiemu, co zdołano u ich stóp zakopać (zarówno wizerunkom bóstw, jak też przeznaczo­ nym dla nich ofiarom) . Z zeznania gubernatora jasno wynika, że w Tetzcoco składano ofiary umieszczając je właśnie pod krzyżami; to też ukierunkowało późniejszą akcję poszukiwawczą. W przeciwieństwie do gubernatora pozostali dostojnicy nie zamierzali nikogo denuncjować. Żaden z nich nie powiedział o składaniu ofiar. Starali się zaprezen­ tować akcję poszukiwawczą jako naturalny przejaw chrześcijańskiej gorliwości lokalnych władz (a więc swojej własnej). Don Francisco - nie wyjaśniając powodów podjęcia akcji - zauważył, iż jego zdaniem znalezione obiekty pochodziły sprzed około 15 lat (±1524), z czasów, gdy krzyże stawiano , czego 18 19 20 21 1 8 Podane tu i dalej daty są m o j ą rekonstrukcją (według o b o w i ą z u j ą c e g o w ó w c z a s kalendarza juliańskiego). Zeznający zawsze operowali w z g l ę d n ą r a c h u b ą czasu. 1 9 Por. np. relację Cervantesa de Salazar (1971,1, s. 132): „Pndianie] uważali za b o g ó w i CZCiii j a k o takich [...] niektóre drzewa [...] składając krzyż między przed nimi ofiary; [...]Bóg zechdś, takimi drzewami, te zaraz usychaly, jak to sie zdaryvh od [miasta] Meksyk". J ? штг УЮ że sdv stwiimn w Cw„ г W Шя / Fe, półtorej . 212, 213. fegua �M I Ę D Z Y SCYLLĄ P O G A Ń S T W A A C H A R Y B D Ą C H R Z E Ś C I J A Ń S T W A 115 miał dowodzić zły stan zachowania części z nich. Don Hernando de Chávez oznajmił, że poszukiwania podjęto w wyniku pewnej rozmowy, w której uczestniczyli gubernator, burmistrzowie i rajcy. Przypomniano sobie wówczas, iż niektóre krzyże zostały wzniesione w miejscach, gdzie dawniej były pogańskie ołtarze, w związku z czym mogło się pod nimi jeszcze „coś" znajdować. Przypuszczenie okazało się trafne. Świadek wymienił wśród znalezionych przed­ miotów już nie tylko - jak jego poprzednicy - noże i krzemienie, lecz także jakieś kamienne figury (algunas figuras de piedra), skrzyneczki i szereg innych ofiarniczych utensyliów. Identycznie jak don Hernando de Chávez przedstawili przyczy­ nę akcji poszukiwawczej Lorenzo Huiznauatlailotla i don Antonio; ten drugi wskazał przy okazji jako prawdziwego jej pomysłodawcę don Hernanda de Chávez, a wśród znalezisk wymienił wprost figury bożków (figuras de ídolos). Istniała jeszcze jedna różnica między gubernatorem a resztą dostojników. Nikt nie potwierdził podanego przez don Lorenza de Luna terminu akcji poszukiwawczej. Wszyscy datowali ją zgodnie (choć każdy z osobna) na okres Wielkiego Postu, który w 1539 r. wypadał w dniach od 19 lutego do 5 kwiet­ nia. Ujawnione zdarzenia miały więc miejsce co najmniej parę tygodni wcześ­ niej, niż twierdził gubernator, co oznaczało, iż od mniej więcej trzech miesięcy znał on tożsamość osób składających ofiary i nie doniósł o tym, a ponadto przetrzymywał w niewiadomym celu wydobyte spod krzyży obiekty, w tym wizerunki dawnych bóstw. Do sprawy chronologii wydarzeń przyjdzie jeszcze wrócić. Teraz zauważyć wypada, iż nieco zaskakującą w kontekście innych zeznań gotowość don Lorenza de Luny do oddania bałwochwalców w ręce inkwizycji wytłumaczyć można (przynajmniej częściowo) rangą piastowanego przezeń urzędu i związa­ ną z tym większą odpowiedzialnością za sytuację w Tetzcoco. Z hiszpańskiego punktu widzenia na nim jako funkcjonariuszu administracji kolonialnej ciążył obowiązek egzekwowania praw stanowionych przez władze zwierzchnie, a za­ kres zobowiązań przyjętych wraz z nominacją obejmował również sferę życia religijnego. Dobrze ilustruje to rozporządzenie, jakie 23 stycznia 1538 r. skie­ rował pod jego adresem wicekról Nowej Hiszpanii, Antonio de Mendoza. Wicekról sygnalizował na wstępie swe zaniepokojenie sytuacją w prowincji Tetzcoco, gdzie wielu tubylców stale pozostawało poza kontrolą, żyło w kon­ kubinacie, składało potajemnie ofiary i dopuszczało się innych aktów bałwo­ chwalstwa. Stwierdzając brak należytej dbałości o zmianę tego stanu rzeczy w minionych latach, pisał następnie: [...] nakazuję, żebyście przymuszali i ponaglali Indian tej prowincji, aby w niedziele i o b o w i ą z k o w e święta szli do najbliższych kościołów i klasztorów wysłuchać mszy i przyjąć n a u k ę chrześcijańską [...]; [...] nakazuję wam d o w i a d y w a ć się i wiedzieć o ofiarach i bałwochwalstwie, jakie byłyby czynione przez t u b y l c ó w tej prowincji, a jeżeli stwierdzicie i odkryjecie, że są tacy, którzy to czynią, razem z w i a d o m o ś c i a m i , jakie o tym będziecie mieli, przyślecie do mnie owych przestępców, uwięzionych i pod d o b r ą strażą [...]; i będziecie n a p o m i n a ć i ostrzegać, by nikt nie czynił rzeczonych ofiar i b a ł w o c h w a l s t w a , ani nie uczestniczył w pijatykach, ani nie żył w konkubinacie, pod groźbą, iż zostanie ukarany; a jeśli byście takich znaleźli i gdyby żyli w konkubinacie, ich także pojmiecie i przyślecie do mnie wraz z c<łpowiednimi w i a d o m o ś c i a m i (Mandamientos 1939, s. 235-236). �116 RYSZARD TOMICKI Pismo nie miało charakteru reprymendy. Autor parokrotnie dał w nim wyraz zaufaniu do adresata jako „dobrego chrześcijanina" , a to zdaje się wskazywać, iż zwracał się do nowo mianowanego gubernatora. Aczkolwiek o działalności don Lorenza de Luna w tej roli mało wiadomo, nie ma podstaw, by go posądzać o całkowite ignorowanie zobowiązań wobec Hiszpanów. Zapewne w jakiejś mierze czynił, co do niego należało. Z donosu na don Cariosa Ometochtli wiemy, że poczynania te były w środowisku indiańskim zauważane, gdyż zdaniem delatora ówże don Carlos, ostro kryty­ kujący Indian współdziałających z Hiszpanami, wymienił kiedyś z imienia i nazwiska gubernatora powiadając: „nie rozumiem tego, co mówi mój sobrino [bratanek łub siostrzeniec], Lorenzo de Luna; nie przyjmuję do wiadomości tego, co m ó w i " (Proceso 1910, s. 42; potwierdzenie w zeznaniu innego świad­ ka, s. 45-46). Jeżeli jednak przytoczone słowa adekwatnie opisywały formy jego aktywności, a więc jeśli ograniczał się on do perswazji, to z punktu widzenia Hiszpanów nie wywiązywał się należycie ze swych powinności. Po­ średnio obciążały go również zarzuty postawione don Carlosowi, bo nie mógł nie wiedzieć o konkubinacie oskarżonego, unikaniu przezeń uczestnictwa w mszach i jego awersji do propagujących chrześcijaństwo Indian. Dodatkowe odkrycie w domu don Cariosa figur bogów, o których wiedzieli prominentni członkowie rady miejskiej Tetzcoco (burmistrz don Antonio), w pełni uzasad­ niało niedwuznaczną sugestię biskupa Zumárragi, że miejscowe władze na czele z gubernatorem nie tylko tolerowały, ale i osłaniały winnych odstępstw od prawdziwej wiary. 22 Decydując się na ujawnianie nowego przypadku zakazanych praktyk, dotąd trzymanego w tajemnicy, don Lorenzo de Luna jeszcze bardziej obciążył swoje konto. Liczył więc prawdopodobnie, że wydając ludzi składających ofiary udobrucha nieco Zumarragę. Rozbieżności między jego zeznaniem a zeznaniami innych dostojników pozwalają ponadto przypuszczać, że chciał za wszelką cenę zminimalizować znaczenie znalezionych pod krzyżami obiektów (przemilczał wizerunki bóstw) oraz być może skrócić okres zwłoki w złożeniu doniesienia i przekazaniu znalezisk, przesuwając w tym celu o parę tygodni prawdziwą datę akcji poszukiwawczej. To ostatnie przypuszczenie potwierdza fakt, iż później - o czym będzie jeszcze mowa - eksponował tezę, jakoby zamierzał doprowadzić poszukiwania do końca i wtedy oddać biskupowi wszystko, co udało się znaleźć w okolicach Tetzcoco. Analogiczne wytłumaczenie ewidentnej winy zaniechania zaprezentował przesłuchiwany w dalszej kolejności (ale tego samego dnia, 5 lipca) Lorenzo de Águila, dostojnik rezydujący w miejscowości Chiauhtla, który prowadził tam na polecenie don Lorenza de Luny poszukiwania w okresie Wielkiego Postu (19 lutego - 5 kwietnia), a następnie - jak oświadczył - miał strzec wydobytych spod krzyży obiektów „dopóki nie znajdzie się wszystkiego" 2 2 Pismo m o g ł o mieć związek z faktami ujawnionymi w latach 1536-1537, podczas p r o c e s ó w p o c h o d z ą c e g o z Tetzcoco Martina Ocelotla (Procesos 1912, s. 17-51), jego brata Andresa Mixcoatla, m i e s z k a ń c a Chiauhtli, oraz sługi ich obu, Cristóbala Papalotla (Procesos 1912, s. 53-78). �MIĘDZY SCYLLĄ POGAŃSTWA A CHARYBDĄ CHRZEŚCIJAŃSTWA 117 (Proceso 1910, s. 28). Z uwagi na czas, jaki upłynął od zakończenia akcji, trudno dać wiarę tym zapewnieniom. Najprawdopodobniej dostojnicy w ogóle nie zamierzali ujawnić całej sprawy Hiszpanom. Postawa taka nie byłaby niczym niezwykłym. 7 lipca Zumárraga wysłuchał doniesienia niejakiego Gerónima de Pomar o wydarzeniach w Huexotla, miejsco­ wości leżącej na południe od Tetzcoco i podległej temu miastu. Świadek był Hiszpanem i zgłosił się sam, korzystając z obecności biskupa w Tetzcoco. Pragnął go poinformować, iż bywając od około trzech i pół miesiąca (tj. od końca lutego) dość często w Huexotla zauważył niezamieszkany dom ozdobiony matami i plecionkami, przez Indian zwany tecuancale , w którym nocami widywało się płonący ogień. Przekonany, że dzieje się w nim coś złego, zażądał od tamtejszego tlatoaniego, aby noszący „diabelskie imię" budynek zburzono, i zagroził doniesie­ niem o wszystkim biskupowi. Jedyną reakcją Indian było wzniesienie ogrodzenia utrudniającego dostęp do domu (zatem tlatoani, niejaki don Pedro, nie próbował nawet niczego wyjaśniać wścibskiemu Hiszpanowi). Jednak przed mniej więcej 40 dniami, kiedy Zumárraga składał wizytę w Tetzcoco, najwyżsi dostojnicy z Huexotli - tlatoani don Pedro, bliżej nie zidentyfikowany don Juan oraz miejscowi burmistrzowie i rajcy - przekazali świadkowi wiadomość, że „uważają go za ojca i brata, a ponieważ w minionych dniach polecił im to, co dotyczyło domu, to jeśli [...] wiadomo mu, gdzie znajduje się diabeł czyli jakieś bożki albo chalchuyes *, niech je wydostanie z pomocą swoich Indian i zatrzyma sobie; a gdyby sam nie chciał tego robić, niech im powie, oni zaś to wydostaną; i żeby nie starał się powiedzieć niczego Panu Biskupowi". 13 2 Z relacji tej wynika, że władze Huexotli co najmniej tolerowały jakieś niedozwolone rytuały i , rzecz znamienna, miały poczucie względnego bez­ pieczeństwa. Sposób, w jaki zareagowano na interwencję Hiszpana, był z pew­ nością efektem przymykania oczu przez część hiszpańskich kolonistów na niektóre formy indiańskich kultów, te w szczególności, które nie przybierały ostentacyjnego charakteru. Istnienie takiej postawy sygnalizował na przełomie lat trzydziestych i czterdziestych X V I w. franciszkanin i kronikarz Toribio de Benavente zwany Motolinią (1970, s. 47-^-8, 333), pisząc z oburzeniem o Hisz­ panach przeciwstawających się radykalnym metodom walki z bałwochwal­ stwem już to z obawy przed rebelią Indian, mogącą zagrozić głównie ich interesom ekonomicznym, już to z chęci wzbogacenia się, co było możliwe, gdy zwalczaniem pogaństwa nie zajmowali się misjonarze, lecz sami encomen­ deros, którzy przy okazji zawłaszczali wyroby ze szlachetnych metali i cennych kamieni. Złożona ostatecznie Gerónimowi de Pomar propozycja dowodzi, że Indianie usiłowali wykorzystywać różnice między misjonarzami a kolonistami, 2 3 Sensu tej złożonej z d w ó c h r z e c z o w n i k ó w nazwy nie potrafię odczytać: tequani to „dzikie/ groźne dla Judzi zwierzę", w dalszych znaczeniach „złoczyńca, okrutnik", „pożeracz ludzi (kani­ bal)", ale w pewnych kontekstach także „kara (boska)"; calli to „ d o m " . 2 4 Zniekształcony i podany z hiszpańską k o ń c ó w k ą 1. mn. wyraz chalchihuitl - szmaragd lub inny cenny k a m i e ń o zielonkawym zabarwieniu, g ł ó w n i e jadeit. �118 RYSZARD TOMICKI nie stroniąc od prób przekupstwa. Tylko tak rozumieć można namowy do samodzielnego zajęcia się szukaniem idoli czy „chalchuyes" i ofertę udzielenia w tym pomocy pod warunkiem zachowania tajemnicy przed Zumárraga . Dla interesującej nas sprawy doniesienie Gerónima de Pomar ma dużo większe znaczenie, niżby to wynikało z opisu wydarzeń w Huexotli. Ujawnia ono bowiem fakt, o którym na pewno pamiętali wszyscy zainteresowani, tak przesłuchujący, jak przesłuchiwani, choć nigdzie indziej w protokołach nie ma o nim mowy. Chodzi o pobyt biskupa Zumárragi w Tetzcoco przy końcu maja 1539 r. Ściśle rzecz biorąc, Hiszpan datował wizytę na około 40 dni wstecz, tj. na +28 maja (licząc od 7 lipca, kiedy złożył doniesienie; być może miała ona związek z obchodzonym 25-26 maja Zesłaniem Ducha Św.). W owym czasie poszukiwania pod krzyżami były już dawno zakończone, a gubernator Tetzcoco miał w swym posiadaniu liczne pogańskie obiekty. Skoro przyznał się do tego dopiero 5 lipca, to podczas wizyty biskupa przy końcu maja nie wyjawił niczego. W tej sytuacji rzekomy zamiar doprowadzenia poszukiwań do końca tracił wiarygodność. Niemniej jednak ciąg dalszy jego zeznania wskazuje, iż wiedział, co robi, przyznając się do zachowania nagannego wprawdzie, lecz nie dającego podstaw do poważniejszych podejrzeń. Miał na sumieniu jeszcze gorszy „występek" i nade wszystko zależało mu na zatajeniu, że i tego dopuścił się przed majową wizytą chrześcijańskiego hierarchy. Tym razem szło o recydywę kultu boga deszczu Tlaloca na odległej kilkanaście kilometrów od miasta górze nazywanej imieniem bóstwa. Mimo że gubernator operował trochę innym niż Gerónimo de Pomar przybliżeniem chronologicz­ nym, w świetle dalszych zeznań jego intencja jest całkowicie przejrzysta. 25 П.2. A K T Y BAŁWOCHWALSTWA ZWIĄZANE Z GÓRĄ T L A L O C A Kontynuując zeznanie don Lorenzo de Luna oświadczył, że przed około 40 dniami, tj. +26 maja, doniesiono mu o zaobserwowaniu dymu ponad Górą Tlaloca . Posłał tam alguacila, Pedra Zapotlacatla, który znalazł jakiegoś bożka (un ídolo), kadzidło (copal), ofiarny papier ze śladami krwi, pióra i inne 26 2 5 Tropienie „ s k a r b ó w " znajdujących się w grobach i dawnych miejscach kultu było w tych latach zajęciem d o ś ć powszechnym i po części zalegalizowanym, por. instrukcję dla wicekróla Nowej Hiszpanii z 25 kwietnia 1535 r. oraz inne dokumenty zestawione w: Icaza 1928, s. 11 (nr 17), 44 (nr 118), 50 (nr 143) i in.; M o t o l i n í a (1970, s. 47^18, 333) zaświadcza nasilenie się p o s z u k i w a ń w latach 1539-1540 pod przykrywką likwidowania pozostałości p o g a ń s t w a . 2 6 W zeznaniach nazywa się ją na ogół Tlalocatepetl < Tlalocantepetl „ G ó r a Miejsca Tlaloca", czasem Tlalocan (la sierra que se dice Tlaloca[ń\; por. też Duran 1967, I , s. 82) albo nawet Tlaloc (la sierra que se dice Tlaloc; por. też Pomar 1964, s. 165); określenie Tlalocan „Miejsce Tlaloca" to także nazwa pozaziemskiej siedziby tego b ó s t w a , przestawianej j a k o rajska kraina w ó d , wiecznie zielonych roślin i obfitości pożywienia. Posługuję się dzisiejszą n a z w ą G ó r a Tlaloca jako najwygod­ niejszą w u ż y c i u . W y n i o s ł o ś ć ta, sięgająca 4150 m n.p.m., znajduje się w p ó ł n o c n e j części pasma Sierra Nevada, oddzielającego D o l i n ę Meksyku (na zachodzie) i D o l i n ę Puebla (na wschodzie). W czasach przedhiszpańskich istniało tam sanktuarium Tlaloca, jedno z najważniejszych lub wręcz najważniejsze dla m i e s z k a ń c ó w Doliny Meksyku (Martínez Marin 1972, s. 163-164). �M I Ę D Z Y SCYLLĄ P O G A Ń S T W A A C H A R Y B D Ą C H R Z E Ś C I J A Ń S T W A 119 przedmioty. W tym samym czasie przybywający z Huexotzinco wędrowcy powiadomili go, że widzieli nie tylko dym i „oznaki składania ofiar", lecz także schodzącą z góry gromadę Huexotzinków, przypuszczalnych ofiarników. Wobec tego postanowił rozmieścić na górze strażników w celu ustalenia tożsamości sprawców. Straże wystawiały poszczególne barrios , każde na okres tygodnia. Najpierw posłano ludzi z Coatlichanu. Po nich na górę udali się mieszkańcy Chiauhtli, lecz ci, przybywszy na miejsce, znaleźli nowy pęk okrwawionych papierów, posążki bożków, kadzidło i szereg innych pozostałości po świeżo złożonej ofierze. Sprawcy pozostali nieznani, ponieważ Coatlichan zdjęło swoje straże w sobotę, a Chiauhtla wystawiła nowe dopiero w poniedziałek. Ofiary złożono natomiast w niedzielę (gdyby nie położenie, w jakim znajdował się don Lorenzo de Luna, można by sądzić, że zakpił sobie z Zumárragi, kładąc fiasko chwalebnych zamiarów na karb rygorystycznego przestrzegania nakazu święcenia niedziel jako dni wolnych od pracy). Do powyższego gubernator dodał tylko tyle, iż wszystko, co znaleziono na Górze Tlaloca, jest u niego pod kluczem. 21 Zeznający jako drugi w kolejności don Francisco datował spostrzeżenie dymu nad górą na około 30 dni wstecz, tj. ± 5 czerwca, a więc jeszcze później niż don Lorenzo de Luna. Wśród obiektów, jakie znaleźli wysłani tam ludzi, wymienił papiery ze śladami świeżej krwi, muszle, kamień chalchihuitl, kawałki tkanin (mantillejas), żywicę ulli, pióra i inne ofiarne drobiazgi. W ogóle nie wspomniał o jakimkolwiek bożku. Wyznał za to, iż według tego, co słyszał, Huexotzinkowie oczyszczali drogi prowadzące na górę, do „domów demona", jak zwykli czynić w dawnych czasach, co było „złym znakiem". Huexotzinkom przypisał też złożenie ofiar, których ślady odnaleziono, nie wskazując podstaw takiego sądu. Następny przesłuchiwany, Lorenzo Huiznauatlailotla, podał nieco inną niż jego poprzednicy kolejność i chronologię zdarzeń. Oznajmił mianowicie, że wkrótce po akcji poszukiwań pod krzyżami w okresie Wielkiego Postu (19 lutego - 5 kwietnia) burmistrz don Hernando de Chavez udał się z kilko­ ma ludźmi na Górę Tlaloca, skąd przynieśli wygrzebane spod ziemi rzeczy mające związek w ofiarami (i w tym przypadku o żadnym bożku nie było mowy). Znacznie później, bo przed około 30 dniami ( ± 5 czerwca) świadek dowiedział się, że na górze zostały złożone ofiary, ale na ten temat nic więcej nie miał do dodania i nie wiedział, kto mógł być sprawcą tego czynu. Jeżeli ktokolwiek z ekipy śledczej analizował na bieżąco zeznania, w tym momencie powinien się zorientować, że don Lorenzo de Luna i don Francisco zataili jedną wyprawę na Górę Tlaloca, zorganizowaną - zgodnie z zeznaniem Lorenza Huiznaualtlailotla - około Wielkanocy (w 1539 r. wypadającej 2 1 D o s ł o w n i e „dzielnice". T u mowa o miejscowościach podległych tlatoaniemu Tetzcoco (patrz mapka) i z tego powodu traktowanych j a k o „części" miasta. Wymienione dalej Coatlichan i Chiauhtla, a ponadto Huexotla i Tetzoyocan ( > T e z o y u c a ) były mizerną p o z o s t a ł o ś c i ą dawnego w ł a d z t w a t e t z c o k a ń s k i e g o , w większości rozparcelowanego po konkwiście p o m i ę d z y hiszpańskich encomenderos; patrz: Gerhard 1972, s. 311-312. �120 RYSZARD TOMICKI 6 kwietnia), a z kolei don Francisco i Lorenzo Huiznaualtlailotla starali się ukryć fakt znalezienia jakiegoś bożka. Jawne kłamstwa i przemilczenia wszyst­ kich przesłuchanych dotąd osób ujawniły jednak dopiero zeznania dwóch pozostałych świadków. Don Hernando de Chávez przedstawił podobną chronologię zdarzeń, jak jego bezpośredni poprzednik, dodając wszakże kilka ważnych szczegółów. Według niego, po zakończeniu poszukiwań pod krzyżami postanowiono konty­ nuować akcję przenosząc ją na pobliskie góry. Na Górze Tlaloca alguacil Pedro Zapotlacatl znalazł kamiennego bożka, posąg Tlaloca, który rozbił i pozostawił na miejscu. Wkrótce potem świadek udał się tam osobiście i pod jego nadzorem rozbity posąg przetransportowano do Tetzcoco. Podczas tej samej wyprawy na skraju góry odkryto jeszcze jedną kamienną figurę nie zidentyfikowanego w zeznaniu bóstwa. Ją również rozbito i przyniesiono do miasta. Po pewnym czasie odbyła się następna wyprawa; wtedy znaleziono ofiarne papiery oraz inne drobne obiekty, ale ponieważ don Hernando de Chávez nie brał w niej udziału i nie widział przyniesionych przedmiotów, nie potrafił nic o nich powiedzieć. Nie wiedział również, kto złożył ofiary. Słyszał natomiast od tetzcokańskich kupców, że w Meksyku (Tenochtitlanie), Chalco, Huexotzinco i Tlaxcali jego uważano za sprawcę zniszczenia posągu Tlaloca i miano mu to za złe. Na Górę Tlaloca wyprawiano się więc trzykrotnie. Już podczas pierwszej wyprawy, będącej kontynuacją poszukiwań pod krzyżami, odnaleziono posąg Tlaloca. Wyprawa ta, której przewodził alguacil Pedro Zapotlacatl, musiała się odbyć jeszcze w okresie Wielkiego Postu (19 lu­ tego - 5 kwietnia) albo zaraz po Wielkanocy (6 kwietnia), w każdym razie przed końcem kwietnia, gdyż traktowano ją jako bezpośrednią kontynuację wcześniejszych działań. Don Lorenzo de Luna kłamał zatem twierdząc, że Pedro Zapotlacatl znalazł bożka, do tego - nie zidentyfikowanego, dopiero po dostrzeżeniu dymu nad Górą Tlaloca w ostatnich dniach maja (co bez wątpienia oznaczać miało: po ówczesnej wizycie Zumárragi w Tetzcoco). Druga wyprawa, pod wodzą don Hernanda de Chávez (wspomniana także przez Lorenza Huiznaualtlailotla), miała miejsce niedługo po pierwszej. Wtedy przyniesiono rozbity posąg Tlaloca do Tetzcoco. Trzecia wyprawa, w której don Hernando de Chávez nie brał udziału, była najwyraźniej tą, którą don Lorenzo de Luna chciał przedstawić jako jedyną. Zorganizowano ją po dostrzeżeniu dymu nad Górą Tlaloca - albo w końcu maja, jak utrzymywał gubernator, albo około 5 czerwca, jak twierdzili don Francisco i Lorenzo Huiznaualtlailotla. Wówczas posągu Tlaloca od dawna na górze nie było. Ostatni z zeznających dostojników, don Antonio, niewiele wniósł do kwe­ stii chronologii wypraw, ujawnił za to nowe szczegóły pozwalające ujrzeć wydarzenia w szerszym kontekście. Przede wszystkim potwierdził fakt znale­ zienia kamiennego posągu Tlaloca bezpośrednio po akcji poszukiwań pod krzyżami. Posąg był zagrzebany w ziemi, a po odnalezieniu został rozbity. Świadek wyjaśnił zarazem, że Tlaloc był bogiem wód i „kiedy nie padało, �121 M I Ę D Z Y SCYLLĄ P O G A Ń S T W A A C H A R Y B D Ą C H R Z E Ś C I J A Ń S T W A a potrzebowano wody, udawano się na ową górę, aby rzeczonemu Tlalokowi złożyć ofiary, tak z Meksyku, jak z Tezcoco, Chalco, Huexotzinco, Choluli, Tlaxcali i całej okolicy". Odkąd w kraju są chrześcijanie, zwyczaju - jego zdaniem - nie kontynuowano. Dopiero w „minionych dniach", gdy brako­ wało deszczu, kupcy handlujący w Huexotzinco i Tlaxcali wrócili stamtąd z wiadomością, że mieszkańcy tych miast „wygrzebywali [posąg] spod ziemi i mówili, że to przez Tetzcokanów nie padało, bo rozbili boga Tlaloca, boga wód, i za ich przyczyną wszyscy umierają z głodu". Zreferowany fragment przyniósł nader istotne uzupełnienie wersji zdarzeń podanej przez don Hernanda de Chávez. Mówiąc o odszukaniu i rozbiciu posągu don Antonio odnosił się do pierwszej wyprawy. Wówczas pozosta­ wiono figurę na górze. I to właśnie wtedy tetzcokańscy kupcy zaczęli roz­ głaszać, iż winą za panującą w całym regionie katastrofalną suszę obarcza się Tetzcokanów. Wzmianka o suszy, trwającej zapewne od dłuższego czasu, skoro pociągnęła za sobą głód i (być może) śmiertelne ofiary, sama w sobie odsłania ważną okoliczność towarzyszącą omawianym wydarzeniom . Po­ zwala też zrozumieć lepiej, co pragnął zakomunikować ekipie śledczej don Hernando de Chavez wyznając, że jego osobiście czyniono odpowiedzialnym za zniszczenie posągu boga wód, nie tylko zresztą w Huexotzinco i Tlaxcali, lecz również w Meksyku (Tenochtitlanie) i Chalco, słowem - wszędzie. 28 Nie mniej interesujące informacje zawierał ciąg dalszy zeznania don Antonia. Stwierdził on, że doniesienia kupców zaniepokoiły tetzcokańskich dostojników tak dalece, iż postanowili wysłać potajemnie ludzi do Huexotzinco i Tlaxcali, aby na miejscu sprawdzić, co konkretnie mówiło się o całej sprawie. Misja zakończyła się zaskakującym rezultatem, gdyż wysłannicy ustalili, że „nic się nie mówiło". Widzieli natomiast oczyszczone przez Huexotzinków drogi wiodące na Górę Tlaloca, co dawniej zwykło się robić, gdy zamierzano złożyć ofiary. Jeżeli świadek mówił prawdę, a w tym przypadku nie ma powodu sądzić inaczej, jego relacja prowadzi do wniosku, że zniszczenie posągu Tlaloca w trakcie pierwszej wyprawy spotkało się z dezaprobatą nie w odległym Huexotzinco i jeszcze dalszej Tlaxcali, lecz w samym Tetzcoco, kupcy zaś, którzy wyrażali ją publicznie, powoływali się na sąsiadów wyłącznie w celach taktycznych. Z wiadomości dostarczonych przez szpiegów wynikało przecież, że Huexotzinkowie dopiero szykowali się do odwiedzin miejsca kultu Tlaloca. Jeśli tak rzeczywiście było, to z dużym prawdopodobieństwem można też przyjąć, że druga wyprawa pod wodzą don Hernanda de Chavez ruszyła na górę z zadaniem usunięcia corpus delicti zanim dotrą do niego sąsiedzi. O tej wyprawie don Antonio nic nie powiedział. Przeszedł od razu do wypadków, jakie nastąpiły po zaobserwowaniu dymu nad Górą Tlaloca. Posłani tam ludzie znaleźli wiele papierów ze śladami krwi, kadzidło, przepiórkę (ptaka dość powszechnie składanego w ofierze w czasach przedhiszpańskich) 2 8 O suszy i głodzie j a k o okolicznościach z w i ą z a n y c h z rewitalizacją p o g a ń s k i m praktyk w s p o m n i a ł też autor donosu na don Cariosa Ometochtli, Proceso 1910, s. 1. �122 RYSZARD TOMICKI i inne pozostałości rytuału ofiarnego. Co się dało zabrać, przyniesiono do Tetzcoco i oddano gubernatorowi. Na podstawie pewnych szczegółów stwier­ dzono, że ofiarę złożyli Huexotzinkowie, albowiem - jak wyjaśnił świadek - „każda społeczność (pueblo) miała swój sposób składania ofiar". Następnie wystawiono na górze straże, lecz nikogo nie zdołano ująć, chociaż jeszcze dwu- lub trzykrotnie natrafiono na pozostałości nowych ofiar. Tyle uznał za stosowne wyjawić ostatni z piątki dostojników. Po wy­ słuchaniu go ekipa śledcza dysponowała niezłym rozeznaniem co do prawdo­ mówności poszczególnych świadków. Ponieważ jednak nikogo z nich nie zatrzymano, siłą rzeczy i oni zyskali możliwość uświadomienia sobie groźby, jaką stworzyły poważne różnice w opisie minionych zdarzeń. Że tak się stało, dowodzi błyskawicznie podjęta decyzja, w wyniku której doszło do jeszcze jednego, tym razem zbiorowego zeznania. III. Z E Z N A N I E Z B I O R O W E Zaraz po przesłuchaniu don Antonia przed biskupem Zumárraga stawiło się ponownie czterech zeznających wcześniej dostojników, aby wspólnie udzielić dodatkowych wyjaśnień. Brakowało jedynie don Antonia. Powód jego nieobec­ ności nie został podany, lecz porównanie zeznań indywidualnych z tym, które zapragnęli złożyć czterej dostojnicy, nie pozostawia zbyt wielkiego pola do domysłów - zapewne nie chciał on uczestniczyć w ryzykanckim szalbierstwie. Don Lorenzo de Luna i jego towarzysze podjęli próbę zatuszowania rozbież­ ności zarówno między własnymi zeznaniami, jak też między nimi a zeznaniem don Antonia (Proceso 1910, s. 22-24). Miała ona wszelako dość niezwykły charakter. Dostojnicy zaczęli od stwierdzenia, że - „jak mówili poprzednio" - niedawno, gdy dotkliwie odczuwano skutki panującej suszy, dotarła do nich wiadomość o składaniu na Górze Tlaloca ofiar bogu wód zwanemu Tlalokiem (wcześniej tylko don Hernando de Chávez i don Antonio wymienili imię bóstwa, nikt zaś oprócz don Antonia nie mówił o suszy i jej związku z wydarzeniami). Wiadomość o tyle ich nie zaskoczyła, iż wiedzieli, że na górze stał w przeszłości posąg tego boga, cieszącego się sławą jednego z najstarszych na ziemi, do którego „cały kraj" przychodził z prośbami o deszcz i stosownymi ofiarami. Słyszeli ponadto, że w okresie wojen między Huexotzinco i Tlaxcala z jednej strony, a Meksykiem (Tenochtitlanem) i Tetzcoco z drugiej, pewnego razu Huexotzinko­ wie rozbili posąg, aby zrobić na złość Meksykanom (mieszkańcom Tenochtitlanu). Władca Meksykanów, Ahuitzotl, polecił go potem naprawić i Tlaloca czczono dalej, gdyż był „starożytny" i stał na górze od niepamiętnych czasów . 29 2 9 O k o ł o 1582 r. Tetzcokanie byli przekonani, iż Tlaloc stał na górze zanim ich praprzodkowie przybyli w ten rejon i założyli swoje osiedla (Pomar 1964, s. 165). Archeologiczne rozpoznania wskazują, że miejsce kultu na G ó r z e Tlaloca m o g ł o funkcjonować od okresu formatysvnego, tj. od pierwszych w i e k ó w n.e. (Townsend 1991, s. 29; Iwaniszewski 1994, s. 165). �M I Ę D Z Y SCYLLĄ P O G A Ń S T W A A C H A R Y B D Ą C H R Z E Ś C I J A Ń S T W A 123 Kiedy zatem doniesiono im o składaniu ofiar, domyślili się od razu, że posąg najpewniej jest tam nadal. I rzeczywiście, wysłani przez nich ludzie odnaleźli po długich poszukiwaniach zagrzebaną w ziemi, popękaną figurę z wyraźnymi śladami naprawy - jej części okręcone były żelaznym, złotym i miedzianym drutem. Wszystko to przetransportowano do Tetzcoco. Na dowód dostojnicy zaprezentowali Zumárradze duży kłąb żelaznego drutu, siedem sztabek złota i trzy sztabki miedzi, uzyskane - jak wyjaśnili - po przetopieniu złotego i miedzianego drutu, a ponadto kamień chalchihuitl z glifem kalendarzowym zawierającym liczbę 6, który miał zdobić oblicze bóstwa. Opowieść o rozbiciu posągu i jego późniejszej reperacji (przed rokiem 1502 ) już na pierwszy rzut oka była mocno podejrzana. Niewiarygodnie brzmiało twierdzenie jakoby posąg zniszczono na złość Meksykanom, skoro rzekomi niszczyciele, Huexotzinkowie, również otaczali Tlaloca kultem, co przyznawano we wcześniejszych zeznaniach i powtórzono nieco później w zeznaniu zbioro­ w y m . W ogóle w przedhiszpańskim Meksyku raczej nie niszczono umyślnie wizerunków bóstw podczas wojen, nawet jeśli były to postacie bogów-opiekunów wroga; najchętniej zabierano je i umieszczano w świątyniach własnego miasta. To jedna uwaga, jaka się tu nasuwa. Druga dotyczy użycia do naprawy posągu m . in. żelaznego drutu - tak być nie mogło, bo żelaza w przedhiszpańs­ kim Meksyku nie znano . Czy Hiszpanie zwrócili uwagę na obie kwestie, nie sposób powiedzieć, lecz dalszy tok dochodzenia wymownie świadczy, że z tych czy innych powodów w prawdziwość opowieści powątpiewano. Po okazaniu znalezisk dostojnicy wrócili do opisu wydarzeń. Usunąwszy posąg Tlaloca, w miejscu, gdzie się znajdował, wystawiono straże, chcąc stwierdzić, czy ofiary będą kontynuowane, a jeśli tak, to przez kogo. Czujność 30 31 32 3 0 Ahuitzotl, wspomniany jako zleceniodawca naprawy, b y ł tlatoanim Tenochtitlanu w latach 1486-1502. 3 1 Ponadlokalne znaczenie sanktuarium n a G ó r z e Tlaloca potwierdza D u r a n (1967, I , s. 83), w e d ł u g k t ó r e g o raz w roku, w „ m i e s i ą c u " Huey Tozoztli, przybywali tam w ł a d c y i arystokracja z m i a s l - p a ń s t w p o ł o ż o n y c h z a r ó w n o po zachodniej stronie Sierra Nevada (Tenochtitlan, Tetzcoco, Tlacopan, Xochimilco, a więc z imperium azteckiego), jak i po stronie wschodniej (Tlaxcala, Huexotzinco). K r o n i k a r z informuje dalej, że po złożeniu ofiar przez w ł a d c ó w imperium n a górze zostawali wojownicy mający zapobiec kradzieży klejnotów i jedzenia przez w r o g ó w , H u e x o t z m k ó w i T l a x c a l a n ó w . Straż trzymano d o p ó t y , d o p ó k i łatwo psująca się część ofiary nie uległa zniszczeniu; wtedy resztę zakopywano i wojownicy opuszczali sanktuarium. Złupienie cudzych ofiar, to mimo wszystko co innego niż zniszczenie wizerunku boga. Wszelako w i a r y g o d n o ś ć przekazu nie jest pewna, g d y ż Duran p o d a ł następnie, że straże, wystawiane przez okoliczne miejscowości, zmieniały się „ c o sześć dni" (s. 85). T e n zaś szczegół nazbyt przypomina wydarzenia ujawnione w 1539 r. by nie zapytać, czy cały przekaz nie jest tylko i wyłącznie ich pogłosem? Bezsporny w p ł y w w y d a r z e ń z 1539 r. na treść „pamięci historycznej" odnotowany będzie w przyp. 41. 3 2 Nie wyrabiano t e ż drutu, nawet ze złota czy miedzi. Naiwny anachronizm, z jakim mamy tu do czynienia, przypomina mi pewnego m ł o d z i e ń c a ze wsi A c a t l á n w stanie Guerrero (Meksyk), który w maju 1987 r. - w rozmowie z egzotycznymi, przybyłymi z „ojczyzny p a p i e ż a " obser­ watorami lokalnego święta, o d b y w a j ą c e g o się przed okazałym k o ś c i o ł e m - w y c h w a l a ł w i e l k o ś ć swych indiańskich p r z o d k ó w , potrafiących z b u d o w a ć tak wspaniałą świątynię w czasach poprze­ dzających k o n k w i s t ę . �124 RYSZARD TOMICKI nie przyniosła oczekiwanego skutku, ponieważ kolejne ofiary złożone zostały w innym miejscu, na zboczu od strony Huexotzinco. Dwa lub trzy razy znaleziono tam papiery ze śladami krwi, kadzidło, kawałki tkanin (mantillas), naszyjniki i inne przedmioty. W tym samym miejscu, od strony Huexotzinco - co z naciskiem podkreślono, odkryto też kałużę świeżej krwi: „wyglądało na to, że złożono w ofierze jakiegoś chłopca (muchacho), niedawno, sądząc po krwi i po śladach" . Tak papiery, jak sposób ofiarowania wskazywały, iż było to dzieło Huexotzinków; pomyłka nie wchodziła w grę, gdyż każda „prowin­ cja" miała sobie tylko właściwe znaki i metody składania ofiar. W tej części zeznania łatwo dostrzec element, którym poprzednio pojawił się tylko w zeznaniu don Antonia. Chodzi o fakt dwu- lub trzykrotnego złożenia ofiar pomimo wystawienia na górze straży. Jest to szczegół przyciągający uwagę i z tego powodu, iż wraz z odstąpieniem dostojników od wersji podanej wcześniej przez don Lorenza de Lunę, przebieg zdarzeń stał się prawdziwą zagadką. Gubernator utrzymywał pierwotnie, jakoby pozostałości ofiar znaleziono tylko raz, w miejscu, skąd zabrano posąg Tlaloca, i że ofiary złożono w niedzielę, kiedy strażników akurat nie było. Wyjaśnienie, choć zaskakujące, brzmiało logicznie. Utraciło ono swój walor w chwili, gdy don Lorenzo de Luna zdecydował się przyznać - idąc za wersją don Antonia, która tym samym musiała być bliższa prawdy - iż ofiary złożono jeszcze dwa lub trzy razy. Teraz, aby wytłumaczyć nie ujęcie sprawców, przesunął miejsce składania ofiar poza obszar kontrolowany przez straże . Ale gdyby ofiary znajdowano faktycznie gdzieś na zboczach góry, to w swym indywidualnym zeznaniu gubernator nie musiałby uciekać się do kłamstwa. Jeżeli wtedy nie podał tego najprostszego wyjaśnienia, rodzi się pytanie: czy przypadkiem nie było tak, że ofiary składano - nie bacząc na obecność strażników - dokładnie w miejscu, gdzie zwykł stać lub gdzie do niedawna był ukryty posąg Tlaloca , czego wszakże nikt, łącznie z don Antoniem, nie chciał wyjawić (w istocie don Antonio nie sprecyzował, gdzie „znajdowano" pozostałości ofiar). Podejrzenie jest tym bardziej zasadne, że don Antonio, mimo swej gadatliwości, o pewnych rzeczach mówić nie zamierzał. Na wstępie przemilczał prawdziwe przyczyny akcji poszukiwań pod krzyżami. Później zataił odkrycie śladów krwawej ofiary z chłopca; fakt ten wyszedł na jaw dopiero podczas zeznania zbiorowego i to zapewne tylko dlatego, iż dostojnicy obawiali się, że Zumárraga wie już o nim od don Antonia. 33 34 35 3 3 O składaniu dzieci w ofierze Tlalokowi i generalnie b ó s t w o m akwatycznym patrz: Moto- linia 1970, s. 34, 218-219; D u r á n 1967, I , s. 83; Pomar 1964, s. 165; Broda 1971, s. 272-276, passim; Broda 1991b, s. 94. 3 4 Przesłuchany po zbiorowym zeznaniu d o s t o j n i k ó w Lorenzo de Á g u i l a z Chiauhtli, który na polecenie don Lorenza de L u n y wysłał stamtąd strażników na G ó r ę Tlaloca, też utrzymywał, że p o z o s t a ł o ś c i ofiar znaleźli oni „ o d strony Huexotzinco", Proceso 1910, s. 28. 3 5 W czasach przedhiszpańskich p o s ą g stał w sanktuarium otoczonym wysokim murem, por. D u r a n 1967,1, s. 82, a także wyniki penetracji archeologicznych: Townsend 1991; Iwaniszewski 1994 (tutaj wcześniejsza literatura). Jednakże w 1539 r. p o s ą g był ukryty, zagrzebany w ziemi i zarzucony kamieniami (patrz: I V . Dodatkowi świadkowie), zapewne gdzieś w pobliżu dawnego sanktuarium. �M I Ę D Z Y SCYLLĄ P O G A Ń S T W A A C H A R Y B D Ą C H R Z E Ś C I J A Ń S T W A 125 Postawione wyżej pytanie nieuchronnie pociąga za sobą następne: czy ofiary składali rzeczywiście Huexotzinkowie, jak starano się wmówić ekipie śledczej, czy może czynili to również albo wręcz wyłącznie mieszkańcy miasta i/lub prowincji Tetzcoco? Za hipotezą taką przemawiałoby dostrzeżone w ze­ znaniu don Antonia echo konfliktu, jaki po zniszczeniu posągu Tlaloca po­ wstał wśród samych Tetzcokanów, z których część potępiała akt świętokradz­ twa używając Huexotzinków i Tlaxcalanów jako parawanu. Ważnych poszlak dostarczają tu także indywidualne zeznania Lorenza Huiznaualtlailotla i don Hernanda de Chávez, obaj bowiem zapewniali początkowo, że nie wiedzą, kto składał ofiary, zaś ewentualność, że chcieli w ten sposób osłonić dalekich sąsiadów, wydaje się bardzo mało prawdopodobna. Na szczęście dla dostojników żadnych kłopotliwych pytań im nie zadano. Kończąc swe wyjaśnienia, przekazali biskupowi Zumárradze rozbity na ka­ wałki posąg, żelazny drut, sztabki złota i miedzi oraz kamień chalchihuitl z glifem kalendarzowym. Przy okazji podkreślili, że „szukali i znaleźli owego bożka, a ponieważ już to rozpoczęli, zdecydowani są szukać pozostałych, jakie by się jeszcze znajdowały w całych górach i które zdołają odnaleźć, jeżeli biskup da im na to zgodę i pozwolenie". Nie omieszkali dodać, że „jeśli nie powiadomili Jego Wielebności wcześniej, to dlatego, że szukali innych [boż­ ków] i zamierzali dać mu wszystkie razem". Ostatnie utrwalone w protokole słowa miały wzmocnić zasadniczą dla całego zeznania tezę, iż wydarzenia związane z Górą Tlaloca rozegrały się stosunkowo niedawno. Unikano jak ognia bardziej precyzyjnych odniesień chronologicznych. Odnalezienie posągu Tlaloca miało nastąpić po prostu „w minionych dniach", po dostrzeżeniu oznak odbywającego się rytuału ofiar­ nego. Powrócono więc do pierwotnej wersji don Lorenza de Luny, modyfiku­ jąc ją jedynie w części dotyczącej przyczyn nie zidentyfikowania ofiarników oraz ilości złożonych ofiar i ich charakteru. Nawet don Hernando de Chávez, który przyczynił się najbardziej do wykazania fałszywości tej wersji, teraz przekonywał Zumarragę, że podczas jego majowego pobytu w Tetzcoco wła­ dze miasta i prowincji nie dysponowały jeszcze obiektami z Góry Tlaloca. IV. D O D A T K O W I ŚWIADKOWIE Kłamstwo szyte było grubymi nićmi. Tym też tłumaczyć można szybkość działania ekipy śledczej, która jeszcze tego samego dnia, w sobotę 5 lipca, wezwała trzech dodatkowych świadków. Byli to uczestnicy wyprawy uwieńczonej odnalezieniem posągu boga deszczu - alguacil Pedro Zapotlacatl (wspominany w niektórych zeznaniach indywidualnych), Juan Tlacuzcalcatl oraz niejaki Andrés. Przesłuchano ich w podanej kolejności (Proceso 1910, s. 25-27). Cała trójka oświadczyła, że Tlaloca znaleziono przed 60-80 dniami ( ± 1 6 kwietnia - 6 maja) w wyniku poszukiwań przedsięwziętych na polecenie 36 3 6 K a ż d y z zeznających użył jednak innego określenia, odpowiednio - mniej więcej 60-70 dni temu, 60 lub 80 dni temu, o k o ł o 60 dni temu. �126 RYSZARD TOMICKI don Lorenza de Luny. Według Pedra Zapotlacatla figury szukano kopiąc w różnych miejscach, zanim na nią natrafiono. Kamienny posąg oblepiony był nasionami różnych roślin, już zgniłymi, co - zdaniem świadka - świadczyło 0 umieszczeniu ich „dawno temu" . Posąg rozbito i niektóre jego fragmenty zniesiono do Tetzcoco. Resztę przyniosła później inna grupa. Wersja ta po­ krywała się z zeznaniem don Hernanda de Chavez, choć według niego za pierwszym razem zniszczono jedynie posąg, zostawiając go na górze. Zapewne Pedro Zapotlacatl poprawił nieco przebieg zdarzeń, gdyż następny świadek, Juan Tlacuzcalcatl, potwierdzając rozbicie odnalezionej po dłuższych poszuki­ waniach figury, pękniętej przez środek i oblepionej rozmaitymi nasionami, nic nie powiedział o przetransportowaniu kawałków rzeźby do Tetzcoco. A nie był nastawiony na oszczędne używanie słów, skoro sam dodał, że Tlaloca dawniej zwano Tlalocantecuhtli . Najważniejszym elementem zeznań obu tych świadków było wszakże zde­ cydowane zaprzeczenie, gdy przesłuchujący zapytali ich, czy przy posągu znaleziono jakieś złoto, srebro (sic!) lub tepuzque (miedź) i w jakiej ilości. Tym samym zakwestionowane zostało twierdzenie jakoby posąg był naprawiany 1 powiązany drutami. Istniała jeszcze co prawda możliwość, iż to nowi świad­ kowie z jakichś powodów mijali się z prawdą, lecz tę ewentualność wykluczyło zeznanie Andresa. Według niego posąg bóstwa odnaleziono na wysoko porośniętej łące, wciśnięty między kamienie i przykryty nimi. Był przez środek pęknięty. Kiedy figurę rozbito, świadek i kilka innych osób „wzięli głowę" i „na niej" znaleźli siedem kawałków złota oraz trzy kawałki tepuzque, każdy o długości mniej więcej jednego xeme . Poza tym głowa obwiązana była żelaznym drutem. Wszystkie znaleziska przyniesiono do Tetzcoco i przekazano gubernatorowi. Na pytanie, czy na posągu były też szlachetne kamienie lub co innego, padła odpowiedź przecząca. Zeznanie to dostarczyło koronnego dowodu, że tetzcokańscy dostojnicy dopuścili się mistyfikacji, a następnie usiłowali odpowiednio przygotować kolejnych świadków. Bez wątpienia działali w dużym pośpiechu, gdyż Andresa powiadomili o samej istocie mistyfikacji, nie podając mu szczegółów zapew­ niających jej pozory wiarygodności. Czy Pedra Zapotlacatla i Juana Tlacuzcalcatla nie zdążono poinstruować, czy też nie chcieli oni kłamać, nie wiado­ mo. W każdym razie sprzeczności w zeznaniach świadków dodatkowych, a zwłaszcza rozbieżność między wersją Andresa a zbiorowym zeznaniem do­ stojników, czyniły całą sprawę aż nadto przejrzystą. Na posągu Tlaloca nie 37 38 39 3 7 Ze s p o r z ą d z o n e g o na podstawie ustnych p r z e k a z ó w opisu Pomara (1964, s. 165) wynika, że w czasach, gdy sanktuarium Tlaloca funkcjonowało normalnie, obok p o s ą g u znajdowało się specjalne naczynie, w k t ó r y m corocznie umieszczano - w gęstej mazi z gumowatej żywicy olli - nasiona wszystkich roślin, jakie u ż y w a n o w celach s p o ż y w c z y c h lub innych. W okresie później­ szym obywano się, jak widać, bez owego naczynia. 3 8 „ P a n Tlalocanu", patrz przyp. 27. 3 9 XemeIjemeIgeme - hiszp. miara długości; odległość dzieląca k o ń c e kciuka i palca wskazują­ cego przy ich maksymalnym oddaleniu od siebie. �MIĘDZY SCYLLĄ POGAŃSTWA A CHARYBDĄ CHRZEŚCIJAŃSTWA 127 40 znaleziono ani żadnych drutów, ani szlachetnego kamienia ; historia o roz­ biciu figury przez Huexotzinków i jej późniejszej naprawie została więc spre­ parowana dla uwiarygodnienia „znaleziska" . Jaki cel mógł przyświecać mistyfikacji? Wedle wszelkiego prawdopodobień­ stwa najcenniejsza część rzekomego znaleziska stanowić miała swoisty okup uwalniający dostojników od konsekwencji matactw lub przynajmniej dowo­ dzący ich dobrej woli (zgodnie z protokółem, gdy Zumárraga kazał ich poin­ formować, że zatrzymuje złoto w formie depozytu, dostojnicy dobrowolnie zrzekli się go na rzecz Świętego Oficjum, Proceso 1910, s. 24). Ilość przekazanego Hiszpanom kruszcu nie była mała. Odrębny protokół przejęcia darowizny precyzuje, że 7 sztabek zawierało 207 pesos 16-karatowego złota, co odpowiada 983,25 gramom. To prawie kilogram. Po odliczeniu królewskiej kwinty oraz dziesięciny pozostało 161 pesos i 3 tomines albo - w przeliczeniu na tzw. złoto kopalniane (oro de minas) -114 pesos i 6 tomines. Aby uzmysłowić wartość tego „datku" wystarczy podać, że w maju 1537 г., podczas licytacji dóbr pewnego skazanego za bałwochwalstwo Indianina, za 122 pesos w złocie kopalnianym (przy cenie wywoławczej 30pesos) sprzedano: a) zabudowania mieszkalne i ziemię o powierzchni ponad 5 ha wraz z wieloma drzewami i plantacją agaw, b) ziemię o powierzchni ponad 2 ha ze wszystkim, co się na niej znajdowało, c) ziemię o nieznanej powierzchni ze wszystkim, co na niej było {Procesos 1912, s. 46). W czerwcu tego samego roku za 28 pesos sprzedano dom w dzielnicy Santa Ana w mieście Meksyku, a za 2 pesos można było kupić 15 kompletów wierzchniego okrycia wraz z przepaskami biodrowymi (Procesos 1912, s. 47-48, 51). 41 V. FINAŁ W sobotę 5 lipca don Lorenzo de Luna i inni dostojnicy zgłosili się raz jeszcze do Zumárragi, żeby oddać mu obiekty wydobyte podczas poszukiwań pod krzyżami, jak również resztę tego, co przyniesiono z Góry Tlaloca. Zapewne byli już świetne zorientowani, czego zdołali dowiedzieć się Hiszpanie. Nic dziw­ nego, że nie szczędzili wysiłków dla poprawienia swego wizerunku. W protokóle 4 0 W świetle przedstawionej rekonstrukcji zdarzeń bezzasadne jest branie za d o b r ą m o n e t ę związku glifu kalendarzowego zawierającego liczbę 6 z p o s ą g i e m Tlaloca i f o r m u ł o w a n i e na tej podstawie hipotez o d n o ś n i e do archeoastronomicznych a s p e k t ó w sanktuarium na G ó r z e Tlaloca, patrz: Iwaniszewski 1994, s. 168. 4 1 Nie m o ż n a jednak w y k l u c z y ć , że konstruując swą „legendę" dostojnicy nawiązywali do jakichś rzeczywistych prac renowacyjnych. Pomar (1964, s. 166) opowiada o podjętej za panowa­ nia Nezahualpilliego (1472-1515?) próbie zastąpienia starego p o s ą g u Tlaloca nowym, rychło zniszczonym przez uderzenie pioruna. Por. też hipotezy a r c h e o l o g ó w o rozbudowie sanktuarium przy k o ń c u X V stulecia (Iwaniszewski 1994, s. 165-166). Warto tu d o d a ć , że o k o ł o 1582 r. w Tetzcoco istniało przekonanie, iż odnaleziony za c z a s ó w Zumárragi p o s ą g miał jedno z ramion przytwierdzone do korpusu trzema grubymi g w o ź d z i a m i ze złota i jednym g w o ź d z i e m miedzia­ nym, które, po zniszczeniu p o s ą g u na rozkaz biskupa, zostały zabrane (Pomar 1964, s. 166; Torquemada 1969, I I , s. 45-46). Oto znamienny przyczynek do kwestii wiarygodności tzw. ustnej tradycji historycznej. �128 RYSZARD TOMICKI przeczytać można, iż złożyli solennie zapewnienie, że oddają wszystkie TLOCTJ znalezione pod krzyżami oraz podczas trzech lub czterech (sic!) wypraw na Górę Tlaloca i nic więcej nie mają, lecz jeśli o czymś się dowiedzą lub coś odkryją, bo zamierzają szukać gdzie tylko się da, bezzwłocznie powiadomią biskupa i przeka­ żą mu to, co znajdą. Ale to nie wszystko. Z kolejnego dokumentu wiadomo bowiem, że biskupa nakłoniono, aby osobiście udał się na górę Tetzcotzinco, gdzie było „wiele postaci bożków wykutych w skałach". Brak informacji, kiedy doszło do rozmowy na ten temat - jeszcze w sobotę, czy może w niedzielę; stwierdzono jedynie, że wyprawa odbyła się w poniedziałek 7 lipca „na prośbę rzeczonego gubernatora i dostojników". W Tetzcotzinco, pod bacznym okiem inkwizytora, gromada Indian dokonała dzieła zniszczenia, posiłkując się ogniem w celu skruszenia kamiennych postaci, ponieważ „Jego Wielebność rozkazał im zniszczyć je wszystkie tak, by ślad po nich nie został" (Proceso 1910, s. 29). K r o k ten podyktowała dostojnikom już nie tyle chyba obawa o własną reputację i pozycję, ile wprost o wolność. Tetzcotzinco, niewielka, położona opodal Tetzcoco góra, na której mieli swą rekreacyjną siedzibę tetzcokańscy władcy, stanowiła jedną z najpiękniejszych realizacji azteckiej sztuki ogrodowo-parkowej. Na zalesionych zboczach, poprzecinanych murowanymi lub wykutymi w skale pieszymi ciągami oraz siecią kanałów i zbiorników wod­ nych, rozmieszczone były zespoły rzeźb i płaskorzeźb. Jak zaświadcza kroni­ karz Fernando de Alva Ixtlilxóchitl, któremu zawdzięczamy najdokładniejszy opis posiadłości, blisko wierzchołka, przy pierwszym zbiorniku wodnym, wznosiła się lita skała z wykutymi w formie okręgu glifami kalendarzowy­ mi, obrazującymi kolejne lata życia założyciela siedziby, Nezahualcoyotla (zm. 1472). Na zewnątrz okręgu wyobrażono jego najważniejsze dokonania. Wewnątrz znajdował się zespół symboli zwany przez kronikarza „herbem" władcy - był tam m.in. dom w płomieniach (glif oznaczający podbój), jakiś inny dom o wyszukanej architekturze, pomiędzy domami - ozdobiona dro­ gocennymi kamieniami noga jelenia, z której wystrzeliwały okazałe pióro­ pusze, dalej łania mająca na ciele wizerunek ramienia trzymającego łuk i strzały, następnie postać wojownika, po bokach dwa jaguary, z pysków których wydobywała się woda i ogień (glif oznaczający wojnę). Na obrzeżach tego zespołu widniało dwanaście głów „władców i panów". Według Alvy Ixtlilxóchitla to właśnie te wizerunki kazał zniszczyć biskup Zumárraga „są­ dząc, iż są to jakieś bożki" (1975-1977, I I , s. 115)* . 2 Późnemu kronikarskiemu przekazowi niekoniecznie trzeba wierzyć. Badania archeologiczne wykazały, że na wzgórzu znajdowały się również wyobrażenia bóstw i miejsca ich kultu (Townsend 1995, s. 137-144). Jeżeli więc dominowała nawet symbolika historyczno-komemoratywna, ze względu na jej nieczytelność 4 2 O przywiązaniu t e t z c o k a ń s k i e g o rodu panującego do Tetzcotzinco świadczy sporządzone w pierwszej p o ł o w i e X V I I I w. drzewo genealogiczne, gdzie dano wyraz żalowi z powodu po­ stępującej stale dewastacji posiadłości, Kutscher 1961. Fragmenty zniszczonych w 1539 r. p ł a s k o ­ rzeźb z a c h o w a ł y się po dziś dzień, por. Parsons 1971, tablica 46a. �MIĘDZY SCYLLĄ POGAŃSTWA A C H A R Y B D Ą CHRZEŚCIJAŃSTWA 129 dla Hiszpanów Tetzcotzinco doskonale nadawało się do „rzucenia na pożarcie" biskupowi. Don Lorenzo de Luna nie poprzestał zresztą na tej jednej manifestaq'i prawo wierności. Choć Zumárraga wrócił tego samego dnia do Tetzcoco, gubernator ruszył dalej w góry z wielką liczbą ludzi szukać kolejnych idoli. Nazajutrz, we wtorek 8 lipca, dostarczył Hiszpanom kilka wykopanych gdzieś kamiennych i glinianych figur bożków, naszyjniki z cennych kamieni, dwie tarcze i szereg drobnych przedmiotów ofiarnych (Proceso 1910, s. 31). Na tym definitywnie kończą się informaq'e dotyczące sprawy, która zamknię­ ta została równie nieoczekiwanie, jak się pojawiła. Biskup Zumárraga przerwał nowe, ledwo rozpoczęte śledztwo; podobnie postąpił zresztą w przypadku figur odkrytych w domu don Cariosa Ometochtli, rezygnując z dociekania, kto i w jakim celu odwiedzał pomieszczenia, w których je przechowywano. Począwszy od 8 lipca uwaga ekipy śledczej skoncentrowała się na poglądach i czynach głównego podejrzanego, niedawnego pretendenta do rangi tlatoaniego Tetzcoco. VI. WNIOSKI Dzięki stosunkowo obszernym materiałom zgromadzonym w trakcie docho­ dzenia, analiza drobnego epizodu pozwala sformułować kilka hipotez w dwóch przynajmniej kwestiach. Pierwsza to świadomość religijna indiańskiej elity w kon­ kretnym momencie historycznym. Kwestia druga to ewentualny związek opisa­ nych wydarzeń z werdyktem, jaki zapadł w procesie don Cariosa Ometochtli. 1. O świadomości religijnej gubernatora don Lorenza de Luna i innych członków tetzcokańskiej rady miejskiej wnioskować można w pierwszej kolej­ ności na podstawie tego, co wiemy o ich działaniach w obliczu nasilenia się pogańskich praktyk wśród podległej im ludności. Jak wynika z zeznań, prak­ tyki te związane były z panującą od dawna suszą i spowodowanym przez nią głodem. Dodatkową, nie ujawnioną podczas dochodzenia okoliczność stano­ wił fakt, iż okres, dla którego zaświadczone jest nasilenie modłów i ofiar, miał w rejonie Tetzcoco kluczowe znaczenie dla rolnictwa. Zazębiały się wówczas ważne fazy dwóch podstawowych cyklów rolniczych. Uprawy na terenach sztucznie nawadnianych, wysiewane w styczniu/lutym i zbierane w czerwcu/ lipcu, ostatni etap wzrostu osiągały przy końcu pory suchej, tj. w kwietniu/ maju. Z kolei na terenach nieirygowanych siewu dokonywano tuż przed nastaniem pory deszczowej, zwykle między końcem kwietnia a początkiem czerwca, warunkiem zaś prawidłowego przebiegu wegetacji było nadejście regularnych opadów w maju i czerwcu . Ich brak zawsze groził nieurodzajem. W czasach przedhiszpańskich w wypadającym w kwietniu „miesiącu" Huey Tozoztli następowała kulminacja obrzędów poświęconych bóstwom wód i płod­ ności, w szczególności Tlalokowi, do którego sanktuarium na górze noszącej jego imię pielgrzymowali wtedy władcy i najwyżsi dostojnicy okolicznych 43 Broda 1983, s. 150 i nast.; Iwaniszewski 1994, s. 159-160. �130 RYSZARD TOMICKI 44 miast . Mając to na względzie, można sądzić, że pierwsza wysłana z Tetzcoco wyprawa na Górę Tlaloca, datowana przez jej uczestników (świadków dodatko­ wych) na okres między 16 kwietnia a 6 maja, miała ścisły związek z tradycyjnym kalendarzem i dorocznym świętem obchodzonym w górskim sanktuarium. Cel wyprawy - odszukanie i zniszczenie posągu boga - traktować należy jako podstawowy wskaźnik świadomości religijnej zarówno tych, którzy polecenie wydali, jak i jego wykonawców. Takiego czynu dopuścić się mogli tylko ludzie, którzy utracili wiarę w boskość lub w ogóle w istnienie Tlaloca i nie podzielali przekonania, że zniszczenie jego wizerunku grozi sankcjami o charakterze nadnaturalnym czy to samym niszczycielom, czy też całej okolicznej ludności. Postawa ta dotyczyła z pewnością ogółu bóstw z przedhiszpańskiego panteonu, o czym świadczą inne przypadki bezczeszczenia ich wyobrażeń. Nie oznacza to, że tetzcokańscy dostojnicy powodowali się wiarą chrześ­ cijańską. Ich zachowanie w okresie poprzedzającym śledztwo, jak również postawa zaprezentowana podczas przesłuchań skłaniają raczej ku tezie, że byli ludźmi zdystansowanymi także wobec chrześcijaństwa. Ważnym sygnałem jest tu pojawienie się w niektórych zeznaniach terminu „chrześcijanie" (cristianos) jako synonimu nazwy Hiszpanie (Proceso 1910, s. 11, 21). Wprawdzie był to uzus językowy występujący powszechnie, nawet w latach znacznie później­ szych , lecz posługiwanie się nim - choćby mimowolne - przez członków tetzcokańskiej elity ma wymowę specjalną z uwagi na rolę, jaką Tetzcoco odgrywało we franciszkańskim projekcie ewangelizacyjnym (patrz niżej). Jesz­ cze bardziej wymowna jest wszakże niechęć dostojników do ujawnienia Hisz­ panom już nie tylko osób praktykujących dawne kulty, ale i samych obiektów kultu, które „dobrzy chrześcijanie" powinni byli uważać za siedlisko demo­ nów i bezzwłocznie przekazać hiszpańskim „specjalistom" w celu ich właś­ ciwego zniszczenia . Dla władz Tetzcoco posągi i figurki bóstw, zabierane z miejsc kultu i składowane gdzieś pod kluczem, nie były najwyraźniej ani 45 46 4 4 Por. przyp. 32. D u r a n (1967, I , s. 83) d a t o w a ł to święto na 29 kwietnia; w e d ł u g ustaleń Pomara (1964, s. 168) m i a ł o ono w y p a d a ć zwykle w maju. Współcześni badacze sytuują „miesiąc" Huey Totoztli w okresie od 13 kwietnia do 2 maja (wg kalendarza gregoriańskiego, Broda 1983, s. 149; jest to korelacja hipotetyczna, jak wszystkie inne, które spotyka się w literaturze meksykanistycznej). Podobne, odbywane na wierzchołkach gór rytuały, określane obecnie mianem „ z a n o s z e n i a p r ó ś b o deszcz" {peticiones de lluvia) i bynajmniej nie ograniczone w okresie przedhiszpańskim do G ó r y Tlaloca, przetrwały do naszych c z a s ó w w wielu rejonach Meksyku (obser­ wacje własne w 1987 r. we wsi Petlacala, stan Guerrero, Meksyk; por. m.in.: Sepúlveda 1972, 1977; B r o d a 1991a; Iwaniszewski 1986, 1992). 4 5 M u ñ o z Camargo (1979, s. 249; 1984, s. 268), p o c h o d z ą c y z Tlaxcali metys zaświadcza, że jeszcze n a p o c z ą t k u lat osiemdziesiątych X V I w. Indianie d o ś ć powszechnie nazywali H i s z p a n ó w cristianos mimo perswazji z a k o n n i k ó w , aby używali nazw Hiszpanie lub Kastylijczycy, g d y ż sami są także chrześcijanami. Potwierdza to Mendieta (1945, I I I , s. 163-167), franciszkanin, który o zaszczepienie i podtrzymywanie dychotomii c h r z e ś c i j a m ^ n d i a n i e oskarżał H i s z p a n ó w , w tym r ó w n i e ż część kleru. 4 6 D o procedury tej misjonarze przykładali wielką w a g ę . N p . p o g a ń s k i e obiekty oddane w Tetzcoco biskupowi Zumárradze zostały wyekspediowane do miasta Meksyku, aby tam „zrobić z nimi, co należy". �M I Ę D Z Y SCYLLĄ P O G A Ń S T W A A C H A R Y B D Ą C H R Z E Ś C I J A Ń S T W A 131 zasobnikiem świętej mocy istot, które sobą reprezentowały, ani kryjówką diabła wymagającą magicznej destrukcji. Wszystkie znane nam poczynania gubernatora, burmistrzów i rajców Tetzco­ co prowadzą do wniosku, że usiłowali oni lawirować między Scyllą pogaństwa a Charybdą chrześcijaństwa. Nic nie wskazuje, by skłonni byli - w przeciwieńst­ wie do władz Huexotli, o których mówił Gerónimo de Pomar - aprobować dawne praktyki religijne. Ale też nie przejawiali specjalnej ochoty do ich tropie­ nia, a tym bardziej ujawniania. Na akty bałwochwalstwa, czy po prostu zachowa­ nia naganne, reagowali wybiórczo i doraźnie, gdy uznawali to za niezbędne i/lub możliwe, kierując się najprawdopodobniej z jednej strony - stopniem zagrożenia ingerencją Hiszpanów, z drugiej - przewidywaną reakcję własnej społeczności. Tolerowanie zgromadzonych w domu don Cariosa Ometochtli figur bogów nie było jedynym przykładem powściągliwości w likwidowaniu pogaństwa. Podobnie postępowano w odniesieniu do miejsc i obiektów kultu, takich jak przydrożne krzyże z zakopanymi u ich stóp bożkami czy ukryte w górach, w pobliżu dawnych sanktuariów posągi, pozostawiane przez lata w spokoju. Aktywność, jaką dostojnicy wykazali akurat w 1539 г., spowodowana była zapewne udziałem w składaniu ofiar pod krzyżami wyjątkowo dużej liczby ludzi i spodziewaną w bliskiej przyszłości ponowną intensyfikacją rytuałów ofiarnych, tym razem na Górze Tlaloca. Wyjawione przez don Antonia zaniepokojenie możliwością, iż sąsiedzi obarczyli ich winą za klęskę suszy i głodu, pozwala jednak domniemy­ wać, że przy silniejszym nacisku „opinii publicznej" być może zaniechaliby niszczenia pogańskich świętości. Nie wykluczone zresztą, że ostatecznie ugięli się pod presją. Kilkakrotne złożenie ofiar na górze pomimo obecności straży, choć pozostaje epizodem zagadkowym, każe dopuścić jako prawdopodobne i takie wyjaśnienie, iż w tym przypadku zrezygnowano z bezpośredniej ingerencji. Mimo ograniczeń, jakie narzuca materiał źródłowy, jego analiza dostarcza mocnych przesłanek do skorygowania dotychczasowych sądów na temat podzia­ łów religijnych istniejących około roku 1539 w Tetzcoco. Mam na myśli w szcze­ gólności opinię Serge'a Gruzińskiego (1989, s. 34), który - komentując m.in. materiały zebrane w sprawie don Cariosa Ometochtli - stwierdził, że pozwalają one uchwycić dwie wyraźnie zarysowane grupy: nowych chrześcijan oraz „trady­ cjonalistów" (hołdujących nadal pogaństwu), a ponadto znacznie słabiej widocz­ ną grupę stanowiącą „niezdecydowane pogranicze między tymi dwoma oboza­ m i " , a złożoną z ludzi pragnących być w dobrych stosunkach ze wszystkimi bogami i wszystkimi duchownymi, tyleż pogańskimi, co chrześcijańskimi, kierują­ cych się bardziej oportunizmem aniżeli cynizmem i zapewniających swoisty balans pomiędzy chrześcijańską dewocją a przywiązaniem do tradycji. Piątka dostojników, o których była mowa, zdecydowanie wyłamuje się z tego schematu. Uznać ich należy za przedstawicieli takiego odłamu indiańskiej społeczności, który w sferze zachowań publicznych charakteryzował się konformizmem wobec religii dominującej (deklaratywny chrystianizm, uczestnictwo w obrzędach koś­ cielnych itp.), natomiast w sferze rzeczywistych postaw - indyferentyzmem tak w stosunku do dawnej rodzimej religii, jak i chrześcijaństwa. �132 RYSZARD TOMICKI Wystąpienie tego typu reakcji na chrystianizację teoretycznie można było przewidzieć, co też uczyniono , niemniej jednak omawiany przypadek dostar­ cza egzemplifikacji mimo wszystko dość nieoczekiwanej. Dotyczy bowiem ludzi wywodzących się ze środowiska, które właściwie już od stycznia 1521 г., gdy Tetzcoco stało się de facto aliantem konkwistadorów, pozostawało pod silnym wpływem Hiszpanów, a w kilka lat później wybrane zostało jako najodpo­ wiedniejsze do pełnienia roli demonstratora i rozsadnika pożądanych postaw i zachowań w sferze życia religijnego. Przywołajmy tylko podstawowe fakty. Nie kto inny, jak tetzcokańska arystokracja wydała pierwszego tlatoaniego będącego chrześcijaninem - don Hernanda Cortesa Tecocoltzina (zm. 1521), który przyjął nową wiarę jeszcze przed upadkiem imperium azteckiego (Alva Ixtlilxóchitl 1975-1977, I , s. 390-391, 457). W sierpniu 1523 r. trzej pierwsi franciszkanie, jacy dotarli do Nowej Hiszpanii w celach misyjnych, wybrali na swą siedzibę Tetzcoco i tam, w dawnym pałacu Nezahualcoyotla, najsłynniejszy z nich, Pedro de Gante, utworzył pierwszą szkółkę dla arystokratycznej młodzieży (Mendieta 1945, I I , s. 57-58, I V , s. 53; Torre Villar 1973, s. 73). W czerwcu 1524 г., wkrótce po przybyciu regularnej misji franciszkańskiej, niemal cały tetzcokański ród panujący przyjął chrzest (Alva Ixtlilxóchitl 1975-1977, I , s. 492). 1 stycznia 1525 r. w Tetzcoco franciszkanie rozpoczęli akcję bezwzględnego niszczenia miejsc i obiektów pogańskiego kultu, rozszerzo­ ną następnie na inne miasta i rejony Nowej Hiszpanii (Motolinia 1970, s. 209). W 1526 r. w mieście tym zapoczątkowano systematyczną, codzienną katechezę i masowe chrzty (Motolinia 1970, s. 251), jak również sprawowanie sakramentu pokuty (Motolinia 1970, s. 53, 258). W tym samym roku misjonarze wybrali Tetzcoco, aby 14 października udzielić z niebywałą pompą pokazowego ślubu in facie ecclesiae bratankowi ówczesnego tlatoaniego i siedmiu innym młodzień­ com „wychowanym w domu Bożym" (Motolinia 1970, s. 65-66, 262; Mendieta 1945, I I , s. 147) . Tam też w 1528 r. zorganizowano pierwszą indiańską procesję (Motolinia 1970, s. 252). Było wreszcie Tetzcoco jednym z czterech miast - obok Meksyku (Tenochtitlanu), Tlaxcali i Huexotzinco - w których od połowy 1524 r. działały nieprzerwanie klasztory franciszkanów. Wszystko to zdawałoby się świadczyć, że gdzie jak gdzie, ale wśród członków tetzcokańskiej elity, będących przez kilkanaście lat prawdziwymi „królikami doświadczalnymi franciszkańskiej ewangelizacji" (Gruziński 1989, s. 34), stopień przyswojenia i ugruntowania nowej religii powinien być zadowalający. Wydarzenia z 1539 r. zaprzeczyły takiemu mniemaniu pokazując, że w procesie przechodzenia od pogaństwa do chrześcijaństwa znacząca część indiańskiej arystokracji - zna47 48 4 1 Por. t y p o l o g i ę z a p r o p o n o w a n ą przez K l o r de A l v a (1982, s. 351-352), który nie potrafił w s z a k ż e u d o k u m e n t o w a ć skrywanego indyferentyzmu religijnego (s. 360). 4 8 Przywołani franciszkańscy kronikarze nazywają głównego bohatera ceremonii, don Hernanda Pimentela, bratem ó w c z e s n e g o tlatoaniego. Jest to ewidentny błąd, gdyż młodzieniec ten b y ł synem nieżyjącego j u ż wtedy Coanacochtzina, brata don Hernanda Cortesa Ixtlixocbitla, który w 1526 r. s p r a w o w a ł funkcję tlatoaniego Tetzcoco (obaj byli synami Nezahualpilliego; Kutscher 1961, s. 245; Horcasitas 1978, s. 152). �133 M I Ę D Z Y SCYLLĄ POGAŃSTWA A C H A R Y B D Ą CHRZEŚCIJAŃSTWA cząca politycznie, bo dzierżąca władzę w resztkach swych dawnych dominiów - wytworzyła własną neutralną przestrzeń pomiędzy religijnymi biegunami i próbowała utrzymać wobec nich podobny dystans. 2. Powodu, dla którego biskup Zumárraga przerwał dochodzenie w spra­ wie bawochwalczych praktyk w Tetzcoco i okolicy, rezygnując zarazem z po­ ciągnięcia do odpowiedzialności dostojników winnych licznych wykroczeń i kłamstw, szukać należy - jak się zdaje - w przyjętej wówczas strategii zwalczania pogaństwa. W istocie rzeczy sytuacja zastana w Tetzcoco nie przedstawiała się najgorzej. Wprawdzie postawa lokalnych władz daleko od­ biegała od oczekiwań, lecz nie sposób było zarzucić im aprobaty dla bałwo­ chwalstwa ani tym bardziej aktywnego w nim uczestnictwa. Dalsze śledztwo wykazało też, że jawna apostazja don Cariosa Ometochli pozostała zjawiskiem odosobnionym - reszta tetzcokańskiej arystokracji ani nie była skora pójść w jego ślady, ani nie kwapiła się wybrać go tlatoanim, ani nie zamierzała stawać w jego obronie. Sytuacja taka, choć mało satysfakcjonująca z punktu widzenia kilkunastoletnich, skupionych na elicie indiańskiej wysiłków misyj­ nych, w konkretnym historycznym kontekście mogła być oceniona jako umiar­ kowanie zadowalająca. Od 1536 r. rosła bowiem stale liczba ujawnionych przypadków przechowywania wizerunków dawnych bogów lub ich relikwii, oddawania im czci i kontynuowanie innych pogańskich zwyczajów. Raz po raz okazywało się przy tym, że krąg winnych obejmuje również arystokrację. W połowie 1539 r. zjawisko uzyskało dodatkowy wymiar. 20 czerwca, tuż przed wpłynięciem donosu na don Cariosa Ometochtli, biskup Zumárraga otrzymał jeszcze jedno doniesienie, początkowo brzmiące wręcz niewiarygodnie. Dotyczyło ono ukrywania figur bóstw znajdujących się niegdyś w stolicy imperium azteckiego, Tenochtitlanie, i wywiezionych stamtąd przed zdobyciem miasta przez hiszpańskich konkwistadorów w sierpniu 1521 r . Gdy zaczynało się dochodzenie w Tetzcoco, biskupa i jego współpracowników bulwersowało nade wszystko pytanie: jak to było możliwe, że „najważniejsze bożki całego kraju" pozostawały w ukryciu przez kilkanaście lat i nikt ich nie ujawnił? Zanim proces don Cariosa dobiegł końca, w wyniku prowadzonych równolegle w innych miastach przesłuchań stało się jasne, że pytanie to należałoby skiero­ wać do najznakomitszych przedstawicieli indiańskiej elity środkowego Meksyku 49 - ludzi uchodzących od dawna za przykładnych chrześcijan, na pozór pogodzo­ nych z warunkami pax hispana, często funkcjonujących jako „ p a n o w i e " lub wysocy dostojnicy głównych miast i prowincji, współpracujących na co dzień z administracja kolonialną, a niekiedy mających nawet za sobą podróże do Hiszpanii na dwór królewski. Biskup Zumárraga, który już 24 listopada 1536 r. w liście do Rady Indii wyrażał przekonanie, że jedynym remedium na potajemne praktykowanie 50 4 9 Procesos 5 0 S ł o w e m señores 1912, s. 115 i nast.; zobacz też: Nuttal 1911. „ p a n o w i e " (albo caciques „ k a c y k o w i e " , które z czasem w y p a r ł o to pierw­ sze) Hiszpanie określali indiańskich w ł a d c ó w - tlatoque (1. mn. od tlatoani). �134 RYSZARD TOMICKI bałwochwalstwa wśród Indian byłoby powywieszanie większości biorących w tym udział „kacyków" (Liss 1975, s. 82), w 1539 r. zdecydował się sięgnąć po exemplum tremendum jako najodpowiedniejszy oręż w walce o dusze tubyl­ czej arystokracji . Don Carlos nadawał się do tej roli doskonale, tak ze względu na pochodzenie i pozycję społeczną, jak też - być może - z uwagi na jego konfliktowe stosunki z najbliższym otoczeniem (zmniejszające ryzyko gwałtownej reakcji na drakońską karę). Wbrew opinii niektórych „obiektyw­ nych badaczy", gotowych uznać proces don Cariosa za praworządny, a wyrok za usprawiedliwiony licznymi dowodami jego winy jako „szerzyciela herezji" (Greenleaf 1961, s. 75), nie ma najmniejszej wątpliwości, że jak w każdym procesie pokazowym, tak i tu kwalifikacja przestępstwa, a zwłaszcza wysokość kary były rezultatem przedwstępnych kalkulacji. Dowodzi tego pismo skiero­ wane do Zumárragi 22 listopada 1540 r. w imieniu członków Rady Indii, zaniepokojonych jego wcześniejszym listem do biskupa Badajoz (Hiszpania), w którym nie krył, iż w sprawach toczących się przeciw „kacykom" obwi­ nianym o nawrót do bałwochwalstwa i wywieranie szkodliwego wpływu na pozostałych Indian zamierza kilku z nich skazać na stos i konfiskatę majątku, aby „wzbudzić strach i dać innym nauczkę" (Carreóo 1941, s. 13-14) . Śmierć don Cariosa stanowić miała adresowany do całej indiańskiej elity komunikat, że pobłażliwość misjonarzy osiągnęła kres. 51 52 Pozostaje kwestią do dalszych badań, w jakim stopniu adresaci przesłania odczytali je właściwie i jakie praktyczne skutki pociągnęło ono za sobą w bliż­ szej i dalszej perspektywie. Jest to zagadnienie o tyle intrygujące, iż strategia Zumárragi wkrótce po wcieleniu z życie została zastopowana przez Koronę, a jej autor utracił w 1543 r. uprawnienia apostolskiego inkwizytora. Czy stosunkowo szybkie odejście od ekstremalnych metod zwalczania pogaństwa znalazło jakiekolwiek odzwierciedlenie w postawach Indian? Wiadomo na pewno, że w samym Tetzcoco bezpośrednim skutkiem wyda­ rzeń roku 1539 było wzmożone pozbywanie się obiektów tak czy inaczej związanych z pogaństwem albo po prostu kojarzących się z nim. Świadczą o tym trudności, jakie w 1582 r. napotkał Juan Bautista de Pomar, metys, siostrzeniec don Cariosa, zabrawszy się do spisywania relacji o Tetzcoco. Pragnąc rzetelnie wykonać pracę, poszukiwał starych piktograficznych ksiąg, będących jego zdaniem najbardziej wiarygodnym źródłem wiedzy historycznej, lecz dotrzeć do nich nie zdołał, bo jak stwierdził: „Te, które zostały w posia­ daniu niektórych dostojników [po zniszczeniach okresu konkwisty], spalili oni 5 1 „ P e d a g o g i a strachu" - by u ż y ć określenia ukutego dla metod działania inkwizycji w E u r o ­ pie (Biały 1989, s. 79) - nie była obca misjonarzom pracującym w Nowej Hiszpanii i n a przyleg­ łych obszarach, por. Clendinnen 1982; K l o r de A l v a 1982, s. 357. Karanie bałwochwalstwa śmiercią zdarzało się jednak bardzo rzadko; wcześniej w ś r o d k o w y m Meksyku kara taka spotkała kilku wysokich d o s t o j n i k ó w z Tlaxcali w 1527 r. (Gibson 1967, s. 34-37). 5 2 Z a u ż y c i e m radykalnych metod zwalczania p o g a ń s t w a i zastosowaniem strategii „pouczają­ cych p r z y k ł a d ó w " opowiadali się w tym czasie także inni, c h o ć zapewne nie wszyscy misjonarze, por. pismo Zumárragi z lutego 1537 r. w: Cuevas 1914, s. 493. �MIĘDZY SCYLLĄ POGAŃSTWA A C H A R Y B D Ą CHRZEŚCIJAŃSTWA 135 ze strachu przed don Juanem de Zumárraga [...], żeby nie przypisał im rzeczy związanych z bałwochwalstwem, albowiem w owym czasie o uprawianie bał­ wochwalstwa, po tym jak został ochrzczony, oskarżony był don Carlos Ometochtzin..." (Pomar 1964, s. 153). Można jednak przypuszczać, że poświad­ czone przez dociekliwego amatora historii zjawisko było zaledwie powierzch­ niowym przejawem o wiele trudniejszej do zaobserwowania reorientacji „poli­ tyki wyznaniowej", jaką podjęła w tym czasie tetzcokańska arystokracja. Oprócz inkwizycyjnego dochodzenia, silny bodziec ku temu stanowiły wydane 10 czerwca 1539 r. surowe rozporządzenia wicekróla Nowej Hiszpanii, po wielokroć ogłaszane i objaśniane zainteresowanym, które zakazywały m. in. obejmowania urzędów i uzyskiwania oficjalnych godności przez Indian „nie chcących być chrześcijanami" (Carreño 1950, s. 52; Dyckerhoff 1985, s. 11). W tej sytuacji, biorąc nadto pod uwagę potencjalną groźbą wznowienia w dowolnym momencie zawieszonego śledztwa w sprawie aktów bałwo­ chwalstwa w Tetzcoco i na Górze Tlaloca, uprawiana dotąd z niejakim powodzeniem polityka zrównoważonego dystansu wobec pogaństwa i chrześ­ cijaństwa zdecydowanie traciła rację bytu. Jej kontynuowanie przynieść mogło rządzącym miastem potomkom Nezahualpilliego jedynie utratę władzy i ma­ jątku, nie mówiąc o ewentualnych innych karach. Że w Tetzcoco starano się sprostać nowemu wyzwaniu, zdają się świadczyć przetasowania w radzie miejskiej, do jakich doszło na przełomie 1539 i 1540r. oraz w latach następ­ nych. Aczkolwiek nie dysponujemy w tym względzie dokładnymi informa­ cjami, istniejące dokumenty umożliwiają poczynienie kilku interesujących obserwacji odnośnie do dalszych losów osób, które wyszły obronną ręką z konfrontacji z Zumárraga. Otóż, patrząc na te cząstkowe, ale być może wystarczająco reprezentatywne dane, zauważa się przede wszystkim, że po roku 1539 nikną całkowicie z pola widzenia don Francisco i Lorenzo Huiznaualtlailotla, obaj zdecydowanie naj­ bardziej oporni podczas przesłuchań, początkowo w ogóle nie mający zamiaru ujawnić Hiszpanom kulisów akcji poszukiwań pod krzyżami oraz faktu odnale­ zienia posągu Tlaloca, a następnie uczestniczący w kompromitującej mistyfika­ cji. Nie wykluczone, iż z powodu swej postawy w śledztwie musieli usunąć się na dalszy plan. Inaczej rzecz się miała z don Lorenzo de Luną. Ten stracił wprawdzie urząd gubernatora wraz z upływem kadencji, lecz pozostał postacią liczącą się w lokalnej hierarchii władzy, gdyż jakiś czas potem, w roku 1545, to on najprawdopodobniej piastował urząd burmistrza Tetzcoco i uczestniczył w elekcji kolejnego tlatoaniego (Horcasitas 1978, s. 152) . W gronie decyden­ tów pojawił się wówczas także don Hernando de Chávez, człowiek niesłychanie „giętki", jedyny z piątki dostojników, który w śledztwie ujawnił od razu faktyczny przebieg wypadków związanych z Górą Tlaloca, starając się zarazem 53 5 3 Brak całkowitej p e w n o ś c i co do tego wynika z faktu, iż w dokumentach figuruje on j a k o „ d o n Lorenzo". Jednak p r a w d o p o d o b i e ń s t w o , że chodzi o j e d n ą i tę s a m ą o s o b ę jest duże, p o n i e w a ż z owych lat nie jest znany żaden inny dostojnik o tym imieniu. �136 RYSZARD TOMICKI wywrzeć jak najlepsze wrażenie na Zumárradze, co nie przeszkodziło mu przyłączyć się ostatecznie do zbiorowego zeznania i zaprzeczyć swej pierwotnej wersji zdarzeń. Wreszcie don Antonio... Jeżeli słuszne jest postulowane na wstępie utożsamienie go z don Antoniem Pimentelem Tlahuitoltzinem, to nie kto inny, jak on właśnie mianowany został w 1540 r. nowym gubernatorem i obrany kolejnym tlatoanim Tetzcoco. W awansie tym dopatrywać się można z jednej strony efektu koncyliacyjnego nastawienia Hiszpanów, z drugiej zaś wyraźnej oznaki reorientacji dokonywanej przez tetzcokańską elitę. Don Antonio wypadł podczas przesłuchań stosunkowo najlepiej. Nie o wszystkim mówił, ale dostarczył Zumárradze poszlak, które - gdyby ten zechciał pójść ich śladem - doprowadziłyby prawdopodobnie do ujawnienia rzeczywistej roli ludności miasta i prowincji Tetzcoco w rytuałach ofiarnych na Górze Tlaloca, jak również prawdziwego wymiaru kunktatorstwa miejscowych władz wobec bałwochwalców. A co może najważniejsze, tylko don Antonio uchylił się od uczestnictwa w mistyfikacji. Jego postawa w śledztwie pozwalała go zakwali­ fikować - bardziej niż kogo innego - do kategorii Indian „chcących być chrześcijanami". Cokolwiek zaś mogli mu wyrzucać później pozostali dostoj­ nicy, szczęśliwy finał tej części dochodzenia, w którą uwikłani byli osobiście, czynił don Antonia dobrym kandydatem do najwyższych stanowisk także z ich punktu widzenia. W najbliższej przyszłości jedynie człowiek akceptowany przez Hiszpanów, a nie będący ani skrytym poganinem, ani nadgorliwym neofitą, był w stanie chronić Tetzcoco od niebezpieczeństw związanych z ist­ nieniem ciągle żywego pogańskiego podglebia, prowokującego ze wszech miar niepożądane ingerencje inkwizytorskie, a jednocześnie bronić żywotnych in­ teresów własnej grupy społecznej, w tym zwłaszcza jej stanu posiadania, mocno nadwerężonego w minionych latach i uszczuplanego dodatkowo przez konfiskaty majątku ludzi skazanych w procesach inkwizycyjnych. Jeśli don Antonio - powtórzmy raz jeszcze - był faktycznie don Antoniem Pimentelem Tlahuitoltzinem, to taką właśnie politykę starał się prowadzić. Skądinąd wiadomo bowiem, że nowy tlatoani i gubernator Tetzcoco zaraz po objęciu tych funkcji wdał się w spór sądowy z hiszpańskimi władzami o część dóbr zarekwirowanych jako własność don Cariosa Ometochtli, dążąc do wykazania, że należały one do majątku rodowego i tylko czasowo były w pry­ watnym użytkowaniu (Cline 1966; Cline 1968). Nadzwyczaj wymownym świa­ dectwem troski i dbałości don Antonia Pimentela Tlahuitoltzina o utrzymanie resztek dawnego władztwa w rękach prawowitych spadkobierców jest też jego testament z 20 lipca 1545 r. (Horcasitas 1978, s. 149-152). Z dokumentu, będącego typowym testamentem politycznym, wynika niedwuznacznie, że waż­ nym elementem realizowanego w latach 1540-1545 programu było - jakże by inaczej - manifestowane na różne sposoby przywiązanie do chrześcijaństwa. Złożony ciężką chorobą tlatoani z naciskiem podkreślał konieczności kontynuo­ wania zakrojonej na dużą skalę akcji wznoszenia w prowincji Tetzcoco solid­ nych (a nie byle jakich, jak bywało niegdyś) kościołów i skoncentrowanych wokół nich nowych osiedli. Przedsięwzięcie to, nawiasem mówiąc bardzo �MIĘDZY SCYLLĄ POGAŃSTWA A C H A R Y B D Ą CHRZEŚCIJAŃSTWA 137 kosztowne, było niewątpliwie odpowiedzią na postulaty misjonarzy i miało na celu mocniejsze związanie rzesz ludności indiańskiej z Kościołem. Jeśli zważyć przy tym, że testator wskazał jako swego następcę don Hernanda Velázqueza (kiedy indziej występującego pod nazwiskiem Pimentel), tego samego, który w 1526 r. był głównym bohaterem pokazowego ślubu kościelnego zorganizo­ wanego przez franciszkanów dla wychowanych i wykształconych w „domu Bożym" młodych arystokratów, to sądzić należy, iż po roku 1539 tetzcokańska elita gotowa była nie tylko uściślić swe związki z chrześcijaństwem ze względów taktycznych, ale i przekazać władzę w ręce młodszego pokolenia, silniej zapew­ ne identyfikującego się intelektualnie i emocjonalnie z nową religią. LITERATURA A l b e r r o S. 1972 Políticas de la Iglesia frente a las manifestaciones idolátricas durante la Colonia, [w:] Religión en Mesoamérica. XII Mesa Redonda, eds. J . Litvak K i n g , N . Castillo Tejero, M é x i c o , s. 485-494. A l v a I x t l i l x ó c h i t l F . de 1975-1977 Biały L. Obras históricas, ed. E . O'Gorman, 2 vols., M é x i c o . 1989 Dzieje inkwizycji hiszpańskiej, Warszawa. B r o d a [de C a s a s ] J . 1971 Las fiestas aztecas de los dioses de la lluvia, „Revista E s p a ñ o l a de A n t r o p o l o g í a 1983 Americana", t. 6, s. 245-329. Ciclos agrícolas en el culto: un problema de la correlación del calendario mexicano, 1991a [w:] Calendars in Mesoamérica and Peru. Native American Computations of Time, eds. A . F . Aveni, G . Brotherston, B A R International Series 174, Oxford, s. 145-165. Cosmovisión y observación de la naturaleza: el ejemplo del culto de los cerros, [w:] 1991b Arqueoastronomía y etnohistoria en Mesoamérica, eds. J . Broda, S. Iwaniszewski, L . M a u p o m é , M é x i c o , s. 461-500. The Sacred Landscape of Aztec Calendar Festivals: Myth, Nature, and Society, [w:] To Change Place: Aztec Ceremonial Landscapes, ed. D . Carrasco, Niwot, Col., s. 74-120. Carreño A.M. 1941 Don fray Juan de Zumárraga, primer obispo y arcobispo de México. Documentos inéditos, publicados con una introducción y notas por..., M é x i c o . Don fray Juan de Zumárraga. Teólogo y editor, humanista e inquisidor inéditos), México. C e r v a n t e s de S a l a z a r F . 1950 (Documentos 1971 Crónica de la Nueva España, edición de M . M a g a l l ó n , estudio preliminar e índices por A . Millares Cario, 2 vols., Madrid ( B A E , 1.154-155). C l e n d i n n e n I. 1982 Disciplining the Indians: Franciscan Ideology and Missionary Century Yucatán, „Past and Present", nr 94, s. 27-48. Violence in Sixteenth- Cline H.F. 1966 1968 The Oztoticpac Lands Map of Texcoco, 1540, „Quarterly Journal of the Library of Congress" (Washington), t. 23 (2), s. 76-115. The Oztoticpac Lands Map of Texcoco, 1540: Further Notes, [w:] Actas y memorias del XXXVII Congreso Internacional de Americanistas, Buenos Aires, t. I I I , s. 119-137. Cuevas M. 1914 Documentos inéditos del siglo XVI para la historia de México, 1946 Historia de la Iglesia en México, M é x i c o , 1.1. México. �138 RYSZARD TOMICKI D u r á n D. 1967 Historia de las Indias de Nueva España e Islas de la Tierra Firme, edición de Á . M a . Garibay K . , 2 vols., M é x i c o . Dyckerhoff U. 1985 Umerziehung in Neu-Spanien, „ M e x i c o n " , vol. V I I (1), s. 10-13. G e r h a r d P. 1972 A Guide to the Historical Geography of New Spain, Cambridge. G i b s o n Ch. 1960 The Aztec Aristocracy in Colonial Mexico, History", t. 2 (1959-1960), s. 169-196. „ C o m p a r a t i v e Studies in Society and 1964 The Aztecs under Spanish Rule. A History of the Indians of the Valley of 1519-1810, Stanford, C a l . Mexico, 1967 Tlaxcala in the Sixteenth Century, Stanford, C a l . (2 wyd.) Greenleaf R.R. 1961 1965 Zumárraga and the Mexican Inquisition, 1536-1543, Washington. The Inquisition and the Indians of New Spain: A Study in Jurisdictional „ T h e Americas", t. 22 (2), s. 138-166. 1969 The Mexican Inquisition of the Sixteenth Century, Albuquerque. G r u z i ń s k i S. 1989 Confusion, Man-Gods in the Mexican Highlands. Indian Power and Colonial Society, trans, from the French by E . Corrigan, Stanford, C a l . 1520-1800, Historia 1963 Historia de la nación mexicana. Reproducción a todo color del Códice de 1576 (Códice Aubin), edición, introducción, notas, índices, versión paleográfica y traduc­ ción directa del náhuatl por el doctor C h . E . Dibble, Madrid. Horcasitas F. 1978 Los descendientes de Nezahualpilli: documentos del cacicazgo de Tetzcoco (1545-1855), „ E s t u d i o s de Historia Novohispana", t. 6, s. 145-185. I c a z a F . A . de 1928 Selección de documentos referentes a México, de extractos sacada de los volúmenes de la de Belmente existentes en el Archivo de Indias por don Colección , jefe de la Comisión Mexicana de Investigaciones y Estudios Históricos y confrontados con las signaturas originales. Años 1922 y 23, „Revista Mexicana de Estudios Históricos", t . 2 (1-4), s. 7-112. I w a n i s z e w s k i S. 1986 1986 1992 La arqueología de alta montaña en México y su estado actual, „Estudios de Cultura N á h u a t l " , t. 18, s. 249-273. De Nahualac al Cerro Ehécatl: una tradición prehispánica más en Petlacala, [w:] Arqueología y etnohistoria del Estado de Guerrero, ed. R . Cervantes Delgado, M é x i c o , s. 497-518. Los cerros que envían las lluvias y delimitación del territorio: la sobrevivencia de una cosmovisión prehispánica en Petlacala, Guerrero, México, [w:] América Latina local y regional, Varsovia: C E S L A , t. 3, s. 183-187. 1994 Archaeology and Archaeoastronomy of Mount Tlaloc, Mexico: „Latin American Antiquity", t. 5 (2), s. 158-176. J i m é n e z R u e d a J. 1946 Herejías y supersticiones en la Nueva España K l o r de A l v a J . J . A Reconsideration, (Los heterodoxos en México), México. 1981 Martín Oceloti: Clandestine Cult Leader, [w:] Struggle and Survival in Colonial America, eds. D a v i d G . Sweet, G a r y B . Nash, Berkeley - L o s Angeles - London, s. 128-141. 1982 Spiritual Conflict and Accommodation in New Spain: Toward a Typology of Aztec Responses to Christianity, [w:] The Inca and Aztec States, 1400-1800: Anthropology and History, eds. G . A . Collier, R . I . Rosaldo, J . D . Wirth, New Y o r k , s. 345-366. �139 MIĘDZY SCYLLĄ POGAŃSTWA A C H A R Y B D Ą CHRZEŚCIJAŃSTWA Kutscher G. 1961 Ein Stammbaum des koniglichen Geschlechtes von Tetzcoco. Postkolumbische Bilddokumente aus Mexiko im Berliner Museum für Vdlkerkunde: I, „Baessler-Archiv", N . F . , t. 9, s. 233-263. Lamb U. 1956 Religious Conflicts in the Conquest of Mexico, „Journal of the History of Ideas", t. 17, s. 526-539. León-Portilla M. 1974 Testimonios nahuas sobre la conquista espiritual, „Estudios de Cultura N á h u a t l " , t. 11, s. 11-36. La conquista espiritual: puntos de vista de los frailes y de los indios, [w:] tenże, 1976 Culturas en peligro, M é x i c o , s. 63-91. Los franciscanos vistos por el hombre náhuatl. Testimonios indígenas „ E s t u d i o s de Cultura N á h u a t l " , 1.17, s. 261-339. 1984 Liss P.K. 1975 Mariel XVI, Mexico under Spain, 1521-1556. Society and the Origins of Nationality, Chicago and London. L ó p e z A u s t i n A. 1961 La constitución Mandamientos 1939 del siglo real de México-Tenochtitlan, México. Mandamientos del Virrey D. Antonio de Mendoza: 1 Die. 1537 a 12 Sep. 1538, 7 Mar. 1550 a 25 Mar. 1550 (introducción de E . O'Gorman), „Boletín del Archivo General de la N a c i ó n " , t. 10 (2), s. 213-311. de I b á f i e z Y . 1979 Martínez 1972 El Tribunal de la Inquisición en México (siglo XVI), M é x i c o (2 wyd.). M a r í n C. Santuarios y peregrinaciones en el México prehispánico, [w:] Religión en Mesoaméri­ ca. XII Mesa Redonda, eds. J . Litvak K i n g , N . Castillo Tejero, Sociedad Mexicana de A n t r o p o l o g í a , M é x i c o , s. 161-178. M e n d i e t a G . de 1945 Historia eclesiástica indiana, ed. J . de D o m a y q u í a , 4 tomy, M é x i c o . M o t o l i n í a T . [de B e n a v e n t e ] 1970 Memoriales e Historia de los indios de la Nueva España, ed. F . de Lejarza, Madrid. 1986 Epistolario (1526-1555), ed. L . G ó m e z C a ñ e d o , M é x i c o . M u ñ o z Camargo D. 1979 1984 Historia de Tlaxcala (Crónica del siglo XVI), anotada por A . Chavero, M é x i c o . Descripción de la ciudad y provincia de Tlaxcala, [w:] Relaciones geográficas del siglo XVI: Tlaxcala, ed. R . A c u ñ a , 1.1, M é x i c o . N u t t a l l Z. 1911 L'éveque Zumárraga et les idoles principales du Grand Temple de Mexico, de la Société des Américanistes de París", n.s., t. 8 (1-2), s. 153-171. „Journal Parsons J.R. 1971 Prehistoric Settlement Patterns in the Texcoco Region, Mexico, A n n Arbor. P o m a r J . B . de 1964 Proceso 1910 1941 Procesos 1912 Relación de Texcoco, 1582, [w:] A . M a . Garibay К., Poesía los señores de la Nueva España, M é x i c o , s. 152-219. náhuatl. I. Romances de Proceso inquisitorial del cacique de Tezcoco, ed. L . González Obregón, M é x i c o (Publica­ ciones de la Comisión Reorganizadora del Archivo General y Público de la N a c i ó n , 1.1). Proceso inquisitorial contra una india curandera, 1538, „Boletín del Archivo General de la N a c i ó n " , t. 12 (2), s. 209-214. Procesos de indios idólatras y hechiceros, ed. L . González Obregón, M é x i c o (Publicacio­ nes de la Comisión Reorganizadora del Archivo General y Público de la N a c i ó n , t. 3). �140 RYSZARD TOMICKI R i c a r d R. 1933 La 'conquete spirituelle' du Mexique. Essai sur 1'apostolat et les méthodes mission- naires des Ordres Mendiants en Nouvelle - Espagne de 1523-24 a 1572, Paris. Sepúlveda 1972 у H..M.T. Ritos y ceremonias paganas en el ciclo agrícola: Mesoamérica. la petición de lluvias, [w:] Religión en XII Mesa Redonda, eds. J . Litvak K i n g , N . Castillo Tejero, Sociedad Mexicana de A n t r o p o l o g í a , M é x i c o , s. 537-541. 1977 Ceremonias de petición de lluvias, „ R e v i s t a Mexicana de Estudios A n t r o p o l ó g i c o s " , t. 23 (3), s. 345-363. Titles 1946 The Titles of Tetzcotzinco (Santa Maria Nativitas), translated and annotated by B . McAfee and R . H . Barlow, „Tlalocan", t. 2 (2), s. 110-127. T o r q u e m a d a J . de 1969 Monarquía indiana, introducción por M . León-Portilla, 3 vols., M é x i c o . T o r r e V i l l a r E . de l a 1973 Fray Pedro de Gante. Maestro y civilizador de América, México. T o w n s e n d R. F. 1991 The Mt. Tlaloc Project, [w:] To Change Place: Aztec Ceremonial Landscapes, ed. D . Carrasco, Niwot, C o l . , s. 26-30. 1995 77ie Aztecs, London (2 wyd.). U c h m a n y E . A. 1980 Cambios religiosos en la conquista de México, „ R e v i s t a Mexicana de Estudios A n t r o p o l ó g i c o s " , t. 26 (1), s. 1-57. RYSZARD TOMICKI B E T W E E N S C Y L L A O F PAGANISM AND CHARIBDIS O F CHRISTIANITY. T H E I N D I A N A R I S T O C R A C Y O F T E T Z C O C O (NEW SPAIN) I N 1539. A M I C R O E T H N O H I S T O R I C A L STUDY Summary T h e article belongs to a broader study and is focused on the analysis of documents of the trial of Inquisition against don Carlos Ometochtli, an Indian aristocrat of Tetzcoco, New Spain (today Mexico), sentenced to death in 1539 for "widespreading of heresy". During the inquiry, the investigating group headed by bishop Juan de Zumárraga forced five local notables representing local authorities and enjoying the reputation of "good Christians", to give evidence and to reveal "the acts of paganism". T h e analysis of their declarations and all the circumstances shows that a considerable group of Indian aristocracy had conformed to Christianity only apparently. They declared their faith in public while their actual attitudes were indifferent both to Christianity and to their native religion. They strived to control the native society, -their subjects- attached rather to pagan cults, and at the same time for the colonial administration and clergy, they wanted to save appearances to be active in fighting against paganism within the area of their rule. T h e investigation and the trial resulted in the immediate reorientation of the "religious policy" of the local elite who not only tried to manifest more strongly their commitment to Christianity but also replaced in 1545 the former tlatoani (ruler) by a younger one, educated by the Franciscans, a man with a stronger intellectual and emotional identification with the new faith. T h e case studied by the author of the article throws a new light on the process of Christianization of the Aztecs in Mexico and especially the conversion of the native aristocracy. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e413d5e7dcd6fc3b3e5b4220a8528951.pdf 6a9709a8d87c8d046700780e7695acb0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1611 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1491 Title A name given to the resource Kult świętego Wojciecha we wsi mazowieckiej XVIII i pierwszej połowy XIX wieku na tle kultu innych świętych / ETNOGRAFIA POLSKA 1998 t.42 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1998 t.42, s.141-160 Creator An entity primarily responsible for making the resource Woźniak, Andrzej Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X L I I : 1998, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 ANDRZEJ WOŹNIAK Instytut Archeologii i Etnologii P A N , Warszawa K U L T ŚWIĘTEGO WOJCIECHA WE WSI MAZOWIECKIEJ X V I I I I PIERWSZEJ POŁOWY X I X W I E K U N A T L E K U L T U I N N Y C H ŚWIĘTYCH I . Jedno z najwybitniejszych dzieł polskiej literatury hagiograficznej - Ży­ woty świętych Starego i Nowego Zakonu Piotra Skargi po raz pierwszy wyszło spod prasy w roku 1579 i do przełomu X I X i X X w. doczekało się około trzydziestu wydań, z tego dziewięciu jeszcze za życia autora (Chrzanowski 1971, s. 261). Czemu przypisać tak ogromny sukces wydawniczy tej pisanej w pośpiechu, kompilatorskiej książki; sukces, który zaskoczył jej autora? Niewątpliwie, wobec braku podobnej literatury w języku polskim, istniało na nią wówczas zapotrzebowanie. Wydaje się jednak przede wszystkim, że to ów ogromny kaznodziejski dar przekonywania i „potęga wymowy", które zyskały Skardze miano „tyrana dusz ludzkich", nie zawiodły go również, gdy przyszło mu sięgnąć po pióro (Chrzanowski 1971, s. 256). Mieszkańcy Mazowsza, z którego Skarga pochodził - urodził się bowiem w 1536 r. w Grójcu, „sześć mil od Warszawy", chełpili się, że jest ono twierdzą katolicyzmu. Również w opinii nuncjusza papieskiego Fulwiusza Ruggieriego, Mazowsze było wówczas „tak katolickie, jak same Włochy". O prawowierności Mazurów i ich gorliwości religijnej krążyły po Polsce opowieści, zaś Ulrich Werdum pokpiwał, że tak ściśle przestrzegają postów, iż za mniejszy grzech uważają zamordowanie łamiącego post, niż się na to godzić (Gieysztorowa, Zahorski, Łukasiewicz 1968, s. 94). Mimo, że Mazowsze w niewielkim stopniu dotknęła fala reformacji, sto­ sunkowo wcześnie osiadł tu najbardziej aktywny w walce z jej wpływami zakon jezuitów. Już od lat 60-ych X V I w. mieli oni siedzibę w Pułtusku, w X V I I w. założyli swe domy i kolegia w Łomży, Płocku, Rawie, Warszawie. Oprócz jezuitów działało na Mazowszu wiele innych, zarówno dawnych, jak i nowych zakonów, takich jak dominikanie, bernardyni, bonifratrzy, refor­ maci, pijarzy, misjonarze, kapucyni, a z żeńskich m.in. wizytki, sakramentki (Gieysztorowa, Zahorski, Łukasiewicz 1968, s. 96-98). Miało też Mazowsze swoich świętych. Na początku X V I I w. odbyła się beatyfikacja zmarłego kilkadziesiąt lat wcześniej w Rzymie, młodego nowicjusza jezuickiego, urodzonego pod Przasnyszem Stanisława Kostki. Z Mazowszem �142 ANDRZEJ WOZNIAK związana była działalność założyciela zakonu marianów Jana Stanisława Papczyńskiego (1631-1701) i znacznie wcześniej, błogosławionego Władysława z Gielniowa (1440-1505), patrona Warszawy (Hagiografiapolska, dalej: Hagio­ grafia... 1972, s. 192-208, 455-458). Kult świętych odgrywał w potrydenckiej religijności polskiej istotną i stale rosnącą rolę. Podlegał jednak daleko idącym przekształceniom i stałej kontroli ze strony Kościoła, który między innymi przy jego pomocy starał się roz­ wiązać jeden z najbardziej palących problemów duszpasterskich epoki: jak głosić nauki o dogmacie i moralności, zwłaszcza wśród ludu, napotykające na trudną do pokonania barierę, określaną przez C. Hernasa jako „konflikt języków" , tak aby jednocześnie nie wchodzić zbyt głęboko w materię Pisma Świętego i nie ułatwiać przenikania treści niesionych przez reformację. Przedsięwzięciem mającym stanowić krok w kierunku rozwiązania tego problemu był zrodzony w środowisku polskich jezuitów projekt stworzenia obszernego dzieła w języku polskim zawierającego żywoty świętych . Po uzys­ kaniu zgody zwierzchności zakonnej przygotowanie tego dzieła zlecono ks. Piotrowi Skardze. Skarga podejmował się tej pracy początkowo niezbyt chętnie i dopiero w trakcie pisania zaczął doceniać jej znaczenie dla kształ­ towania świadomości religijnej społeczeństwa, zwłaszcza zaś „ludzi pospoli­ tych", do których swoje dzieło adresował. Książka powstawała rekordowo szybko, jej pisanie zajęło autorowi niepełny rok i pierwsze wydanie Żywotów świętych ukazało się w Krakowie jesienią 1579r. (Tazbir 1983, s. 84-85). We wstępie do Żywotów... Skarga pisał, że pragnie zająć czytelnika tak, „aby do Biblijej nie tęsknił, w której z trudnością tajemnic Boskich odrazić się albo źle czytając zarazić się można" (tamże, s. 85). 1 2 Sukces wydawniczy Żywotów... przeszedł najśmielsze oczekiwania zarówno inspiratorów ich wydania, jak i autora. Do połowy XVTI w. dzieło to, uzupeł­ nione i poprawione jeszcze za życia autora, było regularnie wznawiane i do­ piero w drugiej połowie stulecia wyparła je na pewien czas literatura hagiograficzna nowego typu, lepiej dostosowana do gustów ówczesnego czy­ telnika. Jednakże przynajmniej przez kilka dziesięcioleci były Żywoty świętych ulubioną lekturą zarówno mężczyzn, jak i kobiet, od królowych poczynając, na szlachciankach i mieszczankach kończąc. Pośrednio, poprzez kazania, tra­ fiały prawdopodobnie i do ludności wiejskiej. Zawarta w Żywotach „ ż y w a n a sercach, a nie na czernidle ewangelia" miała - jak pisał Skarga w przedmowie - stworzyć w z ó r p o s t ę p o w a n i a dla ludzi k a ż d e g o stanu i wieku... Z a r ó w n o najbiedniejszy chłop, jak książę, mogli tu znaleźć receptę na w ł a s n ą drogę do d o s k o n a ł o ś c i , przepisy uwzględniające ich możliwości oraz sytuację stanową [...]. 1 C z e s ł a w Hernas (1965, 1.1, s. 101) zwraca u w a g ę n a trudności, n a jakie d u c h o w i e ń s t w o n a p o t y k a ł o w przekazywaniu najbardziej podstawowych zasad dogmatyki i etyki w ś r o d o w i s k u wiejskim i m a ł o m i a s t e c z k o w y m , „gdzie trafiały one na n i e p o d a t n ą glebę", przede wszystkim z powodu nieprzekładalności na język ludowy większości abstrakcyjnych pojęć. 2 Żywoty świętych ku narodowym. były pierwszym w Europie tak obszernym dziełem hagiograficznym w języ­ �K U L T ŚW. W O J C I E C H A W E WSI M A Z O W I E C K I E J 143 Dopiero w n a s t ę p n y m stuleciu rozkwitnie w Polsce literatura hagiograficzna, ukazująca stanowe wzory świętości dla c h ł o p ó w (św. Izydor), szlachty (podkomorzy Andrzej Bobola) czy m ł o d z i e ż y szkolnej (święty Stanisław Kostka). Z a c z a s ó w Skargi przede wszystkim w Żywotach szukano odpowiedzi, j a k ż y ć w swoim stanie bez porzucania jego o b o w i ą z k ó w i zrzekania się przywilejów, ale mimo to z perspektywą na zbawienie czy nawet - świętość. Były to w i ę c wielkie zwierciadła w z o r ó w obyczajowych, gdzie ludzie mieliby znajdować „życia swego prostowanie i nauki z p r z y k ł a d ó w r ó w n y c h sobie s t a n ó w " (Tazbir 1983, s. 97-98). Problemu, który C. Hernas określa jako „konflikt języków" w dialogu duszpasterza z chłopem, nie rozwiązał wiek X V I I , ani stulecie następne, zwłaszcza w jego warstwie dogmatycznej. Jednakże szerokie upowszechnienie w wieku X V I I literatury hagiograficznej w języku polskim niewątpliwie znacz­ nie ułatwiało Kościołowi przekazywanie różnym stanom odpowiednich dla każdego z nich wzorów obyczajowych. W okresie potrydenckim kult świętych, podobnie jak i inne dziedziny życia religijnego, ulegał znacznym przekształceniom. Ostrożniej traktowano wszel­ kie przejawy cudowności nie zatwierdzone przez Kościół; nakazywano więc np. komisyjne sprawdzanie autentyczności relikwii, usuwano kulty świętych, których nie było w brewiarzu rzymskim (Górski 1986, s. 206). Mimo to, w wieku X V I I zainteresowanie świętością rosło, kult świętych rozszerzał się. F. Konieczny w swojej książce Święci w dziejach narodu polskiego nazwał to stulecie „nowym okresem świętych" (Konieczny b.d.w., s. 369-389). To ono właśnie w poważnej mierze ukształtowało podstawowe cechy religijności pol­ skiej, a szczególne piętno wycisnęło na religijności ludowej. I I . Kultura mazowieckiej wsi przeduwłaszczeniowej wykazywała sporo istot­ nych cech, różniących ją od kultury ludowej innych wielkich regionów historyczno-etnograficznych (Woźniak 1987). Pewne specyficzne cechy wsi mazowieckiej tego okresu zauważyć można również w sferze kultury religijnej (Woźniak 1997, s. 19-37). Tak właśnie rzecz się miała np. z interesującym nas kultem świętych, w którym oprócz zjawisk i tendencji o szerszym zasięgu, występowało także nieco lokalnej specyfiki. Święci byli patronami grup lokalnych, miast, krajów, zrzeszeń i korporacji zawodowych, zakonów, cechów, profesji i stanów. Byli też święci, do których zwracano się w specjalnych przypadkach: chorób zakaźnych - „moru", padacz­ ki, bólu zębów, gardła, oczu, wrzodów. Był patron chroniący od ognia, przed złodziejami, opiekun dobrej sławy, itp. Kulty różnych świętych szerzyły po­ szczególne zakony. Tak więc np. bernardyni szerzyli nabożeństwo do św. Anny, jezuici do św. Ignacego i bł. Stanisława Kostki, pijarzy do św. Józefa Kalasantego, franciszkanie do św. Antoniego. Święci niegdyś bardzo popularni, z cza­ sem ulegali zapomnieniu, a ich miejsce zajmowali inni, zwłaszcza świeżo kanonizowani. Zakony propagowały kult świętych m.in. popierając bractwa kościelne, odgrywające poważną rolę w szerzeniu i utrwalaniu kultu okreś­ lonych osób. Dominikanie opiekowali się bractwem różańcowym, karmelici szkaplerzowym, bernardyni bractwem św. Anny, franciszkanie bractwem Męki Pańskiej (Bystroń 1976, s. 303-307). �144 ANDRZEJ WOZNIAK Trzy pierwsze z wymienionych bractw należały w X V I I I w. do najpopu­ larniejszych na Mazowszu. Niektóre jego regiony jednak miały swoją spe­ cyfikę: występowały tam bractwa nie cieszące się gdzie indziej popularnością. Tak np. było z bractwem Św. Rocha mającym za zadanie opiekę nad zakaźnie chorymi. Bractwo to, o dość dawnej metryce, zachowało pewną popularność w zachodniej części Mazowsza (m.in. w łowickiem), podczas gdy w diecezji płockiej nie było znane (Woźniak 1995, s. 5). Głównym celem bractw dewocyjnych przy kościołach parafialnych było ożywianie i rozbudzanie życia religijnego oraz podnoszenie poziomu moralnego parafian. „Tych wszyst­ kich bractw Tarczą, Obroną i Opieką jest niebo, a celem sam Pan Bóg" - jak napisał w księdze bractewnej parafii bolimowskiej jeden z tamtejszych duchownych (tamże, s. 7-8). W drugiej połowie X V I I I w. w diecezji płockiej istniało około 340 parafii i ich filii. Według obliczeń J. Flagi, w sumie były tam 292 bractwa dewocyjne i 100 konfraterni miłosierdzia stosunkowo niedawno powstałych i o nieco innym niż dawne bractwa charakterze (Flaga 1976, s. 38). Na tak dokładne obliczenia źródła pozwalają tylko w przypadku diecezji płockiej. Możemy się jedynie domyślać, na podstawie bardzo fragmentarycznych danych, że sytuacja w tej dziedzinie w innych rejonach Mazowsza była zbliżona lub podobna. Lista bractw dewocyjnych diecezji płockiej zestawiona przez J. Flagę obejmuje 22 ich rodzaje. Na pierwszym miejscu znajdują się bractwa różańcowe, których było tu 91, na drugim św. Anny (37), na trzecim szkaplerzne (21), a dalej w kolejności: Najświętszej Trójcy (10), Opatrzności Bożej (6), św. Barbary (4), Pocieszenia N M P (3), św. Antoniego Padewskiego (2), literackie (2), Niepokala­ nego Poczęcia N M P (2), 5 Ran Chrystusa (2), Serca Jezusa (2), Aniołów Stróżów (1)-podobnie jak i wszystkie pozostałe: św. Izydora, św. Jana Nepomucena, św. Józefa, kapłańskie, M B Bolesnej, św. Michała Archanioła, Najświętszego Sakramentu, N M P Łaskawej, Ukrzyżowania Pana Jezusa. Spe­ cyfiką wyróżniającą diecezję była, zdaniem autora, stosunkowo wysoka liczba bractw Opatrzności Bożej, być może związana z działalnością jezuitów, którzy to bractwo propagowali (Flaga 1976, s. 39-40). Materiały z wizytacji diecezjalnych stanowią najcenniejsze źródło do badań nad życiem religijnym przeduwłaszczeniowej wsi mazowieckiej. Z nich po­ chodzi większość wiadomości o działalności bractw kościelnych w diecezji płockiej, z nich też możemy się dowiedzieć, kult których świętych Kościół najbardziej propagował. Tak np. w diecezji płockiej, a jak pozwalają stwier­ dzić inne źródła, także na całym Mazowszu, w drugiej połowie X V I I I w. najczęściej spotyka się świątynie pod wezwaniem Najświętszej Maryi Panny (z różnymi oczywiście odmianami: Wniebowzięcia, Nawiedzenia, itp.). W dal­ szej kolejności, do najczęściej spotykanych w diecezji płockiej należały koś­ cioły pod wezwaniem św. Trójcy, św. Jana Chrzciciela, św. Stanisława biskupa i męczennika, św. Anny, św. Wawrzyńca. Poza tą diecezją do najpopularniej­ szych mazowieckich patronów kościołów prócz Najświętszej Maryi Panny należała św. Anna, święci apostołowie Piotr i Paweł, a także (podobnie jak �K U L T ŚW. W O J C I E C H A W E W S I M A Z O W I E C K I E J 145 w diecezji płockiej) św. Jan Chrzciciel i św. Trójca. Do patronów często spoty­ kanych na całym Mazowszu należeli też św. Wojciech biskup i męczennik, św. Bartłomiej, św. Mikołaj. Stosunkowo liczne były kościoły pod wezwaniem Przemienienia Pańskiego. Nie należały na Mazowszu do rzadkich (ale przede wszystkim poza diecezją płocką) kościoły, których patronem był św. Roch. Wśród kościołów mazowieckich X V I I I i pierwszej połowy X I X w. nie udało się znaleźć żadnego, którego patronem byłby św. Izydor, opiekun „ora­ czy" - chłopów. Bywał on natomiast niekiedy (choć nieczęsto) patronem ołtarzy. T u jednak sprawa przedstawia się nieco inaczej niż z patronami i wezwaniami kościołów. Najczęściej powtarzają się wprawdzie ołtarze po­ święcone Najświętszej Maryi Pannie, ale następnymi w kolejności patronami są: św. Anna - „babka Chrystusowa" i św. Antoni Padewski. Stosunkowo często, zwłaszcza w diecezji płockiej, patronem ołtarza bywał św. Wojciech. Dość popularnymi patronami ołtarzy w diecezji płockiej byli też św. Rozalia i św. Roch, ten drugi jednak znacznie większą popularnością cieszył się na Mazowszu poza tą diecezją {Materiały... 1981-1996, t. I - V I I I , Zaleski 1988). Najczęściej powtarzające się imiona patronów mazowieckich kościołów i ołtarzy należały jednocześnie na przełomie X V I I I i X I X w. do najpopular­ niejszych na Mazowszu imion chłopskich. Wśród najczęściej spotykanych imion męskich wymienić należy następujące: Jan, Wojciech, Stanisław, Józef, Jakub, Wawrzyniec. Wśród imion kobiecych niewątpliwie najpowszechniej powtarzającym się w różnych rejonach Mazowsza była Marianna, do często spotykanych należały też: Franciszka, Anna, Katarzyna . Doniosłą rolę w życiu religijnym wsi przeduwłaszczeniowej odgrywały pielgrzymki i odpusty. Były wprawdzie przede wszystkim wydarzeniami religij­ nymi, ale ich świecki wymiar był również bardzo istotny. Pozwalały zwiedzać nieznane okolice, zobaczyć bliższe i dalsze miasta, dawały okazję do spotkań z ciekawymi ludźmi, do zaopatrywania się w różnego rodzaju dewocjonalia - różańce, szkaplerze, obrazy świętych, krzyżówki, figurki zdobiące później wiejskie izby oraz przypominające i utrwalające zasłyszane w czasie piel­ grzymki treści. Dla ówczesnej wsi pielgrzymki i odpusty były jedyną okazją „wyjścia poza ciasny krąg codziennych zajęć i kłopotów" (Chodzidło 1969, s. 125-126). W X V I I I i pierwszej połowie X I X w. istniało na Mazowszu, około 200 sanktuariów i miejsc odpustowych o zasięgu wykraczającym poza granicę parafii. Szczególnie liczne były w diecezji płockiej. Ogromna ich większość, podobnie zresztą jak w całej Polsce, to ośrodki kultu maryjnego (ponad 75%). Dość liczne były miejsca kultu osób Trójcy Świętej oraz niektórych świętych, 3 3 N a podstawie materiałów z Archiwum G ł ó w n e g o A k t Dawnych ( A G A D ) i Archiwum Diecezjalnego w P ł o c k u ( A D P ) ; A G A D , A r c h . G o s p . Prymasa Poniatowskiego 92; Nieborowskie A r c h . G o s p . c z . I I I , sygn.131; Archiwum z M a ł e j Wsi I A/37; A D P sygn. 86, В 177, 1297. Materiały te, p o c h o d z ą c e z różnych r e g i o n ó w Mazowsza, zawierały w sumie kilkaset imion. D u ż ą p o p u l a r n o ś ć imienia Józef przypisać należy szerokiemu upowszechnieniu w środowisku wiejskim, zwłaszcza od drugiej p o ł o w y X V I w., kultu św. Józefa. Ołtarze p o ś w i ę c o n e temu świętemu nale­ żały w k o ś c i o ł a c h Mazowsza, szczególnie diecezji płockiej, do częściej spotykanych. �146 A N D R Z E J WOŹNIAK zwłaszcza zaś św. Anny, św. Rocha i św. Antoniego*. Mazowieckie ośrodki kultowe miały różną skalę oddziaływania. Przynajmniej niektóre z nich posia­ dały charakter ponadregionalny i przyciągały pątników z dość odległych niekiedy okolic. Inne cieszyły się sławą „miejsc świętych" w skali ziemi czy powiatu, ale były też takie, których znaczenie niewiele wykraczało poza grani­ ce parafii, lub też których dawna sława ulegała już zapomnieniu. W X V I I I i na początku X I X w. najbardziej znanym miejscem pielgrzymek na Mazowszu był Sierpc w województwie płockim, z klasztorem benedyktynek i słynącą cudami figurą Matki Bożej w głównym ołtarzu przyklasztornego kościoła pod wezwaniem N M Panny. F . M . Sobieszczański opisując Sierpc w Encyklopedii Powszechnej Orgelbranda w latach 60-ych X I X w. stwierdza, że kościół Najświętszej Maryi Panny w tym mieście wystawiony w r. 1483 „po objawieniu się cudownego obrazu Bogarodzicy [...], pod względem łaski, pierwsze, jak mówią, po częstochowskim zajmuje miejsce" (Sobieszczański 1866, s. 442). W X V I I i X V I I I w. ośrodkiem kultu Matki Boskiej nie mniej, a w pewnym okresie może nawet bardziej niż Sierpc, cudami słynącym było miasteczko Czerwińsk w pow. wyszogrodzkim. Nazywano je nawet podobno niegdyś „Jasną Górą Czerwińską" (Gawarecki 1846, s. 220). Od końca X V I I w. cudownym obrazem Świętej Rodziny i odpustami słynęła wieś Mied­ niewice nad Suchą Strugą, między Wiskitkami a Bolimowem. Obraz, za którego przyczyną zasłynęły Miedniewice, kupiony został w 1674 r. na odpuś­ cie w Studziannie przez Jakuba Trojańczyka, gospodarza z Miedniewic. Za­ wiesił on drzeworyt, wzorowany na obrazie ze Studzianny, w stodole na sosze. Obraz zaczął objawiać cudowne właściwości, które przyciągały do wsi wier­ nych z całej okolicy. W X V I I I w. na miejscu stodoły Trojańczyka powstał kościół i klasztor ufundowany przez kolejnych właścicieli Miedniewic. Od końca X V I I w. do dziś obraz otaczany jest czcią wiernych z bliższych i dal­ szych okolic (Cabanowski 1996, s. 98). Jedno z najliczniej przez mazowieckich pątników odwiedzanych sanktua­ riów - Skępe, w czasach przedrozbiorowych znajdowało się poza granicami tzw. „starego" Mazowsza, choć jak całą Ziemię Dobrzyńską, łączyły je z tym regionem, a zwłaszcza z województwem płockim, liczne i dawne związki. Dopiero w 1815 r. wraz ze znaczną częścią Ziemi Dobrzyńskiej (późniejszy obwód lipnowski) włączono je do powiększonego województwa płockiego. Do sanktuarium w Skępem, niegdyś klasztoru bernardynów ze słynącą cudami statuą M a t k i Boskiej, z dawna ciągnęły pielgrzymki nie tylko z niedalekich Kurpiów, ale i z całego Mazowsza. W latach 70-ych ubiegłego stulecia tak pisał o Skępem Oskar Kolberg: „Jak do Częstochowy, ciągną tysiące poboż­ nych z całego kraju. W Skępem ujrzałeś dawniej i bure kurtki Kurpiów od Ostrołęki, długie bez rękawów sukmany Kujawian i siwe kapoty Mazurów zza Płocka; wielu z Ziemi Chełmińskiej, Michałowskiej i dalekiej Warmii". 4 Obliczenia własne na podstawie materiałów z katalogu encyklopedycznego ks. Zaleskiego Sanktuaria polskie... (1988). �147 K U L T ŚW. W O J C I E C H A W E W S I M A Z O W I E C K I E J Po kasacji zakonów, gdy w Skępem zabrakło spowiedników, pisał dalej Kolberg, „lud zaczyna się garnąć do Obór" również w Ziemi Dobrzyńskiej (DWOK 1964, t. 27, s. 375). W okolicach Raciąża i Mławy od końca X V I I I w. sławą miejsca cudow­ nego cieszył się kościół parafialny w Koziebrodach z obrazem Matki Boskiej głośnym licznymi łaskami. O Koziebrodach pisał dość obszernie, powołując się na Gawareckiego, Oskar Kolberg: „Na uroczystość Matki Boskiej pobożni nie tylko z okolic przyległych, lecz o mil kilkanaście, a nawet często i z Prus licznie zgromadzają się, szczególniej na Wniebowzięcie i Narodzenie N . Panny oraz na Zesłanie Ducha św. (Zielone Święta), przychodzą na odpusty kompanije ludu z parafii pobliskich z pasterzami swemi na czele" (DWOK 1964, t. 27, s. 381-382). Od początku X V I I w. popularnymi miejscami pielgrzymek w Polsce stały się kalwarie, odtwarzające drogę krzyżową Chrystusa w Jerozolimie. Fun­ datorami kalwarii byli najczęściej magnaci i wyżsi przedstawiciele hierarchii kościelnej. Do najbardziej znanych w Rzeczypospolitej należały: Kalwaria Zebrzydowska, ufundowana w 1602 г., Pakość nad Notecią (1628), Kalwaria Żmudzka (1639), Kalwaria Pacławska (1668) i Góra Kalwaria na Mazowszu (1670), wokół której, podobnie jak i w paru innych przypadkach, powstało miasteczko . Oprócz Góry Kalwarii w ziemi czerskiej, była na Mazowszu jeszcze jedna kalwaria, znacznie mniej znana, ufundowana w 1731 r. w pod­ warszawskim Ujazdowie (Jackowski 1995, s. 20-21; Zaleski 1988, s. 454) . Żuromin, od 1767 r. miasteczko szlacheckie w ziemi zawkrzeńskiej, powiecie szreńskim, podobnie jak Góra Kalwaria, swój „miejski" awans zawdzięcza powstałemu tam w pierwszej połowie X V I I I w. sanktuarium Matki Boskiej. Historia tego sanktuarium przypomina, przynajmniej w początkowej swojej fazie to, co wydarzyło się kilkadziesiąt lat wcześniej w Miedniewicach: cudowne wydarzenia związane z obrazem Matki Boskiej znajdującym się w domu gospodarza z Żuromina, dały początek znanemu nie tylko w okolicy ośrodkowi kultu Najświętszej Maryi Panny oraz kościołowi i klasztorowi jezuitów, po ich kasacie przejętemu przez reformatów (Gawarecki 1847, s. 193-209, 297-308). Największe sanktuaria, związane przeważnie z klasztorami, stosowały róż­ ne, niekiedy bardzo sugestywne środki, które miały za zadanie utrwalać w pa­ mięci pątników treści związane z odwiedzanym miejscem świętym i kultem, któremu było poświęcone. W Czerwińsku пр., jak pisał W . H . Gawarecki, „księża kanonicy [...] mieli na blasze z miedzi wielkości arkusza papieru wyryty obraz Najświętszej Panny M A R Y I [...], którego odbite ryciny od­ wiedzającym to miejsce dawali. Rycina ta [...] poniżej obrazu widok kościoła 5 6 5 W roku powstania K a l w a r i i otrzymało ono prawa miejskie. Takie miasteczka powstające w o k ó ł miejsc kultowych, o specyficznej zabudowie i układzie urbanistycznym nazywane są w lite­ raturze „miasteczkami 6 kalwaryjskimi". Popularna na Mazowszu, c h o ć przed rozbiorami leżąca poza jego granicami, b y ł a zapom­ niana dziś kalwaria w Oborach w Ziemi D o b r z y ń s k i e j . Pisze o niej Kolberg (1964, s. 375). �148 A N D R Z E J WOŹNIAK z przyległym klasztorem przedstawia [...]" Miedzioryt opatrzony był podpisem zawierającym krótką historię obrazu i sanktuarium oraz informaqe o cudach i łaskach, których doznawali odwiedzający sanktuarium pobożni pielgrzymi. Czerwińscy kanonicy regularni utrzymywali również przy kościele liczną orkiestrę („muzykę"), która grywała nie tylko podczas większych uroczy­ stości, lecz również w czasie codziennych mszy św. (Gawarecki 1846, s. 213, 218-219). „W piątki przy mszy św. na Kalwarii oborskiej - pisał O. Kolberg - śpiewano przy odgłosie trąb: Jezu Chryste panie miły - w poniedziałki w kaplicy opatrzności boskiej podczas mszy śpiewanej huczał organ i trąby" (DWOK 1964, t. 27, s. 375). W Skępem niezapomniane wrażenie, na długo pozostające w pamięci pątników, wywierał wspaniały wystrój sanktuarium, obszernie opisany przez Gawareckiego (1846a, s. 291). W wielu znanych miejscach odpustowych sprzedawano sztychowane lub drzeworytnicze wize­ runki patronów miejscowego kościoła. Wydaje się jednak, że nie zawsze były one wierną repliką lokalnego „cudownego obrazu". Na przełomie X V I I I i X I X w. kształtuje się bowiem i coraz bardziej upowszechnia specyficzny pod względem stylistyki drzeworyt ludowy (Grabowski 1970, s. 13n). Podałem tu kilka przykładów mazowieckich sanktuariów, których sława w X V I I I i pierwszej połowie X I X w. niejednokrotnie wykraczała poza granice regionu. Pomijam największe miasta Mazowsza - Warszawę, Płock, Łowicz, które miały własną specyfikę. W każdym z nich znajdowały się miejsca otacza­ ne szczególna czcią, obrazy i figury słynące jako cudowne i „łaskawe", ale ich związki z kulturą ludową miały nieco inny charakter niż sanktuariów prowin­ cjonalnych. Przykładami sanktuariów lokalnych o mniejszej skali, których zasięg oddziaływania wykraczał jednak poza granice paru parafii mogą być kościoły w Czerniewicach (dekanat rawski) i Głuchowie (dekanat skierniewic­ ki). Od początku lat 30-tych X V I I I w. oba kościoły znane były w Łowickiem i Rawskiem jako loca sacra. W pierwszym z nich łaskami słynął ołtarz Pana Jezusa Ukrzyżowanego, w drugim ołtarze - Matki Boskiej i Pana Jezusa {Zeznania 1977, s. 373-385). Sanktuarium o podobnej skali, ale zlokalizowanym tuż poza granicami ówczesnej Warszawy, był klasztor i kościół bernardynów w Czerniakowie. W kościele tym umieszczona pod wielkim ołtarzem szklana trumna ze zwłokami św. Bonifacego słynęła cudownymi uzdrowieniami w choro­ bach oczu. Przybywały tu pielgrzymki nie tylko z sąsiednich wsi, ale i z Warsza­ wy, w maju na trzydniówkę świętych Pankracego, Serwacego i Bonifacego, zwłaszcza zaś na odpust w dniu św. Bonifacego (DWOK 1963, t. 24, s. 18). Nieco miejsca chciałbym poświęcić również tym lokalnym ośrodkom kul­ towym, których oddziaływanie ograniczało się do własnej parafii lub też niewiele poza nią wykraczało. Niektóre z tych ośrodków już w X V I I I lub na początku X I X w. utraciły swoje znaczenie i niekiedy tylko wota i echa ludo­ wych opowieści przypominały o ich sławnej przeszłości. Inne, tak jak np. Ujazdowska Kalwaria, zupełnie przestały istnieć. W kościele parafialnym p.w. św. Jana Chrzciciela we wsi Ciemniewko w dekanacie nowomiejskim, w latach 70-ych X V I I I w. znajdował się obraz, �149 K U L T ŚW. W O J C I E C H A W E WSI M A Z O W I E C K I E J o którym w protokóle wizytacyjnym z tego okresu napisano: obraz „jeden Najśw. Maryi Panny, Bractwa Szkaplerza Św., łaskami słynie jako parafia doznawała, lecz żadnego konkursu ludu nie masz tak jak po inszych miejscach prócz tylko z parafii. Od kogo od zwierzchności uznany nie masz pisma na t o " (Materiały... 1985, t. 4, s. 159). We wsi Uniecku (dekanat raciążski), w drugiej połowie X V I I I w., w kościele p.w. św. Jakuba Większego Apostoła, w wielkim ołtarzu był obraz „Matki Boskiej cudami od roku 1688 słynący, których wiele doznawało; te cuda nie są urzędownie roztrząśnione, zaświadczają tylko 0 nich pisma Imć ks. Tomasza Jana Grzybowskiego, dziekana raciążskiego, plebana ówczas unieckiego, ręką jego i innych ludzi zacnego urodzenia podpisane". Obraz otaczały wota, cuda poświadczały również odnotowane w protokole wizytacyjnym zeznania (Materiały... 1989, t. 5, s. 249, 265-266). Wielkimi łaskami słynął w końcu X V I I I w. obraz Królowej Nieba i Ziemi N . Maryi Panny w kościele czy raczej publicznej kaplicy p.w. Najświętszej Maryi Panny we wsi Sokołowo w dekanacie wyszkowskim (Materiały... 1991, t. 6, s. 226-228). W parafii Szelków (dekanat makowski) w drugiej połowie X V I I I w. oprócz kościoła parafialnego była jeszcze „od dawna na puszczy" pustelnia, w której mieszkał „pustelnik imieniem Kacper". Przy pustelni znaj­ dowała się kaplica p.w. św. Rozalii i dom dla pątników. Msze w kaplicy odprawiano tylko raz w roku - przy okazji odpustu w dniu św. Rozalii (Materiały... 1991, t. 6, s. 75). Pustelnia znana była nie tylko w parafii - czci­ ciele św. Rozalii docierali tu z daleka. W późniejszym okresie stała się dość znanym ośrodkiem pątniczym. Cudowny wizerunek Matki Boskiej posiadał również kościół p.w. N M P i św. Wojciecha w Raciążu. W drugiej połowie X V I I I w. tamtejszy proboszcz pisał jednak, że choć „dawne pisma [...] i wizyty wspominają, iż tam Matka Boska przyczyną swoją wielom łask udzielała", to ponieważ kościół się palił, nie wie czy obraz jest ten sam, a urzędowych poświadczeń jego cudowności brak (Materiały... 1989, t. 5, s. 206) . 7 I I I . Wśród około 200 sanktuariów działających na Mazowszu w X V I I I 1 pierwszej połowie X I X w. nie było miejsc kultowych poświęconych św. Woj­ ciechowi. Nawet tam, gdzie jedynym patronem kościoła bywał św. Wojciech, sanktuarium stanowiło zazwyczaj ośrodek kultu Matki Boskiej. Tak było np. 1 K o ś c i o ł ó w z wizerunkami świętych, co do c u d o w n o ś c i których tamtejsi plebani nie mieli p e w n o ś c i , b y ł o w ó w c z a s na Mazowszu więcej. W e wsi Pustelnik (dekanat stanisławowski) w kaplicy p.w. św. Katarzyny Panny i Męczenniczki, w latach 70-ych X V I I I w. znajdował się obraz św. Katarzyny, k t ó r e m u „przyznawają, że jest łaskawy, lecz prawnie przez nikogo nie jest uznawany" (Materiały... 1996, t. 8, s. 190-191). Podobnie we wsi Duczymin (dekanat janowski), gdzie, jak odnotowano podczas wizytacji w drugiej p o ł o w i e X V I I I w., w wielkim ołtarzu była „statua wyrażająca N M P , przy której z d a w n o ś c i lat ludzie łaski doznawali, n a co dowodu nie masz ani kiedy były, jedynie in vulgo pro tali tradetur (Materiały..., 1995, t. 7, s. 206). Proboszcz k o ś c i o ł a św. Trójcy we wsi Zawady w dekanacie makowskim pisze w p r o t o k ó l e , że „ o b r a z św. Trójcy n a tabulaturze drewnianej, piękny [...] b y ł przedtem cudowny, jako świadczą dokumen­ ty" (Materiały... 1991, t. 6, s. 90). �150 ANDRZEJ WOZNIAK w Lewiczynie kolo Grójca, gdzie w XVII-wiecznym kościele św. Wojciecha znajduje się obraz Matki Boskiej Lewiczyńskiej od 1684 r. uznawany za cu­ downy i od X V I I w. stanowiący cel pielgrzymek, przybywających również z innych regionów. Także w Białej Rawskiej i w Makowie koło Skierniewic kościoły pod wezwaniem św. Wojciecha od dawna były ośrodkami kultu ma­ ryjnego. Taki ośrodek stanowił też w X V 1 I - X V I I I w. kościół Matki Boskiej Łaskawej i św. Wojciecha w Łowiczu. Nieco wcześniej wspomniałem już o roz­ terkach proboszcza z Raciąża związanych z cudownym niegdyś obrazem Matki Bożej w tamtejszym kościele parafialnym p.w. Najświętszej Maryi Panny i św. Wojciecha. W interesującym nas okresie na Mazowszu w granicach z pierwszej połowy X I X w., a więc nieco szerszych niż w poprzednim stuleciu, istniało ponad 30 kościołów, których patronem lub rzadziej współpatronem był św. Woj­ ciech. Ponad połowa z nich znajdowała się na terenie diecezji płockiej. Więk­ szość mazowieckich kościołów pod patronatem św. Wojciecha erygowana została jeszcze w średniowieczu; około 25% w X V I w., pozostałe w X V I I i X V I I I w . Ze starożytnej najczęściej metryki kościołów pod tym wezwa­ niem zdawał sobie sprawę już W.H. Gawarecki, historyk Mazowsza, pisząc: „Uważać potrzeba kościoły w Polsce za najdawniejsze, które pod tytułem Ś. Wojciecha, apostoła Prus założone były. Prawda ta nie potrzebuje do­ wodów bliższych, albowiem jest niezaprzeczona, gdyż wkrótce po śmierci Ś. Wojciecha [...], dla uczczenia pamięci jego czynów chwalebnych i gorliwości 8 0 rozszerzenie wiary świętej, pod imieniem jego, kościoły w Polsce zakładano 1 budowano" (Gawarecki 1846, t. 10, s. 23). Mazowieckie kościoły noszące imię św. Wojciecha były nie tylko dawne, ale nierzadko także w bardzo złym stanie, czasem wręcz w ruinie. Wśród najbardziej drastycznych przykładów wymienić można kościół parafialny w Czerwińsku, którego wiek w protokóle wizytacyjnym z 1775 r. określano na 350 lat. Pozbawiony w tym czasie części dochodów, „w niczym nie reparowa­ ny, owszem coraz bardziej osobliwie w dachu rujnuje się, że podczas deszczu trudno nabożeństwa odprawiać" (Materiały... 1982, t. 2, s. 121, 128). Popada­ jący coraz bardziej w ruinę kościół w 1778 r. rozebrano. We wsi Bońkowo, w parafii Dąbrowa (dek. mławski) „od lat dwuchset (tj. od drugiej połowy X V I w. - A.W.) znajdowała się [...] prebenda, czyli kaplica pod tytułem św. Wojciecha o pół mili od kościoła fundowana". Kaplica miała swojego księdza z odpowiednim uposażeniem, po pewnym czasie jednak „dla przy­ czyn [...] fundatora", została pozbawiona tego uposażenia i zaczęła popadać w ruinę, ołtarz św. Wojciecha zaś przeniesiono, jak zeznawali najstarsi miesz­ kańcy wsi, do kościoła parafialnego. W kościele tym, p.w. św. Stanisława biskupa i męczennika, patrona Królestwa Polskiego, w czasie sporządzania protokółu wizytacyjnego (1776 г.), ołtarza św. Wojciecha jednak już nie było 8 Najstarsza z mazowieckich świątyń p.w. św. Wojciecha, nie istniejąca j u ż kaplica zamkowa w P ł o c k u p o w s t a ł a na p o c z ą t k u X I w. (ok. 1015 г.). �K U L T ŚW. W O J C I E C H A W E W S I M A Z O W I E C K I E J 151 (Materiały... 1984, t. 3, s. 25-26). Różnego rodzaju napraw wymagał niewielki, ubogi kościółek parafialny „pod tytułem św. Wojciecha, Biskupa i Męczennika" we wsi Malużyno w dekanacie płońskim (Materiały... 1989, t. 5, s. 50-52). Dotychczas wydane wizytacje generalne parafii diecezji płockiej zawierają łącznie kilkanaście opisów kościołów i kaplic, których patronem lub współpatronem był św. Wojciech. O kilku z nich, znajdujących się w najbardziej opłakanym stanie, już pisałem. Lepiej przedstawiała się sytuacja pozostałych opisywanych w protokółach wizytacyjnych kościołów . Bardzo niewiele wiemy o obchodach uroczystości ku czci św. Wojciecha. Nawet wizytacje kościołów jego imienia zawierają bardzo skąpe informacje na ten temat. Plebani najczęściej podają jedynie, że „fest" (uroczystość) ku czci patrona kościoła odbywa się 23 kwietnia. Przeważnie dowiadujemy się rów­ nież, że uroczystości tej nie towarzyszą żadne nieprzyzwoitości,występki i „excessy". Czasami znajdujemy jeszcze dodatkową wiadomość o wystawieniu Najświętszego Sakramentu w dniu św. Wojciecha, podobnie zresztą jak i w in­ ne święta patronalne. Do wyjątków należeli duchowni, którzy tak jak pro­ boszcz z Raciąża pisali nieco więcej o tym, co stanowiło świecką oprawę uroczystości kościelnych. Raciążski pleban z naciskiem podkreśla, że podczas uroczystości patronalnych „nieprzyzwoitości jako jarmarki nie praktykowały się, które odrywały ludzi od nabożeństwa i bogomyślności dając im sposób przedaży i kupiectwa jako też pijaństwa, a stąd i pląsów karczemnych" (Ma­ teriały... 1989, t. 5, s. 205). W Czerwińsku ołtarz św. Wojciecha posiadał przywilej odpustu pozwalają­ cego kapłanom świeckim i zakonnym odprawiać msze święte „na wybawienie dusz z mąk czyśćcowych" (Materiały... 1982, t. 2, s. 123). Najwięcej wia­ domości o formach kultu św. Wojciecha podał proboszcz parafii Cygowo-Poświętne. W jego wzniesionym w 1763 r. kościele św. Wojciecha i św. Jana Chrzciciela, w czasie uroczystości św. Wojciecha dnia 23 kwietnia odbywało się wystawienie Najświętszego Sakramentu, zaś w porządku nabożeństw w niedziele i święta czytamy: Hora 7 de mane cantat pars matutini in Dominicis et festis post officium cantilena de S. Adalberto cantat (Materiały... 1994, t. 8, s. 124-134). Jedyną wzmianką o drugim święcie ku czci świętego, uroczystości translacji (przeniesienia relikwii św. Wojciecha), znajdujemy w protokóle wizy­ tacyjnym z Raciąża z 1775 r. (Materiały... 1989, t. 5, s. 220). 9 Pojedyncze wzmianki o odpuście w dniu św. Wojciecha znaleźć można także w opisach kościołów nie noszących jego imienia. W parafii Kurowo koło Sierpca, w kościele św. Piotra i Pawła wystawienie Najświętszego Sakramentu i procesja, „zawsze przy zgromadzeniu ludu", odbywały się m.in. w dniu św. Wojciecha (Materiały... 1984, t. 3, s. 52). Pod Mławą, w małym drewnianym kościółku św. Wawrzyńca Męczennika, w bocznym ołtarzu znajdował się obraz „Świętego Wojciecha Biskupa i Męczennika". Kościółek był mocno zniszczony i tylko 9 Dotyczy to zwłaszcza wybudowanego w 1763 r. k o ś c i o ł a św.św. Wojciecha i Jana Chrzciciela we wsi C y g o w o - P o ś w i ę t n e w dekanacie stanisławowskim (Materiały... 1996, t. 8, s. 124-136). �152 ANDRZEJ WOZNIAK cztery razy do roku, m.in. właśnie na św. Wojciecha, odbywały się w nim nabożeństwa i „procesje z krzyżem" (Materiały... 1984, t. 3, s. 69). W latach 70-ych X V I I I w. w miasteczku Szreńsk, oprócz kościoła parafial­ nego „św. Wojciecha arcybiskupa gnieźnieńskiego" i Wszystkich Świętych, były jeszcze dwie kaplice . Jedna „idąc do zamku [...] pod tytułem św. Stanisława biskupa krakowskiego", druga zaś „za miasteczkiem [...] pod wioską Przychód, murowana, jest konsekrowana, ściany ma w okrąg, na szerz i dłuż jest łokci ośm, prócz murów. Sklepienie ma w okrąg. Ołtarz stary drewniany stolarską robotą, nie znać malowania. W tym ołtarzu obraz na dłuż półtrzecia łokcia, malowany na płótnie św. Wojciecha, bardzo zły, podziurawiony. Mensa tego ołtarza murowana, z gradusem. Portatyla na nim nie masz, na wschód słońca przestawiony rzeczony ołtarz. Okienko na łokieć wzwyż z żelazną kratą, bez szkła. Drzwi łokci 5 wąskie, bez zamknięcia. Po ścianach krzyżów consecrationis 12 malowanych. W górze 3 herby malowane, jeden Ogończyk, drugi Junosza z infułą, trzeci Dołęga z infułą. W murze tej kaplicy ze cmentarza na wschód jest murowany kamień, jak nazywają polskich kamieni, na którym z tradycji (pewnej lub niepewnej) św. Wojciech przechodząc do Prus siedział. Jest podobieństwo na tym kamieniu wyrażony znak, jakby wykowany plac, sposobny do siedzenia człowiekowi. Ta kaplica jest dachówką przykryta, formy w karpia łuszczkę, na wierzchu żelazny krzyż, od którego rysa znaczna ciągnie się przez sklepienie i mur nad tym wmurowanym kamieniem. Cmentarz tylko obkopany. Te dwie kaplice z powieści ludzkiej przez ś.p. Feliksa Srzeńskiego, wojewodę płockiego, natenczas dziedzica miasteczka Srzeńska są postawione, bez żadnego funduszu. W tej kaplicy św. Wojciecha zwykła się odprawiać msza raz do roku, w dzień św. Wojciecha, w kaplicy zaś św. Stanisława teraz nie odprawuje się msza, a to dla indultu, który wyszedł" (Materiały... 1984, t. 3, s. 270-271). Główne obchody dnia św. Wojciecha odbywały się uroczyście , co protokół wizytacyjny podkreśla, w kościele farnym w Szreńsku. O uroczystoś­ ciach tych nie dowiadujemy się jednak niczego bliższego, poza często w takich okolicznościach powtarzanym stwierdzeniem, że w czasie ich trwania „nie zwykły się praktykować jakowe excessa" (Materiały... 1984, t. 3, s. 267). 10 11 Mamy podstawy przypuszczać, że Szreńsk, jedno z najstarszych miast na Mazowszu, wymieniany w dokumencie mogileńskim jako jeden z 19 grodów mazowieckich, był niegdyś ośrodkiem żywszego kultu św. Wojciecha. K . Pacuski w Słowniku starożytności słowiańskich wezwanie św. Wojciecha, związane później ze szreńskim kościołem parafialnym, przypisuje również średniowiecznej kaplicy grodowej (SSS 1975, t. 5, s. 550-551). Kult św. Wojciecha utrzymywał się tu, jak wynika z protokółu wizytacji parafii, jeszcze w drugiej połowie X V I I I w., choć miał już wówczas, jak się wydaje, jedynie charakter lokalny. W późniejszym 1 0 Trzecią kaplicą w Szreńsku, a raczej k o ś c i o ł e m , była prebenda św. Barbary, drewniana, „ o d w ó c h c h ó r a c h " niedawno, na miejscu starej „wywracającej się zbudowana" (Materiały... 1984, t. 3, s. 303). 1 1 Określenie takie w opisach o b c h o d ó w dnia św. Wojciecha jest na Mazowszu rzadkością! �K U L T ŚW. W O J C I E C H A W E WSI M A Z O W I E C K I E J 153 okresie jednak kult ten coraz bardziej podupadał; zniknęła nawet kaplica z „kamieniem św. Wojciecha", na jej miejsce zaś postawiono w pierwszej połowie X I X w. „figurę Chrystusa Ukrzyżowanego". Nawet kościół parafialny nie zachował do naszych czasów wezwania św. Wojciecha (obecnie p.w. Niepokala­ nego Poczęcia N M P ) i tylko odpust w dniu tego świętego oraz echa krążących niegdyś legend przypominają dawnego patrona (Zaleski 1988, s. 264). W jednym z odpustowych druków zachowała się mianowicie opowieść, że kiedy św. Wojciech głosił kazania w pogańskim jeszcze Szreńsku, żaby tak przeraźliwie rechotały w okolicznych mokradłach, że nie było słychać jego głosu. Rozgniewa­ ło to świętego, który zaklął żaby, żeby zamilkły i podobno „od tej pory w Szreńsku nie ma żab zupełnie" (Braun 1977, s. 24). Jak się wydaje, w pierwszej połowie X I X w. na Mazowszu już tylko w Rypinie w ziemi lipnowskiej odpust św. Wojciecha przyciągał większą liczbę pątników z dość odległych nawet okolic. Rypin, jeden z najstarszych grodów ziemi dobrzyńskiej, swój okres świetności przeżywał w średniowieczu. Później coraz bardziej chylił się ku upadkowi. Pod koniec X V I I I w. był niewielkim ubogim miasteczkiem. Pod panowaniem pruskim, około 1800 г., miał zaledwie 72 domy i około 250 mieszkańców i dopiero od roku 1815 zaczęło się porządko­ wanie i rozwój gospodarczy miasta. Rypin z dawna słynął z jarmarków. Niegdyś było ich 12, w początkach X I X w. pozostało już tylko 6. Jeden z nich odbywał się we wtorek po odpuście św. Wojciecha, który świętowano w miejscowym kościele parafialnym pod wezwaniem św. Trójcy (Sławenko-Sławiński 1856, t. 30, nr 2, s. 126-132, nr 3, s. 297-298). Według O. Kolberga, rypiński odpust św. Wojciecha gromadził rzesze ludu z bliższych i dalszych okolic (DWOK 1964, t. 27, s. 375). Nie wiadomo jednak czy przypisać to należy wyłącznie czci dla św. Wojciecha, czy też dodatkową atrakcję stanowił wspomniany wyżej jarmark. W opisach Rypina z ubiegłego stulecia brak na ogół wiadomości o tym mieście jako miejscu pielgrzymek, a cytowany wyżej A . Sławenko-Sławiński ledwo o odpuście wspomina, nie podając o nim żadnych dokładniejszych wiadomości (Sławenko-Sławiński 1856, t. 30, n r 3 , s. 284). Nasza wiedza o przejawach i formach kultu św. Wojciecha w mazowiec­ kich parafiach i kościołach jego imienia jest bardzo uboga i nie wykracza poza to, co zostało już wcześniej powiedziane o kilku świątyniach pod tym we­ zwaniem opisanych w wizytacji diecezji płockiej z drugiej połowy X V I I I w . 12 13 1 4 1 2 Ziemia lipnowska (lipnowskie, późniejszy o b w ó d lipnowski), to część ziemi dobrzyńskiej, przed rozbiorami leżącej poza granicami Mazowsza, c h o ć historycznie z nim związanej. W 1815 r. lipnowskie zostało w ł ą c z o n e do rozszerzonego w o j e w ó d z t w a p ł o c k i e g o . 1 3 Ś w . Wojciech nie tylko nie b y ł w s p ó ł p a t r o n e m tego kościoła, lecz nawet żaden z ołtarzy nie był mu p o ś w i ę c o n y i tylko jeden z kościelnych d z w o n ó w nosił jego imię. 1 4 B y ł y to k o ś c i o ł y i kaplice w miejscowościach B o ń k o w o (par. D ą b r o w a ) , Czerwińsk, D r o ­ bin, M a l u ż y n , P o ś w i ę t n e - C y g o w o , Raciąż, Stupsk, Szreńsk i Ząmbskie, których patronem lub w s p ó ł p a t r o n e m b y ł św. Wojciech. O przejawach kultu tego świętego w p o z o s t a ł y c h parafiach wiemy przeważnie jeszcze mniej. �154 ANDRZEJ WOZNIAK Nawet w przypadku takich parafii jak Kompina, Szreńsk i Wiązowna, które doczekały się osobnych opracowań, sprawa nie przedstawia się lepiej. Starej, erygowanej w X V w. parafii w podłowickiej Kompinie, poświęcił przed czter­ dziestu laty obszerną monografię ks. Józef Wieteska, autor jeszcze paru innych publikacji o podobnej tematyce. Praca ks. Wieteski zawiera sporo interesują­ cych wiadomości o życiu religijnym parafii w pierwszej połowie X I X w., zwłaszcza zaś o działalności bractw kościelnych. W kompińskiej parafii ist­ niały trzy takie bractwa: miłosierdzia, Przemienienia Pańskiego i bractwo św. Rozalii, które po stuletnim okresie dość ożywionej działalności w końcu X V I I I w. zaczęło podupadać. Św. Rozalia czczona była jako patronka chro­ niąca od chorób i zarazy - „morowego powietrza", a z jej świętem 4 września łączyło się czterdziestogodzinne nabożeństwo. W X I X w. wiele kobiet w pa­ rafii nosiło to imię (Wieteska 1948, s. 173). Ustanowione przez prymasa M.J. Poniatowskiego w 1786 r. bractwo miłosierdzia istniało w parafii na prze­ łomie X V I I I i X I X w., ale nie przejawiało żywszej działalności (Wieteska 1948, s. 175-176). Bractwo Przemienienia Pańskiego zostało założone w 1832 r. przez ówczesnego proboszcza z Kompiny, ks. Wojciecha Klonowskiego i znacznie przyczyniło się do ożywienia życia religijnego w parafii oraz do szerzenia w niej zasad wstrzemięźliwości i do zwalczania pijaństwa. Jedno z trzech dorocznych zgromadzeń bractwa odbywało się w dniu św. Wojciecha (Wieteska 1948, s. 177-186). Uroczystość tę, jak pisze J. Wieteska, wyprawiał proboszcz, zaś pozostałe odpusty - bractwa (1948, s. 111). Żadnych wiadomości o kulcie św. Wojciecha w parafii Wiązowna w X V I I I i pierwszej połowie X I X w. nie zawierają opracowania ks. Józefa Noyszewskiego (1951) i Krzysztofa Oktabińskiego (1997). Marek Piotrowski, autor niewielkiej monografii Szreńska, nie wspomina nawet, że tamtejszy kościół parafialny nosił kiedyś wezwanie św. Wojciecha i Wszystkich Świętych; pisze tylko o kościółku (w X V I I I w. kaplicy) św. Wojciecha za miastem (Piotrowski 1986, s. 17-19). Naszą wiedzę o miejscu kultu św. Wojciecha w religijności ludowej Mazowsza w X I X w. niewiele wzbogacają materiały zebrane przez Oskara Kolberga. Dzień św. Wojciecha był wówczas w meteorologii ludowej, podobnie zresz­ tą jak dni związane z imionami wielu innych świętych, jedną z dat kalendarza rolniczego. Opisując zwyczaje i wierzenia związane z rokiem obrzędowym na Mazowszu tzw. „Polnym", tj. w zachodniej jego części, należącej do woje­ wództw mazowieckiego i rawskiego, pod dniem św. Wojciecha, 23 kwietnia Kolberg zanotował: Zdarzają się w ten d z i e ń grzmoty, lecz te są dla gospodarzy p o ż ą d a n e , i jest przysłowie: 1. K i e d y grzmi w święto Wojciecha rośnie rolnikom pociecha. T e n grzmot często pierwszym n a w i o s n ę bywa, a kiedy takowy wieśniak usłyszy, idzie przed chatę i tak zwanego k o z ł a przewraca (tj. oparłszy ręce o ziemię, robi skok przez głowę) w mnie­ maniu, iż już w tym roku paraliż naruszyć go nie m o ż e . Ale i dla koni, które w ó w c z a s n a trawę w y c h o d z ą czas to dobry. 2. N a święty Wojciech - kobyli pociech. �K U L T ŚW. W O J C I E C H A W E W S I MAZOWIECKIEJ 155 Z b o ż e już w ó w c z a s p o d s k o c z y ł o w górę: 3. T a k ą pszenica zwykle urodzajną bywa, która n a święty Wojciech przepiórkę pokrywa. A w życie skryje się j u ż i wrona. Więc: 4. G d y na Wojciecha - wrony z żyta nie w i d a ć - m o ż e s z resztę karmy - ze stodoły w y d a ć ( D W O K 1963, t. 24, s. 154-155). Imię św. Wojciecha znalazło się również w paru pastorałkach z okolic Karczewa, Żelechowa i Łaskarzewa - np. „Świętego Wojciecha - pannom uciecha", czy w nieco innej wersji: „Wesoła pociecha - pana Wojciecha" (DWOK, 1963, t. 26, s. 63-67). IV. W kulturze religijnej Mazowsza X V I I I i pierwszej połowy X I X w. kult św. Wojciecha należał do najmocniej osadzonych w tradycji, o czym świadczyć może zarówno znaczna liczba świątyń, przeważnie o średniowiecznej metryce, pod jego wezwaniem, jak i duża popularność tego imienia, zwłaszcza w środo­ wisku wiejskim . Także w dziewiętnastowiecznym folklorze Mazowsza imię św. Wojciecha utrwaliło się wyraźniej niż imiona wielu innych popularnych świętych, takich np. jak św. Antoni z Padwy, św. Jan Chrzciciel czy szczegól­ nie tu czczona św. Anna. To zakorzenienie imienia Wojciech w mazowieckiej tradycji znajduje również pewne odzwierciedlenie w toponomastyce regio­ nu, choć może nie jest ono tak silne jak w niektórych innych prowincjach. Ze 137 nazw miejscowości w Polsce wywodzących się od imienia Wojciech, 11 znajduje się na Mazowszu. Jest ich tu zatem mniej niż w Wielkopolsce, Małopolsce, na Pomorzu czy choćby na Kielecczyźnie . 15 16 Wykorzystane w opracowaniu materiały pozwalają również stwierdzić, że w interesującym nas okresie kult św. Wojciecha nie należał do szczególnie propagowanych przez czynniki kościelne czy państwowe tak jak np. kult św. Stanisława (Kurek 1998, s. 214-216). Wprawdzie oficjalna tytulatura świę­ tego pojawiająca się w dokumentach kościelnych: Biskup i Męczennik, Patron Królestwa Polskiego, łączyła w sobie elementy religijne z politycznymi, ale jak się wydaje, większych praktycznych konsekwencji dla popularyzacji kultu św. Wojciecha to nie miało. W przeszłości, zwłaszcza w okresie kształtowania się kultu św. Wojciecha, ścisłe współdziałanie obu tych czynników w jego propagowaniu pozwoliło mu zyskać rangę kultu państwowego. „Od samego początku [...] główną rolę odgrywały środowiska kościelne, zrazu świeckie, lecz później ze szcze­ gólną intensywnością, zwłaszcza w sprawach kultu, środowiska zakonne, przede wszystkim dominikanie i franciszkanie. Równie zainteresowane kultem 1 5 W ś r ó d ponad 80 r ó ż n y c h imion męskich występujących n a nagrobkach Cmentarza P o w ą z ­ kowskiego w Warszawie w latach 1790-1850 do najpopularniejszych należały: Józef, Franciszek, Jan (niekiedy Jan Nepomucen), Antoni, K a r o l , zaś do grupy stosunkowo często spotykanych: Ignacy, M i c h a ł , Stanisław, Ludwik, Wojciech i Jakub. D o rzadziej u ż y w a n y c h należały np. Jerzy, Ksawery, Andrzej, A d a m , Dominik; por. Szenic 1979. 1 6 Por. Słownik Geograficzny, Warszawa 1893, T . X I I I , s. 738-744. �156 ANDRZEJ WOZNIAK św. Wojciecha były od samego początku czynniki polityczne. Biskup praski Wojciech przez sam fakt męczeństwa i złożenia jego relikwii w Gnieźnie stworzył podstawę do ubiegania się w Rzymie o przekształcenie dotychczaso­ wego polskiego biskupstwa misyjnego w organizację metropolitalną i utworze­ nie arcybiskupstwa gnieźnieńskiego, które by obejmowało całą Polskę. Już na początku X I I wieku uznano go za patrona państwa" (Labuda 1997, s. 7). Po okresie intensywnego rozwoju w pierwszych latach po śmierci św. Wojciecha, jego kult na pewien czas niemal zamarł, do czego przyczyniło się przede wszystkim spustoszenie katedry gnieźnieńskiej podczas najazdu Brzetysława i uwięzienie do Pragi zwłok męczennika wraz z innymi relikwiami. Spu­ stoszona katedra nie stanowiła już ośrodka kultowego, zwłaszcza że główny punkt ciężkości politycznej i kulturalnej państwa polskiego przeniósł się po roku 1040 wraz z dworem książęcym na południe, do Krakowa, a później okresowo do Płocka. Dopiero wznowienie polityki północnej za Władysława Hermana i Bolesława Krzywoustego, a przede wszystkim zagrożenie ze strony Pomorza i późniejszy podbój tego kraju, stworzyły polityczne przesłanki od­ rodzenia kultu św. Wojciecha, misjonarza północnych pogan i patrona me­ tropolii gnieźnieńskiej. Pierwszym przejawem tego odrodzenia jest ponowna konsekracja katedry w Gnieźnie około 1090 г., z czym wiąże się geneza święta translacji relikwii św. Wojciecha obchodzonego 20 października. Dalsze po­ świadczenia przynosi kronika Galla Anonima opowiadająca o cudzie spowo­ dowanym przez świętego podczas walk z Pomorzanami. Św. Wojciech przed­ stawiony jest tu jako konny wojownik z mieczem w ręku, którego widok przeraża najeźdźców. Spełnia on tu już rolę patrona narodowego, opiekuna Kościoła i patrona państwa (Kiersnowski 1997, s. 318). W świetle tego, co zostało powiedziane łatwo zrozumieć popularność św. Wojciecha w wiekach średnich, zwłaszcza na Mazowszu, szczególnie nara­ żonym na najazdy Pomorzan, Prusów, Jaćwieży, a później Litwy. Zdaje się ona nie maleć tu nawet wtedy, gdy postać św. Wojciecha przesłania szeroko upowszechniany od X I I I w. kult drugiego patrona Polski, św. Stanisława. To właśnie na Mazowszu ma miejsce podjęta w połowie X I I I w. niezbyt udana zresztą próba wprowadzenia nowego, regionalnego kultu: biskupa płockiego Wernera, który w 1172r. poniósł męczeńską śmierć z rąk Prusów, nasłanych przez swego adwersarza, kasztelana wiskiego Bolestę. Ów motyw pruski prze­ wija się również w legendzie innego mazowieckiego kandydata na ołtarze, wojewody Krystyna oraz w jednej z mazowieckich wersji legendy o św. Jacku Odrowążu. Postać biskupa Wernera „pasterza Mazowsza", łączy w sobie dwa wzorce osobowe: św. Wojciecha, misjonarza Prusów i św. Stanisława, wzo­ rowego kapłana i zarządcy diecezji (Deptuła, Witkowska 1972, s. 155-157). Te analogie ze św. Wojciechem szczególnie chętnie wykorzystywała dziewięt­ nastowieczna historiografia wywodząc biskupa Wernera z rodu Porajów, z którym z kolei wiązano św. Wojciecha-Sławnikowica. W. H . Gawarecki w artykule o benedyktynach zgromadzenia płocko-pułtuskiego pisał mianowi­ cie, że zakon benedyktynów został sprowadzony do Płocka „przez biskupa �157 K U L T ŚW. W O J C I E C H A W E W S I M A Z O W I E C K I E J mazowieckiego Wernera, h. róża, z familii św. Wojciecha to jest Porajów pochodzącego, jedynastego z porządku biskupów [płockich - A W ] za panowa­ nia Bolesława Kędzierzawego w roku 1166. Jest podanie, acz to na domysłach zasadza się, że poprzednio zgromadzenie Benedyktynów przez hrabiego Poraj brata rodzonego św. Wojciecha, Polski i Prus apostoła, pierwiastkowo na Winiarach pod Płockiem około roku 1015, miało być umieszczone. Tam dzicz pogańska pruska wyciąć go i klasztor spalić miała" (Gawarecki 1844, s. 2). Jedną z zasług biskupa Wernera było, zdaniem Gawareckiego, szerzenie na Mazowszu kultu św. Wojciecha (tamże, s. 6) . Źródła zawierają świadectwa szczególnej czci okazywanej św. Wojciechowi przez władców polskich w X I I i X I I I w. Jeszcze Kadłubek określa go jako „najświętszego patrona Polaków", ale po zgonie Przemyśla I I i wygaśnięciu wielkopolskiej linii Piastów „rozluźniają się węzły, jakie łączyły monarchów z bazyliką gnieźnieńską" (Nowacki 1997, s. 236-237). Wraz z kanonizacją św. Stanisława (1253) w Krakowie powstaje nowy ośrodek kultu, obejmujący cały kraj. Kraków staje się też stolicą odrodzonego Królestwa Polskiego, zaś powiązania władców Polski z gnieźnieńskim sanktuarium św. Wojciecha słabną. Od czasu do czasu królowie polscy przypominają sobie jeszcze o czci należnej św. Wojciechowi jako patronowi Polski, powierzając tak jak Zygmunt Stary w 1511 r. kraj „orędownictwu św. Wojciecha patrona Królestwa Polskiego", ale nawet tego rodzaju sporadyczne gesty nie są w sta­ nie zmienić faktu, iż od X V I w. jego kult traci swoje dawne znaczenie (Nowacki 1997, s. 237). 17 Na Mazowszu kwestia animacji kultu świętego w X V I I i pierwszej połowie X V I I I w. nie przedstawiała się lepiej niż w całej Polsce; nie wspierały go już zakony, którym niegdyś w znacznej mierze zawdzięczał swą popularność, nie propagowały kościelne bractwa. W X V I I I w. przypomniał postać św. Wojciecha Naruszewicz, poświęcając mu wiele uwagi w swoim dziele, ale do szczegól­ nego zainteresowania postacią świętego przyczynił się dopiero jubileusz 900-lecia jego męczeńskiej śmierci w 1897 r. i obecne obchody milijne. LITERATURA Braun 1977 K. Szlakiem św. Wojciecha, [w:] Warszawa i Mazowsze. Rozważania nad dziejami, Т. I , Warszawa. B y s t r o ń J . S. 1976 Dzieje obyczajów Cabanowski 1996 1 7 w dawnej Polsce. Wiek XVI-XVIII, Т. I , Warszawa. M. Opowieści o kościołach dekanatu grodziskiego, Grodzisk Mazowiecki. Legenda biskupa Wernera bardziej utrwalona była w historycznych przekazach i spekula­ cjach heraldyków (por. W . H . Gawarecki, K . Niesiecki) niż w ludowej tradycji i ponownie zajęto się p o s t a c i ą Wernera w ostatnich dziesięcioleciach (por. przede wszystkim liczne prace C z . D e p t u ł y ) . �158 ANDRZEJ WOZNIAK C h o d z i d ł o T. 1969 Kościół i kultura ludowa, [w:] Księga w ramach społeczeństwa, tysiąclecia katolicyzmu w Polsce, cz. I I I . Kościół Lublin. C h r z a n o w s k i I. 1971 Historia literatury niepodległej Polski (965-1795), Warszawa. D e p t u ł a C , W i t k o w s k a A. 1972 Wzorce ideowe zachowań i zjednoczona. Państwo, ludzkich w XII i XIII społeczeństwo, wieku, [w:] Polska dzielnicowa kultura. Pod red. A . Gieysztora, Warszawa, s. 119-158. F l a g a J. 1976 Bractwa i przejawy diecezji płockiej, ich życia religijnego w 2. polowie XVIII wieku na przykładzie „ R o c z n i k i Humanistyczne", T . X X I V , s. 35-67. Gawarecki W.H. 1844 Wiadomość historyczna o benedyktynach zgromadzenia płocko-pułtuskiego, „Pamięt­ nik Religijno-Moralny", T . V I I , s. 1-21. 1846 1846 Wiadomość o starożytnym Czerwińsku niegdyś Opisanie kościoła klasztorze kanoników istniejących, regularnych loretańskich w mieście „Pamiętnik Religijno-Moralny", Т. X , s. 197-223. z klasztorem księży bernardynów w mieście Skępem, „Pamiętnik Rehgijno-Moralny", Т. X I , s. 240-257, 289-310. 1847 Wiadomość o kościele z klasztorem księży reformatów w mieście Żurominie, „Pamięt­ nik Religijno-Moralny", Т. X I I , s. 193-209, 297-308. G i e y s z t o r o w a I . , Z a h o r s k i A., Ł u k a s i e w i c z J . 1968 Cztery wieki Mazowsza. Szkice z dziejów 1526-1914, Warszawa. G r a b o w s k i J. 1970 Ludowe obrazy drzeworytnicze, Warszawa. Górski K. 1986 Zarys dziejów duchowości w Polsce, K r a k ó w . Hagiografia 1972 Hagiografia polska, Т. I I , P o z n a ń . Her nas C. 1965 W kalinowym lesie, Т. I , U źródeł folklorystyki polskiej, Warszawa. J a c k o w s k i A. 1995 Rozwój pielgrzymek w Polsce, [w:] A . Jackowski., A . Witkowska., I . Sołtan, E . Bilska., Z . Jabłoński, Przestrzeń w okresie od XVII i sacrum. Geografia kultury religijnej w Polsce i jej do XX w. na przykładzie ośrodków przemiany kultu imigracji pielgrzymkowych, K r a k ó w , s. 13-34. K i e r s n o w s k i R. 1997 O brakteatach z czasów [w:] Święty Bolesława Krzywoustego i roli kultu św. Wojciecha w Polsce, Wojciech w polskiej tradycji historiograficznej. Antologia tekstów. Wybór i opracowanie G . Labuda, Warszawa, s. 312-331. K o l b e r g O. 1963-1964 Dzieła wszystkie ( D W O K ) , T . 24, 26, 27, W r o c ł a w - P o z n a ń . Konieczny F. b.d.w. Święci w dziejach narodu polskiego, K o m o r ó w . K u r e k J. 1998 Eucharystia, biskup i król. Kult Świętego Stanisława w Polsce, W r o c ł a w . Labuda G. 1997 Wstęp, [w:] Święty Wojciech w polskiej tradycji historiograficznej. Antologia tekstów. W y b ó r i opracowanie, Warszawa, s. 7-20. Materiały 1981-1996 Materiały do dziejów ziemi płockiej. W y d . M . M . Grzybowski, Płock. Z archiwaliów diecezjalnych płockich XVIII wieku. �159 K U L T ŚW. W O J C I E C H A W E W S I M A Z O W I E C K I E J N o w a c k i J. 1997 Z dziejów kultu św. Wojciecha w Polsce, [w:] Święty historiograficznej. Antologia tekstów. Wojciech w polskiej tradycji W y b ó r i opracowanie G . L a b u d a , Warszawa. N o y s z e w s k i J. 1951 Parafia Wiązowna. Dekanat Karczew, „ W i a d o m o ś c i Archidiecejzalne Warszaw­ skie", R . 35, nr 5-6, s. 156-171. Oktabiński K. 1997 Parafianie od św. Wojciecha w Wiązownie w latach 1897-1997, Wiązowna. Piotrowski M. 1986 Szreńsk miasto zapomniane (Zarys dziejów), Sławenko-Slawiński 1856 Warszawa. A. Rypin i jego kościoły. Wyjątek z rękopisu pod tytułem: Lipnoskie pod względem historycznym, statystycznym i archeologicznym opisał podczas wycieczki odbytej jesie­ nią 1855..., „Pamiętnik Historyczno-Moralny", T . X X X , nr 2, s. 121-142, nr 3, s. 277-297. Słownik Geograficzny 1893 Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, pod. red. B . Chlebowskiego, T . X I I I , Warszawa. Słownik Starożytności 1975 Słownik starożytności słowiańskich, Т. V , W r o c ł a w - W a r s z a w a - K r a k ó w - G d a ń s k . S[obieszczański] F.M. 1866 Sierpc, [w:] Encyklopedya Powszechna S. Orgelbranda, T . X X I I I , s. 441-443. S z e n i c S. 1979 Cmentarz Powązkowski 1790-1850. Zmarli i ich rodziny, Warszawa. T a z b i r J. 1983 Piotr Skarga. Szermierz kontrreformacji, Warszawa. W i e t e s k a J . ks. 1948 Woźniak Parafia Kompina. Monografia historyczna, [Niepokalanów]. A. 1987 Kultura mazowieckiej nienia ) , 1995 wsi pańszczyźnianej XVIII ipocz. XIX wieku. (Wybrane zagad­ Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź. Bractwa kościelne we wsi mazowieckiej XVIII i pierwszej połowy XIX wieku (m-pis), Warszawa. 1997 Obrzędy - I połowa i praktyki religijne mazowieckiej wsi przeduwłaszczeniowej XIX w.), [w:] Kultura ludowa Mazowsza (koniec i Podlasia. Studia i XVIII materiały, pod. red. A . K o ł o d z i e j c z y k a i A . Stawarza, Т. I I , Warszawa, s. 19-37. Z a l e s k i W. 1988 Sanktuaria polskie. Przenajświętszej, Katalog Matki Bożej encyklopedyczny i Świętych miejsc szczególnej Pańskich, czci, osób Trójcy Warszawa. Zeznania 1977 Zeznania o otrzymanych łaskach w parafiach Czerniewice i Głuchów, nacie łowickim archidiecezji gnieźnieńskiej, warszawskiej) z lat 1731-1763. od roku 1818 na terytorium Nieznane przekazy do dziejów w archidiako­ archidiecezji religijności czasów saskich, opr. i wyd. ks. S. Librowski, „Archiwa, Biblioteki i Muzea K o ś c i e l n e " , T . X X X I V , s. 373-385. �160 ANDRZEJ WOZNIAK A N D R Z E J WOŻNIAK T H E C U L T O F ST. A D A L B E R T A M O N G T H E R U R A L P O P U L A T I O N I N M A S O V I A ( C E N T R A L P O L A N D ) I N T H E 18 O F T H E 19 th th AND T H E FIRST HALFTH C E N T U R I E S C O M P A R E D WITH T H EC U L T O F O T H E R SAINTS Summary I n the first part of the article the author deals with the more general subject of the cult of saints in folk Catholicism in the post-Trident period showing its changes. T h e second part concerns the particular local version of folk piety in Masovia. He writes about the convents propagating cults of particular saints along with aims and forms of activity of church confrater­ nities plaing the same role. T h e question he puts is: which saints were supported and propagated in the region of Masovia in the period under research? I n search for the answer he has studied first of all the data concerning the names of patron saints given to particular churches and altars. He found that in the 1 8 tb century most of the churches in Masovia were St. M a r y churches. Other patron saints occuring often were: St. Trinity, St. John the Baptist, St. Anne, St. Peter and Paul, St. Stanislaus, St. Adalbert and St. Nicolaus. Virgin M a r y was the most popular patron saint of altars, followed by St. Anne and St. Anthony of Padua. T h e author also recorded many altars dedicated to St. Adalbert, St. Rosalie and St. R o c h . It is remarkable that the names of the patron saints appearing often in churches belonged to the most popular Christian names given to peasant children in Masovia i n the 1 8 th and 1 9 th centuries. I n the eighteenth and nineteenth centuries great was the role played by pilgrimages and church patrons' festivals. There were about 200 sanctuaries and centres of worship of the overparish range in Masovia. Great majority of them were dedicated to Virgin M a r y (more than 75%), the other ones' patron saints were mainly St. Trinity and other saints, mostly St. Anne, St. Anthony and St. R o c h . T h e author gives a more detailed description of some of these places of worship. H e remarks that none of them was dedicated to St. Adalbert. There were however over thirty churches in Masovia of which St. Adalbert was the patron or co-patron saint. Most of them had been founded in Middle Ages, nearly 25% in the sixteenth century and only few in the seventeenth and eighteenth centuries. Not much evidence concerning the cult of St. Adalbert can be found in the sources; only the little town of Szreńsk is supposed to have been the centre of that patrron saint. I n the first halfth of the nineteenth century only the St. Adalbert festival in R y p i n is known to maintain some popularity. It can be ascertained that in the eighteenth and nineteenth centuries the cult of St. Adalbert had been deeply rooted in the religious tradition for a long time. It can be proved by a consider­ able number of St. Adalbert churches among the oldest ones and the popularity of the name among the rural population. Remarkable is the role of St. Adalbert i n the folklore of the region, more noticeable than that played by the other saints. T h e name appears also in the toponymy of the region. Still in the 18 th and 1 9 th centuries the cult of that saint was propagated by official and church authorities (unlike that of St. Stanislaus). I n Middle Ages the cult of St. Adalbert had the rank of official state cult and was propagated in Masovia as well. That is what allowed it to last as long as to the turn of the eighteenth and nineteenth centuries despite the attempts of introducing another regional patron saint, bishop Werner, who, later was often associated with the family of St. Adalbert. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fe73f2cfa1ffa44e6fd87beae7bdb015.pdf a1733092552f67fb4af8083cdbc58f4d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1612 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1492 Title A name given to the resource Tacy sami, ale inni. Potoczna interpretacja rzeczywistości pogranicza / ETNOGRAFIA POLSKA 1998 t.42 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1998 t.42, s.161-172 Creator An entity primarily responsible for making the resource Schmidt, Paweł Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X L I I : 1998, z. 1-2 P L ISSN 0071-1861 PAWEŁ SCHMIDT Katedra Etnologii Uniwersytetu Ł ó d z k i e g o T A C Y SAMI, A L E I N N I . POTOCZNA INTERPRETACJA RZECZYWISTOŚCI POGRANICZA Żyjemy w dziwnym kraju, a raczej w kraju dziwnych ludzi. Na każdym kroku można tu spotkać przejawy tak niezwykłej solidarności narodowej (choćby w czasie ostatniej powodzi), jak też, o wiele częściej, swoistej seg­ regacji dyktowanej lokalnym szowinizmem. Wzajemny antagonizm miast, a nawet osiedli i ulic w tych miastach, jest na tyle utrwalony w świadomości przeciętnego Polaka, że ten może, mówiąc o jakiejkolwiek części kraju, stwier­ dzić z przekonaniem - „Tam nas nie lubią". A jednak nas. Owo my, swoiste poczucie przynależności do jednej, w miarę spójnej grupy narodowej, przejawia się głównie poprzez istnienie autostereotypu Polaka - z reguły człowieka gościnnego, patrioty, lecz jednocześnie upar­ tego i nad wyraz ambitnego („co, Polak nie potrafi?"). Poczucie wspólnoty prowadzi nieraz do absurdalnych sytuacji faworyzowania cech powszechnie uznanych ze negatywne, jeśli tylko są udziałem kogoś, kogo możemy w pew­ nym kontekście włączyć do grupy ludzi określanych pojęciem my. Spójrzmy: informacja o zatrzymaniu pijanego grabarza, który szedł (!) mając we krwi bodaj siedem promili alkoholu nie wywołuje zgorszenia czy oburzenia. Prze­ ciwnie - obok rozbawienia, pojawiają się sądy świadczące o niezwykłym dokonaniu tego człowieka - „Jak on to zrobił? Gigant, geniusz!". Nic tylko wystawić mu pomnik jako honorowemu przedstawicielowi narodu polskiego w Księdze Rekordów Guinessa. Ten przykład jest oczywiście żartobliwie przejaskrawiony, jednak w jakiś sposób istniejący w naszej rzeczywistości. W pewnych wypadkach można się spotkać z identyfikowaniem się z ludźmi powszechnie pogardzanymi, uważa­ nymi za „zakały społeczeństwa", co jest uzasadnione tylko jednym - zgodnoś­ cią z ogólnie podzielanym wizerunkiem własnym. Pewne cechy wyróżniające danych ludzi i kształtujące ich obraz dostrzega­ my przede wszystkim u przedstawicieli innych nacji. Jeśli cechy te są podobne i podobnie postrzegane, mówi się o zbieżnościach w „charakterze narodo­ wym" czy wręcz o „narodowych sympatiach". Rzecz w tym, że Polacy uloko­ wali te sympatie dość daleko - kraje śródziemnomorskie, Węgry, Francja. Powszechnie podzielane zdanie o sąsiadach jest zdecydowanie negatywne, często motywowane wydarzeniami historycznymi. Ale także odmiennością �162 PAWEŁ S C H M I D T cech uznawanych za powszechne i przekładanych poprzez obowiązujący wo­ bec danego narodu stereotyp na pojedynczych jego przedstawicieli. Wśród sąsiednich Polakom narodów szczególne miejsce zajmują Słowacy. O ile pozostałe nacje postrzegane są wybitnie negatywnie (mimo dostrzegania pewnych pozytywów, np. pracowitość i umiłowanie porządku u Niemców), 0 Słowakach nie krążą żadne opowieści, podania czy choćby anegdoty, co mogłoby stworzyć powszechnie znany wizerunek tego narodu. W przeciwieństwie do innych sąsiadów, Słowacy nie są ani dobrzy, ani źli. Oprócz tego, że są często łączeni i myleni z Czechami, oprócz dostrzegania „śmieszności" ich języka, oceniani są przez zdecydowaną większość Polaków tak, jak choćby mieszkańcy Hondurasu - czyli w ogóle. Można to traktować jako „wyjątek potwierdzający regułę" lub przykład na to, że niczego niemal nie można w badaniu relacji społecznych generalizować, nakładając na owe badania ściśle określone i ustalone teorie czy metody, mające „uporządkować" działania naukowe. Chciałbym przedstawić tutaj sytuację pewnego pogranicza, jednak nie tyle pod kątem świadomości tożsamości narodowej jego mieszkańców, lecz przez pryzmat ich potocznej wiedzy o świecie, która przekłada się na ich tożsamość lokalną i etniczną. Od 1994 roku prowadzę badania na polskim Spiszu i Podhalu. Oba regiony oddzielone są od siebie rzeką Białką, będącą ściśle określoną granicą pomiędzy terenami zamieszkałymi przez Górali podhalańskich i Spiszaków. To silnie zaznaczone rozgraniczenie samo nasuwa pomysł badania i opisywa­ nia obu grup wraz z relacjami zachodzącymi między nimi przy pomocy kategorii ugruntowanych w antropologii, tj. swój - obcy oraz orbis interior 1 exterior. Zwłaszcza po wysłuchaniu opinii o sąsiadach, typu: Spiszacy to nieludzie, o d m i e ń c y bez określonej n a r o d o w o ś c i . T a m gdzie przychylniejszy wiatr, zależnie z której strony, tak oni chcą b y ć raz Polakami, raz S ł o w a k a m i [...] Zawiść do S p i s z a k ó w dziedziczy się w genach. T a k o Spiszach m ó w i ł m ó j dziadek, moja matka i j a też. T o j u ż jest 1 tradycja ( A Z E A 6264) . Powyższa wypowiedź zdaje się potwierdzać binarny schemat: swój - to k t o ś znany, przez co bezpieczny, „ o s w o j o n y " , postrzegany pozytywnie; obcy - nieznany, przez co niebezpieczny, inny, postrzegany i oceniany negatywnie (por. Stomma 1986). Przy zastosowaniu tego modelu świata społecznego sytuacja wydaje się prosta i jasno określona. Tłumaczy ewentualny antagonizm, „zawiść" dwóch sąsiadujących ze sobą grup, nawet przekonanie o dziedziczności nastawienia, postaw, poglądów o obcych, bo skoro oni rzeczywiście są obcy, a zatem niebezpieczni itd... Jednak tłumaczenie to wydaje się nazbyt proste w zesta­ wieniu z otaczającą nas zawiłą rzeczywistością pełną cech i zjawisk nieokreś­ lonych lub przynajmniej określonych znacznie słabiej niż przedstawione wyżej kategorie. L . Mróz zauważył, że 1 Archiwum Z a k ł a d u Etnografii U Ł , dalej: A Z E A . �T A C Y SAMI, A L E INNI 163 jest prawie niemożliwe, by jakakolwiek s p o ł e c z n o ś ć czy kultura tak prosto widziała różnicę między s o b ą a wszystkim, co się poza n i ą znajduje, by nie czyniła różnicy m i ę d z y sąsiednią grupą lub plemieniem - odmiennym wprawdzie jakimiś elementami, ale m a j ą c y m szereg cech w s p ó l n y c h [...], a tymi którzy z gruntu są odmienni - kolorem skóry, religią, językiem, g o s p o d a r k ą , a w i ę c czynnikami odgrywjącymi bardzo istotną rolę w określaniu własnej grupy ( M r ó z 1979, s. 158). Wywód ten posłużył jego autorowi do wyszczególnienia wśród obcych innych, mniejszych kategorii, nie wnikając jednak w istotę dualistycznego podziału, zmieniając go tylko w nieco bardziej złożoną strukturę. Czy jednak porównując dwie badane grupy jesteśmy jako badacze skazani na rozbijanie podzielanego przez nie świata na dwie odrębne, przypisane im analogicznie części? Celowo za teren badań wybrałem polski Spisz i Podhale. Mieszkańcy tych dwóch regionów określają je, co prawda, jako dwie odrębne jednostki prze­ strzenne stanowiące terytoria dwóch grup, istniejące jednak jakby w większej przestrzeni wspólnej dla obu społeczności, której to przestrzeni niektórzy nadają miano góralszczyzny: G ó r a l , to k t o ś , kto urodził się tutaj [pod Tatrami - P.S.]. W innych górach, to j u ż niegórale. Po drugiej stronie Tatr mieszkają górale słowaccy. G ó r a l e mieszkają także n a Spiszu, Orawie i Liptowie ( A Z E A 6258); G ó r a l , to mieszkaniec gór. Niegórale, to cepry. Ale inny góral z Podhala, inny z B e s k i d ó w ( A Z E A 6279). Pozostaje to w zgodzie z istniejącym w świadomości mieszkańca Podtatrza modelem przestrzennym świata. W świecie tym własne terytorium, a więc takie, które jest zamieszkane przez ludzi uznawanych za swoich, jest ograniczone nie tylko do regionu (np. Podhala, Spiszą, Orawy) czy nawet wsi, ale także do danego przysiółka, ulicy, osiedla. Częste są przypadki waśni, rywalizacji mło­ dzieży z dwóch części jednej miejscowości, np. między Bukowiną Dolną i K l i ­ nem (Podhale), między Wojtyczków Potokiem i Pawlikami (wieś Rzepiska na Spiszu). Stąd przy rozpatrywaniu relacji międzygrupowych z uwzględnieniem kategorii swój - obcy nie wystarczy chyba wyróżnienie kilku poziomów obcości. Należałoby się zastanowić także czy swój oznacza swój w każdej sytuacji. Tu dochodzimy do relacji pomiędzy przedstawieniem i opisem danego zjawiska, a kontekstem, w jakim owo zjawisko jest sytuowane przez opisują­ cego je człowieka. Rozpoczynając badania i wiedząc (na podstawie obserwacji dokonanych podczas wielokrotnych wyjazdów „niebadawczych" na Podhale i Spisz) o wza­ jemnej niechęci przejawianej przez członków obu grup do siebie, starałem się znaleźć „obiektywne" czynniki, które służą samookreśleniu się Spiszaków i Górali podhalańskich oraz podkreśleniu przez nich odrębności względem siebie. Ta sama religia i stosunek do niej, te same podstawy gospodarcze (identyczny sposób uprawy ziemi i hodowli, mocna pozycja turystyki w budżecie prawie każdego gospodarstwa, podejmowanie takich samych zajęć pozarolniczych i na tę samą skalę) nie sprzyjały ich wyróżnieniu. Rozmówcy mówiąc o różnicach między badanymi grupami podkreślali odmienności w stroju i gwarze. Jednak te dwa kryteria również okazały się zawodne, a przynajmniej niewystarczające �164 PAWEŁ S C H M I D T dla wykazania „obiektywnych różnic" warunkujących poczucie odrębności i tożsamości etnicznej. Strój ludowy, tak na Spiszu, jak na Podhalu, jest (lub w przypadku Spiszą, był) silnie zróżnicowany pomiędzy poszczególnymi wsiami, co zresztą uniemożliwiło opracowanie monografii stroju podhalańskiego dla potrzeb Atlasu Polskich Strojów Ludowych. Omówienie zaś w tym wydawnictwie stroju spiskiego (Starek 1954) wykazuje istnienie trzech podstawowych jego odmian, z których każda dzieli się na podtypy - otrzymujemy więc ilość odmian ubioru niemal równą ilości wsi w tym regionie. Jeśli chodzi o gwarę, różnice w mowie Podhalan i Spiszaków nie są aż tak wielkie, by uniemożliwiały wzajemne zrozumienie się. Oba dialekty należą zresztą do tej samej grupy gwar góralskich polskich (Sowa 1990). Można więc stwierdzić, że nie istnieją żadne obiektywne - a więc możliwe do wyróżnienia także z zewnątrz - kryteria podziału mieszkańców tej części Podtatrza na Spiszaków i Podhalan oprócz historycznych różnic w osadnictwie obu regionów ( X I I I - X V I I w.). Mimo to: Spisok to Spisok, a nie G ó r o ] ( A Z E A 6278); Po drugiej stronie Białki to farbowani G ó r a l e , mieszani, nieprawdziwi. Bo prawdziwi G ó r a l e to tylko u nas, n a Podhalu mieszkają ( A Z E A 6273); G ó r a l niekoniecznie musi u r o d z i ć się w górach. Wystarczy, że w nich mieszka. Ale Spisza­ kiem jest ten, który się tu urodził i w y c h o w a ł ( A Z E A 6288); Ja nie czuję potrzeby nazywania się G ó r a l e m . Jestem Słowak, ale określiłbym się Spiszakiem ( A Z E A 6290). W tych i wielu innych wypowiedziach widać wyraźne rozgraniczenie, na­ wet opozycję terminów Góral i Spiszak. Istnieje ona jednak jedynie w kon­ tekście szczegółowego określenia etnicznego. Tu Góral nie oznacza już miesz­ kańca „góralszczyzny", lecz konkretnego, wybranego spośród ogółu człowie­ ka, uznającego siebie i uznawanego przez innych za Podhalanina. W innych kontekstach Spiszak może być swój dla mieszkańca Podhala i odwrotnie - w czasie pielgrzymki na Jasną Górę, w pracy w PKS czy GS, wreszcie gdy rozmowa dotyczy problemów związanych z gospodarką rolną w południowej Polsce czy braku letników w sezonie. Ów swój jest wtedy znajomym z pielgrzymki, kolegą z pracy, przedstawicielem tej samej grupy zawodowej. Nawet w kontekście etniczności ten konkretny człowiek nie jest sprowadzany do jednego mianownika z resztą członków własnej grupy, którzy w tym konkretnym kontekście są obcy .Wielość poziomów identyfikacji wpły­ wających na tożsamość jednostki w grupie, jak też całych grup, komplikuje budowę świata społecznego do tego stopnia, że możemy mówić co najwyżej o swojskości w pewnym, jasno określonym kontekście czy sytuacji. Klasyczne ujęcie kategorii swój-obcy należy zaś chyba odnieść tylko i wyłącznie do grup o znacznie niższym poziomie dystrybucji wiedzy niż w społeczeństwie współ­ czesnym. Takich, w których członek danej grupy był tym, czym b y ł - jednym ze swojego ludu [...] Był tym, kim był - nie podlegającą wyobcowaniu j e d n o s t k ą , bezpiecznie ukrytą i p o d t r z y m y w a n ą przy życiu w kokonie zwyczajów od urodzenia, a ż do śmierci (Mead 1978, s. 3-4). �T A C Y SAMI, A L E INNI 165 Jednak w takim wypadku badanie tożsamości czy problemów identyfikacji mija się z celem, gdyż w tego typu grupach problem ten nie istniał - wobec braku grup odniesienia, braku jakiejkolwiek alternatywy. W kontekście etniczności samookreślenie się jednostki jako członka danej grupy polega tylko i wyłącznie na przeświadczeniu, że ona nim jest. Podzielane przez wszystkich członków grupy przekonanie typu: „jestem Spiszakiem", „on jest Spiszakiem" nie wymaga z reguły specjalnego tłumaczenia czy „uprawomacniania" na mocy ustalonych tradycją praw i norm. Jest jednym ze składników wiedzy inter subiektywnej, wspólnej dla ogółu społeczności, przyjmowane jest jako oczywiste. Według J.C. Turnera kategoria c z ł o n k o s t w a jest warunkiem koniecznym i wystarczającym, by p o w s t a ł a grupa (za: Bikont 1986, s. 770). Dopiero po ustaleniu „kto jest k i m " , swoim czy nie, następuje proces interpretacji tego faktu - dopasowywanie go do ogólnie podzielanego modelu świata społecznego czy to w celu utwierdzenia się w tym przekonaniu, czy też dla wytłumaczenia sobie samemu podobieństw, różnic, zasadności identyfika­ cji. Podobieństwo z sytuacją przedstawioną przez M . Mead jest tylko pozorne. Tam oczywistość bycia jednym z nas wynikała z izolacji świadomościowej. Tutaj, z ogólnie panującego domniemania, że świat jest taki sam dla wszystkich oraz, że w stosunku do wszystkich przejawia te same właści­ wości (Turner 1985, s. 474). To domniemanie zaś pozwala członkom grupy z a a n g a ż o w a ć się w proces typifikacji. D z i ę k i niej jednostki m o g ą efektywnie u s t o s u n k o w a ć się do otaczającego je świata, albowiem nie są zmuszane do analizowania k a ż d e g o niuansu i konkretnej ich sytuacji. Ponadto typifikacja ułatwia wejście w świat, daje bowiem m o ż l i w o ś ć traktowania innych j a k o typowe obiekty danego rodzaju (Turner 1985, s. 475). Jeśli więc ktoś zostanie uznany za typowego członka grupy i sam podziela owo przekonanie, trudno byłoby zmienić ów stan rzeczy, podając argumenty choćby najbardziej obiektywne i przekonujące. Tym bardziej, że przekonanie o człon­ kostwie w grupie warunkuje „wyznawanie" tego samego stylu życia, tych samych norm, nakazów, zachowań. Takie upodobnienie się członków grupy do siebie w sytuacji, gdy występują oni jako reprezentanci danej społeczności czy etnosu nie jest spowodowane „myśleniem grupowym", gdyż takowe nie istnieje. Grupa składa się z wielu jednostek, które mając prawo do indywidualnego rozumowania skłaniają się jednak do podzielania systemu myślenia, zachowań, działań reprezentowanych przez daną społeczność czy raczej przez większość jej człon­ ków. W grupie funkcjonującej na poziomie tożsamości społecznej jej c z ł o n k o w i e w y k a z u j ą mniejszą rozpiętość z a c h o w a ń , n i ż by na to wskazywały indywidualne różnice m i ę d z y nimi (Bikont 1986, s. 774). Proces interpretacji, uświadamiania sobie własnej tożsamości, jak też utrwalania się i uświadamiania tożsamości zbiorowej, polega na wykrywaniu, �166 PAWEŁ S C H M I D T postrzeganiu podobieństw między ludźmi uznanymi za swoich oraz, i chyba bardziej, na odnajdywaniu i postrzeganiu różnic między nimi, a innymi - zna­ nymi obcymi. Wyobrażenie o tym, że oni mieszkają w tym samym świecie, podzielają i ulegają tej samej rzeczywistości, co my, prowadzi do nasilenia się poczucia odrębności. Tłumaczenie zaobserwowanych zjawisk kryteriami włas­ nego świata, własnej kultury, a więc przekładanie pewnego modelu rzeczy­ wistości zbudowanego z typowych elementów na ogół rzeczywistości, powo­ duje niezrozumienie czy może mylną interpretację działań członków sąsiedniej społeczności. Wywołuje przekonanie o tym, że oni naprawdę są inni, nawet mimo pozornego podobieństwa, skoro w danej sytuacji zachowują się inaczej niż my. Ta odmienność nie jest jednak spowodowana tylko innym sposobem ubierania się, odmienną mową czy innymi „obiektywnymi" różnicami. Jej sednem jest właśnie inna interpretacja tej samej (w przekonaniu obserwato­ rów) rzeczywistości, tłumaczonej potoczną wiedzą o sąsiadach, ale i o sobie samym. Z sytuacją taką spotykamy się najczęściej na terenie pogranicza, gdzie częstotliwość kontaktów międzygrupowych, częstsze i bardziej wyraziste peł­ nienie przez jednostki ról reprezentantów grupy, sprzyja postrzeganiu zjawisk odmiennych od znanych, własnych, swoich. N a Spiszu, to p ó l mszy po polsku, p ó ł po słowacku - to jak to wszystko zrozumieć? ( A Z E A 6265). Różnica pomiędzy językami - polskim i słowackim - nie jest oczywiście tak wielka, by mogła spowodować kłopoty ze zrozumieniem tekstu, wypowiedzi, a tym bardziej liturgii, która jest taka sama zarówno w kościele polskim, jak i słowackim. „To wszystko", czego nie można zrozumieć oznacza tu raczej całość sytuacji, w pewnym sensie niepojmowalnej dla Górala podhalańskiego - członka grupy jednolitej etnicznie, językowo i narodowo. Dwunarodowość społeczności mieszkającej w jednej wsi czy choćby regionie, uważającej się za spójną grupę (i postrzeganej tak przez Podhalan), nie istnieje w góralskim (podhalańskim) modelu świata społecznego, a przynajmniej silnie się z nim kłóci. Góral, to człowiek przekonany o swej wartości, potomek ludzi, którymi była zafascynowa­ na cała elita kulturalna i intelektualna Polski przełomu X I X i X X wieku. Skoro ówcześni Górale byli stawiani za wzór, ich kultura i gwara miała być rzekomo ostoją, skansenem „prawdziwej" kultury polskiej, występowanie w ich kraju i utożsamianie się z innymi wartościami, z wartościami innej kultury wydaje się uderzać w góralską godność, jest dla nich uwłaczające. Góral jako symbol polskości i wolności w nieistniejącym na skutek zaborów kraju przetrwał właściwie do dziś w świadomości samych Górali. Stąd czują się oni poniekąd nadal bastionem mającym chronić czystości kultury polskiej przed obcymi wpływami, a nawet źle w ich mniemaniu pojętą nowoczesnością. No, j a k my by z Bronkiem flaske wypili, to my by jescy zaśpiywali! Ino nie tak, jak piscy ta małpa, ta z tego, jak mu tam, „Krywań". K r y w a ń to przecie... Bo to Polska przyjmuje nazwę Giewont, abo co insego. K r y w a ń [...] to słowacka góra. T o tak te cymbały po tych zespołach nazwy jakieś, sam nie wie o co chodzi, nie wie - jakieś sobie nazwy wymyśla i pieje jak ta Górniak. Była fajno na pocatku, teroz sie wygina jak glizdo jakaś, jakieś cupiradło francowate takie ( A Z E A 6894). �T A C Y SAMI, A L E INNI 167 W świadomości Górala poczucie wartości, wyższości własnej osoby, grupy i kultury jest czymś naturalnym. Oczywistym tak samo jak jego tożsamość, może nawet jest jednym z silniej widocznych jej przejawów. I podobnie jak w przypadku samookreślenia się jest ono wtórnie interpretowane w celu „uprawomocnienia", nadania mu znaczenia niezaprzeczalnego faktu. G ó r a l e , to p o c h o d z ą od szlachty [...] Nasz papież jest z gór. N o i my dobre ludzie jesteśmy ( A Z E A 6887). Odnoszenie się do innych z lekceważeniem, określane przez Górali jako hardość, twardość, jest oceniane przez nich jak najbardziej pozytywnie. Wy­ śmiewane jest natomiast przez Spiszaków, którzy przeciwstawiają temu własny „charakter", żyjąc wedle swego mniemania „spokojniej": M y tu żyjemy powolutku, po cichutku, jak u Pana Boga za piecem ( A Z E A 6289). Ów spokój, częste podkreślanie faktu życia na prowincji - nie spotkałem się (w przeciwieństwie do Podhala) z centralnym, nadrzędnym sytuowaniem własnego regionu i kultury przez Spiszaków - przejawia się w pewnych sytuac­ jach u tutejszej ludności brakiem jakiejkolwiek aktywności wobec wydarzeń historycznych, politycznych, „godzeniem się" z koleją losu, naturalnym sta­ nem rzeczy. Cecha ta, interpretowana u sąsiednich Górali jako „niechciejstwo" czy wręcz tchórzostwo, jest przez Spiszaków motywowana (analogicznie do hardości, zadziorności Podhalan), „uprawomamiana". Nadaje się jej zna­ czenie „charakteru społecznego" czy cechy wyróżniającej i oczywiście pozy­ tywnej, nawet pożytecznej: Podczas I I wojny światowej Spisz należał do Słowacji, a granica [...] przebiegała w z d ł u ż Białki [...] Podhalanie nie rozumieli naszej sytuacji [niestawiania czynnego oporu hitlerowcom - P.S.]. U w a ż a l i , że trzymamy sztamę z okupantem i czerpiemy z tego jakieś korzyści. W y s t ę p o w a l i oni zbrojnie przeciw Niemcom, jak to G ó r a l e [...] Natomiast Spiszacy nie przeciwstawiali się i dlatego ocalili swe życie ( A Z E A 6338). Lata 1939-1948, a więc okres wojny i pierwsze lata powojenne, pełnią dosyć istotną rolę w postrzeganiu i interpretowaniu rzeczywistości społeczno-kulturowej u reprezentantów omawianych grup. Wydarzenia, które miały miejsce w tym czasie są często podstawą interpretacji postrzeżonych zachowań i cech sąsiadów, a także własnego nastawienia wobec nich. Wywoływanie historycznych zdarzeń służy tłumaczeniu wzajemnej niechęci, odnoszącej się jednak do całości grupy jako zespołu typowych jej reprezentantów, nie zaś do konkretnych, znanych osób, które są często znajomymi, krewnymi - postrze­ ganymi więc w kontekście prywatnych relacji interpersonalnych, a nie przyna­ leżności grupowej czy etnicznej. Wyraźne oddzielenie dwóch aspektów po­ strzegania tych samych, bądź co bądź, osób widać w porównaniu wypowiedzi informatów starszych i młodzieży: M y mieszkali z tej strony Białki, no to jak j a dziecko urodziła, to w nocy przyszli i nawet strzyloł jeden do mnie. W y b i ł szybę w okni i strzyloł, a j a była pierwszy dzień po porodzie. D o s t a ł a m szoku, nie wiedziała, co się stało, co oni zrobili. D o s t a ł a m silnego krwotoku. T o cud, że w y z d r o w i a ł a m . �168 PAWEŁ S C H M I D T T o nie b y ł jedyny taki wypadek. Trzy razy u nas byli, ale na szczęście nikt z rodziny nie zginął. Zabierali nam konie, świnie, owce, a my musieli stać i n a to patrzeć. I byli tacy, co byli nawet znajomi, ale nic nie m o g l i ś m y im zrobić. Teraz w i ę k s z o ś ć z nich uciekła do Ameryki. Obecnie nie m a ich w Polsce ( A Z E A 6337); N a n a s z ą zagrodę kilkakrotnie napadali ci zbóje i zachowywali się bezwzględnie wobec nas, nie zważając nawet na to, że przed wojną byli z nami zaprzyjaźnieni. Pewnego popołudnia, w 1943 roku, siedziałem z ż o n ą w domu [...] Nagle zaczęły ujadać psy i przez okno zobaczyłem jak bandyci grasują po naszym p o d w ó r k u . Z d ą ż y ł e m tylko złapać dziecko na ręce i uciec w las. Ż o n a została... Bandyci wybili szybę w oknie i zaczęli strzelać. N a szczęście ż o n a zagrzebała się cała w pierzynę, tak iż wyglądało, że nikogo nie m a w domu [...] T o cud, że przeżyła do dziś. [...] Sam kiedyś widziałem tego bandziora, który n a p a d ł n a m ó j dom i żonę, i jedynymi słowami jakie do niego wyrzekłem b y ł o pytanie, czy m a jeszcze w domu ten karabin, z którego strzelał do mojej żony, po czym odszedłem, nie czekając n a o d p o w i e d ź ( A Z E A 6338). Młodzież, tak spiska, jak i podhalańska, nie postrzega się nawzajem przez pryzmat wydarzeń z okresu wojny. Młodzi Spiszacy i Podhalanie są dla siebie bardziej mieszkańcami dwóch różnych wsi, czasem regionów, niż reprezentan­ tami grup pozostających w konflikcie: Ś m i e s z n e jest nazywanie mnie Spiszakiem, a Podhalanina Podhalaninem. Nie ma p o d z i a ł ó w , granic. Jestem obywatelem polskim ( A Z E A 6286). Ludzie młodzi, tj. uczniowie, osoby zaraz po ukończeniu szkoły, są dla siebie przede wszystkim kolegami, znajomymi, nieraz nawet krewnymi. Od­ czuwanie relacji prywatnych między tymi ludźmi powoduje zacieranie ostrych podziałów i granic. Ważniejsza w tym przypadku jest ich tożsamość społeczna, nawet osobista tożsamość jednostki (dostrzeganie u siebie i innych cech indy­ widualnych), niż przynależność etniczna. Wróćmy jednak do konfliktu z czasów wojny. Dlaczego wydarzenia te nie były przyczyną jedynie prywatnych konfliktów między rodzinami (z takimi przykładami można spotkać się do dzisiaj, zwłaszcza na Podhalu), a zostały przełożone na ogół społeczności, skoro ludzie uwikłani w konflikt po obu stronach z reguły dobrze się znali, a przynajmniej rozpoznawali się nawzajem? Przypomnijmy: ludzie żyją w przekonaniu, że świat jest taki sam dla wszyst­ kich. Odmienne odnoszenie się do niego, postrzeganie go, nie zmienia tego domniemania. Powoduje jedynie odmienny sposób postrzegania innych, nie zaś ich świata, który jest tym samym otoczeniem, co nasze. Nawet ci inni mogą być podobni, tylko myślą inaczej, skoro w tych samych warunkach działają inaczej niż my. Postrzeganie różnic w działaniach prowadzi więc do powstania poczucia odmienności, odrębności wobec grupy sąsiedniej czy jakiej­ kolwiek grupy odniesienia. Interpretacja działań innych, obcych, zachodzi zaś bardziej pod wpływem prób zrozumienia racjonalności tych działań, niż symbo­ licznego postrzegania i rozumowania: T a w r o g o ś ć taka była, bo m y ś m y byli pod Słowacją, no to tu nie było wojny, a w Polsce była. N o to tam b y ł a bieda, a tu był s p o k ó j . T u jedzenie b y ł o , normalnie m o ż n a b y ł o żyć. Ludzie handlowali m i ę d z y sobą, a ci którzy zazdrościli drugim przechodzili przez w o d ę i napadali. Konie zabrali, c z ł o w i e k a zbili i rzucili byle gdzie. Odwetu ż a d n e g o nie b y ł o , bo była taka sprawa, że oni tam mieli broń, bo tam wojna była, a tu nie było. Z widłami nie m o ż n a było przecież wyskoczyć ( A Z E A 6289). �T A C Y SAMI, A L E INNI 169 Jednak zbrojnych wypadów Podhalan na wsie spiskie nie można tłumaczyć jedynie różnicami majątkowymi czy okazją - posiadaniem broni. Może więc wychowanie w cieniu legend i podań o „zbójnikach równających świat"? Na Podhalu dawni zbójnicy do tej pory otaczani są szacunkiem, w przeciwieńst­ wie do Spiszą, gdzie hruba gazdówka liczyła się o wiele bardziej niż chodzenie za bucki. Poszukajmy jednak gdzie indziej. W piekarni w Bukowinie pracuje kobieta z Jurgowa. Kierownik się nieraz z niej n a ś m i e w a . Nabija się, że j a k wjeżdżali Niemcy, to Jurgowianie ich kwiatami witali ( A Z E A 6269); W czasie wojny p o z o s t a w a l i ś m y w konflikcie. Z a Niemca Spiszacy pogrzebali orła b i a ł e g o na Czarnej G ó r z e . Spiszacy trzymali z Niemcami ( A Z E A 6263). Może więc urażone uczucia patriotyczne? Poniekąd tak. Zastanówmy się - kim jest Góral. Górale podhalańscy podkreślają na każdym niemal kroku swoją polskość. Traktują Polaków jako naród lepszy od innych, męski, twar­ dy, buńczuczny. Cechy typowe Polaków są więc zgodne z wyróżnikami góralskości, z autostereotypem „prawdziwego Górala". Po dziewiętnastowiecznej góralofilii przejawianej przez elitę kulturalną Polski, a ostatnio po pontyfikacji Papieża-Górala, przepojeni poczuciem własnej wyższości Górale stali się wybra­ nymi spośród wybranych. W czasie wojny solidaryzowali się z całym walczącym z okupantem narodem. Oprócz walki z hitlerowcami, znaleźli wroga polskości całkiem blisko, na Spiszu, traktując tamtejszą ludność tak jak volksdeutsch'y. Administracyjna i polityczna granica pomiędzy Generalną Gubernią (Podhale) i faszystowską Republiką Słowacji (Spisz) nie podzieliła wspólnej rzeczywistości Spiszaków i Podhalan na dwa odmienne światy. Umożliwiła tylko wyłączenie tych pierwszych, nie stawiających czynnego oporu przeciw okupantom, poza margines polskości i góralskości, co mogło pociągnąć za sobą uprawomocnione w ten sposób, opisane wcześniej działania: Spiszacy, to tchórze, a nasz Góral, to twardy Góral. Oni w czasie wojny skumali się z Niemcami. M y nigdy b y ś m y tak nie zrobili. Korzyść korzyścią, ale patriotami Podhalanie zawsze byli ( A Z E A 6264). Uznanie pewnych działań zachodzących w ściśle określonej sytuacji za typowe dla danej społeczności może powodować wzajemną niechęć, wrogość i jej nasilanie się. Nieistotne w tym momencie jest to, czy sytuacja, w której dane działanie miało miejsce była również typowa dla wzajemnych kontaktów. Nawet wyjątkowość sytuacji, w tym przypadku wojny, przyspiesza tworzenie stereotypów. Wizerunek grupy sąsiedniej powstaje w sytuacji ekstremalnej na zasadzie postrzeżenia choćby jednego działania. W życiu codziennym także często oceniamy ludzi na podstawie jednostkowych zachowań. Choćby powie­ dzenie „prawdziwych przyjaciół poznaje się w biedzie", również odnosi się do powstawania wizerunku danej osoby w sytuacji ekstremalnej, nie zachodzącej na co dzień, nietypowej. Takie „pobieżne" kreowanie wizerunków innych, zwłaszcza obcych, prowa­ dzi do powstania w modelu rzeczywistości społeczno-kulturowej konstruktów, które pozornie wydają się być uproszczeniami czy uogólnieniami pewnych elementów tego modelu: �170 PAWEŁ S C H M I D T T u my Spiszaków nazywamy Słowakami. T o tak jak Litwa i Ł o t w a - dla nas Ruscy ( A Z E A 6272). O ile jednak przekładanie nazwy Ruscy na inne narodowości można jeszcze „na siłę" tłumaczyć niewiedzą czy właśnie uproszczeniem modelu rzeczywistości w świadomości przeciętnego Polaka, to trudno odnieść takie działanie do sytuaq'i pogranicza, gdzie wzajemna bliskość i częstotliwość kontaktów wyklucza niezna­ jomość samookreślenia się sąsiadów. Tutaj celem tego działania jest dyskredytac­ ja obcej grupy, podkreślenie własnej odmienności, odrębności, uwydatnienie identyfikacji z większą grupą, w tym przypadku narodem polskim: Przyjeżdżają tu Polacy z Polski centralnej, to dla nich jest normalne, że są tu Polacy i S ł o w a c y . A dla tych P o l a k ó w [Podhalan - P.S.], którzy całe życie zwalczają i będą zwalczać S ł o w a k ó w tutaj, na Spiszu, to oni zawsze c o ś w y m y ś l ą ( A Z E A 6290). Oczywiście można całą tę sytuację omówić i zinterpretować przy zastoso­ waniu opozycji swój - obcy. W rzeczywistości pogranicza wyraźniej, niż na obszarach o jednolitej lub przynajmniej podobnej świadomości etnicznej ich mieszkańców, zarysowują się ostre podziały, podkreślane są różnice - te „prawdziwe" (obiektywne) i istniejące tylko w celu odróżnienia się od innych, tłumaczenia otaczającego świata i zachodzących w nim zjawisk. Jednak chyba nie tylko w przypadku badań czy choćby obserwacji omówionego tu po­ granicza nasuwają się pewne wątpliwości. Świat społeczny, zwłaszcza współ­ czesna rzeczywistość, jest bowiem bardziej złożony niż binarny model oparty na ściśle określonych kategoriach swojskości i obcości. W polskiej antropologii skupiono się na badaniu kultury wsi polskiej. Wprowadzając różne metody badań i interpretaq'i zapomniano jakby, że kultura ta nie pozostaje tą samą, odizolowaną strukturą zbudowaną z jasno określonych elementów, posiadających jedno jedyne znaczenie zrozumiałe przez wszystkich. Z kolei współcześni reprezentanci kultury wsi polskiej częściej jawią się jako uczestnicy kultury masowej, integrującej mniejsze grupy w jeden, w miarę spójny, homogeniczny organizm. Ludzie ci nie ograniczają już pojęcia swojego świata, jak też świata w ogóle, do dobrze znanej, „bezpiecznej" i „oswojonej" przestrzeni. Wraz z poszerzeniem się wiedzy o świecie i , co za tym idzie, samego świata, w społeczeństwie współczesnym świat ten z prostej struktury czystych znaczeń i kategorii zmienił się w skomplikowany zespół różnych obszarów rzeczywistości, powiązanych ze sobą, często zachodzących i nakładających się na siebie. Całość tej rzeczywistości jest z reguły trudna do pojęcia, niezrozumiała współczesnemu człowiekowi. Jak pisze Ferdinand Fellmann: Dwudziestowieczny relatywizm p o g r ą ż a J a w a n o n i m o w o ś c i struktur. R o s n ą c a matematyzacja nauk przyrodniczych i społecznych s p o w o d o w a ł a , że jednostka czuje się j u ż tylko oczkiem w sieci, której w z ó r pozostaje dla niej niezrozumiały. Pojęcie świata traci tym samym swoją p o z y t y w n ą w y m o w ę . Świat, niegdyś kwintesencja teologicznego ładu, administrowanego przez Boga, redu­ kuje się do „ ś w i a t a odniesień" wtórnych s y s t e m ó w (Fellmann 1993, s. 48-49). Z owej nadmiernie skomplikowanej i rozbudowanej rzeczywistości każdy człowiek wybiera te jej wycinki, na podstawie których stara się odnaleźć �171 T A C Y SAMI, A L E INNI lub nawet ukonstytuować sens otaczającego go świata. W ten sposób wnika w labirynt kontekstualności zjawisk, które z reguły nie posiadają jednego, wspólnego dla wszystkich odbiorców w każdym czasie i w każdej sytuacji znaczenia. Nasza wiedza o świecie, tak potoczna, jak i naukowa, zawiera konstrukty, to znaczy zbiory abstrakcji, generalizacji, formalizacji, idealizacji specyficznych dla p o s z c z e g ó l n y c h p o z i o m ó w or­ ganizacji myślenia. Ściśle m ó w i ą c , nie istnieją nagie fakty. Wszystkie fakty są zawsze j u ż faktami wyselekcjonowanymi z kontekstu wszechświata przez a k t y w n o ś ć naszego u m y s ł u . F a k t y są zatem zawsze zinterpretowanymi faktami albo ujmowanymi za p o m o c ą sztucznej abstrakcji w ode­ rwaniu od kontekstu, albo r o z w a ż a n y m i w ich w ł a ś c i w y m kontekście [...] Nie znaczy to jednak, że w życiu codziennym czy w nauce nie jesteśmy w stanie ująć rzeczywistości świata. Znaczy to po prostu, że ujmujemy tylko pewne jego aspekty, te mianowicie, które są dla nas w a ż n e albo ze względu na nasze codzienne sprawy, albo z punktu widzenia zespołu akceptowanych reguł proceduralnych, zwanych m e t o d ą n a u k o w ą (Schiitz 1984, s. 139-140). Dlatego nie można generalizować postaw czy nastawień współczesnego Polaka wobec sąsiednich nacji. Dlatego też, wspomniany na wstępie pijany grabarz może być, w zależności od potrzeby, a nawet nastroju obserwa­ tora, postrzegany raz negatywnie, raz pozytywnie. Dlatego także różne może być rozumienie tak ściśle przecież, wydawałoby się, określonych kategorii swojskości i obcości. LITERATURA B i k o n t A. 1986 Tożsamość społeczna w świetle prac H. Tajfela i J.C. Turnera, „Przegląd psycho­ logiczny", t. 29, nr 3, s. 769-783. Fellmann F. 1993 Świat przeżywany i świat duchowy. Feomenologiczne pojęcie teoria kultury, [w:] Świat przeżywany. a protestancka Fenomenologia i nauki społeczne, świata Warszawa, s. 48-102. Mead M. 1978 Kultura i tożsamość. Studium dystansu międzypokoleniowego, Warszawa. Mróz L. 1979 Świadomościowe wyznaczniki dystansu etnicznego, „Etnografia Polska", t. 23, z. 2, s. 157-168. Schiitz A. 1984 Potoczna i naukowa interpretacja scientystyczne ludzkiego działania, tendencje w socjologii współczesnej, Sowa F. 1990 System fonologiczny polskich gwar spiskich, W r o c ł a w . Starek E. 1954 Strój spiski, P o z n a ń . Stomma L. 1986 Antropologia kultury wsi polskiej XIX w. Warszawa. T u r n e r J. 1985 Struktura teorii socjologicznej, Warszawa. [w:] Kryzys i schizma. Warszawa, s. 137--192. Anty- �172 PAWEŁ S C H M I D T PAWEŁ S C H M I D T THE SAME B U T DIFFERENT. 'COMMMON SENSE INTERPRETATION' OF T H E SOCIAL R E A L I T Y OF ETHNIC B O R D E R L A N D Summary T h e text published here was the author's paper read at the 19'* General Meeting of the Polish th Sociological Society Sept. 22 1997 in Katowice. The author presents the problems of the ethnic borderland or rather the interpretation of particular concepts concerning it. ("difference", "familiar­ ity", "strangeness") in the perspective of the "common knowledge" peculiar to its inhabitants. H e emphasizes the plurality and diversity of problems in order to point to the usefulness of social phenomenology (i.e. sociology of knowledge) in anthropological studies. T h e author stresses the role of "justification" of social phenomena by their interpretation in terms of shared constructs of common knowledge. O n the ethnic borderland experience of difference belongs to the basic components of people's everyday life and thus common knowledge becomes an essential instrument of interpretation of the behaviour both of one's own people and 'the others'. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0f708b75960bece14dc225039e7e7b37.pdf a63c0af131dbce47283c9db6b043f73b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1613 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1493 Title A name given to the resource Kultura ludowa w filmie polskim lat siedemdziesiątych / ETNOGRAFIA POLSKA 1998 t.42 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1998 t.42, s.173-186 Creator An entity primarily responsible for making the resource Pełczyński, Grzegorz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S T U D I A I M A T E R I A Ł Y „Etnografia Polska", t. X L I I : 1998, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 G R Z E G O R Z PEŁCZYŃSKI Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej U A M , P o z n a ń K U L T U R A L U D O W A W F I L M I E POLSKIM L A T SIEDEMDZIESIĄTYCH W ciągu stuletnich dziejów kinematografii polskiej nakręcono mnóstwo filmów, których akcja toczy się na wsi, głównymi bohaterami są chłopi i które poruszają problemy tej właśnie klasy społecznej. W takich filmach ze zro­ zumiałych powodów ukazywane są elementy kultury ludowej. Twórcy filmowi przedstawiają je bardzo różnie. Film fabularny nie jest jedyną dziedziną artystycznej działalności, w której wykorzystuje się kulturę ludową. Czyni się to z powodzeniem w literaturze, sztukach plastycznych, muzyce bądź w rozmaitych widowiskach scenicznych. Trudno nie zauważyć, że w dziełach literatów, plastyków, muzyków, a także w występach zespołów folklorystycznych jedynie przetwarza się wybrane ele­ menty kultury ludowej. Podobnie bywa niekiedy w filmach. Ale ich twórcy mogą też - co zresztą czynią najczęściej - zrekonstruować kulturę ludową mniej czy bardziej konkretnego regionu i okresu historycznego. Dlatego więc na ekranie wydaje się ona bliższa autentykowi aniżeli na przykład w powieści. Badacze chłopskiej kultury częstokroć interesowali się zagadnieniem wyko­ rzystywania jej przez twórców kultury narodowej. Praktykę tę na ogół określali mianem folkloryzmu (por. Burszta 1985, s. 298-304; Smolińska 1995). Zdumie­ wa jednak fakt, iż prawie wcale nie zainteresowali się dokonaniami filmowców, pozostawiając je krytykom i filmoznawcom. A przecież ostatnie dwa pokolenia Polaków poznały kulturę ludową raczej tylko w takiej postaci, w jakiej odtwo­ rzono ją na kinowym czy telewizyjnym ekranie. Jednak stary paradygmat uprawiania etnografii nie stwarzał odpowiednich możliwości badań nad filmem. Ale nawet kiedy w latach siedemdziesiątych zaczął się on zmieniać (Buchowski 1995, s. 40^43), kiedy zaczęła formować się antropologia filmu (zob. Numer specjalny...), kultura ludowa w filmie fabularnym nie stała się przedmiotem wnikliwych badań. A bez wątpienia, jak stwierdził znawca filmu etnograficzne­ go, Maciej Łukowski, jest „to także obszar do szczegółowego omówienia" (Łukowski 1987, s. 125). Jak na razie leży on odłogiem. Porównując wizerunki kultury ludowej w filmach fabularnych z kolejnych epok polskiego kina, dostrzega się mnóstwo różnic pomiędzy nimi. Nic w tym dziwnego, bo przecież wyobrażają one kulturę ludową z rozmaitych �174 G R Z E G O R Z PEŁCZYŃSKI jej okresów, a także regionów. Ale najbardziej interesujące są chyba nie te różnice, które wynikają z czasu i miejsca akcji, lecz te, których źródło znajduje się w założeniach ideologicznych i artystycznych twórcy danego filmu, na ogół zgodnych z etosem jego epoki (por. Skotarczak 1996). Należy więc w pełni zgodzić się z Ryszardem Kantorem, który pisał, że „problematyka wiejska w polskim filmie fabularnym [...] to temat, który nie może być traktowany autonomicznie, w oderwaniu od zjawisk społecznych i politycznych, od przemian cywilizacyjnych i mentalnych, od kondycji polskiej literatury, pol­ skiego teatru, sztuk plastycznych itd..." (Kantor 1991, s. 42). Przed I I wojną światową filmy o chłopach, filmy ukazujące kulturę chłop­ ską, kręcono sporadycznie. Ich liczba wyraźnie wzrosła w kinematografii powojennej, co było podyktowane w dużej mierze względami politycznymi. Władza, określająca się chętnie jako „ludowa", niejako sprzyjała ludowej tematyce w dziełach artystycznych. Jednakże jej poruszanie nie mogło być sprzeczne z aktualnie obowiązującą ideologią. W okresie panowania kanonów socrealistycznych w sztuce, a więc mniej więcej od końca lat czterdziestych do połowy pięćdziesiątych, obraz kultury ludowej rekonstruowano w takich między innymi filmach jak „Jasne Łany" (1947) w reżyserii Eugeniusza Cękalskiego, „Gromadzie" (1952) Jerzego Kawalerowicza i Kazimierza Sumerskiego czy „Pożegnaniu z diabłem" (1957) Wandy Jakubowskiej. Starano się w nich skupić uwagę na tradycyjnych stosunkach ekonomicznych na wsi, które ukazywano jednoznacznie jako niesprawiedliwe, co miało tłumaczyć nieuchronną konieczność ich zmiany. Z kolei w innych filmach, w „Warszawskiej premierze" (1951) w reżyserii Jana Rybkowskiego i „Młodości Chopina" (1952) Aleksandra Forda udowadniano ludową proweniencję kultury narodowej. W filmach okresu „małej stabilizacji", czyli realizowanych od końca lat pięćdziesiątych do końca sześćdziesiątych, charakteryzujących się większą swo­ bodą twórczą, kultura ludowa jawiła się zazwyczaj jako przejaw zacofania. W takich filmach jak „Mój drugi ożenek" (1964) Zbigniewa Kuźmińskiego czy „Wiano" (1964) Jana Łomnickiego szokuje prymitywna, wiejska obyczajowość. Najwybitniejszymi filmami o tematyce wiejskiej, jakie powstały w latach sześćdziesiątych, są bezsprzecznie „Sami swoi" (1967) Sylwestra Chęcińskiego oraz „Słońce wschodzi raz na dzień" (1967, premiera 1972) Henryka Kluby. Ten pierwszy w komediowej formie ukazuje zderzenie kultur, a także zde­ rzenie różnych charakterów, które nastąpiło tuż po wojnie na Ziemiach Odzy­ skanych. W pierwszych latach powojennych dzieje się również akcja filmu Kluby, który w sposób wielce wyrafinowany posłużył się w nim poetyką mitu. Ten artykuł poświęcony jest wizerunkom kultury ludowej w filmach fabu­ larnych lat siedemdziesiątych opowiadających o chłopstwie - wyjątkowo licznych i różnorodnych w tym okresie. Badając te wizerunki, trzeba się przede wszystkim zastanowić nad sposobami ich kreacji, a także nad ich funkcją w dziele filmowym. �175 K U L T U R A LUDOWA W FILMIE POLSKIM Lata siedemdziesiąte, kojarzące się z rządami Edwarda Gierka, to kolejna epoka w dziejach Polski Ludowej, liberalniejsza od poprzedniej, pełna złudzeń co do znaczenia kraju w świecie. Niewątpliwie dla sztuki to okres nie najgor­ szy, powstało wszak wtedy sporo wybitnych dzieł. Produkcja filmowa była wówczas stosunkowo duża i bardzo zróżnicowana. Kręcono giganty historycz­ ne przypominające o dawnej wielkości Rzeczypospolitej, rozwijało się kino moralnego niepokoju usiłujące krytykować niesprawiedliwe układy społeczne, powstawały też filmy eksperymentalne. W tej dekadzie nakręcono najwięcej filmów o chłopach , filmów wykorzy­ stujących kulturę ludową. „Jeżeli w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych - pisał Czesław Dondziłło - tradycyjna kultura wiejska kojarzyła się twórcom z anachronizmem i zacofaniem, które zlikwidować trzeba jak najszybciej, 0 tyle młode kino [...] lat siedemdziesiątych w umierającej tradycji kultury chłopskiej zaczęło dostrzegać wartości godne ocalenia" (Dondziłło 1985, s. 37). Przekonano się bowiem, że odrzucenie tych wartości było zbyt pochop­ ne. Nie tylko zresztą ze względów moralnych, lecz także artystycznych. Trudno wyobrazić sobie większy hołd złożony tradycyjnym wartościom moralnym, obejrzawszy telewizyjny film Jerzego Zaorskiego pod tytułem „Chleba naszego powszedniego" (1974). Bohater tego filmu, starszy mężczyz­ na ze wsi pracujący w Warszawie (Bolesław Płotnicki) w najprostszych czyn­ nościach nieomal celebruje owe wartości, niespotykane już zresztą u miesz­ czuchów. Znamienne jest to, iż uosabia je człowiek pochodzący właśnie ze środowiska wiejskiego. 1 Wyrazem fascynacji kulturą wiejską w kinie lat siedemdziesiątych jest przede wszystkim szereg filmów, których akcja dzieje się w okresie zaborów, kiedy to kultura ta przeżywała największy rozkwit. Niewątpliwie wizja bogatej 1 pełnej siły kultury ludowej ukazywana w tych filmach mogła być szczególnie pożądana przez ówczesne władze. Kaszubska kultura ludowa zauroczyła Ryszarda Bera, który w 1971 r. nakręcił „Kaszebe". Jego konsultantem do spraw etnograficznych i zarazem odtwórcą jednej z głównych ról był znany pisarz kaszubski, Jan Piepka. W filmie wyróżnić można dwa wątki fabularne: pierwszy opowiada o dziew­ czynie, która nie może pogodzić się ze śmiercią ukochanego, drugi o walce rybaków kaszubskich (polskich) z niemieckimi. Twórcy filmu częstokroć kon­ centrują uwagę na osobliwościach etnograficznych Kaszub. Z wielką dokład­ nością zrekonstruowano tutaj wszystko to, co składało się na kulturę Kaszu­ bów u schyłku X I X w. Nawet większość dialogów toczy się w języku ka­ szubskim, raczej niezrozumiałym dla widza. Niektóre, dość obszerne partie „Kaszebe" przypominają film etnograficzny. Pewnie dlatego krytycy zarzucili filmowi nadmiar ludowości (np. Eberhardt 1971). 1 Jednakże w c i ą ż narzekano n a m a ł ą liczbę f i l m ó w o tematyce wiejskiej: Gałaj (1974); Dlacze­ go nieobecni? (1979); Wójcik (1983). �176 G R Z E G O R Z PEŁCZYŃSKI Swoją fascynację kulturą ludową potwierdza Ber następnym filmem pod tytułem „Przez dziewięć mostów" (TVP 1973). Scenarusz na podstawie włas­ nej powieści zatytułowanej „Nagi sad" napisał Wiesław Myśliwski. Film opo­ wiada o ojcu (Franciszek Pieczka), który musi przez dziewięć mostów prze­ prowadzić swą żonę wraz z chorym dzieckiem, by dziecko ozdrowiało. Reży­ ser próbuje zrozumieć, co kryje się w umysłach ludzi, którzy wierzą w skutecz­ ność takich właśnie zabiegów. Jest to dość trudne zadanie. Z pewnością proza Myśliwskiego, znawcy chłopskiej mentalności, pomogła się z nim uporać. Klasyczne dzieła literackie - bardzo chętnie w latach siedemdziesiątych ekranizowane - bywały nieraz pierwowzorami filmów w taki czy inny sposób związanych z kulturą ludową. Przykładem może być „Wesele" w reżyserii Andrzeja Wajdy z 1973 r. Na pewno ekranowa wersja dramatu Stanisława Wyspiańskiego, w którym tak wielu jest chłopskich bohaterów, dała większą możliwość wykorzystania kultury ludowej, niż przedstawienie sceniczne. Nie­ przypadkowo w czołówce filmu wymieniono Zdzisława Szewczyka z Muzeum Etnograficznego w Krakowie. Film mógł przybliżyć rozmaite elementy kul­ tury podkrakowskiego chłopstwa, wydobyć z nich więcej znaczeń. Nade wszystko zaś wprowadzić w samo centrum obrzędu. Na tyle pozwalał pierwo­ wzór mający od dziesiątek lat ustalone miejsce w polskiej kulturze i w świado­ mości narodowej Polaków. Przedsięwzięciem nie mającym precedensu w dotychczasowej produkcji filmowej byli „Chłopi" (1973), trzynastoodcinkowy serial telewizyjny (zrealizowa­ no też dwuczęściową wersję dla kin) Jana Rybkowskiego, według powieści Władysława Reymonta. Konsultantem filmu był Mieczysław Róg-Świostek, komunistyczny działacz polityczny i publicysta zajmujący się sprawami chłopski­ mi. Wyjątkowość tej ekranizacji polega właśnie na jej rozmiarach: przez trzynaś­ cie godzin pokazuje się życie pouwłaszczeniowych chłopów z zamożnej łowickiej wioski. Taki metraż pozwala na ukazanie tego życia w niezwykle dokładnie odtworzonym kontekście kulturowym. Część krytyków (Mruklik 1974, s. 5; Łużyńska-Doroba 1991, s. 120-121) uważała, że twórcy filmu poświęcają temu kontekstowi zbyt dużo uwagi. Niewątpliwie kultura ludowa jest w tym serialu wciąż obecna, ale nie cierpi na tym fabuła rozwinięta w kilka wzajemnie powiązanych wątków. Z pewnością Rybkowskiemu nie można postawić takich samych zarzutów, jak twórcy „Kaszebe". Chyba jedynie dziewiąty odcinek serialu, zatytułowany „Wielkanoc", w nadmiarze wypełniają scenki niczym z filmu etnograficznego. Ponieważ akcja serialu dzieje się w ciągu jednego roku można było w nim ukazać kulturę ludową zgodnie z jej naturalnym rytmem, wyznaczającym jej periodyczną zmienność. Dało to sposobność do ukazania poszczególnych stadiów obrzędowości dorocznej. Ale także te składniki, które temu rytmowi nie podlegają znalazły się w niektórych odcinkach. Przykładów dostarcza wiele scen obrazujących codzienną egzystencję bohaterów. Niewątpli­ wie serial Rybkowskiego zawiera bardzo dokładny opis kultury łowickiej ostatniej ćwierci X I X w. Poszczególnym elementom kultury ludowej nie nadano jednak jakichś znaczeń dodatkowych. Na nic więcej nie pozwalały ramy �K U L T U R A LUDOWA W FILMIE POLSKIM 177 gatunkowe - „Chłopi" bowiem są serialem obyczajowym. W role stosunkowo licznych bohaterów tego serialu wcielili się popularni aktorzy. Kreując daną postać, każdy z nich prócz cech charakteru musiał uwzględnić jej miejsce w społeczności lokalnej, a w związku z tym jej specyfikę kulturową. W wyniku ich pracy powstał szereg wyrazistych i mocno zapadających w pamięć po­ staci chłopskich, wśród których wyróżniają się zwłaszcza: Boryna (Władysław Hańcza), Jagna (Emilia Krakowska), Dominikowa (Jadwiga Chojnacka) czy Kuba (Tadeusz Fijewski). Kolejnym ludowym serialem telewizyjnym, a także filmem kinowym, był „Janosik" (1974) Jerzego Passendorfera. Nie jest to adaptacja żadnego z licz­ nych utworów literackich o słynnym słowackim rozbójniku. W Czechosłowacji powstały o nim trzy filmy, z których najbardziej znany jest „Janosik" Martina Frica z 1936 r. (Karcz 1973, s. 136-138). Wszystkie, łącznie z „Janosikiem" Passendorfera, są odmianą gatunku określanego mianem „filmów płaszcza i szpady". Jak wiadomo, akcja takich filmów dziać się musi w czasach histo­ rycznych i obfitować w mnóstwo nieprawdopodobnych awantur. Nie brak w nich wątków romansowych, a także komicznych. Akcja polskiego „Janosi­ ka" toczy się w ciągu kilku lat pierwszej połowy X I X w. na Podhalu, aczkol­ wiek jego twórcy nie zadali sobie trudu, ażeby zrekonstruować jakąś konkret­ ną epokę. Taka dezynwoltura wobec historii w „filmach płaszcza i szpady" jest najzupełniej dopuszczalna. Tytułowy bohater omawianego filmu (Marek Perepeczko) jest rozbójnikiem, jego profesja implikuje więc żywot pełen przy­ gód. Spośród jego kamratów wyróżnia się Pyzdra (Witold Pyrkosz) i Kwiczoł (Bogusz Bilewski), a ich błazeńskie kłótnie wprowadzają sporo humoru. Janosik ma oczywiście ukochaną, która jednak wbrew legendzie nie przy­ czynia się do jego zguby. Ukazane w filmie elementy kultury góralskiej, takie jak stroje, architektura czy muzyka, mają za zadanie tworzyć jedynie tło dla zbójeckich przygód. Gwara, a właściwie pewne jej składniki: intonacja i niektóre słowa, niekiedy służy do wzmacniania efektów komicznych. Porównując „Janosika" z „Chło­ pami" zauważa się, iż jego twórcy niewiele w nim zaprezentowali kultury ludowej. Jednakże na więcej chyba nie zezwoliła konwencja filmu. Przeciwieństwem „Janosika" zdaje się być „Ród Gąsieniców" (1979), se­ rial telewizyjny zrealizowany przez Kondrada Nałęckiego, według powieści Józefa Kapenika. Więcej w nim bowiem dbałości o realia historyczne, a przede wszystkim kulturowe. W czołówce wymienionych zostało aż kilku konsul­ tantów: Aleksandra Bogucka, Andrzej Kapeniak, Bolesław Karpiel, Leon Niedzielski, Józef Pitoń, Tadeusz Szczepanek i Zdzisław Szewczyk. Serial opowiada o kilku pokoleniach góralskiego rodu Gąsieniców od początku X I X w. do 1918 r. Twórcy chcą pokazać, w jaki sposób ich dzieje łączą się z dziejami regionu i całej Polski. Gąsienicowie z początku X I X w. to rozbójnicy mający tylko świadomość przynależności do społeczności lokalnej, względnie regionalnej, a ich potomkowie z początku następnego stulecia czują się już Polakami. Poszczególne etapy procesu ich unaradawiania, w każdym �178 G R Z E G O R Z PEŁCZYŃSKI z sześciu odcinków komentuje głos zza kadru. Nade wszystko zaś proces ten ukazuje zawikłana historia rodu. W omawianym serialu z ogromnym pietyzmem odtworzono kulturę góral­ ską. Nie jest to abstrakcyjna góralszczyzna z „Janosika", ale w miarę pełny obraz kultury mieszkańców Podhala danego okresu historycznego. Podobną dbałość w odtwarzaniu kultury ludowej wykazali jedynie twórcy „Kaszebe". Wziąwszy pod uwagę choćby tylko materialne składniki kultury, które dość łatwo ukazać na ekranie, dojdzie się do konkluzji, iż nie spełniają one wyłącznie funkcji dekoracji filmowej, lecz przyczyniają się do zaistnienia przestrzeni, w której mogą dziać się losy poszczególnych osób. Z nie mniejszą skrupulatnoś­ cią przedstawiono inne sfery kultury ludowej. Bohaterowie „Rodu Gąsieniców" mówią gwarą góralską, niestety nie zawsze zrozumiałą dla ceprów. Nierzadko śpiewają czy grają, ale zawsze jest to uzasadnione akcją. Ich obyczaje zdumie­ wają surowością, umotywowaną jednakże trudnymi warunkami życia. W serialu Nałęckiego występuje bardzo wiele postaci, brak tu bohatera, którego się pamięta, może poza Mariką (Hanna Skarżanka). Widz zapamiętuje raczej całą społeczność złożoną z ludzi partycypujących w tej samej kulturze, aniżeli pojedyncze postacie. Ci ludzie cenią sobie osobistą niezależność, są częstokroć skrajnymi indywidualistami. Ale wielką wartością jest też dla nich grupa, do której należą, dlatego mogą uczynić wiele, by zachować jej odrębność. W latach zaborów i także w początkowym okresie pierwszej wojny świato­ wej dzieje się akcja filmu Tadeusza Kijańskiego „...Cóżeś ty za pani" (1979). Jego scenariusz został zainspirowany motywami powieści Tadeusza Nowaka „Obcoplemienna ballada". Jest to film o skomplikowanych stosunkach międzyzaborowych, a zarazem o rodzącej się świadomości narodowej chłopów pol­ skich i o krwawej ofierze, jaką muszą oni złożyć, żeby ich ojczyzna mogła cieszyć się wolnością. Podejmując tę niełatwą tematykę reżyser posługuje się bardzo często niejednoznacznymi sposobami filmowego wyrazu, do czego niewątpliwie skłaniała proza Nowaka, a ponadto określona tradycja mówienia o sprawach narodowych. Już samo miejsce akcji filmu Kijańskiego daje się rozmaicie interpretować, jest nim bowiem wioska położona na granicy zaboru rosyjskiego i austriackiego. Po obu stronach zaborczego kordonu pojawia się wielce alegoryczna postać - karuzelnik. Treści patriotyczne wyrażone są w tym filmie także poprzez rozmaite elementy kultury ludowej, wszak jego głównymi bohaterami są chłopi. Jeden z nich jest rzeźbiarzem wyrabiającym figurki orłów (Łużyńska-Doroba 1991, s. 165-174). Z 1979 r. pochodzi też „Placówka" Zygmunta Skoniecznego, będąca ekra­ nizacją znanej powieści Bolesława Prusa. „Placówka" mówi o walce chłopa polskiego z obcymi kolonistami, zatem jak „...Cóżeś ty za pani" porusza istotne kwestie narodowe. Jednakże film Skoniecznego to dzieło realistyczne. Kultura ludowa jest w nim więc tym, czym jest w rzeczywistości. Warto zauważyć, że reżyser kreuje ją bardzo świadomie, choć nie całkiem zgodnie z literackim pierwowzorem. W wypowiedzi dla „Filmowego Serwisu Praso­ wego" mówił: „Wzorzec etnograficzny wskazuje na Lubelszczyznę, bo znał ją �K U L T U R A LUDOWA W FILMIE POLSKIM 179 Prus z dzieciństwa i swoich pobytów w Nałęczowie. Mnie bliskie jest Sieradz­ kie. Stąd kostium sieradzki. Nie jest on dosłowny, ale nosi jego cechy. Stąd też wzorzec budownictwa" (Skonieczny 1979). Taka zmiana była możliwa dlate­ go, że reżysera interesował głównie określony problem dotyczący w czasach zaborów większości chłopów polskich, niezależnie od regionu. Bez wątpienia za współtwórcę filmu uznać należy Franciszka Pieczkę. Grając Józefa Ślimaka musiał on ukazać ewolucję świadomościową tego bohatera, nie opuszczając przez cały czas jednego kontekstu kulturowego. Bardzo interesującym przedsięwzięciem jest adaptacja „Chama" Elizy Orzeszkowej, dokonana przez Laco Adamika w 1979 r. W tym telewizyjnym filmie miasto zostało przeciwstawione wsi: ludzie z miasta są źli, wsiowi natomiast dobrzy. Pochodząca z miasta Franka, wychodząc za mąż za Pawła, przenosi się na wieś. Mimo iż chłopi, pośród których przebywa są łagodni i bardzo jej życzliwi, ona czyni im wiele złego, zwłaszcza swemu mężowi. Nie wynika to jedynie z jej charakteru. Franka, będąca do niedawna służącą we dworze, nie umie czy też nie chce dostosować się do życia na wsi. Nie potrafi zaakceptować własnej deklasacji, na którą się nieopatrznie zgodziła. M ą ż wykazuje jednak dla niej wiele cierpliwości, jest nie tylko gotowy wykonywać kobiece prace, ale nawet przebaczać jej zdrady. Ten cham, jak też jego krewni, pełen jest ewangelicznych cnót, których mieszczanie w ogóle nie posiadają. Osobną grupę stanowią filmy przedstawiające sytuację chłopów w pierwszych latach powojennych. Są wśród nich filmy opowiadające o zasiedlaniu wiosek na tak zwanych Ziemiach Odzyskanych: „Południk zero" (1971) w reżyserii Waldemara Podgórskiego, „Przystań" (1971) Pawła Komorowskiego, „Grzech Antoniego Grudy" (1975) Jerzego Sztwiertni, a także mówiące o walkach z party­ zantką niepodległościową: „Ciemna rzeka" (1974) Sylwestra Szyszki i „Opowieść w czerwieni" (1974) Henryka Kluby. Tematyka ta nie wymagała rekonstruowania zbyt wielu elementów kultury ludowej. W filmach o osadnikach widać ludzi z różnych regionów, a więc z odmiennych kultur lokalnych, którzy w nowym miejscu zaczynają tworzyć nową społeczność. Zanim ona powstanie, odmienne specyfiki kulturowe będą musiały się ze sobą zderzyć. Jednak wymienione filmy nie zajmują się tym zbytnio. Ich twórcy interesują się przede wszystkim psy­ chologicznymi konsekwencjami wynikłymi ze znalezienia się w niezwykłych warunkach, jakie tuż po wojnie zaistniały w niektórych częściach kraju. Realizowane w latach siedemdziesiątych filmy z chłopskimi bohaterami to oczywiście nie tylko filmy historyczne, akcja wielu z nich dzieje się na współczesnej wsi polskiej. Ich twórcy nie mogli nie przedstawić obrazu kultury wsi, o której opowiadali. Byli na szczęście świadomi, iż w ciągu ostatnich dziesięcioleci uległa ona gwałtownym przemianom. Wieś lat siedemdziesiątych ukazano w „Nie ma mocnych" (1974) i „Kochaj albo rzuć" (1977) czyli w drugiej i trzeciej części komediowego tryptyku Sylwestra Chęcińskiego, który zapoczątkowali „Sami swoi" w 1967 r. Największą atrakcją �180 G R Z E G O R Z PEŁCZYŃSKI tych filmów są dwaj, nieustannie się wadzący główni bohaterowie: Pawlak (Wacław Kowalski) i Kargul (Władysław Hańcza). Znakomite dialogi przez nich wypowiadane to dzieło scenarzysty, Andrzeja Mularczyka. W „Nie ma mocnych" zostały poruszone liczne problemy trapiące ówczesną wieś polską, a przede wszystkim brak młodych ludzi gotowych pozostać na wsi i trudnić się rolnictwem. Pawlak i Kargul zestarzawszy się, nie mają komu przekazać swoich gospodarstw, a wraz z nimi pewnych tradycji, którym starali się dochowywać wierności przez całe życie. Mimo iż udaje się im pozyskać kogoś takiego, to jednak okazuje się on być nieodpowiedni, bo zbyt „nowoczesny". Zaakceptowanie go, które w końcu następuje, oznacza pogodzenie z duchem nowych czasów. A tymi nowymi czasami jest oczywiście nader dynamiczna epoka gierkowska, której liczne aspekty film odsłania. Z kolei „Kochaj albo rzuć" opowiada o pobycie Kargula i Pawlaka w Ameryce. W filmie ukazano środowiska polonijne i ich kulturę, w której duże znaczenie ma folkloryzm. Ale pierwsza sekwencja filmu rozgrywa się w Polsce, na wsi. Zawiera ona jedną scenę wartą przypomnienia. Otóż Kargul i Pawlak wraz z rodzinami pozują do fotografii, którą chcą następnie wysłać krewniakowi żyjącemu w Ameryce. Pawlak kreuje się na człowieka sukcesu: w odświętnym stroju, na tle traktora, kolorowego telewizora i pożyczonego małego fiata. Kargul zamierzający wzbudzić litość w rodaku zza oceanu i w rezultacie odnieść materialne korzyści, staje przed obiektywem w codziennym stroju ubogiego chłopa. Nie podoba się to Pawlakowi, co wywołuje kłótnię. Ale fotograf nie może dłużej czekać, robi więc zdjęcia dwóch sąsiadów, których przebrania zestawione razem, zdają się trafnie wyrażać prawdę o ówczesnej wsi polskiej. Tę prawdę usiłuje też przekazać Krzysztof Wojciechowski w swoich bar­ dzo oryginalnych filmach, w „Kochajmy się" (1974) i „Rodzinie" (1976). Trudno je zakwalifikować jednoznacznie jako filmy fabularne, gdyż grają w nich samych siebie chłopi z pewnych mazowieckich wiosek. Ich ewident­ ny brak profesjonalizmu bynajmniej nie razi, a pozwala lepiej poznać ich psychikę, a także kulturę. Pracując prawie wyłącznie z naturszczykami, Wojciechowski realizuje swoją koncepcję „kina czystego". W jednym z wywia­ dów reżyser powiedział: „Postępuję trochę jak etnogríď, który w izolowanych zaściankach, w cywilizacyjnej głuszy odnajduje źródła nieskażonej tradycji narodowej. Interesuje mnie to, co w naszej mentalności jest stałe, niezmienne. Chciałbym poznać ten zespół cech, który składa się na tzw. charakter narodo­ wy" (Wojciechowski 1974, s. 6). Nie on jeden w latach siedemdziesiątych miał podobne cele. Jednak niezależnie od tego, czy udało mu się je zrealizować, pokazuje on współczesną mu rzeczywistość wiejską, w której niemałą rolę odgrywa wciąż tradycja. Na wsi dzieje się akcja filmów podejmujących problematykę ekologiczną. Wydaje się to zupełnie oczywiste, bo przecież mieszkaniec wsi żyje bliżej natury, może więc być niejako jej obrońcą. Przypomnieć tutaj wypada omawiany wyżej film „Chleba naszego powszedniego", w którym chłop jest uosobieniem war­ tości moralnych. W „Olśnieniu" (1976) Jana Budkiewicza mieszkańcy wsi �K U L T U R A LUDOWA W FILMIE POLSKIM 181 również są wierni swoim kanonom etycznym, które wyznaczają także ich stosunek do natury. Wierność im zapewnia tym ludziom zwycięstwo w starciu z technokratą uważającym, iż człowiek może dowolnie manipulować przyrodą. Mówiąc o „Olśnieniu" trudno nie wspomnieć o zderzeniu kultur w nim ukazanym. Bohaterem filmu jest młody Góral, Jan Gąsienica (Janusz R. Nowicki) przebywający okresowo w kaszubskiej wiosce. Stara się on przeła­ mać nieufność nowego środowiska, jednak pozostaje dlań obcym. Tylko raz, gdy ubrany w strój góralski zjawia się w miejscowej knajpie i potem - wziąw­ szy do ręki skrzypce, daje popis góralskiej muzyki, zyskuje uznanie Kaszubów. Lecz film mówi głównie o zderzeniu dwóch cywilizacji: jedna przestrzega prawa natury, druga tego nie czyni. Góral wyobcowany wśród Kaszubów staje po stronie tej drugiej. W końcu jednak dostrzega swoją pomyłkę i nie­ zwłocznie ją naprawia. Innym filmem o tematyce ekologicznej jest „Pełnia" (1979) w reżyserii Andrzeja Kondratiuka. Jego bohater, Pan Wojtek, przybywa z Warszawy na wieś, aby spędzić tutaj urlop. Ponieważ mu się tu podoba, przedłuża urlop do kilku miesięcy. A n i żona, znana warszawska aktorka, ani też przyjaciel nie są w stanie namówić go do powrotu. Wraca on dopiero wówczas, gdy sam poczuje się do tego gotowy. Ów pan Wojtek udręczony miejskim życiem na wsi znalazł ukojenie dzięki bezpośredniemu kontaktowi z przyrodą. Nie bez znaczenia byli też ludzie tu mieszkający: mieszczucha urzekła ich szczerość i prostota. Film ten wyraża zatem pochwałę wsi. Warto zauważyć, że w fil­ mach kręconych w poprzednich dekadach, z miasta na wieś przybywali na ogół ludzie pełni szlachetnych intencji, mający w niej do spełnienia misję cywilizacyjną. W „Olśnieniu" natomiast przybysz z miasta jest postacią nega­ tywną, jego działalność szkodzi naturalnemu środowisku, które potrafi chro­ nić żyjąca w nim społeczność lokalna. Z kolei w „Pełni" mieszczuch szuka na wsi wartości, których mu brakowało w mieście. A zatem w obydwu filmach występuje opozycja wieś-miasto, przy czym wieś jest dobra, miasto zaś złe. Próbą przezwyciężenia tej opozycji, jak twierdzi Roch Sulima (1985, s. 338), jest serial telewizyjny „W słońcu i w deszczu" (1979) w reżyserii Sylwestra Szyszki, według scenariusza Mariana Pilota. Ukazana w nim wieś nie jest ani dobra, ani zła. Starsze pokolenie jej mieszkańców - hołdujące jeszcze dawnym tradycjom, niemniej niż młodsze - ulegające wpływom kultury masowej, przybiera rozmaite postawy etyczne wobec aktualnych problemów. Filmem zasługującym na szczególną uwagę jest niewątpliwie „Opis obycza­ jów" (1973) zrealizowany przez Józefa Gębskiego i Antoniego Halora. Boha­ terami filmu są studenci etnografii odbywający letnią praktykę terenową w jednej z kieleckich wiosek. Znerwicowany asystent będący ich opiekunem (Zdzisław Leśniak) wymaga od nich utrwalania przejawów dawnej kultury ludowej: gwary i obyczajów. Studenci jednak nie potrafią do tego tylko ograniczyć swych zainteresowań. Najbardziej ciekawi ich pewna rodzina, która od zakończenia wojny zachowuje całkowite milczenie. Odkrywanie jej tajemnicy to najważniejszy wątek filmu. Przybyła na zakończenie praktyk pani �182 G R Z E G O R Z PEŁCZYŃSKI profesor (Zofia Mrozowska) przyznaje, że być może etnografia powinna zająć się również takim zagadnieniem. Stosunkowo wiele filmów lat siedemdziesiątych porusza problem awansu cywilizacyjnego mieszkańców wsi. W poprzednich okresach polskie kino rzad­ ko zajmowało się tym tematem, w przeciwieństwie do literatury. Bohaterowie tych filmów to ludzie, którzy opuściwszy wieś przenieśli się do miasta, lecz nawet jeśli w nim zrobili karierę, zostało to okupione niewspółmiernym wysił­ kiem. Mieszkańcy miasta zawsze postrzegali ich jako obcych i oni także czuli się pośród nich jak obcy. Poza tym pochodzenie wyznaczyło im gorszy status, czego nie byli w stanie zupełnie zmienić, nawet po osiągnięciu wysokiej pozycji w hierarchii społecznej. A ponadto mieli świadomość utraty tego wszystkiego, co gwarantowała im tradycyjna społeczność wiejska. Bohaterami omawianych filmów są z reguły inteligenci lub osoby usiłujące nimi zostać. Tytułowy bohater „Małego" (1970) Juliana Dziedziny jest zwykłym robotnikiem, bo nie udało mu się skończyć technikum. Udało to się jednak chłopskiemu synowi z filmu „Pójdziesz ponad sadem" (1974) Waldemara Podgórskiego, na podstawie prozy Ryszarda Binkowskiego. O drodze ze wsi do miasta wiodącej przez szkoły opowiadają dwa seriale telewizyjne: „Jagoda w mieście" (1971) Wadima Berestowskiego oraz „Daleko od szosy" (1976) Zbigniewa Chmielewskiego, ze znakomitymi dialogami Henryka Czarneckiego. Inteligentami są główne postacie dwóch filmów z 1978 г.: „Tańczącego jastrzę­ bia" Grzegorza Królikiewicza, według powieści Juliana Kawalca i „Wesela nie będzie" - kolejnej adaptacji prozy Binkowskiego dokonanej przez Podgórskiego. W tych dwóch ostatnich filmach, a także w „Płomieniach" (1979) Ryszarda Czekały, dokonano nader dramatycznej konfrontacji tych, którzy wieś opuścili z tymi, którzy w niej pozostali. W wymienionych wyżej filmach kultury ludowej jest raczej mało, chociaż jej pojedyncze elementy odgrywają często bardzo ważną rolę. Są bowiem czymś, czego bohaterowie muszą się pozbyć, żeby pozyskać akceptację nowe­ go środowiska. A niejeden szczegół zdradza ich wiejskie pochodzenie, na przykład jakieś wyrażenia czy intonacja gwarowa, ubiór tudzież sposób jedze­ nia. Eksponowanie tych rozlicznych niuansów możliwe jest zwłaszcza w seria­ lu, ze względu na jego metraż i strukturę. Lecz bynajmniej nie one zdają się być najistotniejsze. Bohaterowie zostali wszak określeni przez kulturę ludową nie tylko zewnętrznie, lecz przede wszystkim wewnętrznie. Zatem mieć musieli taki a nie inny światopogląd, system wartości i normy moralne. Jednakże w toku procesu awansu cywilizacyjnego wszystko to uległo różnorakim prze­ mianom. Kiedy zaś los styka ich ponownie z dawnym środowiskiem są już inni, postępują już nie tak, jak powinien ktoś, kto do tego środowiska należy. Przykładem jest Michał Toporny z „Tańczącego jastrzębia", który odmawia pomocy swoim dawnym ziomkom, mimo iż tego wymaga od niego solidar­ ność grupowa. Znakomitych przykładów dostarczają też „Płomienie", szcze­ gólnie sceny stypy ujawniające degenerację moralną członków rodziny: tych miastowych i tych pozostałych na wsi. Tytułowe płomienie na końcu filmu, �K U L T U R A LUDOWA W FILMIE POLSKIM 183 trawiące rodzinne gospodarstwo, oznaczają śmierć tych wszystkich tradycji, które pokoleniom urodzonym na wsi po wojnie są już zupełnie nieprzydatne (Dondziłło 1985, s. 48). Wyjątkowo znaczącymi współtwórcami filmów na temat awansu są akto­ rzy. To oni przecież muszą pokazać, że kreowana przez nich postać ma, albo też kiedyś miała chłopską duszę. Małego z filmu Dziedziny, granego przez Janusza Gajosa, trudno postrzegać jako chłopa, gdyż koncepcja tej postaci raczej nie wymagała determinant kulturowych. Mały Janusza Gajosa to czło­ wiek wrażliwy: jest nim w środowisku robotniczym i pewnie był nim kiedyś mieszkając na wsi. Być może jego wrażliwość, nieustanny, choć łagodny niepokój, były przed laty powodem jego migracji. Z kolei Krzysztof Stroiński w „Pójdziesz ponad sadem" i w serialu „Daleko od szosy" zagrał młodego człowieka, który świadomie decyduje się na życie inne niż to, jakie wiodą jego bliscy - na życie w mieście. Aktor potrafił pozyskać wiele sympatii dla swych postaci, zwłaszcza dla serialowego Leszka. W ich optymizmie został w jakiś sposób zawarty optymizm lat siedemdziesiątych lansowany przez propagandę sukcesu. Stroiński zagrał także młodego inteligenta pochodzenia chłopskiego w kolejnym filmie Podgórskiego „Wesela nie będzie". Jego bohater przeżywa kryzys w związku z niemożnością ustosunkowania się do swej chłopskiej przeszłości. Kreując go, Stroiński nadawał mu chwilami cechy nieomal tragiczne. Postacią bezsprzecznie tragiczną jest natomiast Toporny z „Tańczącego jastrzę­ bia", grany przez Franciszka Trzeciaka; za swój awans musi on zapłacić bardzo wysoką cenę. Niekonwencjonalna metoda narracji użyta w tym filmie pozwoliła aktorowi przeprowadzić bardzo wnikliwe studium granej postaci, w którym znalazło się też miejsce dla jej osobliwości kulturowych. Wśród omawianych w tym artykule filmów pozycję wyjątkową zajmuje „Awans" (1975) w reżyserii Janusza Zaorskiego. Ta adaptacja powieści Edwarda Redlińskiego jest niespotykaną dotąd w polskim kinie wręcz antro­ pologiczną próbą ustosunkowania się do ludowego dziedzictwa kulturowego. Jej początek przypomina filmy o tematyce wiejskiej z lat pięćdziesiątych: na wyjątkowo zacofaną wieś przybywa nauczyciel, ażeby poprzez oświatę pod­ nieść jej poziom cywilizacyjny. Pyszałkowaty i idealistyczny zarazem wydaje wojnę panującym tutaj tradycjom ludowym. Pragnie unowocześnić wieś, do czego ma się przyczynić elektryfikacja. Unowocześnienie rzeczywiście następu­ je i to w skali wręcz nieprawdopodobnej. Chłopi przestają się różnić zewnętrz­ nie od mieszkańców metropolii zachodnich, stają się też intelektualistami. Jednak nie podoba się to wczasowiczom, dla których pobyt na wsi ma być odpoczynkiem po trudach życia w nowoczesnym mieście. Poza tym okazuje się, że efektem modernizacji wsi jest także degrengolada moralna, która prze­ jawia się w nocnych orgiach. Lecz na tym film się nie kończy. Autorzy ukazują jeszcze inną możliwość rozwiązania problemu. Otóż wioska pozornie staje się tradycyjna, a tak naprawdę cepeliowska. I jako taka w pełni zadowala wcza­ sowiczów. Główny bohater żeni się z ukochaną, a noc poślubna ma miejsce w amfiteatrze wobec licznie zgromadzonych widzów. �184 G R Z E G O R Z PEŁCZYŃSKI Z powyższego streszczenia wynika, iż , Awans" pod względem formalnym jest filmem nader specyficznym. Poetyka groteski, a także eseju filmowego, pozwoliła autorom na swobodniejszą wypowiedź. Dzięki temu mogli poruszyć mnóstwo spraw, z którymi bardziej konwencjonalny twórca nie mógłby się uporać w jednym tylko utworze. Generalnie Redliński i Zaorski chcą wyśmiać i w ten sposób wyrazić swój negatywny stosunek do tego, co z polskimi chłopami uczynił ustrój narzucony Polsce w 1944 r. Zniszczył on niewątpliwie ich świat, w którym czuli się tak dobrze zadomowieni. W zamian zaś, mimo wielu obietnic, nie dał nic lepszego. Redliński i Zaorski zdają się ewokować rozmaite poglądy na temat kultury ludowej - „figury myślenia o ludowości", jak je określa Roch Sulima (1982). W pierwszej części filmu kultura ta traktowana jest jako przejaw zacofania. Jego część druga ukazuje natomiast chłopów jako ludzi w pełni uczestniczących we współczesnej cywilizacji. Do takiego uczestnictwa chciał ich doprowadzić komunizm, jednak zupełnie mu się to nie udało. W ostatniej partii autorzy wypowiadają się na temat tego, co rzeczywiście uczyniono z chłopstwem. Pokazują zatem i objaśniają jednocześnie stereotyp tradycyjnej wsi, utrwalony zwłaszcza wśród mieszkańców miast przez literaturę i mass media. Na ekranie widać więc chłopów odgrywających przed turystami farsę ludowości, przez co unaoczniają widzom cały fałsz folkloryzmu. * * * Filmy z chłopskimi bohaterami stanowią niewątpliwie znaczącą część do­ robku polskiego kina lat siedemdziesiątych. Rekonstruowana w nich kultura ludowa to z pewnością interesujący przedmiot badań. Aczkolwiek mniej waż­ ną kwestią zdaje się być zgodność filmowego wizerunku tej kultury z rzeczy­ wistością opisaną w pracach etnograficznych. O wiele bardziej domaga się wyjaśnienia problem metod i celów wykorzystania jej w filmie. Otóż najczęściej eksponowano na ekranie przejawy kultury ludowej bez­ pośrednio dostępne obiektywowi kamery. Wyzyskując urokliwość wielu jej elementów, skomponowano niejeden piękny kadr, chociażby w takich filmach jak „Kaszebe", „Chłopi" czy „Ród Gąsieniców". Jednak w niewielu dziełach ukazano mniej widoczne aspekty kultury ludowej; do wyjątków należy „Przez dziewięć mostów" i „Awans". Nie można zapomnieć o filmach, w których pokazano tylko wybrane elementy kultury ludowej bądź sytuację zaistniałą po jej zaniku, co wymagało również niemałego kunsztu. Nietrudno stwierdzić, że wielu reżyserom w uporaniu się z kulturą wiejską dopomogły literackie pierwowzory ich filmów. Zawarte w nich jej opisy i inter­ pretacje - niekiedy szczególnie wnikliwe, a przy tym sugestywne - zostały z mniejszym lub większym powodzeniem przełożone na język filmowy. Poza tym niejednemu reżyserowi pomogli etnografowie jako konsultanci. Ich nazwiska czasami utrwalano nawet w czołówkach. Autorzy omawianych tutaj filmów udowodnili, że chłopska kultura jest dziedziną kryjącą w sobie bardzo wiele możliwości twórczych. Nie tylko stanowić �185 K U L T U R A LUDOWA W FILMIE POLSKIM może swoistą scenerię mającą uwiarygodnić chłopskie pochodzenie występujących postaci. Okazało się bowiem, że ten czy ów jej składnik niejednokrotnie nabiera w filmie jakiegoś dodatkowego znaczenia. A dzieje się tak wówczas, gdy wykorzystuje się go do bardziej konkretnych celów, na przykład propagando­ wych, artystycznych czy rozrywkowych. Raczej niewielu reżyserów uznało ją za fenomen, któremu warto poświęcić cały film (Pełczyński 1988, s. 34). LITERATURA B u r s z t a J. 1987 Chłopskie B u c h o w s k i M. źródła kultury, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa. 1995 Fratrie i klany nowo-plemienia antropologów w Polsce, [w:] Etnologia polska między ludoznawstwem a antropologią, A . Posern-Zielinski (red.), Wydawnictwo D r a w a , Po­ znań, s. 35-59. Dlaczego nieobecni? 1979 Dlaczego nieobecni? (dyskusja między R . B e r e m , G . K r ó l i k i e w i c z e m , J . Kasakiem, W . M y ś l i w s k i m , M . W a ś k o w s k i m , Z . Wójcikiem), „Ekran", nr 18, s. 3-5, nr 19, s. 17-19. D o n d z i ł ł o C. 1985 Młode kino polskie lat siedemdziesiątych, M ł o d z i e ż o w a Agencja Wydawnicza, Warszawa. Eberhardt K. 1971 Miraże malowniczości, „Ekran", nr 16, s. 8. G a ł a j D. 1974 O kinie w chłopskim kraju (wywiad), „ K i n o " , nr 11, s. 3-5. K a n t o r R. 1991 Karcz Problematyka wiejska w polskim filmie fabularnym po II wojnie światowej. klęsce, „Powiększenie", nr 1-2, s. 41-52. D. 1973 Filmy płaszcza K o r n a t o w s k a M. Krajobraz po i szpady, Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa. 1990 Wodzireje i amatorzy, Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa. Ł u k o w s k i M. 1988 Polski film etnograficzny, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa. Ł u ż y ń s k a - D o r o b a J. 1991 Portret czy karykatura? Filmowy obraz świadomości społeczno-narodowej chłopów od końca XVIII w. do II wojny światowej, Wydawnictwo Uniwersytetu Ł ó d z k i e g o , Ł ó d ź . M r u k l i k B. 1974 „Chłopi" Numer specjalny 1992 w pigułce, „ K i n o " , nr 3, s. 4-7. Numer specjalny poświęcony Konteksty", nr 3-4. Pełczyński G. antropologii filmu i fotografii, „ P o l s k a Sztuka Ludowa. 1988 Ekran ludowy, „ N u r t " , nr 11, s. 33-34. 1997 Kultura ludowa w filmie, „ T w ó r c z o ś ć Ludowa", nr 3, s. 12-14. R o b o t y c k i C. 1995 Ludowość jako alternatywa i paradoks, [w:] Folklorystyka. Dylematy i perspektywy, D . Simonides (red.), Uniwersytet Opolski. Instytut Filologii Polskiej, Opole, s. 151-157. S a r z y ń s k i P. 1997 Żegnaj konopielko, [w:] Czy zmierzch kultury ludowej?, S. Zagórski (red.), Ł o m ż a . �186 G R Z E G O R Z PEŁCZYŃSKI S k o n i e c z n y Z. 1979 ( W y p o w i e d ź ) , „ F i l m o w y Serwis Prasowy", nr 17-18, s. 6. Skotarczak D. 1996 Od Astaire do Travolty. Zjednoczonych, Amerykański musical filmowy w kontekście historii Stanów Instytut Historii U A M , P o z n a ń . S m o l i ń s k a T. 1995 Folkloryzm i problem folkloryzacji, [w:] Folklorystyka. Dylematy i perspektywy, D . Simoni­ des (red.), Uniwersytet Opolski. Instytut Filologii Polskiej, Opole 1995, s. 137-150. Sulima R. 1982 Literatura 1985 Folklor i literatura, Warszawa. a dialog kultur, L u d o w a Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa. W ó j c i k Z. 1983 Polski film nie lubi wsi (wywiad), „Ekran", nr 21, s. 2-3. Wojciechowski K. 1974 Znalazłem swój matecznik (wywiad), „ F i l m " , nr 47, s. 6-7. G R Z E G O R Z PEŁCZYŃSKI T H E IMAGES O F F O L K C U L T U R E I N POLISH FILMS Summary M a n y films have been made in Poland telling about peasants and people of rural background. T h e films may become the subject of ethnographic concern. T h e point is not so much in the consistence between screen images and the ethnographic reality of folk culture. T h e problem to be discussed points at aims and methods of using folk motives in films. The elements of folk culture most often displayed in movies are those which are within the easiest reach of the cinecamera. There are however many films whose creators attempted at showing what is less visible and spectacular in folk (peasant) culture. It is by no means easy to express in the language of cinema and those films belong to the most remarkable. Some of them show only selected elements of folk culture or the social situations occuring after the former old peasant culture had been changed. This requires a great skill indeed. Helpful to film directors were the novels on which the films were based. Ethnographic consultants contributed to the value of the films too. F o l k culture is being used in cinematography in different ways. Most of folk elements make up a scenery which is supposed to point out the peasant origin of the characters. I n some films a particular detail of peasant culture become especially meaningful, introduced for different purposes - either for propaganda, or for artistic reasons or simply for entertainment. Only few film-makers considered folk culture worth making the main subject of the film. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/79be652991d4ade1902a99d83cb0643e.pdf 0c3a7151901a3dbc1bad4bfe4271529e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1615 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1495 Title A name given to the resource Recenzje i omówienia / ETNOGRAFIA POLSKA 1998 t.42 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1998 t.42, s.205-228 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z J E I O M Ó W I E N I A „Etnografia Polska", t. X L I I : 1998, z. 1-2 P L ISSN 0071-1861 S . R . Barrett, Anthropology: A Student's Guide to Theory and Method, University of Toronto Press, Toronto 1996, ss. 270 N a temat antropologii uprawianej w ośrodkach kanadyjskich wiemy stosunkowo niewiele. Kształtujące się w naszym kraju ś r o d o w i s k o antropologiczne zwraca u w a g ę g ł ó w n i e n a osiąg­ nięcia amerykańskie i brytyjskie, a całkiem od niedawna n a niektóre ośrodki antropologiczne we Francji oraz w Holandii. Z tego między innymi powodu warto przybliżyć pracę pod tytułem d o ś ć o g ó l n y m i skromnym Anthropology: A Student's Guide to Theory and Method. Jej autor S . R . Barrett - profesor antropologii n a uniwersytecie w Guelphi, autor kilku książek - nie jest m o ż e g w i a z d k ą w tej dyscyplinie, lecz jest badaczem d o ś w i a d c z o n y m i uznanym. W n a j w i ę k s z y m stopniu jest on z w i ą z a n y z F . G . Bailey'em, jednym z g ł ó w n y c h reprezentantów „transakcjonalizm u " (social action theory), podkreślającego rolę aktywności ludzi i w niektórych ś r o d o w i s k a c h bardziej znanego n i ż inny klasyk tego nurtu - F . Barth. S . R . Barrett poświęcał się w równej mierze teorii, j a k i badaniom empirycznym, które prowadził m.in. w Kanadzie (miasto w Ontario ukryte pod kryptonimem „Paradise"), n a Korsyce oraz w delcie Nigru. O p r ó c z ponad czterdziestu stron „ W s t ę p u " , w k t ó r y m wyjaśniona została terminologia, w e w n ę t r z n y p o d z i a ł antropologii, jej usytuowanie w ś r ó d innych nauk, cel i układ pracy, k s i ą ż k a zawiera cztery części, a w nich łącznie dziewięć rozdziałów. W każdej z czterech partii powtarza się podział n a fragment d o t y c z ą c y teorii i fragment o d n o s z ą c y się do metod. Podjęcie się r ó w n o ­ ległej analizy teorii i metod m o ż n a u z n a ć za największą zaletę recenzowanej pracy. Dalej nato­ miast u k ł a d staje się j u ż bardziej dowolny, nie zawsze zadawalający i czytelny, lecz stanowią o nim mniejsze p o d r o z d z i a ł y d o t y c z ą c e pojedynczych orientacji badawczych, metodologicznych refleksji, pojedynczych p r z y k ł a d ó w (case studies) oraz biografii badaczy. N a najniższym szczeblu tego u k ł a d u znajdują się bardzo krótkie i rzeczowe fragmenty, do których nie s p o s ó b dotrzeć inaczej niż z a p o ś r e d n i c t w e m indeksu. K s i ą ż k a m a czytelny u k ł a d diachroniczny - pierwszy rozdział dotyczy powstawania dys­ cypliny (ewolucjonizm, dyfuzjonizm, funkcjonalizm strukturalny), drugi traktuje o okresie moder­ nizacji i „podpierania" zbudowanego j u ż gmachu (ekologia kulturowa, teoria konfliktu, teoria aktywności społecznej), trzeci natomiast odnosi się do etapu burzenia i rekonstrukcji. W tym fragmencie znajdują się charakterystyki trzech orientacji: strukturalizmu, postmodernizmu i an­ tropologii feministycznej. D o takiej konfiguracji n u r t ó w badawczych ł a t w o jest zgłaszać zastrze­ żenia, mając n a względzie c h o c i a ż b y w y b ó r orientacji, ich zaklasyfikowanie (np. objęcie d w ó c h n u r t ó w funkcjonalnych jednym określeniem), zasadność zaliczania do jednej grupy, nadmierne eksponowanie niektórych z nich, co j u ż samo w sobie stanowi zafałszowanie obrazu. Zastrzeżenia rodzić m o ż e inne uproszczenie, to znaczy kwitowanie sprawy metod analitycznych przez zamiesz­ czanie p o d r o z d z i a ł ó w z a t y t u ł o w a n y c h "The Methods Literature", bez koniecznych p r ó b uszcze­ g ó ł o w i e n i a , podobnie j a k to m a miejsce w przypadku metodyki terenowej ("The Fieldwork Situation"). W sensie analitycznym jest to nieco za m a ł o w sprawie metod, o których więcej informacji rozproszono w innych partiach książki - często są to w s k a z ó w k i d o ś ć - "Some New Rules of Thumb", co w dobie daleko p o s u n i ę t e g o relatywizmu agresywne badawczego i triumfu miękkich „ m e t o d " musi polskiego czytelnika zastanawiać. Praca ma wiele zalet. Z o s t a ł a ona napisana językiem przystępnym, zawiera bardzo d u ż o ciekawych, niekiedy zaskakujących przykładów, proporcje między warstwą faktograficzną i teoretycz­ n ą w y d a j ą się b y ć dobre, a cała książka jawi się j a k o w y j ą t k o w o klarowna i systematyczna. �206 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA Zdaniem autora, ekologia kulturowa odznacza się dziewięcima podstawowymi cechami, w ś r ó d k t ó r y c h są: docenianie w p ł y w u technologii, prymat podejścia „etic", traktowanie kultury jako sfery zjawisk praktycznych i użytecznych, znaczenie podejścia nomotetycznego (dyskusyjne), zwracanie uwagi g ł ó w n i e n a systemy nie zaś n a jednostki. I n n ą ciekawą cechą opracowania jest przedstawianie pewnych kontrowersji ("The Redfield-Lewis Controversy") lub konfrontacji róż­ nych n u r t ó w , np. „feminizm i postmodernizm" lub „feminizm i marksizm". Problematyka antropologii feministycznej - jeszcze tak trudno zrozumiała dla naszych czytel­ n i k ó w - zajmuje w książce wiele miejsca, prawie pięćdziesiąt stron. Autor przedstawia założenia tej orientacji, konfrontuje j ą z niektórymi innymi orientacjami, omawia stan o p r a c o w a ń , przy­ kłady z d w ó c h odległych części świata, krytykę tego nurtu ze strony a n t r o p l o g ó w i reprezentantów innych dyscyplin, rozważając także wcale s e n s o w n ą kwestię czy kobiety radzą sobie w badaniach terenowych lepiej niż mężczyźni (tutaj bardziej celowe b y ł o b y wskazanie n a specyficzne tematy, które kobiety m o g ą realizować z w i ę k s z y m powodzeniem niż mężczyźni, a nie traktowanie sprawy w wymiarze o g ó l n o a n t r o p o l o g i c z n y m ) . T a właśnie partia książki - przyznać należy, że jest ona ciekawa i cenna - ujawnia pewne specyficzne d l a całości niedostatki, eksponowanie niekiedy d o ś ć j a ł o w y c h kwestii (predylekcja żeńskiej części środowisk akademickich do stosowania metod jakoś­ ciowych), wykorzystywanie kalek interpretacyjnych z odległych sfer rzeczywistości kulturowej jedynie ze względu n a ich zewnętrzną atrakcyjność ( „ k o l o n i a l n y charakter relacji m i ę d z y płcia­ mi"), n i e z n a j o m o ś ć kilku podstawowych z tego zakresu prac (np. fundamentalnego, odczuciu, brytyjskiego opracowania Feminism and Anthropology, w moim H . L . Moore z roku 1988), wreszcie kierowanie się w wyborze sylwetek badawczych subiektywną opinią - „ o d tych o s ó b najwięcej się n a u c z y ł e m " (s. 167). Warto d o d a ć , że w ś r ó d scharakteryzowanych bliżej przed­ stawicielek „feministycznej antropologii" znajdują się: Marjorie Shostak (badania w Botswanie), M a r l y n Strathern (badania n a Nowej Gwinei, ponadto teoretyk kultury), E l v i Whittaker (badania na Hawajach). Przedstawianie zalet oraz n i e d o s t a t k ó w pracy m o g ł o b y trwać dłużej, m u s z ę w i ę c p o p r z e s t a ć na stwierdzeniu, że książka Anthropology. A student's Guide to the Theory and Method jest p r a c ą w a r t o ś c i o w ą , zasługującą n a d o k ł a d n ą lekturę. Przytacza wiele interesującego materiału z historii antropologii, j a k również wystarczająco d u ż o ciekawych ( m o ż e nie zawsze g ł ę b o k o zinterpretowa­ nych) informacji o jej aktualnym kształcie. Jednocześnie łączy ona w jednym ujęciu sprawy teorii i metod, r o z w a ż a n i a teoretyczne i przykłady terenowe, a autor interesująco przedstawia nie tylko sylwetki badaczy, ale r ó w n i e ż umiejętnie posługuje się pojęciami, wykazuje s k ł o n n o ś ć do kon­ struowania modeli (np. model zmiany w środowisku o złożonej strukturze postetnicznej i zawo­ dowej) oraz uwrażliwienie na czyhające n a współczesnego antropologa przeszkody, których nie n a p o t y k a ł w dobie rozwiniętych s y s t e m ó w kolonialnych. Tego rodzaju refleksje zgromadzone zostały w ostatnim rozdziale książki. Sądzę, że recenzowana praca powinna b y ć bardzo pomocna w studiowaniu niezbyt odległej przeszłości antropologii, szczególnie w ś r o d o w i s k a c h akademickich. Gdyby została przetłu­ maczona n a język polski, studenci nasi otrzymaliby ciekawy materiał i z d e c y d o w a n ą pomoc w zgłębianiu tajemnic tej dyscypliny, o wiele bardziej przejrzystą i konkretną, n i ż niektóre rodzime opracowania. Mieczysław Fieldwork and Footnotes. Studies in the History of European Anthropology, Trojan H . F . Vermeulen, A . A . R o l d a n (red.), L o n d o n - N e w Y o r k : Routledge 1995, ss. 261 W kontekście etnologii europejskiej/antropologii Europy rzadko się do tej pory słyszało o d o ś w i a d c z e n i a c h specjalistycznych środowisk w Holandii. Ostatnio jednak poczyniono w tym kraju wiele w interesującym nas zakresie. Przejawia się to szczególnie w studiach d o t y c z ą c y c h strefy ś r ó d z i e m n o m o r s k i e j , etniczności i sytuacji grup imigrantów oraz w badaniach nad historią �207 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA etnografii/antropologii Europy. Niewiele jednak b r a k o w a ł o , aby w a ż n a praca z tej dziedziny, j a k ą jest Fieldwork ostatniej and footnotes. Studies in the history of European anthropology, nie o d b i ł a się w Polsce ż a d n y m echem. N a realność tego niebezpieczeństwa zwrócił mi u w a g ę jeden z jej r e d a k t o r ó w , p r o s z ą c jednocześnie o skreślenie w tej sprawie paru uwag i refleksji. Rzecz charakterystyczna, książka zaskakuje czytelnika j u ż przy pierwszym zetknięciu. Nie chodzi przy tym jednak o „ e g z o t y c z n e " postacie z okładki (okazują się one bardziej swojskimi - to rysunki naskalne z V a l Camonica), lecz o nazbyt skromny tytuł, słabo przystający do całości dzieła. Praca dotyczy bowiem nie tylko znaczenia b a d a ń terenowych - c h o c i a ż m y ś l ta została dobrze zaakcentowana, a w i ę k s z o ś ć artykułów to c o ś znacznie więcej n i ż jedynie o d n o ś n i k i i przypisy, to często wcale udane ujęcia analityczne. Drugie zaskoczenie, czekające niechybnie polskiego czytelnika, wynika ze swojskiego klimatu, jaki w tej książce panuje. Nie płynie to głównie z obecności w niej artykułu "Ethnography and anthropology, the case of Polish ethno­ logy", k t ó r e g o autorami są Z . Jasiewicz i D . Slattery (stąd w i e l o ś ć polskich nazwisk w indeksie), ale przede wszystkim zdecydowanego n a w i ą z y w a n i a do osiągnięć B . Malinowskiego przez trójkę zagranicznych a u t o r ó w - P. Skalnika, A . A . R o l d á n o oraz H . F . Vermeulena. N i e k t ó r e z a r t y k u ł ó w to jednak d o ś ć przypadkowe, chociaż przydatne przyczynki, poszerza­ j ą c e i pogłębiające zarazem stan naszej wiedzy o pra- i p o c z ą t k a c h refleksji etnograficznej (dla zachodniej Europy raczej antropologicznej) na naszym kontynencie. Chodzi tutaj o opracowa­ nia d o t y c z ą c e dzieła Orang Outang L o r d a Monboddo - inaczej Jamesa Burnetta (1714-1799) - autorstwa A . Barnarda, j a k również o artykuły d o t y c z ą c e studium H . J . Nieborera (1873-1920) 0 niewolnictwie (tekst J . J . de Wolfa) oraz o ś w i e c e n i o w y c h i romantycznych inspiracji A . Bastiana. W grupie tej korzystnie w y r ó ż n i a się artykuł na temat p o c z ą t k ó w i instytucjonalizacji etnografii 1 etnologii w Europie oraz w U S A w okresie 1771-1845 H . F . Vermeulena, w k t ó r y m p o d j ę t o się analizy t y t u ł ó w preetnograficznych o p r a c o w a ń i pojawiania się nazwy dyscypliny (np. pierwsze użycie określenia „ e t n o l o g i a " przez s ł o w a c k i e g o historyka A . F . K o M r a w roku 1783). Autor niewiele jednak wykracza poza wczesne dzieje „etnografii" w środkowej Europie, lecz w tym kontekście jego tekst jest zdecydowanie w a ż n y , dobrze udokumentowany i zasługiwałby na obszerny komentarz. S p o ś r ó d czternastu a r t y k u ł ó w skupionych w trzech partiach książki m o j ą u w a g ę zwróciło tylko kilka. Chodzi konkretnie o teksty o d n o s z ą c e się do takich zagadnień, jak: relacja etnologia - antropologia w Szwecji ( T . Gerholm), wczesne niemieckie relacje z p o d r ó ż y ( M . Harbsmeier), dzieje etnologii w Słowenii (Z. Šmitek, B . Jezernik), a przede wszystkim artykuł Т.К. Schippersa „ A history of paradoxes: Anthropologies of Europe". W pierwszym opracowaniu słusznie pod­ k r e ś l o n o centralną w z g l ę d e m antropologii pozycję entologii w Szwecji (sytuacja n a tle Europy d o ś ć specyficzna), c h o c i a ż egzemplifikacja tego zjawiska i wyjaśnienie jego przyczyn w y d a j ą mi się d o ś ć fragmentaryczne. W artykule M . Harbsmeiera o niemieckich p o d r ó ż n i k a c h z p ó ź n e g o oświe­ cenia („Spataiufklarung") zabrakło właściwie p r z y k ł a d ó w ciekawych p o d r ó ż y po peryferiach Europy, a g ł ó w n i e z rejonu ś r ó d z i e m n o m o r s k i e g o , B a ł k a n ó w oraz ze Skandynawii. Relacji z po­ d r ó ż y po tych obszarach b y ł o d o ś ć d u ż o i dla pierwszych, przednaukowych „ s y n t e z " były one w a ż n e . W tym kontekście autor zwrócił u w a g ę jedynie na obszerne dzieło S.P. Pallasa z p o d r ó ż y po Rosji (1771-1776). W ciekawym opracowaniu dotyczącym antropologii/etnologii w krajach europejskich Т.К. Schippersa r ó w n i e ż nie zabrakło n i e d o p o w i e d z e ń , uproszczeń, a nawet p o m y ł e k . T a k n a przykład ojciec niemieckiego ludoznawstwa J . W . Riehl b y ł związany z tradycją „statystyki topo­ graficznej", bracia Grimmowie natomiast z filologią; nie jest natomiast p r a w d ą , że w przypadku k a ż d e g o z nich istniały r ó w n i e znaczące p o w i ą z a n i a z tymi dwoma nurtami. B ł ę d n e jest r ó w n i e ż zdanie, że m ł o d z i europejscy antropologowie wystartowali do b a d a ń w Europie w latach pięć­ dziesiątych, w tym samym czasie, j a k młodzi antropologowie kulturowi ze S t a n ó w Zjedno­ czonych" (s. 241). Nieprecyzyjnie określono również relacje między n i e m i e c k ą „ V o l k s k u n d e " a s z w e d z k ą szkołą e t n o l o g i c z n ą S. Erixona, jak r ó w n i e ż zakres jej w p ł y w u n a m a ł e etnologie niektórych krajów. Ciekawe jest natomiast zwrócenie przez autora uwagi na niektóre (specyficzne) uwarunkowania w k s z t a ł t o w a n i u się międzywojennej etnologii we Francji - np. n a niechęć m i ę d z y �208 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA zwolennikami szkoły E . Durkheima a środowiskiem folklorystycznym (Van Gennep) - jak rów­ nież na p o c z ą t k i antropologicznych b a d a ń wsi na Wyspach Brytyjskich. Zbyt fragmentaryczne wydaje się również „ W p r o w a d z e n i e " do pracy, napisane przez jej r e d a k t o r ó w . Problem ukryty w tytule: „ T h e history of anthropology and Europe" m o ż n a rozu­ m i e ć wprawdzie d o ś ć dowolnie, powinien on jednak wykraczać znacznie poza prezentację g ł ó w ­ nych tez z konkretnych artykułów. Recenzowana praca jest jednak ciekawa, w a ż n a i konstruktywna. D l a studiujących dzieje etnografii (antropologii) w Europie stanowić powinna istotną pomoc. Mieczysław Nigel Barley, Niewinny antropolog. Notatki z glinianej chatki, Prószyński i S-ka, Trojan Warszawa 1997, ss. 211 „ N i e w i n n y antropolog" Nigela Barleya jest zapisem d o ś w i a d c z e ń i naocznych obserwacji etnografa b a d a j ą c e g o system wierzeń i o b y c z a j ó w niewielkiego k a m e r u ń s k i e g o plemienia D o w a y ó w . Relacja Barleya m a p o s t a ć zbeletryzowanego reportażu, którego język odznacza się nieby­ w a ł ą giętkością i plastycznością. Znamienny dla relacji Barleya jest także autentyzm spostrzeżeń służący rzeczowemu i wielostronnemu przedstawieniu realiów pracy w terenie. W ten s p o s ó b autor demistyfikuje romantyczny p o g l ą d osadzający świat społeczeństw plemiennych w onirycznej sce­ nerii miejsca szczęśliwego, w k t ó r y m antropolog nawiązuje ż y w ą więź porozumienia z miejscową l u d n o ś c i ą . Barley z iście d e m a s k a t o r s k ą pasją o b n a ż a p o z o m o ś ć tego przekonania; pokazuje, jak wiele istotnych r ó ż n i c oddziela krąg kultury prymitywnej od świata cywilizacji Zachodu. Dyso­ nanse te stają się źródłem psychicznego niepokoju i rozterek antropologa starającego się przywyk­ n ą ć do nowego ś r o d o w i s k a kulturowego. Jego o d m i e n n o ś ć zauważa Barley jeszcze w Wielkiej Brytanii. Skrajna biurokratyzacja i brak subordynacji widoczny w zachowaniach p r a c o w n i k ó w linii lotniczych „Air Cameroon" oraz u r z ę d n i k ó w ambasady kameruńskięj, gdzie udaje się przed p o d j ę c i e m ekspedycji, świadczą jak dalece afrykański kodeks norm i w z o r ó w postępowania l e k c e w a ż y rygory europejskiej obyczajowości. D o ś w i a d c z e n i e Barleya pokazuje, iż nie m a nic bardziej b ł ę d n e g o od p r ó b y ekstrapolacji s p o s o b ó w myślenia i zachowania kultywowanych w gra­ nicach orbis interior n a świat obcej kultury. Postrzeganie i organizowanie rzeczywistości ma bowiem niejednakowy charakter w odniesieniu do różnych społeczeństw. Zależy ono w dużej mierze od rozumienia p o j ę ć o g ó l n y c h , takich jak „przestrzeń" i „czas", które wyznaczają ludzką orientację w świecie. O b e c n o ś ć antropologa w wiosce D o w a y ó w stwarza warunki do konfrontacji r ó ż n y c h s p o s o b ó w percepcji rzeczywistości. Jeden z nich właściwy jest dla ponowoczesnego świata cywilizacji Zachodu, drugi o b o w i ą z u j e w świecie kultury prymitywnej. Czas. C z ł o w i e k a wychowanego w tradycji są w europejskiej uderza fakt, iż Dowayowie stanie precyzyjnie określić swojego wieku. Formalne miary czasu, takie jak nie tydzień i miesiąc, s t a n o w i ą tutaj bowiem produkt akulturacji i są inaczej interpretowane przez starszych c z ł o n k ó w plemienia. Starsi Dowayowie odliczają dni „ o d chwili obecnej". Aby ustalić chro­ nologiczny porządek zdarzeń posługują się sformułowaniami typu: „dzień przed dniem przed przedwczoraj". Nieznany jest im europejski nawyk planowania czasu i dysponowania nim jak c z y m ś materialnym. W kraju D o w a y ó w rytm zajęć wyznaczany jest przez periodyczność zjawisk przyrody. Po­ śpiech jest w tym świecie działaniem zbędnym. C z ł o n k o w i e plemienia robią wszystko w stosow­ nym dla siebie czasie. Monitowani do pokazania c z e g o ś w konkretnej chwili odpowiadają: „ T o nie jest dobra pora" (s. 89). Brak tu jakichkolwiek paraleli do europejskiego sposobu przeżywania t e m p o r a l n o ś c i zjawisk, k t ó r e g o manifestacją jest traktowanie czasu jako czegoś niezwykle cennego o pozorach d o t y k a l n o ś c i i atrybutach u ż y t k o w o ś c i . Jest to znamienna cecha kultury europejskiej, w której łonie d o k o n a ł o się uprzedmiotowienie czasu. Paradoksalnie, czas w kulturze D o w a y ó w pozbawiony jest aspektu, k t ó r y sugerowałby k o n i e c z n o ś ć oszczędzania go. „ L u d z i e dziwią się �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 209 - pisze Barley - ż e m o g ę czuć się obrażony, kiedy zjawiają się o dzień albo o t y d z i e ń p ó ź n i e j lub kiedy pokonawszy 15 k i l o m e t r ó w , nie zastaję ich w domu" (s. 89). N i e h o m o l o g i c z n o ś ć d w ó c h koncepcji czasu: obowiązującej w świecie kultury europejskiej i związanej ze światem kultury tradycyjnej ujawnia się t a k ż e w tym, iż w doświadczeniu człowieka świeckiego natura czasu jawi się jako jednorodna. Homo religiosus natomiast w y r ó ż n i a w czasie metafizyczne granice, momenty mocne i szczególne. Istnieje dla niego czas zwykły, powszedni i czas święty, niecodzienny. Czasem n i e z w y k ł y m jest w świecie D o w a y ó w inicjacja. Wszystkie momenty w a ż n e , p r z e ł o m o w e , inaugurujące nowy okres w życiu plemienia, wszystkie święta kalendarzowe o d n o s z ą się tutaj do ceremonii obrzezania. Jest ona szczególnie istotna, g d y ż rytualne odrodzenie - wieńczące akt inicjacji - związane jest z periodycznym stwarzaniem czasu na nowo; stanowi symboliczne znoszenie starego p o r z ą d k u i kreację nowego świata. Inicjacja m a zwykle miejsce p o m i ę d z y 10 a 20 rokiem życia. Wszyscy chłopcy z wioski poddawani są zabiegowi w tym samym czasie. Celem inicjacji jest uwolnienie obrzezanego od skazy kobiecości, zamiana „ m o k r e g o " c h ł o p c a w „ s u c h e g o " mężczyznę. Pierwsza faza obrzędu oznacza s y m b o l i c z n ą śmierć uczestnika inicjacji. W chwili opuszczenia wioski, które rozpoczyna ten etap, c h ł o p c y są jeszcze „ w i l g o t n i " i dlatego wymaga się od nich, aby przez trzy kolejne dni klęczeli zanurzeni w rzecznym nurcie. Zabiegowi obrzezania zostają poddani, kiedy zaczyna p a d a ć . N a s t ę p n i e opuszczają nadrzeczne obozowisko i udają się w kierunku g ó r . Kolejne dziewięć miesięcy jest okresem społecznej bezczasowości, który konotuje wejście obrzezanego w czas święty i niezwykły. M ę ż c z y z n a jest w ó w c z a s skrępowany tabu zakazującym mu n a w i ą z y w a n i a kontak­ t ó w z płcią przeciwną oraz nakazującym mu pozostawanie poza obszarem osady. Uczestnicy obrzędu, ze względu n a osobliwy stan w j a k i m pozostają - stan przejściowej dzikości - u w a ż a n i są z a obdarzonych niezwykłymi właściwościami magicznymi i j a k o tacy s t a n o w i ą niebezpieczeńs­ two dla t k w i ą c y c h w p o r z ą d k u życia codziennego w s p ó ł p l e m i e ń c ó w . Po zakończeniu okresu odosobnienia c h ł o p c y powracają do wioski. M o g ą uczynić to jedynie w porze suchej, co jest k o n s e k w e n c j ą symboliki przypisywanej obrzędowi obrzezania. Jego finalna faza oznacza w ł ą c z e ­ nie inicjowanych c h ł o p c ó w w porządek plemienia, jest znakiem ich naturalnego odrodzenia i wejścia w n o w ą erę czasu. Umieszczanie dziewczynki podczas pierwszej menstruacji w chacie, w której proso jest ściera­ ne n a m ą k ę stanowi ekwiwalent izolacji c h ł o p c ó w poddawanych zabiegowi obrzezania. T u r ó w ­ nież mamy do czynienia z aktem okresowego wyłączenia z życia w s p ó l n o t y , w czasie k t ó r e g o dokonuje się przeistoczenie dziewczynki w d o r o s ł ą kobietę. Miesiączkująca dziewczynka, podob­ nie j a k inicjowany chłopiec, znajduje się w czasie sakralnym i tak jak on zostaje wyrwana z ustalonego rytmu działań powszednich i skazana na odseparowanie od reszty w s p ó ł p l e m i e ń c ó w . W czasie n i e z w y k ł y m umieszczane jest także - organizowane przez D o w a y ó w dla zmarłych - święto czaszek oraz żniwa. Ich rozpoczęcie wyznaczane jest przez rytmy kosmiczne, co zgodne jest z przekonaniem, iż człowiek kultury archaicznej inicjuje nowe zdarzenie wtedy, kiedy znak do tego daje natura, nigdy wcześniej. „ N a t u r a dostarcza wzoru działalności, modelu egzystencji" - powiada M a r i a Janion (1975, s. 256). Stoi to w jawnej sprzeczności z predylekcją Europejczyka do planowania przyszłości i ścisłego przestrzegania harmonogramu zajęć. D l a człowieka Zachodu najbardziej k o n s t y t u t y w n ą cechą czasu jest bowiem trwanie. T o , że m o ż e b y ć on percypowany inaczej wydaje się Europejczykowi kuriozalne. Tymczasem - z a u w a ż a Edward Hall - czas jest dla c z ł o n k ó w kultury prymitywnej „[...] tym, co zdarza się, kiedy z b o ż e dojrzewa albo owoce doras­ tają, charakterystyczną sekwencją zdarzeń. Jest naturalnym procesem, który objawia się, kiedy ż y w a substancja odgrywa swój w ł a s n y dramat ż y c i o w y " (Hall 1987, s. 146). Przestrzeń. Przynależność do d w ó c h odrębnych s y s t e m ó w kulturowych implikuje nie tylko r ó ż n y stosunek mentalny do czasu, ale i odmienny rodzaj doświadczenia przestrzennego. P o g l ą d na świat w ł a ś c i w y dla kultury tradycyjnej zakłada dychotomiczny podział przestrzeni n a przeciw­ stawne sobie obszary. Są nimi: terytorium życia codziennego, n a k t ó r y m sacrum objawia s w ą moc jedynie poprzez obrzędy i obszar świętości n i e u p o r z ą d k o w a n e j . Jest to przestrzeń znajdująca się poza granicami zamieszkanego terytorium: bezkształtna i nieokreślona, pełna zgubnych i destruk­ cyjnych sił duchowych. Czasem, w k t ó r y m terra ignota staje się szczególnie niebezpieczna jest noc. �210 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA C i e m n o ś ć zawsze w a r t o ś c i o w a n a jest repulsywnie. Jest znakiem śmierci, martwoty, inercji. Ciem­ n o ś ć p o t ę g u j e stopień entropii, rodzi apokaliptyczny lęk. Dowayowie unikają opuszczania wsi n o c ą . Wierzą, ż e okolice nawiedzają w ó w c z a s złe moce. W y s y s a j ą one krew ludzi i b y d ł a p o w o d u j ą c choroby, a nawet śmierć. Człowiek przebywający n o c ą poza granicami wioski n a r a ż o n y jest na ataki dzikich bestii; grozi mu także spotkanie z olbrzymem Pieprzową G ł o w ą , który - j a k wierzą tubylcy - o k ł a d a p o d r ó ż n y c h razami. (Strach przed P i e p r z o w ą G ł o w ą skutecznie zapobiega „wałęsaniu s i ę " kobiet po okolicy. „Wałęsającym się" kobietom imputuje się c u d z o ł ó s t w o . ) Jedynie człowiek wyrosły w świecie municypalnych o b s z a r ó w kultury Zachodu, wolny od resentymentów, a takim jest badacz, ma o d w a g ę ł a m a ć endemiczne tabu. „ D o w a y o w i e szczerze się dziwili - pisze Barley - że wędruję przez busz po ciemku i uznawali to za ryzykancką śmiałość" (s. 89). Nieprzyjaznym i niszczycielskim mocom wstępu do wioski broni palisada z ł o d y g prosa i k a k t u s ó w . Przed k a ż d ą w i o s k ą mieści się również okrągły plac, który jest miejscem celebrowania o b r z ę d ó w . N a placu tym znajduje się centralne drzewo, które pełni funkcję symbolicznej osi świata. Tutaj także eksponowane są utensylia i przedmioty istotne dla życia religijnego plemienia. Plac przed wsią, na k t ó r y m znajduje się drzewo centralne nie jest jednak jedynym świętym miejscem w s p ó l n o t y . Przestrzeń egzystencjalna m o ż e b y ć bowiem przerywana nieskończenie wiele razy. Miejscami sakralnymi s ą także domy D o w a y ó w , których architektura odwzorowuje geome­ tryczną b u d o w ę centrum. M a j ą one kształt rotundy, a w y d ł u ż o n e s t o ż k o w a t e dachy imitują obraz axis mundi, słupa kosmicznego, który umożliwia łączność p o m i ę d z y trzema poziomami wszech­ świata. W ten s p o s ó b dom mieszkalny kosmizuje świat, znosi chaos poprzez nadanie mu kształtu i struktury. Cechy miejsca świętego posiada również chata stanowiąca miejsce fizycznej i sym­ bolicznej izolacji miesiączkującej kobiety oraz sanktuarium, w k t ó r y m przechowywane są konse­ krowane czaszki. Fragmentem przestrzeni j a k o ś c i o w o r ó ż n y m od innych jest także znajdujące się niedaleko zagrody dla b y d ł a miejsce, gdzie zakopane są święte kamienie. M a j ą one z a p e w n i ć z d o l n o ś ć do r o z m n a ż a n i a zwierzętom, ale m o g ą oddziaływać także na p ł o d n o ś ć człowieka i dlate­ go wolno zbliżać się do nich jedynie osobom starszym, które nie m o g ą j u ż m i e ć potomstwa. Święte kamienie i naczynia przechowywane są również poza terytorium osady, w miejscach szczególnie n i e d o s t ę p n y c h , takich jak górskie jaskinie i w y ł o m y skalne. Pozostają one pod opieką osoby o specjalnym statusie, j a k ą jest zaklinacz deszczu. Istotne dla r o z w a ż a ń nad organizacją i sposobami w a r t o ś c i o w a n i a przestrzeni w kulturze D o w a y ó w jest również zwrócenie uwagi na występujący w tej społeczności podział przestrzeni w e d ł u g kryterium płci. Jest to p o ś r e d n i o związane z wyróżnianiem przez w s p ó ł p l e m i e ń c ó w lat m ę s k i c h i żeńskich. Przestrzeń dzieli się tu zatem n a obszary, na których toczy się życie kobiet i na terytoria b ę d ą c e wyłączną w ł a s n o ś c i ą mężczyzn. Kobiety chowane są po śmierci w innym miejscu niż obrzezani, a w i ę c p e ł n o w a r t o ś c i o w i mężczyźni. Nie wolno im także p r z e b y w a ć w miejscach z w i ą z a n y c h z rytem obrzezania. M ę ż c z y ź n i i kobiety mieszkają w osobnych chatach. A k t seksual­ ny pary nie związanej ślubem odbywa się zawsze w domu kobiety. Sytuację tę zmienia diametral­ nie zawarcie m a ł ż e ń s t w a . Miejscem intymnych s p o t k a ń m a ł ż o n k ó w jest odtąd chata mężczyzny. Zachowania. O d m i e n n o ś ć obyczajowości charakterystycznej dla kultury D o w a y ó w od przy­ j ę t y c h w świecie Zachodu w z o r ó w p o s t ę p o w a n i a ujawnia się r ó w n i e ż w preferowaniu w granicach tych ś w i a t ó w różnych t y p ó w z a c h o w a ń przestrzennych. Dowayowie okazują k o m u ś sympatię siadając mu na kolanach, głaszcząc po głowie i obej­ mując. M ę ż c z y ź n i tego plemienia c h o d z ą trzymając się za ręce, sypiają spleceni w uścisku. Nie jest to jednak odbierane w kategoriach z a c h o w a ń seksualnych, co sugerowałaby norma zwyczajowa regulująca stopień bliskości k o n t a k t ó w w kulturze europejskiej. M y , wychowani w świecie Z a ­ chodu - m ó w i Hall - „[...] nie lubimy d o t y k a ć innych poza chwilami intymnymi" (Hall 1987, s. 164). Zachowanie D o w a y ó w jest więc dla Barleya p o g w a ł c e n i e m konwencji, jaka obowiązuje w świecie jego kręgu kulturowego. Ź r ó d ł o konfuzji badacza stanowi r ó w n i e ż s p o s ó b , w jaki Dowayowie demonstrują różnice statusu p o m i ę d z y zwykłymi członkami plemienia a białym przybyszem. „ L e d w o przysiadałem na kamieniu n a tym samym poziomie, co wszyscy - raportuje Barley - a robiło się okropne zamieszanie. �211 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA Ludzie rozpaczliwie usiłowali coś zmienić, znaleźć się niżej ode mnie albo nalegali, żebym spoczął n a macie, co p o d n o s i ł o m ó j status" (s. 53). Postponowanie miejscowych norm odbierane jest j a k o despekt. Badaczowi, k t ó r y u w a ż a n y jest za o s o b ę o wyjątkowej pozycji społecznej, zabrania się kontaktu z miejscowym pospólstwem, kobietami i dziećmi. Jego partnerami w konwersacji m o g ą b y ć jedynie osoby społecznie uprzywilejowane: naczelnik wioski, starcy i czarownicy. T a k ż e prowokowanie odpowiednimi sytuacji komunikacyjnej regulowane jest w społeczności Dowayów normami. Lokalny zwyczaj zakazuje poruszania w obecności niektórych osób t e m a t ó w d o t y c z ą c y c h intymnej sfery życia. Dlatego pytanie Barleya o m o ż l i w o ś ć podejmowania s t o s u n k ó w seksualnych w czasie polowania, zadane mężczyźnie, k t ó r e g o siostra z n a j d o w a ł a się w strefie objętą konwersacją, potraktowane zostało jako afront. Z zachowaniem w sytuacji komunikacyjnej w i ą ż ą się także określone reguły d o t y c z ą c e sposobu prowadzenia konwersacji. Dowayowie w y m a g a j ą od swego r o z m ó w c y ciągłych reakcji s ł o w n y c h oraz ekspresyjnych g e s t ó w . Nierealizowanie takiego modelu rozmowy powoduje, iż skonsternowany interlokutor milknie. Przytoczone przykłady społecznych z a c h o w a ń i postaw stanowią spektakularne dowody n a to, j a k odmienne prawidła i wzorce p o s t ę p o w a n i a obowiązują w świecie społeczeństw prymityw­ nych i współczesnej kultury Zachodu. T a wzajemna nieprzystawalność d w ó c h s y s t e m ó w kulturo­ wych jest w ę z ł o w y m zagadnieniem sprawozdania Barleya. Angielski antropolog u z m y s ł a w i a nam także, jak ł a t w o wpadamy w zasadzki własnej cywilizacji absolutyzując swój p o g l ą d na świat, i j a k trudno jest nam p o g o d z i ć się z myślą, że m o g ą istnieć środki o d w o ł a w c z e od tego, co w świecie naszego kręgu kulturowego uznane zostało za prawomocne. LITERATURA Hall E. 1987 Bezgłośny język, P I W , Warszawa. Gorączka romantyczna, Janion M. 1975 P I W , Warszawa. Aleksandra Rzepkowska Halina Rusek, Kulturowe wzory życia polskich rodzin na Zaolziu a asymilacja, Katowice 1997, W y d . Uniwersytetu Śląskiego, ss. 167 Jedno z najnowszych o p r a c o w a ń d o t y c z ą c y c h Zaolzia - jak zaznacza we Wstępie jego autorka, Halina Rusek - w ł ą c z a się w dyskusję nad p r o b l e m a t y k ą mniejszości narodowych oraz zagadnieniami związanymi z procesami asymilacji. Kwestie P o l a k ó w żyjących nad Olzą, podobnie jak w innych krajach socjalistycznych przed 1989 г., były rozwiązywane teoretycznie pozytywnie, w rzeczywistości jednak mieliśmy do czynienia z cichym wynaradawianiem społeczności mniej­ szościowej. Silną b y ł a też presja społeczeństwa w i ę k s z o ś c i o w e g o d ą ż ą c e g o do j e d n o r o d n o ś c i . Sytuacja polskiej grupy, która p o w s t a ł a w wyniku działania m e c h a n i z m ó w wielkiej polityki, to d o s k o n a ł y przykład ilustrujący „przebieg współczesnych p r o c e s ó w asymilacyjnych z a c h o d z ą c y c h w społeczności, k t ó r a d o s y ć wyraźnie na wszystkich płaszczyznach życia zaznacza s w o j ą odręb­ n o ś ć etniczno-kulturową, c h o c i a ż nieustannie asymiluje się ze społeczeństwem czeskim" (s. 8). Jest to r ó w n o c z e ś n i e przykład regionu pogranicza, gdzie stale mamy do czynienia z przenikaniem się kultur a miejscowa l u d n o ś ć uczestniczy w co najmniej trzech wymiarach kultury: regionalnej śląskiej, polskiej i czeskiej. T o właśnie na kulturę regionalną nakładają się kultury narodowe, polska i czeska. „Treści i wzory kultury, których nosicielami są różne grupy społeczne - w y r ó ż ­ nienie grup n a r o d o w o ś c i o w y c h to wskazanie tylko jednego aspektu zróżnicowania s p o ł e c z n e g o tego regionu - mieszają się ze sobą, d o p a s o w u j ą do nowych sytuacji i t w o r z ą coraz to nowy wymiar zjawiska nazwanego kulturą z a o l z i a ń s k ą " (s. 8). �212 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA A u t o r k a pracy stawia wiele pytań d o t y c z ą c y c h t o ż s a m o ś c i narodowej, etnicznej i kulturowej m i e s z k a ń c ó w tego zakątka pięknej Ziemi Cieszyńskiej, ich świadomości narodowej i podstaw samoidentyfikacji. Pojawiają się one w momencie, kiedy p a ń s t w o czeskie oficjalnie deklaruje w swojej polityce n a r o d o w o ś c i o w e j zasady, że bogactwo kraju leży w jego r ó ż n o r o d n o ś c i . Jest to sygnałem udzielenia jakby większej autonomii w sprawach kultury mniejszościom narodowym. Zastanawiając się nad zagadnieniem asymilacji polskiej grupy narodowej do czeskiej większości A u t o r k a konstruuje socjologiczne studium - w y k a z u j ą c się przy okazji d o s k o n a ł ą z n a j o m o ś c i ą literatury przedmiotu tak polskiej, czeskiej, j a k i zaolziańskiej - „ g ł ó w n y c h p r o c e s ó w wyznaczają­ cych podstawy egzystencji polskiej społeczności zaolziańskiej" (s. 9). Jak czytamy: „ P r z e d m i o t e m pracy są kulturowe wzory zachowania składające się n a s p o s ó b życia polskich rodzin oraz poszukiwanie w nich z a c h o w a ń nieobojętnych d l a p r o c e s ó w asymilacyjnych" (s. 9). P o d s t a w ą opracowania stała się relacja z b a d a ń empirycznych, towarzyszy im część teore­ tyczna z u p o r z ą d k o w a n ą wiedzą o rzeczywistości zaolziańskiej, skonstruowany opis s p o ł e c z n o -kulturowych u w a r u n k o w a ń omawianych zjawisk. K s i ą ż k a m a przejrzystą strukturę, składa się z siedmiu rozdziałów, które w logiczny s p o s ó b snują w y w ó d na temat kulturowych w z o r ó w życia polskich rodzin na Zaolziu i ich p o w i ą z a ń z procesami zwanymi asymilacją. Jest rezultatem wieloletnich b a d a ń . W rozdziale p o ś w i ę c o n y m s p o ł e c z n o - k u l t u r o w y m uwarunkowaniom proce­ s ó w asymilacyjnych n a Zaolziu poznajemy elementy opóźniające procesy asymilacji, a więc: spora l i c z e b n o ś ć polskiej grupy, jej z a w a r t o ś ć terytorialna, pokrywanie się, do jakiegoś czasu, struktury etnicznej z k l a s o w ą , czy silnie określone poczucie tożsamości z kulturą macierzystego narodu. Obok tego to, co j ą przyspieszało: prowadzona polityka n a r o d o w ś c i o w a , brak bieżących kontak­ t ó w z Polską, szkody górnicze (rozproszenie P o l a k ó w w d u ż y c h miastach), systematyczne „roz­ rzedzanie" polskiego ś r o d o w i s k a poprzez osadnictwo czeskie i słowackie n a pograniczu, charakter rynku pracy, m a ł ż e ń s t w a mieszane. Religia, zdaniem Autorki, w tym przypadku nie stymuluje w znaczący s p o s ó b s t o s u n k ó w n a r o d o w o ś c i o w y c h . Z o s t a ł a r ó w n i e ż z w r ó c o n a uwaga n a rolę życia organizacyjnego P o l a k ó w n a Zaolziu jako istotnego wyznacznika odrębności kulturowej. Dlatego też w dalszej części pracy brakuje mi o d w o ł a ń do tego kręgu zagadnień, szczególnie gdy Autorka - pisząc o „ w z o r a c h życia rodzin­ nego, towarzyskiego i sąsiedzkiego" (rozdz. I I I ) wyróżniając m.in. kontakty rodzinne, przyjaciel­ skie, sąsiedzkie, jakby zapomina o wspaniałych tradycjach właśnie w s p ó l n e g o , rodzinnego spędza­ nia czasu wolnego, np. w ramach imprez typu Gorolskie Święto, czy wizyt w teatrze (Scena Polska). R ó w n i e ż w tym rozdziale, k t ó r e g o tytuł sugeruje ukazanie funkcjonujących wzorów realizowanych w e w n ą t r z rodziny trochę m a ł o jest, moim zdaniem, - a m o ż e nie ma? - informacji o wzorach polskiej rodziny. M o ż e szczególny szacunek dla o s ó b starszych? M o ż e rola ż o n y -matki? M o ż e w i e l o p o k o l e n i o w o ś ć tych rodzin, a m o ż e - i n a to jest wiele p r z y k ł a d ó w - pewne, jakby zakodowane wzory aktywności kulturalno-oświatowej czyli społecznikostwo, pokoleniowy udział w pracach c h ó r ó w , z e s p o ł ó w itp. C z y wystarczy tylko w ramach w z o r ó w wychowawczych w y m i e n i ć w y s y ł a n i e dzieci do klas czy szkół polskich? Autorka pisze o roli społecznej funkcji rodziny jako punktu odniesienia dla jej c z ł o n k ó w a nie wspomina o zawodach, które są w s p ó l n e dla wielu p o k o l e ń (praca w kopalni, hucie, nauczyciel itp.). Podobnie pisząc o roli tradycji (rozdz. I V ) i m i ę d z y p o k o l e n i o w e g o przekazu jeszcze bardziej należało podkreślić z jednej strony znaczenie z n a j o m o ś c i dziejów rodziny (kroniki rodzinne, drzewa genealogiczne, hymny rodzinne itp.) a z drugiej przekazywanie wiedzy o przeszłości Zaolzia. Niestety, należy to z a u w a ż y ć z żalem, to drugie w obrębie współczesnej rodziny coraz częściej przestaje b y ć realizowane. A l e właśnie czy to oznacza, że nikt tego nie robi? W bardzo ciekawym rozdz. V I (1) „ K u czy przeciw asymilacji? Podsumowanie badań" A u t o r k a o m a w i a j ą c źródła wiedzy historycznej skupia się przede wszystkim n a roli ś r o d k ó w masowego przekazu. M o i m zdaniem, w przypadku Zaolzia bardzo w a ż n ą , żeby nie rzec najważ­ niejszą wręcz byla i jest działalność Polskiego Związku K u l t u r a l n o - O ś w i a t o w e g o . Jego imprezy, festyny, festiwale, przeglądy to bardzo istotne i znaczące formy przekazu tradycji. T o one m.in. d o p r o w a d z i ł y w latach 80-ych do zmiany stosunku m ł o d y c h ludzi do stroju ludowego. A polityka wydawnicza? Literatura regionalna, historia regionu, j e d n o n i ó w k i , materiały okolicznościowe �213 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA - wszystko to historia, dzieje tych ziem. O d lat m o ż e m y o b s e r w o w a ć wielką d b a ł o ś ć o zachowanie d o k u m e n t ó w życia polskiej grupy. Podsumowaniem r o z w a ż a ń jest rozdział V I I („Dwuwymiarowość tożsamości etniczno- -kulturowej społeczności pogranicza - p r ó b a generalizacji"), który wskazuje generalnie n a po­ d w ó j n ą identyfikację n a r o d o w ą i biwalencję kulturą, chociaż pisząc o roli i znaczeniu samoidentyfikacji m i e s z k a ń c ó w Zaolzia A u t o r k a podkreśla, i ż jest to przede wszystkim samoidentyfikacja regionalna. Pracę uzupełniają tabele statystyczne, w z ó r realizowanego kwestionariusza wywiadu oraz bogata bibliografia. Dodatkowym walorem pracy jest fakt, iż Autorka od lat mieszkając na Zaolziu w i ę k s z o ś ć prezentowanego w recenzowanej pracy materiału m o g ł a zweryfikować w prak­ tyce. Jest bowiem nie tylko badaczem czy obserwatorem analizującym polskie życie na Zaolziu, ale także jego uczestnikiem. Urszula Niemieckimi śladami po „Ziemi Obiecanej". Auf deutschen Spuren im „Gelobten Kaczmarek Land", Ł ó d ź 1997, Wydawnictwo Literatura, ss. 208 Praca przygotowana przez grono studentów germanistyki Uniwersytetu Ł ó d z k i e g o pod re­ dakcją Krystyny Radziszewskiej i przy konsultacji naukowej Stefana Pytlasa, Ryszarda B o n i s ł a w skiego oraz M a r k a Budziarka jest efektem zajęć z przedmiotu Landeskunde, prowadzonych pod kierunkiem dr K . Radziszewskiej, a mających n a celu zainteresowanie studentów historią w ł a s ­ nego miasta i regionu. K s i ą ż k a jest rodzajem przewodnika po zabytkach Ł o d z i , o m ó w i o n y c h w sześciu nienumerowanych rozdziałach, w których przedstawiono: fabryki i pałace, k o ś c i o ł y i zabytki związane ze w s p ó l n o t a m i parafialnymi, budynki szkolne, teatry, redakcje gazet, instytu­ cje dobroczynne oraz cmentarze. R o z d z i a ł s i ó d m y , przynoszący krótkie informacje o sześciu p o d ł ó d z k i c h miejscowościach zamieszkałych w znacznej mierze przez N i e m c ó w , odbiega od zasadniczej koncepcji książki, p o ś w i ę c o n e j przecież Ł o d z i . Z kolei w rozdziale ó s m y m zawarto noty biograficzne wybranych o s ó b . Tekst pracy uzupełniają współczesne fotografie opisywanych o b i e k t ó w . D o b ó r ilustracji nie zawsze wydaje się trafny, np. p a ł a c Juliusza Heinzla, w k t ó r e g o opisie wskazano na walory architektoniczne budowli, pokazany został od strony m a ł o efektow­ nego dziedzińca (s. 25). K s i ą ż k a , której wydanie sponsorowane b y ł o przez W y d z i a ł strategii U r z ę d u Miasta Ł o d z i , w zamierzeniu A u t o r ó w jest zaproszeniem - j a k piszą na wstępie - na matą ucztę odkrywały łódzkie zabytki, które warte są odkrycia, w Ł o d z i , przedstawia ich kulturę oraz pokazuje gdzie rozwijało związkowe i działały instytucje charytatywne. dla oczu, by ale zarazem informuje o historii N i e m c ó w się [ich] życie kulturalne, sportowe, Wszystkie te miejsca, budynki i instytucje, do których powstania lub działania przyczynili się w jakimkolwiek stopniu ludzie p o c h o d z ą c y z Nie­ miec - uznane zostały z a ślady niemieckie w Łodzi. Jest rzeczą powszechnie w i a d o m ą , że do powstania p r z e m y s ł o w e j Ł o d z i , zwłaszcza w pierwszym okresie jej rozwoju, przyczynili się walnie „ p o ż y t e c z n i cudzoziemcy", w ś r ó d których było wielu przybyszy z krajów niemieckich. Wiadomo również, ż e zwłaszcza Niemcy przyczynili się w pierwszym rzędzie do rozwoju ł ó d z k i e g o prze­ m y s ł u . Byli t e ż obok znacznej ilości Ż y d ó w sponsorami r ó ż n y c h inicjatyw społecznych i kultural­ nych (licznie przybyli Czesi zasilili z czasem raczej szeregi proletariatu p r z e m y s ł o w e g o ) . Pisze o tym zresztą w króciutkim, jednostronicowym wstępie prof. Stefan Pytlas. Czytelnik omawianej książki otrzymuje szereg pożytecznych informacji o budowie, projektan­ tach i czasie powstania omawianych o b i e k t ó w oraz o ich u ż y t k o w n i k a c h . W i a d o m o ś c i te, zebrane pracowicie, c h o ć j a k w y k a ż ą dalsze uwagi - po amatorsku, zaczerpnięte zostały przez s t u d e n t ó w z r ó ż n e g o rodzaju polskich i niemieckich źródeł, uzupełnionych niekiedy wspomnieniami star­ szych Ł o d z i a n . Z a p o z n a j ą c e m u się z pracą etnografowi nasuwa się jednak pytanie: co m o ż e m y u z n a ć w ogóle z a ślad niemiecki oraz kiedy jest to wyłącznie i tylko wyłącznie ślad niemiecki? �214 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA Nie m o ż e chyba ulegać wątpliwości, że jeżeli fabrykę zakładał i b u d o w a ł świeżo przybyły do k r ó l e s t w a Polskiego Niemiec, to budynek założonej przez niego fabryki m o ż n a t r a k t o w a ć jako ślad działalności Niemca w Łodzi. Autorzy pominęli jednak istotną (zwłaszcza n a użytek czytel­ nika tekstu niemieckiego) informację, że koncepcja uprzemysłowienia Łodzi p o w s t a ł a w gronie P o l a k ó w - ministrów rządu K r ó l e s t w a Polskiego. Szukając śladów działalności N i e m c ó w przed­ stawili Autorzy miasto, w k t ó r y m zabrakło w o g ó l e P o l a k ó w ! Podkreślając, kto d a ł pieniądze na b u d o w ę p o s z c z e g ó l n y c h o b i e k t ó w pominęli np. to, że inicjatywa budowy szpitala i m . A n n y M a r i i była wynikiem społecznej działalności lekarzy zrzeszonych w łódzkim oddziale Warszawskiego Towarzystwa Higienicznego, czy że działalność charytatywna w Łodzi nie wynikała tylko ze zrozumienia [ N i e m c ó w ] dla działalności społecznej (s. 124), lecz była o g ó l n ą c e c h ą epoki, w której brak zorganizowanej p a ń s t w o w e j czy samorządowej działalności socjalnej w y m u s z a ł inicjatywy indywidualne. U t o ż s a m i a n i e wszystkiego, co ewangelickie z niemieckością pokazuje w krzywym zwierciadle stosunki etniczne w mieście. T o uogólnienie jest szczególnie rażące w przypadku w c i ą g n i ę c i a na listę „ ś l a d ó w niemieckich" kościoła ewangelicko-reformowanego, do którego w Ł o d z i należeli przede wszystkim Czesi, Polacy oraz nieliczni Francuzi czy Szwajcarzy, a tylko w y j ą t k o w o Niemcy. Z opisu szkół niemieckich wynika, że p o w s t a w a ł y one na pustyni oświatowej, podczas gdy skądinąd wiadomo, że w Łodzi j u ż w 1863 г., a więc wcześniej n i ż niemiecka, p o w s t a ł a pierwsza polska ł ó d z k a pensja z a ł o ż o n a przez Teofilę S c h m i d t o w ą , a prowadzona „ w duchu patriotycznym". S z k o ł a ta, kilkakrotnie zmieniająca właścicielki, była zalążkiem zna­ nego w okresie m i ę d z y w o j e n n y m gimnazjum J . Pryssewiczówny, a następnie J . Czapczyńskiej. Autorzy, zapewne z racji swego filologicznego wykształcenia, pominęli s k o m p l i k o w a n ą pro­ blematykę asymilacji i poczucia tożsamości o s ó b pochodzenia niemieckiego, nie licząc się z tym, że dla niektórych z nich wymienianie ich p r z o d k ó w (nie m ó w i ą c o nich samych) wyłącznie w k o n t e k ś c i e n a r o d o w o ś c i i kultury niemieckiej m o ż e b y ć wręcz szokujące, czy nawet bolesne. Zdajemy sobie sprawę, że problem t o ż s a m o ś c i etnicznej jest zagadnieniem niezwykle delikatnym i trudnym do k r ó t k i e g o o m ó w i e n i a . Jednakże przemilczenia i brak informacji zwłaszcza o samoidentyfikacji niektórych z wymienianych o s ó b rzeczywiście niemieckiego pochodzenia, ale w swo­ im poczuciu P o l a k ó w , jest przekłamaniem. Pastor R u d o l f Gundlach (s. 58) założył pierwszy polski ewangelicki chór kościelny w 1916 r. W kościele Św. Jana, dzięki przychylności pastora parafii ks. Juliusza Dietricha o d b y w a ł y się n a b o ż e ń s t w a liczącej ok. 5000 wiernych Polskiej Parafii Ewangelickiej (por. s. 60-61). Przemilczenie bez jakiejkolwiek wzmianki tego, że jednak w Ł o d z i zachodziły procesy asymilacji kulturowej, polonizacji rodzin pochodzenia niemieckiego, zwłaszcza gdy w e ź m i e się pod u w a g ę cenę, jaką ludzie ci zapłacili za swą p o l s k o ś ć podczas ostatniej wojny, wydaje się nierzetelne i niesprawiedliwe. Przykładem m o ż e b y ć informacja o ks. Aleksandrze K a r o l u Falzmanie, pastorze ze Zgierza (s. 188), który zginął, jak to podano w Dachau, ale właśnie dlatego, że u w a ż a ł się za Polaka i nie chciał przyjąć Volkslisty! Nie wiem również, czy umiesz­ czenie w podobnym kontekście spolonizowanej rodziny dr. K a r o l a Jonschera obok o s ó b de­ klarujących s w ą n a r o d o w o ś ć niemiecką tak, jak czynił to np. Ernst Leonhardt (s. 191) nie jest pewnego rodzaju niezamierzoną manipulacją. A b y u n i k n ą ć n i e p o r o z u m i e ń , we wstępie powinny b y ć c h o c i a ż zasygnalizowane trudności związane z podjęciem tak skomplikowanej tematyki. T a m też n a l e ż a ł o b y w s p o m n i e ć o trudnych do uniknięcia błędach, które m o g ł y p o w s t a ć podczas gromadzenia m a t e r i a ł ó w przez zespół autorski nie znający metody pracy historyka. U badacza dziejów Łodzi i s t o s u n k ó w polsko-niemieckich omawiana tu książka rodzi p o k u s ę napisania obszernej glosy prostującej długą listę błędów, pomyłek i mylnych interpretacji. I nie chodzi tu o p o p r a w n o ś ć „ n a u k o w o - h i s t o r y c z n e g o ujęcia", do k t ó r e g o Autorzy nie rościli sobie pretensji (s. 7), lecz o szacunek dla prawdy o przeszłości, szacunek dla ludzi, których dorobek został przypomniany, wreszcie o szacunek dla czytelnika, któremu w głowie mieszać nie należy. O d przewodnika k a ż d y czytelnik m a prawo oczekiwać, że będzie go rzetelnie informował. W y b ó r obiektów i s p o s ó b ich opisu jest przywilejem autora. Natomiast udokumentowanych j u ż faktów, dat i nazwisk zmieniać mu nie wolno. Swoiste kuriozum stanowi opis kamienicy Roberta Schweikerta (s. 27-28), której pod wskazanym adresem nie ma! Nie jest to skutkiem błędu literowego, bowiem mylny adres p o w t ó r z o n y jest w spisie treści rozdziału i na planie umieszczonym na wyklejce. �215 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA Po lekturze książki trudno m i e ć p e w n o ś ć , gdzie leży Monschau, m i e j s c o w o ś ć rodzinna naj­ w i ę k s z e g o ł ó d z k i e g o p r z e m y s ł o w c a K a r o l a Scheiblera. R a z umieszczono j ą w zachodniej Nadrenii (s. 201), raz (s. 202) w Saksonii, a w tekście polskim p o s ł u ż o n o się francuskim brzmieniem tej nazwy (s. 192), co stwarza jeszcze większe zamieszanie. N i e p r a w d ą jest, że Beniamin Krusche przybył do Pabianic w 1830 r. (s. 175). M i a ł o to miejsce we wrześniu 1825 г., po rezygnacji z osiedlenia się w T u r k u (Kunitzer 1942, s. 326). F i r m a „ K r u s c h e i Ender" nie p o w s t a ł a w 1830 г., lecz 54 lata p ó ź n i e j . A b y nie p o p e ł n i ć tych podstawowych b ł ę d ó w , należało wyjść poza lekturę jubileuszowego numeru „ L o d z e r Zeitung" z 1913 r. O d tamtego czasu napisano n i e m a ł o n a temat przemysłu w ł ó k i e n n i c z e g o w Ł o d z i i okręgu. Jeśli prawdziwym m a b y ć twierdzenie, ż e K a r o l Rajmund Eisert b y ł największym w Łodzi w y t w ó r c ą w y r o b ó w w e ł n i a n y c h (s. 150), to j a k określić Juliusza Heinzla? (Pytlas 1972, s. 15). W krótkiej wzmiance o Ł ó d z k i m Towarzystwie Strzeleckim, najstarszej i najdłużej nieprzerwanie działającej organizacji niemieckiej (s. 131-132) znalazły się dwa błędy. N i e p r a w d ą jest, ż e Towarzystwo z o s t a ł o rozwiązane w 1905 r. w wyniku w y d a r z e ń rewolucyjnych. Liczyło w ó w c z a s blisko 100 c z ł o n k ó w , a lata poprzedzające wybuch I wojny 1 światowej były okresem jego w z m o ż o n e j a k t y w n o ś c i . N i e p r a w d ą jest, że budynek Towarzystwa został wybudowany w 1859 r. Pojawił się w ó w c z a s p o m y s ł budowy, ale przez długi czas nie potrafiono u p o r a ć się z biurokratycznymi przeszkodami. Budynek stanął dopiero w 1877 r. A b y to stwierdzić nie trzeba sięgać do archiwaliów. S ą n a ten temat publikacje w d o s t ę p n y c h perio­ dykach ( W o ź n i a k 1987). B r a k ł o konsekwencji w sposobie używania dawnych i współczesnych nazw ulic. Nie m o ż n a pisać, że Tytus K o p i s c h w y b u d o w a ł bielnik przy ul. Tymienieckiego (s. 191) nie p o d a j ą c obok ówczesnej jej nazwy. O dacie budowy tego najstarszego w Ł o d z i obiektu p r z e m y s ł o w e g o książka przynosi dwie sprzeczne ze s o b ą informacje. R a z są to lata 1824-1826 (s. 31), a raz r o k 1828 (s. 191). K t ó r a wersja jest poprawna? W tym przypadku wystarczyło o d w o ł a ć się do jednego z wielu p r z e w o d n i k ó w po mieście. P r z y k ł a d ó w wzajemnie przeczących sobie informacji m o ż n a niestety p o d a ć więcej. Trudno znaleźć uzasadnienie dla stosowania w książce całkiem dowolnych t e r m i n ó w w miej­ sce jednoznacznych i powszechnie przyjętych. W 1820 r. Ł ó d ź stała się o s a d ą fabryczną, nie miastem fabrycznym, istniały komisje wojewódzkie nie o k r ę g o w e (s. 14), R a d a Administracyjna w y d a w a ł a postanowienia, nie zarządzenia (s. 55), a j a k m o ż e w y g l ą d a ć „ p ó ł n o c n o - p o ł u d n i o w e skrzyżowanie w a ż n y c h tras" (s. 14) trudno się d o m y ś l i ć . Mylne jest przypisanie policji udziału w przygotowaniu miasta pod osadnictwo p r z e m y s ł o w e (s. 14). Błędne jest rozróżnienie m i ę d z y „ W i e l k i m K s i ę s t w e m P o z n a ń s k i m " a „ziemiami znajdującymi się pod panowaniem pruskim" (s. 176), p o n i e w a ż Wielkie K s i ę s t w o P o z n a ń s k i e s t a n o w i ł o część tych ziem. Nieporozumieniem jest szkic Niemieckie osadnictwo w Łodzi treści wstępem, (s. 13-15), nazwany w spisie e k s p o n u j ą c y powyrywane z k o n t e k s t ó w fakty drugo- i trzeciorzędne, a pomijający podstawowe uwarunkowania tego procesu. Pomawianie w ł a d z K r ó l e s t w a Polskiego o to, ż e były przeciwne prywatnej własności z a k ł a d ó w p r z e m y s ł o w y c h (s. 13) jest f a ł s z o w a n i e m historii lub dowodzi niezrozumienia istoty uprzemysłowienia K r ó l s t w a Polskiego w latach 1820-1830. W rze­ czywistości, na wiele s p o s o b ó w opisany j u ż protekcjonizm rządowy, p o ł ą c z o n y n a gruncie łódz­ kim ze skrajnym wręcz prywatyzmem tutejszych przedsiębiorców, czerpiących d o d a t k o w ą siłę z protestanckiego etosu pracy, zadecydowały o gospodarczym i kulturalnym sukcesie miasta. Marginesowe znaczenie m i a ł o przedłużenie osadnikom prawa do wyrębu lasu (s. 14). Wszak nie byli drwalami, lecz w ł ó k i e n n i k a m i i życiowe znaczenie miały dla nich przemilczane w tekście licencje n a b e z c ł o w y p r z e w ó z surowca, nisko oprocentowane kredyty, bezzwrotne pożyczki i otwarcie c h ł o n n y c h r y n k ó w zbytu w Rosji. T a m tkwił klucz do bogactwa łódzkich przedsiębior­ c ó w . Bez jednozdaniowej c h o ć b y wzmianki o tych czynnikach, atrakcyjność Łodzi i jej n i e p o r ó w ­ nywalny z niczym r o z w ó j p o z o s t a n ą niezrozumiałe dla nieprzygotowanego czytelnika. 1 Swego rodzaju demonstracją siły i znaczenia Towarzystwa b y ł portret zbiorowy jego człon­ k ó w , zamieszczony w „ T y g o d n i k u Ilustrowanym", 1907, nr 25, s. 511, jako ilustracja do artykułu S. G ó r s k i e g o , Niemcy w Polsce, t a m ż e , s. 511-514. �216 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA Z a g a d k ą s a m ą w sobie jest rozdział O nich się mówi. Sprawia on wrażenie „ d o k l e j o n e g o " do przewodnika, informatora o miejscach, nie o osobach. Autorzy nie ujawnili, jakie kryterium wyboru postaci zastosowali. M ó w i ć o k i m ś m o ż n a dobrze, ale m o ż n a i źle. M o ż n a też, jak zrobiono to w przypadku pastora Juliusza Dietricha, p o d a ć jedynie daty i miejsca urodzin i śmierci. W tekście książki p o ś w i ę c o n o jego osobie dwa o g ó l n i k o w e zdania. C o zatem m ó w i się o pastorze J . Dietrichu? Nie wiadomo. Jeśli wśród wspomnianych w rozdziale duchownych nie wymieniono pastora G u s t a w a Manitiusa, a tym bardziej biskupa Juliusza Bursche, o których rzeczywiście „się m ó w i " , a także pisze, to koncepcję tego rozdziału trudno zrozumieć. B ł ę d a m i szczególnie przykrymi są deformacje nazwisk. Dotyczy to głównie postaci istotnych dla treści książki - architektów i budowniczych: np. na s. 29 Bakke zamiast Balcke, n a s. 63 Minikiel zamiast Mimikel (Strzałkowski 1997), ale i innych: Szczawiscy zamiast Szczawińscy, Zanhder zamiast Zahnder (s. 208). Nie wszystkie nazwiska znalazły się w indeksie (np. Leopold Zoner, Paulina Volkman, której nazwisko zniekształcono ortograficznie, s. 189). N i e k t ó r y c h nazwisk nie m o ż n a znaleźć n a stronach, do których odsyła indeks (m. in. Antoni Potempa, s. 98). M i m o ż e tekst pracy jest j ę z y k o w o paralelný, indeks temu przeczy. T . K o p i s c h np. w tekście polskim m a b y ć wymieniony 5 razy, z a ś w niemieckim tylko 3, co jest oczywistą nieprawdą. Podobne dysproporcje d o t y c z ą szeregu innych o s ó b . Jest w i ę c indeks p o m o c ą z a w o d n ą , szczegól­ nie w części niemieckojęzycznej i nie ułatwia poruszania się w treści książki. Blisko 20 r ó ż n y c h b ł ę d ó w obciąża j e d n o s t r o n i c o w ą bibliografię (s. 204). Nie wypada nie d o s t r z e g a ć różnicy między autorem a redaktorem książki (poz. 15), a przypisanie Alfredowi Lattermannowi (poz. 13) autorstwa pracy zatytułowanej rzekomo „Sonderdruck" ( = nadbitka) brzmi j a k dowcip. Tekst, z a r ó w n o polski jak i niemiecki, obciążają bardzo liczne błędy literowe, z których pierwszy traktujący Ł ó d ź m a ł ą literą mamy j u ż na pierwszej stronie w s t ę p u . Erratę b ł ę d ó w literowych (nie wszystkich!) w tekście niemieckim otrzymają ci czytelniej', którzy pofaty­ gują się po n i ą do wydawcy książki. Szkoda, że tak potrzebna i ciesząca się zainteresowaniem czytelników publikacja budzi wielorakie wątpliwości, a po części dezinformuje. Wobec zamiaru wznowienia książki warto chyba ponownie przemyśleć jej koncepcję, a n a pewno trzeba u s u n ą ć błędy. LITERATURA Kunitzer 1942 E. Der Vater der Stadt Pabianitz. Gottlieb Krusche ger, [in:] Deutsche (1769-1851) und seine Nachfol- Gesatalter und Ordner im Osten, hrsg. von K . Luck, Leipzig. P y t l a s S. 1972 Geneza i początki w Łodzi, działalności zakladu przemysłu wełnianego Juliusza Heinzla „ Z e s z y t y N a u k o w e Uniwersytetu Ł ó d z k i e g o " , seria I , z. 86, Ł ó d ź . S t r z a ł k o w s k i J. 1997 Woźniak 1987 Architekci i budowniczowie w Łodzi do 1914 roku, Ł ó d ź . K. Towarzystwa strzeleckie w miastach Polski środkowej w XIX i na początku XX wieku, „ Ł ó d z k i e Studia Etnograficzne", t. 29, s. 137-162. Bronisława Dariusz Matelski, Mniejszość Kopczynska-Jaworska, niemiecka w Wielkopobce Krzysztof Woźniak w latach 1919-1939, P o z n a ń 1997, W y ­ dawnictwo Naukowe U A M , ss. 576 P o 1989r. opublikowano w Polsce wiele prac naukowych, które zapisywały tzw. „białe karty" w najnowszej historii naszego kraju. Nie zawsze ich autorom u d a w a ł o się oddzielić emocje od rzeczowej analizy ź r ó d ł o w e j . Jest to w pewnym sensie zrozumiałe, p o n i e w a ż piszący o wyda- �217 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA rżeniach sprzed kilkudziesięciu lat byli w nie często osobiście z a a n g a ż o w a n i . O d n o s z ą c się z należ­ nym szacunkiem do tego dorobku, należy o d n o t o w a ć nowe zjawisko, jakim jest pojawienie się w ostatnim czasie o p r a c o w a ń p i ó r a przedstawicieli m ł o d e g o pokolenia historyków. B e z o b c i ą ż e ń spowodowanych emocjami podejmują oni próbę opisu i wyjaśniania p o s z c z e g ó l n y c h p r o b l e m ó w badawczych, u s t o s u n k o w u j ą c się często krytycznie do istniejącego dorobku naukowego. Omawia­ na praca wpisuje się właśnie w ten nurt. Problematyka mniejszości narodowych w I I Rzeczypospolitej była jednym z najważniejszych e l e m e n t ó w polityki odrodzonego p a ń s t w a polskiego. W y n i k a ł o to ze składu etnicznego p a ń s t w a , k t ó r e g o o k o ł o 60% obywateli b y ł o n a r o d o w o ś c i polskiej. R e s z t ę stanowili przedstawiciele kilku­ nastu mniejszości, z których najliczniejsze były: ukraińska, ż y d o w s k a , białoruska i niemiecka. M o ż e to dziwić, ale nie zmieni faktu, że żadna z wymienionych grup nie d o c z e k a ł a się do tej pory całościowej polskiej monografii naukowej. Potrzeba powstania takich o p r a c o w a ń jest oczywista nie tylko w aspekcie naukowym, lecz także w kontekście dzisiejszych polskich w y s i ł k ó w skierowa­ nych n a utrzymywanie poprawnych s t o s u n k ó w z sąsiadami. Bez rzetelnej wiedzy opartej n a własnych badaniach oraz odrzucenia wielu m i t ó w i stereotypów nie uda się tego zrobić. Prezen­ towana k s i ą ż k a jest pierwszą pracą tego rodzaju w polskiej literaturze naukowej. J u ż c h o ć b y z tego w z g l ę d u zasługuje n a odnotowanie i o m ó w i e n i e . Dariusz Matelski jest wychowankiem Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Jako pracownik naukowy tej uczelni zajmował się badaniami archiwalnymi oraz p r o b l e m a t y k ą s t o s u n k ó w n a r o d o w o ś c i o w y c h w I I R P ze szczególnym uwzględnieniem s t o s u n k ó w polsko-niemieckich w X X w. Jest autorem wielu publikacji i edycji źródłowych p o ś w i ę c o n y c h tej pro­ blematyce. Opierając się n a w ł a s n y c h badaniach źródłowych, p o d e j m o w a ł w nich często p o l e m i k ę z utartymi, jednostronnymi sądami dotyczącymi s t o s u n k ó w polsko-niemieckich w X X w. O m a ­ wiana praca jest efektem b a d a ń prowadzonych w latach 1990-1994. Warto przy tym podkreślić, że literaturę przedmiotu aktualizowano a ż po 1996 rok. K s i ą ż k a Mniejszość niemiecka w Wielkopolsce w latach 1919-1939 u k a z a ł a się w niewielkim, bo liczącym zaledwie 900 egzemplarzy, nakładzie. Utrudni to z p e w n o ś c i ą sięgnięcie po n i ą wielu uczonym. Dlatego warto, moim zdaniem, p o ś w i ę c i ć nieco więcej miejsca o m ó w i e n i u jej konstruk­ cji i zawartości. K s i ą ż k ę tworzy siedem rozdziałów poprzedzonych w s t ę p e m i wykazem s k r ó t ó w . Jednak łącznie z z a k o ń c z e n i e m zajmują one ledwie nieco ponad p o ł o w ę objętości pracy (do s. 366). W dalszej części, n a ponad dwustu stronach, umieszczono obszerny aparat naukowy: aneks, spis map i tabel, wykaz ilustracji, bibliografię, indeksy osobowy, nazw geograficznych, rzeczowy oraz streszczenie w języku niemieckim. Prawie w całości część t a pełni rolę pomocy ułatwiającej korzystanie z tekstu. Jedynie w przypadku prawie czterdziestostronicowego aneksu m o ż e m y m ó w i ć o istotnym uzupełnieniu treści p o s z c z e g ó l n y c h r o z d z i a ł ó w przez umieszczenie w nim osiemnastu tabel zawierających szczegółowe dane liczbowe ilustrujące kolejne rozdziały, uzyskane przez autora dzięki kwerendom ź r ó d ł o w y m . W e „ W s t ę p i e " Matelski uzasadnił p r z e k o n y w u j ą c o przyjęte ramy chronologiczne (1919-1939) i terytorialne ( w o j e w ó d z t w o p o z n a ń s k i e nazywane zamiennie W i e l k o p o l s k ą ) określając, ż e j a k o mniejszość n i e m i e c k ą rozumie „ o s o b y n a r o d o w o ś c i niemieckiej będące obywatelami polski­ mi zamieszkujące wtedy n a terenie w o j e w ó d z t w a p o z n a ń s k i e g o i przyznające się do niemieckiej tradycji narodowej (kryterium języka ojczystego). Polskę uznawały one za kraj osiedlenia, a R z e s z ę N i e m i e c k ą za ojczyznę" (s. 9). Cele rozprawy zostały zebrane w o ś m i u punktach i obejmują one, uogólniając, próbę odpowiedzi n a pytania d o t y c z ą c e p r o b l e m ó w : polityki pol­ skich i niemieckich w ł a d z w stosunku do tej mniejszości oraz stosunku do niej Wielkopolan. Osobne miejsce zajmuje opis różnych form aktywności N i e m c ó w w Wielkopolsce: od życia codziennego po działalność organizacji politycznych, kulturalnych, wyznaniowych i gospodar­ czych. Przyjęcie takiej koncepcji pisania p o z w o l i ł o autorowi zaprezentować w pełny s p o s ó b udział tej grupy ludności w życiu regionu w okresie m i ę d z y w o j e n n y m . Pierwszy rozdział - „ L i c z b a i rozmieszczenie N i e m c ó w wielkopolskich", prezentuje w d w ó c h częściach proces narastania do 1918 r. i słabnięcia (po tej dacie) i l o ś c i o w e g o mniejszości nie­ mieckiej w Wielkopolsce. Bogaty materiał statystyczny prezentują tabele i mapy, w których �218 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA zaprezentowano dane statystyczne kolejnych spisów ludności, przeprowadzonych w latach: 1921, 1926, 1931, 1934, 1936, o d n o s z ą c je do przedwojennego spisu z 1910 r. W mapach, chyba z przyczyn redakcyjnych, d o s z ł o do „ n a ł o ż e n i a się" d w ó c h przedziałów wielkości 1-3% z 3-5% (wykropkowane). Utrudnia to korzystanie z nich. C a ł o ś ć ilustruje jednak wyraźnie proces repolonizacji Wielkopolski po 1918 r. Tylko w dekadzie 1921-1931 (dwa spisy statystyczne) udział ludności polskiej zwiększył się z 83,2% (z 1 967865 o s ó b ) do 90,5% (z 2113 783 o s ó b ) . R o z d z i a ł stanowi dobre wprowadzenie do dalszych r o z w a ż a ń . I c h tematem jest stosunek władz Polski i Niemiec do mniejszości niemieckiej w Wielkopolsce. O m a w i a j ą c o c h r o n ę p r a w n ą N i e m c ó w w I I Rzeczypospolitej, Matelski podkreślił znacze­ nie podpisanego przez Polskę tzw. m a ł e g o traktatu mniejszościowego (ratyfikowany przez sejm 31 grudnia 1919). N a tym tle p o k a z a ł d ą ż e n i a obu krajów do przeniesienia tych spraw n a forum s t o s u n k ó w dwustronnych. I c h efektem było podpisanie w 1937 r. wspólnej deklaracji w sprawie ochrony mniejszości niemieckiej w Polsce. Autor podkreślił dwa elementy. Po pierwsze o g r o m n ą zmianę, j a k a nastąpiła po dojściu do władzy Józefa Piłsudskiego w 1926 r. Wyznaczono wtedy jasne wytyczne dla polityki p a ń s t w a w stosunku do mniejszości, które w następnych latach realizowano. O b e j m o w a ł y one: bezstronność władz, ścisłe przestrzeganie traktatów, dążenie do uregulowania spraw przynależności p a ń s t w o w e j . Po drugie, pewien dysonans, jakim były działa­ nia niektórych w o j e w o d ó w p o z n a ń s k i c h , którzy nie znając specyfiki regionu dopuszczali się wielokrotnie n a d u ż y ć w stosunku do N i e m c ó w w Wielkopolsce. Opisując politykę p a ń s t w a niemieckiego w stosunku do N i e m c ó w osiadłych w Polsce, Matelski wydzielił dwa jej etapy: w czasach Republiki Weimarskiej i w okresie I I I Rzeszy. W s p ó l n ą cechą obu e t a p ó w była d w u t o r o w o ś ć tej polityki. Przy oficjalnych wezwaniach do wyjeżdżania z Polski (nasilenie zwłaszcza w i a t a c h 1918-1919), strona niemiecka starała się równocześnie o wzmocnienie ekonomiczne i prawne tej grupy, jako oparcia dla wszelkich ewentualnych roszczeń terytorialnych. Wykorzystywano do tego celu p o c z ą t k o w o instytucje m i ę d z y n a r o d o w e , j a k L i g a N a r o d ó w . Po dojściu Hitlera do władzy i wycofaniu się Niemiec z organizacji m i ę d z y n a r o d o w y c h , politykę w stosunku do r o d a k ó w mieszkających w Polsce prowadziły one w oparciu o instytucje pozarządo­ we. R o z d z i a ł k o ń c z ą r o z w a ż a n i a n a temat stosunku społeczeństwa Wielkopolski do mniejszości niemieckiej. Matelski p o s t a w i ł tu d o ś ć kontrowersyjną, moim zdaniem, tezę d o t y c z ą c ą istoty tego problemu. Stwierdził mianowicie, że Polacy w Powstaniu Wielkopolskim walczyli nie tyle z Niemcami, co z p a ń s t w e m niemieckim. Ich stosunek do samych N i e m c ó w od p o k o l e ń mieszkają­ cych w p o z n a ń s k i e m b y ł przy tym bardziej pozytywny niż do P o l a k ó w z Galicji i K o n g r e s ó w k i , „[...] którymi władze [polskie po 1918] zastąpiły administrację pruską. Wśród tej grupy ludności n a p ł y w o w e j b y ł a spora liczba o s ó b nieuczciwych lub drażniących swym podejściem do pracy sumiennych na o g ó ł rodowitych P o z n a n i a k ó w , przyzwyczajonych do porządku i solidności. Przybysze nie posiadali cenionych przez Wielkopolan cech, jak: m r ó w c z a pracowitość, staranność p o s u n i ę t a do pedantyzmu, o b o w i ą z k o w o ś ć , a nawet uczciwość nazywane przez nich błędnie «przejawami i pozostałościami prusactwa». Wprowadzili oni do urzędów ł a p o w n i c t w o i nepotyzm. Byli oni przez m i e j s c o w ą l u d n o ś ć pogardliwie nazywani «bosymi Antkami z K o n g r e s ó w y » oraz « G a l o n a m i ze w s c h o d u » , a także «Galicjakami z K o n g r e s ó w y » " (s. 63). N a d o w ó d prawdziwości tego wywodu autor przytoczył fakty braku odwetu n a Niemcach po zwycięstwie powstania przy r ó w n o c z e s n y m spontanicznym likwidowaniu starych p o m n i k ó w i nazw ulic. Dopiero brak uregulo­ wania p o s z c z e g ó l n y c h p r o b l e m ó w (np. sprawa k o l o n i s t ó w ) z a n t a g o n i z o w a ł z czasem stosunki polsko-niemieckie w Wielkopolsce. Programowo antyniemiecka Narodowa Demokracja oraz Związek Obrony K r e s ó w Zachodnich w i o d ł y prym w tych działaniach po stronie polskiej. I c h p o s t a w ę przejęła później, zdaniem Matelskiego, historiografia P R L , blokując odmienne punkty widzenia, starające się ukazać zróżnicowanie wewnętrzne mniejszości niemieckiej. Rozumowanie to, c h o c i a ż oparte na prawdziwych przesłankach, d o p r o w a d z i ł o autora chyba do zbyt daleko idących w n i o s k ó w . R ó ż n i c e regionalne istnieją w Polsce po dzień dzisiejszy. Funkcjonują przecież nadal pewne stereotypy i określenia typu „krakowskie centusie", „warszawskie Antki", „ p o z n a ń s k i e Pyry", „szczecińskie śledzie". Nie oznacza to jednak wcale, że mieszkańcy wymienionych miast są bardziej obcy p o z o s t a ł y m Polakom niż n a przykład Niemcy czy Rosjanie. �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 219 Trzeci rozdział jest najobszerniejszy w całej pracy (ponad 100 stron i 600 p r z y p i s ó w ) i m ó g ł b y z powodzeniem u k a z a ć się jako osobna książka. Omawia życie polityczne N i e m c ó w wielkopols­ kich w okresie m i ę d z y w o j e n n y m . Matelski przeanalizował s z c z e g ó ł o w o działalność kolejnych w p o r z ą d k u chronologicznym organizacji od Niemieckich R a d Ludowych p o w o ł a n y c h w 1918 r. przez Deutschtumsbund p o w s t a ł y wl921r., Deutsche Vereinigung in Westpolen, organizacje m ł o ­ d z i e ż o w e a ż po działalność N S D A P n a tym terenie. Osobne miejsce zajęło przedstawienie udziału mniejszości niemieckiej w wyborach parlamentarnych i s a m o r z ą d o w y c h . Oparte na bardzo szero­ kiej bazie źródłowej r o z w a ż a n i a s ą chyba najlepszą częścią omawianej pozycji. R o z d z i a ł po­ ś w i ę c o n y życiu politycznemu k o ń c z ą uwagi p o d s u m o w u j ą c e . Podkreślając, że „życie polityczne N i e m c ó w Wielkopolskich b y ł o najbardziej r o z b u d o w a n ą formą uzewnętrzniania aktywności spo­ łecznej" (s. 173) A u t o r dodaje, że chociaż wielobarwne, to b y ł o ono jednak zdominowane przez ugrupowania konserwatywne. W rozdziale znajdujemy p o l e m i k ę z d o m i n u j ą c y m w polskiej historiografii p o g l ą d e m o agenturalnej proweniencji tych u g r u p o w a ń politycznych. Matelski pisze, że „nie zagrażały [one] integralności terytorialnej Rzeczypospolitej" (s. 173). Szkoda, że w z a k o ń ­ czeniach p o z o s t a ł y c h r o z d z i a ł ó w nie znajdujemy takich krótkich p o d s u m o w a ń , prezentujących jasno wnioski wyciągnięte przez A u t o r a z przedstawionego materiału. Czwarty rozdział omawia zagadnienia życia gospodarczego N i e m c ó w w Wielkopolsce w okre­ sie m i ę d z y w o j e n n y m . R o z p o c z y n a j ą c analizę od s t o s u n k ó w w ł a s n o ś c i o w y c h na wsi z w i ą z a n y c h z działalnością przed 1918 r. K o m i s j i Kolonizacyjnej, Matelski przechodzi do wyjaśnienia przy­ czyn silnej pozycji ekonomicznej tej grupy, wskazując na o g r o m n ą pomoc, j a k ą otrzymywała ona w postaci k r e d y t ó w w niemieckich bankach funkcjonujących w Wielkopolsce i wprost z Rzeszy. W rozdziale o m ó w i o n o ich działalność dokładnie, chociaż brak źródeł bankowych nie p o z w o l i ł n a pogłębienie tej analizy. Wywody te w j a k i m ś stopniu podważają, moim zdaniem, funkcjonujący nadal w polskiej ś w i a d o m o ś c i społecznej mit Niemca-dobrego gospodarza, potrafiącego o s i ą g n ą ć wszystko s a m ą pracowitością i wytrwałością. Prawda jest bardziej z ł o ż o n a . Nawet najlepsza organizacja pracy nie na wiele się zdaje, gdy brakuje nowoczesnych ś r o d k ó w produkcji i od­ powiedniej technologii. M o ż n a to prześledzić w pracy n a przykładzie rozwoju niemieckiej spół­ dzielczości w Wielkopolsce (głównie mleczarskiej). N a s t ę p n e dwa rozdziały n a prawie stu stronach prezentują życie religijne i kulturalno- o ś w i a t o w e mniejszości niemieckiej w Wielkopolsce. A n a l i z ą objęto nie tylko d o m i n u j ą c y k o ś c i ó ł ewangelicki (unijny, augsburski i luterański), który w 1910 r. skupiał 80,99% N i e m c ó w miesz­ kających na tym terenie. Osobno przedstawiono także siedem mniejszych o d ł a m ó w ewangelickich: b a p t y s t ó w , z i e l o n o ś w i ą t k o w c ó w , adwentystów, m e t o d y s t ó w , Badaczy Pisma Świętego, „ F r o m m e Gemeinde" i W s p ó l n o t y Chrześcijańskiej. M a m wątpliwości, czy określenie ich w książce, zgodnie z t e r m i n o l o g i ą z okresu I I R P , mianem sekt jest słuszne. Obecnie mają w większości status o d r ę b n y c h K o ś c i o ł ó w . Osobno przedstawiono działalność k a t o l i k ó w niemieckich i N i e m c ó w wyznania m o j ż e s z o w e g o . Prezentując życie kulturalno-oświatowe autor skupił się n a jego formach zorganizowanych - od szkolnictwa, przez prasę, teatr, film i sztukę po towarzystwa oraz sto­ warzyszenia naukowe i sportowe. C o charakterystyczne - zmniejszeniu się liczby szkół (tabela na s. 263) i instytucji oficjalnych (np. teatry zawodowe) towarzyszyło zwiększanie się liczby instytucji amatorskich tego typu (teatry, chóry) i r o z w ó j innych form działalności (prasy). Z a ­ brakło w tej części nieco opisu o b y c z a j ó w c z ł o n k ó w tej grupy etnicznej i kultywowanych przez nich e l e m e n t ó w kultury p r z o d k ó w . L u k ę t ę tylko w m a ł y m stopniu wypełniają fotografie, których jest w pracy ponad 70 (np. nr l „ D o m rodziny bamberskiej na p o d p o z n a ń s k i m D ę b c u w 1911 г.", nr 2 „ B a m b e r k i p o z n a ń s k i e w strojach ludowych" i nr 36 „Bamberki w czasie procesji B o ż e g o Ciała") oraz opis działalności niemieckich grup m a s o ń s k i c h (zdjęcia nr 54-56 p o k a z u j ą ich sie­ dziby i insygnia z terenu Wielkopolski). Charakterystyczny s p o s ó b zabudowy, tzw. pruski mur, prezentuje fotografia nr 60. Szkoda, że nie u z u p e ł n i o n o jej informacją n a temat prezentowanego obiektu (podobnie j a k innych). Fotografia nr 60 przedstawia zatem kościół ewangelicki w Wie­ leniu nad N o t e c i ą , mieszczący się przy ulicy Nowe Miasto. Po wojnie zamieniono go n a magazyn. S p ł o n ą ł kilkanaście lat temu od uderzenia pioruna. Podobnych, niepełnych o p i s ó w zdjęć jest w pracy więcej. N a przykład fotografia nr 59 przedstawiająca siedzibę Niemieckiego Konsulatu �220 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA Generalnego w Poznaniu pokazuje znany mi budynek przy ulicy Zwierzynieckiej w Poznaniu, w k t ó r y m mieści się obecnie siedziba jednego z o d d z i a ł ó w Polskiej Akademii Nauk. Podobnie rzecz się m a z prezentowanymi na fotografiach „ B a m b r a m i p o z n a ń s k i m i " . N a s. 23 autor pisze, co prawda, o przesiedleńcach z Bambergu, a w bibliografii znajdujemy pracę Marii Paradowskiej (aktualnie jest p r z e w o d n i c z ą c ą Z w i ą z k u B a m b r ó w Poznańskich) Bambrzy. Mieszkańcy wsi miasta Poznania dawnych ( P o z n a ń 1995), jednak brak informacji obok zdjęć utrudni z p e w n o ś c i ą czytelnikowi mniej zorientowanemu skojarzenie tych danych. W z a m y k a j ą c y m książkę s i ó d m y m rozdziale Matelski zmienia kierunek narracji: zamiast opisu samej mniejszości, omawia jej stosunek do państw: niemieckiego i polskiego. Po przed­ stawieniu metod działania u g r u p o w a ń niemieckich w okresie m i ę d z y w o j e n n y m , Autor przechodzi do najbardziej kontrowersyjnych p r o b l e m ó w działalności irredentystycznej od k o ń c a 1938 r. i ist­ nienia V kolumny w 1939 r. Opisowi przejawów wrogości N i e m c ó w w stosunku do Polski (propaganda szeptana, zwalnianie P o l a k ó w z pracy, bojkot świadczeń, ucieczki do Rzeszy itp.) towarzyszy w książce prawdziwe zapewne stwierdzenie, że nie wszyscy Niemcy zajmowali t a k ą p o s t a w ę . N a potwierdzenie tej tezy Matelski przytacza dane liczbowe d o t y c z ą c e w y s o k o ś c i świad­ czeń n a rzecz Funduszu Obrony Narodowej i Pożyczki Obrony Przeciwlotniczej. Procentowy udział w w y s o k o ś c i wpłat N i e m c ó w b y ł nieco wyższy od ich odsetka w stosunku do o g ó ł u ludności Wielkopolski. M o i m zdaniem, jest to zbyt wątła przesłanka, aby m o g ł a służyć do w y c i ą g a n i a zbyt daleko idących w n i o s k ó w . T a k i stan rzeczy wynika raczej z w y ż s z e g o poziomu z a m o ż n o ś c i tej mniej licznej grupy etnicznej (podobnie rzecz się miała w odniesieniu do Ż y d ó w ) . U s t o s u n k o w u j ą c się do problemu V kolumny, Autor uznał, że j e d n ą z przyczyn jej powstania b y ł o „brutalne p o s t ę p o w a n i e z ludnością niemiecką" (s. 340), które przejawiało się w wystąpieniach antyniemieckich i niezręcznym p o s t ę p o w a n i u wojewody L u d w i k a B o c i a ń s k i e g o . „ R e p r e s j o m " ze strony w ł a d z przypisuje Matelski zanik niemieckiej aktywności politycznej i p o d w a ż e n i e pozycji ekonomicznej tej grupy w 1939 r. Wysiedlanie 85 tys. N i e m c ó w z 30 kilometrowego pasa przy­ granicznego, rozpoczęte w czerwcu 1939 г., odegrało także d u ż ą rolę w antagonizowaniu stosun­ k ó w polsko-niemieckich w przededniu wojny. Faktem pozostaje jednak, co przyznaje sam Autor, że zdecydowana c h o c i a ż s p ó ź n i o n a akcja w ł a d z polskich w Wielkopolsce była skuteczna i dzięki niej n a tym terenie nie d o s z ł o do wystąpień antypolskich w sierpniu, j a k to m i a ł o miejsce c h o ć b y n a G ó r n y m Śląsku. Czytelnik pracy Dariusza Matelskiego wiele razy jest zaskakiwany o d m i e n n ą od przyjętej interpretacją znanych mu f a k t ó w z historii s t o s u n k ó w polsko-niemieckich. Z interpretacją t ą nie zawsze m o ż e (i chce) się zgodzić. I nie o to chyba chodzi Autorowi. Zawsze przecież pozostaje pytanie: co k i e r o w a ł o autorem, że właśnie w taki s p o s ó b prezentuje swoją wizję tego fragmentu historii. N a pytanie to o d p o w i e d z i a ł sam Matelski w zakończeniu, pisząc: „Odrzucenie uprzedzeń, jakie niejednokrotnie musiały towarzyszyć licznym badaczom polskim tego okresu, ciężko do­ ś w i a d c z o n y m przez rasistowską politykę Trzeciej Rzeszy, pozwoli na rezygnację z widzenia N i e m c ó w w Polsce okresu m i ę d z y w o j e n n e g o jedynie j a k o forpoczty imperializmu niemieckiego. Z drugiej strony również rezygnacja historiografii niemieckiej z pomijania drażliwych dla P o l a k ó w p r o b l e m ó w związanych z działalnością irredentystytczną i s z p i e g o w s k ą N i e m c ó w w Drugiej Rzeczpospolitej wpłynie na rozpoczęcie rzeczowej dyskusji w o k ó ł omawianych w rozprawie zagadnień. K a ż d e uproszczenie jest przecież zarzewiem mniej lub bardziej planowanych zafałs z o w a ń i n i e d o m ó w i e ń , a nawet u ż y w a n i a inwektyw i p o m ó w i e ń " (s. 364). Oparta n a obszernym materiale ź r ó d ł o w y m praca Matelskiego z p e w n o ś c i ą m o ż e s t a n o w i ć dobry punkt odniesienia w takiej dyskusji. Odnotowane z o b o w i ą z k u niedociągnięcia, redakcyjne nie zmieniają ogólnej, pozytywnej oceny pracy p o z n a ń s k i e g o historyka. M o ż n a sobie tylko życzyć, żeby podobnego c a ł o ś c i o w e g o opracowania d o c z e k a ł y się w najbliższej przyszłości także inne mniejszości n a r o d o w o ś c i o w e w s p ó ł t w o r z ą c e n a j n o w s z ą historię Polski. Andrzej Furier �221 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA W stepie dalekim. Polacy w Kazachstanie. W stepi dalekoj. Poljaki w Kazachstanie, M . Gawęcki, J . Jaskulski (red.), P o z n a ń - A ł m a t y 1997, ss. 144, 29 fot. Przemiany polityczne w Europie Ś r o d k o w e j i Wschodniej umożliwiły w ostatniej dekadzie otwarcie nowego rozdziału w historii k o n t a k t ó w Polski z jej wschodnimi sąsiadami. Charak­ teryzuje się on o b u s t r o n n ą otwartością i dążeniem do wyjaśniania trudnych m o m e n t ó w we w s p ó l n e j historii. D z i a ł a n i a te, określane mianem zapisywania białych plam w historii naszych krajów, napotykają na liczne trudności. S ą one z reguły mniejsze w krajach, które podobnie jak Polska w y z w o l i ł y się z zależności od Rosji. Największe problemy napotykają te procesy w samej Rosji i krajach nadal blisko z nią związanych. Zajęci roztrząsaniem trudności, często zapominamy 0 ogromnych dokonaniach w tej dziedzinie w ciągu ostatnich lat. N a pierwszym miejscu należy w y m i e n i ć o d k ł a m y w a n i e historii najnowszej. Przykładem dobrze ilustrującym te działania jest sprawa mordu k a t y ń s k i e g o . N a drugim miejscu p o s t a w i ł b y m nawiązanie bliskich więzi z Polaka­ mi mieszkającymi n a Wschodzie i otoczenie ich opieką p r a w n ą przez polskie placówki dyplo­ matyczne. Jednym z następstw tego procesu jest powstanie ogromnej liczby organizacji polonij­ nych na Wschodzie oraz r o z w ó j działalaności kulturalno-oświatowej, z zakładaniem polskich szkół n a czele. Osobne miejsce zajmuje odbudowa struktur K o ś c i o ł a katolickiego, który w wyniku d ł u g i e g o procesu historycznego zajął w y j ą t k o w e miejsce jako element kształtujący ś w i a d o m o ś ć 1 narodową Polaków w Rosji . Tematem politycznych dyskusji pozostaje nadal problem zorganizowanego powrotu do kraju r o d a k ó w , którzy trafili w głąb Rosji w wyniku zesłań i deportacji. D o tej pory w ł a d z e p a ń s t w o w e nie potrafiły, niestety, w y p r a c o w a ć spójnej polityki określającej jasno zasady takich d z i a ł a ń . Niepowodzenie w tej dziedzinie prowadzi często do niesprawidliwych u o g ó l n i e ń (celują w nich publicyści) sprowadzających się do stwierdzenia, że Polska zapomniała o Polakach mieszkających n a Wschodzie. C z ę ś c i o w o tę lukę w polskiej polityce zagranicznej wypełnili działacze samo­ r z ą d o w i , którzy - nie czekając n a odgórne decyzje - umożliwili przyjazd do kraju i osiedlenie się w nim wielu polskim rodzinom ze Wschodu. W i o d ą c ą rolę w organizowaniu k o n t a k t ó w z krajem r o d a k ó w mieszkających n a Wschodzie spełniają polskie p l a c ó w k i dyplomatyczne funkcjonujące w krajach ich zamieszkania oraz polskie organizacje społeczne i instytucje naukowe. Nie zawsze dobrze sobie one radzą ze stojącymi przed nimi problemami. W ś r ó d wielu przyczyn takiego stanu rzeczy są trudności obiektywne, wynikają­ ce z w a r u n k ó w panujących n a miejscu (np. t o c z ą c a się wojna) oraz subiektywne, mające swe ź r ó d ł o w umiejętnościach i operatywności konkretnych ludzi. Wiele ciekawych w y d a r z e ń w życiu P o l a k ó w mieszkających n a Wschodzie przechodzi w Polsce jakby bez echa. W wyniku tego powstaje fałszywe wrażenie, ż e nic tam się nie dzieje. Dlatego tym ważniejsze wydaje się od­ notowanie w y d a r z e ń zasługujących n a u w a g ę i popularyzację. Jednym z takich w y d a r z e ń jest, moim zdaniem, wystawa W stepie dalekim. Polacy w Kazachstanie, zorganizowana w 1997 r. w A ł m a t y . Opierając się n a jej katalogu i relacjach organizatorów spróbujemy ją o m ó w i ć . Zorganizowanie wystawy W stepie dalekim stanowi nawiązanie do 60 rocznicy przesiedlenia P o l a k ó w z Ukrainy do Kazachstanu w latach 1936-1937 i 750-lecia p o d r ó ż y do Karakorum Benedykta Polaka. K o n c e p c j ę i scenariusz ałmackiej wystawy o p r a c o w a ł kierownik Muzeum Etnograficznego w Poznaniu - Janusz Jaskulski. U d a ł o mu się w c i ą g n ą ć do w s p ó ł p r a c y przy zorganizowaniu wystawy cztery instytucje: Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwer­ sytetu i m . A d a m a Mickiewicza w Poznaniu, Centralne P a ń s t w o w e Muzeum Republiki K a z a c h ­ stan w A ł m a t y , Stowarzyszenie „ W s p ó l n o t a Polska" w Warszawie i Muzeum Narodowe w Po­ znaniu (którego o d d z i a ł e m jest Muzeum I n s t r u m e n t ó w Muzycznych w Poznaniu). Z n a c z ą c ą pomoc o k a z a ł y organizatorom: Ambasada R P w A ł m a t y , Wielkopolskie Muzeum Historyczne 1 Wielkopolskie Stowarzyszenie Pomocy Polakom n a Wschodzie „ O s t o j a " z siedzibą w Poznaniu. Katalogowy spis o b i e k t ó w zaprezentowanych n a wystawie, zamieszczony n a k o ń c u jej katalogu, 1 T r u d opracowania Słownika organizacji i działaczy polonijnych podjęła ostatnio K o m i s j a ds. P o l a k ó w n a Wschodzie warszawskiego Stowarzyszenia P o l s k a - W s c h ó d . �222 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA prezentuje ponad sto o b i e k t ó w : od odzieży i p r z e d m i o t ó w codziennego u ż y t k u po dokumenty i zdjęcia. Organizatorzy wykonali o g r o m n ą pracę zwracając się o w y p o ż y c z e n i e p o s z c z e g ó l n y c h o b i e k t ó w do kilkunastu m u z e ó w i a r c h i w ó w w Polsce i Kazachstanie. U z u p e ł n i o n o ten zbiór fotografiami p o c h o d z ą c y m i z licznych publikacji (zebrano je w bibliografii zamieszczonej na k o ń c u katalogu). Osobne miejsce w ś r ó d e k s p o n a t ó w zajęły przedmioty przekazane do izby pamięci w kazachskich miejscowościach: Krasnokamionka, Letowocznoje, Oziernoje, Zielony G a j przez osoby prywatne - P o l a k ó w zamieszkałych w Kazachstanie. Wystawa w A ł m a t y stała się także okazją do podsumowania polskiego dorobku naukowego w dziedzinie b a d a ń nad pobytem P o l a k ó w w Kazachstanie. J . Jaskulski uznał we „Wstępie", że przynajmniej dwie prace, wydane dawniej, zasługują na odnotowanie: Z . Jasiewicza, z a t y t u ł o w a n a Polacy jako badacze i obserwatorzy ludów Azji Środkowej i Kazachstanu (Warszawa 1976) oraz G . Sapargalijewa i W . Djakowa, Obszczestwienno - politiczeskaja diejatielnosť w dorewolucjonnom Kazachstanie ssylnych Polaków ( A ł m a - A t a 1971). D r u g a pozycja pod zmienionym tytułem 2 u k a z a ł a się później w Polsce . N o w y rozdział w polskich badaniach nad t ą p r o b l e m a t y k ą rozpoczął w 1990 r. zespół kierowany przez M a r k a G a w ę c k i e g o . Zajęto się wtedy określeniem liczebności grupy polskiej w Kazachstanie i badaniami stanu świadomości etnicznej polskich zesłańców z Ukrainy, zamiesz­ kujących od 1936 r. w okolicach Kokczetawu, A k m o ł y i A ł m a - A t y . Po 1993 r. do prac tych włączyli się pracownicy poznańskiego Muzeum Instrumentów Muzycznych - i M . K o s k o . W pewnym sensie wystawa „ W stepie dalekim" jest podsumowaniem J . Jaskulski polskiego dorobku naukowego w dziedzinie b a d a ń polskiej obecności w tej części Azji Centralnej, ze szczególnym uwzględnieniem tego ostatniego ich okresu. W ś r ó d licznych o p r a c o w a ń n a temat pobytu P o l a k ó w w Kazachstanie, które opublikowano w ostatnich latach (ich przegląd zawiera „ W s t ę p " cytowanego katalogu wystawy) n a wyróżnienie zasługują wspomnienia samych zesłań­ c ó w . D o s k o n a ł y m przykładem takiego opracowania jest praca Teofila Mikulskiego, zbiorowa Polaków Fotografia deportowanych do okręgu pawlodarskiego (Wrocław 1995). Wystawa zaprezentowana w listopadzie i grudniu 1997 r. w stolicy Kazachstanu w n a s t ę p n y m roku trafiła do polskich sal wystawowych. Jest ona kolejną z cyklu wystaw na ten temat zorganizowanych przez ośrodek poznański. Już w 1993r. w Uniwersytecie im. A . M i c k i e w i c z a zorganizowano pierwszą ekspozycję p o ś w i ę c o n ą współczesnej sytuacji P o l a k ó w w Kazachstanie. Kolejna wystawa Polacy w kazachstańskim stepie o d b y ł a się w 1994 r. w Muzeum Henryka Sienkiewicza n a p o z n a ń s k i m Starym R y n k u . W 1996 r. wystawa W 60 rocznicę ludności do Kazachstanu deportacji polskiej została przygotowana przez „ W s p ó l n o t ę P o l s k ą " i zaprezentowana w salach jej krakowskiego oddziału. W y b ó r n a miejsce pierwszej prezentacji ałmatyńskiego Centralnego P a ń s t w o w e g o Muzeum Kazachstanu b y ł celowy. N a w i ą z y w a ł do historii kazach­ skiego muzealnictwa, w której odznaczyli się Polacy: Tomasz Z a n (1832), Seweryn Gross (lata 80-е, X I X w.), W ł a d y s ł a w N i e d ź w i e d z i a (pocz. X X w.). Podkreślało to w k ł a d P o l a k ó w w zacho­ wanie z a b y t k ó w kazachskiej kultury materialnej. Wystawie W stepie dalekim. Polacy w Kazachstanie towarzyszył dwujęzyczny katalog (red. J . Jaskulski, M . G a w ę c k i ) pod tym samym tytułem. Obok wstępu i w i a d o m o ś c i o g ó l n y c h , j a k spis o b i e k t ó w , bibliografia, kalendarium i indeksu nazwisk, zawiera on także ciekawe aneksy. Katalog jest interesującym kompendium wiedzy o losach P o l a k ó w w Kazachstanie. Prezentuje on historię kolejnych zesłań, pionierski w k ł a d P o l a k ó w w zagospodarowanie stepów, związki polsko-kazachskie, przemiany z a c h o d z ą c e w ostatnich latach. Takie ujęcie problematyki b y ł o m o ż l i w e dzięki bogatemu materiałowi archiwalnemu, który u d a ł o się zgromadzić w ciągu siedmiu lat b a d a ń . O b e j m o w a ł y one z a r ó w n o kwerendy archiwalne w kraju i za granicą, jak też badania terenowe. W ś r ó d e k s p o n a t ó w zaprezentowanych n a wystawie przeważają fotografie i dokumenty (głównie kopie i duplikaty), których wystawiono ok. 150 (w katalogu opisano ok. 100). Osobne miejsce zajmuje ponad 200 pamiątek historycznych, określanych przez organizatorów mianem „ o k r u c h ó w 2 G . Sapargalijew, W . Djakow, Polacy w Kazachstanie w XIX wieku, Warszawa 1982. �R E C E N Z J E I OMÓWIENIA 223 przeszłości". Znalazły się w ś r ó d nich XIX-wieczne obrazy, książki i drobne sprzęty codziennego u ż y t k u (stroje, ordery, tkaniny, rękodzieło) oraz pamiątki po p o w s t a ń c a c h styczniowych ( g o d ł o Polski z masy p e r ł o w e j , intarsje). W katalogu warto zwrócić u w a g ę n a znajdujące się n a k o ń c u spisy k a p ł a n ó w , którzy pracują obecnie w Kazachstanie (43 osoby) i tych, którzy tam zmarli (19) oraz spis polskich nauczycieli pracujących w Kazachstanie (31). Szerokie tło historyczne pobytu P o l a k ó w w Kazachstanie zaprezentowane z o s t a ł o w pięciu artykułach-esejach napisanych przez z n a w c ó w przedmiotu. Dokonajmy k r ó t k i e g o przeglądu ich zawartości. Gąjrat Sapargalijew w artykule „Jedni z pierw­ szych" podkreślił, że Polacy przybywający do Kazachstanu nie ulegli naciskom rosyjskim i nie zwrócili się nigdy przeciwko Kazachom. Kazachowie, „naród niehistoryczny", zawdzięczają Pola­ kom rozpoczęcie b a d a ń nad ich kulturą i historią. R o z p o c z ę ł o to współpracę p o l s k o - k a z a c h s k ą j u ż w X I X w. Szczególne słowa uznania n a l e ż ą się, zdaniem Sapargalijewa, Adolfowi Januszkiewiczowi, który w y d a j ą c w Berlinie i Poznaniu swoje wspomnienia z Kazachstanu zapocząt­ k o w a ł w Europie zainteresowanie tym krajem. Podobne znaczenie miała także t w ó r c z o ś ć innych polskich literatów i uczonych w X I X w. Antoni K u c z y ń s k i w „ P o l s k i m opisaniu kraju stepowego" kontynuuje myśl swojego po­ przednika, sięgając do działalności w k o ń c u X V I I I w. konfederata barskiego, K a r o l a Lubicz-Chojeckiego. Interesujące wydaje się podkreślenie kolonizacyjnej akcji rosyjskiej w X I X w. n a stepach zauralskich, prowadzonej przy użyciu polskich zesłańców. Kuczyński podkreślił w k ł a d P o l a k ó w w organizowanie życia kulturalnego i oświaty n a terenie Kazachstanu. C h w a l e b n ą kartę zapisali n a tym terenie także polscy lekarze: J . Kiszeński, N . Wyszpolski, J . Domaszewicz i inni. Artur K i j a s , pisząc o „ N a r o d z i e ukaranym", skupił się na opisaniu l o s ó w P o l a k ó w , którzy zostali deportowani do Kazachstanu z Ukrainy w okresie w ł a d z y radzieckiej. Nasilenie represji w stosunku do P o l a k ó w n a s t ą p i ł o po 1926 r. Interesujące dane statystyczne uzupełnia opis metod stosowanych przez władze radzieckie w czasie wysiedlania P o l a k ó w . Autor o d n o t o w a ł rolę K o ś ­ cioła katolickiego w walce P o l a k ó w o przetrwanie. Po pierwszej fali zsyłek w latach 30-tych, kolejne nastąpiły w czasie I I wojny światowej i po niej. O d n o t o w u j ą c brak zainteresowania w ł a d z P R L tym problemem, autor podkreślił zasadniczą zmianę, j a k a nastąpiła od lat 1987-1988. Interesująco przedstawiono trzy g ł ó w n e współczesne skupiska P o l a k ó w w Kazachstanie: o b w ó d kokczetawski, okolice A ł m a t y i Karagandy. Poruszony przez A . K i j a s a problem działalności K o ś c i o ł a katolickiego w Kazachstanie rozwinął A d a m Hlebowicz w materiale „ K o ś c i ó ł w stepie". Skupił się przy tym na jego losach w X X w. W ostatnim materiale „ « W s p ó l n o t a » i inni..." Jolanta W r o c z y ń s k a zebrała podstawowe informacje o organizacjach polskich zajmujących się niesieniem pomocy Polakom mieszkającym w Kazachstanie. Obok „ W s p ó l n o t y Polskiej" wymieniła kilkanaście takich organizacji, mają­ cych swoje siedziby w w i ę k s z y c h miastach Polski: Warszawie, Poznaniu i G d a ń s k u . T e n krótki przegląd u ś w i a d a m i a , j a k powszechna jest w kraju g o t o w o ś ć niesienia pomocy Polakom na Wschodzie i c h ę ć zachowania łączności z nimi. Jest jakże wymownym dowodem nieprawdziwości s ą d ó w , m ó w i ą c y c h o pozostawieniu P o l a k ó w na obczyźnie samym sobie. Wystawa W stepie dalekim była g ł ó w n y m punktem o b c h o d ó w Święta N i e p o d l e g ł o ś c i Polski w Kazachstanie, dlatego jej otwarcie nastąpiło w listopadzie 1997 r. Zorganizowana przy pomocy Ambasady R P w Kazachstanie m i a ł a bardzo uroczystą oprawę w postaci d w ó c h k o n c e r t ó w . Podczas wernisażu m i a ł o miejsce polskie prawykonanie trzech pieśni kazachskich w opracowaniu Aleksandra Zatajewicza n a g ł o s i fortepian (Benigna Jaskulska i Iwona Sawicka). N a drugim koncercie zaprezentowano m u z y k ę polskiego baroku w wykonaniu artystów polskich i kazach­ skich (B. Jaskulska i Prezydencka Orkiestra Kameralna z A ł m a t y ) . Istotne znacznie dla prze­ prowadzenia c a ł e g o przedsięwzięcia m i a ł udział s p o n s o r ó w : Polskiej Nafty i G a z u z Warszawy. Wystawie t o w a r z y s z y ł o d u ż e zainteresowanie kazachskich ś r o d k ó w masowego przekazu oraz świata nauki i kultury. Przykładem dobrego odbioru wystawy jest komentarz zamieszczony przez poczytny miesięcznik „ A ł m a t y A r t " (w grudniu 1997). Organizatorzy wystawy W stepie dalekim planują jesienią 1998 r. otwarcie jej w Polsce. Po ekspozycji w Poznaniu ma ona zawitać do Warszawy, G d a ń s k a , K r a k o w a i Rzeszowa. Otwarciu �224 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA wystawy w Poznaniu m a towarzyszyć sesja naukowa p o ś w i ę c o n a aktualnym problemom P o l a k ó w w Kazachstanie i ich m o ż l i w o ś c i o m powrotu do kraju. Życząc organizatorom powodzenia w re­ alizacji tych zamierzeń należy podkreślić, że j u ż teraz omawiana wystawa zrealizowała stawiane jej cele. Zaprezentowano w Kazachstanie szeroką p a n o r a m ę z w i ą z k ó w polsko-kazachskich przez pryzmat l o s ó w konkretnych ludzi. P o z n a ń s k i e Muzeum Narodowe w z b o g a c i ł o swoje zbiory 0 c e n n ą kolekcję i n s t r u m e n t ó w muzycznych i o b i e k t ó w etnograficznych (m.in. kazachska jurta z p e ł n y m w y p o s a ż e n i e m ) . D z i ę k i dotacji Prezydenta Miasta Poznania wiele o b i e k t ó w pozyska­ nych na w y s t a w ę zostało zakupionych przez Wielkopolskie Muzeum Historyczne. M o ż n a w i ę c p o w i e d z i e ć , że p o w s t a ł a pierwsza tego rodzaju kolekcja w historii polskiego muzealnictwa. Warto o d n o t o w a ć to wydarzenie, jakby wieńczące bogaty dorobek naukowy o ś r o d k a p o z n a ń s k i e g o w tej dziedzinie b a d a ń . Andrzej Grzegorz Pełczyński, Ormianie polscy w wieku XX. Problem odrębności Furier etnicznej, Warszawa 1997, K o ł o Z a i n t e r e s o w a ń K u l t u r ą Ormian przy Oddziale Warszawskim Polskiego Towarzystwa L u d o ­ znawczego, ss. 183, ilustr. W dawnej Polsce, w wieku X V I - X V I I , Ormianie stanowili niewielką, ale pod w z g l ę d e m kulturowym bardzo wyrazistą grupę etniczną. Osiadając na p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i c h krańcach Rzeczypospolitej zachowali nie tylko odrębne wyznanie i język (nie będący j u ż zresztą czystym j ę z y k i e m ormiańskim), lecz r ó w n i e ż w ł a s n e prawa i obyczaje. Ormiańskie kolonie we Lwowie, K a m i e ń c u Podolskim, Barze, Tyśmienicy czy Z a m o ś c i u cieszyły się licznymi przywilejami i sa­ m o r z ą d e m . O d g r y w a ł y d u ż ą rolę w handlu i kontaktach dyplomatycznych ze Wschodem, z w ł a s z c z a zaś z Turcją, Persją i Zakaukaziem a ormiańscy kupcy i rzemieślnicy przyczynili się do orientalizacji smaku artystycznego i kultury materialnej w znacznie XVII-wiecznej Polsce. Ormiańskie dzielnice, charakterystyczne postacie ich m i e s z k a ń c ó w , przydawały w prze­ szłości kresowym miastom Rzeczypospolitej kolorytu, dzięki k t ó r e m u były one „skrawkiem Orientu pod polskim niebem". Czynnikiem najsilniej podtrzymującym więzi między polskimi Ormianami i ich poczucie odrębności grupowej była religia. P o c z ą t k o w o przynależność do monofizyckiego K o ś c i o ł a ormiańs­ kiego, później po unii z K o ś c i o ł e m katolickim, j u ż tylko osobny ormiański obrządek w ciągu X V I I I 1 X I X w. ulegający coraz silniejszej latynizacji. W r a z z latynizacją Ormian. Najznaczniejsze rody ormiańskie zdobywały w nowej ojczyźnie nie tylko majątek, ale i w y s o k ą niekiedy pozycję społeczną, w c h o d z ą c do stanu szlacheckiego i zyskując wszystkie jego przywileje. W X I X w. ci ziemianie o r m i a ń s k i e g o pochodzenia niewiele j u ż różnili się od swych polskich sąsiadów. W i ę k s z o ś ć z nich o d z n a c z a ł a się patriotyzmem, przywiązaniem do kraju osiedlenia, z a a n g a ż o w a n i e m w jego sprawy a wiele ormiańskich nazwisk trwale zapisało się w dziejach kultury polskiej. Dzieje Ormian w dawnej Polsce znane są d o s y ć dobrze. Już w X I X w. p o w s t a ł o parę obszernych prac p o ś w i ę c o n y c h tej tematyce, a w ś r ó d nich najbardziej chyba znany, ks. Sadoka Barącza, Rys dziejów ormiańskich (1869). O tym wcześniejszym okresie dziejów Ormian polskich wiele pisano r ó w n i e ż w okresie m i ę d z y w o j e n n y m . W latach 60-ych podjęła t ę tematykę, wzboga­ cając j ą o parę fundamentalnych o p r a c o w a ń , M i r o s ł a w a Zakrzewska-Dubasowa, która s w ą pracę Ormianie w dawnej Polsce (1982) zamyka stwierdzeniem, i ż nowsze ich dzieje dopiero czekają n a opracowanie. T o trudne i pod pewnymi względami pionierskie zadanie podjął właśnie Grzegorz Pełczyński w swojej książce, której pierwsza zasadnicza część jest właściwie historią etniczną Ormian polskich w X X wieku, c h o ć - j a k sam autor podkreśla - pracą historyczną sensu stricte nie jest. Jej celem jest stwierdzenie, jaki status etniczny przysługuje polskim Ormianom. Ó w status grupy wyznacza jej o d r ę b n o ś ć etniczna, ulegająca w X X wieku p o w a ż n y m przemianom. Śledzenie p r o c e s ó w , które je p o w o d o w a ł y p o ś w i ę c o n a jest znaczna część rozprawy. �225 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA Podkreślić jednocześnie trzeba, że chociaż inni autorzy poświęcali niekiedy nieco uwagi zagadnieniom specyfiki etnicznej Ormian polskich, to książka G . Pelczyńskiego jest pierwszą pracą n a u k o w ą w całości p o ś w i ę c o n ą tej tematyce. Jest też pierwszym, jak się wydaje, w bogatej, mającej p ó ł t o r a w i e k o w ą tradycję literaturze dotyczącej tej grupy, tak obszernym opracowaniem etnograficznym, w przeszłości bowiem Ormianami polskimi częściej zajmowali się historycy, historycy sztuki czy j ę z y k o z n a w c y , niż etnografowie. K s i ą ż k a G . Pelczyńskiego składa się ze wstępu, trzech podzielonych na rozdziały (i niekiedy p o d r o z d z i a ł y ) części, podsumowania i obszernej bibliografii. We „Wstępie" wyjaśnia autor treść etnonimu „Ormianie polscy", określa obszary względnie zwartego niegdyś osadnictwa tej grupy i r o z w a ż a z a s a d n o ś ć u ż y w a n i a w stosunku do niej terminu „grupa etniczna". Następnie przed­ stawia stan b a d a ń nad Ormianami polskimi od p o ł o w y X I X w. do współczesności, zastanawia się nad miejscem problematyki etnicznej w naukach humanistycznych, formułuje cel pracy, omawia wykorzystane w niej źródła i uzasadnia jej strukturę. Część pierwsza, najobszerniejsza, stanowiąca blisko p o ł o w ę pracy, nosi tytuł „Tradycja i zmiana wśród Ormian polskich w wieku X X " i jest, jak to określa autor „historią etniczną" grupy w omawianym okresie. Przedstawione w niej zostały procesy etniczne zachodzące wśród polskich Ormian w ciągu naszego stulecia. W części drugiej ( „ Ś w i a d o m o ś ć etniczna") zajmuje się autor zagadnieniem odrębności etnicznej Ormian polskich w aspekcie ś w i a d o m o ś c i o w y m . W czę­ ści trzeciej („Status etniczny") stara się określić ich miejsce wśród innych mniejszości w Polsce, w społeczeństwie polskim i w ormiańskiej diasporze oraz przedstawić problem w świetle wy­ branych koncepcji klasyfikacji etnicznej. Zamyka pracę krótkie podsumowanie omawianych w niej kwestii, w k t ó r y m autor stwierdza, że koncepcją uwzględniającą najwięcej aspektów sytuacji etnicznej Ormian polskich jest bromlejowska teoria hierarchii w s p ó l n o t etnicznych, „której poziomy dają m o ż l i w o ś ć adekwatnego ustalenia miejsca danej grupy etnicznej wobec wszystkich innych, w kontekście których się ona znajduje. Poziomem odpowiednim dla Ormian polskich jest w s p ó l n o t a subetniczna czyli subetnos. M ó w i ą c przeto, iż Ormianie polscy w ciągu X X wieku są subetnosem narodu polskiego, wyraża się chyba najlepiej ich status etniczny" (s. 161). Ormianie polscy w XX wieku Grzegorza Pelczyńskiego to X X V I I publikacja niezwykle prężnie od lat działającego K o ł a Zainteresowań Kulturą Ormian przy Oddziale Warszawskim Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, z k t ó r y m autor od dawna współpracuje i k t ó r e m u zawdzięcza szerokie kontakty ze środowiskiem polskich Ormian oraz możliwości etnograficznej penetracji skupisk ormiańskich w r ó ż n y c h miastach Polski (s. 12). M y ś l ę wszakże, że ta interesująca i po­ trzebna praca znajdzie licznych czytelników również poza gronem Ormian polskich, od dawna na jej wydanie oczekujących. Andrzej Woźniak „Zabawy i zabawki". Kwartalnik poświęcony zagadnieniom ludyzmu i ludyczności, Kielce 1997, Ryszard K a n t o r (red.), W y d . Muzeum Zabawkarstwa w Kielcach i Towarzystwo Rozwoju Zabawkarstwa w Kielcach, ss. 183, il. M u z e u m Zabawkarstwa w Kielcach oraz mające w tym mieście siedzibę Towarzystwo R o z ­ woju Zabawkarstwa r o z p o c z ę ł o w 1997 roku wydawanie kwartalnika o tematyce bezpreceden­ sowej n a polskim prasowym rynku wydawniczym. Redaktor naczelny, prof. Ryszard Kantor, we „ W s t ę p i e " do pierwszego numeru określił tematyczny zakres czasopisma jako najszerzej rozumia­ ną p r o b l e m a t y k ę ludyzmu i ludyczności, a więc to wszystko, czym z w y k ł o się określać ludzką s k ł o n n o ś ć do zabawy oraz - jakże często niedocenianą - kulturową rolę tej sfery działalności człowieka. Potrzebę wydania podobnego czasopisma R . Kantor uzasadnił również niedostatkiem wiedzy o zabawce i jej roli kulturowej z a r ó w n o w polskiej nauce, jak i całym społeczeństwie, podkreślając zapóżnienie pod tym w z g l ę d e m do reszty świata, a także niedocenianie ekonomicz­ nego znaczenia tych gałęzi wytwórczości krajowej, które służą zaspokajaniu potrzeb związanych �226 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA z uprawianiem gier i zabaw, zwłaszcza, gdy coraz częściej - jak pisał - skazani jesteśmy n a import b u d z ą c y zastrzeżenia estetyczne. „ C h c e m y , aby nasze pismo zachowując swój naukowy charakter, stało się także źródłem fachowej informacji o stanie rynku zabawkarskiego, o kondycji polskich p r o d u c e n t ó w zabawek, o miejscu polskiej zabawki na rynku ś w i a t o w y m . " Kreśląc tak p o m y ś l a n e cele, Redakcja zaprosiła do współpracy z a r ó w n o badaczy ludyzmu - h i s t o r y k ó w kultury, so­ c j o l o g ó w , e t n o l o g ó w , p s y c h o l o g ó w , p e d a g o g ó w - jak i p r a k t y k ó w - projektantów, e k o n o m i s t ó w , k o l e k c j o n e r ó w i p r o d u c e n t ó w zabawek. U k ł a d pierwszego p o d w ó j n e g o numeru (artykuły i rozprawy, materiały z b a d a ń , źródła i informacje, recenzje) zapowiada przejrzysty i u p o r z ą d k o w a n y charakter czasopisma. Z a r ó w n o opracowania teoretyczne (J. G r a d , „ Z a b a w a - analiza pojęć i koncepcji"; T . Paleczny, „ S p o ł e c z n e p o d ł o ż e zabawy") jak i r ó ż n o r o d n e tematycznie monografie (I. Kabzińska, „ Z a b a w a a zakaz magiczny"; J.S. Łątka, „ G r y i zabawy w haremie"; B . Plichowska, „ Z a b a w y i zabawki chłopięce w X I X - w i e c z n y m Krakowie"; U . Janicka-Krzywda, „Zbójnicka biesiada") z a p o w i a d a j ą c i e k a w ą treść. W ś r ó d materiałów z b a d a ń terenowych Czytelnik znajdzie prace o odpustach n a G ó r n y m Śląsku ( D . Świtała), zabawach dzieci na Śląsku Cieszyńskim (B. Jasińska), tradycyjnych i w s p ó ł ­ czesnych zachowaniach ludycznych m i e s z k a ń c ó w Jaworzynki ( G . Odoj), a także artykuł ze świata kultury żydowskiej (A. Ciałowicz, „ O ż y d o w s k i m trefnisiu"). Ponadto zespół redakcyjny przed­ stawił zarys dziejów i charakterystykę działalności Muzeum Zabawkarstwa w Kielcach oraz informacje o Towarzystwie Rozwoju Zabawkarstwa. Warte podkreślenia jest również ogłoszenie przez Redakcję stałego konkursu kwartalnika na wspomnienia, prace, dokumentacje związane z zabawkami, zabawami i grami. W polskiej literaturze tematu zauważalny jest brak teoretycznego zarysu historii b a d a ń nad ł u d y z m e m . Prace podobne do zamieszczonego w omawianym numerze artykułu „ Z a b a w a - ana­ liza pojęć i koncepcji" wydają się b y ć niezbędne do uzupełnienia wielu luk w polskich opracowa­ niach b a d a ń historii ludyzmu. Cenna jest r ó w n i e ż k a ż d a monografia czy przyczynek do poznania polskich tradycji zabawkarskich, zwłaszcza tych, które bez zewnętrznej pomocy m o g ą przestać istnieć. Zawsze z u w a g ą będą przez nas czytane również artykuły dotyczące obcych kultur. Celem tego kwartalnika nie jest wszak b y ć jedynie skryptem akademickim czy zbiorem źródeł do b a d a ń naukowych. A b y dobrze spełnił swoją rolę, powinien dotrzeć do j a k najszerszego grona Czytelników, zwłaszcza do tych, którzy w c h o d z ą c w świat dorosłych zaczną k s z t a ł t o w a ć p o l s k ą kulturę m a s o w ą . B y przestała zagrażać ponura wizja obrazu współczesnej kultury prezentowana w zamieszczonym artykule T . Palecznego: „ W s p ó ł c z e s n a kultura w dziedzinie zabawy oferuje bowiem połączenie Hyde Parku z Disneylandem, salony gier elektronicznych z siecią Internetu, lokale z peep show oraz teatry uliczne, pornograficzne filmy w sieci wypożyczalni wideokaset oraz happeningi « P o m a r a n c z o w e j Alternatywy)), subkulturę p u n k ó w , a także kino familijne w nie­ dzielne p o p o ł u d n i e , kult i d o l ó w w rodzaju Madonny oraz antyestetyzm rapu i amoralizm sata­ n i s t ó w , kameralną partyjkę bilarda z zadymami k i b i c ó w piłkarskich, golf z w a l k ą bokserską Bowe-Gołota". Ż y c z ą c Redakcji powodzenia w wydawaniu tak ciekawego czasopisma chciałabym na koniec zwrócić u w a g ę n a zbyt skromny materiał ilustracyjny, co m o ż e , w e d ł u g mnie, w p ł y n ą ć na gorszy o d b i ó r zamieszczanych t e k s t ó w . Joanna Bar Rzeki - kultura, cywilizacja, historia, Jerzy K o ł t u n i a k (red.), Katowice 1992-1995 Jerzy K o ł t u n i a k , z którego inicjatywy r o z p o c z ę t o wydawanie omawianej tu serii, z wykształ­ cenia polonista, d a ł się p o z n a ć szerszemu gremium j a k o dziennikarz i autor kilkuset publikacji oraz audycji radiowych p o ś w i ę c o n y c h g ł ó w n i e problematyce historycznej i socjologicznej, ściśle p o w i ą z a n e j z kulturą ziem nadodrzańskich. Jest on również inicjatorem i koordynatorem działań m a j ą c y c h n a celu utworzenie P a ń s t w o w e g o Muzeum Odry. D z i ę k i d u ż e m u zaangażowaniu �227 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA J . K o ł t u n i a k zdołał zainteresować swoją inicjatywą szereg instytucji pozornie mających niewiele w s p ó l n e g o z n a u k ą . Sponsorami wydawnictwa, poza K B N i Ośrodkiem B a d a ń Społeczno- -Kulturowych Towarzystwa Zachęty Kultury w Katowicach, są bowiem także S p ó ł k a Akcyjna „ O d r a - T r a n s " we W r o c ł a w i u , G ó r n o ś l ą s k i e Przedsiębiorstwo W o d o c i ą g ó w w Katowicach i in. Celem wydawnictwa - jak wynika z formularza z a m ó w i e n i o w e g o - jest upowszechnianie, w ujęciu interdyscyplinarnym, wiedzy o rzekach, wzajemnych zależnościach p o m i ę d z y przyrodą, kulturą i t e c h n i k ą . Wydawcy stawiają sobie ponadto za cel wykazanie: a) przyrodniczego, geograficznego i kulturowego fenomenu rzek; b) znaczenia rzek w rozwoju kultur i cywilizacji; c) dziedzictwa przestrzeni kulturowej rzek oraz zagadnień jego ochrony, żywotności i m o ż l i w o ś c i s p o ż y t k o w a n i a m.in. w rozwiązywaniu współczesnych p r o b l e m ó w miast i r e g i o n ó w nadrzecznych. N a d r z ę d n y m jednak celem, j a k wynika z tej ulotki, jest wypracowanie „Karty kulturowej rzeki" - swoistego instrumentu opisu i analizy przestrzeni kulturowej rzeki. O p r ó c z r o z w a ż a ń teoretycznych - jak stwierdza J . K o ł t u n i a k - zainteresowany znajdzie w tym wydawnictwie artykuły poruszające kwestie i tematy, które w przyszłości będą w y m a g a ć szerszego opracowania monograficznego. Zwraca u w a g ę szeroki wachlarz zainteresowań nauko­ wych a u t o r ó w artykułów. Obok przedstawicieli nauk przyrodniczych i historycznych w kolejnych tomach znajdujemy opracowania architektów, p r a w n i k ó w a także a u t o r ó w reprezentujących nauki ścisłe. D o b ó r a u t o r ó w jest zresztą m o c n ą stroną wydawnictwa. Zawiera ono publikacje tak wybitnych a u t o r y t e t ó w j a k Gerard Labuda, Dorota Simonides, Lech Leciejewicz, Jerzy Topolski, Andrzej Piskozub i in. E t n o g r a f ó w z oczywistych w z g l ę d ó w interesują przede wszystkim publikacje z zakresu tej dyscypliny. W tomie I znajdujemy interesujący artykuł Doroty Simonides, „ O d r a - folklor - pogranicze kultur", s. 83-119). A u t o r k a omawia w nim stan b a d a ń nad folklorem flisaków odrzańskich, poczynając od roku 1843, a k o ń c z ą c n a materiałach z w ł a s n y c h b a d a ń z grupą s t u d e n t ó w W S P z Opola. Kreśli zakres problematyki uwzględnionej w badaniach folklorystycznych, a następnie przechodzi do przedstawienia zwyczajów, o b r z ę d ó w , wierzeń i p o d a ń flisaków z Odry. W k o ń ­ cowej części artykułu autorka uwzględniła pieśni flisaków oraz tzw. wolanki, czyli krótkie, rymowane teksty, odzwierciedlające ich stosunek do ludzi nie związanych z w o d ą . Zygmunt K ł o d n i c k i w artykule „Przestrzenne ujęcie zjawisk kulturowych" (t. I I I , s. 45-65) zajmuje się s z c z e g ó ł o w o problemami techniki kartografowania oraz m e t o d ą etnogeograficzną i retrogresywną s t o s o w a n ą w kartografii etnograficznej. Artykuł ten zawiera ponadto podsumo­ wanie dorobku kartografii etnograficznej w Polsce ze szczególnym uwzględnieniem zastosowania metody etnogeograficznej w badaniach nad kulturą prasłowiańską. Autor formułuje wnioski m.in. na podstawie analizy pracy K . M o s z y ń s k i e g o O sposobach badania kultury materialnej W t y m ż e tomie I I I odnotowujemy Praslowian. również obszerny artykuł Aleksandra Posern-Zieliriskiego „ Ś r o d o w i s k o naturalne i rzeki w amerykańskiej antropologii kulturowej" (t. I I I , s. 15-43). Autor szeroko omawia w nim teorię areałów kulturowych charakteryzując j e d n o c z e ś n i e różne p o g l ą d y na t ę kwestię. D a l s z a część jego wywodu nawiązuje j u ż wyraźnie do problemu roh rzek z a r ó w n o w procesie kolonizacji Ameryk, jak i ich znaczenia kulturowo-gospodarczego Ciekawe są r o z w a ż a n i a d o t y c z ą c e koncepcji neo-ewolucjonistycznej, i cywilizacyjnego. która, rozwijana przez J . H . Stawarda i K . A . Wittfogela, d o p r o w a d z i ł a do powstania orientacji zwanej w amerykańskiej antropologii kulturowej - e k o l o g i ą kulturową. W tomie I V znajdujemy artykuł Janusza Bohdanowicza „ D e m o n y wodne w polskim folklorze (ujęcie przestrzenne)"; (t. I V , s. 221-243). N a podstawie materiałów zgromadzonych w archiwum РАЕ autor zajmuje się demonem zwanym w kulturze ludowej topielcem, utopcem, itp. Zasięg w y s t ę p o w a n i a wierzeń z w i ą z a n y c h z działalnością utopca jest w d u ż y m stopniu p o w i ą z a n y z siecią rzek n a terenie kraju. O d r ę b n y m w ą t k i e m wierzeniowym jest przekonanie co do istnienia tzw. rusałek, występujących w e d ł u g wierzeń w dwojakiej postaci - jako istoty leśne i wodne. A r t y k u ł zawiera 6 map obrazujących rozmieszczenie na terenie Polski różnych wierzeń związanych z rze­ komym istnieniem d e m o n ó w wodnych. M a p y utrzymane są w konwencji obowiązującej w Pol­ skim Atlasie Etnograficznym. �228 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA D l a czytelników zainteresowanych wydawnictwem podajemy wykaz a r t y k u ł ó w zamieszczo­ nych w p o s z c z e g ó l n y c h tomach: T o m I : Gerard L a b u d a - „Rzeki w dziejach n a r o d ó w " ; Jacek Kolbuszewski - „Szczęście w i o s ł e m wyliczone - motyw rzeki w myśleniu symbolicznym i w literaturze"; W ł a d y s ł a w Filipowiak - „ Z najstarszych dziejów Odry j a k o szlaku komunikacyjnego i handlowego"; Dorota Simonides - „ O d r a - folklor - pogranicze kultur"; Julian Janczak - „Odrzańskie archiwalia kartograficzne"; Lech Leciejewicz - „ R o l a mniejszych rzek w dziejach dawnych społeczeństw na przykładzie Parsęty"; M i c h a ł Parczewski - „Sieć rzeczna a rozmieszczenie osadnictwa wczesno­ ś r e d n i o w i e c z n e g o we wschodniej części polskich Karpat"; Przemysław Smolarek - „Muzeum W i s ł y w Tczewie"; Stanisław Januszewski - „Zabytki techniki odrzańskiego szlaku wodnego"; Janusz K o r z e ń - „Park Krajobrazowy Doliny Bobru". T o m I I : Andrzej Pisk ozub - „Wielkie cywilizacje rzeczne"; B o l e s ł a w Orłowski - „Rzeki j a k o wyzwanie dla techniki"; Janusz Bogdanowski - „Problem architektury krajobrazu rzecznego"; E w a Jakus-Borkowa - „Europejski program badań nazw wodnych"; Wiesław Drobek - „Zagadnie­ nia kompleksowego wykorzystania i ochrony z a s o b ó w wodnych rzek U S A " ; M a r t a Ruszczycka-Mizera - „Geografia wobec rzek"; Alicja Karłowska-Kamzowa - „ D o b r a kultury w dolinie Warty"; S ł a w o m i r M o ź d z i o c h - „Znaczenie „ p o ż y t k ó w wodnych" w życiu codziennym mieszkańców wczesnośredniowiecznego Śląska"; Maciej Łagiewski - „Rzeczne przeprawy"; Jerzy Litwin - „ M u z e a rzek i żeglugi śródlądowej n a świecie"; Jerzy K o ł t u n i a k - „ C z y powstanie karta kulturowa rzeki?" T o m 111: Aleksander Posern-Zieliński - „ Ś r o d o w i s k o naturalne i rzeki w amerykańskiej antropologii kulturowej"; Zygmunt K ł o d n i c k i - „Przestrzenne ujęcie zjawisk kulturowych"; Stefan K a ł u s k i - „ R z e k i a granice polityczne"; Stanisław Januszewski - „ D z i e d z i c t w o hydrotech­ niczne K a n a d y - problem ochrony i prezentacji"; Zdzisław Mikulski - „ Z dziejów b a d a ń rzek w Polsce - ludzie i ich dzieła"; Andrzej Jankowski - „ G e n e z a współczesnej sieci dolnorzecznej na obszarze Polski"; Jerzy Wyrzykowski - „ R z e k i jako przedmiot zainteresowań turystycznych"; Alfred Kaniecki - „ R o l a wody w średniowiecznym mieście"; Stanisław C z a j a - „Przemiany s t o s u n k ó w wodnych w przestrzeni cywilizacyjnej G ó r n e g o Śląska od X I V do X V I I I w."; Artur Magnuszewski - „ S y s t e m y geoinformacyjne ( G I S ) jako baza danych hydrologicznych"; Marian D r u ż k o w s k i - „ K o m p l e k s o w e badania krajobrazowe w małych zlewniach rzecznych". T o m I V : Jerzy Topolski - „Przestrzeń i historia"; Stanisław Kurnatowski - „Interdys­ cyplinarność w badaniach przestrzeni dorzecza. Przemiany i wzajemne oddziaływanie środowisk - przyrodniczego i kulturowego"; Tadeusz Margul - „Święte rzeki świata"; Ernest Niemczyk - „ M o t y w y akwatyczne w architekturze"; Stanisław Liszewski - „ G e o g r a f i a miast nadrzecznych"; Józef Stanielewicz - „Rzeki jako warsztat pracy"; Andrzej Piskozub - „ R e n - rzeka Europy"; Piotr Fast - „ R z e k i w literaturze rosyjskiej. Rekonesans"; Janusz Bohdanowicz - „Demony wodne w polskim folklorze"; Marian M i ł k o w s k i - „ D r o g i wodne i żegluga ś r ó d l ą d o w a w wy­ branych czasopismach europejskich"; Joanna Dynus-Angiel - „Rzeki w edukacji szkolnej". K a ż d y z t o m ó w jest bogato ilustrowany, zawiera szereg map i w y k r e s ó w oraz odrębną dla k a ż d e g o artykułu bibliografię. Uzupełniają to dwujęzyczne streszczenia (angielski, niemiecki) oraz krótkie notki o autorach artykułów. Kredowy papier i gustowna o k ł a d k a sprawiają dodatkowo korzystne wrażenie. Janusz Bohdanowicz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1d4d4d6aa3b3eb37170918a20febca7d.pdf aa394df2747b1045fa3137880d78e5f8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:828 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:761 Title A name given to the resource Teoretyczne i metodologiczne aspekty badań nad zwyczajami ludowymi. Przyczynek do dyskusji nad "Syntezą etnografii Polski" / ETNOGRAFIA POLSKA 1974 t.18 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1974 t.18 z.2, s.33-56 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kwaśniewicz, Krystyna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia P o l s k a " , t. X V I I I z. 2 KRYSTYNA KWAŚNIEWICZ TEORETYCZNE I METODOLOGICZNE ASPEKTY B A D A N N A D Z W Y C Z A J A M I L U D O W Y M I . PRZYCZYNEK DO DYSKUSJI N A D „SYNTEZĄ ETNOGRAFII POLSKI" 1. U W A G I W S T Ę P N E Badania etnograficzne w Polsce, t a k znacznie do t e j p o r y zróżnico­ wane problemowo, znalazły ostatnio swój „wspólny m i a n o w n i k " w posta­ ci p r o g r a m u „Syntezy e t n o g r a f i i P o l s k i " . To w i e l k i e , zespołowe dzieło, mające stanowić podsumowanie, scalenie i uogólnienie dotychczasowej w i e d z y etnograficznej o k u l t u r z e l u d o w e j Polski, w c h o d z i obecnie w cen­ t r u m zainteresowania specjalistów nasuwając w s z y s t k i m zainteresowanym wiele różnorodnych pytań. Dotyczą one zwłaszcza sposobu realizowania po raz pierwszy na t a k szeroką skalą zainicjowanego przedsięwzięcia. Zgodnie z r o b o c z y m i założeniami przyjętymi na konferencjach p o ­ święconych syntezie, poszczególne działy k u l t u r y l u d o w e j mają być o p r a ­ cowane w głównej mierze w o p a r c i u o dorobek o p u b l i k o w a n y oraz za­ soby a r c h i w a l n e zgromadzone przez różne placówki etnograficzne w k r a ­ j u . Jest t o ogromnie rozległa i zróżnicowana baza źródłowa. Zadanie pierwszorzędnej w a g i polega więc na w y p r a c o w a n i u r a m o w y c h założeń teoretycznych i metodologicznych, w myśl których można b y korzystać z n i e j w sposób celowo-wybiórczy oraz interpretować w y d o b y t e zjawiska i procesy k u l t u r o w e w oparciu o ogólnie przyjęty m o d e l i n t e r p r e t a c y j n y . Takie postawienie s p r a w y w y m a g a z o c z y w i s t y c h powodów p r z e d y ­ s k u t o w a n i a w i e l u zagadnień. Wśród n i c h występuje także p r o b l e m z w y ­ czajów l u d o w y c h . Z a m i a r e m m o i m , którego w y r a z e m jest niniejszy a r t y ­ kuł, jest próba uporządkowania tego p r o b l e m u i bliższego naświetlenia niektórych k w e s t i i z n i m związanych. Zajmę się zwłaszcza s a m y m poję­ ciem z w y c z a j , jego relacją do i n n y c h terminów znajdujących zasto1 P r o j e k t t a k i e g o właśnie m o d e l u przedstawiła n a Ogólnopolskiej E t n o g r a f i c z n e j ( W a r s z a w a , grudzień 1972) d r D. M a r k o w s k a . 1 3 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X V I I I , z. 2 Konferencji �34 KRYSTYNA KWAŚNIEWICZ sowanie w badaniach n a d zachowaniem się z w y c z a j o w y m , dalej modelem opisu tego zachowania się, k r y t e r i a m i jego k l a s y f i k a c j i , wreszcie podło­ żami i c z y n n i k a m i warunkującymi przeobrażenia zwyczajów. Rozważania moje są p r z y c z y n k i e m do toczącej się d y s k u s j i i j a k o takie nie pretendują a n i do wyczerpania całej p r o b l e m a t y k i , do której się odnoszą, a n i do przesądzenia j a k i e j k o l w i e k z poruszanych k w e s t i i . P r z e ­ ciwnie, są odzwierciedleniem niepewności i próbą poszukiwania najwłaś­ ciwszych a l t e r n a t y w spośród w i e l u możliwych. 2. P O J Ę C I E ZWYCZAJU N a w e t p o w i e r z c h o w n y przegląd etnograficznej l i t e r a t u r y p r z e d m i o t u nasuwa spostrzeżenie, że pojęcie zwyczaj n i e było do t e j p o r y jednoznacz­ nie zdefiniowane. W w i e l u też w y p a d k a c h posługiwano się t e r m i n e m „zwyczaj" bez w n i k a n i a w jego znaczenie. Nieład t e r m i n o l o g i c z n y p o ­ głębia f a k t równoległego stosowania t a k i c h określeń, j a k „obrzęd", „oby­ czaj", „zwyczaj", „praktyki w i e r z e n i o w e " , „zabiegi magiczne" i t p . , n a j ­ częściej bez precyzowania i c h zakresu pojęciowego . Zachodzi zatem konieczność przeprowadzenia uściśleń t e r m i n o l o g i c z ­ n y c h i w y e l i m i n o w a n i a niejasności w r o z u m i e n i u powyższych pojęć t w o ­ rzących podstawowy aparat terminologiczny omawianej t u dziedziny b a ­ dań etnograficznych. Propozycje, choćby na razie niedoskonałe, stano­ wiłyby próbę wyjścia z dotychczasowego i m p a s u tworząc równocześnie podstawę do dalszych uściśleń. Oczywiście, należy sobie zdawać sprawę, że wszelkie poczynania tego rodzaju są przedsięwzięciem t r u d n y m . Rze­ czywistość społeczna jest t w o r e m wysoce złożonym, którego cechy mają najczęściej postać swego rodzaju continuum. Stąd n i e sposób i c h „nagiąć" do s z t y w n y c h , ostro rozgraniczonych k a t e g o r i i pojęciowych, które są ideałem osiągalnym na razie j e d y n i e w n a u k a c h a b s t r a k c y j n y c h a n i e empirycznych. 2 Widać to wyraźnie na przykładzie zwyczajów. Stanowią one kategorię zachowania się ludzkiego, które obejmuje n i e z w y k l e szeroki w a c h l a r z zjawisk. W gruncie rzeczy, wiążą się ze w s z y s t k i m i dziedzinami k u l t u r y : od m a t e r i a l n y c h warunków b y t u poczynając (zabiegi p r o d u k c y j n e zwią­ zane z gospodarką rolną i hodowlaną, lokalizacja i b u d o w a n i e d o m u , spo­ sób u b i e r a n i a się, żywienia itp.), poprzez społeczne regulacje zachowania się w określonych sytuacjach (np. w czasie w i t a n i a się, zachowania się p r z y stole itp.), a na s u b t e l n y c h sprawach wiedzy, wierzeń, systemów 2 dania i Opinię tę podzielają nad tradycyjnymi Materiały Muzeum także i n n i obrzędami Archeologicznego ficzna, n r 13, Łódź 1967, s. 9-ilO. etnografowie. i zwyczajami P o r . пр. na terenie i Etnograficznego w I. Lechowa, ziemi łódzkiej, Łodzi, S e r i a Ba­ Prace Etnogra­ �BADANIA NAD ZWYCZAJAMI 35 LUDOWYMI wartości, wzorów i postaw kończąc. Stąd też zachowanie się zwyczajowe ma charakter czynności zarówno symbolicznych polegających „[...] na w y ­ t w a r z a n i u i k o m u n i k o w a n i u albo o d b i e r a n i u i i n t e r p r e t o w a n i u znaków" , j a k i niesymbolicznych, n p . t y p u produkcyjnego . 3 4 Trzeba też dodać, że j a k k o l w i e k zwyczaje odnosi się przede w s z y s t k i m do przeszłości, zwłaszcza do d a w n y c h f o r m t r a d y c y j n e j k u l t u r y l u d o w e j , to j e d n a k w w i e l u w y p a d k a c h mówi się o n i c h także w odniesieniu do teraźniejszości. T r u d n o b o w i e m zaprzeczyć, że w a k t u a l n y c h w a r u n k a c h nie działają c z y n n i k i , które sprzyjają w y t w a r z a n i u się n o w y c h postaci zwyczajów. T a k więc zarówno p o d względem m e r y t o r y c z n y m , j a k i chronologicz­ n y m , zakres znaczeniowy „zwyczaju" jest nader szeroki, co w poważnym s t o p n i u u t r u d n i a jego zdefiniowanie. N i e znaczy t o oczywiście, aby nie było prób tego rodzaju. Poruszyłam już kiedyś te właśnie p r o b l e m y na łamach „Etnografii P o l s k i e j " . Analizując różne propozycje definicyjne poszczególnych autorów wyodrębniłam na i c h podstawie t r z y najsilniej zarysowujące się cechy k o n s t y t u t y w n e zwyczajów: 5 1) powtarzalność w określonych okolicznościach j e d n y c h i t y c h sa­ m y c h sposobów zachowania się; 2) istnienie g r u p y społecznej, w obrębie której może wytwarzać się t e n obowiązujący system zachowania się; 3) istnienie sankcji r e p r e s y w n y c h , które ściąga na siebie jednostka l u b zespół osób, uchylających się od stosowania danych wzorów zacho­ w a n i a się. Obecnie wydaje m i się jednak, że przytoczone cechy k o n s t y t u t y w n e można odnieść z powodzeniem do i n n y c h , także nie o p a r t y c h na zwycza­ j u , k a t e g o r i i zachowania się. Nasuwa się więc zasadnicze pytanie, w czym należy upatrywać podstawy d o w y r ó ż n i e n i a z w y c z a j ó w od pozostałych sposobów zachowania s i ę społecznego osób czy grup? Sądzę, że propozycje wyodrębnienia jakiegoś zachowania się j a k o zwyczajowego tkwią w równoległym uwzględnieniu t r z e c h aspektów, któ­ re sprowadzają się do: a) sposobu realizowania wzorów zachowania się zwyczajowego; b) t y p u więzi społecznej sprzyjającej w y t w a r z a n i u się i stosowaniu tego rodzaju wzorów; c) rodzaju p r z y m u s u społecznego kryjącego się za obowiązującymi w z o r a m i zachowania się zwyczajowego. 3 A. Kloskowska, 4 Tamże, s. 21. 5 Z badań nad Społeczne zwyczajami P o l s k a " , t. 9: 1965, s. 62-102. ramy dorocznymi kultury, w Warszawa społeczności 1972, s. 20. wiejskiej, „Etnografia �36 KRYSTYNA KWAŚNIEWICZ Gdy mowa o s p o s o b i e r e a l i z o w a n i a w z o r ó w zachowa­ n i a s i ę z w y c z a j o w e g o , t o należy podkreślić, że „klasyczny" d l a tradycyjnej k u l t u r y ludowej z w y c z a j m i a ł c h a r a k t e r ż y w i o ­ ł o w y wynikły z daleko posuniętego utożsamiania się członków w i e j ­ skiej społeczności l o k a l n e j z obowiązującymi w j e j obrębie w z o r a m i spo­ łecznymi. J a k o t y m świadczą liczne materiały e m p i r y c z n e , m a m y t u nieraz do czynienia z t a k daleko posuniętym „uwewnętrznieniem" t y c h wzorów, że są one przeżywane przez członków danej społeczności jako wartości j a k najbardziej własne i nie podlegające d y s k u s j i . Stąd, po p i e r w ­ sze, k o n t y n u u j e się j e n a w y к o w o, bez włączania p i e r w i a s t k a r a c j o ­ nalnej r e f l e k s j i (nie oznacza t o oczywiście, aby nie potrafiono t y c h w z o ­ rów w swoiście r a c j o n a l n y sposób uzasadniać, g d y zachodzi tego potrze­ ba); po drugie, występuje zjawisko w z g l ę d n e j , choć mierzonej często generacjami, t r w a ł o ś c i z w y c z a j ó w , j a k o czegoś przeciwstawne­ go przemijającym modom. 6 W y s o k i poziom utożsamiania się z panującymi w z o r a m i zachowania występuje zazwyczaj w m a ł y c h s p o ł e c z n o ś c i a c h , względnie zamkniętych, w k t ó r y c h s t y c z n o ś c i s p o ł e c z n e m a j ą w do­ minującym stopniu c h a r a k t e r o s o b i s t y , podobnie j a k i k o n ­ t r o l a s p o ł e c z n a . Przykładami są takie g r u p y , j a k rodzina, sąsiedz­ t w o , społeczność lokalna, grupa rówieśnicza, zespół wytwórczy (np. rze­ mieślniczy) i t p . Są t o wszystko p r z e j a w y więzi społecznej, które A . Kłoskowska zalicza do „pierwszego układu k u l t u r y " („pierwszej w a r s t w y k u l ­ t u r o w e j " , „pierwszej podstawowej r a m y życia k u l t u r a l n e g o " ) badanej społeczności. W grę wchodzą t u t a j „[...] elementy o charakterze ściśle l o k a l n y m , swoiste, dające się zamknąć w r a m a c h społeczności i zbliżone do t y p u k u l t u r y l u d o w e j " . 7 8 Wychodzę z założenia, iż o w o spontaniczne zachowanie się właściwe zwyczajom opiera się zasadniczo na wzorach, które są t r a k t o w a n e j a k o rodzime w danej grupie społecznej, powstałe żywiołowo i k o n t y n u o w a n e n a w y k o w o w r a m a c h bezpośrednich styczności osobistych. T a k a p r z y n a j ­ m n i e j sytuacja występowała n a gruncie „klasycznej" t r a d y c y j n e j k u l t u ­ r y ludowej. W miarę jednak, j a k wieś polska wchodziła w zasięg szerszych, n i e ­ raz ogólnonarodowych oddziaływań, ów „pierwszy układ k u l t u r y " coraz częściej znajdował się pod wpływem i n n y c h układów, j a k lokalnej sieci s Obszerną i c h bibliografię podaję w a r t y k u l e poświęconym s k i m o k r e s u Bożego N a r o d z e n i a ( w d r u k u w „Rocznikach M u z e u m w Krakowie). 7 Kloskowska, 8 Tamże, s. 60-61. op. cit., s. 60 n. zwyczajom wiej­ Etnograficznego" �BADANIA NAD ZWYCZAJAMI LUDOWYMI 37 ponadlokalnej organizacji życia zbiorowego czy „[...] p r o m i e n i o w a n i a na odległość ośrodków p o n a d l o k a l n y c h " . T a k więc na skutek oddziaływania i n s t y t u c j i a d m i n i s t r a c j i państwowej, różnego t y p u zrzeszeń, systemu oświaty powszechnej, środków masowego przekazu, e m i g r a c j i i t p . — n a ­ stąpiło zjawisko p r z e j m o w a n i a także w społecznościach w i e j s k i c h p e w ­ n y c h wzorów zachowania się, które powstały w środowisku m i e j s k i m , k o n ­ t y n u o w a n y c h następnie n a zasadzie zwyczaju (dotyczy to n p . i m i e n i n d a w n i e j nie obchodzonych na wsi). W t y m w y p a d k u n i e można już mówić o r o d z i m y m pochodzeniu z w y ­ czajów l u d o w y c h . D o k o n u j e się natomiast proces przystosowywania do s t y l u życia w s i wzorów, które w t e n czy i n n y sposób przybyły t u ze śro­ dowiska m i e j s k i e g o . Częstokroć w z o r y te wiążą się z panującą modą i mają p r z e l o t n y charakter. M a m y t u więc do czynienia z nową sytuacją: wytwarzają się pewne n a w y k o w e sposoby zachowania się, akceptowane społecznie, jednak o stosunkowo krótkotrwałym, n i e j e d n o k r o t n i e prze­ kraczającym jedną generację, a n a w e t węższym, okresie t r w a n i a . Dalekie są one od owego „klasycznego" t y p u zwyczajów. N i e wydaje m i się j e d ­ nak, aby etnograf mógł je tracić z pola swego widzenia, aczkolwiek w y ­ raźnie zaburza to ostrość spojrzenia na to, co najchętniej nazywalibyśmy zwyczajem l u d o w y m . Mówiąc i n n y m i słowy, zwyczajowe sposoby zacho­ w a n i a się, które a k t u a l n i e upowszechniają się w życiu społeczności w i e j s k i e j , nie mogą być r o z p a t r y w a n e jako pochodzenia rodzimego, są j e d n a k zachowaniem się żywiołowym, dla którego areną są małe społecz­ ności, z właściwymi i m osobistymi k o n t a k t a m i i s w o i s t y m t y p e m p r z y ­ musu społecznego. I t u t a j przechodzę do trzeciego z w y m i e n i o n y c h aspektów. Zasadniczo rzecz biorąc m a m y t r z y rodzaje p r z y m u s u i odpowiadające i m spo­ soby k o n t r o l i s p o ł e c z n e j . Pierwszy z n i c h jest w y k o n y w a n y przez różnorodne i n s t y t u c j e działające w życiu p u b l i c z n y m danej społecz­ ności . D r u g i wiąże się z modą. To dość t r u d n e do zdefiniowania z j a 9 10 u 9 Tamże, s. 61. Dodać t r z e b a , że t e n t y p p r o c e s u był z n a n y w społecznościach w i e j s k i c h i w p o p r z e d n i c h e p o k a c h h i s t o r y c z n y c h . N a tej z a s a d z i e nabrało „wiejskiego" c h a ­ r a k t e r u w i e l e w z o r ó w n a r z u c o n y c h przez kościół c z y wielką własność szlachecką. Problematykę tę p o r u s z a K . D o b r o w o l s k i w s w y c h Trzech studiach z teorii kultury ludowej, [w:] Studia nad życiem społecznym i kulturą, P A N — Oddział w K r a k o w i e , P r a c e K o m i s j i Socjologicznej, n r 7, W r o c ł a w — W a r s z a w a — K r a k ó w 1966, s. 111-195; por. zwłaszcza w y w o d y n a s. 121 n. 10 P r z e z instytucję r o z u m i e m , z a J . S z c z e p a ń s k i m , Elementarne pojęcia socjologii, W a r s z a w a 1970, s. 204: „... i n s t y t u c j e są zespołami urządzeń, w których w y b r a n i członkowie g r u p otrzymują u p r a w n i e n i a do w y k o n y w a n y c h czynności określonych p u b l i c z n i e i i m p e r s o n a l n i e , d l a z a s p o k a j a n i a potrzeb j e d n o s t k o w y c h i g r u p o w y c h i d l a r e g u l o w a n i a zachowań i n n y c h członków g r u p y " . 11 �38 KRYSTYNA KWAŚNIEWICZ wisko, szczególnie d o b i t n i e dostrzegalne w czasach nowożytnych i współ­ czesnych, można próbować określić jako rodzaj wzorów k o n s u m p c j i , b y ­ cia i t p . , najczęściej p r z e l o t n y c h , których przestrzeganie zapewnia k w a l i ­ f i k o w a n i e kogoś l u b czegoś w kategoriach nowoczesności p r z e c i w s t a w ­ n y c h k a t e g o r i i t r a d y c j o n a l i z m u . Wreszcie trzeci rodzaj p r z y m u s u w y ­ n i k a z istnienia t r a d y c j i , którą tworzą odziedziczone po przeszłości prze­ świadczenia, częstokroć k o n t y n u o w a n e w danej społeczności (rodzinie, społeczności wioskowej, grupie zawodowej itp.) n a w y k o w o i bezreflek­ syjnie, w oparciu o transmisję ustną z pokolenia do pokolenia . L i s t a i n s t y t u c j i ustanawiających określone w z o r y zachowania się i czuwających n a d i c h przestrzeganiem — jest, oczywiście, h i s t o r y c z ­ nie zmienna. N i e zamierzam wchodzić bliżej w te sprawy. Wystarczy wskazać, że p o d uwagę muszą być brane i n s t y t u c j e związane z f u n k c j o ­ n o w a n i e m a p a r a t u państwowego (zwłaszcza p r a w o d a w s t w o i sądownic­ two), życiem gospodarczym (np. f o l w a r k i szlacheckie i „państwa" m a g ­ nackie w dobie feudalnej), życiem r e l i g i j n y m , działalnością różnego r o ­ dzaju zrzeszeń w czasach najnowszych ( p a r t i e polityczne, zawodowe organizacje rolników itp.), żeby wskazać na szczególnie ważne. Wszystkie t e i n s t y t u c j e dążą — w r a m a c h swoich uprawnień — do określenia n o r m i wzorów zachowania się, aczkolwiek i c h zakres może być różny: o d wzorów obejmujących całokształt współżycia ludzkiego (jak to m a miejsce w systemach p r a w a stanowionego, systemach n o r m a ­ t y w n y c h stanowionych przez kościoły itid.) po w z o r y odnoszące się t y l k o do pewnej cząstki tego współżycia. N i e w n i k a m t u w w i e l e skądinąd i n t e ­ resujących k w e s t i i , j a k zależności pomiędzy różnymi i n s t y t u c j a m i usta­ nawiającymi n o r m y i w z o r y zachowania się (np. między państwem a koś­ ciołem), czy też związek między w z o r a m i obowiązującymi powszechnie w d a n y m społeczeństwie a w z o r a m i cząstkowymi obejmującymi t y l k o określone kręgi osób. Pragnę natomiast podkreślić, że w nowoczesnych społeczeństwach uprzemysłowionych i zurbanizowanych występuje proces i n s t y t u c j o n a l i z a c j i życia zbiorowego, a t y m s a m y m m a miejsce ekspansja n o r m i wzorów określanych, u s t a n a w i a n y c h i k o n t r o l o w a n y c h i n s t y t u ­ cjonalnie, zwłaszcza przez państwo i działające legalnie w jego obrębie instytucje prawno-publiczne. Te nowe kodeksy postępowania wkraczają do coraz to n o w y c h dziedzin życia społecznego, częstokroć nawet t a m , gdzie do tej p o r y panowały n i e ­ podzielnie w z o r y t r a d y c y j n e (charakterystyczny jest t u rozwój prawa 12 13 12 p o r do socjologii 13 Studia wywody n a t e n t e m a t z a w a r t e u J . J . W i a t r a. Społeczeństwo. systematycznej, P o r . rozprawę K . Wstęp W a r s z a w a 1968, s. 79. Dobrowolskiego, nad życiem społecznym i kulturą, s. 76-110. Chłopska kultura tradycyjna, [w:] �BADANIA NAD ZWYCZAJAMI LUDOWYMI 39 małżeńskiego i rodzinnego), stopniowo je wypierając. Ważne jest p r z y t y m , że p r z y m u s stosowania się do wymogów, jakie narzucają przepisy wprowadzane i n s t y t u c j o n a l n i e , jest egzekwowany na mocy uprawnień, którymi dysponuje dana i n s t y t u c j a . Są to u p r a w n i e n i a umożliwiające stosowanie sankcji r e p r e s y w n y c h różnego rodzaju, wśród których n i e p o ­ ślednie miejsce zajmują sankcje szczególnie dokuczliwe, a mianowicie karne. Oczywiście, nie wszystkie i n s t y t u c j e posiadają moc posługiwania się n i m i (utracił j e w s w o i m czasie Kościół k a t o l i c k i ) . Jednak wobec roz­ r o s t u n o r m p r a w n y c h ogromne połacie życia społecznego są dziś objęte możliwością zastosowania tego t y p u sankcji, które stały się j e d n y m z p o d ­ s t a w o w y c h przymusów w nowoczesnych społeczeństwach. T a k więc z całokształtu przejawów zachowania się człowieka należy wyodrębnić j a k o osobną kategorię sferę działań opierających się na n o r ­ mach i wzorach związanych z f u n k c j o n o w a n i e m i n s t y t u c j i , które nieraz w wysoce s f o r m a l i z o w a n y c h sposób, t j . w postaci s k o d y f i k o w a n e j , o k r e ­ ślają nie t y l k o pożądany w d a n y c h w a r u n k a c h społecznych rodzaj zacho­ wania się, ale także rodzaj k a r y , który grozi za jego niedotrzymanie l u b przekroczenie. Rzecz jasna, że aczkolwiek poszczególnie i n s t y t u c j e zainteresowane są w t y m , a b y narzucone przez nie w z o r y zachowania się były zawsze p r z e ­ strzegane w podobny sposób, to j e d n a k w p r a k t y c e występują różne o d ­ chylenia wynikłe n p . z l o k a l n y c h t r a d y c j i . Zdarza się też nieraz, że to, co było niegdyś normą ustanowioną i n s t y t u c j o n a l n i e , przeszło do i n w e n t a r z a wartości p r z e k a z y w a n y c h drogą t r a d y c j i . W s k u t e k tego w i e l e zwyczajów r e l i g i j n y c h , p r a w n y c h i t p . przeżywanych jest w poszczególnych g r u p a c h l o k a l n y c h j a k o wartości własne, bez zdawania sobie sprawy, że i c h gene­ za miała p o n a d l o k a l n y charakter. Inną postać mają p r z y m u s y działające w związku z panującymi m od a m i . A c z k o l w i e k i zjawisko m o d y m a coraz bardziej wszechogarniają­ cą tendencję (moda n i e dotyczy już t y l k o k o n s u m p c j i , ale także w i e l u i n n y c h dziedzin, żeby wymienić przykładowo nadawanie i m i o n dzieciom, sposób p r z y j m o w a n i a gości, atrakcyjność p e w n y c h zawodów, stosowanie bez istotniejszej p r z y c z y n y p e w n y c h m e t o d czy terminów w nauce itp.), t o j e d n a k p r z y m u s stosowania się do m n i e j l u b bardziej p r z e l o t n y c h w y ­ mogów nie wiąże się najczęściej ze stosowaniem ostrych s a n k c j i r e p r e ­ s y w n y c h , zwłaszcza k a r n y c h . M e c h a n i z m p r z y m u s u społecznego ma t u t a j — j a k się zdaje — d w a w a r i a n t y . Z jednej strony, w obrębie społeczności p r z y c h y l n i e nastawio­ n y c h do p r z y j m o w a n i a „nowinek" związanych z modą, i c h członkowie wykazują chęć przysporzenia sobie prestiżu poprzez szczególnie szybkie czy g o r l i w e podążanie za n o w y m i wzorcami. Wobec t y c h , którzy w y k a ­ zują opieszałość czy wręcz opory, stosuje się najczęściej sankcję saty- �40 KRYSTYNA KWAŚNIEWICZ ryczną, która polega na ośmieszaniu, a w k o n s e k w e n c j i na utracie jakiejś części uznania społecznego, do którego aspiruje się z r a c j i zajmowanej p o z y c j i społecznej. Inaczej m a się rzecz w społecznościach, których t y l k o p e w n a część (np. młode pokolenie) chętnie podąża za modą. Wówczas z b y t r a d y k a l n i e podporządkowującym się j e j osobnikom grozi ze s t r o n y pozostałej części społeczności (np. starszej generacji) sankcja obyczajowa, która wyraża się w z g a n i e n i u czy wręcz potępieniu czyjegoś zachowania się j a k o niemoralnego . W t y m sensie m o d y są n e g a t y w n i e sprzężone z myśleniem t r a d y c j o n a l i s t y c z n y m , czasem także z n o r m a m i stanowio­ n y m i i n s t y t u c j o n a l n i e (przykładem jest t u t z w . obraza moralności). N a c z y m polega więc, na t l e o b u wyżej omówionych typów p r z y m u ­ su społecznego, p r z y m u s s t o s o w a n i a s i ę d o zwyczajów j a k o szczególnej k a t e g o r i i zachowania się? A b y odpowiedzieć n a to p y ­ tanie należy wskazać, że w p r z y p a d k u zwyczajów m a m y do czynienia — j a k już t o podkreśliłem — z szeroką gamą n o r m i wzorów zwyczajowego zachowania się: o d f u n d a m e n t a l n y c h z p u n k t u widzenia i c h znaczenia dla j e d n o s t k i czy g r u p y społecznej (np. zwyczaje p r z y przyjściu na świat dziecka, z a w a r c i u związku małżeńskiego) p o całkowicie podrzędne. Po­ wodowało to, iż skala k o n s e k w e n c j i r e p r e s y w n y c h , g d y ktoś nie stosował się do danego zwyczaju, była bardzo rozległa. Na j e d n y m j e j biegunie istniał b r a k j a k i c h k o l w i e k represji. W całym szeregu przypadków (np. w odniesieniu do t a k rozpowszechnionych k i e ­ dyś wróżb) występowała j e d y n i e społeczna aprobata dla pewnego rodzaju zachowania się zwyczajowego, jednakże bez pociągania za sobą j a k i c h k o l ­ w i e k r e p r e s j i , g d y ktoś się do niego nie stosował. E w e n t u a l n i e w o p i n i i publicznej f a k t t a k i spotykał się j e d y n i e z uwagą, iż jest to działanie na własną szkodę. Na d r u g i m biegunie pojawiała się już sankcja, w t y m w y p a d k u o cha­ rakterze obyczajowym. Miała ona różne wersje: poczynając od słownej nagany czyjegoś niestosownego zachowania się po surowsze postacie, j a k k a r a cielesna (nie t y l k o zresztą w stosunku do dzieci i młodzieży, ale t a k ­ że i dorosłych), dalej sankcja ekonomiczna (np. w postaci groźby w y ­ dziedziczenia), sankcja towarzyska ( t j . w y k l u c z e n i e danego osobnika l u b przedstawicieli danej g r u p y społecznej z kręgu styczności społecznych, np. poprzez zaniechanie stosowania zasady pomocy sąsiedzkiej), czy san14 14 D o b r y m przykładem jest tutaj s y t u a c j a , j a k a w ostatniej ćwierci X I X w. w y ­ stąpiła w e w s i a c h Górnego Śląska pozostających pod wpływem uprzemysłowienia. M a ł o - i b e z r o l n y e l e m e n t chłopski, który tworzył p i e r w s z e g e n e r a c j e k l a s y r o b o t n i ­ czej, zarzucił obowiązujący dawniej strój ludowy i przeszedł n a ubiór miejski. Spotkało się. to z potępieniem ze s t r o n y e l e m e n t u rolniczego (siodłaków i półsiodłaków); uważano, że biedocie n i e w y p a d a nosić się „z pańska". Z w Dąbrówce W i e l k i e j , pow. T a r n o w s k i e Góry, 1961. badań własnych �BADANIA NAD ZWYCZAJAMI LUDOWYMI 11 keja transcendentalna oparta na m o t y w a c j i r e l i g i j n e j czy magicznej ( t u wymienić można z jednej s t r o n y t r a k t o w a n i e j a k o k a r y f a k t u uderzenia p i o r u n a w czyjś d o m , przejścia gradobicia przez pole i t p . , z d r u g i e j s t r o ­ n y karą jest groźba odpokutowania po śmierci za czyny popełnione w ży­ ciu d o c z e s n y m ) . Zarówno treść n o r m i wzorów, j a k i uruchamiane w p r z y p a d k u i c h przekraczania ewentualne sankcje represywne są uzasadniane, g d y mowa 0 zwyczajach na gruncie t r a d y c j i , d l a której r a m a m i społecznymi był w s p o m n i a n y wcześniej „pierwszy układ k u l t u r y " . Wszelkie z m i a n y w t y m układzie rzutują więc na stan t e j t r a d y c j i j a k o zasadniczego p o d ­ łoża motywacyjnego dla k o n t y n u o w a n i a określonych zwyczajów. Przechodząc do r e k a p i t u l a c j i dotychczasowych w y w o d ó w można stwierdzić, że z w y c z a j jest rodzajem zachowania się o charakterze n a w y k o w y m , jednostkowego l u b zbiorowego, podejmowanego w małych grupach społecznych w sposób celowy w określonych sytuacjach spo­ łecznych, n a gruncie u z n a n y c h w danej społeczności t r a d y c y j n y c h n o r m 1 wzorów, n a straży których stoją głównie sankcje obyczajowe. Nie jest p r z y t y m sprawą najważniejszą geneza danej t r a d y c j i . Z n a ­ czenie ma natomiast f a k t , że jest ona k o n t y n u o w a n a w r a m a c h więzi osobistych i w i c h obrębie k o n t r o l o w a n a , co jednak nie oznacza, aby w p e w n y c h w y p a d k a c h treści t r a d y c j i , zwłaszcza współcześnie, nie k o n ­ f r o n t o w a n o z systemami n o r m a t y w n y m i n a r z u c a n y m i i n s t y t u c j o n a l n i e . Należy liczyć się także z f a k t e m , że etnografia coraz częściej wkracza w badanie współczesności, a t y m s a m y m w badaniach n a d zwyczajami występującymi w poszczególnych społecznościach l o k a l n y c h czy zawodo­ w y c h wypadałoby — obok działania t r a d y c j i — uwzględniać i wpływ a k t u a l n e j mody. B r a n i e pod uwagę t a k i e j możliwości wychodziłoby n a ­ przeciw ogólnej współczesnej tendencji r o z w o j o w e j zmierzającej do u j e ­ dnolicania wiejskiego i miejskiego s t y l u życia, w t y m także f o r m zacho­ wania się. Równoległe badanie t r a d y c j i jako d e t e r m i n a n t y decydującej o ciągłości i t r w a n i u d a w n y c h f o r m zwyczajowego zachowania się oraz mody, j a k o czynnika odzwierciedlającego dążność do n i e u s t a n n y c h prze­ m i a n , dawałoby lepszy obraz życia badanych społeczności i i c h poziomu świadomości społecznej. To samo dotyczy potrzeby uwzględnienia r o l i , jaką w społecznościach t y c h pełnią rzeczywiście systemy n o r m a t y w n e ustanawiane i n s t y t u c j o n a l n i e , zwłaszcza prawo. 15 Bliżej n a t e m a t s a n k c j i funkcjonujących w r a m a c h s y s t e m u k o n t r o l i społecz­ nej w środowisku w i e j s k i m zob.: M . W i e r u s z e w s k a - A d a m c z y k , Sankcje systemu kontroli społecznej wobec rodziny wiejskiej na przykładzie dwóch wybra­ nych wsi powiatu belchatowskiego, Łódzkie S t u d i a E t n o g r a f i c z n e , t. X I I I , Łódź 1971. 1 5 �42 KRYSTYNA KWAŚNIEWICZ 3. I N N E Z A G A D N I E N I A TERMINOLOGICZNE Przyjęcie przytoczonej d e f i n i c j i zwyczaju, która jest nieco zmody­ fikowaną wersją poprzedniej mej p r o p o z y c j i , pozwala na p o t r a k t o w a ­ nie tego t e r m i n u jako czegoś w rodzaju „wspólnego m i a n o w n i k a " dla i n n y c h określeń stosowanych w etnograficznych badaniach n a d zachowa­ n i e m się z w y c z a j o w y m . M a m t u na myśli przede w s z y s t k i m t e r m i n „ o b r z ę d " używany w l i t e r a t u r z e p r z e d m i o t u nader często. Dotychczasowa p r a k t y k a p r z y próbach rozróżniania znaczenia pojęcia „obrzędu" od „zwyczaju" czy „obyczaju" szła w dwóch k i e r u n k a c h . Pierwszy z n i c h polega na t y m , że w określonych sytuacjach społecznych usiłuje się wyodrębnić towarzyszący zachowaniu się l u d z i ceremoniał czy rytuał, zwłaszcza g d y objęta jest n i m więcej niż jedna osoba. Kładzie się też nacisk n a podział ról społecznych pomiędzy działającymi osobami, a także szczególny charakter i c h u b i o r u czy przedmiotów, j a k i m i posłu­ gują się w t o k u w y k o n y w a n i a czynności obrzędowych. Podkreśla się rów­ nież, że i m bardziej r o z b u d o w a n y jest ceremoniał, t y m wyraźniej obrzęd nabiera cech w i d o w i s k a dramatycznego . D r u g a droga rozgraniczenia pojęciowego obrzędu zmierzała w k i e r u n k u podkreślania w p e w n y c h określonych ramach czasowo-przestrzennych m o t y w a c j i r e l i g i j n y c h l u b m a g i c z n y c h . Obrzędem w t y m r o z u m i e n i u były więc wszelkie p r z e j a w y grupowego zachowania się l u d z i związane z w y k o n y w a n i e m k u l t u religijnego l u b zabiegów magicznych. Obie zarysowane wyżej koncepcje n i e są jednak wystarczająco p r e ­ cyzyjne i mają swoje niedogodności. W p i e r w s z y m w y p a d k u należałoby ściśle określić znaczenie pojęcia „ceremoniał" czy „rytuał". Najogólniej można powiedzieć, że „ceremoniał" jest zewnętrzną, w pewien szcze­ gólny sposób rozbudowaną ekspresją obrzędu. N i e tłumaczy to jednak i s t o t y jego związku z treściami, które p o w i n i e n transmitować. P i e r w o t n i e , treści t e uwarunkowały powstanie danego obrzędu. Z biegiem czasu i c h genetyczne cechy nieraz zacierały się, a równolegle trwała bez zmian l u b rozbudowywała się f o r m a zewnętrzna, właśnie ceremoniał podkreś­ l a n y u s t a l o n y m i t r a d y c y j n i e w z o r a m i , n p . u b i o r e m . Drogą e w o l u c j i n a ­ bierał on coraz wyraźniejszych cech w i d o w i s k o w y c h . Można wysunąć przypuszczenie, że właśnie dzięki t e m u stawał się a t r a k c y j n y i u t r z y 1б 11 18 16 P o r . p r z y p i s 5. 1 7 Por.: K . Moszyński, s. 270-271, 299; t a k ż e , Kultura Słownik ludowa folkloru Słowian, polskiego Warszawa 1970, t. 2, c z . 2, p o d r e d . J . Krzyżanowskiego, W a r s z a w a 1965, s. 275. 18 bens, P o r . np. d e f i n i c j e „obrzędu" w Handwoerterbuch t. 3, B e r l i n 1935, s. 739; E . T y l o r , ba magie s. 300, 312; B . Gurvitch, 1 e w i с z, Plon, obrzęd, widowisko, Cywilizacja et la droit des (za Z. W r o c ł a w 1967, s. 27). Deutschen pierwotna, Aberglau- W a r s z a w a 1898, S z y f e l b e j n - S о к o- �BADANIA NAD ZWYCZAJAMI LUDOWYMI 43 mywał w i n w e n t a r z u k u l t u r o w y m . Postać, w j a k i e j odsłania się badaczo­ w i współcześnie, będzie wypadkową równoległego działania t r a d y c j i i procesów t r a n s f o r m a c y j n y c h . W p r a k t y c e —• zdaniem niektórych b a ­ daczy — zasadnicze odróżnienie obrzędu od ceremoniału w y d a j e się mało pożyteczne ze względu na fakt, że n i e j e d n o k r o t n i e pełnią one t e same f u n k c j e społeczne . 19 Równocześnie w y p a d a podkreślić, że pewien element ceremoniału wiąże się z w i e l o m a i n n y m i rodzajami zachowania się zwyczajowego, często j a k najbardziej j e d n o s t k o w y m i (np. kreślenie znaku krzyża na chlebie przed jego r o z k r a j a n i e m , całowanie kawałka chleba, który upadł na ziemię, żegnanie się p r z y m i j a n i u kościoła czy przydrożnej f i g u r y i t d ) . Czy więc n i e należałoby przyjąć koncepcji obrzędu jako zachowania się związanego wyłącznie z w y k o n y w a n i e m k u l t u religijnego l u b zabie­ gów magicznych? W y d a j e się, że i t u t a j pojawiają się pewne istotne n i e ­ dogodności. Polegają one na t y m , że m o t y w a c j e r e l i g i j n e l u b magiczne mogą być słuszne genetycznie, lecz znane t y l k o badaczowi. W s u b i e k ­ t y w n y m odczuciu j e d n o s t k i , rodziny, czy też społeczności wioskowej k u l ­ tywującej d a n y „obrzęd" mogły one dawno utracić t e n charakter. Wystarczającym powodem u t r z y m y w a n i a się danego obrzędu jest więc niezależna od treści atrakcyjność f o r m y , przywiązanie do t r a d y c j i , obawa przed sankcją represywną środowiska, a w w y p a d k a c h s k r a j n y c h bezm o t y w a c y j n y t r a d y c j o n a l i z m , t j . ślepe t r z y m a n i e się n o r m zachowania się przekazanych przez przeszłość. Zaliczanie określonych rodzajów zwyczajowego zachowania się do k a t e g o r i i obrzędów p r o w a d z i zatem do mieszania genetycznego i f u n k ­ cjonalnego p u n k t u widzenia. N a przykład to, co f u n k c j o n a l n i e jest z w y ­ czajem związanym z prowadzeniem gospodarstwa rolnego, genetycznie zaś wiąże się z w i e r z e n i a m i r e l i g i j n y m i czy m a g i c z n y m i („wiązanie drze­ w e k " po w i l i i Bożego Narodzenia), musiałoby więc konsekwentnie być t r a k t o w a n e j a k o obrzęd. Wszystko to wskazuje, że w obecnym stanie t e o r i i etnograficznej wskazana jest pewna rezerwa w o p e r o w a n i u t e r m i n e m „obrzęd", t y m bardziej że obie w e r s j e jego d e f i n i c j i posiadają w s z y s t k i e podstawowe cechy, które można przypisać zwyczajowi j a k o ogólnej k a t e g o r i i pojęcio­ w e j . Wydaje się poza t y m , że posługiwanie się nazwą „obrzęd" p o w i n n o nabrać w t e j s y t u a c j i bardziej skonwencjonalizowanego c h a r a k t e r u . M o ­ żna b y odnieść znaczenie tego t e r m i n u do wcześniejszych faz rozwojo­ w y c h k u l t u r y l u d o w e j w stosunku do zwyczajów r e l i g i j n y c h r e a l i z o w a ­ n y c h poza instytucją kościoła ( t j . bez przedstawicieli k l e r u ) , czy też zwyczajów stanowiących wyraźnie kontynuację obrzędów kościelnych. P o r . : S z y f e 1 b e j n - S о к o 1 e w i с z, op. cit., s. 29. �44 KRYSTYNA KWAŚNIEWICZ M a m j e d n a k wrażenie, iż zawsze stosowaniu tego t e r m i n u m u s i t o w a r z y ­ szyć spora doza a r b i t r a l n e g o podejścia. T a k n p . w myśl powyższej d e f i ­ n i c j i obrzędem można b y nazwać zwyczajowe sposoby zachowania się w t o k u tradycyjnego wesela chłopskiego. Czy j e d n a k wszystkie, czy t y l k o te, które ściśle wiążą się z f a k t e m zmieniania się społecznej r o l i młodych: z dziewczyny i k a w a l e r a w parę małżeńską? Powszechnie używany t e r m i n o b y c z a j także w y m a g a bliższego sprecyzowania pojęciowego. A więc i w t y m w y p a d k u należy rozpatrzyć jakieś propozycje a l t e r n a t y w n e , które stanowiłyby przesłanki do p r z y ­ jęcia pewnej k o n w e n c j i znaczeniowej ustalającej relację między t e r m i n a ­ m i „zwyczaj" i „obyczaj". Trzeba przyznać, że próby określenia i s t o t y „obyczaju" budziły d o ­ tychczas większe zainteresowanie socjologów niż etnografów. Sięgnijmy przykładowo do k i l k u p r o p o z y c j i d e f i n i c y j n y c h z a w a r t y c h w p u b l i k a c j a c h t y p u słownikowego. Odnajdziemy t a m między i n n y m i następujące d e f i ­ nicje: (1) „Termin obyczaj używany jest na oznaczenie p e w n e j całości wzorów zachowania się, które są uświęcone przez tradycję i umiejsco­ wione w g r u p i e j a k o w z o r y przeciwstawne p r z y p a d k o w y m działaniom j e d n o s t k i " ; (2) „Obyczaj t o społecznie określony sposób zachowania się uświęcony przez tradycję i u m a c n i a n y naganą społeczną w razie prze­ kroczenia g o " . Z polskich autorów sprawę tę podjął między i n n y m i J . J . W i a t r . Wedle niego (3) „obyczaj jest t o n o r m a postępowania o d ­ mienna p o d względem sanckji od moralności, a utrzymująca się wyłącznie dzięki powszechnej a p r o b a c i e " . T e n sam autor podnosi również, że „[...] szczególnym t y p e m obyczaju jest moda. O d i n n y c h n o r m obycza­ j o w y c h różni się ona t y m , że n i e w y m a g a aprobaty t r a d y c j i . [...] jest oby­ czajem przejściowym dotyczącym spraw niezbyt doniosłych c h a r a k t e r y ­ zujących się znaczną zmiennością i plastycznością. Współwystępowanie t r a d y c y j n y c h obyczajów oraz z m i e n n y c h i plastycznych mód wyraża j a k ­ b y d w i e s t r o n y potrzeb społecznych l u d z i . Obyczaj, a w r a z z n i m moda pozwalają b o w i e m zaspokoić zarówno poczucie ciągłości, k o n t y n u a c j i , j a k i dążenie do z m i a n y i nowości" . J . Szczepański wyraźnie wiąże obyczaj z systemem moralności obo­ wiązującym w danej g r u p i e społecznej. Wedle tego autora (4) „obyczaj jest to ustalony sposób postępowania, z którym grupa wiąże już pewne oceny m o r a l n e i którego naruszenie wywołuje sankcje n e g a t y w n e [...]. Obyczaje są więc w z o r a m i zachowań związanych z wartościami u z n a w a ­ n y m i przez grupę, zachowań mających znaczenie dla przebiegu życia 20 2 1 22 23 20 Encyklopedia 2 1 H . P . F a i r c h i l d , Dictionary of Social Sciences, 2 2 J . J . W i a t r, Społeczeństwo, 23 Tamże, s. 79. t. 4, N e w Y o r k 1931, s. 658. of Sociology, N e w Y o r k 1944, s. 84. W a r s z a w a 1968, s. 75. �BADANIA NAD ZWYCZAJAMI 45 LUDOWYMI g r u p y [...]. Naruszenie obyczajów n i e jest k a r a n e przez p r a w o , lecz przez opinię i przez sankcje m o r a l n e [...]" . Przytoczone definicje dość zgodnie kładą nacisk na n o r m a t y w n y cha­ r a k t e r obyczaju, który traktują j a k o zespół d y r e k t y w zachowania się. Rozbieżność d o t y c z y natomiast c h a r a k t e r u t y c h n o r m , t j . i c h związku z moralnością. Byłabym za przyjęciem t a k i e j k o n c e p c j i obyczajów, w myśl której są one p o z a i n s t y t u c j o n a l n y m systemem obejmującym n o r m y zachowania się uznawane przez daną społeczność i wyrażone w katego­ r i a c h m o r a l n y c h , a więc poprzez stosunek danego c z y n u do wyobrażeń „dobrego" l u b „złego" postępowania. W t y m sensie zwyczaj j a k o rzeczy­ w i s t y sposób zachowania się j e d n o s t k i l u b g r u p y społecznej może być w p e w n y c h sytuacjach oceniany jako „obyczajny" l u b „nieobyczajny". Powtórzę t u raz jeszcze, że pewne f o r m y zwyczajowego zachowania się, oceniane j a k o mało znaczące z p u n k t u widzenia interesu danej społecz­ ności, mogą być obojętne z p u n k t u w i d z e n i a obyczaju. 24 4. M O D E L O P I S U Z A C H O W A N I A SIĘ ZWYCZAJOWEGO Kładąc nacisk na zachowanie się jako f a k t y c z n y przejaw występowa­ nia określonego zwyczaju, osiągamy — j a k się w y d a j e — p e w n e istotne korzyści n a t u r y metodologicznej. Z jednej s t r o n y u n i k a m y niebezpieczeństwa mówienia o zwyczajach wówczas, gdy są one jedynie treściami z a c h o w a n y m i w pamięci l u d z i , a n i e i c h r z e c z y w i s t y m działaniem. Możliwe staje się również uchwycenie różnic między w z o r a m i zachowania się a jego r z e c z y w i s t y m przebiegiem. W y n i k a stąd, że w procesie badawczym odpowiednie miejsce m u s i się znaleźć dla t e c h n i k o p a r t y c h na obserwacji, która jest jedyną drogą ustalenia rzeczywistych sposobów zachowania się. Etnografia położyła zresztą na t y m p o l u duże zasługi. Z d r u g i e j strony, poprzez przeniesienie współczesnych t e o r i i zachowa­ n i a się, w y p r a c o w a n y c h w i n n y c h n a u k a c h społecznych, zwłaszcza w psy­ chologii społecznej , s o c j o l o g i i i a n t r o p o l o g i i społecznej , na g r u n t 25 26 2 4 J. Szczepański, 25 Por. np.: A. 21 Elementarne pojęcia socjologii, Warszawa 1970, s. 220- 221. 1964, s. 5 7 - 153; Malewski, O zastosowaniach Z zagadnień tenże; ogólnej teorii teorii zachowania, zachowania, Warszawa „Studia S o c j o l o ­ g i c z n e " , n r 4 (7): 1962, s. 5-40. 2(5 s. A. 77-93; Kłoskowska, S. Nowak, Kultura Studia z masowa. metodologii Krytyka nauk i obrona, społecznych, Warszawa 1964, W a r s z a w a 1965, s. 183-244. 2 7 M a m t u n a myśli k o n c e p c j e k u l t u r y r o z w i j a n e w w a n i a się. Z o b . : A . nej i socjologii, Kłoskowska, Rozumienie kultury „Przegląd S o c j o l o g i c z n y " , t. X V I : 1962 z. 2. terminach wzorów zacho­ w antropologii kultural­ �46 KRYSTYNA KWAŚNIEWICZ p r o b l e m a t y k i zwyczajów istnieje możliwość zaproponowania podstawo­ wego m o d e l u (wzorca) opisu zwyczaju, co jest nader istotne z w i e l u p u n ­ któw widzenia. Pozwala przede w s z y s t k i m n a ujednolicenie zasad p r z e d ­ stawiania b a d a n y c h przejawów zachowania się zwyczajowego, co w n a ­ szej l i t e r a t u r z e p r z e d m i o t u wyglądało n a ogół dość różnorodnie. Umożliwia też d o k o n y w a n i e analiz porównawczych, które są i s t o t n y m narzędziem uogólniania danych. P r o p o n o w a n y wzorzec opisu jest zasadniczo prosty. Można m i a n o w i c i e przyjąć, że w s t r u k t u r z e zachowania się, w t y m także i zwyczajowego, występuje bodziec, który w y z w a l a reakcję, opartą na r e a l i z a c j i uznanego społecznie w z o r u i poddaną społecznej k o n t r o l i . W schemacie t y m — bodziec oznacza t y l e , co zaistnienie s y t u a c j i , z którą wiąże się nakaz (czasem t y l k o sugestia) określonego zachowania się. Poddanie się t e m u bodźcowi jest akceptacją (rzeczywistą l u b pozorną) obowiązują­ cego w z o r u ; — r e a k c j a t o k o n k r e t n e zachowanie się powstałe w odpowiedzi na bodziec, c z y l i — w naszym r o z u m i e n i u — właściwy zwyczaj; — w z ó r s p o ł e c z n y t o istniejący w świadomości danej społe­ czności schemat działania p r z e w i d z i a n y na w y p a d e k p o j a w i e n i a się o k r e ­ ślonego bodźca, uznany i przyjęty j a k o godny naśladowania; — k o n t r o l a s p o ł e c z n a to całokształt środków, p r z y pomocy których dana społeczność usiłuje zapewnić zgodność zachowania się z przyjętymi dla niego w z o r a m i , a t y m s a m y m respektowanie obowią­ zujących kryteriów wartości. W grę t u wchodzą postulowane i rzeczy­ wiście stosowane sankcje represywne. Opis zatem j a k i e g o k o l w i e k zwyczaju p o w i n i e n uwzględniać każdy z w y m i e n i o n y c h składników. P o d t y m też kątem widzenia konieczne jest konstruowanie narzędzi badawczych (kwestionariuszy do w y w i a d u , a n ­ k i e t czy i n s t r u k c j i przeprowadzania obserwacji). Dociekania empiryczne muszą p r z y t y m uwzględniać potrzebę daleko nieraz idącej k o n k r e t y z a c j i poszczególnych elementów omawianego m o d e l u opisu, w zależności od tego, j a k i e j dziedziny rzeczywistości społeczno-kulturowej dotyczą bada­ ne sposoby zachowania się zwyczajowego. W p e w n y c h n p . w y p a d k a c h rolę bezpośredniego bodźca wyzwalają­ cego określony zwyczaj będzie pełnić jakieś zdarzenie w p r z y r o d z i e ( b u ­ rza, g r a d itp.), ale zrozumienie f u n k c j o n o w a n i a tego bodźca będzie moż­ l i w e dopiero poprzez uwzględnienie stanu wiedzy o zjawiskach p r z y r o d ­ niczych, j a k a występuje w danej społeczności. Będzie to nieraz wiedza t r a d y c y j n a spleciona z p i e r w i a s t k a m i w i e r z e n i o w y m i nakazującymi za­ stosowanie pewnego zabiegu magicznego. K o n k r e t y z a c j i domaga się także opis samego zachowania się, a więc jego s t r u k t u r y z p u n k t u widzenia ilości osób biorących udział w r e a l i z a c j i �BADANIA NAD ZWYCZAJAMI 47 LUDOWYMI danego zwyczaju, jego „scenerii", ról społecznych p r z y p i s a n y c h poszcze­ gólnym osobom, towarzyszących i c h zachowaniu się elementów k u l t u r y materialnej (np. ubioru) i t d . Konieczne jest także uwzględnienie stopnia zgodności zachowania się z d a n y m w z o r e m i znalezienie odpowiednich m i a r , przy pomocy których możliwe jest oznaczenie tego stopnia. W p r a k t y c e badawczej trzeba poza t y m liczyć się współcześnie z f a k ­ t e m , że zwyczaje ludowe ulegają — w r a m a c h ogólniejszych tendencji r o z w o j u społeczno-kulturowego — stale postępującemu od pewnego czasu procesowi p r y w a t y z a c j i . Polega on n a t y m , że w w y n i k u ograniczania za­ interesowania o p i n i i publicznej w i e l o m a t r a d y c y j n y m i sposobami zacho­ wania się przechodzą one w sferę zachowania się zależnego wyłącznie od w o l i j e d n o s t k i czy rodziny, przestając być przedmiotem i n g e r e n c j i k o n ­ t r o l i społecznej. Dotyczy t o zresztą nie t y l k o sfery zwyczajów, ale także np. dziedziny aktywności r e l i g i j n e j . T a k i stan rzeczy p r o w a d z i do osła­ bienia, nieraz w znaczny sposób, presji ścisłego przestrzegania w z o r u społecznego i ogranicza l u b wręcz l i k w i d u j e interwencję k o n t r o l i społecz­ nej. Jest to więc i n n y przykład swoistej k o n k r e t y z a c j i omawianego m o ­ delu opisu zwyczaju. 28 5. K R Y T E R I A K L A S Y F I K A C J I Z W Y C Z A J Ó W Miałam już sposobność stwierdzić, że zachowanie się zwyczajowe uze­ wnętrznia się poprzez szczególnie bogatą skalę przejawów. Powstaje więc z k o l e i potrzeba przedyskutowania zasad segregacji bogatego inwentarza zwyczajów. N i e chodzi t u t y l k o o zabieg porządkujący, skądinąd ważny. Rzecz w t y m , aby klasyfikacje pełniły określoną rolę w zabiegach gener a l i z a c y j n y c h . Cały t e n p r o b l e m łączy się bezpośrednio z koniecznością ustalenia odpowiednich kryteriów k l a s y f i k a c j i . Wyraźnie podkreślam t u „kryteriów", gdyż sądzę, że k l a s y f i k o w a n i e zwyczajów wedle jednego jest w p r a w d z i e możliwe, prowadzi jednak najczęściej do zubożenia w a r ­ tości poznawczej takiej k l a s y f i k a c j i . Zresztą i dotychczasowa p r a k t y k a etnografów zajmujących się klasyfikacją zwyczajów n i e opierała się na ogół na j e d n y m k r y t e r i u m u z n a n y m za naczelne. Spróbujmy więc d o ­ konać przeglądu kryteriów, które mogą być użyteczne dla naszego celu. Na czoło w y s u w a się niewątpliwie k r y t e r i u m f u n k c j o n a l n e . W y n i k a ono z f a k t u pełnienia przez badany rodzaj zachowania się z w y ­ czajowego określonej f u n k c j i w danej dziedzinie życia społecznego. N a 2 8 Por. n a t e n t e m a t : H . Kubiak, Religijność a środowisko społeczne. PAN Oddział w K r a k o w i e . P r a c e K o m i s j i Socjologicznej, n r 26, W r o c ł a w — W a r s z a w a K r a k ó w — Gdańsk 1972. Zwłaszcza s. 147-153. — �48 KRYSTYNA KWAŚNIEWICZ tej podstawie wyróżniamy zwyczaje rolnicze, hodowlane, pasterskie, rze­ mieślnicze, rodzinne, sąsiedzkie i t d . L i s t a wyodrębnionych w t e n sposób zwyczajów odpowiada rodzajom szerzej l u b węziej pojętych dziedzin rzeczywistości społeczno-kulturowej wyróżnionych niejednokrotnie w w y n i k u a r b i t r a l n y c h decyzji badaczy. W naszej p r a k t y c e badawczej n i e j e d n o k r o t n i e r e d u k u j e się te różnorodne kategorie do dwóch: dorocz­ n y c h i r o d z i n n y c h . Pierwsza obejmuje wszystkie dostępne badaczowi za­ chowania się zwyczajowe pojawiające się w r y t m i e corocznym, bez wzglę­ d u na i c h związek z taką czy inną dziedziną życia badanej społeczności. T u t a j zalicza się też nieraz zwyczaje, które mają miejsce j e d y n i e spora­ dycznie ze względu na jakąś szczególną sytuację, n p . t y p u k a t a k l i z m u , j a k pożar czy powódź, aczkolwiek niektórzy badacze zaliczają j e do z w y ­ czajów związanych z różnego t y p u więziami rodzinno-sąsiedzkimi (np. pomoc sąsiedzka). D r u g a kategoria, c z y l i zwyczaje rodzinne ( l u b r o d z i n no-sąsiedzkie), d o t y c z y zwyczajowego zachowania się, które występuje w związku z określonymi s y t u a c j a m i występującymi w skali życia d a ­ nego osobnika (np. urodzenie, małżeństwo itp.), uwzględnia się też t u n i e k i e d y zwyczaje związane z pomocą sąsiedzką, życiem t o w a r z y s k i m i t p . Dodaje się nieraz jeszcze kategorię zwyczajów związanych z wierze­ n i a m i i znajdujących swój w y r a z n p . w e wróżbach. Zasadniczo rzecz biorąc, tego rodzaju k l a s y f i k a c j a jest do przyjęcia, dając całościowy przegląd f o r m zachowania się zwyczajowego. M a o n j e d n a k n i e j e d n o k r o t n i e c h a r a k t e r encyklopedyczny, o d e r w a n y od podłoży determinujących f u n k c j o n o w a n i e poszczególnych zwyczajów. Dlatego p o ­ stulowałabym, aby p r o b l e m a t y k a zwyczajów była p r z e d m i o t e m z a i n t e r e ­ sowania n i e t y l k o etnografów w n i e j się specjalizujących, ale również t y c h , którzy skupiając swoją uwagę na jakimś zakresie zjawisk k u l t u r y wykazują tendencję do badania przede w s z y s t k i m faktów d l a t y c h zja­ w i s k k o n s t y t u t y w n y c h , z pominięciem l u b niedostatecznym rozwinięciem wątków związanych z bogatą nieraz sferą zachowania się zwyczajowego. O m a w i a n y postulat prowadziłby do wzbogacenia p r o b l e m a t y k i badań w t y m sensie, że poszczególne zwyczaje byłyby silniej osadzone w k o n ­ tekście społeczno-kulturowym, w jego realiach m a t e r i a l n y c h , społecznych i ideologicznych. T y m s a m y m w i s t o t n y sposób wpłynęłoby t o n a lepsze skonkretyzowanie elementów wzorca opisu zachowania się zwyczajowego, o czym pisałam w p o p r z e d n i m rozdziale. D r u g i e k r y t e r i u m , p r z y pomocy którego k l a s y f i k u j e się zwyczaje, ma charakter g e n e t y c z n y , wiąże się mianowicie z pochodzeniem i c h poszczególnych f o r m . W b r e w pozorom nie jest to k r y t e r i u m jednolite. Można j e wiązać, po pierwsze, z c h a r a k t e r e m n o r m , na których oparte są w z o r y postępowania. I n n y m i słowy, zwyczaje można klasyfikować wedle i c h związków z określonym systemem ideologicznym, j a k n p . r e l i - �BADANIA NAD ZWYCZAJAMI 49 LUDOWYMI g i j n y m czy m a g i c z n y m l u b — szerzej mówiąc — w i e r z e n i o w y m , dalej p a t r i o t y c z n y m (co p r a w d a , w dawnej naszej k u l t u r z e l u d o w e j nader spo­ radycznym), z a w o d o w y m i t p . N i e k i e d y poszczególne wątki ideologiczne mieszają się (np. zawodowe z r e l i g i j n y m i i magicznymi). Po drugie, k r y ­ t e r i u m genetyczne rozumie się n i e j e d n o k r o t n i e w sensie chronologicznym, t j . wywodząc dany zwyczaj z określonej epoki historycznej (mówi się 29 0 zwyczajach z okresu przedfeudalnego, feudalnego itp.). Po trzecie, k r y t e r i u m t o t r a k t u j e się j a k o podstawę do wyróżniania zwyczajów r o ­ d z i m y c h i o b c y c h (zapożyczonych, przejętych itp.), p r z y czym to, co „obce", u j m u j e się w różnych kategoriach (społeczności l o k a l n e j , g r u p y klasowej, społeczeństwa etnicznego itp.). Trzeba t u także stwierdzić, że operatywność tego k r y t e r i u m u t r u d n i a poza t y m f a k t , iż genealogie poszczególnych zwyczajów są często k o n t r o ­ wersyjne i t r u d n e do określenia bez przeprowadzenia szerokich badań porównawczych. Istotne jest nie t y l k o odkrycie, w j a k i c h okolicznościach dany zwyczaj powstał, ale także i to, jaką pełnił funkcję w danej fazie r o z w o j o w e j . Jest t o więc domena współpracy etnografa z h i s t o r y k a m i , która zresztą w nauce polskiej dawała nieraz wysoce wartościowe r e z u l ­ taty . W sumie więc wypada stwierdzić, że posługiwanie się k r y t e r i u m ge­ n e t y c z n y m w y m a g a każdorazowo określenia jego bliższego c h a r a k t e r u . Bezsporny jest oczywiście f a k t , że stosowanie tego k r y t e r i u m p r o w a d z i do uwzględnienia historycznego p u n k t u widzenia, a zatem do ustalenia zmienności zwyczajów i wyznaczających ją czynników. Biorąc pod uwagę f a k t , że w postępowaniu badawczym dążymy prze­ de w s z y s t k i m do uchwycenia zjawisk p o w t a r z a l n y c h w określonych r a ­ mach społeczno-przestrzennych i czasowych, j a k o kolejne wysunęłabym kryterium powszechności występowania poszczególnych z w y ­ czajów. Z n a t u r y rzeczy w y m a g a ono spojrzenia diachronicznego, z drugiej s t r o n y ujęcia przestrzennego. Takie „dwutorowe" zastosowanie o m a w i a ­ nego k r y t e r i u m może stanowić podstawę do przeglądu w s z y s t k i c h z w y s0 81 29 „Wierzeniami nazywamy poglądy i p r z e k o n a n i a o występowaniu w przyro­ dzie i życiu l u d z k i m z j a w i s k n a d p r z y r o d z o n y c h . G d y poglądy t e zgodne są z z a s a ­ dami wyznawanej w n a d a n y m t e r y t o r i u m r e l i g i i , mówimy o w i e r z e n i a c h r e l i g i j n y c h , r a z i e niezgodności s t o s u j e się nazwę wierzeń m a g i c z n y c h , przesądów l u b bonów. Cechą znamienną w i e r z e n i a j e s t jego s t r o n a p r a k t y c z n a : w i e r z e n i u s z y z a z w y c z a j jakaś wskazówka, c o należy robić, b y osiągnąć w y n i k r e a l n y " nik folkloru 30 polskiego, Por.: I. 1 Materiały Zwyczaje Archeologicznego i wierzenia doroczne i Etnograficznego w f i c z n a , n r 11, Łódź 1967, s. 14-51. 31 (Słow­ s. 436). Lechowa, Muzeum zabo­ towarzy­ I n s t r u k t y w n y m przykładem j e s t t u dorobek W . K l i n g e r a . 4 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X V I I I . z. 2 w Łowickiem, Łodzi, S e r i a Prace Etnogra­ �50 KRYSTYNA KWAŚNIEWICZ czajów w określonej s k a l i (społeczności w i o s k o w e j , regionu czy całej k u l ­ t u r y l u d o w e j danego społeczeństwa) w poszczególnych przedziałach czaso­ w y c h , z uwzględnieniem zwyczajów przestrzeganych powszechnie w da­ nej społeczności (lub społecznościach tworzących szerszą skalę), zanika­ jących, pojawiających się, zachowanych t y l k o w t r a d y c j i l u b stano­ wiących przedmiot zainteresowania. T e n ostatni przypadek wiąże się z p r z e j m o w a n i e m wzorów zachowania się od i n n y c h g r u p społecznych w w a r u n k a c h , g d y badana społeczność z jakichś powodów nie może i c h wprowadzić u siebie. I n n y m i słowy, chodzi t u o interesującą p r o b l e m a ­ tykę a n t y c y p o w a n i a wzorów zachowania poprzedzającego i c h zastoso­ wanie. K l a s y f i k a c j a oparta na k r y t e r i u m powszechności — ujętym w aspek­ cie czasowo-przestrzennym — posiada wyraźne w a l o r y i n s t r u m e n t a l n e pozwalające na w y d o b y c i e nie t y l k o tego, co prawidłowe i ogólne, ale również tego, co jest w jakiś sposób szczególne i niepowtarzalne. Należy także dodać, że stosowanie omawianego k r y t e r i u m p o w i n n o wpływać na zwiększenie konkretnohistorycznego c h a r a k t e r u badań e m p i r y c z n y c h n a d zwyczajami. Stawia b o w i e m przed badaczem bardzo wyraźny obowiązek rejestrowania danych, które świadczą o stopniu zaangażowania danej spo­ łeczności w przestrzeganie określonych wzorów zachowania się zwycza­ jowego. 6. PODŁOŻA I CZYNNIKI WARUNKUJĄCE PRZEOBRAŻENIA ZWYCZAJÓW Bogata p r o b l e m a t y k a zwyczajów l u d o w y c h , j a k a wyłania się z d o t y c h ­ czasowych wywodów, w y m a g a z k o l e i uwzględnienia czynników, które pozwoliłyby na ujęcie tego różnorodnego obrazu w aspekcie dynamicz­ n y m , odsłaniającym mechanizmy, a więc p r z y c z y n y i s k u t k i procesu przemian. Czynników t a k i c h można wskazać bardzo wiele. W rzeczywistości spo­ łeczno-kulturowej działają one w f o r m i e f u n k c j o n a l n y c h splotów, roz­ maicie nawzajem warunkujących się i krzyżujących. Każdy c z y n n i k może oddziaływać w różny sposób, w zależności od cech układu, któremu jest w d a n y m w y p a d k u przyporządkowany. Biorąc p o d uwagę dane k o n t e k s t y zjawisk i przyjęte kąty widzenia, może być zatem raz przyczyną, a raz s k u t k i e m w procesie przeobrażeń. Z teoretycznego p u n k t u widzenia czyn­ n i k i będące w y z n a c z n i k a m i procesów p r z e m i a n można b y grupować w x układów, z których każdy byłby uzasadniony logicznie. Jednak w praktyce badawczej należy dokonać trudnego, lecz niezbędnego w y b o r u t y c h ukła­ dów. W y b o r u , w myśl którego można b y w sposób o p t y m a l n y uchwycić mechanizm procesów przeobrażeń k u l t u r o w y c h . P u n k t e m wyjścia m u s i zatem być przyjęcie pewnej ogólnej t e o r i i r o z w o j u społeczno-kulturowego. �BADANIA NAD ZWYCZAJAMI LUDOWYMI 51 Patrząc na te s p r a w y z p e r s p e k t y w y marksistowskiej można zapropo­ nować uszeregowanie czynników według c h a r a k t e r u zależności, w j a k i c h występują one w procesie przeobrażeń. W szczególności nasuwa się p o ­ dział na dwie zasadnicze g r u p y , a mianowicie: a) c z y n n i k i charakteryzujące się pośrednim oddziaływaniem na bada­ ną sferę rzeczywistości społeczno-kulturowej (w naszym w y p a d k u z w y ­ czaje). T e n rodzaj czynników proponuję określić podłożami r o z w o j u społeczno-kulturowego; b) c z y n n i k i charakteryzujące się bezpośrednim oddziaływaniem na interesującą nas sferę tej rzeczywistości. Nadto, zarówno wśród podłoży, j a k i czynników bezpośrednich, moż­ na wyodrębnić takie, które 1) sprzyjają z a c h o w y w a n i u się t r a d y c y j n y c h zwyczajów; 2) pociągają za sobą, często także przyspieszają i c h rozkład; 3) sprzyjają p o w s t a w a n i u n o w y c h f o r m zachowania się zwyczajowego. Oczywiście, trzeba od razu zastrzec się, że powyższa propozycja może nastręczać w t o k u p r a k t y k i badawczej pewne trudności, gdy chodzi o r y ­ gorystyczne k w a l i f i k o w a n i e poszczególnych czynników do t a k i e j czy i n ­ nej k a t e g o r i i . Toteż z góry traktuję je jako orientacyjne. Podejmując próbę ogólnego scharakteryzowania p o d ł o ż y zmien­ ności zjawisk k u l t u r o w y c h w procesie r o z w o j o w y m wychodzę z założenia, że mają one dwojaką postać: z jednej s t r o n y endemiczną ( t j . lokalną), z drugiej s t r o n y egzogeniczną ( t j . zewnętrzną). W odniesieniu do zwycza­ jów l u d o w y c h można stwierdzić w świetle obecnego stanu badań, że w m i n i o n y c h okresach historycznego r o z w o j u dominującą rolę odgrywały c z y n n i k i endemiczne, właściwe d a w n y m , stosunkowo małym i względnie i z o l o w a n y m środowiskom w i e j s k i m . Z czynników egzogenicznych głów­ n y m była religia, a także dwór l u b państwo magnackie. N a rubieżach obszaru etnicznego działały ponadto c z y n n i k i etniczne, częstokroć sprzę­ żone z w y z n a n i o w y m i . Sytuacja taka w dość znacznym s t o p n i u występo­ wała jeszcze w okresie dwudziestolecia międzywojennego, przede wszyst­ k i m w regionach k r a j u zacofanych gospodarczo. Ogólnie należy stwierdzić, że spotęgowanie się r o l i wpływu c z y n n i ­ ków egzogenicznych na wieś łączy się z powstaniem i r o z w o j e m k a p i t a ­ l i z m u . Cechy ustrojowe tej f o r m a c j i , charakteryzujące się między i n n y m i tendencją do r o z w i j a n i a i poszerzania r y n k u towarowego, podważyły w znacznym s t o p n i u dążenie do samowystarczalności gospodarczej w s i . T y m s a m y m zaczęła się łamać j e j dawna izolacja. Proces t e n postępował równolegle z wzrastającą podatnością w i e j s k i c h społeczności l o k a l n y c h na działanie w p ł y w ó w zewnętrznych. Jednakże dopiero okres P o l s k i L u d o w e j jest — zgodnie z charakte­ r e m dokonujących się p r z e m i a n — epoką zasadniczo wzrastającej d o m i ­ nacji czynników egzogenicznych, które w s z y b k i m tempie zmieniają o b l i - �52 KRYSTYNA KWAŚNIEWICZ cze k u l t u r o w e w s i i wyzwalają pojawianie się n o w y c h , właściwych j e j czynników endemicznych. C h a r a k t e r t y c h p r z e m i a n określiło — j a k są­ dzę — siedem p o d s t a w o w y c h procesów, a m i a n o w i c i e : 1) r e f o r m a rolna, a co za t y m idzie, zasadnicze z m i a n y w położeniu e k o n o m i c z n y m najbiedniejszych k a t e g o r i i w s i ; 2) procesy m i g r a c y j n e na ziemie zachodnie i północne celem obję­ cia — sporych n a ogół — gospodarstw l u b osiedlenia się w miastach p o ­ łożonych na t y c h terenach; 3) m i g r a c j e do miast i ośrodków przemysłowych datujące się ze szcze­ gólną siłą począwszy od P l a n u Sześcioletniego (1950 г.); 4) instytucjonalizacja w s i , przez którą należy rozumieć ogarnianie coraz większej sfery potrzeb i n d y w i d u a l n y c h czy z b i o r o w y c h przez w y ­ specjalizowane i n s t y t u c j e . Począwszy od urzędów a d m i n i s t r a c j i państwo­ w e j , poprzez uwzględnienie potrzeb związanych z gospodarką i zaopatrze­ n i e m (stworzenie szerokiego r y n k u towarowego), oświatą, z d r o w i e m , k u l ­ turą, komunikacją i t d . Bardzo ważną funkcją tego procesu i n s t y t u c j o n a ­ l i z a c j i w s i jest ostateczne przełamanie t e n d e n c j i do samowystarczalności gospodarstw i pojawienie się n o w y c h potrzeb właściwych społeczeństwom uprzemysławiającym się i urbanizującym; 5) wciągnięcie w s i w orbitę problemów ogólnonarodowych poprzez p o ­ wiązanie j e j z systemem e k o n o m i c z n y m społeczeństwa, włączenie do w i e l u ogólnospołecznych a k c j i p o l i t y c z n y c h , k u l t u r a l n y c h i t p . ; 6) upowszechnianie się różnego t y p u środków masowego przekazu, co w powiązaniu z szeroko r o z b u d o w a n y m systemem i n s t y t u c j i oświatowych i k u l t u r a l n y c h stało się ważnym podłożem między i n n y m i d l a 7) procesów f o r m o w a n i a się n o w y c h typów osobowości mieszkańców wsi. Na gruncie powyższych podłoży, zarówno endemicznych, j a k i egzogenicznych, funkcjonowały c z y n n i k i b e z p o ś r e d n i o oddziału­ j ą c e na procesy p r z e m i a n z w y c z a j o w y c h sposobów zachowania się. Jak pamiętamy, proponowałam wprowadzić t r z y i c h kategorie. Pierwszą z n i c h są c z y n n i k i s p r z y j a j ą c e z a c h o w y w a n i u s i ę t r a ­ d y c y j n y c h z w y c z a j ó w . Wśród t y c h z n i c h , które mają obiek­ t y w n y charakter, wymienić można u t r z y m y w a n i e się (choć najczęściej w nader osłabionej postaci) elementów t r a d y c j i wynikłych między i n n y ­ m i z f a k t u , że z m i a n y w dziedzinie techniczno-materialnej przebiegają na ogół wcześniej i szybciej niż z m i a n y w sferze świadomościowej. W grę także wchodzi zachodzące nadal jeszcze zjawisko pewnej d y s p r o p o r c j i w r o z w o j u poszczególnych regionów k r a j u . Z czynników s u b i e k t y w n y c h na czoło wysuwają się cechy osobowościowe i wynikłe z n i c h postawy osób. U j e d n y c h wyrażają się one świadomą chęcią k u l t y w o w a n i a daw­ n y c h zwyczajów, u i n n y c h są p r z e j a w e m skrajnego nieraz t r a d y c j o n a ­ l i z m u i k o n s e r w a t y z m u (np. w związku z podeszłym w i e k i e m , n i s k i m �BADANIA NAD ZWYCZAJAMI LUDOWYMI 63 poziomem wykształcenia itp.). W t y m kontekście wspomnieć trzeba o r o ­ dzaju fenomenu społecznego, j a k i m jest nieraz spontaniczne, a więc d o ­ k o n y w a n e poza inspiracją instytucjonalną szkoły czy domów k u l t u r y , r e a k t y w o w a n i e p e w n y c h , uprzednio już zarzuconych treści zwyczajo­ w y c h — w postaci inscenizowania w i d o w i s k , pieśni i tańców. Drugą kategorię tworzą c z y n n i k i p r z y s p i e s z a j ą c e roz­ k ł a d t r a d y c y j n y c h z w y c z a j ó w . A n a l i z a t y c h czynników p o ­ zwala odpowiedzieć między i n n y m i na p y t a n i e , j a k z m i a n y w sposobie gospodarowania i narastanie n o w e j w i e d z y agrotechnicznej i agrobiologicznej wpływają n a zwyczaje rolnicze czy hodowlane? J a k stworzenie sze­ rokiego r y n k u pracy, a co za t y m idzie, odpływ części ludności wiejskiej do zajęć pozarolniczych i wynikające z niego z m i a n y w s t r u k t u r z e zawo­ dowej wpływają na załamanie się dawnej izolacji w s i i j a k rzutują na zwyczaje rodzinne i sąsiedzkie? Jak przekazywanie określonych treści ideologicznych (za pośrednictwem szkoły i l o k a l n y c h odpowiedników i n ­ s t y t u c j i ogólnospołecznych, także środków masowego przekazu, pozalokaln y c h kontaktów społecznych i t p . ) wpływa n a p o j a w i a n i e się o d m i e n n y c h wzorów zachowania się, ścieranie się i c h ze s t a r y m i i pojawianie n o w y c h f o r m zachowania się zwyczajowego? Przykładów tego rodzaju pytań, które prowadzą do w y d o b y w a n i a k o n k r e t n y c h , bezpośrednio wciągniętych w proces p r z e m i a n czynników, można — oczywiście — przytoczyć więcej. T u t a j również uwzględnić należy i n d y w i d u a l n e cechy osobowe i pły­ nące z n i c h postawy, j a k n p . świadoma chęć odcięcia się o d d a w n y c h zwyczajów j a k o od wartości zdewaluowanych, dalej zafascynowanie p o ­ stępem, a f i r m a c j a teraźniejszości i deprecjonowanie przeszłości i t d . Wreszcie trzecią kategorię stanowią c z y n n i k i sprzyjające p o w s t a w a n i u n o w y c h f o r m z a c h o w a n i a się z w y c z a ­ j o w e g o . Są one w dużym s t o p n i u zbieżne z drugą kategorią, zarówno w j e j w a r s t w i e o b i e k t y w n e j , j a k i s u b i e k t y w n e j . W szczególności chodzi t u t a j o odsłonięcie czynników, które warunkują mechanizm rejestrowania w świadomości społecznej p r z e m i a n dokonujących się w sferze z w y c z a ­ jów. Ważne jest również o d k r y c i e uwarunkowań, które dotyczą procesu p r y w a t y z a c j i zwyczajów i związanej z t y m zmniejszonej r o l i k o n t r o l i spo­ łecznej. W t y m kontekście ważne jest poza t y m ukazanie znaczenia m y ­ ślenia refleksyjnego w kształtowaniu się postaw wobec t r a d y c y j n y c h i współcześnie narastających sposobów zachowania się zwyczajowego. Rzecz jasna, iż powyższe u w a g i nie pretendują do wyczerpania indeksu w s z y s t k i c h czynników; zmierzają j e d y n i e do ukazania rozległości p r o b l e ­ mów związanych z badaniem czynników zmian, a także i c h nadzwyczaj skomplikowanego c h a r a k t e r u . Pociąga t o za sobą j a k o naturalną k o n ­ sekwencję potrzebę współpracy etnografów zajmujących się problematyką zwyczajów z dziedzinami p o k r e w n y m i z a i n t e r e s o w a n y m i problematyką społeczności w i e j s k i c h . �54 KRYSTYNA KWAŚNIEWICZ K r y s t y n a Kwaśniewicz T H E O R E T I C A L AND METHODOLOGICAL A S P E C T S OF R E S E A R C H E S ON FOLK CUSTOMS (A CONTRIBUTION "SYNTHESIS TO T H E DISCUSSION ON OF POLISH A THE ETHNOGRAPHY") S u m m a r y T h i s is a n attempt to b r i n g o r d e r into the c r u c i a l p r o b l e m s c o n c e r n i n g the folk c u s t o m s i n P o l a n d a n d to s h e d light u p o n s e l e c t e d r e l e v a n t i s s u e s . O n e of t h e m is t h e concept of a c u s t o m . I t i s difficult to define, for a great r a n g e of d i v e r s e be­ h a v i o r s are h e r e i n c l u d e d . I n fact, c u s t o m s are r e l a t e d to a l l fields of c u l t u r e , f r o m material conditions of survival and social regulations of behaviors in definite situations, to s u b t l e m a t t e r s of k n o w l e d g e , beliefs, s y s t e m s of v a l u e s , p a t t e r n s attitudes. Usually the following properties are ascribed to c u s t o m s in and literature: (1) r e p e t i t i o n of the s a m e w a y s of b e h a v i o r i n definite s i t u a t i o n s ; (2) t h e e x i s t e n c e of a s o c i a l group w i t h i n w h i c h the v a l i d s y s t e m of behaviors c a n evolve; (3) the e x i s t e n c e of r e p r e s s i v e s a n c t i o n s t h r e a t e n i n g a n i n d i v i d u a l r e l u c t a n t to obey the r e ­ l e v a n t patterns of behavior. H o w e v e r , a c c o r d i n g to t h e present author, those c h a r a c t e r i s t i c s f a i l to d i s t i n g u i s h the c u s t o m s s u f f i c i e n t l y f r o m the o t h e r types of h u m a n s o c i a l behavior. T h r e e more aspects s h o u l d be t a k e n into a c c o u n t : (a) t h e w a y s of r e a l i z a t i o n of the c u s t o m a r y patterns of applying of behavior; c u s t o m a r y patterns of A (b) this k i n d of and the (c) t h e type of social coercion underlying behavior. detailed a n a l y s i s of is a k i n d of t h e type of s o c i a l l i n k s f a v o u r a b l e to t h e e v o l v i n g patterns; a l l those aspects l e a d s to the c o n c l u s i o n t h a t a c u s t o m i n d i v i d u a l or group h a b i t u a l behavior, purposefully initiated i n s m a l l groups, i n definite s o c i a l situations, i n c o m p l i a n c e w i t h t h e t r a d i t i o n a l n o r m s patterns enforced mainly by public sanctions. H o w e v e r , t h e r e are many and customs w h i c h a r e not enforced b y a n y s o c i a l d i s a p p r o v a l of t h e i r v i o l a t i o n (like c u s t o m a r y fortunetelling). Whenever s u c h s a n c t i o n s a r e i n force, t h e y c a n r a n g e f r o m verbal d i s a p p r o v a l to p h y s i c a l p u n i s h m e n t , e c o n o m i c or s o c i a l h a n d i c a p , or t r a n s c e n d e n t a l t h r e a t based o n religious or m a g i c a l motives. T h e concepts of r i t e a n d c u s t o m a r e d i s t i n g u i s h e d f r o m t h a t of c u s t o m a r y havior. T h e analysis leads the latter concept. T h e m o d e l is based o n t h e a s s u m p t i o n t h a t i n t h e s t r u c t u r e of any customary or of a tentative model be­ of behavior, i n t u r n to a f o r m u l a t i o n not, t h e r e is a s t i m u l u s h a t releases a r e a c t i o n based on the r e a l i z a t i o n of a s o c i a l l y accepted p a t t e r n a n d s u b j e c t to s o c i a l c o n t r o l . E a c h of the e l e m e n t s of the m o d e l s h o u l d be e m p i r i c a l l y grasped setting, p r o v i d i n g t h e g r o u n d for c o m p a r a t i v e a n a l y s i s a n d i n its c o n c r e t e h i s t o r i c a l generalizations. T h e c r i t e r i a of c l a s s i f i c a t i o n of c u s t o m s a r e discussed, i n p a r t i c u l a r the f u n c t i o ­ n a l a n d genetic c r i t e r i a a n d t h a t of t h e r a n g e of a c u s t o m . The final customs. T w o chapter discusses the factors determining the transformations b a s i c groups of s u c h factors a r e d i s t i n g u i s h e d : (a) i n f l u e n c i n g t h e g i v e n field of s o c i a l a n d c u l t u r a l l i f e ; they c a n be defined m i n g the b a c k g r o u n d directly inflyencing or s u b s t r a t e of s o c i a l a n d c u l t u r a l d e v e l o p m e n t ; the s o c i a l a n d c u l t u r a l reality. A m o n g both of factors i n d i r e c t l y as for­ (b) factors types of factors �BADANIA NAD ZWYCZAJAMI t h e r e c a n be d i s t i n g u i s h e d s u c h t h a t (1) a r e f a v o u r a b l e ditional customs; (2) bring 55 LUDOWYMI about t h e i r d i s i n t e g r a t i o n ; to t h e p r e s e r v a t i o n of t r a ­ (3) favor t h e emergence of n e w forms of c u s t o m a r y behavior. Within this framework the c a p i t a l i s t epoch and t h e f u n c t i o n i n g of a l l those factors i s c o n s i d e r e d during the early p h a s e s of s o c i a l i s t d e v e l o p m e n t during in land. Translated by Piotr Graff Po­ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8440cc0c3fa95e20f37523d783d5574c.pdf d9ac9c348a09bde008a276388a3a8465 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:829 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:762 Title A name given to the resource Zwyczaje i obrzędy. Uwagi na marginesie artykułu K. Kwaśniewicz / ETNOGRAFIA POLSKA 1974 t.18 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1974 t.18 z.2, s.57-64 Creator An entity primarily responsible for making the resource Tomicki, Ryszard Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia P o l s k a " , t. X V I I I z. 2. RYSZARD TOMICKI Z W Y C Z A J E I OBRZĘDY U W A G I N A M A R G I N E S I E A R T Y K U Ł U K. KWAŚNIEWICZ Konieczność stosunkowo szybkiego a jednocześnie możliwie wszech­ stronnego p r z e d y s k u t o w a n i a szeregu problemów teoretyczno-metodologicznych leżących u podstaw t e o r i i k u l t u r y formułowanej przez etnogra­ fię jest oczywista, czego dowodzi m . i n . próba ustalenia d e f i n i c j i pojęcia „zwyczaj" będącą n i e t y l k o cenną inicjatywą, lecz także doskonałą egzemplifikacją stopnia trudności tego zadania. Artykuł K . Kwaśniewicz p r o ­ w a d z i równocześnie do k o n k l u z j i , że p r o b l e m u n i e da się rozwiązać m e ­ todą kalejdoskopową polegającą na składaniu m o z a i k i z części najróżniej­ szych d e f i n i c j i zaczerpniętych z opracowań ogólnych, podręczników i t p . Potrzebna jest g r u n t o w n a analiza p r o b l e m a t y k i nadzwyczaj t r u d n e j i rów­ nie zaniedbanej. U w a g i zamieszczone poniżej tyczą k i l k u najważniejszych naszym zda­ n i e m k w e s t i i poruszonych w a r t y k u l e . Ze względu na fakt, iż tekst t e n jest j e d y n i e d r u k o w a n y m głosem w d y s k u s j i , nie może pretendować on do stanowienia całościowej k o n t r p r o p o z y c j i ; zawiera natomiast propozycję p e w n y c h kierunków d y s k u s j i . Podstawową tezą artykułu K . Kwaśniewicz jest wprowadzenie pojęcia zwyczaj dla określania w s z y s t k i c h właściwie sfer działalności l u d z k i e j w społecznościach chłopskich. J e d y n y m m a n k a m e n t e m tego zabiegu — pozostającym w bezpośrednim związku z niejasną definicją zwyczajów — jest nieoperatywność t e r m i n u , prowadząca w k o n s e k w e n c j i do koniecz­ ności uznania za tożsame zjawisk t a k różnych, j a k zdejmowanie czapki w t r a k c i e p o w i t a n i a i n p . topienie M a r z a n n y czy t r a d y c y j n e sobótki. W y d a j e się, że propozycją rokującą lepsze p e r s p e k t y w y jako p u n k t wyjścia do d y s k u s j i jest wprowadzenie do rozważań pojęcia w z ó r z a ­ c h o w a n i a s i ę (używanego przez autorkę w sposób nieco z a k a m u f l o ­ w a n y ) p r z y u t r z y m a n i u terminów zwyczaj, obyczaj i obrzęd. T e n ostatni w y e l i m i n o w a n y na podstawie niezbyt oczywistych założeń w y m a g a szcze­ gólnej u w a g i . �RYSZARD TOMICKI C z y m jest wzór zachowania się? Obserwując życie k o n k r e t n e j spo­ łeczności m a m y do czynienia z zachowaniami j e d n o s t k o w y m i stanowiący­ m i realizacje w z o r u funkcjonującego w tej grupie. Wzór jest więc swego rodzaju t w o r e m a b s t r a k c y j n y m pozwalającym na identyfikację danego z b i o r u zachowań i n d y w i d u a l n y c h , jeżeli t y l k o nie odbiegają o d niego poza określone granice. Można stwierdzić, że w z ó r zachowania jest zespołem cech wyróżniających zachowania pewnej g r u p y l u d z i (nie zawsze całej społeczności) w określonej s y t u a c j i jako najbardziej prawdopodobne. W i d e a l n y c h w a r u n k a c h możliwa jest do pomyślenia sytuacja pełnej odpowiedni ości między w z o r e m a zachowa­ n i a m i j e d n o s t k o w y m i . Podkreślić p r z y t y m należy szczegółowy charakter w z o r u zachowania się oraz jego imperatywność dla określonych s y t u a c j i . Stąd bierze się nieraz przez różnych badaczy podkreślana różnica między obyczajem r o z u m i a n y m jako zespół wzorów zachowania się jakiejś g r u p y l u d z i a moralnością ze względu na znaczną ogólność n o r m m o r a l n y c h . M . Czerwiński pisze n a przykład: „[...] n o r m y moralne zachowują [...] zawsze znaczny stopień ogólności, zobowiązują nas, b y szczegółowe sy­ tuacje życia rozważyć ze stanowiska bardziej generalnie wskazanej w a r ­ tości" . W z o r y zachowań (czy szerzej działań) realizują się zazwyczaj w sposób n a w y k o w y , a dzięki właściwościom t r a d y c j i , której część sta­ nowią, chronione są w sposób n i e z w y k l e skuteczny przed zmianą mogącą podważyć l a w i n o w o (by posłużyć się sugestywną metaforą) podstawowe zasady f u n k c j o n o w a n i a społeczeństwa. D l a ścisłości trzeba zaznaczyć, że posługujemy się t u pojęciem „tradycja" (nadzwyczaj wieloznacznym) w r o z u m i e n i u , j a k i e sformułowaliśmy w a r t y k u l e Tradycja i jej znacze­ nie w kulturze chłopskiej . ! 2 Ustalenie w z o r u zachowania się jest więc sprawą badacza — nie zawsze łatwą, zważywszy na rozbieżności istniejące często między sta­ n e m r z e c z y w i s t y m a poglądami członków g r u p y . Zastanowić w y p a d a się teraz n a d relacją pojęć „wzór zachowania" (działania) i zwyczaj. Utożsamienie i c h p r o w a d z i do powstania szeregu niejasności. W y d a j e się natomiast, że właściwą drogę r o z u m o w a n i a w s k a ­ zują spotykane często w l i t e r a t u r z e p r z e d m i o t u z w r o t y „zwyczajowe za­ chowanie się" czy „zwyczajowy wzór zachowania". I n t u i c y j n i e i e t y m o ­ logicznie słowo „zwyczaj" łączy się z t a k i m i słowami j a k : „zazwyczaj", „zwykle", „zwyczajny", wskazującymi n a normalność, powtarzalność j a ­ kiegoś f a k t u w p e w n y m układzie s y t u a c y j n y m . Dodając t e d y do pojęcia w z ó r z a c h o w a n i a przymiotnik z w y c z a j o w y stwierdzamy, iż 1 M. Czerwiński, 2 R. Tomicki, Magia, Tradycja P o l s k a " , t. X V I I : 1973, z. 2. mit i fikcja, i jej znaczenie Warszawa w kulturze 1973, s. 68. chłopskiej, „Etnografia �Z W Y C Z A J E I OBRZĘDY Г)9 jest to t a k i wzór, który został określony przez tradycję g r u p y oraz jest względnie powszechnie uznany za właściwy i n o r m a l n y . W t e n sposób można mówić o zachowaniach zwyczajowych i niezwyczajowych — t z n . w p r o w a d z o n y c h na przykład przez modę — i używać tej a n t y n o m i i (po jej p r e c y z y j n y m zdefiniowaniu) jako i n s t r u m e n t u do mierzenia stopnia z m i a n wzorów badając mieszczenie się bądź nie jakiegoś zachowania w skali zwyczajowego w z o r u zachowania. Przyjmując t a k i t o k postępowania możliwe jest zastosowanie również t e r m i n u o b y c z a j w znaczeniu n a d a w a n y m m u n p . przez Encyklopedia of Social Sciences j a k o oznaczającego ogół wzorów zachowania się g r u ­ p y społecznej. Z a n i m przejdziemy do k w e s t i i obrzędów nasuwa się jeszcze jedna uwaga n a t u r y ogólniejszej. Otóż wydaje się, że analizy obyczaju ludowego nie można przeprowadzić w sposób wyczerpujący bez uwzględnienia m i e j ­ sca tego t y p u zjawisk w systemie k u l t u r o w y m . Chodzi t u przede wszyst­ k i m o rozpatrzenie różnorakich sprzężeń między podsystemami o porząd­ k u h i e r a r c h i c z n y m , o b r a z o w a n y m i — z konieczności w uproszczeniu — przez poniższy schemat: 3 Ideologia i System aksjologiczno-normatywny i- Obyczaj Działania j e d n o s t k o w e A n a l i z a t a k szerokiego k o n t e k s t u pozwoliłaby na u j a w n i e n i e nie t y l ­ ko s t r u k t u r y pewnej sfery k u l t u r y , ale także skomplikowanego procesu zmian różniącego się t a k s w y m charakterem, j a k i t e m p e m przebiegu w różnych podsystemach k u l t u r y . Przechodząc do pojęcia obrzęd, wykluczonego p r a k t y c z n i e z rozważań, zauważyć trzeba, iż m i m o stwierdzenia przez autorkę jego równości za­ kresowej z pojęciem zwyczaj zjawiska rzeczywistości określane z w y k l e t e r m i n e m obrzęd wymykają się dość skutecznie sformułowanej d e f i n i c j i zwyczajów. P r z y j r z y j m y się a r g u m e n t a c j i w y e l i m i n o w a n i a o b r z ę d u . W zasa­ dzie a u t o r k a przytacza d w a powody: zanik „motywacji r e l i g i j n e j " oraz fakt, że rytuał r o z u m i a n y jako „zewnętrzna, w p e w i e n szczególny sposób rozbudowana ekspresja obrzędu" nie tłumaczy istoty swego związku z treściami, które t r a n s m i t u j e . Samo określenie „motywacja r e l i g i j n a " jest wieloznaczne i mylące, gdyż m o t y w a c j a t y p u religijnego uczestniczy również n p . w akcie czynienia krzyża p r z y k r a j a n i u chleba, a t r u d n o 3 N e w Y o r k 1931, t. 4, s. 658. �60 RYSZARD TOMICKI uznać to zachowanie za obrzęd. W a r u n e k t e n n i e jest cechą wyróżnia­ jącą. Być może n i e idzie t u jednak o motywację, lecz o istnienie r e l i g i j n o mitologicznego wyobrażenia (mitu) będącego scenariuszem działań obrzę­ d o w y c h . I t e n f a k t n i e s t a n o w i wystarczającego a r g u m e n t u przemawiają­ cego za n i e i s t n i e n i e m obrzędu, gdyż j a k w i a d o m o m i t n i e zawsze wystę­ p u j e w postaci zwerbalizowanej. S p e k t a k u l a r n e powiązanie działania z m i t e m może być j e d y n i e pobożnym życzeniem badacza. Przykładem tego dość o c z y w i s t y m jest obrzędowość kościelna (w t y m p r z y p a d k u a u ­ t o r k a gotowa jest utrzymać t e r m i n obrzęd), w której ludność wiejska uczestniczyła i d o dziś uczestniczy w sposób automatyczny, bez znajomoś­ ci d o k t r y n y stanowiącej scenariusz tego czy innego obrzędu. W a r t o t u powołać się na badania E. Ciupaka i jego ustalenia o oddziaływaniu na masę wierzących, którym z w y k l e obca jest filozoficzna strona r e l i g i i , ideologii zmaterializowanej w symbolicznych czyn­ n o ś c i a c h . W t a k i m p r z y p a d k u j e d n a k k a ż d y w i e , iż jest to r e ­ l i g i a — a więc obrzęd. W t y m miejscu zaczyna w grę wchodzić dość p o ­ wszechna p r a k t y k a utożsamiania pojęcia r e l i g i a z chrześcijaństwem, a w s z y s t k i c h n i e mieszczących się w t y c h r a m a c h r ó w n i e r e l i g i j ­ nych zjawisk określania z w y k l e n i e a d e k w a t n y m i bądź n i e j a s n y m i n a z w a m i „wierzenia l u d o w e " , „wierzenia m a g i c z n e " czy mitologiczne i t p . T a k więc n i e z w y k l e ważnym p o s t u l a t e m jest operowanie szerokim r o z u m i e n i e m r e l i g i i w oparciu o kategorie sacrum i profanum. 4 Wróćmy jeszcze n a m o m e n t do k w e s t i i związku obrzędu z szeroko p o j ­ m o w a n y m m i t e m . A u t o r k a suponuje, że działania obrzędowe funkcjonują bez treści, l i t y l k o na podstawie atrakcyjności f o r m y . Twierdzenie to nie uwzględnia j e d n a k całej złożoności w z a j e m n y c h r e l a c j i obrzędu i jego ideologicznego odnośnika. Przykładem niech posłuży definicja „tekstu religijnego": „Przez t e k s t r e l i g i j n y Quútowy) rozumiemy w s z e l k i zespół oznaczeń obiektów k u l t o w y c h wzięty o d d z i e l n i e o d k u l t o w e g o działania (nie w y n i k a stąd, że uważamy, iż »tekst« w oderwaniu był historyczną od kultu). przesłanką [...] kultu: Z a r ó w n o księgi »teksł« »święte« wieści w społecznościach p r z e d l i t e r a c k i c h ) , j a k i [podkr. m o j e — H T ] traktujemy n i e mógł bowiem powstać (i odpowiadające i m opo­ ustalony t u j a k o różne w a r i a n t y tryb obrzędów tekstów k u l t o w y c h , jako »zapisy« treści r e l i g i j n y c h [...]" . 5 W i d z i m y więc, że treść r e l i g i j n a k r y j e się w s a m y m akcie działania. Osobną sprawą nasuwającą się na marginesie t y c h rozważań jest p o j m o ­ wanie celu p r a c y badacza — w y d a j e się, iż nie polega on na zbieraniu o p i n i i , zracjonalizowanych m o t y w a c j i i t p . , lecz n a analizie s t r u k t u r y zja­ wiska i w y j a w i e n i u jego rzeczywistego znaczenia. 4 E . С i u p a k, Kultura 5 J . A. Lewada, religijna Społeczna wsi, W a r s z a w a 1961, s. 47. natura religii, Warszawa 1968, s. 126. �61 Z W Y C Z A J E I OBRZĘDY Do wspomnianego wyżej drugiego a r g u m e n t u a u t o r k i podnoszącego sprawę rytuału wrócimy później. Zastanówmy się n a razie n a d cechami wyróżniającymi zjawiska nazywane obrzędami o d wzorów zachowania się czy w t e r m i n o l o g i i odnośnego artykułu zwyczajów. N a podstawie róż­ n y c h d e f i n i c j i można wydzielić k i l k a powtarzających się cech. Są t o : 1) istnienie s c e n a r i u s z a określającego w sposób jednoznaczny a k ­ c j ę ; 2) istnienie g r u p y l u d z i będących a k t o r a m i , między którymi za­ chodzi podział ról; 3) istnienie p u b l i c z n o ś c i biorącej udział w a k c j i na i n n e j zasadzie niż aktorzy. Już n a tej podstawie wyraźnie uwidacznia się różnica między w z o r e m działania a obrzędem. T e n o s t a t n i jest celowo podejmowaną w określo­ n y c h m o m e n t a c h działalnością g r u p y l u d z i angażującą z w y k l e znaczną część społeczności l o k a l n e j . Ponadto w y d a j e się, że o i l e wzór zachowania się jest i n s t r u m e n t e m r e g u l a c j i stosunków międzyludzkich, oznaczania r e l a c j i między j e d n o s t k a m i , o t y l e obrzęd — j a k k o l w i e k może pełnić i t a ­ ką rolę — zasadniczo służy r e g u l a c j i stosunków między grupą społeczną a otaczającą rzeczywistością (włączając w to pojęcie b y t y nadprzyrodzone). W ścisłym związku z powyższym pozostaje fakt, iż obrzęd jest działaniem k r e a c y j n y m . W klasycznych przypadkach, k i e d y scenariusza dostar­ cza m i t , działania l u d z k i e są po p r o s t u o d t w o r z e n i e m działań istot n a d ­ p r z y r o d z o n y c h (bogów, bohaterów). Dzięki t e m u obrzęd k o n s t y t u u j e s y ­ tuację jakościowo różną od codzienności — następuje przeniesienie w m i ­ t y c z n y czas i w mityczną przestrzeń. Działania l u d z k i e nabierają wartości s y m b o l i . W istocie więc obrzęd jest powtórzeniem wydarzeń r o z g r y w a ­ jących się na i n n e j płaszczyźnie niż społeczna — n i e j e d n o k r o t n i e zresztą przybierając formę p r o w o k a c j i . Różnica między zwyczajem (wzorem zachowania się) i obrzędem w s k a ­ zana wyżej jest kwestią dość oczywistą d l a badaczy t e j p r o b l e m a t y k i . Odnośna l i t e r a t u r a l i c z y w i e l e pozycji. Z a c y t u j m y t u przykładowo H . Wallona, autora książki Od czynu do myśli . Odrębność obrzędu u p a ­ t r u j e o n w t y m , iż 6 „[...] gest r y t u a l n y [...] jest [...] nie tyle czynem, ile obrazowym przedstawieniem c z y n u . P o s z u k i w a n e k o n s e k w e n c j e n i e są z a w a r t e w n i m s a m y m , l e c z w t y c h siłach, które s t a r a się o n odtworzyć, t z n . w t y m , co r e p r e z e n t u j e . Rytuał w p r o w a d z a obrażenie i p r z e z to wyobrażenie staje się pośrednikiem c z y k o n d e n s a t o r e m czynowości, która n i e t k w i jedynie w zwykłym operowaniu rzeczami, w wy­ przy- zwykłej czynności mięśniowej p r z y zetknięciu się z p r z e d m i o t a m i " . Powstaje j e d n a k pytanie, czy posługiwanie się t a k l u b podobnie r o z u ­ m i a n y m pojęciem obrzęd jest uzasadnione w stosunku do społeczności chłopskich. 6 H . W a l l o n , Od czynu do myśli, W a r s z a w a 1950, s. 129-130. �62 RYSZARD TOMICKI Odpowiedź może być t y l k o p o z y t y w n a , i t o z dwóch względów. Po pierwsze dlatego, iż jesteśmy w posiadaniu materiałów świadczących o i s t n i e n i u w końcu X I X w i e k u obrzędów wraz z i c h ideologicznym odnośnikiem — nie myślimy b y n a j m n i e j wyłącznie o obrzędach kościel­ n y c h sensu stricto. Po drugie k u t e m u , b y t e r m i n powyższy odrzucić, nie ma żadnych podstaw, zważywszy na b r a k badań n a d strukturą i znacze­ n i e m zjawisk k u l t u r o w y c h t a k dotychczas określanych. Nie ulega chyba wątpliwości, że n i e można bez i s t o t n y c h nega­ t y w n y c h k o n s e k w e n c j i poznawczych wtłaczać obrzędów w zakres z w y ­ czajów w p r o p o n o w a n y m sensie. Zaprzecza t e m u n a w e t pobieżna obser­ wacja. I t a k wiadomo, iż scenariusz obrzędu uwzględnia często za­ chowania (działania) nieakceptowane w s y t u a c j i n o r m a l n e j , w życiu co­ d z i e n n y m , i co więcej w y k o n a n i e i c h przez aktorów obrzędu jest oczeki­ wane i pożądane. D r u g a sprawa to rodzaje sankcji. Obrzęd jest strzeżony n i e t y l e przez sankcje o charakterze społecznym, i l e przez s a n к с j e n a d p r z y r o d z o n e . Nie wykluczają one pierwszych, lecz umniejszają i c h znaczenie chociażby ze względu na ważność sfer, w których działają. Sankcje społeczne t y p o w e d l a wzorów zachowań funkcjonują w sferze społecznej, ograniczają się najczęściej do „niesfornego" p o d m i o t u działa­ nia, podczas g d y sankcje nadprzyrodzone operują w s f e r z e egzys­ tencjalnej i odnoszą się do całej g r u p y społecznej. Wiąże się t o z ogólnogrupowym c h a r a k t e r e m obrzędów, w którym oprócz aktorów b i e ­ rze udział pozostała część społeczności bądź to w r o l i przedmiotów działa­ nia, bądź obserwatorów. Wszystkie t e cechy n i e występują i nie są k o ­ nieczne w p r z y p a d k a c h realizacji wzorów zachowań. Różnica między t y m ostatnim a obrzędem uwidacznia się ponadto w f u n k c j a c h — wymienić wystarczy funkcje estetyczno-emocyjne czy psychoterapeutyczne jako n i e pojawiające się z w y k l e p r z y realizacji wzorów zachowań. Pozostała n a m do wspomnienia sprawa rytuału. T e r m i n t e n był i jest używany przez niektórych badaczy j a k o s y n o n i m obrzędu (przykładem c y t o w a n y wyżej Wallon). Nieraz używa się go zamiennie ze słowem ce­ remoniał. T e n d r u g i w a r i a n t wydaje n a m się stosowniejszy i zgodny z i n ­ tuicją językową. Naszym zdaniem r y t u a ł e m -nazwać można ściśle określony t r y b w y k o n y w a n i a p e w n y c h czynności. W t a k i m znaczeniu r y ­ tuał nie jest cechą właściwą wyłącznie obrzędom, lecz także w z o r o m za­ chowań. Często mówi się o z r y t u a l i z o w a n y c h zachowaniach w społecz­ nościach t r a d y c y j n y c h , co więcej, uważa się j e za jeden z wskaźników w analizach typologicznych. Powszechnie s p o t y k a n y pogląd n a ewolucję obrzędów stwierdzający, że treści r e l i g i j n e ulegały z a n i k o w i , a rozbudo­ wywał się rytuał, jest co n a j m n i e j uproszczeniem. Związek b o w i e m mię­ dzy rytuałem a treściami niewątpliwie istnieje i stanowi n i e z w y k l e ważny element mechanizmu działania przekazu międzypokoleniowego. �Z W Y C Z A J E I OBRZĘDY 63 Naszym zdaniem dla dobra ostatecznego r e z u l t a t u d y s k u s j i w a r t o się­ gnąć do d o r o b k u badaczy, którzy nie zawsze dostarczali g o t o w y c h d e f i n i ­ cji, lecz za to zgłębiali interesujące nas p r o b l e m y . D o grona i c h należy niewątpliwie Cezaria B a u d o u i n de Courtenay-Jędrzejewiczowa. P r z y w o ­ łujemy t o nazwisko, gdyż wiąże się ono ponadto z perspektywą a n t r o p o ­ logiczną w badaniach k u l t u r y t a k często obecnie pomijaną n a rzecz ujęć socjologicznych. Tendencja t a daje się zauważyć również w a r t y k u l e K . Kwaśniewicz. Specyfika e t n o g r a f i i j a k o samodzielnej d y s c y p l i n y n a u ­ k o w e j w y m a g a stosowania właściwych j e j m e t o d analiz. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/09c96007e58d638a4de5df2a0c9225f5.pdf d83d22ee0ed6fd7653ab1de0573cafa7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:830 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:763 Title A name given to the resource Współczesne przemiany we wsi Goworki pod wpływem zatrudnienia pozarolniczego / ETNOGRAFIA POLSKA 1974 t.18 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1974 t.18 z.2, s.65-86 Creator An entity primarily responsible for making the resource Drozd, Mirosława Cecylia Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S T U D I A I M A T E R I A Ł Y „Etnografia P o l s k a " , t. X V I I I z. 2. MIROSŁAWA C E C Y L I A DROZD WSPÓŁCZESNE P R Z E M I A N Y W E W S I G O W O R K I POD ZATRUDNIENIA POZAROLNICZEGO WPŁYWEM Celem p r a c y jest przedstawienie t e n d e n c j i (zasadniczych kierunków) i motywów podejmowania pracy pozarolniczej przez mieszkańców w s i G o w o r k i p o d Ostrołęką oraz ukazanie z m i a n , j a k i e zachodzą w niektórych dziedzinach k u l t u r y m a t e r i a l n e j i postawach ludności n a skutek uzyska­ nia dodatkowego źródła dochodu. Chronologicznie obejmuje ona okres od 1945 do 1968 r . D l a uzyskania d a n y c h o t r a d y c j i zatrudnienia pozarolniczego rozpatrzono okres szerszy, a m i a n o w i c i e również dwudziesto­ lecie międzywojenne. Ostrołęka dopiero w okresie ostatnich k i l k u n a s t u l a t — przez zwię­ kszenie r y n k u p r a c y na skutek i n d u s t r i a l i z a c j i — zaczęła spełniać rolę silniejszego c e n t r u m gospodarczego i k u l t u r a l n e g o . Natomiast G o w o r k i ze względu n a swoją lokalizację przestrzenną są typową wsią podmiejską, w sąsiedztwie której w y b u d o w a n o duże zakłady przemysłowe: Fabrykę Celulozy i P a p i e r u oraz Elektrociepłownię . 1 2 1 Obszerne dane 2 Problemy dotyczące Ostrołęki z n a j d z i e Ostrołęka — dzieje działkowskiej, miasta, czytelnik w monografii Z. N i e- W r o c ł a w 1967. związane z różnymi a s p e k t a m i u r b a n i z a c j i i i n d u s t r i a l i z a c j i o r a z i c h wpływem n a zaplecze wiejskie rozpatrywano w d y s c y p l i n a c h społeczno-ekonomicz- n y c h z w i e l u punktów w i d z e n i a , wnosząc do t y c h n a u k s z e r e g d e f i n i c j i i określeń. Por. n p . M . -robotnicy gromady płockiej Brudzeń przeobrażeń w i с z, Przypuszczalnie nego PAN socjologiczne, społecznej 1963; R. Turski, Socjologiczne", wodowa zacja, regionu przemian M a i i s z, badaniom rodzin i metoda Struktura w 5 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X V I I I , z. 2 miastem Polsce, W a r s z a w a socjologiczne, „Roczniki badań optymal­ Zagospodarowania podmiejskiej Krakowa. Udział 1967; J . T u r o w s k i , „Przegląd społeczno-zawodowa Między jako K u к u ło­ r o z m i e s z c z e n i a ludności", z. 4(13): w strefie rolniczo-przemysłowego, Studia przykładzie przemysłowy wsi, „Wiedza i Życie", t. 7: 1948; t e n ż e , t. 3 : 1963; t e n ż e , osiedle. na chłopów-robotników, Problematyka optymalnego urbanizacji chiopów-robotniřcóuj miasto, Zakład Chłopi- Gałaj, „Biuletyn K o m i t e t u P r z e s t r z e n n e g o Procesy społecznych badawcze 1964; t e n ż e , Wrocław—Warszawa—Kraków w zmianach tury kierunki poświęcony 1963; D. Studium „Kultura i Społeczeństwo", t. 4:1965; T . ludności, 1962; J . S u l i m s k i , Warszawa i opinie. Warszawa regionu, W s i " , t. 2 : 1964; B . rozmieszczenia Kraju rzeczywistość i Zęgąty, czynnik Socjologii Chłopi-robotnicy, Dziewicka, wsi Problemy Socjologiczny", chlopóto-robotrałców, a wsią. Struktura 1965; P . W a r s z a w a 1965. Studium miasta struk­ t. 17: „Studia społeczno-za­ Zaremba, Urbani­ �66 M I R O S Ł A W A С. DROZD 1. C H A R A K T E R Y S T Y K A WSI 3 G o w o r k i położone są na południowy zachód o d N a r w i w odległości ok. 3 k m od Ostrołęki i ok. 2 k m od Wojciechowic. W 1965 r. wieś została zelektryfikowana. Obecnie w g stanu za 1967/1968 r. obszar w s i w y n o s i : ziemia orna 100,81 h a pastwiska 10,13 h a łąki las ziemia 20,45 h a 58,85 h a 10,21 h a zajęta pod drogi i budynki . . . . Ogółem 200,45 h a Wszystko to są g r u n t y p r y w a t n e (nie istnieje żadna własność społeczna, gromadzka czy państwowa). Gleba w e w s i jest k l a s y V , V I , bardzo n i e ­ w i e l e k l a s y I V . Wydajność zbóż z ha w y n o s i 16,2 q. W e w s i jest 25 gospodarstw w t y m : do 3 ha — 1; do 4 ha — 2; do 5 h a — 5 do 6 ha — 1; do 7 h a — 4; do 8 ha — 3; do 10 h a — 2; do 12 ha — 2; do 14 h a — 1; do 15 ha — 3; do 16 ha — 1. 4 Podstawę u t r z y m a n i a mieszkańców s t a n o w i dochód z gospodarstw r o l n y c h oraz częściowo zajęcia w przemyśle i i n . Maszyny i narzędzia rolnicze wypożyczane są przez mieszkańców G o w o r e k z kółka rolniczego z sąsiedniej w s i Ł a w y (ok. 0,5 k m ) l u b z Rze­ k u n i a (ok. 3,5 k m ) . W G o w o r k a c h nie f u n k c j o n u j e żadna i n s t y t u c j a o charakterze spo­ łecznym, nie m a spółdzielni (np. mleczarskiej, ogrodniczej), koła gospo­ dyń a n i żadnych punktów usługowych. W t e j s y t u a c j i mieszkańcy ska­ zani są n a stałe k o r z y s t a n i e z placówek usługowych, k u l t u r a l n y c h i h a n ­ d l o w y c h znajdujących się w Ostrołęce l u b Wojciechowicach. Bardzo istotną rolę w w y k r y s t a l i z o w a n i u się obecnego obrazu w s i odegrały w y d a r z e n i a rozgrywające się n a j e j t e r y t o r i u m tuż przed za­ kończeniem I I w o j n y światowej. Wczesną jesienią 1944 г., w związku z przebiegającą przez G o w o r k i linią f r o n t u , cała wieś została ewakuowana. Po powrocie w s t y c z n i u 1945 r. w pierwszej kolejności przystąpiono do o d b u d o w y domów miesz­ k a l n y c h i zabudowań gospodarczych. Powagę sytuacji wzmagał fakt, że był styczeń i koniecznością stało się postawienie w j a k najszybszym cza- 3 Podstawę p r a c y stanowią materiały własne, z e b r a n e w wych w 1967-1968 r. o r a z d a n e u z y s k a n e w GRN w c z a s i e badań t e r e n o ­ R z e k u n i u , ilustrujące w da­ n y c h l i c z b o w y c h : ilość i n w e n t a r z a , powierzchnię gruntów o r n y c h , lasów, p a s t w i s k , łąk o r a z terenów zajętych p o d z a b u d o w a n i a gospodarcze i drogi z a l a t a 1967-1968. 4 Według przeprowadzonej w 1967 r. k l a s y f i k a c j i , t o w e płacone są o d H I , I V , V k l a s y gleby. dotąd b o w i e m p o d a t k i g r u n ­ �WSPÓŁCZESNE P R Z E M I A N Y NA WSI 67 GOWORKI sie „dachu n a d głową" d l a siebie i inwentarza. Brakowało k o n i , które z a r e k w i r o w a l i wycofujący się Niemcy, żywności i ziarna na siew. T y l k o n i e l i c z n y m ocalało ziarno zakopane w dołach przed odejściem ze w s i . Opuszczając wieś zabierano t y l k o najniezbędniejsze p r z e d m i o t y , i n w e n ­ tarz i żywność. W czasie działań w o j e n n y c h zniszczeniu uległy maszyny i narzędzia rolnicze. Największą więc troską w pierwszych latach po w y z w o l e n i u była dla mieszkańców Goworków sprawa odbudowy budynków oraz obsiania ziemi. Brakowało wszystkiego. Było t y l k o drzewo we własnym lesie, ale b r a k k o n i niezbędnych p r z y jego zwózce stwarzał konieczność w y n a j m o w a n i a i c h od sąsiadów z okolicznych w s i za odrobek (znacznie rzadziej za p i e ­ niądze, ponieważ pieniędzy również brakowało). Gospodarstwa odbudo­ w y w a n o własnymi siłami, pomagając sobie w obrębie r o d z i n . Odbudowa ta nacechowana była ogromną prowizorycznością i tymczasowością. Z a ­ budowania stawiano z myślą o j e d n y m l u b d w u sezonach eksploatacji. Wyjątek stanowiły d o m y mieszkalne, które budowano i r e m o n t o w a n o solidniej. 2. Z A T R U D N I E N I E POZAROLNICZE MIESZKAŃCÓW GOWOREK a. Z a t r u d n i e n i e pozarolnicze w okresie poprzedzającym 1939 r. I n f o r m a c j e dotyczące s t r u k t u r y r o d z i n i z a t r u d n i e n i a poszczególnych mieszkańców w s i w okresie bezpośrednio poprzedzającym w y b u c h I I w o j ­ n y światowej wobec b r a k u j a k i c h k o l w i e k i n n y c h źródeł zostały o d t w o ­ rzone na podstawie u s t n y c h r e l a c j i głów r o d z i n w 1967-1968 r. Podsta­ w o w e dane zawarte zostały w poniższym zestawieniu: Ilość ha Ziemia orna w ha i L a s w ha [ Łąka w ha j Dzieci w ¡ wieku nieproI dukcyjnym 32 24 6 2 26 12 10 2 8 26 14 9 3 7 5 20 10 8 2 6 3 15 9 5 7 4 15 10 4 7 5 14 8 4 2 5 3 14 4 8 2 3 2 10 6 3 1 5 3 10 5 3,5 1,5 1 4 2 3 1 5 6 8 5 2 7 4 2 6 3,5 2,5 1 5 6 2 2,5 0,5 4 3 1 2,5 1 0,5 6 3 4 2 �68 M I R O S Ł A W A С. DROZD Jak z n i c h w y n i k a przed 1939 r. w G o w o r k a c h było 15 gospodarstw o stosunkowo dużej p o w i e r z c h n i ( t y l k o 5 z n i c h zajmowało obszar 4-8 ha). Wszyscy gospodarze w e w s i posiadali ziemię (nie było bezrolnych); p r z y c z y m charakterystyczne jest, że najwięcej dzieci w w i e k u n i e p r o d u k c y j ­ n y m było w gospodarstwach największych. Dlatego też właśnie one z m u ­ szone były donajmować pracowników r o l n y c h , jeżeli nie na stałe, to sezonowo, w okresie wzmożonych prac w polu. Z a i n t e r e s o w a n i podkreś­ lają, że d o d a t k o w y m c z y n n i k i e m sprzyjającym n a j m o w i była tania siła robocza. W samej w s i n i e odczuwano n a d m i a r u l u d z i do pracy, wręcz przeciw­ nie — p e w i e n i c h niedosyt. Dlatego też gospodarze z Goworek nie u b i e ­ g a l i się o uzyskanie z a t r u d n i e n i a pozarolniczego w Ostrołęce. Jak w y n i k a z i c h r e l a c j i , wąski r y n e k pracy w mieście był zajęty przez t y c h wszyst­ k i c h , którzy ziemi n i e m i e l i wcale l u b też posiadali znikomą j e j ilość, p r z y c z y m n i e było wśród n i c h Goworczan. W o m a w i a n y m okresie mieszkał we w s i t y l k o jeden rzemieślnik — szewc. Pochodził o n z Łodzi, a z chwilą osiedlenia się w G o w o r k a c h , gdzie się ożenił, zajął się wyłącznie uprawą ziemi. Dopiero znacznie póź­ niej (w 1953 r.) podjął ponownie pracę w fabryce w Ostrołęce. Podsumowując można powiedzieć, że mieszkańcy w s i G o w o r k i w o k r e ­ sie międzywojennym nie w y k a z y w a l i zainteresowania zajęciami pozaroln i c z y m i . M i e l i o n i własne, stosunkowo duże gospodarstwa rolne, n a któ­ r y c h było „dość p r a c y " . W s z e l k i m i d o d a t k o w y m i (nierolniczymi) zaję­ ciami t r u d n i l i się ludzie w okolicznych wsiach i Ostrołęce, pozbawieni całkowicie z i e m i l u b mający j e j niewiele. b. Z a t r u d n i e n i e pozarolnicze w okresie w o j n y i okupacji Realna wielkość poszczególnych gospodarstw uległa zmniejszeniu na s k u t e k podziałów r o d z i n n y c h w okresie w o j n y . Natomiast p o l i t y k a r o l n a okupanta nastawiona z jednej s t r o n y na uzyskanie m a k s y m a l n y c h k o n t y n ­ gentów, z d r u g i e j zaś obawa młodzieży przed w y w i e z i e n i e m do Niemiec czy obozu zagłady (wywóz niepracującej zawodowo młodzieży do obozów był z j a w i s k i e m powszechnym), stworzyły konieczność podejmowania p r a c y nie związanej z p r o w a d z e n i e m własnego gospodarstwa. J a k w y n i k a z w y p o w i e d z i mieszkańców w s i , powodem podejmowania pracy pozarolniczej w okresie o k u p a c j i była „konieczność d o r o b i e n i a " na w y d a t k i związane z prowadzeniem małego gospodarstwa rolnego (a za­ t e m p r z y m u s ekonomiczny) oraz chęć uzyskania pieniędzy na cele zupeł­ nie p r y w a t n e . W obu w y p a d k a c h było t o p r z y p a d k o w e podjęcie pracy, zależne od określonej k o n i u n k t u r y , n i e związane zupełnie z zaintereso­ w a n i a m i a n i wykształceniem. Praca d w u mieszkańców w s i , którzy dostali się do n i e w o l i n i e m i e c k i e j , �Tabela L . p. Nr ewid. gospod. 17 17 17 15 21 22 23 23 11 24 I. Zatrudnienie pozarolnicze mieszkańców Goworek w poszczególnych ilość ziemi w ha 1945 1946 1947 1948 1949 1950 1951 1952 1953 1954 1955 1956 latach 1957 według wysokości 1958 1959 1960 zarobku 1961 i 1962 wykształcenia 1963 1964 1965 1966 1967 1968 �с d 16 16 8 20 8 8 8 18 10 18 10 19 10 а b с d 17 а b с d 18 а b с d 19 а b с d 20 а b с d 21 а b , с d 22 19 10 7 14 13 15 14 15 6 16 а b с d 23 а b с d 24 а b с d 25 а b с d 26 а b с d а b с d — — — — fizyczni pracownicy budowlani p r a c o w n i c y straży przemysłowej fizyczni pracownicy w fabrykach i n n i (szewc, k r a w i e c , m i l i c j a n t , urzędnik) Zarobki: do 1000 zł/mies. 1000—1500 zł/mies. 1500—2000 zł/mies. p o n a d 2000 zł/mies. — — — — « — — — — �Wykształcenie: niepełne p o d s t a w o w e podstawowe z a w o d o w e i niepełne średnie pełne średnie specjalistyczne kursy zawodowe — — — — ' ' ' ' ' ' '' *' '' ' ' '" «/vvvvv\^yvwwwv^A/v — • • • • �WSPÓŁCZESNE P R Z E M I A N Y NA WSI GOWORKI 69 miała charakter p r z y m u s o w y . Jeden z n i c h został z a t r u d n i o n y j a k o p r a ­ c o w n i k r o l n y w gospodarstwie n i e m i e c k i m , d r u g i natomiast j a k o pracow­ nik budowlany. c. Z a t r u d n i e n i e pozarolnicze po 1945 r. Jak przebiegał proces podejmowania pracy poza obrębem własnego gospodarstwa w p i e r w s z y c h latach po odzyskaniu niepodległości? Do j a ­ k i c h prac szli Goworczanie? Otóż w p i e r w s z y m okresie chłopi „chwytali się każdej p r a c y j a k a a k u r a t była pod ręką". Szli do n i e j z własnym sprzętem i końmi (ten, k t o k o n i e miał), często sami, bez j a k i c h k o l w i e k narzędzi. Były to zajęcia dorywcze, k i l k u n a s t o d n i o w e , n p . p r z y b u d o w i e cmentarza poległych żołnierzy radzieckich w Wojciechowicach. W n a ­ stępnej kolejności podejmowano pracę w różnego rodzaju przedsiębior­ stwach b u d o w l a n y c h , które w związku z odbudową Ostrołęki potrzebo­ wały l u d z i . Najlepiej proces t e n z i l u s t r u j e tabela I . J a k z niej w y n i k a , mieszkańcy G o w o r e k dopiero po o d b u d o w a n i u ze zniszczeń w o j e n n y c h własnych gos­ p o d a r s t w zaczęli interesować się i n n y m i , s t a ł y m i ź r ó d ł a m i d o ­ chodu dodatkowego. Z j e d n y m t y l k o wyjątkiem b y l i to ludzie nie posiadający żadnego wykształcenia zawodowego, dlatego też poszu­ k i w a l i zajęć robotników n i e w y k w a l i f i k o w a n y c h . Z n a j d o w a l i j e najczęściej w przedsiębiorstwach b u d o w l a n y c h , wykazujących w t y m okresie wyraź­ ne zapotrzebowanie na siłę roboczą (wynikające z b r a k u bazy technicznej i t r a n s p o r t o w e j , co powodowało, że większość prac obecnie zmechanizo­ w a n y c h w y k o n y w a n a była przez ludzi). Ludność poszukująca pracy pozarolniczej po zakończeniu w o j n y r e ­ krutowała się zwłaszcza z gospodarstw chłopskich, które uległy dalszemu r o z d r o b n i e n i u n a s k u t e k podziałów r o d z i n n y c h . Obok konieczności uzys­ kania gotówki na odbudowę gospodarstwa ze zniszczeń w o j e n n y c h i spła­ tę długów, d o d a t k o w y m c z y n n i k i e m decydującym o p o d e j m o w a n i u pracy pozarolniczej były p o d a t k i . W sumie w okresie od zakończenia I I w o j n y światowej do 1967 r. zna­ lazło dodatkowe, pozarolnicze zatrudnienie 26 osób z 18 gospodarstw z Goworek. Część z n i c h w t r a k c i e w y k o n y w a n e j p r a c y zdobywała wyż­ sze k w a l i f i k a c j e poprzez uczęszczanie na różne k u r s y i szkolenia. I n n i po p e w n y m czasie przestawali pracować dodatkowo i z a j m o w a l i się w y ­ łącznie własnym gospodarstwem. W k i l k u rodzinach zaczynały podejmo­ wać pracę w zakładach przemysłowych dorosłe dzieci . P r z y t y m należy oddzielnie potraktować członków r o d z i n z a t r u d n i o n y c h poza gospodar5 G o w o r k i odczuwają już p o z o r n i e p r z e l u d n i e n i e a g r a r n e . J e s t o n o w y n i k i e m z n a c z n e j ilości d z i e c i d o l a t 15 (jest i c h 45, a więc i/з ogółu ludności w s i ; o d 15 do 25 lat jest w e w s i 28 osób). 5 �70 M I R O S Ł A W A С. DROZD s t w e m r o l n y m , a oddzielnie t y c h , którzy pokończyli specjalne szkoły i są już p r a c o w n i k a m i przemysłowymi z wykształcenia, a n i e j a k i c h ojcowie na s k u t e k kursów l u b z r a c j i nabytej p r a k t y k i . Na p y t a n i e : czy G o w o r k i skorzystały z możliwości uzyskania z a t r u d ­ nienia pozarolniczego, j a k i e mieszkańcom w s i stworzyła rozbudowująca się po w o j n i e Ostrołęka, odpowiedź w y d a j e się jednoznacznie p o z y t y w n a , jeśli się weźmie p o d uwagę stan sprzed 1939 г., k i e d y n i k t nie wykonywał zawodów pozarolniczych, i obecny, g d y pracuje pozarolniczo 12 ojców r o d z i n (co stanowi V2 wsi). Ponadto należy uwzględnić fakt, że część mło­ dzieży kształci się w t e c h n i k a c h i szkołach zawodowych (część już u z y ­ skała wykształcenie zawodowe) w Ostrołęce i Wojciechowicach, z myślą o podjęciu p r a c y w przemyśle. Z pozostałych zaś młodych l u d z i większość z pewnością również będzie dążyła do zdobycia nierolniczego wykształ­ cenia. T y l k o s a m y m gospodarstwem r o l n y m zajmują się obecnie w G o w o r kach wyłącznie właściciele największych obszarowo gospodarstw, które wymagają stałej opieki r o l n i k a . Ponadto należą one do r o d z i n małodzietn y c h l u b t a k i c h , w których dzieci są jeszcze za małe, b y być pomocą w p r o w a d z e n i u gospodarstwa. 3. D O C H Ó D M I E S Z K A Ń C Ó W GOWOREK Przechodząc do porównywania wysokości dochodu pochodzącego za­ równo z gospodarstwa rolno-hodowlanego, j a k i z i n n y c h źródeł zarob­ k o w y c h należy zaznaczyć, że dochód u z y s k i w a n y w G o w o r k a c h z gospo­ d a r k i pochodzi wyłącznie z h o d o w l i (sprzedaż i k o n t r a k t a c j a świń, cieląt, źrebaków, mleka), ponieważ całość p r o d u k c j i roślinnej idzie na potrzeby własne gospodarstwa i wyłącznie h o d o w l a ma charakter p r o d u k c j i t o w a ­ r o w e j . J e d y n y wyjątek stanowią urodzajniejsze lata, g d y p l o n y są sto­ sunkowo wysokie. W t a k i c h w y p a d k a c h j e d n a k r o l n i c y wolą również zwiększyć ilość hodowanego i n w e n t a r z a (w związku z większą ilością pa­ szy), zamiast sprzedawać nadwyżki roślinne. J a k w y n i k a z t a b e l i I I w rodzinach chłopsko-robotniczych jest większa liczba osób w w i e k u n i e p r o d u k c y j n y m , a zatem roczny dochód przypada6 6 N a t e m a t d o c h o d u w g o s p o d a r s t w a c h chłopskich por. s z e r z e j M . Gospodarstwa ska, rejonach Polski biedniaków i gospodarstwa chłopów-robotników skiej rodzin chłopskich, w przemyśle b e r g, niektórych w 1952/53 г., „Zagadnienia e k o n o m i k i r o l n e j " , t. 4: 1955 ( w y n i k i u z y ­ s k a n e n a p o d s t a w i e a n a l i z y d a n y c h rachunkowości r o l n e j ) ; we Czerniaw­ w Warszawa a sprawa Chłopi-robotnicy 1963; F . K o l b u s z , produkcji a produkcja rolnej, rolna tejże, Zatrudnienie Budżety ludności domo­ wiej­ „Wieś Współczesna", t. 1958; A . S z e m ­ „Życie G o s p o d a r c z e " , t. 2 5 : 1960. W y n i ­ k i uzyskane na podstawie danych ankiety I E R . �WSPÓŁCZESNE P R Z E M I A N Y NA W S I G O W O R K I 71 j a c y na jednego członka rodzimy, m i m o podjęcia dodatkowej pracy, nie różni się od średniej przypadającej na jedną osobę w gospodarstwach czysto r o l n i c z y c h . Średnia roczna przypadająca na osobę w y n o s i : w go­ spodarstwach chłopsko-robotniczych 7787 zł, w gospodarstwach chłop­ skich 8050 zł. Różnica stanowi więc niecałe 300 zł. P r z y c z y m wysokość rocznego dochodu na 1 członka r o d z i n y jest w e wszystkich w y p a d k a c h dość różnorodna i n i e w y d a j e się być zależna od ilości ziemi, ale od ilości posiadanego w gospodarstwie inwentarza. Oczywiście są to dane niepełne. Chłopi mają sami trudności z w y l i c z e n i e m całego dochodu. Waha się o n w różnych porach r o k u i w różnych latach (nadal wysokość dochodu uzyskanego z prowadzonego gospodarstwa uzależniona jest w dużym stopniu od warunków atmosferycznych, pomorów bydła itp.). W 4 r o d z i ­ nach obecnie zajmujących się wyłącznie gospodarstwem r o l n y m dodatko­ w y dochód stanowią r e n t y po zmarłych gospodarzach, którzy przez p e w i e n czas p r a c o w a l i poza r o l n i c t w e m , oraz paczki od r o d z i n ze Stanów Zjedno­ czonych. J a k wygląda p r o c e n t o w y udział p r a c y pozarolniczej w całości docho­ du? W s i e d m i u gospodarstwach chłopów-robotników s t a n o w i o n niewiele poniżej 5 0 % ogółu, natomiast w pięciu znacznie przekracza 5 0 % . Jedynie w 8 rodzinach cały dochód pochodzi z p r o d u k c j i r o l n o - h o d o w l a n e j . Najlepiej prosperujące gospodarstwa to te, w których dochód z p r a c y pozarolniczej jest najwyższy. Sądzę, że jest to w y n i k specyficznej sy­ t u a c j i Goworek, która znajduje w y r a z w m o t y w a c h podejmowania p r a c y pozarolniczej. Dochód z n i e j przeznaczany był głównie na odbudowę i roz­ budowę gospodarstwa rolnego oraz spłatę podatków g r u n t o w y c h . Dopiero z chwilą doprowadzenia gospodarstwa rolno-hodowlanego do pewnego poziomu, zapewniającego zaspokojenie potrzeb z n i m związanych (zakła­ dającego posiadanie w d o b r y m stanie b u d y n k u mieszkalnego, chlewów i stodoły, a następnie doborowego i n w e n t a r z a i maszyn rolniczych), do­ chód pozarolniczy zaczyna być przeznaczany na wyposażenie gospodar­ stwa domowego. P r z y czym w dalszym ciągu p o k r y w a on p o d a t k i , a od 3 l a t koszty związane z założeniem elektryczności. Obok podejmowania pracy pozarolniczej inną formą podnoszenia do­ chodu jest w G o w o r k a c h dążenie do zwiększenia h o d o w l i bydła i t r z o d y chlewnej. Wzrost dochodu na skutek i n t e n s y f i k a c j i h o d o w l i jest j e d n a k możliwy t y l k o w t y c h gospodarstwach, w których znajdują się odpowied­ nie pomieszczenia dla i n w e n t a r z a oraz pewna ilość gotówki na d o k u p i e ­ nie paszy (pasze dokupują wszyscy). Dlatego też w y m a g a n i o m związa­ n y m z p r o w a d z e n i e m nowoczesnej gospodarki hodowlanej mogą sprostać przede w s z y s t k i m gospodarstwa chłopów-robotników. Natomiast w żad­ n y m gospodarstwie w e w s i nie p l a n u j e się zwiększenia dochodu przez intensyfikację u p r a w roślinnych, która według ogólnej o p i n i i nie ma na �Tabela II. Roczny dochód mieszkańców wsi Goworki według stanu z 1967 r. w złotówkach Roczny Liczba Nr inwen­ k'P - 1 tarza ar- Ilość Ziemia Łąka Las chiwum ha orna w ha w ha w ha UW Liczba osób osób z gospo­ w rodzinie darstwa w wieku w rodzinie produk­ cyjnym it Gospodarstwa 1 17 3 0,5 1 dowlanego Stosunek ogółem na 1 osobę zarolniczego w zł w zł w zł do ogólnego w % w zł chłopów-robotników 13 000 36 000 49 000 8 166 73,46% 23 000 49 000 7 000 30 000 24 000 54 000 10 100 46,98% 44,44% 5 2 2 11 000 15 600 26 000 5 350 58,64% 8000 14 400 22 400 4 500 2 21 5 05 1,5 7 3 22 5 3 0,5 5 4 23 5 3,5 0,5 1,5 1 3 2 -i to dochodu popozarolniczy 26 000 6 1,5 3 ; rolno-ho- dochód 5 15 5 1 0,5 3,5 5 2 64,28% Я 6 24 6 3,5 1 2,5 7 4 20 000 18 000 38 000 5 450 47,68% o 7 20 8 4 1 3 6 2 25 000 21 600 46 600 7 800 46,35% 8 16 8 4 2,5 1,5 3,5 4 3 16 000 12 000 28 000 7 000 42,85% 4 3 22 000 31 200 53 200 13 250 58,64% 3 3 3 19 000 18000 37 000 11 650 48,68% 9 19 10 5 10 18 10 6 1,5 1 11 14 15 5 3 7 7 2 19 000 36 000 55 000 7 850 65,45% 12 13 15 9 1 5 8 3 27 000 15 600 42 600 5 300 36,61% 13 9 4 0,5 1 7 2 7 000 10000 17000 2 450 58,82% 14 5 0,5 2,5 7 800 7 800 23,07% 3,5 2 1 2 1 800 7 1 3 6 000 15 11 2 2,5 2 10 500 8 200 18 700 6 250 43,85% 16 1 7 4 1 17 10 7 3 1 18 12 7 4 19 8 8 — — — — 20 4 21 G o s p o d a r s t w a chłopów 1,5 2 2 2 15 000 — 15 000 7 500 3 2 15000 5 000 1 3 2 1 1 13 000 13 000 13 000 5 1 2 5 12 7,5 4 2 3 12 5 1,5 2 5 2 5 4 3 35 000 22 7 14 4 2 8 1 1 14 000 23 5 15 9 1 5 5 5 37 000 6 2 35 000 24 6 16 12 1 5 - 15000 15 000 - 3 000 24 000 - 15000 - 24 000 12 000 - 35 000 8 750 17 600 17 600 - 37 000 7 400 — 35 000 5 850 — 3 600 — — 20,45% и P > > tí я о N О �WSPÓŁCZESNE P R Z E M I A N Y NA WSr GOWORKI 73 t y c h terenach celu. Stanowisko t a k i e w y n i k a z niskiej jakości gleby, któ­ r a n a w e t p r z y znacznych nakładach p r a c y i stosowaniu nowoczesnych maszyn oraz nawozów sztucznych daje niezadowalające p l o n y . 4. G O S P O D A R S T W O ROLNO-HODOWLANE a. U p r a w a r o l i i hodowla zwierząt Gospodarstwa rolno-hodowlane posiadają wszyscy mieszkańcy w s i . P r o d u k c j a roślinna w G o w o r k a c h n a skutek bardzo n i s k i e j jakości gleby (V, V I klasa nadająca się już do zalesienia) p o k r y w a t y l k o najniezbędniejsze potrzeby własnego gospodarstwa. Ta dziedzina gospodarki r o l n e j — Ograniczająca się do u p r a w y k i l k u p o d s t a w o w y c h zbóż i ziemniaków — przedstawia się we w s i dość jednolicie, zarówno w gospodarstwach chłop­ skich, j a k i chłopów-robotników. N i e występują żadne istotne różnice w rozmiarach p o w i e r z c h n i u p r a w n e j (mimo że gospodarstwa chłopskie są zaliczane przeważnie do większej k a t e g o r i i obszarowej, t o j e d n a k ogól­ na powierzchnia z i e m i ornej jest w n i c h bardzo zbliżona do p o w i e r z c h n i u p r a w n e j w gospodarstwach chłopów-robotników), sposobach u p r a w y , rodzajach u p r a w i a n y c h roślin, czy też wyposażeniu w narzędzia i maszy­ n y rolnicze. P o d s t a w o w y m i roślinami u p r a w i a n y m i są: żyto, owies, z i e m n i a k i i w małych ilościach g r y k a . Pszenica udaje się t y l k o na n i e w i e l k i c h w y ­ b r a n y c h kawałkach. Z roślin strączkowych u p r a w i a się groch i fasolę. Jeszcze przed 4 l a t y były d w a p r z y p a d k i u p r a w y roślin przemysłowych: l n u i t y t o n i u , j e d n a k wobec małej wydajności uprawę i c h zarzucono i z l i ­ k w i d o w a n o w okolicy p u n k t y s k u p u na te płody. U p r a w i a się również seradelę i łubin oraz b u r a k i pastewne. Pod w a r z y w a w y b i e r a się najżyźniejsze kawałki gruntów, nieliczne są ogródki w a r z y w n e p r z y d o m u (pod budowę d o m u i zagrody przeznacza się najnieurodzajniejsze kawałki zie­ m i ) . U p r a w i a się w n i c h : kapustę, marchew, pietruszkę, trochę buraków. W całej w s i są t y l k o 3 gospodarstwa-sady (jabłka, gruszki, wiśnie, śliwy). N a ogół p r z y każdym d o m u rośnie k i l k a drzewek owocowych. Wszyscy gospodarze podkreślają, że w ubiegłych latach uzyskiwano wyższe p l o n y n a s k u t e k korzystniejszych warunków k l i m a t y c z n y c h . Ciep­ lejsze i suchsze lata pozwalały n a w e t siać pszenicę. Z t a b e l i I I I nie widać większych różnic w rozmiarach h o d o w l i k o n i i krów między gospodarstwami wyłącznie r o l n i c z y m i a chłopsko-robotniczymi. N i e w i e l k i e rozbieżności wynikają z wielkości samych gospodarstw. Pewne różnice zarysowują się dopiero p r z y porównywaniu rozmiarów h o d o w l i nastawionej na tucz t r z o d y chlewnej. Otóż chłopi-robotnicy cho­ wają znacznie więcej świń. D l a wszystkich gospodarstw w e w s i c h a r a k ­ t e r y s t y c z n y jest f a k t znacznego zwiększania ilości h o d o w a n y c h świń �M I R O S Ł A W A С. 74 DROZD ЙP a X. ha Tabela III. Wykaz inwentarza we wsi Goworki w sztukach za rok 1967 wg poszczególnych gospodarstw •t ,2 'c ka 11 .O TŠ >. pa CS hJ O -O Gospodarstwa chłopskie 1 2 9 4 2,5 0,5 1 11 5 7 2 0,5 4 3,5 1 2 2,5 2 4 1 2 3 1,5 i - 2 2 1 2 i 3 3 i 1 ! 1 1 S j 4 5 12 7 7 4 1 2 4 3 6 10 7 3 1 3 i 3 7 8 5 1 2 2 ; 3 3 2 3 2 ! i 3 12 5 2 4 12 7,5 1,5 4 l 1 2 3 10 7 14 4 8 1 5 15 9 5 6 16 12 1 5 i 2 1 3 ¡ 1 , 4 3 11 12 2 1 ! 7 ! 4 8 20 - 20 - 40 7 8 9 10 10 - 20 3 40 j Ogółem inwentarz w go­ spodarstwach chłop­ skich : ; 19 szt. koni 1 36 szt. bydła 42 szt. trzody chlewnej 228 szt. drobiu 30 4 3 30 Gospodarstwa chłopów-robotników 13 17 1 3 6 1 3 10 — 40 17 szt. koni 2 3 4 — 20 35 szt. bydła 1 2 i 3 2 4 i i 30 69 szt. trzody 3 _ 20 3 6 ¡ — 20 chlewnej 320 szt. drobiu 3 4 — -- 3 0,5 1,5 0,5 6 i 3 j 3,5 1 1,5 2,5 ! 4 1 3 4 2,5 1,5 3 16 17 21 5 ; 22 5 18 24 19 20 8 20 21 16 8 18 22 19 io 10 23 13 15 9 1,5 1 24 14 15 5 3 ! 6 5 ! ! 1 3,5 5 7 40 6 1,5 5 40 3 0,5 23 — 6 3,5 1 2 15 - 2 1 3,5 : 20 1 2 2,5 3 5 20 4 2 1 0,5 15 — 3 3 2 1,5 1 14 1 1 3 — Ogółem inwentarz w go­ 40 spodarstwach chłopów- 40 -robotników: w okresie podejmowania i n w e s t y c j i b u d o w l a n y c h . Zjawisko to sami z a i n ­ teresowani tłumaczą t y m , że świnię można utuczyć szybko i uzyskać z j e j sprzedaży o d razu k i l k a tysięcy złotych. Dlatego też opłaca się wło­ żyć w chów świń dużo pracy, a n a w e t dokupić paszę. Wysokie ceny uzyskiwane ze sprzedaży m l e k a dostarczanego bezpo­ średnio do mieszkań w Wojciechowicach zachęcają do t r z y m a n i a k i l k u sztuk krów w każdym gospodarstwie, chociaż według o p i n i i niektórych goworczan hodowla bydła uległa w ostatnich k i l k u l a t a c h znacznemu zmniejszeniu na skutek sztucznego zapładniania krów („popsuli k r o w y " ) . Znaczną rolę w gospodarce t o w a r o w e j w s i o d g r y w a k o n t r a k t a c j a k o n i . Wyróżniające się wysoką jakością tutejsze konie znajdują chętnie n a b y w - �WSPÓŁCZESNE P R Z E M I A N Y N A WSI G O W O R K I 75 ców nieraz z odległych okolic k r a j u , a nawet zza granicy, uzyskując w y ­ soką cenę. Przeciętnie w każdym gospodarstwie t r z y m a się więc jednego dorosłego k o n i a i źrebaka. Zanotowano t y l k o jeden przypadek b r a k u k o ­ nia w gospodarstwie p r o w a d z o n y m przez wdowę — staruszkę. P r o d u k c j a t o w a r o w a w G o w o r k a c h obejmuje p r a w i e wyłącznie p r o ­ d u k t y pochodzące z h o d o w l i (o czym już była mowa). N a dużą skalę roz­ powszechnione są k o n t r a k t a c j e świń, cieląt i k o n i . Upowszechnienie się tej f o r m y sprzedaży przyspieszyły korzyści wynikające z przydziałów paszy po zniżonych cenach, węgla, a także możliwości zaciągania poży­ czek. Natomiast mleko, jaja, drób sprzedawane są bezpośrednio w do­ mach w Wojciechowicach. O d około 5 l a t t y l k o sporadycznie sprzedaje się p r o d u k t y na t a r g u w Ostrołęce, ponieważ „brak jest n a to l u d z i i czasu". P r o d u k c j a roślinna przeznaczona jest wyłącznie na p o t r z e b y własne gospodarstwa i p r a k t y c z n i e nie podlega żadnej sprzedaży. W latach w y ­ jątkowych urodzajów p r z y korzystniejszych możliwościach paszowych — a t y m s a m y m większej ilości p o k a r m u dla zwierząt — nadwyżek roślin­ n y c h nie sprzedaje się, lecz zwiększa liczbę hodowanego inwentarza, zwłaszcza t r z o d y chlewnej. N i k t w całej w s i nie k o n t r a k t u j e roślin, a n i też nie p l a n u j e i n t e n s y f i k a c j i jakiejś w y b r a n e j u p r a w y . P o d s t a w o w y m nawozem stosowanym w e w s i jest obornik. Zużycie nawozów sztucznych jest bardzo małe. P y t a n i o przyczynę takiego stanu rzeczy, zarówno chłopi j a k i chłopi-robotnicy wysuwają j a k o największą przeszkodę trudności w n a b y w a n i u nawozów sztucznych i i c h wysokie ceny. Często można j e kupić dopiero w zimie, „a w t e d y b r a k jest znów pieniędzy, bo są inne p o t r z e b y " . Rolnicy, którzy p o d e j m o w a l i próby i n ­ t e n s y f i k a c j i p r o d u k c j i roślinnej przez stosowanie nawozów sztucznych twierdzą, że wystarczyło k i l k a d n i pełnego słońca, aby nawozy wypaliły wszelką roślinność na i c h piaszczystej glebie. J e d y n y więc r e a l n y k i e r u ­ nek r o z w o j u p r o d u k c j i , a t y m s a m y m podniesienia dochodu z gospodarki, widzą w r o z w o j u h o d o w l i i w t y m k i e r u n k u idą i c h zabiegi i n w e s t y c y j n e . b. Zabudowania gospodarcze U siedmiu r o d z i n chłopów-robotników znajdują się w użyciu do c h w i ­ l i obecnej stodoły, które były stawiane bądź poprawiane bezpośrednio po zakończeniu I I w o j n y , w p i e r w s z y m etapie o d b u d o w y całej w s i . W większości przypadków b r a k u j e w n i c h części dachów i d r z w i . N a p r a ­ wiane i łatane są bardzo rzadko i n i e z w y k l e prowizorycznie. Pochodzące z tego samego okresu pomieszczenia dla i n w e n t a r z a (chlewy albo obory, c z y l i jeden b u d y n e k pod wspólnym dachem przeznaczony dla k o n i , bydła i t r z o d y chlewnej z podzielonym ściankami wnętrzem pozwalającym na �76 M I R O S Ł A W A С. DROZD odgrodzenie poszczególnych rodzajów h o d o w a n y c h zwierząt), zbudowane z d r e w n a i k r y t e słomą używane są do dnia dzisiejszego w sześciu gospo­ d a r s t w a c h chłopskich i d w u chłopów-robotników. Dalszych k i l k a obór, zazwyczaj w y k o n a n y c h z pustaków i k r y t y c h blachą, oraz stodół ( d r e w n i a n y c h , k r y t y c h słomą) pochodzi z l a t 1951-1955. S t a w i a l i j e pogorzelcy oraz ci, którzy zaoszczędzili już pewną ilość go­ tówki i m o g l i ją przeznaczyć na budowę. N a t e n cel t y l k o w j e d n y m w y ­ p a d k u została zaciągnięta pożyczka. Podjął ją r o l n i k n a budowę stodoły. W latach 60-tyeh chłopi-robotnicy z a i n i c j o w a l i n o w y etap b u d o w ­ n i c t w a gospodarczego trwający do d n i a dzisiejszego. Z reguły po posta­ w i e n i u d o m u mieszkalnego przystępowali o n i do b u d o w y Stodoły ( w d a l ­ szym ciągu d r e w n i a n e j , ale już k r y t e j blachą), a następnie obory. B u d o ­ wane w t y m czasie c h l e w y są duże, stawiane według obowiązujących p l a ­ nów a r c h i t e k t o n i c z n y c h . Budują je chłopi-robotnicy (w j e d n y m t y l k o w y p a d k u r o l n i k , który otrzymał znaczny spadek). N a i n w e s t y c j e te zacią­ gali pożyczki (jeden chłop-robotnik b u d u j e oborę za gotówkę). D w i e n a ­ stępne obory i Stodoły we w s i w y b u d o w a l i w 1966-1967 r. pogorzelcy, którzy u z y s k a l i odszkodowanie i zaciągnęli pożyczki. Cała wieś w y k a z u j e stosunkowo małe zainteresowanie budową stodół w porównaniu z budową chlewów, m i m o i c h wyraźnego n i e d o s t a t k u ( 5 0 % istniejących to rozwalające się r u d e r y ) . Oczywiście są one brane p o d uwagę w planach i n w e s t y c y j n y c h , ale dość odległych. W n o w y c h gospodarstwach dąży się do postawienia nowej stodoły, która b y nie o d ­ bijała s w y m wyglądem od reszty zagrody. Wyraźna dominacja w b u d o w ­ n i c t w i e chlewów n a d budową stodół jest, j a k się w y d a j e , zgodna z cha­ r a k t e r e m całej gospodarki nastawionej na hodowlę. •c. Maszyny i narzędzia rolnicze N a skutek zniszczenia w s i w czasie działań w o j e n n y c h uległy zagła­ dzie w znacznym s t o p n i u również narzędzia rolnicze. Ocalały t y l k o b a r ­ dzo nieliczne pługi i b r o n y zakopane przez właścicieli na polach, jeszcze p r z e d ewakuacją w s i w 1944 r. Dlatego też zestaw maszyn i narzędzi r o l ­ n i c z y c h używanych i posiadanych obecnie przez mieszkańców Goworek s k o m p l e t o w a n y został już po zakończeniu w o j n y . Podstawowe narzędzia rolnicze, które znajdują się w e wszystkich bez wyjątku gospodarstwach, t o (oprócz kos, sierpów, grabi, cepów, wideł itp.): pługi, b r o n y , k u l t y w a t o r y , sieczkarnie, k i e r a t y , w i a l n i e . Różnice w wyposażeniu zaczynają się zarysowywać dopiero p r z y nowoczesnych maszynach, które nabyto w okresie ostatnich dziesięciu l a t , co i l u s t r u j e zamieszczone poniżej zesta­ w i e n i e zawierające w y k a z ilościowy maszyn r o l n i c z y c h w e w s i w gospo­ d a r s t w a c h chłopskich i chłopów-robotników oraz będących wspólną włas­ nością d w u l u b więcej chłopów-robotników: �77 WSPÓŁCZESNE P R Z E M I A N Y N A W S I G O W O R K I Narzędzie W gosp. chłopskich W gosp. Wspólne chłopów•robotników siewniki 3 3 młockarnie 3 1 1 młock. 2 motor, kopaczki 1 kosiarki 1 2 2 wozy gumowe 9 6 Narzędziami najczęściej pożyczanymi są kopaczki do ziemniaków, s i e w n i k i , młockarnie. Pożycza się j e od sąsiadów za odrobek, rzadko za pieniądze, od rodziny, w r a m a c h pomocy wzajemnej, a o d dwóch l a t z kółka rolniczego z Ław. Powszechne, negatywne zdania odnośnie do z a k u p u maszyn r o l n i c z y c h wspólne są chłopom i ehłopo-robotnikom . Postawa t a utrwaliła się w cią­ g u ostatnich dwóch l a t , odkąd można wypożyczać j e z kółka rolniczego. W latach ubiegłych z a k u p u potrzebnego sprzętu rolniczego chłopi-ro­ botnicy d o k o n y w a l i za zaciągane w zakładzie p r a c y pożyczki, natomiast chłopi starali się zawsze kupować za gotówkę. J a k widać n a przykładzie gospodarstwa rolno-hodowlanego w G o w o r ­ kach, zatrudnienie części mieszkańców poza r o l n i c t w t e m nie wpłynęło na obniżenie p r o d u k c j i r o l n o - h o d o w l a n e j . Właśnie chłopi znajdujący dodat­ kowe zajęcie w przemyśle budują nowoczesne obory, mogące sprostać w s z y s t k i m w y m o g o m współczesnej h o d o w l i , oraz stodoły, a ponieważ posiadają gotówkę, kupują również narzędzia rolnicze. Krótko podsumowując można powiedzieć, że: 1. Zdecydowane różnice występują między gospodarstwami chłopów a chłopów-robotników p o d względem stanu budynków m i e s z k a l n y c h i go­ spodarczych (na korzyść chłopów-robotników). Istotne znaczenie ma w t y m w y p a d k u f a k t , że zabudowania chłopów-robotników są stawiane w l a t a c h 60-tych. Właściciele i c h objęli ziemię już po wojnie. Z a t r u d n i e ­ nie pozarolnicze ułatwiło i m podejmowanie pożyczek na budowę, n a t o ­ miast dochód u z y s k i w a n y z prowadzonego gospodarstwa pozwalał na utrzymanie rodziny. 7 7 i T. czych, Podobne rezultaty H u n e k, Zmiany badając usługi w gospodarstwie „ N o w e D r o g i " , t. 4 : 1966, s. 56. kółek rolniczych chłopskim jako uzyskali skutek usług D. G ała j kółek rolni­ �78 M I R O S Ł A W A С. DROZD 2. P r z y r o z p a t r y w a n i u p l a n o w a n y c h i n w e s t y c j i daje się zauważyć większe zainteresowanie chłopów-robotników gospodarstwem d o m o w y m . I l u s t r u j e j e w p e w n y m stopniu poniższe zestawienie: Gospo­ Rodzaj inwestycji darstwa chłopów Gospo­ darstwa chłopów-robotników budowa chlewów budowa stodół budowa domu remont budynków kupno telewizora kupno pralki kupno mebli T e n k i e r u n e k zainteresowań znajduje potwierdzenie w stanie w y p o ­ sażenia domów m i e s z k a l n y c h w rodzinach chłopów i chłopów-robotników. C i o s t a t n i inwestują więcej w zmechanizowany sprzęt gospodarstwa do­ mowego (radia, p r a l k i ) . P r z y czym j e d n a k nie należy zapominać, że jako jednocześni p r a c o w n i c y w sektorze gospodarki państwowej mają możli­ wości z a k u p u potrzebnego sprzętu na r a t y , a chłopi n a razie nie mają t a k i c h ułatwień. Wyposażenie domów m i e s z k a l n y c h w G o w o r k a c h w niektóre p r z e d ­ m i o t y gospodarstwa domowego: Gospodarstwa Nazwa przedmiotu chłopskie chłopów-robotników telewizor lodówka — — pralka 4 radio 7 7 12 dywan 2 3 maszyna do szycia 3 1 3. Na s k u t e k podejmowania przez część mieszkańców w s i zajęć poza­ r o l n i c z y c h i związanych z t y m b r a k i e m wolnego czasu z jednej strony, z d r u g i e j zaś w w y n i k u rozpowszechnienia się usług kółek r o l n i c z y c h zanikać zaczynają w G o w o r k a c h pewne f o r m y pomocy sąsiedzkiej i o d ­ robki. 4. O d około l a t 5 0 - t y c h obserwuje się stały spadek zainteresowań spłatami r o d z i n n y m i , będący z jednej s t r o n y w y n i k i e m t r u d n e j s y t u a c j i m a t e r i a l n e j w i e l u gospodarstw, z d r u g i e j możliwością uzyskania zawodu �WSPÓŁCZESNE P R Z E M I A N Y Tabela IV. Kształcenie dzieci i młodzieży we wsi Goworki " j .. Liczba dzieci I I dencyjny i Itosc ; ! w Archi- ' ogółem 15-25). i wum U W N Lip. r e w i n a Rodziny 17 NA WSI 4 ! 79 GOWORKI w latach 1967¡1968 stosunek d glouy doo głowy Wykształcenie Uwagi rodziny chłopów-robotników 4 1 syn syn ! j ukończył Zas. Szk. obcnie ! Zawód, (spawacz) w wojsku uczęszcza do I I I k l . j Zas. Szk. Zawód, syn j uczęszcza do I I k l . j Zas. Szk. Zawód, córka j przerwała naukę I w X kl. L i c . Ogól- ' nokształcącego 16 syn ¡ ukończył Zas. Szk. | pracuje zawoZawod. (elektryk), ¡ dowo kontynuuje naukę j i w Technikum WieI czorowym 19 10 córka uczęszcza do I I I kl. Technikum Papier, 20 8 córka uczęszcza do I I I kl. Zas. Szk. Papier, 8 21 5 syn ukończył Zas. Szk. nie pracuje Zawód, (ślusarz) 9 23 5 syn przerwał naukę w nie pracuje I V k l . Techn. Papier. 10 24 córka uczęszcza doШ kl. Zaocz. Techn. Ekon. W r o d z i n a c h chłopskich 1 1 syn uczęszcza do X k l . córka uczęszcza do V k l . L i c . Ogólnokszt. 2 12 Techn. Papierni­ czego córka uczęszcza do X k l . L i c . Ogólnokształ. pozarolniezego i wykształcenia. Sprawę spłat r o d z i n n y c h f o r m a l n i e p r z e ­ sądziła ustawa z ostatnich l a t przyznająca prawo do ziemi j e d y n i e t y m , którzy na n i e j p r a c o w a l i przez ostatnie 20 l a t . W y d a n i e j e j w y e l i m i n o ­ wało żądania spłat licznego rodzeństwa zamieszkującego od l a t w mieście. �80 M I R O S Ł A W A С. DROZD 5. Oprócz gospodarstw bezdzietnych wszystkie r o d z i n y w e w s i mają już wyznaczonego przyszłego gospodarza. Oczywiście w w y p a d k u , g d y dzieci są nieletnie, sprawa ewentualnego i c h pozostania n a gospodarce może ulec zmianie. 6. Goworczanie n i e wykazują większych zainteresowań k u p n e m czy sprzedażą ziemi. Z samej p r a c y pozarolniczej nie m o g l i b y się utrzymać, a dogodne położenie w s i wcale nie zachęca do j e j opuszczenia. Jest to tendencja wspólna dla wszystkich mieszkańców w s i . 7. Sprawą kształcenia dzieci większe zainteresowanie wykazują chło­ p i - r o b o t n i c y niż chłopi. Należy j e d n a k zaznaczyć, że r o d z i n y chłopskie w e w s i są w większości małodzietne, a g r u n t y przez n i c h posiadane o sto­ sunkowo dużej powierzchni. Natomiast w całej w s i panuje opinia, że p o ­ zostającym na gospodarce w y s t a r c z y wykształcenie podstawowe. W y ­ kształcenie mieszkańców Goworek i l u s t r u j e tabela 4. Uwzględnia ona t y c h wszystkich, którzy ukończyli szkołę podstawową i kontynuują naukę l u b podjęli pracę, ale n a d a l mieszkają w e w s i . Pozostała młodzież w G o w o r ­ kach nie uzyskała żadnego wykształcenia poza nie zawsze pełną szkołą podstawową. Największe zmiany, j a k i e zaszły w G o w o r k a c h po zakończeniu I I w o j ­ n y światowej są s k u t k i e m uzyskania przez część mieszkańców w s i z a t r u d ­ nienia pozarolniczego w różnych zakładach w Ostrołęce. Pracę zarobkową poza r o l n i c t w e m p o d e j m o w a l i w G o w o r k a c h nie t y l k o wyłącznie właści­ ciele gospodarstw d r o b n y c h , lecz na skutek specyficznej s y t u a c j i gospo­ darczej o zajęcia pozarolnicze ubiegali się również właściciele gospodarstw większych (co w y k a z u j e tabela 1). Głównym m o t y w e m była w t y m w y p a d k u konieczność życiowa o d b u d o w y zniszczeń w o j e n n y c h . W p i e r w ­ szym okresie do pracy szli ojcowie rodzin, którym dochód z gospodarstwa nie wystarczał n a pokrycie potrzeb r o d z i n y , a zatem podejmowanie p r a c y pozarolniczej w p i e r w s z y c h latach po w o j n i e było koniecznością życiową. Wszyscy o n i zaczynali pracować j a k o p r a c o w n i c y f i z y c z n i — n i e w y ­ k w a l i f i k o w a n i (z j e d n y m wyjątkiem m a j s t r a budowlanego), dopiero stop­ n i o w o niektórzy z n i c h po ukończeniu odpowiednich przeszkoleń i kursów s t a w a l i się r o b o t n i k a m i w y k w a l i f i k o w a n y m i , awansowali. Tabela z a t r u d n i e n i a mieszkańców Goworek wykazała znaczną często­ tliwość zmian, n i e t y l e może rodzajów zajęć, co k o n k r e t n y c h zakładów pracy. Sytuacja t a k a jest w y n i k i e m poszukiwania zajęcia, które p r z y ­ niosłoby j a k największe korzyści. Korzyści w t y m w y p a d k u rozumiane są bardzo szeroko, m . i n . wyższa płaca, deputat węglowy, ubranie służbowe, miejsce pracy j a k najbliżej d o m u i t p . W zależności o d tego, który z t y c h czynników miał w danej c h w i l i największe znaczenie, praca uważana była za najlepszą. Jedną z p o p u l a r n y c h f o r m u z y s k i w a n i a awansu, a więc i wyższej pła- �WSPÓŁCZESNE P R Z E M I A N Y NA WSI GOWORKI 81 cy, jest wśród mieszkańców w s i szkolenie specjalistyczne organizowane przez zakłady pracy. Korzystają z niego j e d n a k przede w s z y s t k i m ludzie młodzi (do 40 l a t ) . Pozostali tłumaczą się b r a k i e m czasu i trudnościami z nauką w ogóle. Wszyscy pracujący pozarolniczo goworczanie mają za­ t r u d n i e n i e stałe w sektorze gospodarki państwowej. Zadowolenie z w y k o n y w a n e j p r a c y pozarolniczej jest zależne głównie od wysokości dochodu, j a k i ona przynosi, oraz od tego, czy n i e jest w y ­ czerpująca fizycznie. Większe przywiązanie do pracy pozarolniczej w y ­ kazują ludzie z a t r u d n i e n i w przedsiębiorstwach b u d o w l a n y c h o charakte­ rze wędrownym. W czasie częstych wyjazdów służbowych przebywają o n i nieraz po k i l k a miesięcy z dala od własnych gospodarstw i jedyną pracą, jaką wykonują w t y m okresie, jest właśnie praca pozarolniczą. Wykonują o n i w większości zajęcia związane z obróbką d r e w n a (stolar­ ka, ciesiołka), co w p e w n y m stopniu pozwala i m wykazać się i n d y w i d u a l ­ n y m i umiejętnościami. O n i właśnie uważają się poniekąd za rzemieślni­ ków i fachowców, a zatem są zainteresowani efektywnością i jakością w y k o n y w a n e j p r a c y . (Nie może t o oczywiście dotyczyć pracowników straży przemysłowej czy ładowaczy węgla). Ze świadczeń socjalnych zakładów pracy mieszkańcy G o w o r e k nie korzystają (z wyjątkiem stołówki w dwóch wypadkach). N a wczasy i w y ­ cieczki n i e mają czasu, a żłobki i przedszkola nie są potrzebne i c h dzie­ ciom. Wszyscy uważają, że praca na r o l i jest cięższa od pozarolniczej, p o ­ nieważ w y m a g a większego wysiłku fizycznego, ponadto praca poza gospo­ d a r s t w e m t r w a t y l k o 8 godzin dziennie, pozbawiona jest niepokoju o p o ­ d a t k i , urodzaj, i n w e n t a r z . Niektórzy j e d n a k uważają ją za m n i e j a t r a k ­ cyjną. Myślę, że zasadnicze znaczenie m a t u i n d y w i d u a l n e podejście, często szersze k o n t a k t y z ludźmi i miastem są c z y n n i k i e m bezsprzecznie faworyzującym zajęcia pozarolnicze, z d r u g i e j zaś s t r o n y w d a l s z y m ciągu o d g r y w a dużą rolę przywiązanie do samej ziemi, a więc i do pracy na n i e j . Nie uzyskano a n i jednej w y p o w i e d z i n e g a t y w n i e oceniającej łączenie dwóch zajęć, bo „jest co zjeść (z gospodarstwa) i zawsze kawałek grosza (z p r a c y d o d a t k o w e j ) " . Za najlepszą sytuację w t a k i m układzie uważa się posiadanie 3-4 h a z i e m i ornej. T a k i obszar może b o w i e m bez specjalnych trudności uprawiać posiadający dodatkowe zajęcie ojciec r o d z i n y . Doświadczenia i umiejętności zdobyte w t r a k c i e p r a c y w przemyśle nie odgrywają realnej r o l i w p r o w a d z e n i u gospodarstwa rolnego. Sprzy­ jają one ogólnemu o b y c i u i zapoznaniu się z postępem t e c h n i c z n y m : „Człowiek, który pracuje w przemyśle, prędzej k u p i maszynę, bo zdaje sobie sprawę z tego, że maszyny są bardzo pożyteczne. Człowiek t a k i również prędzej nawiązuje k o n t a k t y z i n n y m i ludźmi, w i e , k i e d y się ode6 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X V I I I , z. 2 �82 M I R O S Ł A W A С. DROZD zwać i j a k " . Poważną rolę odgrywają j e d n a k umiejętności zdobyte w przedsiębiorstwie b u d o w l a n y m , które mają zastosowanie również w go­ spodarstwie (np. wszelkie n a p r a w y budynków). N i e można też pominąć znaczenia w y m i a n y poglądów i doświadczeń między p r a c o w n i k a m i prze­ mysłowymi. Dzielą się o n i z k o l e g a m i własnymi osiągnięciami i porażka­ m i , co często zachęca i umożliwia podejmowanie różnych eksperymentów również w zakresie gospodarstwa rolno-hodowlanego. Żaden z chłopów-robotników w G o w o r k a c h n i e wyraził natomiast chęci do skorzystania z e w e n t u a l n y c h możliwości zamieszkania w mieście (z wyjątkiem dziewcząt), ponieważ bliskość miasta już zatłoczonego, n a ­ rzucającego p e w i e n r y t m i sposób życia, gdzie „człowiek nie m a nic włas­ nego", nie jest obrazem pociągającym, t y m bardziej że wieś jest nieomal przedmieściem Ostrołęki ( g r u n t y niektórych mieszkańców Goworek z a l i ­ czane są do strefy miejskiej). Mieszkańcy G o w o r e k z a t r u d n i e n i w zakładach przemysłowych bardzo rzadko korzystają z r o z r y w e k k u l t u r a l n y c h (kina, t e l e w i z j i w D o m u K u l ­ t u r y w Wojciechowicach), ponieważ z jednej s t r o n y b r a k na nie czasu, z d r u g i e j — szkoda każdej złotówki. Sprawa t a wygląda nieco inaczej u l u d z i młodych — członków r o d z i n pracujących poza gospodarstwem, którzy w większym stopniu uczestniczą w życiu k u l t u r a l n y m w Wojcie­ chowicach i Ostrołęce. K o n t a k t y towarzyskie z k o l e g a m i z p r a c y bardzo rzadko są ściślejsze niż z mieszkańcami w s i . W większym stopniu nawiązują się między ludź­ m i młodymi l u b t y m i , których rodzaj zajęcia (np. wędrowne przedsię­ b i o r s t w o budowlane) zmusza do ciągłego współżycia z i n n y m i r o b o t n i k a ­ m i , z dala o d własnego gospodarstwa. L u d z i e ci często zapraszają się na chrzciny, i m i e n i n y , wesela. I n n e k o n t a k t y mają raczej charakter p r z y ­ p a d k o w y , często h a n d l o w y (np. sprzedaż koledze z p r a c y części mięsa z zabitego wieprza). Zainteresowanie s p r a w a m i zakładu, organizacją p r o d u k c j i , w n i o s k a ­ m i r a c j o n a l i z a t o r s k i m i i t p . uzależnione jest od cech i n d y w i d u a l n y c h p r a ­ cownika, ale przede w s z y s t k i m o d korzyści m a t e r i a l n y c h , j a k i e przynosi w y k o n y w a n e zajęcie i rośnie p r o p o r c j o n a l n i e do w z r o s t u zarobku. W w y ­ p a d k u pracowników n i e w y k w a l i f i k o w a n y c h jest ono p r a w i e żadne. N i k t z chłopów-robotników w G o w o r k a c h nie należy do żadnej orga­ nizacji przyzakładowej. „ N i e należę do żadnej organizacji, bo na zebrania szkoda czasu" jest najczęstszą odpowiedzią. Obok rzeczywistego b r a k u czasu zaobserwowałam zdecydowaną niechęć do angażowania się i w y p o ­ w i a d a n i a własnych poglądów publicznie, a pozorna bierność w y n i k a z dą­ żenia do zachowania własnego zdania d l a siebie. Powszechny jest pogląd, że g d y b y nie przemysł w okolicy, to „nieje­ den b y biedy zaznał", ale nie widzą w związku z t y m możliwości i k o - �WSPÓŁCZESNE P R Z E M I A N Y NA WSI 83 GOWORKI nieczności z m i a n y s t r u k t u r y u p r a w l u b rodzaju h o d o w l i , co wydaje się zgodne ze specyfiką gospodarczą okolicy. Zarobione poza gospodarstwem pieniądze chłopi-robotnicy przezna­ czają na cele wspólne gospodarstwa i całej rodziny, co jest zupełnie zrozumiałe, ponieważ w 12 gospodarstwach pracują poza r o l n i c t w e m ojcowie r o d z i n . Chłopi-robotnicy nabywają sprzęt gospodarski i meble w większości na r a t y , za gotówkę k u p o w a n e są wyłącznie drobne p r z e d m i o t y , odzież. Wszystkie większe inwestycje budowlane, zakup narzędzi i maszyn r o l ­ niczych, j a k również i sprzętów gospodarskich, podejmowano w r o d z i ­ nach chłopów-robotników już po u z y s k a n i u dodatkowego źródła dochodu. W l i t e r a t u r z e socjologicznej omawiającej zagadnienia związane z chłop a m i - r o b o t n i k a m i znajduje miejsce również p r o b l e m a t y k a prestiżu, j a k i m cieszą się ludzie wykonujący zawody pozarolnicze. Ponieważ w G o w o r ­ kach p o d e j m o w a l i tę pracę w pierwszej kolejności ojcowie rodzin, a więc osoby, które miały i t a k uprzywilejowaną pozycję, mógł nastąpić j e d y n i e nieznaczny wzrost prestiżu w w y p a d k u podjęcia pracy dodatkowej, ale nie zmieniał go zasadniczo. Kończąc omawianie p e w n y c h zagadnień związanych z chłopami-robotn i k a m i chciałabym zaznaczyć, że wpływ ośrodków przemysłowych na za­ plecze wiejskie jest w i e l o k i e r u n k o w y . Między i n n y m i stwarza szereg p r o ­ blemów, które wiążą się ze stosunkiem do pracy na r o l i , do ziemi jako własności, z organizacją pracy w rodzinie w i e j s k i e j , z sytuacją społecznoekonomiczną człowieka, który oprócz podstawowego źródła u t r z y m a n i a , j a k i m jest posiadana i u p r a w i a n a ziemia, m a także stały dochód z p r a c y w zakładzie przemysłowym. Pozarolnicze źródło dochodu wyzwoliło chło­ pów-robotników spod jednostronnej zależności od tego, co m o g l i w y p r o ­ dukować (i sprzedać) wyłącznie w e własnym gospodarstwie. Mirosława C e c y l i a D r o z d CONTEMPORARY CHANGES IN T H E V I L L A G E AS A RESULT OF EMPLOYMENT A GOWORKI NEAR OSTROŁĘKA OUTSIDE OF AGRICULTURE S u m m a r y T h e p a p e r p r e s e n t s t h e basic t e n d e n c i e s a n d m o t i v e s of s e e k i n g for n o n - a g r i c u l ­ t u r a l e m p l o y m e n t b y i n h a b i t a n t s of t h e v i l l a g e G o w o r k i , as w e l l a s t h e c h a n g e s i n m a t e r i a l c u l t u r e a n d i n attitudes of people period from brought 1945 t o 1968 i s c o v e r e d . T h e p r e - w a r about by e x t r a i n c o m e . T h e decades a r e a l s o c o n s i d e r e d for d a t a about t h e t r a d i t i o n of n o n - a g r i c u l t u r a l e m p l o y m e n t . I t is o n l y d u r i n g t h e l a s t decade o r t w o t h a t Ostrołęka h a s become a m o r e pro­ m i n e n t e c o n o m i c a n d c u l t u r a l c e n t e r because of t h e e x p a n s i o n of i t s l a b o u r m a r k e t , �84 M I R O S Ł A W A С. as two DROZD l a r g e i n d u s t r i a l p l a n t s h a v e b e e n c o n s t r u c t e d (a paper mill and a power p l a n t ) . G o w o r k i i s a t y p i c a l s u b u r b a n village. The most c o n s p i c u o u s c h a n g e s World War have been r e s u l t s of that have occured non-agricultural at G o w o r k i employment after of the Ilnd its inhabitants. A group of p e a s a n t s - w o r k e r s , e m p l o y e d i n v a r i o u s e n t e r p r i s e s at Ostrołęka, a p p e a r e d i n t h e v i l l a g e . T h e f o l l o w i n g findings s h o u l d be e m p h a s i z e d : 1. U n t i l 1939 t h e r e h a d b e e n no opportunities for e m p l o y m e n t i n the neighbour­ hood. T h e n e a r e s t t o w n , Ostrołęka, h a d a l a b o u r m a r k e t t h a t w a s h a r d l y sufficient for its o w n population. Between the w a r s the i n h a b i t a n t s of Goworki never t e m p t e d to s e e k for a n y u r b a n e m p l o y m e n t ; t h e reasons, besides the l a c k of opportunities, were the age s t r u c t u r e , t h e s i z e of families and of at­ ready farms in the village. 2. A f t e r t h e w a r the p e a s a n t s at G o w o r k i h a v e been for the first t i m e e c o n o ­ m i c a l l y m o t i v a t e d to s e e k for e m p l o y m e n t outside of a g r i c u l t u r e b e c a u s e of t h e e c o ­ n o m i c deterioration of t h e i r f a r m s inheritants a n d from w a r damages. resulting from the d i v i s i o n of t h e lots T h e villagers worked d i n g l a b o u r e r s . M o r e s t a b l e e m p l o y m e n t s s t a r t e d to p l a y a role i n f a m i l y only between mainly as seasonal b u i l ­ d u r i n g t h e n i n e t e e n fifties. T h e w h o l e i n c o m e thus o b t a i n e d budgets has been spent for r e c o n s t r u c t i o n a n d d e v e l o p m e n t of the farms. 3. A t present, o n l y for eight f a m i l i e s i n t h e v i l l a g e t h e i n c o m e f r o m p l a n t and a n i m a l p r o d u c t i o n of the f a r m represents the f u l l h u n d r e d percent. A l l other far­ m e r s h a v e also other sources of i n c o m e ( e m p l o y m e n t by relatives from the U S A ) . i n i n d u s t r y , pensions, support I n the w h o l e v i l l a g e the m o n e y f r o m a l l these s o u r ­ c e s a r e spent a b o v e a l l for the d e v e l o p m e n t of t h e f a r m s (construction of s h e d s for pigs, p u r c h a s e of i m p l e m e n t s a n d of f a r m a n i m a l s ) , w h i l e o n l y a s m a l l p a r t of it is spent for home utensils. S u c h a l l o c a t i o n s e e m s to be c a u s e d by t h e necessity of a t t a i n i n g some m i n i m a l l e v e l of i m p l e m e n t a t i o n p e r m i t t i n g for good f a r m i n g . i n c l u d e s a f a i r household, pigsty a n d b a r n , a s e l e c t e d h e r d of This a n i m a l s a n d a set of m e c h a n i c a l f a r m i n g i m p l e m e n t s . O n l y after s u c h a m i n i m u m h a s b e e n a t t a i n e d , a n i n t e r e s t i n household gadgets arises. 4. T h e a b o v e supposition is also c o n f i r m e d by the differences i n i m p l e m e n t a t i o n w i t h a g r i c u l t u r a l tools a n d m a c h i n e s of f a r m s o w n e d by p e a s a n t s - w o r k e r s a n d peasants without non-farm sources of income. The peasants-workers own by more tools a n d m e c h a n i c a l devices for f a r m i n g a n d better h e r d s of a n i m a l s , though t h e y often h a v e less of a r a b l e l a n d . T h i s g*oup is also m o r e a c t i v e i n h u s b a n d r y , while t h e r e are no d i f f e r e n c e s i n t h e size a n d t e n d e n c i e s i n p l a n t p r o d u c t i o n b e t w e e n t h e t w o groups of f a r m e r s . 5. T h e r e a r e c o n s p i c u o u s differences between t h e s h a p e of t h e i r h o u s e h o l d s a n d o t h e r f a r m the two buildings. groups of farms as T h e important fact is t h a t t h e p e a s a n t s - w o r k e r s h a v e c o n s t r u c t e d t h e i r b u i l d i n g s to here during the nineteen- sixties. T h e y b e c a m e o w n e r s of t h e i r f a r m s after t h e w a r . T h e i r e m p l o y m e n t i n i n ­ dustry made it easier for t h e m to o b t a i n loans, w h i l e their familes have been l i v i n g o n i n c o m e y i e l d e d by t h e f a r m s . 6. W h e n w e c o n s i d e r the p l a n s for the f u t u r e p u r c h a s e s , it i s r e m a r k a b l e peasants-workers a r e m a i n l y interested i n t h e i r households, w h i l e p e a s a n t s attention to t h e i r f a r m s . T h e r e a s o n is t h a t m o s t of that devote the peasants-workers have a t t a i n e d a n d s u r p a s s e d t h e m i n i m u m i m p l e m e n t a t i o n , w h i l e for most p e a s a n t s t h i s l e v e l i s s t i l l a r e m o t e objective. T h i s t e n d e n c y i s c o n f i r m e d b y t h e p r e s e n t amount of h o u s e h o l d gadgets i n t h e t w o groups of f a m i l i e s . T h e p e a s a n t s - w o r k e r s h a v e m o r e m e c h a n i c a l gadgets ( w a s h i n g m a c h i n e s , r a d i o s etc.). I t s h o u l d be got remembered, �WSPÓŁCZESNE P R Z E M I A N Y however, t h a t those e m p l o y e d i n state-owned 85 NA WSI GOWORKI enterprises c a n buy i n instalments, w h i l e peasants c a n n o t . 7. B e c a u s e of t h e l a c k of t i m e o n p a r t of those e m p l o y e d i n i n d u s t r y , a s w e l l as b e c a u s e of t h e m o r e widespread cooperative services, m u t u a l help in labour a m o n g n e i g h b o u r s is a d i s a p p e a r i n g c u s t o m at G o w o r k i . 8. B e g i n n i n g from t h e nineteen-fifties, t h e r e h a s been a diminishing pressure for c a s h p a y m e n t s as e q u i v a l e n t s for t h e i n h e r i t e d s h a r e s of f a r m s . T h i s i s a r e ­ s u l t of a difficult e c o n o m i c s i t u a t i o n of m a n y f a r m s o n o n e h a n d a n d of t h e easy opportunities to a c h i e v e education a n d to f i n d trained jobs i n industry on the other. T h e m a t t e r of s u c h payments, h a s b e e n f o r m a l l y s e t t l e d b y a b i l l p a s s e d a f e w y e a r s ago, g r a n t i n g t h e title to possess l a n d to those o n l y w h o h a v e b e e n o n it for t h e l a s t 20 y e a r s . T h e b i l l h a s c u t s h o r t d e m a n d s working for p a y m e n t s o n p a r t of m a n y s i b l i n g h e i r s l i v i n g for m a n y y e a r s i n t o w n s . 9. A l l f a r m s i n t h e village, without children, have w i t h t h e e x c e p t i o n of their future m a s t e r s designated. those o w n e d by families C e r t a i n l y , those decisions a r e o p e n to c h a n g e w h e r e t h e c h i l d r e n a r e still u n d e r age. 10. T h e i n h a b i t a n t s of G o w o r k i a r e i n g e n e r a l not i n t e r e s t e d i n b u y i n g o r s e l ­ l i n g l a n d . T h e i r e x t r a incomes, a r e i n s u f f i c i e n t to s u p p o r t t h e m a n d t h e s u b u r b a n l o c a l i z a t i o n of t h e v i l l a g e m a k e s t h e m r e l u c t a n t to l e a v e it. T h i s t e n d e n c y i s c o m ­ m o n to a l l t h e i n h a b i t a n t s of t h e village. 11. P e a s a n t s - w o r k e r s a r e m o r e i n t e r e s t e d t h a n p e a s a n t s i n e d u c a t i n g t h e i r c h i l ­ d r e n . H o w e v e r , most of t h e f a m i l i e s l i v i n g o n a g r i c u l t u r a l i n c o m e o n l y h a v e not m a n y c h i l d r e n a n d r e l a t i v e l y l a r g e lots of l a n d , w h i l e t h e r e is a p r e v a i l i n g o p i n i o n i n t h e w h o l e v i l l a g e t h a t e l e m e n t a r y e d u c a t i o n i s sufficient for those w h o r e m a i n in their farms. Translated by Piotr Graff � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/123af7f23b4b978c6fe2f8533ca9e4be.pdf 342b6746e8442f254ad3e29fec6d691c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:835 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:768 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1974 t.18 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1974 t.18 z.2, s.231-246 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K A „Etnografia P o l s k a " , t. X V I I I z. 2 ROBOCZA OD W NARADA ZAGADNIEŃ EUROPEJSKICH d n i a c h o d 2 do 4 g r u d n i a europejskich etnologów tradycyjnego. wadzonych W TORUNIU 1972 r. odbyła się w specjalizujących C e l e m narady EKSPERTÓW RYBOŁÓWSTWA się w T o r u n i u robocza różnych było p r z e d y s k u t o w a n i e b a d a n i a c h , a następnie o p r a c o w a n i e dziedzinach narada rybołówstwa osiągniętych w y n i k ó w w pro­ postulatów, p r o p o z y c j i i wniosków n a I X K o n g r e s N a u k Antropologicznych i Etnologicznych w Chicago. Propozycja zorganizowania tego r o d z a j u narady w P o l s c e wypłynęła o d d z i a ­ łającej p r z y Międzynarodowej U n i i N a u k A n t r o p o l o g i c z n y c h i E t n o l o g i c z n y c h G r u p y R o b o c z e j do s p r a w t r a d y c y j n e j k u l t u r y r y b a c k i e j . P r o p o z y c j a została p r z e z p o l s k i c h specjalistów przyjęta, a następnie z a a k c e p t o w a n a przez B i u r o P l a n ó w i K o o r d y n a c j i Badań N a u k o w y c h P A N . W przygotowaniu n a r a d y współuczestniczyli: Zarząd G ł ó w n y P T L , Oddział T o ­ ruński P T L , K a t e d r a E t n o g r a f i i U n i w . niu. Ponadto Helski brały w zorganizowaniu udział dwie Łódzkiego, M u z e u m pobytu n a Wybrzeżu instytucje: Muzeum i Etnograficzne w wycieczki na Narodowe — Dział Toru­ Półwysep Etnograficzny w Gdańsku-Oliwie o r a z M o r s k i I n s t y t u t R y b a c k i z G d y n i . Wysunięte przez Organizatorów rech grup problemowych: w roboczej narady zagadnienia dotyczyły 1) współczesnej s y t u a c j i gospodarczo-społecznej czte­ rybaków porównaniu z sytuacją i n n y c h grup ludnościowych; 2) k u l t u r y rybaków; 3) n a ­ rzędzi i metod p r a c y w rybołówstwie (w porównaniu z f o r m a m i o r g a n i z a c j i p r a c y ) ; 4) z a g a d n i e n i a badań i e k s p o z y c j i d l a potrzeb m u z e a l n y c h z uwzględnieniem h i s t o r i i rybołówstwa i h i s t o r i i badań n a d rybołówstwem. W n a r a d z i e oprócz p o l s k i c h specjalistów jących krajów: prof, dr Asahitaro Ośrodka E t n o l o g i i M o r s k i e j Geisdoerfer Marksa z Muzeum w Lipsku, działającej przy uczestniczyli przedstawiciele Nishimura przedstawiciel Międzynarodowej w Paryżu, Grupy Unii dniu t e m a t y k a związana narady była z Roboczej Nauk do spraw Türr I s t v a n w i pierwszą z Uniw. kultury Alette Karola rybackiej i Etnologicznych B a j a n a Węgrzech, inż. na Zamku w grupą następu­ Centralnego T o k i o z żoną, d r Antropologicznych po części o f i c j a l n e j drugą dyrektor dr Dietrich Treide I r i i A n d r e s k a z Czechosłowacji, p r a c . M u z e u m pierwszym Japonii, na Uniwersytecie Waseda w Człowieka dr E d e S o l y m o s z żoną, d y r e k t o r M u z e u m W z Ohradzie. wygłoszono referaty, zagadnień, to jest których z kulturą rybacką i społeczną sytuacją r y b a k ó w : Prof. dr A. Nishimura, Koncepcja etnologii morskiej — w języku an­ gielskim. Doc. zmian. Dr dr hab. J. K u c h a r s k a , Tradycyjne zrzeszenia P r z y c z y n e k do c h a r a k t e r y s t y k i k u l t u r y r y b a c k i e j D. Treide, Uwagi do koncepcji etnologii — połowowe w morskiej. z t e z a m i 2 p i e r w s z y c h referatów — w języku n i e m i e c k i m . w procesie języku n i e m i e c k i m . Była to polemika �232 KRONIKA Doc. d r zanych Z. Batorowie z rybołówstwem Wpływ z, na morfologię stosunków osiedli R e f e r a t został o d c z y t a n y p r z e z D. Treidego, W drugim dniu obrad tematy ich systematyki, nazewnictwa Doc. połowu dr Dr A. Mgr Trzeci oraz Układ w społeczności Z. języku zwią­ angielskim. i komunikatów dotyczyły narzędzi, nazewnictwo i określenia narzędzi — w języku p o l s k i m . Geisdoerfer, wyposażenia graficznego wodnych w p r a c y w rybołówstwie i i c h b a d a n i a : Systematyka, J. Świniarski, organizmów — ze względu n a nieobecność a u t o r a . referatów o r a z metod gospodarczo-społecznych rybackich tradycyjnych i funkcjonalnych francusko-kanadyjskiej Rybołówstwo Kłodnicki, — w ludowe grup rybackiego języku f r a n c u s k i m . w pracach Polskiego Atlasu Etno­ — w języku a n g i e l s k i m . dzień o b r a d w h i s t o r i i badań T o r u n i u poświęcony był głównie s p r a w o m n a d rybołówstwem z uwzględnieniem muzealnictwa s t a n u badań n a d słow­ nictwem rybackim: Prof. d r nym M. Inż. I. w Polsce Zbiory Andreska, tradycyj­ rybackie w muzeach czeskich — w języku c z e s ­ przeźroczami. Metody L. M a l i c k i , nad — w języku a n g i e l s k i m . kim, ilustrowany kolorowymi Dr S t a n badań Znamierowska-Prufferowa, rybołówstwem i narzędzia połowu raków na Pomorzu Gdańskim — w języku n i e m i e c k i m . Dr A. badań nad słownictwem efektem 3-dniowych obrad i w Toruniu d y s k u s j i wniosków n a K o n g r e s w Przewodniczącego K o n g r e s u tensyfikację w zakresie rybołówstwa — w języku p o l s k i m , s t r e s z c z e n i e w języku a n g i e l s k i m . Końcowym tych w Stan Kowalska, śródlądowego było o p r a c o w a n i e wysunię­ C h i c a g o , które przesłane zostały n a ręce prof. S o l T a x a . W e w n i o s k a c h z a w a r t y jest apel o i n ­ badań n a d t r a d y c y j n y m rybołówstwem ze względu n a ogólnoświatowe z a n i e d b a n i a w tej d z i e d z i n i e . . Ze wach względu n a udział w pomiędzy o b r a d a m i w y c h obrad zorganizowano n a r a d z i e gości z a g r a n i c z n y c h o r g a n i z o w a n o w z w i e d z a n i e zabytków T o r u n i a , a n a zakończenie przer­ 3-dnio­ 2-dniową wycieczkę do Gdańska i Kuźnicy n a Półwyspie Helskim. Jadwiga FISHING CONFERENCE IN TOR UN A ROUGH PROPOSAL O n t h e 2th_4.th D e c e m b e r OF 1972 a w o r k i n g logists, s p e c i a l i s t s i n t r a d i t i o n a l f i s h i n g took (POLAND) CONCLUSIONS conference place. of s o m e E u r o p e a n 9th i n t e r n a t i o n a l Congress of ethno­ T h e a i m of i t w a s to discuss the results of investigations i n t h i s s p e c i a l i t y a n d to elaborate the Kucharska Anthropological t h e c o n c l u s i o n s for and Ethnological Sciences in C h i c a g o 1973. The Conference w a s organised by the Board of t h e Toruń S e c t i o n of it, b y t h e C h a i r of E t h n o g r a p h y the Ethnographic Museum i n Toruń. I n o r g a n i z i n g Polish Ethnological Society, of t h e Łódź U n i v e r s i t y a n d a n e x c u r s i o n to Gdańsk a n d f i s h i n g villages o n t h e H e l P e n i n s u l a , t h e E t h n o g r a p h i c D e p a r t m e n t of t h e N a t i o n a l Museum i n Gdańsk, t h e S e a F i s h e r i e s I n s t i t u t e i n G d y n i a a n d t h e Gdańsk S e c t i o n of t h e E t h n o l o g i c a l S o c i e t y a l s o p a r t i c i p a t e d . P r o p o s a l of C o n s l u s i o n s 1. T h e state of i n v e s t i g a t i o n s o n t h e t r a d i t i o n a l f i s h i n g inadequate. i n the world is v e r y T h e r e i s a l s o v e r y s m a l l a m o u n t o f a c c u m u l a t e d tools a n d i m p l e m e n t s �233 KRONIKA a n d other forms of records. T h e Toruń C o n f e r e n c e p r e s e n t s t h e c o n c l u s i o n s for the 9 C o n g r e s s of t h devoted to t r a d i t i o n a l Anthropological and fishing Ethnological Sciences, requesting to a d d r e s s t h e m to U n i v e r s i t y D e p a r t m e n t s of E t h n o g r a p h y Cultural or S o c i a l A n t h r o p o l o g y , F i s h i n g '(in o t h e r D e p a r t m e n t s of appeal for Museums Sociology and Museums i n t e n s i f i c a t i o n of schools of a l l f o r m s of and for and Education), engaged i n f i s h i n g i n t h e w o r l d investigations i n this field a n d R e c o r d Offices Higher — wiťh accumulating in documents c o n n e c t e d w i t h it. 2. E t h n o g r a p h i c r e s e a r c h e s m u s t i n c l u d e : a) thods investigations c o n c e r n i n g o l d a n d m o d e r n and relations between m a r i t i m e and i n l a n d fishing t h e i m p l e m e n t s a n d methods of work me­ a n d forms of o r g a n i z a t i o n (fishing c o o p e r a t i v e s etc.); b) old and modern social-economic the s i t u a t i o n of o t h e r population fishermen's situation i n comparison groups a n d relations b e t w e e n with fishing- and other groups; c) e v o l u t i o n of f i s h e r m e n ' s w a y s a n d s t a n d a r d of l i v i n g (houses, c l o t h i n g , food, etc.); education, a r t d) I n v e s t i g a t i o n of the h i s t o r y of f i s h i n g a n d i t s r e s e a r c h e s (development of s y - s t e m a t i c s a n d c l a s s i f i c a t i o n of i m p l e m e n t s a n d m e t h o d s of f i s h i n g , d e v e l o p m e n t of methods of i n v e s t i g a t i o n d o c u m e n t a t i o n a n d m u s e u m collections). 3. B e s i d e s ethnographical and ethnological investigations attention should p a i d to s o c i o l o g i c a l a n d p s y c h o l o g i c a l i n v e s t i g a t i o n s a n d to a c c u m u l a t i n g t h e terials illustrating the formation of fishermen's personality, t h e i r attitudes, be ma­ value s y s t e m etc. 4. T h e D e p a r t m e n t of F o l k l o r e a n d F o l k l o r i s t i c R e c o r d Offices Should be d r e s s e d to w i t h the a p p e a l for i n t e n s i f i c a t i o n of i n v e s t i g a t i o n s on f i s h e r m e n ' s ad­ folk­ lore u n d e r s t o o d i n a b r o a d sense. 5. A l s o urgent is t h e problem of adresising the c o m p e t e n t Departments and I n s t i t u t e s of L i n g u i s t i c s w i t h t h e a p p e a l for i n t e n s i f i c a t i o n of w o r k s c o n c e r n i n g t h e etc.). f i s h e r m e n ' s language (dictionaries 6. V e r y urgent i s u n i f i c a t i o n of t h e p r o b l e m s c o n n e c t e d w i t h m a p s c o n c e r n i n g f i s h i n g i n e t h n o g r a p h i c a l a t l a s e s of i n d i v i d u a l c o u n t r i e s of t h e w o r l d . 7. T h e Toruń C o n f e r e n c e proposes to c o n s i d e r t h e p r o b l e m of n e c e s s i t y of c r e a ­ ting a M u s e u m of t h e H i s t o r y of T r a d i t i o n a l W o r l d F i s h i n g w i t h r e f e r e n c e to the report b y M . Znamierowska-Prüfferowa o n the C o n g r e s s of E u r o p e a n E t h n o l o g y Paris in August dered e.g. i n E u r o p e , A s i a a n d A m e r i c a ) . I n c o n n e c t i o n w i t h t h i s i t s h o u l d be cided w h e t h e r cover a m o n g s y s t e m a t i c s of t h e r e m u s t be undertaken the organizational works, which de­ would o t h e r s a s s i g n a t i o n of c e n t r e s a s s e m b l i n g t h e m a t e r i a l s c o n c e r n i n g t h e tools, a c c e p t a n c e of uniform systematic arrangement one d o c u m e n t a l c a r d (specification), t h e project of w h i c h s h o u l d be 8. A in 1971. ( P e r h a p s one or s e v e r a l c e n t r e s i n the w o r l d s h o u l d be c o n s i ­ catalogue (a c a r d - i n d e x ) of for them and established. p e r s o n s engaged i n t r a d i t i o n a l f i s h i n g should be c r e a t e d together w i t h the p r e s e n t a t i o n of a subject. 9. I t i s n e c e s s a r y fishing, including to w o r k out relevant w o r k s folklore), linguistics, psychology a on special bibliography archaeology, concerning ethnography (and traditional separately a n d sociology, geography, economies etc. prof, assist, dr Maria prof, dr Dietrich Znamierowska-Prüfferowa dr Treide Jadwiga (Leipzig) Kucharska (Toruń) (Łódź) on �234 KRONIKA И NARODOWE SYMPOZJUM FOLKLORYSTYCZNE W I I Narodowe Sympozjum Folklorystyczne zorganizowane Instytut Etnograficzny i Instytut Muzyczny przy BUŁGARII przez Instytut Folkloru, Bułgarskiej Akademii Nauk od­ było się w d n i a c h o d 8 do 12 m a j a 1973 r o k u w mieście Bałczik i w c z a r n o m o r s k i m kurorcie Albena. Rozwój etnografii nieczności z o r g a n i z o w a n i a zentacji osiągnięć i folklorystyki w naukowego forum folklorystów folklor i t r a d y c j e l u d o w e " , i w etnografów. Bułgarii doprowadził do k o ­ celu wymiany Tematyka doświadczeń i sympozjum: pre­ „Bułgarski z a j m u j e p o d s t a w o w e m i e j s c e w s t u d i a c h folklorystów nie t y l k o bułgarskich, l e c z także z a g r a n i c z n y c h . Obrady I I Narodowego podstawowym poświęcony był b a d a n i o m etnograficznych, -wschodniej Sympozjum tematom. P i e r w s z y w tradycyjnej kultury ludowej t y m przypadku Bułgarii. Folklorystycznego Grupa były poświęcone z n i c h „Folklor i t r a d y c j e l u d o w e w etnograficznego naukowców z w poszczególnych okręgu D o b r u d z a etnograficznej regionach w Instytutu Etnograficznego F o l k l o r u w przeciągu t r z e c h l a t dokonała całkowitej dwóm Dobrudży" północnoi Instytutu i folklorystycz­ nej p e n e t r a c j i tego o b s z a r u i zebrała bogaty materiał. O w o c e m t y c h p r a c jest księga Tradycyjne zbiorowa życie i kultura Dobrudży. P i e r w s z y dzień o b r a d przeznaczony został n a omówienie t y c h badań, dzięki c z e m u udostępniono i c h w y n i k i n a u c e b u ł ­ garskiej i całemu społeczeństwu Dobrudży. P r z e d s t a w i o n o 8 wykładów, świetliły szereg ważnych problemów r o z w o j u t r a d y c j i f o l k l o r y s t y c z n e j i które n a ­ etnograficz­ nej tego t e r e n u . S y m p o z j u m o t w a r t e zostało słowem wstępnym wygłoszonym przez S t . Stojkową, sekretarza n a u k o w e g o I n s t y t u t u F o l k l o r u , i przez D . T o d o r o w a . s z y c h referatów był Stan głoszony p r z e z D . i zróżnicowanie Todorowa. tradycji Jednym z folklorystycznej pierw­ w Dobrudży Poruszył o n k i l k a c i e k a w y c h problemów wy­ związa­ n y c h z e współczesną sytuacją f o l k l o r u w t y m regionie Bułgarii. W w y n i k u szczegól­ nego r o z w o j u chowana kultury ludowej tradycja ukazuje w Dobrudży j e s z c z e o b e c n i e s t o s u n k o w o dużą różnorodność. N a p i e r w s z y m pieśni l i r y c z n e , obrzędy i ballady. wartość poetycką konkluzje posiadają autora Z pieśni dotyczące rozwoju dobrze z a ­ m i e j s c u znajdują pieśni o c h a r a k t e r z e obrzędowym łazarskie i kolędowe. Szczególnie tradycji folklorystycznej się najwyższą ważne i jej przemiany były po rewolucji socjalistycznej. Folklorowi muzycznemu w Dobrudży poświęcone były referaty E. Stoina i N. K a u f m a n a . Duże z a i n t e r e s o w a n i e wzbudziły referaty w e j. Pierwszy przedstawił z nich, fakty Charakter związane z M. W a s i 1 e w e j i rozwój rozwojem systemu obyczajów i G. M i с h a j ł o- obyczajowego i obrzędów w w Dobrudży, tym regionie, którego k u l t u r a ukształtowała się w w y n i k u i n t e g r a c j i różnych grup e t n o g r a f i c z n y c h . Proces ten prowadzi do u t w o r z e n i a ogólnodobrudżańskiego systemu obejmującego w s z y s t k i e a s p e k t y duchowego życia ludności. W szereg elementów obyczajów i obrzędów pochodzenia obyczajowego referacie podkreślono starożytnego, związanych z k u l t e m zmarłych i k u l t e m przodków, a także z k u l t e m u r o d z a j u . Dużo miejsca zajmował p r o b l e m współczesnego s t a n u t r a d y c j i l u d o w e j . Z nie mniejszym Specyficzne rysy zainteresowaniem w rozwoju spotkał się k u l t u r y materialnej referat w Dobrudży. G. Michajłowej, A u t o r k a j a k o świetny z n a w c a t r a d y c y j n e j k u l t u r y m a t e r i a l n e j doszła do interesujących wniosków dotyczą­ cych jej kultury Proces rozwoju ludowej oraz kwestii tworzenia najwyraźniej ujednolicania kultury podstawy przejawiającej materialnej się w zależy od dla integracji ludowym rozwoju dobrudżańskiej stroju i mieszkaniu. procesu urbanizacji �235 KRONIKA oraz związanego Współczesna maga w z n i m wzrostu dobrudżańska profesjonalizmu i zmian w standardzie potrzeb. k u l t u r a m a t e r i a l n a j e s t c o r a z bliższa m i e j s k i e j , c o p o ­ dużym s t o p n i u w z a c i e r a n i u g r a n i c y między m i a s t e m a wsią. R e f e r a t Ludowe tańce w Dobrudży R. K a c a r o w e j i A. I l i j e w e j stawiał k i l k a interesujących s p e c y f i c z n y c h c e c h tańców l u d o w y c h przed­ będących r e z u l t a ­ t e m i n t e g r a c j i k u l t u r o w e j różnych g r u p e t n o g r a f i c z n y c h . Referat chociaż M. Ludowa Bukureszlijewego, dotyczył szczegółowych problemów zagadnień ogólnych, m . i n . p r z e k a z y w a n i a śpiewaczka folkloru W asila Dobrudży, dziedzictwa w Wylczewa, poruszył tradycji też kilka folklorystycznej i twórczości l u d o w e j . Drugi i trzeci dzień s y m p o z j u m i t r a d y c j e l u d o w e w e współczesnej wiono 19 referatów, w był poświęcony drugiemu kulturze ludowej". t y m 6 wygłosili W przedstawiciele tematowi „Folklor ciągu d w u d n i p r z e d s t a ­ delegacji folklorystów ze Związku R a d z i e c k i e g o , Czechosłowackiej R e p u b l i k i S o c j a l i s t y c z n e j i N i e m i e c k i e j R e ­ publiki Demokratycznej. szereg dycji ważnych T e m a t y k a i c h była problemów folklorystycznej, z związanych problemami b a r d z o różnorodna; z rozwojem poruszano i współczesnym dziedziczności kulturowej w m. i n . stanem tra­ zakresie oby­ czajów i obrzędów o r a z k w e s t i e n a t u r y m e t o d y c z n e j dotyczące np. r e g i o n a l n y c h b a ­ dań k u l t u r y l u d o w e j . H. S c h t r o b a c h pieśni tradycyjnej r e f e r a c i e Marres i Engels (NRD) w przedstawił k i l k a ogólnych problemów o aktualnym znaczeniu z dziedziny tradycji fol­ k l o r y s t y c z n e j wywodzących się z twórczości klasyków m a r k s i z m u i l e n i n i z m u . Referaty cyjnego gości r a d z i e c k i c h dotyczyły i współczesnego. B . N. Putiłowa ZSRR, poświęcony w życiu n a r o d u pewnych funkcji zagadnienia żywe ( Z S R R ) , Tradycyjny żywotności w i problemów Szczególnie i folklor zakresowi sytuacji naturalnego związków pozytywnego z sunków społecznych, n o w e j wywołał we kulturze na współczesnej funkcjonowania z a n i k u szeregu rzeczywistością. wpływu teoretycznych folkloru zainteresowanie folklor jego rodzajów folkloru i postaci, opracowane rzeczywistości, świadomości oraz n o w y c h narodów tradycyjnego Przekonująco nowej trady­ referat były nowych sto­ dążeń e s t e t y c z n y c h narodów radzieckich. Z z a i n t e r e s o w a n i e m przyjęty w folklorze słowiańskim został także referat N. S . S z u m a d у Prawidłowości krótkich form (ZSRR). R e f e r a t y d e l e g a c j i z C S R S rozpatrywały współczesny s t a n t r a d y c j i f o l k l o r y s t y c z ­ nej i metody rat L . К u n z a, Audiowizualne Z z a p i s y w a n i a utworów folklorystycznych. Zaciekawienie wywołał referatów muzea bułgarskich o b a r d z i e j tradycyjnej Rodzaje muzyki w refe­ CSRS. ogólnej t e m a t y c e z e szczególnym z a i n t e r e ­ s o w a n i e m spotkały się wystąpienia S t . S t o j k o w e j , ferat S t . S t o j k o w e j , i współczesnej bułgarskich R . Angełowej i T . Ż i w k o w a . R e ­ pieśni — s t a n współczesny i rozwój, zaprezentował szczegółowy przegląd bułgarskich pieśni o d połowy X I X w i e k u do d n i obecnych. Autorka zwróciła u w a g ę c y j n e j pieśni l u d o w e j w bułgarskiego i tworzenia n a najważniejsze z m i a n y zachodzące w trady­ r e z u l t a c i e społeczno-ekonomicznych p r z e m i a n społeczeństwa współczesnej kultury artystycznej wypierającej tradycję folklorystyczną. P o d o b n y c h a r a k t e r miał r e f e r a t bułgarskiej prozy ludowej, s t a w o w e tendencje podstawowej rozwoju bułgarska R. Angełowej, Współczesny stan i rozwój w którym p r z e d m i o t e m a n a l i z y były prawidłowości i p o d ­ prozy proza ludowej. ludowa, Podkreślono w choć n i m , że w zmodyfikowana, istnieje swej części nadal jako współczesna n a r o d o w a twórczość p r o z a i c z n a . Do bardziej interesujących t e o r e t y c z n y c h referatów z d z i e d z i n y f o l k l o r u należał �236 KRONIKA r e f e r a t Folklorystyka i współczesność T . 2 i w к o w a. Autor zaznaczył, že szczególnym t y p e m k u l t u r y a r t y s t y c z n e j , i t o określenie daje nego podejścia w stawia n a u c z a n i u folkloru. działalność artystyczną w specyficzne instytucje ludowe Folklor jako typ kultury artystycznej w a r u n k a c h wspólnej i folklor formy działalności jest możliwość s y n t e t y c z ­ p r a c y , którą kulturowej, przed­ uwarunkowują specjalne s o c j a l i z a c j i całokształtu a r t y s t y c z n y c h wartości o r a z s p e c y f i c z n e środki zasady rozpowszech­ n i a n i a i p r z y s w a j a n i a utworów. Zasługuje współczesnym też n a u w a g ę referat bułgarskich bajek W. Kuzmanowej, fantastycznych. T e n rodzaj Spostrzeżenia o stanie prozy do dziś zachował n i e m a l pełną morfologię klasyczną wywodzącą się z k u l t u r y starożytnej. Teoretycznym stały problemom kultury d w a referaty. stawa Referat regionalnych badań kultury badań e t n o g r a f i c z n y c h Autor stwierdził, ludowej jest ludowej i ludowej, j e j d z i e d z i c z e n i a poświęcone z o ­ Metodyczna S t . G e n с z e w a, i metodologiczna postawił z a g a d n i e n i e o c e n y z punktu widzenia w y b o r u tematyki, metodyki i iż k o n i e c z n y m w a r u n k i e m podejście historyczne oraz pełnego i szerokiego rozszerzenie zakresu pod­ regionalnych metodologii. badania kultury problematyki, poza którą pozostają j e s z c z e t a k i e z a g a d n i e n i a , j a k , n p . k u l t u r a ludności m i e j s k i e j , w p ł y w i n s t y t u c j i s o c j a l n y c h n a s t a n i rozwój k u l t u r y l u d o w e j i t d . Z dużym z a i n t e r e s o w a n i e m i obrzędy jako obrzędów i obyczajów nizmu dziedzictwo przekazywania zjawisk spotkał się referat Т. К kulturowe, ludowych kultury, jako jako Ludowy o 1 e w e j, naświetlający szereg problemów systemów elementu polifunkcjonalnych, obyczaj dotyczących jako k u l t u r y , a także j a k o z z a k r e s u p s y c h i c z n y c h stereotypów człowieka. Podkreślone zostały społeczne i s a k r a l n e j a k o istotne m o m e n t y Wyjaśniono k i l k a problemów w Postawiono i wyjaśniono funkcjonowania związku z o b y c z a j a m i problem tradycji w związku funkcje obyczajów i obrzędów. i świadomością z mecha­ oryginalnych estetyczną. mechanizmami rozwoju kultury. 10 m a j a odbyło się u r o c z y s t e zamknięcie s y m p o z j u m p r z e z S t . Stojkową i prof. W . Chadżinikołowa, d y r e k t o r a I n s t y t u t u Etnograficznego. P o d s u m o w a n e zostały r e ­ z u l t a t y o b r a d i nakreślony w ogólnym z a r y s i e p r o g r a m następnego s p o t k a n i a . U c z e s t ­ ( niczące delegacje wyraziły życzenie, a b y o r g a n i z o w a n i e stało się tradycją bułgarskiej będą o n e o r g a n i z o w a n e etnografii. podobnego t y p u Kierownictwo co d w a l a t a . W y k o n a n i e sympozjum sympozjów postanowiło, że tego p o s t a n o w i e n i a stworzy możli­ wości stałego r o z s z e r z a n i a kontaktów bułgarskich folklorystów i etnografów z e s p e ­ cjalistami z i n n y c h krajów socjalistycznych. Spotkania te będą przynosiły jeszcze szerszą wymianę doświadczeń i staną się szczególnie w a ż n e d l a współczesnego e t a ­ p u r o z w o j u f o l k l o r y s t y k i i etnografii. Tatiana I SYMPOZJUM POŚWIĘCONE LUDOM Kolewa KOCZOWNICZYM (Sofia) I ICH ROLI W F O R M O W A N I U SIĘ C Y W I L I Z A C J I Ś R O D K O W E J A Z J I , U Ł A N Pomiędzy 7 i 11 m a j a pozjum splotem 1973 r. odbyło się w poświęcone a k t u a l n i e p r o w a d z o n y m zagadnień rzucających światło U ł a n B a t o r międzynarodowe studiom nad problemem, na BATOR proces historyczny i określających rolę o r a z z n a c z e n i e ludów k o c z o w n i c z y c h w sym­ a raczej n a d Azji formowaniu Środkowej się z e s p o ­ łów c y w i l i z a c y j n y c h w tej części świata. Słusznie podkreśla się, że s t u d i a n a d kulturą i n n y c h obszarów A z j i były i są p r o w a d z o n e n a d a l w c a l e i n t e n s y w n i e i w różnych k i e r u n k a c h . N a t o m i a s t zgoła i n a ­ c z e j przedstawiają się studia procesów c y w i l i z a c y j n y c h w A z j i Środkowej u ludów �237 KRONIKA zamieszkujących rozległy o b s z a r przez masyw Sajano-Ałtajski, zamknięty o d południa p r z e z H i m a l a j e , o d północy od zachodu między Pamirem i górami i od w s c h o d u p r z e z C h i n - g a n . W y n i k i t y c h studiów są z d e c y d o w a n i e jące, zwłaszcza oceniając j e o d strony nomadologii. Dodajmy, Tiań-Szań niewystarcza­ 1 że w s p o m n i a n y wy­ żej o b s z a r był z a l u d n i o n y p r z e z człowieka p i e r w o t n e g o s t o s u n k o w o wcześnie, t u p o ­ wstał i rozwinął się p i e r w s z y z a s a d n i c z y podział działalności gospodarczej człowieka, t u b o w i e m rozwinęło się p r o w a d z o n e n a wielką skalę k o c z o w n i c z e pasterstwo. T u także uformowała się s w o i s t a więź społeczna u p l e m i o n koczowniczych, powstały mocne s y s t e m y sojuszów i potężne państwa nomadów. Sympozjum w poświęcone Ułan B a t o r ludom pod p r o t e k t o r a t e m koczowniczym UNESCO. Azji Środkowej Właściwymi zorganizowano gospodarzami sympozjum była M o n g o l s k a A k a d e m i a N a u k i M o n g o l s k a N a r o d o w a K o m i s j a do Badań C y w i l i ­ zacji Centralnej Azji. Dodajmy, punktem programu naukowej że s y m p o z j u m w U ł a n B a t o r było n i e j a k o k o l e j n y m działalności K o m i t e t u do Badań C y w i l i z a c j i A z j i C e n ­ t r a l n e j . K o m i t e t ten został powołany w odpowiednich ekspertów przy 1967 r. w Paryżu, p o o d b y t y m UNESCO. posiedzeniu N a c z e l e tego k o m i t e t u stanął Akademik B. G . G a f u r o w . P o d a u s p i c j a m i K o m i t e t u do Badań C y w i l i z a c j i A z j i Środkowej g a n i z o w a n o już szereg k o n f e r e n c j i i sympozjów o następującej t e m a t y c e : w w Duszanbe (ZSRR) odbyła się k o n f e r e n c j a poświęcona h i s t o r i i , archeologii t u r z e A z j i Środkowej w epoce k u s z a n i d z k i e j . W międzynarodowym sympozjum Dehli (Indie) zrelacjonowano odbyła się k o n f e r e n c j a wyniki studiów poświęcona nad twórczością historii idei ludów A z j i . W r o k u 1970 w I s l a m a b a d z i e ( P a k i s t a n ) z o r g a n i z o w a n o odbyło się sympozjum poświęcone archeologii konferencję poświęconą i historii A z j i temat: „Społeczny i kulturowy rozwój krajów Azji Środkowej w (Afga­ Środkowej. I ostatnio w 1972 r. w A s z c h a b a d z i e ( Z S R R ) odbyło się międzynarodowe na 1970 r. Centralnej studiom historii n a u k i ludów A z j i Centralnej. W t y m s a m y m r o k u w K a b u l u nistan) i kul­ 1969 r. w S a m a r k a n d z i e ( Z S R R ) n a artystyczną p l e m i o n k o c z o w n i c z y c h A z j i C e n t r a l n e j w epoce Timurydów. W w zor­ 1968 r. sympozjum końcu X I X i n a początku X X w . " W pracach z 22 krajów sympozjum w Ułan Azji, Afryki, Ameryki Bator wzięło udział około 300 uczestników i E u r o p y . N a pięciu p l e n a r n y c h posiedzeniach wygłoszono 63 referaty i 22 k o m u n i k a t y . Do w ułanbatorskiego sympozjum t w o r z e n i u się c y w i l i z a c j i A z j i trzeba podchodzić z wielu poświęconego ludom koczowniczym i ich roli Środkowej, z e względu n a s p e c j a l n e okoliczności, stron. N i e ulega w i e l k i e j ilości u c z o n y c h o r e n o m i e ś w i a t o w e j k w e s t i i , że udział w 2 sympozjum tak s t w a r z a mocną podstawę do j a k n a j ­ k o r z y s t n i e j s z e j o c e n y o b r a d i i c h wyników. Zresztą w s z y s t k i e referaty i k o m u n i k a t y wygłoszone n a s y m p o z j u m zupełnie specjalną zostaną ogłoszone d r u k i e m w w i e l u językach. wymowę O z n a c z a to, że w m o n g o l s k i m dźwięk rozwój bardzo liczny udział uczonych Natomiast mongolskich. środowisku i n t e l e k t u a l n y m znalazł b a r d z o s i l n y o d ­ badań nad Azją prowadzonych przede wszystkim 1 G r a n i c e A z j i Środkowej podane zostały w g k o n c e p c j i b a d a w c z e j 2 W b a r d z o l i c z n y m zespole u c z o n y c h m o n g o l s k i c h szczególnie mocną grupę s t a ­ nowili A. gwałtowny posiada lingwiści, h i s t o r y c y i a r c h e o l o g o w i e : A . Łuwsandendew, C. B. Szirendyba. Darndiusuren, Zuwsanżow, Nacagdorż, B . Odeł, R i n c z e n , N. S e r - O d ż a w , P e r l e c i i n n i . Grupę u c z o n y c h r a d z i e c k i c h r e p r e z e n t o w a l i : B . L i t w i n s k i j , I . Złatkin, G . Sanżejew, O. A k i m u s z k i n , W. W o ł k ó w , E . N o w g o r o d o w a i i n n i . Francję reprezentował R . H i r s z m a n , U S A — O. L a t t i m o r , N R F — W. H e i s i g , N R D — K . H u b e r i P . F i t z e . �238 w KRONIKA samej Azji. intelektualne Wschodem J a k słusznie się p o d k r e ś l a , środowiska s zamieszkujące obszary umownie intelektualne zwane n i e życzą sobie pozostawać n a d a l b i e r n y m p r z e d m i o t e m n a całym k o n t y n e n c i e a z j a t y c k i m , w p r a w d z i e i nie tylko Środkowym i Dalekim badań. Prawie z różną ostrością, d o j r z e w a kwestia s t a w i a n i a zagadnień środowiskowych p r z e z p r z e d s t a w i c i e l i n a u k i n a r o d o w e j i szu­ k a n i a rozwiązań p r z e z narodową kadrę badaczy. W a r t o t u zwrócić uwagę, że w c a l e niełatwa do rozwiązania sprawa, kto i nad czym winien pracować, szczególnie j a s k r a w o stanęła n a X X I X Międzynarodowym K o n g r e s i e Orientalistów w Paryżu К Niemniej zujące skomplikowane i trudne do r a m międzynarodowej jednoczącą i koordynującą też n a r o d o w e i regionalne, do p r a k t y c z n e g o współpracy. mają odtąd obejmujące rozwiązania są k w e s t i e Otwarta pozostaje spełniać o r g a n i z a c j e swym nawią­ k w e s t i a , c z y rolę międzynarodowe, c z y zasięgiem zarówno poszczególne d y ­ s c y p l i n y , j a k i obszary. N i e osłabiając w n i c z y m w y r a z u t y c h k w e s t i i p o z o s t a w i m y i nawiążemy ponownie ryków mongolskich do obrad sympozjum (i n i e t y l k o historyków) tematyce i problematyce kowoazjatyckich wiążącej i formowaniem t y c z y studiów a r c h e o l o g i c z n y c h w ostatnio daje się z b a r d z o je jednak na uboczu Ułan-Bator. W środowisku w c z e s n y m i układami k u l t u r się i c h s p e c y f i k i . U w a g a t a oczywiście i językoznawczych, p r o w a d z o n y c h r o z m a c h e m n i e od dziś. W y n i k i a r c h e o l o g i c z n e j histo­ się zauważyć z w r o t k u i filologicznej środ- nie do- z wcale dużym myśli b a d a w c z e j na ogół j e d n a k n i e wychodziły poza krąg u c z o n y c h specjalistów. Możemy- powiedzieć, że ten k i e r u n e k studiów w p r a w d z i e zasilał, a l e n i e kształtował głównego n u r t u myśli h i s t o r y c z n e j . Z a i n t e r e s o w a n i a przeszłością M o n g o l i i kim n a końcowym etapie koncentrowały się przede w s z y s t ­ o k r e s u mandżurskiego, o k r e s i e a u t o n o m i i i głównie n a w a l c e sił r e w o l u c y j n y c h z d z i e d z i c t w e m przeszłości i n a zwycięstwie u s t r o j u s o c j a ­ listycznego w Rewolucja k r a j u . J e s t to o b j a w w bowiem postawiła przed określonym narodem sensie naturalny mongolskim społeczeństwa s o c j a l i s t y c z n e g o . N i c więc dziwnego, wizję że m o n g o l s k a i zrozumiały. budowy nowego myśl h i s t o r y c z n a koncentrowała się p r z e d e w s z y s t k i m n a a n a l i z i e i ocenie wydarzeń ostatniego lecia. Rozbudzona refleksja h i s t o r y c z n a przepełniona a k c e n t a m i oceniającymi stu­ cha­ r a k t e r y z u j e bodaj każde społeczeństwo, znajdujące się w p r o c e s i e gwałtownych p r z e ­ m i a n , społeczeństwo odzyskujące l u b zyskujące samodzielność państwowo-narodową, zmierzające k u m o d e r n i z a c j i g o s p o d a r k i pierwszym zadaniem podejmowanym i form życia zbiorowego. Toteż zazwyczaj p r z e z n o w o kształtujące się środowisko inte­ l e k t u a l n e — h u m a n i s t y c z n e j e s t próba r o z r a c h u n k u z p r o c e s e m h i s t o r y c z n y m , p r z e d e w s z y s t k i m z najbliższymi jego e t a p a m i . Żywsze, kowej niemal programowe zainteresowanie wskazywałoby n a to, że w m o n g o l s k i m dawnymi kulturami Azji środowisku i n t e l e k t u a l n y m Środ­ dojrzała s y t u a c j a , żeby do tego o b r a c h u n k u włączyć n a w e t zamierzchłą przeszłość stepowców. K i e r u n k i tego o b r a c h u n k u rysują się całkiem wyraźnie. Częściowo o d n a j d u j e m y w r e f e r a t a c h składających się n a porządek o b r a d n a u k o w y c h kongresów, w a n y c h pod a u s p i c j a m i K o m i t e t u badań c y w i l i z a c j i A z j i Środkowej, j a k i w gramie badawczym U N E S C O . Pełną inicjatywę mongolską r e j e s t r u j e m y je organizo­ pro­ oczywiście n a Międzynarodowym S y m p o z j u m w U ł a n B a t o r . T a k b o w i e m r o z u m i e m y hasło, pod którym pomyślane zostało s y m p o z j u m , dobór i ilość tematów, z którymi uczeni mongolscy, oraz rezolucje i postulaty badawcze 3 E . T r y j a r s k i , Sto pięćdziesiąt n i a 1ЭТЗ. 4 „Le M o n d e " 22.7.1973. wystąpili n a przyszłość. lat po Champollionie, „ K u l t u r a " z 16 w r z e ś ­ �239 KRONIKA J e s t rzeczą zrozumiałą, że d l a r o z e z n a n i a s y t u a c j i w m o n g o l s k i c h s t u d i a c h n o m a d y z m u z uwzględnieniem r o l i l u d ó w k o c z o w n i c z y c h w kształtowaniu się k u l t u r Azji Środkowej, szczególną w a g ę będą posiadały A k a d e m i i N a u k , prof. S z i r e n d y b a . N a t o m i a s t wypowiedzi w sprawie prezesa zapewnienia Mongolskiej t y m studiom międzynarodowego p o p a r c i a i s t w o r z e n i a d l a n i c h właściwych f o r m organizacyjnych dużą w a g ę UNESCO, i z n a c z e n i e mają doświadczenia specjalnego delegata pana dr. M . B a m m a t a . W oświadczeniu s w o i m d r M . B a m m a t a mocno podkreślił z n a c z e ­ nie badań n a d p r o b l e m e m nomadyzmu w s k a l i światowej, uwzględniając p r z y t y m rolę, jaką może odegrać n a u k a m o n g o l s k a wiązywaniu węzłowych kwestii w s t a w i a n i u pytań b a d a w c z y c h formowania się cywilizacji i roz­ środkowoazjatyckich. J e s t p r z y t y m rzeczą charakterystyczną, że zarówno n a międzynarodowym zjum w Ułan narodowym kwestie Bator j a k i n a odbywającym się o d w a miesiące później sympo­ między­ k o n g r e s i e orientalistów w Paryżu, stanęły p r z e d u c z e s t n i k a m i t e s a m e zasadnicze — u s t a l e n i e , że t a k p o w i e m y , mandatów uprawniających do studiów n a d Azją. O i l e w U ł a n B a t o r n a gorący a p e l p r z e d s t a w i c i e l a U N E S C O , dr. M . B a m m a t a , 0 zwiększenie w b a d a n i a c h n a d Azją r o l i u c z o n y c h a z j a t y c k i c h o d p o w i e d z i a n o k o n ­ struktywną rezolucją i wieloletnim planem badań międzynarodowych, w Paryżu analizą szeroką doszło do o s t r y c h zadrażnień i napięć . 5 We wstępnym skalę potrzeb referacie badawczych programowym prof. nad nomadyzmem Szirendyb stepowym objął i uwypukloną k o c z o w n i c z y c h w kształtowaniu c y w i l i z a c j i A z j i Środkowej. S t a n o w i s k o go środowiska i n t e l e k t u a l n e g o chunków sunków z przeszłością, w Azji prof. S z i r e n d y b sięgających przedstawił poprzez protomongolskich Środkowej. L i k w i d a c j a „białych i plam" rolę ludów mongolskie­ pryzmat obra­ wczesnofeudalnych w dziejach Azji sto­ Środko­ w e j — j a k to określił prof. S z i r e n d y b zgodnie z założeniami m o n g o l s k i e g o środowiska intelektualnego — winno nastąpić nie tylko w wyniku reinterpretacji dotychczasowych, lecz przede w s z y s t k i m przez znaczne u a k t y w n i e n i e od 20 l a t p r a c n a d s t w o r z e n i e m materiałowej. S z e r o k i h o r y z o n t po­ z n a w c z y d l a badań n a d d z i e j a m i l u d ó w s t e p o w y c h i n a d rolą, jaką o d e g r a l i w for­ mowaniu szerszej b a z y osiągnięć prowadzonych się c y w i l i z a c j i środkowoazjatyckich, utrzymanie dotychczasowych może związków współpracy się utrwalić jedynie poprzez i pełnego p a r t n e r s t w a nauko­ w e g o pomiędzy archeologią, językoznawstwem i etnologią. G d y d o c h o d z i m y do źró­ deł p i s a n y c h współpraca p o s z e r z a się o s t u d i a h i s t o r y c z n e . Gwarantem zabezpieczającym rozwój badań m o n g o l s k i c h w zakresie nomado- logii jest u t r z y m a n i e i poszerzenie kontaktów i współpracy z i n n y m i środowiskami naukowymi. W studiach kultur A z j i Środkowej rejestruje się t r a d y c y j n e związki z nauką rosyjską i szczególnie m o c n e więzy z nauką radziecką. Wspólne r a d z i e c k o - m o n g o l s k i e e k s p e d y c j e a r c h e o l o g i c z n e , w i d z i a n e od s t r o n y w y n i k ó w , pozwalają także myśleć o k o o r d y n a c j i p r a c z b a d a c z a m i r a d z i e c k i m i działającymi w Kazachstanie, Kirgizji, Buriatii i w Tuwie. M ó w i ą c o związkach n a u k i m o n g o l s k i e j z nauką i n n y c h k r a j ó w prof. S z i r e n d y b wskazał n a zespół wspólnych korzyści płynących z w z a j e m n y c h kontaktów. Będą one różne, np. w w y p a d k u współpracy z I r a n e m , A f g a n i s t a n e m i I n d i a m i , i i n n e z nauką K r a j ó w D e m o k r a c j i L u d o w e j , Francją, A n g l i ą c z y N i e m c a m i . W przemówieniu 1 znaczeniu nauk Jakkolwiek — 5 programowym etologicznych mówił profesor w — prof. Szirendyb sporo m i e j s c a poświęcił studiach specyfiki kulturowej sympozjum „Le M o n d e " określa sytuację „ n o w y m Azji poświęcone j e s t w c z e s n y m Bandungiem". roli Środkowej. okresom �240 KRONIKA h i s t o r i i l u d ó w k o c z o w n i c z y c h , n i e m n i e j w s t u d i a c h s w o i c h przywiązujemy z n a c z e n i e do badań i c h h i s t o r i i od średniowiecza do n a s z y c h d n i . wielkie W t y m m i e j s c u z a z n a c z m y , że wspólne m o n g o l s k o - p o l s k i e b a d a n i a e t n o g r a ­ f i c z n e i s o c j o - e t n o g r a f i c z n e p r o w a d z o n e są w M o n g o l i i od l a t dziesięciu. O g ó l ­ n y m , długofalowym p r z e d m i o t e m b a d a ń objęte zostały p r z e d e w s z y s t k i m p r a w i d ł o ­ wości a d a p t a c j i t r a d y c y j n e j k o c z o w n i c z e j k u l t u r y p a s t e r s k i e j do w y m o g ó w w s p ó ł ­ czesnej c y w i l i z a c j i i m o d e l u nowoczesnego państwa s o c j a l i s t y c z n e g o . Określony z e ­ spół o p r a c o w y w a n y c h tematów pozwolił n a wstępne p o d s u m o w a n i a i uogólnienia w c e l u k o n f r o n t a c j i p r z e b i e g u przeobrażeń k u l t u r y w przeszłości i obecnie. Znalazło to swój w y r a z w o p r a c o w a n i u r e f e r a t u n a s y m p o z j u m w U ł a n B a t o r , pt. Moderni­ zacja Mongolii w dwóch ustrojach politycznych . 6 Witold Dynowski IX INTERNATIONAL CONGRESS OF ANTHROPOLOGICAL AND ETHNOLOGICAL SCIENCES, W CHICAGO d n i a c h 28 s i e r p n i a do 8 września 1973 r. odbył się w dowy Kongres N a u k Antropologicznych U S A I X Międzynaro­ i Etnologicznych. Program dał się z dwóch części: właściwych s e s j i k o n g r e s o w y c h w Kongresu skła­ d n i a c h o d 1 do 8 w r z e ­ śnia w C h i c a g o o r a z z d w u d z i e s t u k o n f e r e n c j i p r z e d k o n g r e s o w y c h , głównie w d n i a c h 28-31 sierpnia, zlokalizowanych przedkongresowe g r a f i c z n a (sesja w M i l w a u k e e ) , urbanizacji w różnych ośrodkach uniwersyteckich. Zebrania poświęcone były w y b r a n y m t e m a t o m t a k i m , j a k muzeologia etno­ p r o b l e m o m f o l k l o r u (sesje w B l o o m f i e l d i C h i c a g o ) , (sesje w k i l k u u n i w e r s y t e t a c h Stanów Z j e d n o c z o n y c h i K a n a d y ) , a n t r o ­ pologii f i z y c z n e j itp. Gromadziły mniejszą liczbę osób niż właściwe sesje K o n g r e s u , toteż miały c h a r a k t e r roboczy, dawały możliwość s z e r s z e j i b a r d z i e j s p e c j a l i s t y c z n e j d y s k u s j i . W n i o s k i z k o n f e r e n c j i zostały p r z e k a z a n e o d p o w i e d n i m s e k c j o m K o n g r e s u . Kongres w C h i c a g o zgromadził około 3000 uczestników, był więc w d o t y c h c z a s o w e j h i s t o r i i Kongresów , p r z y c z y m wzięli w 1 m a l z całego świata . W 2 delegacje największym n i m udział u c z e n i n i e ­ porównaniu z K o n g r e s e m w T o k i o szczególnie l i c z n e były A m e r y k i Łacińskiej o r a z A f r y k i , j a k również I n d i i i krajów indonezyj­ s k i c h . Dość l i c z n e były p r z e d s t a w i c i e l s t w a krajów z a c h o d n i o e u r o p e j s k i c h o r a z k r a ­ j ó w s o c j a l i s t y c z n y c h . Z t y c h o s t a t n i c h n a j l i c z n i e j s z a była d e l e g a c j a przewodnictwem pod J . W. B r o m l e j a dyrektora Instytutu Etnografii A N przewodnictwem mitetu Narodowego antropologa prof. Т. Unii Nauk radziecka pod Z S R R i polska Dzierżykray-Rogalskiego s e k r e t a r z a K o ­ Antropologicznych i Etnologicznych w Polsce. Z środowiska etnograficznego brało w n i e j udział s i e d e m osób . 3 8 W. D y n o w s k i , tycznych, 1 Modernizacja Mongolii w dwóch ustrojach społeczno-poli­ [w:] S t u d i a m o n g o l s k i e , W r o c ł a w 1973. Por.: A. Antropologicznych i Etnologicznych w Moskwie Kongresie Nauk Międzynarodowy 3-10 VIII Etnologia t. 9: 1965, s. 186 п., oraz W. D y n o w s k i , Międzynarodowym VII K u t r z e b a - P o j n a r o w a , japousfca jej Antropologicznych Kongres Nauk 1964, „Etnografia P o l s k a " , obraz na VIII i Etnologicznych w Tokio, s t a n i e podać, gdyż w mate­ „Etnografia P o l s k a " , t. 14: 1970, c z . 1, s. 103 n . 2 Dokładnej liczby uczestników n i e jesteśmy w riałach k o n g r e s o w y c h n i e otrzymaliśmy l i s t y uczestników. 1 ska, M. D r J . K . M a k u l s k i , prof. A . K u t r z e b a - P o j n a r o w a , doc. B . Kopczyńska-Jawor- d r K . P i e t k i e w i c z , d r B . K o h u t n i c k i , m g r K . Skłodowska-Antonowicz Znamierowska-Prüfferowa. grafów W programie polskich: A. Kutrzeby-Pojnarowej, w a l e w s k i e g o i K . Skłodowskiej-Antonowicz Kongresu było pięć referatów B . Kopczyńskiej-Jaworskiej, oraz A. i prof. etno­ Z. M . K o ­ Kunczyńskiej-Irackiej. �241 KRONIKA Organizacja Kongresu spoczywała w rękach Komitetu Wykonawczego Unii, którego przewodniczącym był prof. S o l T a x z U n i w e r s y t e t u C h i c a g o , a s e k r e t a r z e m g e n e r a l n y m prof. L a w r e n c e K r a d e r z K a n a d y ( U n i w e r s y t e t Waterloo, O n t a r i o ) . B e z ­ pośrednim o r g a n i z a t o r e m Program K o n g r e s u był między i n n y m i U n i w e r s y t e t C h i c a g o . k o n g r e s u obejmował p o n a d d w a tysiące referatów o m a w i a n y c h w 106 s e s j a c h . O b r a d y odbywały się w c z t e r e c h równoległych z g r o m a d z e n i a c h , p r z y c z y m 4 n a dyskusję w j e d n e j s e s j i p r z e z n a c z a n o n a ogół d w i e godziny (tylko n a w y b r a n ą problematykę metodologiczną p r z e z n a c z o n o c z t e r y godziny). Każda s e s j a miała w y ­ znaczonego przez przygotowywali organizatorów i prowadzili każdego był p o w i e l o n y . Kongresu przewodniczącego i sekretarza, którzy dyskusję. R e f e r a t y n i e były c z y t a n e , gdyż pełny tekst Przewodniczący sesji z w o ł y w a ł wcześniej z e b r a n i e r e f e r e n ­ 5 tów danej sesji, n a którym o m a w i a n o organizację d y s k u s j i , u s t a l a n o formę zagaje­ n i a o r a z listę p i e r w s z y c h dyskutantów. Miało to zapewnić należyty poziom i r z e c z o ­ wość d y s k u s j i . O r g a n i z a c j a t a przyczyniła się niewątpliwie do s p r a w n e g o przebiegu dyskusji, rozprowa­ dzone jednakże w przed związku z t y m , że n i e w s z y s t k i e r e f e r a t y Kongresem lub nawet w dniach Kongresu zostały poprzedzających dyskusję w danej s e k c j i , d y s k u t a n c i często n i e z n a l i treści w s z y s t k i c h p r z e d s t a w i o n y c h ratów i d y s k u s j a toczyła się w w zagajeniu, dowała, piewszym rzędzie wokół problematyki refe­ poruszanej a nie w przedstawionych n a Kongres referatach. Sytuacja t a spowo­ że zasadniczo słuszna koncepcja organizacyjna nieczytania referatów spotkała się z l i c z n y m i głosami k r y t y k i ze s t r o n y uczestników. Druga przerw innowacja organizacyjna polegała n a t y m , że o b r a d y toczyły się bez p r z y zmieniających się t y l k o przewodniczących s e s j i t e m a t y c z n y c h po 8 do 12 godzin dziennie. D a w a ł o to możliwość m a k s y m a l n e g o w y k o r z y s t a n i a c z a s u t r w a ­ n i a K o n g r e s u , w y m a g a ł o j e d n a k o d uczestników ogromnego wysiłku i n t e l e k t u a l n e g o i fizycznego. Oprócz dyskusji w sesjach program Kongresu przewidywał festiwal filmów e t n o g r a f i c z n y c h , w c z a s i e którego p o k a z a n o historię f i l m u etnograficznego o r a z n o w e f i l m y w y p r o d u k o w a n e w ciągu o s t a t n i c h dziesięciu lat. Ogółem w ciągu 6 d n i z a p r e ­ z e n t o w a n o ponad sto filmów w y p r o d u k o w a n y c h zarówno p r z e z l a b o r a t o r i a naukowe, j a k i wytwórnie k o m e r c y j n e . 6 Specjalną skiej" pozycję programu nicznych składających „studium k u l t u r y się n a ludność współczesnych g r e s u p r z y współudziale wali K o n g r e s u stanowiło amerykań­ polegające n a z a p o z n a n i u uczestników K o n g r e s u z życiem różnych grup e t ­ filmy działaczy o d p o w i e d n i c h t e l e w i z y j n e obrazujące problemy Stanów. społeczności każdej grupy Organizatorzy Kon­ e t n i c z n y c h przygoto­ etnicznej, jeden dzień Kongresu przeznaczono n a zwiedzanie dzielnic Chicago zamieszkiwanych przez po­ szczególne g r u p y o r a z n a s p o t k a n i a uczestników K o n g r e s u z p r z e d s t a w i c i e l a m i t y c h grup . 7 W i c z a s i e t r w a n i a K o n g r e s u c z y n n a była w y s t a w a p u b l i k a c j i e t n o l o g i c z n y c h (głównie krajów anglosaskich) oraz w y s t a w a antropologicznych artystycznych w y r o ­ b ó w rękodzieła, m a l a r s t w a i g r a f i k i l u d o w e j połączone z e sprzedażą. Do 4 d y s p o z y c j i uczestników K o n g r e s u o d d a n a Pozytywną stroną organizowania obrad była c z y t e l n i a , w tylko w której, z n a j d o - czterech grupach było to, że w s z y s t k i e o b r a d y w s e s j a c h były tłumaczone n a języki kongresowe. 5 Każdy z uczestników K o n g r e s u mógł otrzymać nieodpłatnie 20 referatów. 6 Z żalem należy stwierdzić, że zabrakło n a K o n g r e s i e filmów p o l s k i c h . 7 Program dawał możliwość z w i e d z e n i a j e d n e j z następujących d z i e l n i c : chiń­ skiej, I n d i a n amerykańskich, ukraińskiej, japońskiej, polskiej, s k a n d y n a w s k i e j , l i t e w ­ skiej, g r e c k i e j , żydowskiej, włoskiej, meksykańskiej 16 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X V I I I , z. 2 oraz kilku murzyńskich. �242 KRONIKA wały się w s z y s t k i e r e f e r a t y biuro Library ryjnych kongresowe Anthropological p u b l i k a c j i , służyło wraz Research z materiałami Group, wskazówkami które ilustracyjnymi oraz udostępniało bibliograficznymi katalogi se­ i biograficznymi oraz udzielało bieżących i n f o r m a c j i . 8 W r e s z c i e K o n g r e s o w i towarzyszyło s z e r e g d o d a t k o w y c h a t r a k c j i w postaci z w i e ­ d z a n i a muzeów C h i c a g o o r a z t r z e c h s p e k t a k l i : amerykańskiego k o n c e r t u 9 folklory­ stycznego p r z y g o t o w a n e g o p r z e z S m i t h s o n i a n I n s t i t u t p r z y współudziale A l a n a L o m a x a , specjalnie skomponowanej z okazji K o n g r e s u opery G i a n C a r l o 10 Menottiego, pt. T a m u - T a m u , o r a z występów chóru dziecięcego z C h i c a g o . Trudno jest w krótkim problematyki kongresowej, artykule sprawozdawczym wiernie przedstawić całość t y m b a r d z i e j że p o z a k o m p l e t e m n a d e r zwięzłych s t r e s z ­ czeń referatów n i e d y s p o n u j e m y w c h w i l i obecnej pełnymi materiałami informują­ cymi o dorobku n a u k o w y m Kongresu Kongres many odbywał cultures), łecznego i się pod hasłem „Jeden rodzaj, t e m a t y k a zaś obejmowała p r o b l e m y kulturowego rozwoju człowieka, miejsca i roli kultury tradycyjnej poświęconych było problematyce wiele kultur" (One różnic i podobieństw ( n a ogólną liczbę j a k spo­ kulturowych, w e współczesnym świecie. Najwięcej etnologicznej species, zarówno fizycznego, referatów 106 s e s j i tylko 7 dotyczyło p r a h i s t o r i i , 29 antropologii f i z y c z n e j i demografii, aż 70 antropologii łecznej i k u l t u r o w e j ) n liczbę referatów zgłoszono n a s e s j e poświęcone t e m a t y c e s z e r o k o pojętego wraz spo­ . W ś r ó d problemów p o r u s z a n y c h p r z e z t e ostatnie największą folkloru z dyskusją n a d jego m i e j s c e m w e współczesnym świecie (214 referatów), p o ­ nadto n a s e s j e poświęcone k u l t u r o w y m d e t e r m i n a n t o m języka i jego r o l i w k u l t u r y i s y s t e m i e k o m u n i k a c j i (180 referatów), p r o b l e m o m n i a (94 referaty) o r a z społecznej i gospodarczej rozwoju etnicznego zróżnicowa­ d y s k r y m i n a c j i różnych grup e t n i c z ­ n y c h (98 referatów). 91 referatów poświęconych było p o z y c j i k o b i e t w społeczeństwie o r a z p e r s p e k t y w o m r u c h u kobiecego. Jeśli chodzi podejmowało o klasyczną problematykę problematykę kultów (83 etnologiczną, referaty) p r z e m i a n poszczególnych kontynentów i l u d ó w oraz to najwięcej referatów charakterystyki i (połudn. A z j i — obrazu 60 ref., A f r y k i — 53 ref., E u r o p y — 63 ref., o b s z a r u Himalajów — 42 ref., kręgu podbiegunowego — 31 ref., P o l i n e z j i i M i k r o n e z j i — 15 ref., Mełanezji — 13 ref., A u s t r a l i i i T a s m a n i i — 4 ref.). Szczególną uwagę poświęcono etnologii m o r s k i e j (42 referaty). Wśród problemów metodologicznych n a czoło wysuwały się rozważania s t o s o w a n i e m metody m a r k s i s t o w s k i e j w etnologii (23 referaty) p o d e j m o w a n e w dużym stopniu przez zmiany kulturowej etnologów zachodnioeuropejskich, adaptacji n y m p e r s p e k t y w o m t e o r e t y c z n y m współczesnej, d a w n e j 8 W 9 10 czasie Kongresu of Anthropology) Field badania i procesów u r b a n i z a c j i (52 referaty), społeczności g m i n n e j współczesnych p r z e m i a n (48 referatów), k u l t u r o w e j (Directory problematyka Museum gromadzono of Natural Przedstawiono W i r g i n i i , Południowej również noty w y d a w a n e g o przez Current występy History i Museum obrazujące folklor K a r o l i n y , Georgii, Alabamy, (28 referatów), i przyszłej etnologii do rejestru nad zresztą i jej głów­ (59 r e - antropologów Anthropology. of Science stanów: and Industry. Kentucky i zachodniej Mississippi, Luiziany, A r k a n z a s i Nowego Meksyku. 11 Referaty kongresowe będą o p u b l i k o w a n e logy p r z e z h o l e n d e r s k i e w y d a w n i c t w o 12 Rada Stała utrzymywania w U n i i obradująca programie łego nią z a i n t e r e s o w a n i a . w 1974 r. w s e r i i W o r l d Anthropo­ Mouton. w czasie Kongresu kongresu problematyki rozważała nawet celowość prehistorycznej wobec t a k m a ­ �243 KRONIKA feratów). O s o b n e chologii m i e j s c e zajmowała p r o b l e m a t y k a (93 referaty). muzeologii Uderzająco mało ( o m a w i a n o j e co p r a w d a było p s y c h o l o g i i społecznej i referatów n a osobnej sesji poświęconych etnopsy- problemom przedkongresowej) oraz do­ kumentacji i informacji naukowej w dziedzinie n a u k antropologicznych. Wnioski z dyskusji w sesjach i z konferencji k a z a n e do o p r a c o w a n i a plenarnego zebrania K o n g r e s u . 1 3 1 (Urgent Komisja wej Odnośnie do p r o b l e m a t y k i Anthropology) przedstawiła K o n g r e s o w i dawczych i publikowania poświęcona 14 propozycję Current go w nych przy pomocy grona zasygnalizowała potrzebę standardowych zostały prze­ etnologa: dokumentacji kulturo­ bieżącego r e j e s t r u p r a c w gromadzenia naukowców filmom ba­ infor­ s p e c j a l n y m ośrodku i s t y ­ ekspertów — j a k i specjalne przez stawianych interesującej Ponadto badawczych badaczy, opracowania wymagań prowadzenia międzynarodowego zarówno p r z e z i n d y w i d u a l n y c h pilnej Anthropology. m a c j i o istniejących p i l n y c h p o t r z e b a c h mulowanie przedkongresowych s p e c j a l n y m k o m i s j o m , które przedstawiły j e do a k c e p t a c j i i etnologicznym badań prowadzo­ instytucje. Wreszcie filmowców tak, a b y pewnych były przy­ d a t n e do celów b a d a w c z y c h . 4 (Visual Komisja ponowała filmowej Anthropology) poświęcona w i z u a l n e j 15 opracowanie w pierwszym rzędzie światowego również potrzebę s t w o r z e n i a sów f i l m o w y c h metody powszechnie oraz rozpowszechniania dostępne. P o n a d t o wśród etnologów, a n a u k o w e j stworzenia światowych archiwum tych Komisja komitetów, bibliograficznych nauk tak, aby zapi­ stały danych z zakresu wizualnej w które d l a potrzeb przystąpiły do antropologii, antropologicznych, dyskusji słownika problemów dokumentacji do p r a c naukach antropologicznych 16 się filmowych p r o b l e m a t y k i etnologicznej w ś r ó d filmowców. W centrów 5 dokumentacji szereg etnograficznych filmów postulowała potrzebę n a u c z a n i a t e c h n i k p o n o w a n o , a b y spowodować włączenie tego p r o g r a m u histrii zapro­ dokumentacji różnych rodzajów k u l t u r , z e szczególnym położeniem n a c i s k u n a k u l t u r y ginące. Wnioskowała grona dokumentacji programu celu zapro­ UNESCO. powołała ze swojego nad opracowaniem biograficznego mikrofilmowania norm antropologów, źródeł, normalizacji k l a s y f i k a c j i zbiorów m u z e a l n y c h c z y k o m p u t e r y z a c j i itp. Komisja wyraziła chęć zajęcia się w przyszłości s p r a w ą o c e n y publikacji do­ k u m e n t a c y j n y c h z p u n k t u w i d z e n i a i c h przydatności d l a badań. Już w c z a s i e t r w a ­ nia Kongresu członkowie Komisji opracowali które chciałyby w przyszłości wziąć udział w norm graficznych, 6 przedstawiła który pracował dotyczyły głównie s p r a w y kolekcjonerstwa kolekcjonerstwa rzające do e w e n t u a l n e g o wnioski Międzynarodowego n a konferencji ustosunkowania prywatnego. prywatnego zgodne jest o n o z etyką 1 3 dwóch ankiet dla osób, projekt bibliograficznych. Komisja jącego projekty j e j p r a c a c h o r a z opracowała Komitetu przedkongresowej. się środowiska m u z e a l n e g o Szczególną uwagę zwrócono Etno­ Komitetu do w z r a s t a ­ na zwalczanie wśród pracowników m u z e a l n y c h podkreślając, że n i e ­ zawodową. Komisja zaproponowała pewne włączenia t a k i c h zbiorów p r y w a t n y c h środki zmie­ do zasobów muze- K o m i s j i powołano 10, z czego 4 poświęcone były antropologii sprawom Muzeów Wnioski fizycznej, jedna o r g a n i z a c y j n y m U n i i . D w i e K o m i s j e 7 i 8 poświęcone s p r a w o m nauczania i d y s k r y m i n a c j i n i e przedstawiły wniosków. 14 Przewodniczyła j e j A n n a H o h e n w a r t z A u s t r i i . 15 Przewodniczył jej J e a n Rouch z Francji, garet M e a d z U S A . 16 Przewodniczył j e j H a n s Panofsky. współpracowała z nią ściśle Mar­ �244 KRONIKA alnych oraz omówiła ograniczenia sprawę nielegalnego należytej obrotu dokumentacji dobrami zbiorów kultury. Ponadto muzealnych oraz Komisja sprawę po­ dorobek o b r a d K o n g r e s u nie­ w s z e c h n e j dostępności tej d o k u m e n t a c j i . Jak z powyższego przeglądu widać, o b i e k t y w n y zależnie o d bardzo czesnej nieraz burzliwych problematyce ludów i łecznej k o b i e t c z y k u l t u r o w e j tyczących szych organizacji badań o r a z grup dyskusji w s e s j a c h (sesje etnicznych dyskryminowanych, roli wojen) wyraża się głównie w międzynarodowego wysiłków w naukach antropologicznych w la celu życia polepszenia spo­ stanu informacji i dokumentacji Kopczyńska-Jaworska NAUKOWA HISTORII KONTAKTÓW P O L S K O - R O S Y J S K I C H W DZIEDZINIE WROCLAW, ją Wrocławski ETNOGRAFII, 19-20 I X 1973 Oddział P T L , Zakład H i s t o r i i N a u k i i Techniki PAN oraz Zarząd Wojewódzki T P P R , p r z y c z y m oddzielnie należy odnotować bisty wkład mgr. Antoniego Zgłoszono 17 referatów, aspektu problemu ludów i w Kuczyńskiego w Z S R R , zwłaszcza których z n a k o m i t a większość zaś S y b e r i i . J e s t to t e m a t jeszcze stopniu s z e m u środowisku i h i s t o r y k o m n a s z e j dzieło t y c h dorobek u z n a n y w szewskiego Polaków, którzy włączony tej odegrali rolę dotyczyła jednego niedostatecznie dotąd do h i s t o r i i polskiej pionierską w poznany nauki. w pełni i którzy jest m n i e j z n a n a rola w Na­ znane pozostawili rozwoju Siero­ wiedzy (np. M . C z a p l i c k a , F . K o n , E . P i e k a r s k i , J . T a l k o - H r y n c e w i c z i i n . ) , l u b też b a d a c z y będących z a p o z n a n y m i etnografami zdobytej tylko opisie n a u c e z a pierwszorzędny. O b o k b e z s p o r n y c h n a z w i s k W . t a k i e , których oso­ konferencji. d y s c y p l i n y n i e jest b o w i e m c z y B . Piłsudskiego występują etnograficznej przygotowanie tytułowego, m i a n o w i c i e udziału Polaków w e t n o g r a f i c z n y m niewystarczającym nawet do­ najpilniej­ . KONFERENCJA Zorganizowały pozycji propozycjach naukowegopodjęcia Bronisława POŚWIĘCONA poświęcone w s p ó ł ­ mimo sławy i n n y c h d y s c y p l i n a c h (dotyczy to m i n . t a k i c h orientalistów, j a k J . K o ­ w a l e w s k i i W. K o t w i c z ) . Drugą opisów uszły na lukę w naszej etnograficznych uwagi rozwój badaczy wiedzy wiedzy stanowi (pozostawionych i nie wywarły o l u d a c h , którym dorobek w całej języku poważniejszego były plejady polskim autorów lub nawet poświęcone. R y s u j e żadnego ich specjalistom kwestii mentów, które materiałów wiedzy 17 jako pomocniczego wysunięto n a k o n f e r e n c j i mogą mieć pozostając etnograficznej w materiału propozycję j e s z c z e wartość zapomnieniu źródłowego. opublikowania naukową. Wprawdzie n i e brała udziału w i została powtórzona przez W inne, ostatniej takich frag­ większość tych procesie późniejsze doko­ udostępnie­ tej wypisów które wpływu się p o t r z e b a n a n i a a n a l i z y i c h wartości z p u n k t u w i d z e n i a h i s t o r i i d y s c y p l i n y o r a z nia takich lub rosyjskim), kumulowania badania. Naj- K o m i s j a 10 przedstawiła s z e r e g p r o p o z y c j i o r g a n i z a c y j n y c h zmierzających do u a k t y w n i e n i a p r a c U n i i między z e b r a n i a m i Kongresów. 18 Należy nadmienić, cjalne wydawnictwo że podobnie j a k w latach poprzednich pod redakcją prof. W. D y n o w s k i e g o resowań i dorobek etnografii dana przez I H K M P A N . ukazało się spe­ obrazujące z a k r e s z a i n t e ­ polskiej. P u b l i k a c j a w języku a n g i e l s k i m została w y ­ �245 KRONIKA prawdopodobniej naukowym, więc i c h o p u b l i k o w a n i e może mieć jednak n i e o d e g r a decydującej pomocnicze roli w z n a c z e n i e weryfikujące w poznaniu odniesieniu do p e w n y c h u s t a l o n y c h już wniosków c z y hipotez. Podczas Syberii konferencji wskazywano też na emocjonalny i i n n y c h obszarów Z S R R wynikający aspekt z narodowej polskich przynależności badań badaczy, j a k też h i s t o r y c z n y c h u w a r u n k o w a ń i c h obecności n a obczyźnie. W y d a j e się w s z a k ­ że, iż t e n właśnie aspekt, w porównaniu z poprzednio w s p o m n i a n y m i ( h i s t o r y c z n y m i naukowym), doczekał się pełniejszego o p r a c o w a n i a w skiego Syberyjskie W szlaki referacie dokonanych Z. przez tychczasowym przeprowadzona postępowania. bionej z takiej oceny zastosowaniem Niestety, krytyki gółowością J a s i e w i c z a znalazły Polaków o b s e r w a c j i braku postaci książki A . Kuczyń­ oraz i n n y c h publikacji. się propozycje i badań ludów każda podjęta odpowiednich przedstawione referaty w dotyczące Azji przyszłości rygorów podejmowały próbę w e r y f i k a c j i oceny próba w i n n a i właściwego n i e zawierały w materiału, n i e k i e d y grzeszyły ogólnikowością i rzadko metody radzieckiej. Przy do­ być schematu większości pogłę­ l u b nadmierną s z c z e ­ ustaleń poszczególnych c z y . W y n i k a to w p e w n y m s t o p n i u z faktu, iż w s p o m n i a n a k o n f e r e n c j a była bada­ pierw­ szą poświęconą t a k o b s z e r n e m u p r o b l e m o w i i n i e podlegała ograniczającym i uści­ ślającym k r y t e r i o m , które Referaty konferencji z pewnością winny n i e złożyły się w być z a s t o s o w a n e s u m i e n a generalny przy następnych. obraz stanu pol­ s k i c h badań n a o b s z a r a c h R o s j i , dominowało b o w i e m z a i n t e r e s o w a n i e Syberią. P o ­ nadto kacji zabrakło n i e t y l k o a n a l i z y wartości ich wyników opracowania według naukowe. profesjonalne tych badań, l e c z także próby podstawowego s c h e m a t u — Odrębnemu p o t r a k t o w a n i u r e l a c j e różnego t y p u o r a z materiały spodziewać m e t o d y c z n i e g r o m a d z o n e materiały. B r a k i badań polskiego i c h rozwinięcia, między oraz należy poddać pamiętniki i n i e ­ te wskazują, że t a k ważny t e m a t podjęty p r z e z konferencję miotem zaawansowanych klasyfi­ źródłowe środowiska innymi dzięki n i e był j e s z c z e p r z e d ­ etnograficznego i należy i n i c j a t y w i e ośrodka się wrocław­ skiego, której w y r a z e m była k o n f e r e n c j a . O n e g a t y w n y c h s k u t k a c h d o t y c h c z a s o w e g o nikłego zainteresowania dokonaniami poprzednich generacji polskich badaczy mó­ wił A . Kuczyński w wystąpieniu końcowym. Godny pewne odnotowania referaty wydaje przedstawicieli się fakt, że zasłużenie najwyższą i n n y c h d y s c y p l i n , zwłaszcza tych, ocenę uzyskały którzy pokusili się o s y n t e t y c z n e p r z e d s t a w i e n i e w y b r a n y c h zagadnień. Należy t u wymienić wszystkim J . Róziewicza, Polsko-radzieckie 1939, o r a z T . Słabczyńskiego, Związki Towarzystwem Można kontakty polskich w badaczy etnografii ludów Syberii przede latach z 1918- Rosyjskim Geograficznym. mieć nadzieję, że k o n f e r e n c j a spełni pobudzającą i n t e n s y w n i e j s z y c h studiów n a d w k ł a d e m p o l s k i c h b a d a c z y w radzieckiej, w którym w i n n y towarzyszyć w przyszłości rolę w podsumowujące lub s y m p o z j a . Wówczas i c h c h a r a k t e r będzie w m n i e j s z y m s t o p n i u czy informacyjny, w większym zaś wartościujący rozpoczęciu poznanie ludów sprawozdawczy i k r y t y c z n y . Dążeniem p o w i n n o być z d o b y c i e tego p r z y n a j m n i e j p o z i o m u w i e d z y o d o k o n a n i a c h j a k i osiągnęli już Węgrzy w naszym Polaków, zakresie skromniejszych liczebnie etnograficznych diów s w o i c h rodaków n a o b s z a r a c h Z S R R . Sławoj Azji konferencje Szynkiewicz stu­ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b4e51674e89d761cc2885f4c6799d7f4.pdf f30dd00056176df5e75ada0572c30201 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:836 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:769 Title A name given to the resource Recenzje i artykuły recenzyjne / ETNOGRAFIA POLSKA 1974 t.18 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1974 t.18 z.2, s.247-265 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z J E I A R T Y K U Ł Y R E C E N Z Y J N E „Etnografia P o l s k a " , t. X V I I I z. 2 SEMINARIA AFRYKANISTYCZNE MIĘDZYNARODOWEGO W roku Social 1961 w y d a n a Change in Modern została Africa, INSTYTUTU przez A F R Y K ANI S T Y K I uniwersytet oksfordzki s t a w i c i e l i n a u k społecznych zajmujących się p r o b l e m a m i świata . Jest 1 wieloletnie to dzieło badania; praca zbiorowa której t e m a t y k a z a i n t e r e s u j e niewątpliwie naukowców prowadzących przed­ przeobrażeń współczesnego na kontynencie afrykańskim niektórzy z n i c h do c h w i l i obecnej kontynuują zajęcia ze s t u ­ d e n t a m i afrykańskich uniwersytetów. Ciekawą inicjatywę wydawania prac wygłaszanych n a odbywających się w dzynarodowy Instytut ten, założony zajmuje w się Afrykanistyczny 1926 r o k u badaniem będących Afryce (International i posiadający afrykańskich niejako „zbiorem seminariach naukowych siedzibę w stosunków African serii cuskiej badań Afryki Belgijskiego. nych prac terenowych zachodniej, Badania na obszarach Afryki Londynie, te przyczyniły naukowych, ówczesnych środkowej i się do w y d a n i a przez już l a t W latach d l a podję­ brytyjskich, a także fran­ b. Konga I n s t y t u t szeregu przeobrażeń przedstawia 2 kolonii Mię­ Instytut od wielu finansowe południowej, które poszerzyły znajomość nej . Dużą wartość informacyjno-naukową Institute). społeczno-kulturowych. t r z y d z i e s t y c h jego członkowie u z y s k a l i możliwości i p o p a r c i e cia referatów" podjął Afryki cen­ współczes­ też r e d a g o w a n y przez oma­ w i a n y I n s t y t u t k w a r t a l n i k „Africa" . 3 W roku 1954 z p o p a r c i e m zorganizował konferencję, w zajmujący Afryce, a nencie szybko glądów i się postępujące doświadczeń spotkania Social 1 Change International ed. A i d a n 2 procesy in metod Modern Southall, London się zmian, urbanizacji zagadnień i potrzebna. African Międzynarodowy spotkali problemami specjalistów dyskusję n a d p r o b l e m a m i First której badaczy okazała się b a r d z o c e n n a oficjalnego UNESCO na Studies Makerere presented College, części faktem zagadnienia, i interpretacją umożliwiła materiału terenowego, and discussed Kampala, Marriage and Family the 1959, 1961, O x f o r d U n i v e r s i t y P r e s s , s s . 337. Political African at January Systems ed. A . po­ Afryki pierwszego 1940, c z y African Marriage, konty­ Wymiana Wymienić t u można d l a przykładu t a k i e prace, j a k African and 3 znamienna badania na tym rozmaitych pokrewne ed. M . F o r t e s i E . E . E v a n s - P r i t c h a r d , L o n d o n ship wywołują 4 Konferencja, Africa, Afrykanistyczny prowadzący i uprzemysłowienia . badających Seminar, jakie kulturowych badawczych Instytut naukowcy R. Radcliffe-Brown, Life, London 1950, l u b A System, of Survey Kin­ of ed. A . P h i l l i p s , L o n d o n 1953. „Africa", J o u r n a l of the I n t e r n a t i o n a l A f r i c a n Institute, L o n d o n , Oxford Uni­ praca: The versity Press. 4 Rezultatem Social Sahara, Implications tego s p o t k a n i a of była w y d a n a Industrialization U N E S C O , P a r i s 1956. and pod redakcją Urbanization in D. F o r d e Africa South of the �248 ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E wykazała przydatność tego r o d z a j u i n i c j a t y w y i przyczyniła się do systematycznych seminariów (International African Seminar), zorganizowania omawiających pro­ b l e m y A f r y k i współczesnej . 5 P i e r w s z e z n i c h odbyło się w Ugandzie łecznych zachodzących w k r a j a c h A f r y k i nomicznych następujących pokrewieństwa mie książki pod r o k u 1959 i dotyczyło z j a w i s k oraz zmian w stosunkach na seminarium rozprawy redakcją A. Southalla, który społecznych — zajmującego profesora naukowe socjologii i zostały w y d a n e przewodniczył antropologii owemu społecznej w i dyrektora Wschodnioafrykańskiego daje ogólny przegląd d y s k u t o w a n y c h przeprowadzonych na seminarium kwestii w Afryce wschodniej (Kenia, Tanzania z g r u p o w a n e są t e m a t y c z n i e i omawiają ficzno^społeczne, przemiany wzorów zagadnieniami więzi społecznych wieństwa współczesnych kich for­ pióra A . we i norm kolejno: zachowań; i zmieniającą naukowych . 6 społecznościach dalej autorzy rodziny afrykańskich. Kongo). demogra- zajmują i grup Wachlarz jest b a r d z o s z e r o k i i n i e sposób przedstawić w (osiemnastu) zachodniej Zambia, zagadnienia się funkcją mia­ Społecz­ (część druga) i Uganda), (Rodezja, W. College, Instytutu Badań ( G h a n a , N i g e r i a , Wybrzeże Kości Słoniowej) i środkowej problemów w spotkaniu. Makerere Rozważania te poparte są w y n i k a m i e m p i r y c z n y c h badań t e r e n o w y c h Rozprawy więzi się porównawczą strukturą społeczeństw n i l o t y c k i c h i socjologią s t a afrykańskiego, nych — eko­ omawianych P r a c a składa się z d w u części. P i e r w s z a , systematyzująca zagadnienie, Southalla spo­ pod w p ł y w e m p r z e m i a n n a t y c h t e r e n a c h . Rozpatrywało ono z a g a d n i e n i a i sąsiedzkich obszarów. P r z e d s t a w i o n e w tropikalnej się pokre­ omawianych tym miejscu wszyst­ opracowań dotyczących r o z m a i t y c h obszarów i przedstawiających c h a r a k t e r z m i a n zachodzących w indywidualnych społecznościach. Generalizując — p r a c a o m a w i a w p ł y w y , j a k i e współczesne p r z e m i a n y e k o n o m i c z n e łączące się z r o z ­ wojem miast wybranych i przemysłu w y w i e r a j ą obszarów Afryki. k o w y c h z a j m u j e się p r o b l e m a m i stem, a także z a g a d n i e n i a m i n a życie Stosunkowo wiele zbiorowości wiejskich dotychczasowych i miejskich opracowań nau­ n o w o powstających ośrodków m i e j s k i c h , i c h w z r o ­ m i g r a c j i , i c h k i e r u n k u i stopnia natężenia. Należałoby j e d n a k zwrócić baczniejszą u w a g ę n a rolę i o d c z u c i a j e d n o s t k i , wynikające z zała­ mania tradycji Centrami towarzyszącego takich zmian gwałtownym są z w y k l e przemianom miasta, osiedla przy tacje. S o u t h a l l p r z y p o m i n a , iż n i e w y s t a r c z a p r o w a d z e n i e dobnych ośrodkach z a t r u d n i e n i a , trzeba chodzącymi w małych społeczno-gospodarczym. k o p a l n i a c h c z y też także zastanowić się n a d z j a w i s k a m i z a ­ społecznościach plemiennych, będących w większym s t o p n i u pod i c h w p ł y w e m — przede w s z y s t k i m poprzez powodują społeczności. zachwianie produkcyjnym wiejskich. 5 Secretariat Do się Scientists of UNESCO), roku problemom: 1968 Social tych z przewagą takie biograficzne z p r a c y Social e wiąże Migracje Notki równowagi mają plan­ badań w m i a s t a c h i po-, Odpływ dzieci, kobiet zwykle charakter dotyczące uczestników specializing in African mężczyzn i starców okresowy, seminariów studies mniejszym czy migracje, w wieku zbiorowościach niemniej naukowych {Directory które w powodują pochodzą prepared by the U N E S C O , Paryż 1963. zorganizowano Change in 9 Modern (1960), A f r i c a i n S y s t e m s of T h o u g h t seminariów Africa (1959), poświęconych African następującym Agrarian Systems (1960), T h e H i s t o r i a n i n T r o p i c a l A f r i c a (1961), Islam in Tropical Africa (1964), T h e N e w E l i t e s of T r o p i c a l A f r i c a (1964), C h r i s t i a ­ nity (1965), I d e a s in Tropical Africa and Procedures (1966), L a n g u a g e U s e a n d S o c i a l C h a n g e , P r o b l e m s R e f e r e n c e to E a s t e r n A f r i c a (1968). i n African Customary Law of M u l t i l i n g u a l i s m w i t h S p e c i a l �249 ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E poważne zmiany Migrujący w tali w s t r u k t u r z e demograficznej, poszukiwaniu pracy mężczyźni w j a k i społecznej większości miast wypadków i wsi. zachowują ścisłą więź z r o d z i m y m i t e r e n a m i , n i e wiążąc n a stałe s w e g o l o s u z m i a s t e m , które s t a n o w i p r z e d e w s z y s t k i m źródło z a r o b k u . Na t e r e n a c h A f r y k i S o u t h a l l rozróżnia d w a t y p y miast. D o p i e r w s z y c h (typ A ) zalicza dawno powstałe, stosunkowo wolno wzrastające ośrodki, których trzon s t a n o w i ludność t u b y l c z a , zamieszkała o d w i e l u pokoleń. Ludność t a posiada w p o ­ bliżu m i a s t ziemię uprawną, a głównym zawodem Są to więc m i a s t a o p r z e w a d z e nej gospodarce. homogenicznej często j e s z c z e b y w a ludności i z w y k l e rolnictwo. samowystarczal­ Z a l i c z a m y do n i c h w i e l e m i a s t A f r y k i z a c h o d n i e j , j a k np. Oshogbo, Koforidua c z y Lagos. Interesującym prawa studium Trade D. M c C a l l a przemian zachodzących and the Role of Wife w t a k i c h ośrodkach in a Modern West jest roz­ African Town, którą z n a j d u j e m y w drugiej — szczegółowej części o m a w i a n e g o dzieła. A u t o r przed­ s t a w i a sytuację w Ghany tradycyjnej społeczności A k a n zamieszkującej terytorium i podział p r a c y , który większość obowiązków związanych z u p r a w ą roli, stanowiącą dawniej podstawę u t r z y m a n i a ludności, p r z y p i s u j e się handlem, one obecnej kobiety co pozwalało na pewne kobietom. Prócz tego zajmowały uniezależnienie tego p l e m i e n i a zamieszkujące obszary finansowe. wiejskie Do chwili trudnią się głów­ n i e u p r a w ą z i e m i , j e d n a k i c h udział w h a n d l u o d g r y w a c o r a z większą rolę. S y t u ­ acja t a wiąże się bezpośrednio (zajmowanej z rozwojem miast, występującym brakiem ziemi pod zabudowę) i możliwością u z y s k a n i a korzyści m a t e r i a l n y c h z e s p r z e ­ daży towarów w ośrodkach, które i c h n i e wytwarzają. Szczególnie w a ż n a jest j e d ­ nak funkcja handlowa wystarczalny Ghany dycji z kobiet w m i a s t a c h , które w r a z z r o z w o j e m gospodarczo zajmuje charakter. Faktem się h a n d l e m , zwłaszcza aktywnego udziału kobiet ilością dostępnej niedostateczną w zawodu przytacza spełniają kwalifikacji — przykład w życiu do uprawy dochodów ziemi — miasta gospodarczym Koforidua tego ośrodka. i one nieco samo­ kobiet rodziny. z której omawia to z t r a ­ W związku czerpały Miasta rolę, zaliczane bardziej osiedla typu jaką przez Autor kobiety Southalla przemysłu uniemożliwia Wyglądem europejskiego. one wykonywania się s z y b k i m w z r o s t e m i heterogeniczną ludnością. a co z a t y m i d z i e gospodarkę samowystarczalną. minają tracą swój większość i p r z y b r a k u k o n i e c z n y c h do gęstość z a l u d n i e n i a łącząca się z s i l n y m r o z w o j e m roli, obecnie trudnią się w zwiększonym s t o p n i u h a n d l e m . ghańskiego do t y p u В charakteryzują iż na terenach miejskich. W y n i k a kształtowaniu korzyści m a t e r i a l n e d l a dobra r o d z i n y innego jest, swoim Przykładowo Duża uprawę przypo­ można tu wymienić t a k i e m i a s t a , j a k S a l i s b u r y , G w e l o c z y N a i r o b i . Charakterystykę jednego z n i c h z n a j d u j e m y Stratification miejski in Gwelo, który s y s t e m społeczny" t u procesy przystosowania o przedstawia s i l n i e rozwiniętej nia przeprowadzono w przyciągało ciami zatrudnienia. Gwelo mężczyzn społeczne powodują zależności pozwoli w swoim migracji rodzaju sezonowej. (Rodezja), powstawanie na utworzenie w „afrykański Obserwujemy którzy opuścili bądź też n a stałe związać się z m i a s t e m . B a d a ­ które j a k o c e n t r u m h a n d l o w e z otaczających Zachodzące Social r o z d z i a l e W. B . S c h w a b a społecznego i a l i e n a c j i Afrykańczyków, społeczność rodzimą, a b y o k r e s o w o słowe w jedyny terenów społecznościach nowych modelów właściwego o b r a z u r o l n i c z y c h dużymi Afryki zmiany zachowań. zaistniałych i przemy­ możliwoś­ ekonomiczno- Uchwycenie zjawisk. tych Współ­ c z e s n e przeobrażenia spowodowały n a przykład ożywienie h a n d l u n a t e r e n a c h w i e j ­ s k i c h , gdzie dotychczas n i e był o n s i l n i e rozwinięty; pobyt w mieście c z y też k o n ­ t a k t z e środowiskiem m i e j s k i m powoduje natomiast powstawanie odmiennych od �250 ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E tradycyjnych potrzeb tracić w p ł y w y szczytną i dążeń. łączące pozycją matki i babki się kobiety niezależne cych korzyści spore W wyniku się z i c h rolą wielu ekonomicznie, materialne, mieszkań itp. P o n a d t o zachodzących w rolnictwie i dzieci. Z kobiety drugiej jednak wyrób zdają pojawiają interesów piwa, się c z y też z a ­ strony trudniące się p r o w a d z e n i e m takich j a k handel, występuje zmian gospodarstwie, dają­ wynajmowanie p r o s t y t u c j a , c o łączy się z e specyficzną sytuacją m i a s t przemysłowych o dużej p r z e w a d z e l i c z b o w e j mężczyzn. Adaptacja kowo. zachodniego modelu regionach, rzucenia w europejskich p r a w I t a k n a przykład w bowiem rodzime lineażu jedna Among the Yoruba, przedstawia w sprawie W na trendy jednakże n i e godziły rodziny. nie się z Często Nigeria. rozprawie N a tle tradycyjnej powstawania Podkreśla rodziny jednak, iż możliwością od­ się A. zwyczajowego. Za­ I z z e t t Family Life rodziny Yoruba i autorka indywidualnego starszych członków wciąż j e s z c z e poważną rodu rolę. małych grup społecznych i w p ł y w u , j a k i posiadają większe s t r u k ­ składowe, to przedmiot dalszych rozważań s y t u a c j i społecznej z n a c z e n i e g r u p p i e r w o t n y c h n a r z e c z grup n i e f o r m a l n y c h innego ulega więzi o s o b i s t y c h autorów rodzaju, c z y też g r u p f o r m a l n y c h ((pokrewieństwa i sąsiedztwa) zdaje pracy. nieco z m n i e j s z e n i u dowego. Jednakże ciągle j e s z c z e w społecznościach afrykańskich wadze się wszystkich poligamię, p r z y c z y m monogamicznej opinie we jeszcze spotyka poślubiona według p r a w a np. w jedna­ rozpowszechnianie r o d z i n a c h chrześcijańskich d o b o r u współmałżonka odgrywają i c h części nowej małej s z e r s z e omówienie domowego. Zagadnienie tury w in Lagos, obecne gospodarstwa kulturowe takim wypadku t e znajdują małżeństwa, izolacją i to n a w e t z żon jest w gadnienia wzory i życia n i e wszędzie przebiegała zachodniej obserwujemy monogarnicznego autorytetu krajach Afryki, i sposobu Afryce typu zawo­ r o l a grup o prze­ się być d l a j e d n o s t k i duża — zwłaszcza n a t e r y t o r i a c h w i e j s k i c h . B a d a c z e p r z e m i a n k u l t u r o w y c h t y c h obszarów stwierdzają, iż a c z k o l w i e k w i n ­ dywidualnych kalnym społecznościach przełamaniu zachodzą żenie z a k r e s u p r a w i obowiązków stwa mają wiejskiej duże z m i a n y , n i e możemy mówić o tego t y p u więzi; można natomiast obserwować mniejsze nieco z n i c h wynikających. znaczenie w Związki t y p u s t r u k t u r z e społeczności i mogą j e tracić n a r z e c z stowarzyszeń innego zawę­ pokrewień­ miejskiej rodzaju, rady­ pewne aniżeli takich jak zrze­ s z e n i a t y p u r e k r e a c y j n e g o c z y związki o p a r t e n a bazie e k o n o m i c z n e j . Ogólnie mówiąc, omawianych autorytet obszarach przebiegał j e d n a k o w o . odgrywają rodziny pewnemu w szerokim osłabieniu, pojęciu jednakże tego słowa n i e wszędzie uległ proces na ten I t a k n a przykład w A f r y c e z a c h o d n i e j więzi pokrewieństwa istotną rolę zarówno w okręgach w i e j s k i c h , j a k i m i e j s k i c h , ponieważ te ostatnie charakteryzują się z w y k l e dominacją mienia. W jak Yoruba i A k a n n i e m a z a s a d n i c z y c h różnic między życiem rodziny wygląda cych takich grupach w ludność ze w emigracyjną. mężczyzn, w y s o k a tów mieście, to z a g a d n i e n i e czy też otaczających c e n t r a c h powstałych Występuje jest mobilność środowiskiem na miejskim. jednego, miasto stosunkowo t u wyraźna dużego tubylczego obszarach. niedawno dysproporcja płci skupiają­ z przewagą ludności i mała i n t e g r a c j a Jednakże w wypadku migracji Inaczej i napływowej i migran­ zarobkowych łączących się z okresową izolacją o d r o d z i n y i p l e m i e n i a t r u d n o stwierdzić kanie Większość więzi wrócić wynikających do r o d z i m y c h z pokrewieństwa. miejscowości w starszym wieku, migrantów a więc ple­ zani­ zamierza prawa i po­ obligacje r o d z i n n e ulegają t y l k o p e w n e m u o k r e s o w e m u z a w i e s z e n i u . Tak w ogromnym skrócie przedstawić można zagadnienia p i e r w s z y m s e m i n a r i u m a f r y k a n i s t y c z n y m . W y d a j e się, iż w a r t o dyskutowane na t u w k i l k u słowach �251 ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E wspomnieć o niektórych z d a l s z y c h spotkań n a u k o w y c h dzynarodowy Instytut Afrykanistyczny, dla prowadzonych pełniejszego przez Mię­ jego dzia­ zilustrowania łalności. D r u g i e z k o l e i s e m i n a r i u m o d b y w a ł o się w 1960 r. i dotyczyło afrykańskich zostały następnie w y d a n e African daktorem tropologii, pologii Agrarian zajmujący własności przez ziemi na przewodniczącego Forde, specjalistycznego profesora w formie jako antropologii zawiera profesor społecznej i profesor afrykańskich jest Pełnił on autorem antro­ funkcję obszernego krótkie słowo wstępne — dyrektora an­ zasad zwyczajny (Leopoldville). seminarium t a m referaty książkowej. R e ­ belgijski społecznej, pracujący Lovanium wstępu. J a k w s z y s t k i e pozostałe i ta p r a c a Darylla oksfordzki organizacji afrykańską, uniwersytecie owego (Kinshasa) w styczniu Przedstawione jest D a n i e l B i e b u y c k , 7 problemami i kulturą kulturowej uniwersytet Systems się Leopoldville systemów a g r a r n y c h . pióra Międzynarodowego Instytutu Afrykanistycznego. Książka ności zawiera ziemi omawiają problemy dernizowanego i grup, a kulturowo rzy dwadzieścia i współczesnych Rozpatrują także k o n f l i k t y obszarach wyrastające z wynikające b r a k z i e m i p r z y wzrastającym wione rozprawy gionach i z środkowej zachodniej (Rodezja, Innym nowych w wydano w Kongo). ekonomicznych i nowych auto­ zmian: prowadzonych Senegal), Praca ( j a k np. k a k a o w z a ­ narzędzi, t e c h n i k itp. P r z e d s t a ­ daje w wschodniej przegląd wybranych przeobrażeń Instytutu re­ (Kenia, Uganda) i s t a n o w i b a r d z o c e n n y materiał Afryki. z gościnności New Redaktorem społeczny, który społecznych zacho­ informacyjny. Afrykanistycznego l i p c u 1964 r o k u s e m i n a r i u m poświęconego kształtowaniu się społeczeństwach The pracę odmiennych własności z i e m i badań t e r e n o w y c h Zambia, i korzystało seminarium. w jednostek tle t r a d y c y j n e j przykładem działalności Międzynarodowego elit w Nigerii współczesnych studia do z m o ­ obowiązków roślin t o w a r o w y c h (Nigeria, G h a n a , r o l n i c t w i e afrykańskim jest zorganizowanie i włas­ Poszczególne p r z e l u d n i e n i u terenów r o l n i c z y c h i związane z t y m przy t y m stosowanie są w y n i k i e m Afryki dzących w a praw przemian A f r y k i tropikalnej. N a zjawiska Afryce), r o z m a i t y c h aspektów afrykańskich. zagadnienia migracje, wreszcie wprowadzenie uprawy chodniej dotyczących krajów związane z z a s a d a m i własności z i e m i i i c h adaptacją rolnictwa. przedstawiają rozpraw przemian Elites of zbioru zajmuje T o szóste uniwersytetu Tropical z w Africa , kolei spotkanie Ibadanie. zawierającą 8 Afryki zachodniej i i jest się l a t później materiały jest P. C . L l o y d , b r y t y j s k i socjolog się z a g a d n i e n i a m i odbyło Kilka tego antropolog wykładowcą socjologii n a u n i w e r s y t e c i e w I b a d a n i e . Praca w etanowi próbę naukowego młodych społecznościach farmerów, ludzi przebadania afrykańskich, zajmujących się wśród handlem, pojawienia się i rozwoju r o z m a i t y c h społecznych pracowników administracji elit kategorii: państwo­ w e j , w r e s z c i e p r z e d s t a w i c i e l i w o l n y c h zawodów. W o b s z e r n e j części wstępnej Lloyd zajmuje wzra­ stającą się charakterystyką współczesnej rolą wykształcenia łeczną, w r e s z c i e funkcją, 7 African International Agrarian African praca zbiorowa 8 Sixth The New i wpływem elity afrykańskiej n a pozycję spo­ jaką spełnia e l i t a w e współczesnym społeczeństwie afry- Systems, Seminar, warunków i jej rozwojem, Studies Lovanium materialnych Presented and University, Discussed Leopoldville, at the January r e d . D. B i e b u y c k , L o n d o n 1963, O x f o r d U n i v e r s i t y P r e s s . Elites Studies International of Tropical African Africa, Seminar at the Presented University of and Discussed Ibadan, 1964, E d . P. C . L l o y d , L o n d o n 1970 (1966), O x f o r d U n i v e r s i t y P r e s s . Nigeria, Second 1960, at the July, �252 ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E kańskim. D a l s z a część dzieła doświadczenia terenowe w odniesieniu do w y b r a n y c h są p r z e d s t a w i o n e nowych przedstawiająca w Afryce, omawia tutaj terytoriów przeobrażenia rozprawy 18 autorów zagadnienia pojawiania tego k o n t y n e n t u . Specjalnie świadomościowe, z j a w i s k a świadomości klasowej. Autorzy omawiają także elity interesujące kształtowania postaw w o d n i e s i e n i u do małżeństwa i życia rodzinnego, powstawania posiadających się n o w e j wreszcie stosunek się procesy przedsta­ w i c i e l i elity do niewykształconych m a s społeczeństwa i k o n t r a s t między z a c h o d n i m stylem życia przyjętym lub przyjmowanym liczną grupę l u d z i , a utrzymującą przez rodzime wykształconą, tradycje stosunkowo zasadniczą częścią nie­ społeczeń­ stwa. Chrześcijaństwo i jego r o l a w Afryce następnym s e m i n a r i u m z o r g a n i z o w a n y m to prowadził tetu w C. G. Baeta duchowny, Ghanie. Zgodnie drukiem przez uniwersytet Książka składa omawia wieku, się pojawienie a także z tropikalnej profesor z tradycją, to t e m a t o p r a c o w y w a n y na w A k r z e w k w i e t n i u 1965 r o k u . S p o t k a n i e studiów r e l i g i o z n a w c z y c h rozprawy oksfordzki w tego s e m i n a r i u m Christianity pracy trzech obszernych części, z in których uniwersy­ wydane zostały Tropical pierwsza, Africa . 9 historyczna, się i r o z p r z e s t r z e n i a n i e chrześcijaństwa w A f r y c e w X I X i X X wydatną rolę, jaką odgrywały misje protestanckie i katolickie w kształtowaniu p o s t a w i dążeń m i e j s c o w e j ludności. Następnie p r z e d s t a w i o n e rola, i jaką spełnia jego s t o s u n e k Yoruba African ono w są p r o b l e m y współczesnego chrześcijaństwa w kształtowaniu do t r a d y c y j n e j codziennego obyczajowości rozważa książki rodzin (np. rozdział wpływ religijnych poświęcona jest przemian współczesnym postawie poligamii); wreszcie do z a s t a n y c h kultów pogańskich n a osobowość trendom Afryce, afrykańskich poświęcony Churches wobec tradycyjnie rozprzestrzenionej p r a c a u k a z u j e s t o s u n e k Kościoła chrześcijańskiego i życia i jednostek. Ostatnia perspektywom część afrykańskiego chrześcijaństwa i zarysowującemu się s e p a r a t y z m o w i Kościoła w A f r y c e . Opracowania run, Nigeria), dotyczą w y b r a n y c h poprzez środkową krajów od A f r y k i z a c h o d n i e j (Zambia i Kongo) aż po (Ghana, Etiopię i Kame­ dostarczają c i e k a w y c h i n f o r m a c j i dotyczących p r z e m i a n k u l t u r o w y c h t y c h obszarów. A c z k o l w i e k przedstawiają one zagadnienie c i e k a w y o b r a z istniejącej w formie wycinkowych omówień, ukazują jednak rzeczywistości. Stąd też p r a c a jest b a r d z o p r z y d a t n a d l a b a d a c z y p r z e m i a n k u l t u r o w y c h współczesnej A f r y k i . O s z e r o k i m w a c h l a r z u zainteresowań Międzynarodowego I n s t y t u t u A f r y k a n i s t y k i świadczy t e m a t innego s e m i n a r i u m , które odbyło się w grudniu es S a l a a m . kształtowania się jedności n a r o d o w e j k w e s t i e wielojęzyczności n o w o powstałych państw afrykańskich. Problem ten nie Dyskutowano był t u istotne z p u n k t u w i d z e n i a dotychczas wielojęzyczności zainteresowania dokładnie rozpoczęły się analizowany, dopiero w omawianego seminarium badania ostatnich latach. Rejonem była A f r y k a wschodnia, Ugandzie szczególności języka j a k o środka i n t e g r a c j i (lub dezintegracji) k u l t u r o w e j w i n n o być p r z e z b a d a c z y p r z e m i a n społeczno-kulturowych w jego r o l i w jącym p r z e d m i o t e m jest z a g a d n i e n i e 9 przykładowo w Zagadnienie venth wybranych zjawisk specjalnego polityki rozpatrywane w systematyczne Dar zagadnienia widzenia językowej 1968 r o k u w International A f r y c e p o d kątem kształtowaniu współcześnie zachodzących p r z e m i a n . I n t e r e s u ­ t e o r e t y c z n y c h rozważań zamkniętych w przyjęcia C h r i s t i a n i t y in i Tanzanii. Tropical African pierwszej części pracy j a k o języka stosowanego a d m i n i s t r a c j i państwowej Africa, Studies Presented Seminar at the University C . G . B a e t a , L o n d o n 1968, O x f o r d U n i v e r s i t y P r e s s . and Discussed of Ghana, April at the jedSe­ 1965, e d . �ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E nego z języków t u b y l c z y c h bądź też pozostawienie wprowadzonego w czasach ko­ lonizacji — wiąże sytuacją wewnętrzną europejskiego. Decyzja w tej s p r a w i e danego społeczeństwa i w y m a g a się częstokroć stosowania z ogólną bardzo rozważ­ nej p o l i t y k i . J a k w s z y s t k i e pozostałe i to s e m i n a r i u m Language zatytułowanego części wstępnej tyką językową 10 jest W . and Social H . Whiteley, uwieńczone zostało w y d a n i e m Change. angielski Redaktorem profesor całości zajmujący i się dzieła autorem problema­ . Zorganizowane minaria Use przez Międzynarodowy s p e c j a l i s t y c z n e stanowią wielki Instytut wkład w Afrykanistyczny rozwój wiedzy naukowe o se­ przemianach społeczno-kulturowych w A f r y c e o s t a t n i c h lat. Uznając cenność tego r o d z a j u wygłaszanych mimo iż jednak, wego, inicjatywy n a Międzynarodowych dysponujemy jedynie kilku przedstawienie nawet I n s t i t u t e będzie tego użyteczne się, iż omówienie Afrykanistycznych przykładami iż z r a c j i walorów, j a k i e p r a c e African wydaje Seminariach tej referatów jest działalności. celowe, Wydaje posiadają, i dużego i c h z n a c z e n i a wąskiego wycinka dla polskich działalności badaczy się nauko­ International zajmujących się proble­ m a m i p r z e m i a n zachodzących w świecie współczesnym. Anna PRACE ZESZYTY NAUKOWE Prace ETNOGRAFICZNE, UNIWERSYTETU etnograficzne szytów N a u k o w y c h ukazują JAGIELLOŃSKIEGO się od 1963 r. w Uniwersytetu Partyka ramach Z. 1-6: 1963-1972 serii wydawniczej Jagiellońskiego. R e d a k t o r e m Ze­ i c h jest M . Gładysz, s e k r e t a r z e m r e d a k c j i Z. Biały. Słowo wstępne M . Gładysza określa profil formującego sposobach „o k i e r u n k u gromadzenia podejmowanych materiałów również o p e w n e j ciągłości w kierownika Tym Katedry samym zajmującym się p r o b l e m a m i badacza kultury Uniwersytetu Dla prof, iż s e r i a kultury platformę o Jagiellońskiego ludowej, wymiany zajmujących artykułów w dra i skupionym ramach etnograficznych się t y m i grup wokół jak pierwszego Moszyńskiego" . l się badaczom Uniwersytetu J a ­ Z g o d n i e z t y m założeniem postawach czytelnika wydaje przez wypowiedzieć poglądów. in­ teoretycznych, i interpretowaniu, Kazimierza ta pozwoli zainteresowaniach lepszego z o r i e n t o w a n i a poszczególnych ich analizowaniu w sześciu t o m a c h Prac a n a l i z a treści z a w a r t e j dla oraz Słowian, zakłada, giellońskiego, i s t w o r z y jako w y d a w n i c t w a działaniu, które zostało w y t y c z o n e Etnografii Redakcja i cele P r a c badań, z a i n t e r e s o w a n i a c h s t a j e się badawczych informacją pracowników zagadnieniami. się c e l o w e poruszających przedstawienie podobną treści problematykę. P o z w o l i to równocześnie n a u k a z a n i e p r o f i l u P r a c . Najliczniejszą zmiany 10 Language Reference national grupę kulturowej. Use to Eastern African and Social Africa, Seminar 1968, ed. W . H . W h i t e l e y , 1 M. G ł a d y s z , stanowią artykuły, których Następnie można wyróżnić Change, Studies at the London prace Problems Presented University autorzy of Multilingualism and Discussed College, 1971, O x f o r d rozważają poświęcone Dar University Słowo wstępne, z. 1: 1963, s. 5-7. metodyce with at the ninth es Salaam, Press. problem badań Special Inter­ December �254 ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E etnograficznych, historii nauki dalej artykuły poprzez poruszające ukazanie zagadnienia rozwoju dyscypliny stanowiące p r z y c z y n e k do etnograficznej, umieszczane wych, są sprawozdania zasobach informujące o a r c h i w a l n y c h i działalności ostatnią Pracach grupę tworzą p r a c e poświęcone m u z e a l n i c t w u . P o n a d t o w podejmowanych dydaktycznej zaś etnograficznych badaniach Katedry tereno­ Etnografii Sło­ wian. Problem tłumaczenia z m i a n y k u l t u r o w e j czą, staje się p u n k t e m wyjścia c z y c h . Łączy się o n ściśle z rozważaniami tury i sposobami istnieją różne widzenia możliwości przyjmowania różnych ma w etnografii rangę teoriopoznaw- p r z y o c e n i e poszczególnych szkół i p o s t a w b a d a w ­ możliwości definiowania punktów nad przyjmowanymi określeniami kul­ j e j a n a l i z y . N i e j e s t też bez z n a c z e n i a , iż zmian widzenia kulturowych, przy ustalaniu a co za t y m idzie konkretnego przedmiotu obserwacji . 2 Przedmiotem nego s y s t e m u rozważań wywołane mogą być wpływem zmiany zachodzące czynników w obrębie rozpatrywa­ lub w następstwie wewnętrznych działania i n n y c h systemów. Można j e też rozpatrywać w r o z w o j u w ujęciu s t a t y c z n y m (przekrojowym). artykułów z a m i e s z c z a n y c h w Pracach Autorzy społeczności historycznym lub lokalnych reprezentujących ukazują z m i a n y poprzez różne struktury analizę gospodarczo-społeczne oraz tradycje kulturowe. Skutki na kontaktów terenach kulturowych pogranicza ukazane etnicznego, są etnicznie, a różnych k u l t u r o w o , rozdzielonych wymi, także zbiorowości a n a przykładzie w następnie aspekcie dla grup granicami lokalnej, zmian występujących społecznych jednolitych administracyjno-państwo- gdzie współżyją grupy po­ chodzące z różnych terenów P o l s k i . Problemem zapożyczeń kulturowych n y m dwóch regionów z a j m u j e n i c z n e są szczególnym rodność elementów polem obserwacji t a m występujących zapożyczeń. O b s e r w a c j e ujawniających się M . Gładysz. A u t o r c z y n i o n e były procesów i stąd przez się dyfuzji płynąca autora n a pograniczu stwierdza, etnicz­ iż p o g r a n i c z a ze względu wyjątkowa et­ n a różno­ skłonność n a terenie B e s k i d u do Śląskiego, a przedmiotem, szczegółowej a n a l i z y są d r u k i dewocy j n e . 3 Zagadnieniem zapożyczeń z a j m u j e badania we wództw, łódzkiego państw, niemieckiego zależnie od kulturowe wsiach daje konieczne Por. Z. do pasie granicznym wojną Częstotliwość grupy zajmujący nasuwa kontaktów społecznej i stąd się r e f l e k s j a się omawianą uchwycenie również zmian tłumaczeniu rodzinnej . 4 realizowanych zapożyczenia Na marginesie jakie tym przypadku w obrębie niektórych Nawrót wy­ każdej ograniczeniach kulturowej, t. 13: 1969 z. 1, s. 25-41; J . S z c z e p a ń s k i , dwóch z trudnościami, następujących zmiany woje­ obrębie różnie związana O w prowadząca różnych wynikające problematyką. W Szyfelbejn-Sokolewicz, w dwóch usytuowanych n a przykładzie obrzędowości funkcjonalizmu-strukturalizmu Polska", w a przed polskiego. Mendrali-Kozieł etnograf 2 i autorka napotyka się obecnie i opolskiego, przynależności badała artykułu A . leżących się również A . Mendrala-Kozieł „Etnografia teorii ewolucji, „Łódzkie S t u d i a E t n o g r a f i c z n e " , t. 9: 1967, s. 23-32. 3 M. Gładysz, Z zagadnień procesólo kulturowych Konsekwencje kulturowe pogranicza etnicznego, z. 6: 1972, s. 7-41. 4 A. pogranicza Mendrala-Kozieł, łódzko-opolskiego w XX wieku, z. 4: 1970, s. 47-63. kontaktów ludności �255 ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I RECENZJE z kontaktujących się grup, które w y w o ł a n e można b o w i e m j e d n o z n a c z n i e zachodzących w samych są c z y n n i k a m i urbanizacyjnymi, opisać skutków zapożyczeń n i e uwzględniając grupach. Temu zagadnieniu żytej u w a g i , a s z k o d a , gdyż byłoby o n o ilustracją autorka nie zmian n i e poświęciła działania mechanizmów nale­ zmiany w obrębie b a d a n e g o układu. Podnosi dysz w Autor natomiast konieczność w i d z e n i a a r t y k u l e poświęconym z a s a d o m poszukuje odpowiedzi mywanie się odrębności artystycznej, mimo należy w g a u t o r a taktów, tych dwóch nurtów procesu M. 5 n a istotne p y t a n i e : j a k i e c z y n n i k i w p ł y w a j ą regionalnych niwelującego Gła­ kształtowania się regionów a r t y s t y c z n y c h . w zakresie kultury procesu urbanizacji społecznej na utrzy­ i twórczości i t e c h n i z a c j i . Poszukiwać i c h w odmienności w a r u n k ó w środowiskowych, t y p i e i r o d z a j u rozmaicie przebiegających w różnych o k r e s a c h kon­ historycznych. Autor wy­ raża również sąd, formułując go j a k o dyrektywę badawczą, iż konieczną jest rzeczą widzenie problemów twórczości t u r y właściwej b a d a n e m u Zmianę pojmowaną przykładzie dzenia wybranej artystycznej jako skutek zbiorowości g r u p ludnościowych. grupy. T. powiązaniu Możliwość badania poświęca temu trzema fazami. styczności zachowań i w y r ó w n y w a n i e się odpowiadających faza związana z pod kul­ rozpatrywać względem istnieje zagadnieniu systemu ostatnia na można tego z j a w i s k a rastanie oraz z całokształtem zamieszkały o b o k siebie integracji przebiega społecznych kultur niejednorodnej światowej Dobrowolska S t w i e r d z a o n a , że proces „zderzenia" lokalnej O p o l s z c z y z n y , gdzie p o I I w o j n i e kulturowo w środowisku l u b g r u p i e społecznej. t l e różnych potrzeb; przeobrażeniami na terenie dalekie dwa na pocho­ sobie artykuły . 6 J e d n a z n i c h to n a ­ druga — ujednolicenie i m wzorów świadomości, kulturowych prowadzącymi do u j e d n o l i c e n i a ocen, n o r m i wartości. Jednym rowa, z która aspektów złożonego rozpoczyna się od procesu proces w r a s t a n i a repatriantów z e w s c h o d u przedmiotem szczegółowej przystosowania zaaprobowania analizy nowego jest adaptacja otoczenia. kultu­ Ten właśnie w p r z e s t r z e n n e r a m y w s i opolskiej przeprowadzonej w jednym z jest wymienionych artykułów. Jak zmiany wspomniano wyżej, zachodzące w ków. T e z k o l e i przemiany kulturowe obrębie s y s t e m u , który określa szereg czynników dokonywać się mogą można określić j a k o poprzez układ egzo- l u b e n d o g e n i c z n y c h w stosun­ stosunku do układu. Tym zagadnieniem, rów, analizując darki w chłopskiej gospodarce micznej w które w i ą ż e się z teorią potrzeb, konkretne w układy. Z. Biały o m a w i a X I X w. na drobnotowarowej terenie oraz zajmuje się k i l k u zmiany w charakterze Małopolski . 7 charakteryzuje Wyróżnia środki różne „sektory" działalności poszczególnych s e k t o r a c h . C z y n n i k i e m zmieniającym auto­ gospo­ układ są ekono­ warunki e k o n o m i c z n e , które z k o l e i w p ł y w a j ą n a z m i a n y w k u l t u r z e . A u t o r podkreśla w a g ę 5 M. Gładysz, stycznych, e T. pozycja Dobrowolska, analizy, patriantów 7 Z. gospodarce Z zagadnień kształtowania się ludowych regionów arty­ opolskiej, Pro­ z. 4 : 1970, s. 7-27. na wsi opolskiej, Biały, Niektóre drobnotowarowej 1967, s. 61-91. Badania z. 3: 1967, s. 21-29; nad nową taż, społecznością wsi badań nad adaptacją Z kulturową re­ z. 4: 1970, s. 29-45. ekonomiczne u schyłku i kulturowe feudalizmu i w mechanizmy okresie w chłopskiej kapitalizmu, z. 3 : �256 ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I RECENZJE kontaktów, które również stanowią wynik kontaktów tworzących się n a tle w y m i a n y Poszukiwanie na wsi w płynącymi gospodarczych, r o z l i c z n y c h czynników s p r a w c z y c h kształtujących spiskiej jest typie gospodarki nad przemian przedmiotem następujące stąd rozważań A. Rataja . Autor 8 kulturowymi. Żałować szczególnych okresów h i s t o r y c z n y c h p r z e d m i o t e m o b s e r w a c j i co utrudnia w mianowicie sposób z a s a d n i c z y analizę porównawczą stosunki omawia n a przełomie X I X i X X w i e k u konsekwencjami a towarowej. pracy zmiany i zastanawia należy, że dla są o d m i e n n e skutków p r z e z się po­ zjawiska, nie w y w o ­ łanych. W. Kwaśniewicz z kolei zajmuje się dynamiką funkcjonowania rąc z a przykład d o m m i e s z k a l n y w s i Świątniki leżącej w jącej c h a r a k t e r osady nie domu, jakimi rzemieślniczej . A u t o r społeczność i funkcji rzemieślnicza wnętrza włącza składniki k u l t u r y w s i r o l n i c z e j o r a z Zbliżona jąca cie do omówionej zmiany następujące bocheńskim . zrealizowane, i odczuwa się b r a k do budownictwie podkreślić, że powiązania swego „aparatu jest p r a c a drewnianym na w poszukiwaniu badanym pować w przedstawianych przetrwania układzie traktować można między innymi na skutek Mogą o n e być również autora zjawisk n domu w pełni mieszkalnego z określoną elementów grupą spo­ wszystkim jako polegające kulturowych, E l e m e n t y te mogą postępującego które wystę­ procesu s t o s u n k u do a k t u a l n i e przez powie­ w . jako reliktowe. zachowane w mieści się też podejście nierównomiernie różne przedstawia­ n i e zostały wartość p r z e d e pewnych różnych d z i e d z i n a c h życia i stąd r e g r e s j a układu. P. G a l a s a analizy zmian funkcji zmiany kulturowej przyczyn pla­ potrzeb. w s i Lubomierz, zamierzenia są właściwe. P r a c a t a p o s i a d a ramach problematyki zmian w kulturowego" j e do s w o i c h d o k u m e n t z m i a n zachodzących w t e c h n i c e b u d o w l a n e j W przedstawienie bio­ i ma­ dO' u s t a l e n i a z a k r e s u i sposobów, dostosowuje gdyż artykuł n i e z a w i e r a łeczną, d l a której dąży grupy problemowej w Trzeba ,0 poprzez 9 wyposażeniu kultury, okolicy K r a k o w a j e d n o s t k i , które z zmian panującego określonych względów n i e nadążają z a z m i a n a m i . Przykładem przetrwania k a l e n d a r z ideograficzny służył j e d y n i e c o r a z m n i e j 8 A. 9 W. P. G a l a s, P. G a l a s Rozwój dzieli artykuł jest Artykuł M . Gładysza rolnictwie Targ), cieszyński mieszkalny w 2 połowie XIX poświęcony i w XX w. z. 4: 1970, s. 65-75. i jego w użytkowanie Lubomierzu n a następujące od w wiejskiej połowy XIX spo­ w. gołębniki, Lubomierzu, zamki drewniane, p l a n wnętrza okna, do Najważniejsze konstrukcja domu i wozownie, pomieszczenie p i w n i c e , ogrodzenie zagród i ogródków, s u s z a r n i e . miesz­ budowa pokrycie (domy n a p l a n i e z w y c z a j e i przesądy związane ze s t a w i a n i e m ( l o k a l i z a c j a , materiał i f u n k c j a ) , stodoły, C z . 1: cieśle, b u d y n k i materiału b u d o w l a n e g o , obróbka d r e w n a , ganki, powała, podłoga, piece), Cz. 2: Stajnia i obory podrozdziały: i o s a d n i c z e , pożary w stokątnym, p l a n k w a d r a t o w y ) , i w budownictwa ścian, u s z c z e l n i a n i e ścian, d r z w i , kur tradycyjnej z. 1: 1963, s. 117-166; z. 2 : 1965, s. 33-57. (źródło i p r z e c h o w y w a n i e dachu, kultury z. 3: 1967, s. 31-59. wiadomości geograficzne kalne Dom Kwaśniewicz, czasów obecnych, 11 pracy wsi Jurgów w pow. Nowy łeczności rzemieślniczej, 1(1 elementu l i c z n y m analfabetom. Organizacja Rataj, {Na przykładzie takiego z 2 pol. X I X w., który w o s t a t n i m etapie s w e g o i s t n i e n i a pro­ domu. chlewy, pomieszczenie dla dla przechowywania ziarna, �257 ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E jest wielostronnej poznania analizie systemów tego rachuby, ciekawego które wydawnictwa, ulegały jest przekształcaniem przyczynkiem od czasów do najdaw­ n i e j s z y c h , a p o n a d t o d a j e m o ż l i w o ś c i o d k r y c i a dróg, n a j a k i c h p r z e t r w a ć m o ż e e l e ­ ment kultury życia 12 Jeszcze techniki stety nie tradycyjnej, w okresie obróbki Artykuł na rozwój K. uprzemysłowienia jest hipotez co do M. i technizacji są tradycyjne MaślińskiegoNie­ techniki różnego przez pracy oraz narzędzi, współczesnej od poprzednich poszukiwanie Zastosowana H poszczególne stosowane dociekań przetrwaniu ich we przykładem a mianowicie o d m i a n sidła p o d r y w a n e g o , wysunięcie sprzyjały porównawczo-geograficzną . łączących Łysogór do p r z e d s t a w i e n i a które ludowej, terenie przedmiotem się j e d y n i e Moszyńskiego kultury metodą na k t ó r e są warunków, krycie związków i postępującego powojennym drewna, autor ogranicza analizując form mimo . genezy metoda t e r y t o r i a , kolejności w określonych pozwala na następstwie słopców s t r ó ż y k o w y c h , stępicy d r z w i c z k o w e j warunków, które sprzyjały wsi. spojrzenia przekształceniom wy­ typów oraz na dokonują­ c y m się n a b a d a n y m o d c i n k u . Omawianą święconą niami wienie w s i rozwija i tworzona społeczne obu w z Pracach zamknąć można drogach: u w a r u n k o w a n a jest w i e j s k i m l u b też p o w s t a j e pozawiejskich. Nie To zróżnicowanie inspiracji badawczego, wyklucza szczególnie to sztuka bowiem po­ i zamó­ równoczesnego wymaga przy sztuką iż n a użytek po­ ustale­ n a d współczesną d l a a u t o r a jest s t w i e r d z e n i e , grup podejścia a etnograficznych, ludową, do p r o g r a m u badań się n a d w ó c h nurtów. przypadkach się środowisku płynące tych w n a d kulturą P u n k t e m wyjścia 1 5 występowania umieszczoną badań odnoszącymi wiejskiego . współczesna trzebami artykułów aspektom M . Gładysza środowiska w grupę różnym odmiennego analizie wpływów, j a k i m p o d l e g a twórca, o r a z a t m o s f e r y , w j a k i e j p r a c u j e . Autor zwraca sztuki ludowej uwagę na a panującym konieczność w badanej widzenia zbiorowości związku między systemem charakterem wartości o r a z przy­ jętymi w z o r a m i k u l t u r o w y m i . Następnym metodyka nadrzędnym badań opracowanie problemem etnograficznych. błędom, j a k i m i wiadu i obserwacji . 1 6 Z. artykułów Biały i m o ż e być obciążona Przyczyn zamieszczonych E . Żarnecka-Biały relacja uzyskana zniekształceń p o j a w i a j ą c y c h cinku doszukują wiem popełniania błędu płyną z określonych p r e d y s p o z y c j i którymi nia Ta się z a r ó w n o zdeterminowane wiarygodności ciekawa M. Gładysz, M. Maśliński, wych K. jak i strony. Autorzy być Chłopski 12 14 wej, są o b i e badacza, szacowania wskazują poprzez kalendarz Tradycyjne ideograficzny, techniki obróbki swoje na drodze wy­ możliwości bo­ psychiczno-spolecznych, n a sposoby prawdopodobieństwa rozszerzona jest Pracach się n a o m a w i a n y m o d ­ badanego, podanie takich j a k . np. d w u c z y n n i k o w a analiza 13 graniczu osobie i n f o r m a c j i oraz a n a l i z a mogłaby weryfikacyjnych, w w poświęcają zwiększe­ i c h realizacji. konkretnych metod w a r i a n c y j n a czy rangowy z. 5: 1971, s. 49-80. drewna na północnym po­ Łysogór, z. 1: 1963, s. 83-115. Moszyński, Dzieje rozwoju samołówek łowieckich, w Europie środko­ z. 2 : 1965, s. 7-22. 15 M. Gładysz, 16 Z. Biały, badaniach E. Z badań nad współczesną Żarnecka-Biały, etnograficznych, 17 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X V I I I , z. 2 sztuką ludową, z. 5: 1971, s. 49-80. Z z. 1: 1963, s. 9-81. zagadnień weryfikacji w tereno­ �258 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE test K e n d a l l a i S m i t h a . N a t u r a l n i e w a r u n k i e m zastosowania tego t y p u procedur następnego artykułu badaniach etnogra­ 11 są p r e c y z y j n e m e t o d y b a d a w c z e . Bliski zasygnalizowanej omawiającego wyżej możliwości ficznych. Z. Biały, A . kretnych metod poddano dane i tematyce zastosowania Kobyłecki, przedstawiają dotyczące jest analizy Z. Węgrzyn efekty powierzchni przedmiot ilościowej dają przykłady poznawcze wykorzystania osiągane gospodarstw rsię w i ę c b r a k przykładu, w k t ó r y m c e c h y w i tą pogłowia w sposób b a r d z i e j drogą . kon­ Analizie 18 zwierząt, odczuwa bezpośredni odnosiły­ b y się d o f a k t ó w k u l t u r o w y c h . Propozycję m o d e l u p o m o c n i c z e g o do a n a l i z y zawiera artykuł osiągnięcia różnych wiejskim. Cz. poprzez R o b o l y c k i e g o ''•>. Przy Cz. dyscyplin Robotycki ustalenie naukowych widzi systemu i związanych z konstrukcji dostosowane możliwość wartości zjawisk jego rozwiązania obowiązującego moralnością wykorzystane do badań w podejmowanych w i grupie zostały środowisku zagadnień wynikających z n i e g o w z o r ó w zachowań. Mówiąc bie o metodologii badań wynikającym .skutkom należy w y m i e n i ć artykuł Z. Białego traktujący o interdyscyplinarnych z coraz gólnych d y s c y p l i n a c h w i e d z y Następną grupę jako konieczności większej przeciwdziałającej specjalizacji ujawniającej potrze­ ujemnym się w poszcze­ prace, których . 20 artykułów, jaką trzeba omówić, stanowią p r z e d m i o t e m zainteresowań jest h i s t o r i a e t n o g r a f i i . A . Waligórski p r z e d s t a w i a runek ewolucyjny, naukowej i 21 syntezy z którym . Ewolucjonizmowi w wiążąc sopism rowej ją ujęć teoretycznych nauk etnograficznych wchodzą w kie­ dyscypliny d o dziś a k t u a l n y c h . przegląd zakres we Wło­ katedr, antropologii pozycji 17 p wśród o r p Sawicki, mieszkańców s. 310-317 (VI. Z. analizy cza­ kultu­ Cz. A. nieswoiste „Przegląd Kobyłecki, choroby oddechowego układu Epidemiologiczny", Z. etnograficznych Spiszu), R. 23: 1969 n r 2, (w Węgrzyn, oparciu Z zagadnień o studia nad ilościowej gospodarką chłop­ z. 6: 1972, s. 53-103. R o b o t n i c к i, na s t a n badań n a d . Przewlekle Krakowa, badaniach ską na Polskim wiejskim 23 ludowym ziołolecznictwie O c e n a błędu a n k i e t e r a ) . Biały, w o traktujących artykuł B . O l s z o w y , a E. N i e h o r s k a p r z e d s t a w i a kulturą l u d o w ą Śląska Cieszyńskiego 10 próby terminów i regionalizmu. Daje zainteresowania powojennych Polsce z a w i e r a 1 8 i isię historią filozofii j a k o odrębnej autor pierwsze a p a r a t u pojęć natomiast zajmuje których etnografii . Przegląd w przypisuje z rozwojem i muzeów, 22 powstanie etnografii, stworzenie B. Pilichowska szech, wiąże przykładzie Problemy badania materiałów moralności terenowych i obyczaju z Polskiego w środowisku z. 6: 1972, Spiszą, s. 105-120. 20 Z. blematyką 21 A. Biały, Główne wsi górskich, kierunki i cele interdyscyplinarnych badań nad pro­ z. 6: 1972, s. 43-52. Kierunek Waligórski, ewolucyjny w etnografii (1860-1890), z. 5: Włoszech, z. 5: 1971, s. 7-47. 2 2 B. P i l i c h o w s k a , Z historii nauk etnologicznych we 1971, s. 125-136. 2 3 B. O l s z o w y , podstawie prac i O badaniach materiałów nad ziołolecznictwem opublikowanych w latach ludowym 1945-1965, w Polsce z. na 3 : 1967, �259 ARTYKUŁY RECENZYJÑÉ I RECENZJE Autorem opracowania poświęconego s p r a w o m m a c j e o drogach dotyczącego piśmiennictwa f a c h o w e g o z X V I i X V I I I w . rolnictwa j e s t E . Krasińska. Można w rozpowszechniania się w i e d z y z dużym prawdopodobieństwem — nej w zasadzie wzorem d l a ziemiaństwa, dla w s i 2 4 . E . Krasińska z zakresu rolnictwa. i Limanowskiego, charakterystycznych gleboznawstwa Jak 25 Interesuje przy literaturze realizowane własności, poświęca ją wiedza w wielkiej jeszcze jeden o glebach ją infor­ istniejąca ze stanem i X V I I I wieku oraz artykuł stawały wiedzy się ludowej n a terenie wiadomości — przeznaczo­ Spiszu na ten temat z współczesnymi osiągnięciami . już w s p o m n i a n o , resowanie że i n s t r u k c j e z a w a r t e w czyim porównuje dla X V I I n i m znaleźć r o l n i c z e j n a w s i . Przyjąć można sprawami Pracach w muzealnictwa, etnograficznych znalazło s w e o d b i c i e zainte­ c o łączy się z n a z w i s k i e m J . B u j a k a . Jest o n a u t o r e m t r z e c h artykułów, z których d w a poświęcone zostały h i s t o r i i m u z e a l n i c t w a polskiego, a j e d e n omówieniu czątki m u z e a l n i c t w a w i oświaty stwa. na wsi w Wyrazem tych rozwoju X I X wieku oraz dążeń organizowane były gdzie g r o m a d z o n o też e k s p o n a t y rozwoju Muzeum Etnograficznego w Rzymie . 2 6 P o l s c e związane są z dążeniami do p o d n i e s i e n i a muzealnictwa ożywioną ilustrujące działalnością wystawy n a polu rolnicze i Po­ gospodarki ludoznaw- przemysłowe, sposób życia w s i . Duże z n a c z e n i e d l a miała też z r o d z o n a w t y m c z a s i e i d e a r e g i o n a l i z m u i krajo­ znawstwa. W y w o d y a u t o r a o p a r t e są n a o b s z e r n e j Kończąc prezentację m a c j a c h , które dają logicznych i treści i wyczerpującej Pracach w artykuły s p r a w o z d a w c z e . przeprowadzanych tematyce prac zawartej we Mowa w w s i Jurgów zakończenie należy nowić źródło i n f o r m a c j i twierdzenia kiwaniu przedmiotu. należy o nich o badaniach na Spiszu, zasobach procesów analogii stwierdzić, że dla teoretyka zachodzących dla analizy zjawisk Z w badań nad kulturą może n i m materiał może n a terenach Anna s. 117-128; E . N i e h o r s k a , wydawnictwo Znajdzie w s i współczesnej, podobnych Jagielloń­ . recenzowane kultury. we 27 infor­ antropo­ archiwalnych m a g i s t e r s k i c h K a t e d r y E t n o g r a f i i Słowian U n i w e r s y t e t u skiego o r a z działalności koła n a u k o w e g o etnografów Na literaturze wspomnieć sta­ dla po­ pomóc w poszu­ pozapolskich. Zambrzycka-Kunüchowicz ludową Śląska Cieszyńskiego, z. 5 : 1971, s. 109-123. E. 2 4 nictwie Krasińska, fachowym E. 25 rolniczej, J. 26 od XVI Krasińska, Bujak, Początki i zbiorów etnograficznych, zealnictwa, K. o glebach i jej etnograficznego regionalizmu polskim znaczenie w i krajoznawstwa z. 5: 1971 s. 89-108; K a c z a n o w s k i , Uniwersytetu Etnografii problematyki przy w piśmien­ dla praktyki tenże Z Polsce, z. 3 : 1967, dla rozwoju dziejów muzeów włoskiego mu­ z. 6: 1972, s. 135-141. z. 2 : 1965, s. 23-32; T . Katedry ludowa rolniczą z. 6: 1972, s. 121-134. muzealnictwa Znaczenie tenże, wian Wiedza wiedzą wieku, z. 5: 1971, s. 81-87. s. 93-116; 2 7 Zainteresowania do XVII Jagiellońskiego, Słowian badawczej Uniwersytecie Badania antropologiczne Prace K a rwieka, w UJ, z. 2 : 1965, s. 60-76; B . z. 2 : 1965, s. 77-94; C z . działalności Jagiellońskim we magisterskie w studenckiego Krakowie, kola wsi Jurgów Katedry na Robotycki, naukowego Sło­ Archiwum Olszowy, z. 4 : 1970, s. 77-82. Spiszu, Etnografii Rozwój etnografów �260 ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE KSIĄŻKI J . W., Etnos В romie j Książka Pierwsza i etnografia, poświęcona część pracy jest NADESŁANE Izd. Nauka, etnografii „Etnos jako i Moskwa 1973, ss. 281. przedmiotowi system dynamiczny" jej badań, etnosowi. takie problemy, porusza j a k s t o s u n e k e t n o s u do i n n y c h g r u p l u d z k i c h , s z e r o k i e i wąskie p o j m o w a n i e su, i hierarchiczność psychiki, typy o wspólnotach etnografii w wspólnot procesów etnicznych etnicznych" do i n n y c h n a u k badaniach e t n i c z n y c h i i c h typologia, etc. Część prezentuje druga tradycje społecznych, etnograficznych, etniczne funkcje „Etnografia nauki, problematykę z n a c z e n i e demografii, jej jako przedmiot, przeszłości antropologii i etno­ kultury nauka stosunek teraźniejszości i geografii w po­ z n a n i u etnosu. R. С iu pа к Kolejna struktury ucznia tworzy i funkcjonowania wiejskich. Wychodząc wia tematy, parafii prof. a laicyzacji Studia socjologiczne, L e Bras, jednego z od zawartych o n a nową założeń Ome­ w Katolicyzm ludowego. kultury opinii książce szkiców w charakter Książka polskiej, a przede i już p u ­ młodzieżowej autor dalszy oma­ Katolicyzm podkulturze, ludowego, wkład wszystkim kultury obrazu społecznościach pamiętnika, katolicyzmu stanowi były do nakreślenia teoretycznych chłopskiego ludowy Psychospołeczny katolicyzmu w religioznawców religijnych w e współ­ jakość pretendując metodologicznych j a k : Katolicyzm polskość, istoty p r z e m i a n Seria niewielu k a t o l i c y z m u głównie, a l e n i e tylko, w małomiasteczkowej, tolicyzm G. J a k k o l w i e k fragmenty to j e d n a k takie w Polsce. się p r z e z s z e r e g l a t różnymi a s p e k t a m i z j a w i s k Polsce. blikowane, ludowy 1973, s s . 311. praca zajmującego czesnej Katolicyzm Edward, ga, W P , W a r s z a w a T. do Ka­ Procesy znajomości ludowej. B . T. Czerwiński Marcin, Magia, mit i fikcja, Seria Omega, WP, Warszawa 1973, ss. 166. Książka poświęcona jest pierwotnym mechanizmom kultury pewną rolę również w świecie współczesnym. A u t o r o m a w i a a n a l i z u j e rytuał i jego z n a c z e n i e s t e r o w n i c z e , p r e z e n t u j e z a n i e pokrewieństwa „nie pomiędzy s y s t e m a m i d a w n y m i [...], czynnymi, lecz pomiędzy niejako archaizmem marginalnymi kulturowym zjawiskami a całością k u l t u r y a grupowego wieloma i K a z i m i e r z , Teoria procesów żywiołowych ży­ C e l e m jest u k a ­ wciąż jednostkowego R. Dobrowolski magii, rolę m i t u zarówno w c i u społeczności p l e m i e n n y c h , j a k i d z i s i e j s z y c h z u r b a n i z o w a n y c h . czesnej odgrywającym funkcjonowanie w zarysie, współ­ jeszcze życia". T. Ossolineum, W r o c ł a w — W a r s z a w a — K r a k ó w — G d a ń s k 1973, es. 151. Procesy krotnie uwagi żywiołowe sygnalizowany na zjawiska to j e d e n posiadające świadczeniem, iż do obowiązków, wiodących teorii książka „[...] posiada z artykułami studia głównych począwszy ujemne przedmiotów od znaczenie nad destrukcyjnymi jakie również ciążą część 1963 r. społeczne procesami nad naukami empiryczną, badań na autora, Zwrócenie dyktowane którą jest żywiołowymi społecznymi". Obok składają wielo­ szczególnej się prze­ należą zarysu szkice �261 ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E poświęcone kształtowaniu osobowości człowieka, się p r a w a migracjom zwyczajowego po I I w o j n i e , w powiązaniu zarówno w z zagadnieniem granicach Małopolski południowej, j a k i n a z i e m i e z a c h o d n i e , oraz udziałowi robotników w zakładem p r a c y . Z n a c z e n i e tej p r a c y trudno ale szczególnie i praktycznego wszystko zjawisk punktu widzenia, z z a k r e s u patologii przecenić n i e t y l k o z w społecznej, zarządzaniu teoretycznego, s y t u a c j i narastających t a k i c h пр., j a k — mimo wymienione przez a u t o r a w e wstępie — m a s o w e o p u s z c z a n i e w s i p r z e z młodzież, łapownictwo, przestępczość do n i e l e t n i c h , c z y też apoteoza znacznie szerszego problemu konsumpcyjnego systemów wartości s t y l u życia współczesnego należącego społeczeństwa polskiego. R. T. Etnologiczeskie issledowanija za rubieżom. Kriticzeskie oczerki, Izd. Nauka, M o s k w a 1973, ss. 231. Zbiór problemy do artykułów marksizmu problemy niczna r a d z i e c k i c h etnografów omawiających krytycznie we współczesnej „antropologii myśl Formalne ekonomicznej"; filozoficzna metody amerykańskiej; i czy sługa imperializmu i Współczesna etnokulturowych; pokrewieństwa we stosunku Teoretyczne J . I. Siemienowa, Artanowskiego, badań systemów Wiesielkina Zachodu; S. N. problemy badania E . A. etnografii ważniejsze O etnologii światowej. T o m z a w i e r a m. i n . : J . P. A w i e r k i e w e j , M. A. zagra­ Czlenowa, współczesnej Oskar I . R. G r y g u l e w i c z a , etnografii Lewis — krytyk amerykańskiego?. R. T. K a r o l , Historia E s t r e i c h e r sztuki w zarysie, PWN, W a r s z a w a — K r a k ó w 1973, ss, 551. Autor od daje czasów sunkowo interesujące potraktowanie przedkolumbijskich Australii jest po osiągnięć społeczności wysoce kompetentny, zwłaszcza poświęconym Afryce grupy: w s z t u k i całego a uwagę rozwiniętych także świata, bogate sto­ cywilizacji sztuki Afryki, wykład gubi się p r z y plemiennej Azji, o d n i e s i e n i u do s z t u k i E u r o p y i A z j i omawianiu jej tło e t n i c z n e i społeczne. c z y t a m y : „Etnografowie n a właściwe rozwoju dzisiejszy. Z w r a c a artystycznych to autor analizując n a temat dzień Ameryki, i O c e a n i i . O ile j e d n a k wotnych, wielkie kompendium p r e h i s t o r y c z n y c h aż plemiona sztuki dzielą c z a r n e l u d y murzyńskie ludów T a k np. w Afryki i n a plemiona pier­ rozdziale na dwie Bantu". Dysku­ s y j n y j e s t podział n a d w i e t y l k o g r u p y tudzież n a określenie j e d n e j z n i c h w ł a ś c i ­ w y m i p l e m i o n a m i murzyńskimi. „Przed kilkudziesięciu l a t y odróżniano jeszcze w Afryce około tysiąca stylów [ s z t u k i — p r z y p . wł.], a i dzisiaj istnieje i c h około 150. T a k głoszą o f i c j a l n e etnograficzne". N i e w i a d o m o , co m a oznaczać z w r o t tym że bardziej autor przeczy sobie, pisząc „oficjalne tezy dalej: „Znawcy tezy etnograficzne", wydzielają kilka (osiem) w i e l k i c h obszarów s t y l o w y c h w A f r y c e " . Kontrowersyjne rytorium pochodzi jest s t w i e r d z e n i e , iż „bardzo t r u d n o rzeźba l u b m a s k a afrykańska". rozpoznać, z j a k i e g o t e ­ Przeciętnie biegły z n a w c a roz­ p o z n a to dosyć łatwo. Czytamy dalej: „Poszczególne środowiska rozwijały s w ą sztukę niezależnie o d siebie, n i e wiedząc o sobie, n i e stykając się a n i n a drodze h a n d l u , a n i n a w e t jen". Znów mina dalej nie wiadomo o licznych skąd t a k fałszywe migracjach wiadomości, plemiennych, wojnach a przecież i autor kontaktach wo­ wspo­ handlo­ wych. Autor nader a u t o r y t a t y w n i e o p o w i a d a się z a t e z a m i L e o F r o b e n i u s a i E l l i o t a �262 ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E S m i t h a o f e n i c k i c h i e g i p s k i c h wpływach, które miały sięgać aż po Zatokę G w i nejską, K o n g o i źródła N i l u . Są Bari wreszcie i Dinka duże w nieścisłości Afryce geograficzne, zachodniej oraz jak np. stosowane umiejscowienie nazewnictwo plemion współczesnych państw afrykańskich. Brak miejsca nych Ameryce „Ta k u l t u r a na wymienianie podobnych potknięć w rozdziałach poświęco­ i O c e a n i i , choć n i e sposób n i e przytoczyć budzącego grozę religijna Azteków była o k r u t n a i s t r a s z l i w i e zdania: barbarzyńska i n i e m a c o żałować, że zginęła". W sumie żałować należy, że rozdziały poświęcone s z t u c e l u d ó w pozaeuropej­ s k i c h są t a k niedokładne, a p r z y t y m p o d a n e w sposób ostateczny, co r a z e m waża zaufanie do dużej niewątpliwie wiedzy autora w dziedzinie historii M„ A. F r o m m Sny choćby autor 0 stanowią jeden z jeden Greków, różnych kim snów kierunkach (2: 1973), Fromm a książki myślicieli n i e jest obca podstawową o refleksji, dziejom baśni i o czym interpretacji średniowiecza, współczesnej wymienić zamieszczony przedstawicielem języku książki rytuałów, a n a w e t mit snów, mitów, świadczy snów, filozofów nauce; wystarczy tam szkic nie gdzie Hindu­ Oświecenia wspominając numer czasopisma francuskiego historyka średniowiecza. będący Edypie interpretację), i psychoanalizy jest koncepcję wyłuskując jedność głównie języka nurtu istoty psychoanalizy snów, a przede t z w . symbolikę symbolicznego (autor proponuje K a p t u r k u , s z a b a t o r a z Proces (Freud, alternatywną mit kosmogoniczny w stosunku Enuma elisz, F . K a f k i . Całość p r z e p l a t a n a Jung), nie pozbawiona typowych do uniwersalną. o baśni, a n a l i z y są: koncepcji bajka wy­ wszyst­ snów, mitów, niektórych współczesnych dzieł s z t u k i . P r z e d m i o t e m babiloński choanalitykami kulturologicznego własną języka, j a k i m o n e operują Tezą przedmiotów poświęcony wreszcie szczególnie Zapomnianym w rozumienia poglądy społeczności p l e m i e n n y c h , starożytnych E g i p c j a n , Rzymian, J . L e Goff, Sny kłada do Wstęp z odwiecznych rozdziałów Problematyka „Teksty" język. K. 1972, ss. 256. prezentuje sów, etc. Zapomniany Erich, PIW, Warszawa pod­ sztuki. Freuda Czerwonym dyskusją z i n n y m i p s y ­ dla F r o m m a niejasności 1 nieprecyzyjności. Wstęp К. T . T o e p l i t z a . R. T . Gul'ajew W. I., Driewniejsze ciwilizacii Miezoamieriki, Izd. Nauka, Moskwa 1972, s s . 276, ilustr., m a p y . Praca poświęcona w zasadzie charakterystyce czterech kultur skich tzw. okresu klasycznego skiej — zawiera s z y c h zabytków chaicznego. Autor także z a r y s h i s t o r i i archeologii archeologicznych prezentuje mezoamerykań- — teotihuacańskiej, zapoteckiej, o l m e c k i e j oraz rewolucji neolitycznej n a temat majańnajstar­ i kultur okresu genezy ar­ wzajemnych związków między k u l t u r a m i , a l e t e n k r y t y c z n y przegląd n i e p r o w a d z i do żadnych bibliografia poglądów i omówienie oraz nowych-konstruktywnych szereg Mezoameryki, wniosków. T e k s t uzupełnia 89 i l u s t r a c j i i planów, 5 m a p , o r a z s t r e s z c z e n i e w języku hiszpańskim. R. T. K r z y s z t o f o w i c z Stefania, O sztuce ludowej w Polsce, WP, Warszawa 1972, ss. 151 + 6 rysunków i 119 i l u s t r a c j i n a wkładkach. J e s t to j e d n o stosuje z wielu tu klasyczny k o l e j n y c h opracowań n a t e m a t s z t u k i l u d o w e j . podział n a budownictwo i architekturę, rzeźbę, Autorka malarstwo, �263 ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E grafikę oraz rzemiosło i zdobnictwo. wego, zakresu pojęcia sztuki Interesujące rozważania dotyczące s t y l u l u d o ­ ludowej r o z c z a r o w a n i e , ograniczają się b o w i e m brak i c h rozwinięcia. twórczością Dobrze, amatorską i współczesnych zmian przynoszą jednak do z a s y g n a l i z o w a n i a t y l k o t y c h zagadnień iż autorka postuluje czy tzw. innych Jest to konieczność jednak zajęcia raczej się — także przewodnik po sztuce l u d o w e j niż p r a c a proponująca n o w e n a nią spojrzenie. M. Kroeber L o u i s , Istota Alfred kultury, Biblioteka Socjologiczna, A. PWN, K. Warsza­ w a 1973, ss. 698. Wybór prac wybitnego ki amerykańskiego antropologa tłumaczeniu P . S z t o m p k i , składający k u l t u r y udostępniony dzię­ się z t r z e c h działów: T e o r i a k u l t u r y , P o ­ krewieństwo i s t r u k t u r a społeczna, O I n d i a n a c h A m e r y k i . Oprócz sporej ilości m a ­ teriału faktograficznego odzwierciedlającego doskonale m a m y okazję zapoznać się z dużym f r a g m e n t e m gicznej, z p r o b l e m a m i , n i a etnologów i które często do dziś znajdują (np. p r o b l e m a t y k a głębię r e f l e k s j i sposób pracy historii rozwoju Kroebera myśli k u l t u r o l o - się w c e n t r u m zainteresowa­ wartości), a także podziwiać szerokość s p o j r z e n i a nad zjawiskami k u l t u r y uczonego nazywanego „dziekanem ame­ rykańskich n a u k społecznych". R. Leopold Jest Wanda, związanych z literaturze O to p i e r w s z a w Polsce twórczością Czarnej próba pisarzy się p i s a r s t w e m tyki literackiej. Przyznaje wodnikami afrykańskiej decyduje — po Warszawa a c z do 1973, ss. 194. ujęcia pełnej problemów syntezy wiedzie n i e uwzględnia zbiorów i przypowieści a u t o r s k i m , które a n a l i z u j e w jednak, etnograficznymi PIW, syntetycznego afrykańskich, j e s z c z e d a l e k a droga. W a n d a L e o p o l d miennych, zajmuje Afryki, częściowo kry­ że s p o r e p a r t i e w i e l u książek są n i e m a l obyczajach według autorki — plemiennych. O postkolonialne jących s w o j e powołanie twórcze — ple­ kategoriach rozwoju prze­ literatury dziedzictwo. Interesu­ jący j e s t t u podział n a p i s a r z y anglofońskich i frańkofońskich, o d m i e n n i e O T. realizu­ uzależnione o d s t o p n i a a k u l t u r a c j i byłych charakterze literatury kolonialnych. nadal w znacznym stopniu grupy l o k a l n e j i jego — n a ogół wszędzie wyraźnie dostrzegalne — związki z t r a ­ takie czynniki, afrykańskiej j a k pochodzenie decydują spo­ łeczności pisarza z bowiem określonej dycją kulturową. M. A. Ł ę tо с h a T a d e u s z , Granice i spory Międzynarodowych, P W N , W a r s z a w a P o r u s z o n e w książce p r o b l e m y terytorialne w Afryce, Polski Instytut S p r a w 1973, ss. 267. omawiane są z p u n k t u w i d z e n i a p r a w a narodowego, a l e stanowią c e n n e uzupełnienie wiadomości n a t e m a t przemian kulturowych plemiennych, w gdzieniegdzie Afryce. jedynie Konflikty wynikają noszą c h a r a k t e r często sporów p e j s k i m s e n s i e tego słowa. A u t o r z w r a c a uwagę n a d w i e ambicje państw częściowo p o z a afrykańskich n i m i całości n a groźbę „łańcuchowej niemal żadne zjednoczenia etnicznych oraz w granicach istniejących z między­ współczesnych dawnych kraju euro­ tendencje: znajdujących ambicji I s t n i e j e więc się ze względu t y c h n i e byłoby b o w i e m państw. waśni granicznych w przeciwstawne wyciszanie tych r e a k c j i " — od konfliktów z e współcześnie K. według wolne autora konieczność t w o r z e n i a narodów z różnoetnicznej m o z a i k i . M . A. K. �264 ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I R E C E N Z J E J a c e k , Odkrywcy M a c h o w s k i między Starym a Nowym Ameryki. Światem, Dzieje przedkolumbijskich LSW, Warszawa kontaktów 1973, s s . 319 + 24 w k ł a d k i z e zdjęciami czarno-białymi. Autor rozpatruje Kolumbem. Kolumbem hipotezy wnikliwie Właściwie są Wikingowie. może kryć się Schliemanna. W teorie o r a z nia pretendenci wątłe, a c z c z a s e m dość s u g e s t y w n e , legendach i możliwości niezaprzeczalnymi Pozostali n i o n y m materiałem n a u k o w y m . przez wszystkie jedynymi do prawdy, Machowski przed przed są wątpliwi, ńie poparte należytym i u w i e r z y t e l ­ dając z a przykład w pracy p r z y p a d k o w y c h z n a l e z i s k do b a r d z i e j p r a w o m o c n y c h ruin rozmaite poglądy odnoszące się do n i c h . Z p o p u l a r y z a t o r s k i e g o tryb fantastycznych odkrycie ostrożnie p r z e d s t a w i a książka m a t e n w a l o r , że p r e z e n t u j e Ameryki Ameryki pierwszeństwa A l e autor jest z d a n i a , że n a w e t ziarno sumie osiągnięcia odkrywcami naukowej, punktu widze­ przechodzenie i antropologia, od hipotez. M. A. M a u s s M a r c e l , Socjologia s z a w a 1973, ss. 881. Troi hipotezy Biblioteka Socjologiczna, K. PWN, War­ A m b i t n e p l a n y r e d a k c j i B i b l i o t e k i Socjologicznej zaowocowały k o l e j n y m to­ m e m dzieł jednego z l u m i n a r z y n a u k o człowieku i k u l t u r z e . Otrzymaliśmy p r a c e będące w etnologii p o z y c j a m i k l a s y c z n y m i , dzięki którym M a u s s w y w a r ł s w e piętno i n t e l e k t u a l n e między i n n y m i n a S t e f a n i e C z a r n o w s k i m . T o m z a w i e r a słynny „Szkic o d a r z e " , n a p i s a n y wespół z H . H u b e r t e m „Zarys ogólnej t e o r i i m a g i i " , p r a ­ cę „Idea śmierci w p a j a n a przez zbiorowość i jej w p ł y w n a ciało j e d n o s t k i " , n o w a ­ t o r s k i e „Pojęcie o s o b y " i i n . A u t o r z y w y b o r u i tłumacze uzupełnili f r a n c u s k i e w y d a n i e dzieł d w o m a s z k i c a m i E . D u r k h e i m a i M . M a u s s a „O niektórych p i e r w o t ­ n y c h f o r m a c h k l a s y f i k a c j i " oraz „Fragment p l a n u ogólnej socjologii o p i s o w e j " . C a ­ łość poprzedzona jest wstępem k r y t y c z n y m C . Lévi-Straussa. R. Mrozek Islam Anna, a naród w Afryce. Somalia, Sudan, Libia, T. PWN, War­ s z a w a 1973, ss. 260. Niezależnie od zasadniczego cześnie j a k b y problemu polemiką z p o j m o w a n i e m wyznaczonego islamu jako nej r e l i g i i . N a przykładzie S o m a l i i , S u d a n u mu w n a procesy każdym narodotwórcze z krajów, dzięki odmiennie. Z a r a z e m w y d a j e łania islamu. pojmowaniu Islam islam najmniej dostarcza autorka analizuje wpływ I c h wybór etnicznemu, o w e zróżnicowany, sudański pograniczu tej r e l i g i i d l a w y d o b y c i a i Libii państwach. posiada wynika na jest kontynencie sferach d z i a ­ klasycznemu c e c h afrykańskich przykładu że przebiegają i „czarnej" A f r y k i . odrębności n a r o d o w e j isla­ z tego, procesy najbliższy najwięcej świata a r a b s k i e g o wyjątkowego własnej jedno­ i niezróżnicowa- się, że można mówić o t r z e c h t y p o w y c h tej religii. I s l a m somalijski tych zróżnicowaniu libijski, stępując n a k u l t u r o w y m w tytułem p r a c a jest jednorodnej wy­ Wreszcie zastosowania jedynego c h y b a w Afryce n a południe od S a h a r y państwa niezróżnicowanego etnicznie. M. Pawełczyńska w Polsce, Anna i T o m a s z e w s k a I n s t y t u t F i l o z o f i i i Socjologii J e s t to próba r a m o w e j w przeważającej Opinii Publicznej dzięki analizie procesów K. kultury 1972, ss. 296. n a d a n y c h e m p i r y c z n y c h pochodzących części z badań a n k i e t o w y c h p r o w a d z o n y c h przy P o l s k i m Radio A. Urbanizacja PAN, PWN, Warszawa syntezy opartej i Telewizji w później uzupełnionych. P r a c a daje k o m p l e k s o w e uwarunkowań Wanda, p r z e z Ośrodek Badania l a t a c h 1957-1964 i częściowo ujęcie procesów k u l t u r o w y c h i i c h urbanizacji przeprowadzonej na przykła- �265 ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E I RECENZJE dzie dużych dane jednostek są z j a w i s k a terytorialnych, mianowicie społeczne, demograficzne, województw. instytucje Rozważaniu lokalne, pod­ i c h kształtowanie się o r a z w p ł y w , j a k i mają n a zróżnicowanie u c z e s t n i c t w a ludności k r a j u w k u l t u r z e . M. Porębski Ikonosjera, Mieczysław, Biblioteka Myśli Współczesnej, A. K. PIW, War­ s z a w a 1972, ss. 297.' Praca wychodzi cywilizacji dostrzega groźbę n a temat pojęcia o b r a z u , pojęcia istotnego d l a dzięki rosnącemu z n a c z e n i u w i z u a l n y c h przekazów. „eksplozji niem obrazowych Upatruje o d rozważań współczesnej informacyjnej" wyrażających się i n t e n s y w n y m stereotypów, k o n w e n c j i i s y m b o l i n a s y s t e m r e c e p c y j n y w t y m niebezpieczeństwo z e r w a n i a Autor działa­ odbiorcy. z tradycją kulturową i działania n i e z n a n y c h jeszcze, n o w y c h p r a w k u l t u r y d n i a dzisiejszego. Otacza nas. zewsząd iikonosfera, i k o n i k i , należy j ą stworzyć. P r a c a matykę jakie obrazu zajmuje teoretyczny, od strony w życiu jak i nie m a j e d n a k jego s t r u k t u r y , ludzkim. — według autora — jest więc próbą ogólnego s p o j r z e n i a funkcji Rozważania metodologiczny, zmierzają kulturowej, n a t e n temat historii i mają do określenia ogólnej na proble­ miejsca, charakter tak ikonosfery w języku s e m a n t y k i logicznej. M. Teorie postaw, pod r e d . S. N o w a k a , P W N , W a r s z a w a 1973, s. 343. Książka jest z b i o r e m gracji" zorganizowanej materiałów z k o n f e r e n c j i w kwietniu zebranych artykułów w i e l o s t r o n n i e i wydanej swoje dużo pracy miejsca [...] — próba i n t e ­ Zespół Studiów nad Uniwersytetu Warszawskiego. naświetla problematykę p o s t a w poświęcając teoriom genezy w postaw. w swym Metodami Jedenaście jej aspekcie C e l konferencji j a s n o wyraził w e wstępie S t e f a n N o w a k : „Autorzy analizy z a pierwszy postaw „Teorie p o s t a w 1972 r. p r z e z Badań S o c j o l o g i c z n y c h I n s t y t u t u Socjologii teoretycznym, A. K. [...] uważają środowisku k r o k w k i e r u n k u i n t e g r a c j i teorii mając nadzieję, że s z k i c e t e pobudzić mogą i n n y c h b a d a c z y do zajęcia się tą fascynującą teoretycznie i doniosłą społecznie problematyką". R. "Współczesne przemiany wsi olsztyńskiej. Materiały seminariów T. w latach 1970-1971, W y d . P o j e z i e r z e , O l s z t y n 1973, ss. 240. Od kilku organizuje nom l a t Ośrodek w s i olsztyńskiej praktyków — głównie dyscyplinę wiodącą — Niniejszy tom obejmuje gicznych kawa Badań Naukowych interesujące s e m i n a r i a k o m p l e k s o w e procesów forma i skupiające pracowników takimi były różnych administracji. w latach Kętrzyńskiego w poświęcone współczesnym przedstawicieli Coroczne dyscyplin przemia­ nauki spotkania 1970 demografia, Olsztynie śledzenia zjawisk Kaszub, Podhala oraz posiadają 1971 etnografia. 26 (12 plus. 14) artykułów, z których część dotyczy n a t e r e n a c h północnych bieżącego im. W. analo­ i Bieszczad. T a cie­ społeczno-kulturowych i łączenia nauki z praktyką w i n n a spotkać się z większą życzliwością w y d a w n i c t w a i d r u k a r n i , od których zależy skrócenie c y k l u w y d a w n i c z e g o . czekać Z zainteresowaniem należy n a t o m prezentujący tegoroczny dorobek s e m i n a r i u m . R. T. �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6d08150c1ad5dea448b67ed57c8d36fa.pdf 737a05a4caa43b0b9b25cb40675efebe Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:547 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:500 Title A name given to the resource Diogo Gomes i jego opis wybrzeża Afryki Zachodniej w XV wieku / ETNOGRAFIA POLSKA 1964 t.8 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1964 t.8, s.326-330 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wolski, Krzysztof Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text KRZYSZTOF DIOGO WOLSKI GOMES I JEGO OPIS W Y B R Z E Ż Y W XV WIEKU AFRYKI ZACHODNIEJ Z d n i a n a dzień wzrasta w Polsce i na całym świecie zainteresowanie Afryką. Dzieje ludów afrykańskich i p r o b l e m a t y k a młodych, świeżo p o ­ wstałych państw budzą zaciekawienie t a k wśród uczonych, j a k i pośród szerokiego ogółu czytelników w Polsce. D l a zaspokojenia tego zaintere­ sowania nie wystarczą już ogólne opisy A f r y k i , lecz w y t w a r z a się p o ­ trzeba opracowania dokładnych m o n o g r a f i i poszczególnych krajów, l u ­ dów i zagadnień. Wobec b r a k u źródeł h i s t o r y c z n y c h do opracowań 0 A f r y c e trzeba sięgać po wiadomości do s t a r y c h opisów arabskich, a w obrębie l i t e r a t u r y europejskiej do r e l a c j i podróżników włoskich 1 p o r t u g a l s k i c h . Wszystkie b o w i e m te opisy A f r y k i uzupełniają się n a ­ w z a j e m i dopiero wspólnie pozwalają na zarysowanie pełniejszego obrazu przeszłości „Czarnego Lądu". J e d n y m z najcenniejszych źródeł do dziejów poznania zachodnich w y ­ brzeży A f r y k i jest opis Diogo G o m e s a w y d a n y niedawno staraniem I n s t y t u t u Badań n a d Gwineą Portugalską w Bissau. Opis Gomesa znajduje się w m a n u s k r y p c i e Valentim Fernandes (Co­ dex hispanicus 27 w Bayerische Staatsbibliothek), w M o n a c h i u m . Tekst łaciński ( o r y g i n a l n y ) , napisany portugalsko-hiszpańską łaciną średnio­ wieczną, został po raz pierwszy o p u b l i k o w a n y przez J . A . S c h m e l l e r a 1 2 D. G o m e s , 1 Guiñee), guesa, z De T h . Monod, la premiere R. M a u n y B i s s a u 1959, ss. 89, m a p . 2. J e s t oryginalnego tekstu kroniki francuskiego. T e k s t opatrzony graficzny osoby découverte w Nachrichten und Asien schrift d. W i s s . (De prima dwujęzyczne, średniowiecznej i j e s t w l i c z n e noty objaśniające inventione uzupełnia zestaw Portu­ składające tekstu się tłumaczenia oraz w i n d e k s g e o ­ literatury przedmiotu oraz opisu. J . A . S с h m e 11 e r, U e b e r 2 von to w y d a n i e łacinie i rzeczowy. W y d a w n i c t w o autora de la Guiñee i G . D u v a l . C e n t r o de E s t u d e s de Guiñé über bis Jahre der Kgl. Hof- V o l e n t i Fernandez die Entdeckung 1508 enthalten und in einer Staats-Bibliothek I V " , t. 21: 1847, s. 1—73. Alemä und seine Sammlung und B e s i t z u n g e n der P o r t u g i e s e n i n A f r i k a gleichzeitigen zu München, portugiesischen „Kgl. Bayer. Hand­ Akad. �DIOGO GOMES I JEGO OPIS WYBRZEŻY 327 w r o k u 1847, a z częściowym przekładem na język angielski znalazł się w pracy R. Major, Life of Prince Henry of Portugal . Dzieło to wraz z tekstem Gomesa zostało przetłumaczone na język p o r t u g a l s k i w r o ­ k u 1878 przez J . A . F e r r e i r a Brandäo . Następnie E. A . de B e t t e n c o u r t opierając się na k o p i i m a n u s k r y p t u Valentim Fernandes, znajdującego się w Bibliotece N a r o d o w e j w Lizbonie, wykorzystał opis w s w y m dziele Descobrimentos guerras e conquistas dos Portugueses em terras do ultramar nos séculos XV e XVI . 3 4 5 P i e r w s z y przekład całości r e l a c j i Gomesa na język p o r t u g a l s k i dał w r o k u 1900 G. Pereira , przekład t e n poddał k r y t y c e i opatrzył znako­ m i t y m i p r z y p i s a m i w ostatnich latach V . Magalhäes G o d i n h o . Dużo danych o zachodnich wybrzeżach A f r y k i w X V w . zawiera współczesny opis, k r o n i k a podróży A . de Ca da Mosto z l a t 1455—1457, uzupełniając wiadomości przekazane opisem Diogo Gomesa. D a l s z y m i uzupełnieniami dzieła Gomesa są późniejsze opisy A f r y k i Zachodniej, dostarczone przez p o r t u g a l s k i c h podróżników z przełomu wieków X V i X V I . Są n i m i opisy Gomesa Eanesa de Z u r a r a i w s p o m ­ nianego wyżej V a l e n t i m a F e r n a n d e s czy wreszcie Esmeraldo de situ orbis z l a t około 1506—1508 napisana przez D u a r t e Pacheco P e r e i r a . Znacznie późniejsza jest relacja kapitana A n d r z e j a A l v a r e s d ' A l m a d a p o 6 7 8 9 10 11 3 R. H . M a j o r , 4 J . A. appellidado no gueses em D. 6 Acores, de de um seculo, terras seus As Gomes, Madeira e Cabo ' V. Infante nos do mundo, séculos de L o n d o n 1868. D. Henrique comprehendendo de o Portugal descobrimento, L i s b o a 1876. Descobrimentos, relagöes Verde, of Portugal, do resultados, de metade do utramar Geogr. d e L i s b o a , 7 e E . A . de B e t t e n c o u r t , 5 Henry Vida Brandäo, o Navegador espaco of Prince Life F e r r e i r a guerras XVI e conquistas a XVI, Descobrimento dos Portu­ L i s b o a 1882. da Guiñé e das Ilhas dos versäo do l a t i m por G a b r i e l P e r e i r a , B o l . d a S o c i e d . 17°, S. n r 5, L i s b o a 1900. Magalhäes Documentos Godinho, sobre a expansáo portuguesa, v o l . I , s. 245 (1934); v o l . I I , s. 267 (1945); v o l . I I I , s. 383 (1956). 8 A . de C a da M o s t o, Relation 1455—1457, 9 Gomes Agencia 1 0 Eanes Geral de ä la cote por. Valentin vol. I I , Lisboa T eiXeir a d'Afrique (1506—1510), da (Senegal Fernandes Mota, au Cap R. de dos Monte, „Bissau, M e m . n r 11 d u ďAfrique... feitos de Guiñé, ed. Días Dinis, d'Afrique de Ceuta 1949, s. 563, fig. 7. de (1506—1507), M a u n y, occidentale 1895, s. 206. Grónica Zurara, das Colonias, Paris P . de С e n i v a l , Т. M o n o d , Description ни Senegal, A. des voyages publiée p a r C h . S c h e f e r , la cote Paris Description Archipels), Centro de 1938, s. 215; Т. M ö n o d , de par la cote Occidentale Valentim Fernandes Guiñé Portuguesa", E s t u d . da 1951, s. 227, fig. 9. 11 R . M a u n у, Esmeraldo de situ orbis (Cöte O c c i d e n t a l e m a r o c a i n a u G a b o n ) , p a r D u a r t e P a c h e c o P e r e i r a (vers nr 19 d u C e n t r o de E s t u d . d a Guiñé P o r t u g . " , d'Afrique d u Süd, 1506—1508), „Bissau, M e m : - 1956, s. 226, m a p . 5. �KRZYSZTOF 328 WOLSKI chodząca ze schyłku X V I w i e k u , z r o k u 1594, traktująca również o Gwinei . W ostatnich s t u latach (jak widać z podanej l i t e r a t u r y ) tekst opisu Gomesa wzbudził poważne zainteresowania u w i e l u b a d a c z y , którzy szukali w n i m najstarszych źródeł do opisów krajów zachodnich w y ­ brzeży A f r y k i , a także W y s p K a n a r y j s k i c h , Zielonego Przylądka, M a ­ děry i Azorów. Wartość b o w i e m historyczną p r a c y Gomesa podnoszą ciekawe opisy M a u r e t a n i i , Senegalu, G w i n e i , M a l i , G h a n y i N i g e r i i , p o ­ dające n i e t y l k o dane o obszarach leżących w pobliżu wybrzeży m o r ­ skich, ale zawierające także liczne szczegóły dotyczące ziem i miejsco­ wości leżących w głębi lądu, j a k n p . T i m b u k t u . 1 2 13 Należałoby postawić sobie p y t a n i e , k i m był autor opisu. Diogo Gomes urodził się w P o r t u g a l i i około r o k u 1402 i przez długie lata przebywał w służbie księcia H e n r y k a Żeglarza (1394—1460). Mając l a t trzydzieści jeździł po raz p i e r w s z y na Maderę, biorąc udział w k o l o n i ­ zacji t e j w y s p y . W r o k u 1445 brał udział w p o d b o j u w y s p y T i d e r u wybrzeży M a u r e t a n i i , a w r o k u 1451 został m i a n o w a n y pisarzem (sekretarzem) f l o t y królewskiej. Wkrótce p o t e m wybrał się w r o k u 1456 w swoją najdonioślejszą podróż odkrywczą. Gomes został m i a n o w a n y przez H e n r y k a Żeglarza k a p i t a n e m k a r a w e l i „Piconso", a pod swe roz­ kazy otrzymał jeszcze dwa s t a t k i . Gomes odkrył w t e d y wybrzeża G a m ­ b i i , a w drodze p o w r o t n e j , wspólnie z genueńczykiem A n t o n i o de N o l i , wyspę Santiago w a r c h i p e l a g u W y s p Zielonego Przylądka. W r o k u 1459 król m i a n u j e Gomesa a l m o x a r i f e m (zarządca dóbr, e k o n o m i i kró­ l e w s k i e j ) w Sintrze. W t y m czasie Diogo Gomes bierze udział w s w o ­ j e j trzeciej w i e l k i e j w y p r a w i e do G w i n e i (1459—1460), która się zbiegła z datą śmierci księcia H e n r y k a Żeglarza (1460). Później odbywał Gomes k i l k a k r o t n e w y p r a w y do A f r y k i , głównie na Maderę, w charakterze p r o k u r a t o r a (urzędnika skarbowego) królewskiego. Data śmierci G o ­ mesa n i e jest dokładnie znana, zmarł o n prawdopodobnie u schyłku r o k u 1502. Opis Gomesa powstał w d r u g i e j połowie X V w i e k u , pomiędzy r o k i e m 1466 a 1478. Opowiadanie swe rozpoczyna Diogo Gomes o d zaznaczenia 1 2 L . S i 1 v e i r a, Edtędo n o v a do T r a t a d o breve Capitáo André 1 3 Alvares d'Almada, dos Ríos de Guiñé jeito C . de L a R o n с iё r e, La découverte de l'Afrique au Moyen-Age. L e Caire, M é m . S o c . Géogr. E g y p t . , v o l . 3, 1925—1927; R . R i c a r d , L a cote atlantique Maroc au debut du XVI siede, ďaprěs les instructions nautiques au XVe de Vasconcelos, de Sant'Iago siěcle, de Cabo „Hespéris", D i o g o Gomes Verde, „Bol. vol. X I , Paris caravelista 1930, s. 97—110; do Infante du portugaises, „Hespéris", v o l . V I I I , P a r i s 1927, s. 229—258; t e n ż e , L e s P o r t u g a l s et la atlantique polo 1594, L i s b o a 1946, s. 107. e descubridor Sahara Franzäo da G e r a l do U l t r a m a r " , 1956, s. 12, fig. 2. ilha �DIOGO GOMES I JEGO OPIS WYBRZEŻY 329 zasług Portugalczyków w o d k r y c i u wybrzeży i w y s p afrykańskich, mówiąc o zdobyciu w r o k u 1415 w y s p y G r a n Canaria (w archipelagu W y s p K a n a r y j s k i c h ) przez kapitana Jana de Crasto, którego na w y ­ prawę przysposobił I n f a n t H e n r y k Ż e g l a r z . Jako najcięższe miejsce do przepłynięcia wzdłuż zachodnich wybrzeży A f r y k i określa Gomes b u r z l i w y przylądek N u n w okolicach I f n i . 14 Jednak gorączka zysków, a głównie złota, o którym wiedziano, że drogą lądową k a r a w a n a m i wielbłądów jest dowożone z Sudanu przez Saharę na północne krańce A f r y k i , spowodowała dalsze w y p r a w y na południe do źródeł złota. Szukano drogi m o r s k i e j do wielkiego empo­ r i u m handlowego, do miasta „Tabucutu". W k o l e j n y c h o d k r y c i a c h dotarto w r o k u 1434 do przylądka Cap B o jador, dalej do zatoki Rio de Oro, a na południe o d n i e j nareszcie osiąg­ nięto t e r e n y zamieszkałe. Była to w p r a w d z i e ludność uboga „et v i v u n t v i t a bestiali, et comedunt carnes quasi crudas ас lac, quia i n i l l a t e r r a n u l l a arbor est neque herba...", lecz o d niej dowiedziano się, że tędy ciągną k a r a w a n y z M a r o k a do Sudanu, a także o d r u g i e j drodze przez Góry A b o f u r , c z y l i A d r a r . W r o k u 1443 o d k r y t o A r g u i n , wkrótce do­ tarto do w y s p y T i d r a w o k o l i c y przylądka T i m r i s , gdzie Diogo Gomes osobiście porwał do n i e w o l i i zagnał na statek 22 „Cenegiis homines r u b e i coloris". Za przylądkiem T i m r i s napotkano pierwszych m u r z y ­ nów. Wkrótce o d k r y t o Langarote, w r o k u 1445 Senegal i ujście r z e k i Senegal. Założono t a m osadę handlową, dowożono t o w a r y , a o t r z y m y ­ wano za n i e n i e w o l n i k ó w i złoto. 15 W r o k u 1444 o d k r y t o Z i e l o n y Przylądek; t u t a j s p o t k a l i się P o r t u ­ galczycy z obrońcami k r a j u , którzy p o d dowództwem swego króla Besegichi uśmiercili w i e l u z najeźdźców z a t r u t y m i strzałami; podobnie bronił się także l u d Sererów. N a terenie późniejszej północnej G a m b i i Diogo Gomes spotkał się z królem murzyńskim N i u m i Mansa i zawarł z n i m przymierze. W r o k u 1456 Gomes dopłynął do G a m b i i . Dalsza podróż Gomesa i jego statków dała o d k r y c i e obecnej G w i n e i P o r t u ­ galskiej. a e W G w i n e i i na południe o d niej Gomes nawiązywał wszędzie p r z y ­ jazne stosunki z m i e j s c o w y m i władcami, U l i Mansą i A n i Mansą „ 17 14 15 Gomes są bezludne, można 1 6 kupił 17 De Gomes, la premiere..., stwierdza, że w s. 13. opisie Afryki mylił się P t o l e m e u s z , l e c z b a r d z o l i c z n i e zamieszkałe i n i e m a t u takiego strony te n i e gorąca, a b y n i e było żyć. Spotkał kość tam nie widziane słoniową i wyroby U l i znajdowała północy G a m b i i (Mansa się w = dotychczas słonie i krokodyle. Z towarów za­ bawełniane. rejonie król w Maka, języku a A n i było mandingo). częścią k r a j u Niani na �KRZYSZTOF 330 WOLSKI Znalazłszy się na terenach państwa Mandingo dowiedział się od m i e j ­ scowej ludności o potężnej stolicy państwa Songaj, K u k i a (Quioquum), która była w t y m czasie dużym w a r o w n y m m i a s t e m otoczonym m u r a ­ m i z w y p a l a n e j cegły. Otrzymał też nareszcie upragnione wiadomości o kopalniach złota w górach Serra Geley, c z y l i F u t a Dżallon. Dotarły do Gomesa również wieści o w o j n a c h toczonych przez władcę Songajów Sulejman-Damana z sudańskim feudałem Sambageni, lecz najważ­ niejszą była wiadomość, że k o p a l n i a m i złota włada król państwa M a l i . W drodze p o w r o t n e j spotkał się Gomes z B a t i Mansą, a p o t e m zaprzy­ jaźnił się z N i u m i Mansą w G a m b i i , którego namówił do przyjęcia chrześcijaństwa, a w y g n a n i a kapłanów mahometańskich . 1 8 19 Uwagę Gomesa zwracały czółna miejscowej ludności w y k o n a n e z jednego p n i a . Często o n i c h wspominał. Na t y c h czółnach pływano nie t y l k o po rzekach, ale zapuszczano się n a w e t na morze. W duże t a k i e łodzie mieściło się po 19 o s ó b . Gomes podkreślał konieczność nawiązywania d o b r y c h stosunków z miejscową ludnością. S w o i m postępowaniem kładł p o d w a l i n y p o d j a k najlepsze współżycie miejscowej ludności i Portugalczyków. Miał na uwadze na p i e r w s z y m miejscu z y s k i handlowe, a na d r u g i m nawracanie pogan. S p o t y k a n y c h Murzynów uważał za l u d z i , których należałoby ochrzcić, a więc równych l u d z i , godnych przyjęcia c h r z t u . N i e w i d z i się w opisie Gomesa d y s k r y m i n a c j i ludów k o l o r o w y c h , która dopiero z czasem doprowadziła do wyniszczenia c y w i l i z a c j i afrykańskich, a n a ­ w e t zagłady w i e l u ludów. 20 G o m e s zamieścił także wiadomość, że l u d z i e pracujący nie żyją długo, s z k o d z i i m b o w i e m p o w i e t r z e k o p a l n i . 18 w k o p a l n i a c h złota K l i m a t n i e służył P o r t u g a l c z y k o m i w i e l u m a r y n a r z y chorowało. G o m e s był z m u s z o n y wracać wcześniej do k r a j u z p o w o d u chorób trapiących załogę jego ekspedycji. 19 20 Gomes, op. cit, s. 47. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9218a22bb5e4b022d9d061b3b40bd902.pdf 81fc161b06a242fdd82f61386020203a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1664 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2000 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1539 Title A name given to the resource Między grupą etniczną a narodem / ETNOGRAFIA POLSKA 2000 t.44 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2000 t.44, s.39-62 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kabzińska, Iwona Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X L I V : 2000, z. 1-2 P L ISSN 0071-1861 IWONA KABZIŃSKA Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa MIĘDZY GRUPĄ ETNICZNĄ A NARODEM 1. M O Z A I K A ETNICZNO-NARODOWOŚCIOWA. SPÓR O L I C Z B Y Przez długie powojenne lata państwa Europy Środkowo-Wschodniej należące do tzw. bloku wschodniego ukazywane były oficjalnie jako homogeniczne pod względem narodowościowym. Stojący na czele „bloku" Związek Radziecki przedstawiano jako kraj dążący w sposób bezkonfliktowy do budowy narodu, w którym kwestie etniczne zostałyby podporządkowane ideom klasowym, rewolu­ cyjnym (Brubaker 1998 ; Iwanow 1991; Matiunin 1993). Dane ukazujące prawdzi­ wy obraz sytuacji opatrzono klauzulą „ściśle tajne" i objęto zapisem cenzury. Punktem zwrotnym stała się gorbaczowowska „pieriestrojka". Rozpad Związku Radzieckiego wyznaczył cezurę w najnowszych dziejach świata. Dawne republiki radzieckie przekształciły się w odrębne państwa. Większość z nich można określić mianem „zorientowanych narodowo" (Brubaker 1998, s. 80-84 ; por. Babiński 1997, s. 10). Okazało się też, że zarówno bezkonfliktowe współżycie różnych narodowości, jak etniczna homogeniczność państw położonych na obszarze Europy Środkowo-Wschodniej to jedne z wielu współczesnych mitów. W najnowszych dziejach Polski za punkt zwrotny przyjmuje się 4 czerwca 1989 roku . W nowej sytuacji politycznej „Polska stała się krajem ewoluującym 1 2 3 1 Dziękuję prof. dr. hab. Zbigniewowi Jasiewiczowi za zwrócenie uwagi na tę pozycję. Brubaker wyjaśnia,iż wybrał termin 'państwa zorientowane narodowo', zamiast 'państwa narodowe', by wskazać, iż mowa jest o „dynamicznym stanowisku politycznym" lub „kategorii pozostających w relacjach, choć konkurujących ze sobą stanowisk", nie zaś o „statycznym warunku" (Brubaker 1998, s. 80). Podczas seminarium zorganizowanego 29 marca 2000 r. przez Instytut Krajów Rozwijających się UW, na którym prezentowałam tekst tego artykułu, S. Łodziński zwrócił uwagę na umowność daty 4 czerwca 1989 r. Jego zdaniem, ma ona znaczenie tylko dla ludności polskiej. Dla mniejszości niemieckiej zamieszkałej w Polsce przełomowym momentem było odprawienie pierwszego po wojnie nabożeństwa w jęz. niemieckim na górze św. Anny. Dla ludności ukraińskiej czy białoruskiej zasadnicze znaczenie ma natomiast uzyskanie niepodległości przez Ukrainę i Białoruś. Badania potwierdzają prawdziwość tej tezy w odniesieniu do niektórych członków grupy ukraińskiej (Babiński 1997, s. 112-116). Należy natomiast podkreślić, że Ukraina nie jest powszechnie postrze­ gana przez ludność ukraińską zamieszkałą w Polsce jako ojczyzna. Według Antoniny Kłoskowskiej (1996, s. 190-193) dla młodych intelektualistów ukraińskich ojczyzna ta ma wymiar regionalny. Są nią Bieszczady, wsie Białostocczyzny, Podlasie, Chełmszczyzna. Podobnie dla Białorusinów 2 3 �40 IWONA KABZIŃSKA w kierunku pluralistycznego społeczeństwa obywatelskiego, w którym każdy m.in. ma pełne prawo do kształtowania własnej tożsamości i zachowań narodowo-etnicznych" (Sadowski 1991, s. 6). Obecność przedstawicieli różnych mniejszości etnicznych i narodowych na terenie naszego kraju przestała być tematem-tabu. Jesienią 1989 r. powstała sejmowa Komisja do spraw Mniejszości Narodowych i Etnicznych. Sprawy mniejszości, którymi przez lata zajmowało się Ministerstwo Spraw Wewnętrznych znalazły się w gestii Ministerstwa Kultury i Sztuki. Zdaniem Ewy Michny (1995, s. 7), rezygnacja z nadzoru MSW nad grupami mniejszościo­ wymi była pierwszym krokiem w kierunku ich upodmiotowienia. Dziś wiadomo wprawdzie, że na obszarze dawnych państw tzw. bloku wschodniego zamieszkują reprezentanci różnych narodów czy grup etnicznych wciąż jednak trudno określić rzeczywistą wielkość poszczególnych zbiorowości. Oficjalne dane różnią się przy tym - czasem w znaczący sposób - od obliczeń dokonanych przez przedstawicieli mniejszości lub przez tzw. ośrodki niezależne. Tabela I . Mniejszości narodowe w Polsce (rok 1992) (w tys.) Według oceny \ЛТ11 P I С 7 Л Qf*1 l v i i i i cj a ¿u ыл mniejszości oficjalnej niezależnej Białorusini Ukraińcy Łemkowie Rosjanie Słowacy Czesi Niemcy Żydzi Litwini Cyganie (Romowie) Ormianie Tatarzy Grecy i Macedończycy 300 160-300 80 13 ? ? 700 10-15 30 25 15 4 ? 250-350 250-300 13-15 ? 10-15 5-10 350-500 8-10 15-25 25 ? 3 5 20O-230 200-220 50-60 10-13 20 2-3 300-350 15 20 25 8 3 5 Ogółem 1337-1482 934-1258 858-972 5 6 4 Źródło: Rzepliński 1993, s. 44 mieszkających w dawnym woj. białostockim podstawowe znaczenie identyfikacyjne ma region określany jako Białostocczyzna (Sadowski 1995, s. 174-177). Autor podkreśla, iż poprzez przy­ wiązania do Białostocczyzny, która „pozostaje najszerszym obszarem oswojonej ojczyzny", na­ stępuje przywiązanie do Polski jako ojczyzny ideologicznej (tamże, s. 177). Rzepliński wymienia tu Helsińską Fundację Praw Człowieka informując zarazem, że sporzą­ dzone przez nią szacunki oparte są głównie na raportach przygotowanych dla tej instytucji przez poszczególne mniejszości (Rzepliński 1993, s. 44; autor powołuje się na badania Hołuszki, s. 2). W takiej sytuacji nasuwa się pytanie o przyczyny rozbieżności między danymi ośrodków niezależ­ nych a danymi, jakimi operują poszczególne mniejszości. Ukraińcy przebywający na emigracji, przede wszystkim w Kanadzie, szacują wielkość tej grupy na 500 tys. (Łodziński, s. 4; za: Rzepliński 1993, s. 44). Niektórzy przedstawiciele władz niemieckich oceniają wielkość tej grupy na 1 min (Łodziń­ ski, s. 4; za: Rzepliński 1993, s. 44). 4 5 6 �41 MIĘDZY GRUPĄ ETNICZNĄ A N A R O D E M O różnicach tych informuje na przykład tabela zamieszczona w artykule Andrzeja Rzeplińskiego (1993, s. 44). Autor powołuje się na niepublikowane materiały M . Hołuszki i S. Łodzińskiego. Uwagę zwracają m.in. duże rozbież­ ności danych dotyczących Łemków, Czechów oraz Niemców. Na tym tle interesująca wydaje się zgodność liczb ukazujących wielkość grupy Romów. Prawdziwa mozaika narodowościowa występuje w dawnych republikach radzieckich. Na Litwie np. mieszkają przedstawiciele 109 narodowości (Kobeckajte 1993, s. 209). Na Białorusi ich liczba również przekracza 100. W jednym tylko obwodzie homelskim reprezentowane są 104 grupy narodowościowe i etniczne, przy czym - jak podaje Anatol Złotnikau (1992, s. 228-229) - nie­ które z nich liczą mniej niż 10 osób, zdarzają się nawet reprezentacje jedno­ osobowe. Najwięcej przedstawicieli mają na Białorusi Rosjanie (1342,1 tys.), następnie: Polacy (417,7 tys.), Ukraińcy (291 tys.) i Żydzi (111,9 tys.). Inne grupy liczą łącznie 84,5 tys. (Eberhardt 1992/93, s. 550). Są wśród nich m.in. Cyganie i Tatarzy Krymscy. Ogółem w 1989 r. liczba ludności Republiki wynosiła 10151, 8 tys., w tym 7 904,6 tys. (77,9%) Białorusinów. Warto, jak sądzę, zwrócić uwagę na wyniki spisu ludności przeprowadzo­ nego w Republice Białoruś w 1999 r. Wykazał on m.in. wzrost liczby osób deklarujących się jako Białorusini. W porównaniu z rokiem 1989, procent ten wzrósł z 77,9 do 81,2 przy jednoczesnym spadku liczby Rosjan, Ukraińców, Żydów i Polaków. W przypadku Rosjan spadek ten jest szczególnie widoczny (z 13,2% w 1989 r. do 11% w 1999). Procent ludności polskiej zmniejszył się z 4 , 1 % w 1989 r. do 3,9% w roku 1999 (Goliński 2000) . Na Ukrainie mniejszości stanowią 28% ludności (Czech 1993, s. 97). Trudno jednak (podobnie jak w innych krajach) o precyzyjne określenie wielkości poszczególnych grup. Zauważalne są także różnice danych, jakimi operują badacze. Z informacji podanych przez Michała Kirsenko (1993, s. 187) wynika пр., że obok 37400 tys. Ukraińców i 11400 tys. Rosjan na Ukrainie mieszkają Żydzi (486 tys.), Rumuni (460 tys.), Białorusini (440 tys.), Bułgarzy (234 tys.), Polacy (219 tys.), Węgrzy (163 tys.), Tatarzy (135 tys.), Grecy (99 tys.), Ormianie (54 tys.), Cyganie (48 tys.), Niemcy (44 tys.), Azerowie (37 tys.) i Gagauzi (32 tys.). Mirosław Czech (1993, s. 97) pisze natomiast ogólnie o ok. 11 min. Rosjan, ponad 400 tys. Żydów, ok. 400 tys. Białorusinów i ok. 250 tys. Polaków . Wymienia też Węgrów, Bułgarów, Rumunów, Greków, Tatarów Krymskich i Cyganów, nie podając jednak wielkości tych grup. M . Czech zwraca uwagę na proces rusyfikacji, w którego efekcie ponad 4 min Ukraińców nie uważa obecnie ukraińskiego za język ojczysty (Czech 1993, s. 97). Niewielka jest liczba 7 8 7 Wyniki ostatniego spisu ludności są kwestionowane m.in. przez działaczy Związku Polaków na Białorusi. Ich zdaniem, są one znacznie zaniżone. Liczba ludności polskiej sięga 10-12% mieszkańców Republiki, tj. 1-1,2 min (Goliński 2000). Podobnie kwestionowane były wyniki spisu przeprowadzonego w 1989 г., który wykazał obecność 417,7 tys. Polaków w BSRR. Według działaczy ZPB, liczba ta wynosiła 1-1,5 min. Skrajne szacunki mówiły nawet o 2,5 min Polaków na Białorusi (szerzej patrz: Kabzińska 1999, s. 28-31). Por. cytowane tu dane przytoczne przez M . Kirsenko dotyczące liczebności tej zbiorowości. 8 �42 IWONA KABZIŃSKA ukraińskich intelektualistów, a wiele osób, zwłaszcza pochodzących z małżeństw mieszanych, przyznaje się do narodowości rosyjskiej, liczy bowiem na przywileje, większe możliwości i perspektywy (Kirsenko 1993, s. 187). Na podstawie następujących faktów można - zdaniem tego autora - przyjąć, że liczba Rosjan na Ukrainie jest w rzeczywistości mniejsza niż wykazują oficjalne dane. 2. OD G R U P Y E T N I C Z N E J D O N A R O D U : ŁEMKOWIE, GÓRNOŚLĄZACY, P O L E S Z U C Y Oprócz nieoczekiwanego ujawnienia faktu obecności różnych grup mniej­ szościowych (mniejszości narodowych i etnicznych) w państwach Europy Środkowo-Wschodniej, będących szczególnym przedmiotem moje uwagi, u schyłku X X w. na tych terenach wystąpiło szereg innych zjawisk. Andrzej Sadowski (1991, s. 5) zalicza do nich przede wszystkim: „wzrost znaczenia idei narodowych, nawet wśród małych zbiorowości etnicznych, wzrost roli religii jako znaczącego czynnika określającego odrębności narodowo-etniczne oraz swoiste spotęgowanie problematyki religijno-narodowościowej na pograni­ czach". W tej części tekstu chciałabym skoncentrować się na pierwszym ze zjawisk wspomnianych przez A. Sadowskiego. Przykładem zbiorowości, w której w ostatnich latach bardzo wyraźnie doszły do głosu idee narodowe są Łemkowie (Rusini) . Zjawisko to wystąpiło we wszystkich państwach, w których zamieszkuje społeczność łemkowska: w Polsce, na Ukrainie, na Słowacji, w Czechach i na Węgrzech (Magosci 1992; por. Mihalasky 1998, s. 208-209, 220). W lutym 1990 r. w Użhorodzie po­ wstała pierwsza po I I wojnie światowej organizacja rusińska - Towarzystwo Rusinów Karpackich (z oddziałami na terenie całego Zakarpacia). Domaga się ono m.in. uznania Rusinów za odrębną narodowość i przywrócenia Rusi Zakarpackiej statusu autonomii (Magosci 1992, s. 103). Należy jednak pod­ kreślić, iż za uznaniem Łemków za „grupę etniczną zmierzającą do bycia narodem lub za odrębny naród" (Żurko 1997, s. 55) opowiada się tylko część tej zbiorowości. W Polsce jest ona reprezentowana przez Stowarzyszenie Łem­ ków, zarejestrowane 25 kwietnia 1989 г., z siedzibą w Legnicy (Michna 1995, s. 7; Żurko 1997, s. 55). Należą do niego głównie przedstawiciele młodej inte­ ligencji. Poszukują oni „alternatywnego samookreślenia narodowego", uważa9 9 Tradycyjnie Rusinami albo w miejscowej gwarze Ruśniakami nazywali się wschodniosłowiańscy mieszkańcy regionu Karpat. Jak podaje Marek Dziewierski (1997, s. 325-326) nazwa Łemkowie wywodzona jest od słowa 'łem' (tylko) charakterystycznego dla dialektu łemkowskiego/rusińskiego. Słowo to nie występuje w etnolektach grup sąsiednich. Nazwa ta została nadana Łemkom w połowie X I X w. Z czasem termin Łemkowie wszedł do nauki, literatury, został upowszechniony przez dziennikarzy, przyjął się też wśród samych Łemków/Rusinów. Paul Magosci (1992, s. 97, 101) informuje natomiast, iż na Ukrainie, w 1925 г., wszyscy Rusini karpaccy, niezależnie od identyfikacji, zostali uznani za Ukraińców. Po 1945 r. na Ukrainie i w Polsce oficjalnie zabroniono używania nazwy Rusini. Podobnie postąpiono w Czechosłowacji na początku 1950 r. �MIĘDZY GRUPĄ ETNICZNĄ A NARODEM 43 jąc się za „część narodu karpatoruskiego, czwartego obok Białorusinów, Rosjan i Ukraińców narodu wschodniosłowiańskiego" (Michna 1995, s. 52). Zwolennicy istnienia narodu łemkowskiego powołują się na fakt występowania odrębnego, literackiego języka łemkowskiego, funkcjonowanie łemkowskiego czasopiśmienni­ ctwa, jak też na bogactwo oryginalnej twórczości folklorystycznej (Żurko 1997, s. 53-54, 57-59). Odwołują się też do wspólnoty losów. Dramatyczną cezurą w dziejach Łemków jest wysiedlenie znacznej (ok. 30-35 tys.) grupy ludności łemkowskiej z ich „małej ojczyzny", tj. z miejscowości leżących na terenie Beskidu Niskiego i Sądeckiego, zwanych przez etnografów Łemkowszczyzną, w ramach tzw. akcji „Wisła" (28 kwietnia - lipiec 1947 r.) na Ziemie Zachodnie i Północne. Jednocześnie ok. 80 tys. Łemko-Rusinów przesiedlono na Ukrainę . Po 1956 r. cześć Łemków (ok. 10 tys.) powróciła z Ziem Zachodnich i Północ­ nych na rodzime tereny, większość z nich pozostała jednak w miejscu przesiedle­ nia (dane te podaję za: Mihalasky 1998, s. 210; por. Dziewierski 1997, s. 326-327; Michna 1995, s. 47-49). Narodowościowe dążenia Łemków przyjmowane są krytycznie, zwłaszcza przez osoby, które wywodzą się ze środowiska łemkowskiego, lecz uważają się za Ukraińców. Część z nich przyznaje się do wspólnych, rusińskich korzeni, traktując własną grupę pochodzenia jako odłam narodu ukraińskiego. W taki sam sposób Łemkowie są postrzegani przez ukraińskich etnografów i historyków (Dziewierski 1997, s. 325). „Opcję ukraińską" reprezentuje Zjednoczenie Łem­ ków, zarejestrowane 30 marca 1990 г., z siedzibą w Gorlicach. Jest ono wspierane przez Związek Ukraińców w Polsce (Michna 1995, s. 7; Żurko 1997, s. 60). Czynnikiem konsolidującym środowisko łemkowskie i ukraińskie w Polsce, „stwarzającym warunki do działalności narodowej", jest pamięć o krzywdach moralnych i materialnych doznanych w wyniku przesiedleń (Michna 1995, s. 51). Badacze zwracają uwagę na zróżnicowanie typów/opcji tożsamości występu­ jących wśród Łemków. Według Jerzego Żurko (1997, s. 54-55), można tu mówić o opcji propolskiej, ukraińskiej oraz łemkowskiej (i tylko łemkowskiej). Ponadto, istnieje liczna grupa Łemków charakteryzująca się „chwiejną postawą wobec tożsamości narodowej", „koniunkturaliści [natomiast] ukrywają swoją tożsamość, a deklarują się jako Polacy i tylko Polacy" (Żurko 1997, s. 55). Podobne typy autoidentyfikacji wyróżnia Ewa Michna (1995), powołując się na wyniki własnych badań przeprowadzonych na Łemkowszczyźnie. Jeden z nich określa ona mianem „Łemko-Ukraińców". Osoby reprezentujące ten typ uznają Łemków za część szerszej wspólnoty rusińskiej, nazywanej obecnie ukraińską i za regionalną grupę narodu ukraińskiego. Drugi typ autoidentyfikacji to „Łemko-Polacy". W grupie tej występuje więź typu państwowego, wynikająca z prze­ świadczenia, że „ludzi zamieszkujących jedno państwo łączy wspólnota intere­ sów". Trzecim typem są „Łemko-Rusini". „Ten typ identyfikacji wiąże się z przekonaniem, że Łemkowie są grupą odrębną od ukraińskiej pod względem 10 1 0 Według P. Magosci (1992, s. 101), w latach 1945-1946 na przesiedlenie na Ukrainę zdecy­ dowało się „dobrowolnie" ok. 200 tys. Łemków. �44 IWONA KABZIŃSKA 11 kultury i etnogenezy , że stanowią odrębny naród razem z Łemkami z terenów dzisiejszej Słowacji, Rusi Zakarpackiej i Wojwodiny" (por. Magosci 1992). Czwarty typ autoidentyfikacji został określony przez badaczkę mianem „Łemko". Reprezentujące go osoby „cechuje silne przywiązanie do wsi, jej mieszkańców, funkcjonującej tam kultury, rdzeniem której jest religia. «Lemkowie» często używają zamiennie dla określenia własnej tożsamości dawnej nazwy etnicznej Rusin". Nie towarzyszy jej jednak „złożona treść znaczeniowa", jak w przypadku „Łemko-Rusinów". Użycie określenia 'Rusin' jest w tym przypadku „typową świadomością nazwy" (Michna 1995, s. 79-83). Ewa Michna, podobnie jak inni badacze, zwraca uwagę na występujące wśród Łemków zróżnicowanie religijne. Podkreśla też, że w świadomości po­ tocznej obecne są podziały na proukraińskich grekokatolików i prawosław­ nych Łemko-Rusinów (Michna 1995, s. 62). Nie znajdują one - jak zwykle w przypadku stereotypów - potwierdzenia w rzeczywistości. Część Łemków należących do Kościoła Grekokatolickiego nie identyfikuje się bowiem z Ukraińcami (Dziewierski 1997, s. 331). Wśród 52 Łemków, którzy wzięli udział w badaniach przeprowadzonych przez Susyn Y . Mihalasky (1998, s. 211) połowa była wyznania prawosławnego, 38% należało do Kościoła Grekokatolickiego. Pojedyncze osoby deklarowały wyznanie rzymskokatolic­ kie (2%). W badanej grupie znaleźli się też zielonoświątkowcy (4%), ateiści (4%) i osoby deklarujące się ogólnie jako chrześcijanie (2%). Naszkicowane tu podziały łemkowskiej zbiorowości nie są zjawiskiem no­ wym. Prawie dwa wieki temu pojawiły się wśród ówczesnych Rusinów hasła rusofilskie i deklaracje zjednoczenia ludności rusińskiej pod berłem cara Rosji. W drugiej połowie X I X w. bardzo wyraźnie zaznaczyła się „opcja proukraińska", popierana - podobnie jak dziś - przez Kościół Grekokatolicki (Michna 1995, s. 33-59; Pactwa 1997, s. 330). Zdaniem Zbigniewa Kurczą (1997, s. 11-12), dzisiejsi Łemkowie podjęli wprawdzie działania świadczące o ich kulturowej odrębności, ich język nie jest też wyłącznie językiem „domowym", lecz funkcjonuje jako język literacki, istnieje ponadto „bogaty zespół [łemkowskich] wartości folklorystycznych", nasuwa się jednak pytanie, „czy wszystko to wystarcza do przedstawienia dowodu, że Łemkowie są narodem, choć dosyć szczególnym, bo nie posiadającym własnego państwa?" . Kurcz stwierdza też, że nikt dziś nie potrafi jednoznacznie i w spo­ sób przekonywujący rozstrzygnąć, kim są Łemkowie (tamże, s. 11). 12 1 1 Łemkowie uważający się za odrębny naród wschodniosłowiański wywodzą swą genezę od Białych Chorwatów, którzy w V I I w. zamieszkiwali górne dorzecze Wisły (Dziewierski 1997, s. 325). Szerzej na temat etnogenezy Łemków pisali m.in.: Kazimierz Dobrowolski (1938) i Roman Reinfuss (1990), patrz też Czajkowski (1999). Łemkowie nie mają wprawdzie własnego państwa, należy jednak przypomnieć, że w okresie międzywojennym podejmowane były próby uzyskania autonomii terytorialnej. W listopadzie 1918 r. na wschodnich terenach Łemkowszczyzny powstała Republika Komańczańska (przetrwała ona do stycznia 1919 г.). W grudniu 1918 r. powołano Rusińską Narodową Republikę Łemków (istniała ona przez 16 miesięcy). Podjęto także próbę utworzenia Republiki gładyszowskiej, której celem było przyłączenie Łemków do Wielkiej Rusi (Michna 1995; Magosci 1992, s. 98; Pactwa 1997). 1 2 �45 MIĘDZY GRUPĄ ETNICZNĄ A N A R O D E M Dla samych Łemków, jak wynika z badań S.Y. Mihalasky (1998, s. 212, 216), podstawowym kryterium identyfikacji jest pochodzenie, a także emoc­ jonalny stosunek do łemkowskiego dziedzictwa. Można czuć się Łemkiem nie znając języka łemkowskiego , nie mieszkając na historycznym terytorium Łemków, ani też nie wyznając „tradycyjnej religii Ł e m k ó w " i nie zawierając małżeństwa z członkiem własnej grupy . S.Y. Mihalasky doszła do wniosku, iż za Łemka może być uznana osoba, która w znacznym stopniu uległa asymilacji. Jednocześnie większość respondentów badaczki (67%) stwierdziła, że istnieją różnice między Łemkami i Ukraińcami, nie ma natomiast zasad­ niczych różnic między Łemkami i Rusinami. Poszczególne grupy były naj­ częściej postrzegane przez pryzmat stereotypów etnicznych. Ukraińcom np. przypisywano takie cechy jak: pracowitość, upór i skłonność do wywyższa­ nia się. Łemkowie są również pracowici, jednocześnie jednak cechuje ich spokój i łagodność. Szczególnie interesująca wydała mi się wypowiedź, której autor uznał Ukraińców za potężny naród, mający swoje miejsce w historii, Łemkowie natomiast określeni zostali jako grupa lekceważona, zapomniana i zbędna (Mihalasky 1998, s. 218-219). Przykładem grupy, w której w ostatnich latach doszły do głosu idee naro­ dowe są Górnoślązacy. Należy jednak podkreślić, że - podobnie jak w przy­ padku Łemków - „opcję narodową" deklaruje tylko część ludności rodzimej Górnego Śląska. Od początku problem uznania narodowości śląskiej podnoszony był przez dwie organizacje: Ruch Autonomii Śląska i Związek Górnośląski. Zdaniem Mariana G. Gerlicha (1996, s. 193), idea narodu śląskiego (istniejącego lub kształtującego się) nie jest zjawiskiem marginalnym. M a ona poparcie m.in. w „starych, homogenicznych osadach przyzakładowych". Zwolennicy narodu śląskiego odwołują się przede wszystkim do wspólnoty losów, odrębności kulturalnej, silnych więzi z regionem. Związek Górnośląski opowiada się za ideą Wielkiego Śląska, względnie regionu autonomicznego obejmującego hi­ storyczne tereny Górnego Śląska. Granice tego obszaru, wyznaczane przez działaczy Związku nie znajdują jednak uzasadnienia historycznego, ani kul­ turowego. Ruch Autonomii Śląska domaga się restytucji śląskiej autonomii, odwołując się do Ustawy Konstytucyjnej z 15 lipca 1920 г., zwłaszcza arty­ kułów 4 i 5, określających ustawodawcze i finansowe kompetencje Sejmu Śląskiego (Szczepański 1993, s. 209; por. Gerlich 1997, s. 9; na temat RAŚ patrz: Dziadul 2000; Geremek 2000; Kwaśniewski 1997). 24 czerwca 1997 r. Sąd Wojewódzki w Katowicach zarejestrował stowarzy­ szenie pod nazwą Związek Ludności Narodowości Śląskiej (grupą inicjatywną 13 14 15 1 3 W innym miejscu autorka wskazuje, iż język łemkowski i literatura w tym języku są bardzo ważnymi kryteriami łemkowskiej identyfikacji (Mihalasky 1998, s. 214-215). Jeden z respondentów stwierdził, że religią Łemków jest chrześcijaństwo obrządku wschod­ niego (Mihalasky 1998, s. 213). W taki sposób odpowiedziało 53% spośród 52 badanych osób. 35% udzieliło odpowiedzi przeczącej, 12% wybrało odpowiedź „trudno powiedzieć". 1 4 1 5 �46 IWONA KABZIŃSKA był Ruch Autonomii Śłąska). W uzasadnieniu podano, że wybór narodowości zależy od woli zainteresowanych osób. Liderzy Związku powoływali się na przykład Czech, gdzie podczas przeprowadzonego w 1991 r. spisu ludności uwzględniono kategorię „naród śląski" (Szczepański 1999, s. 172) . Decyzja Sądu Wojewódzkiego została zakwestionowana przez ówczesnego wojewodę katowickiego, który złożył odwołanie do Sądu Apelacyjnego. Procedurę reje­ stracyjną wstrzymano. 18 marca 1998 r. Sąd Najwyższy nie wyraził zgody na rejestrację Związku Ludności Narodowości Śląskiej. Sędziowie stwierdzili, iż naród śląski nie istnieje. W uzasadnieniu podano, że identyfikacja narodowa jest wprawdzie kwestią subiektywnej decyzji, należy jednak wybierać spo­ śród narodów już istniejących (Szczepański 1999, s. 171; por. Geremek 2000; Kwaśniewski 1997). Kwestia rejestracji ZLNŚ wywołała żywą dyskusję z udziałem naukowców. Jej przedmiotem było przede wszystkim istnienie bądź nieistnienie narodu śląskiego (Gerlich 1997; Kijonka 1997; Kwaśniewski 1997; na temat istnienia narodu śląskiego patrz też: Szmeja 1997, s. 108-109). Dzia­ łacze Związku Ludności Narodowości Śląskiej nie zrezygnowali ze swoich dążeń, zapowiadając odwołanie się do organizacji międzynarodowych, przede wszystkim do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka (Geremek 2000; por. Kijonka 1997, s. 4). Zdaniem działaczy RAŚ, ważne jest to, iż Trybunał Europejski „nie odrzucił [ich] pozwu, ale zażądał od polskiego rządu wyjaś­ nienia powodów odmowy rejestracji" (Dziadul 2000, s. 30) . Podobnie jak w przypadku Łemków, wśród ludności rodzimej Górnego Śląska można wyróżnić różne typy identyfikacji. Z badań przeprowadzonych przez M . G . Gerlicha w drugiej połowie lat osiemdziesiątych i na początku lat dziewięćdziesiątych w wybranych miastach oraz w osadach i osiedlach przyza­ kładowych wynika, iż jedna trzecia osób (31% badanych) uważała się za Polaków o śląskim rodowodzie, 28% badanych identyfikowało się jako Górno­ ślązacy, 14% zadeklarowało się jako Ślązacy-Polacy lub „polskie Ślązoki", 11% - jako Ślązacy-Niemcy, 7% - jako Niemcy, wskazując jednocześnie na zauważalne w tej grupie efekty procesu polonizacji, 9% badanych okazało indyferentyzm w sprawach narodowych (Gerlich 1994a, s. 130-132). Badania przeprowadzone przez Eugeniusza Kłoska w ponad 20 miejscowoś­ ciach w okolicach Krapkowic wykazały, iż znaczna część badanych (32,1%) zadeklarowała się jako Ślązacy i tylko Ślązacy, 14,2% osób zadeklarowało się jako Ślązacy-Polacy, 13,3% - jako Ślązacy-Niemcy, 11,9% określiło siebie jako Polacy-Ślązacy, również 11,9% zadeklarowało tożsamość niemiecką. W tym przypadku, jak pisze Kłosek (1999, s. 247), istotne znaczenie miała niemiecka identyfikacja rodziców i dziadków ukształtowana przede wszystkim przez fakt 16 17 18 1 6 Jak podaje M.S. Szczepański (1999, s. 172), z możliwości deklarowania śląskiej opcji naro­ dowej skorzystało 44556 osób, tj. 0,5% obywateli. Dla porównania, polską opcję narodową zadeklarowały 59383 osoby, tj. 0,6% mieszkańców, a opcję niemiecką -48969 (0, 55%). Jak zauważył S. Łodziński, zasadnicze znaczenie ma w tym przypadku odpowiedź na pytanie, czy władza może odmówić rejestracji stowarzyszenia (informacja ustna). Autor przeprowadził 100 wywiadów i 218 ankiet (Kłosek 1999, s. 250, przyp. 14). 1 7 1 8 �MIĘDZY GRUPĄ ETNICZNĄ A NARODEM 47 Tabela II. Typy opcji tożsamościowych występujących na Górnym Śląsku (w procentach) Źródło i obszar objęty badaniami L.p. Typ opcji 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. Polacy Polacy o śląskim rodowódIzie „Polskie Ślązoki" G órn oślązacy/Ślązacy Polacy - Ślązacy Ślązacy - Polacy Ślązacy - Niemcy Niemcy - Ślązacy Niemcy Brak odpowiedzi Kłosek 1999 Gerlich 1994a (woj. katowickie) okolice Krapkowic 31,0 14,0 28,0 11,0 7,0 9,0 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 7,3 65,5 32.1 11,9 14.2 13.3 9,2 11,9 27,5 0,5 0,5 6,0 Kłosek 1995 L.py Typ opcji K P B S 1998 woj. katowickie okolice Lublińca wsie należące w okresie międzywojennym okolice Rybnika wsie należące w okresie międzywojennym do Niemiec do Polski do Niemiec do Polski 3,5 22,5 4,9 10,8 35,6 8,0 11,5 19,5 8,0 13,8 32,4 19,7 18,3 4,2 1,4 1,4 28,0 20,7 23,2 12,9 6,1 4,9 27,4 21,6 34,3 3,9 1,9 0 zamieszkania na terenach, które do czasu I I wojny światowej należały do Niemiec. 9,2% osób badanych przez E. Kłoska określiło się jako Niemcy-Ślązacy. Naj­ mniej liczną kategorię stanowili Polacy (7,3%) . Autor podkreśla, że uzyskane wyniki badań były podobne do tych, jakie stwierdzono wcześniej w innych rejonach Górnego Śląska (Kłosek 1999, s. 251). Tymczasem z badań prze­ prowadzonych w latach 1991-1993 przez tegoż autora wraz z grupą studentów w okolicach Lublińca i Rybnika wynika, że w niektórych przypadkach wystę­ powały znaczne różnice (Kłosek 1995, s. 132, 134; por. Tabela I I ) . Od przytoczonych tu danych, pochodzących z badań etnologicznych M . G . Gerlicha i E. Kłoska, znacznie różnią się wyniki badań przeprowadzo­ nych przez Katowicką Pracownię Badań Społecznych w 1998 r. na terenie dawnego województwa katowickiego. Wynika z nich, że 65,5% badanych -pytanych o identyfikację narodową - stwierdziło, iż czuje się Polakami, 27,5% odpowiedziało, iż uważa się za Ślązaków, 6% określiło się jako Niemcy, 19 20 Procentowe wyniki nie sumują się do 100. Zrealizowano 662 ankiety, w tym 298 w okolicach Lublińca i 364 w okolicach Rybnika. �48 IWONA KABZIŃSKA 0,5% podało identyfikację: Ślązak-Polak, 0,5% identyfikowało się jako Ślązak-Niemiec (Dziadul 2000, s. 30) . Według E. Kłoska (1993; 1999), największe znaczenie dla ukształtowania śląskiej identyfikacji regionalnej miało wychowanie w rodzinie, poczucie więzi z miejscem urodzenia i świadomość odmienności kulturowej, której najważ­ niejszym wyznacznikiem jest śląska gwara. Bardzo ważne są również: silne więzi emocjonalne z regionem, awans śląskości, podkreślanie odrębności kul­ turalnej ludności rodzimej Górnego Śląska i wyraźny na Górnym Śląsku antagonizm wobec „obcych" - przybyszy spoza Śląska, zwanych tu „krzaka­ m i " , „ptokami" albo „gorolami", w przeciwieństwie do śląskich „hanysów". Tożsamość mieszkańców Górnego Śląska budowana jest też na poczuciu „śląskiej krzywdy" (Gerlich 1994b; Kłosek 1999) . Z badań przeprowadzonych przez M . G . Gerlicha i E. Kłoska wynika, że na Górnym Śląsku wyraźnie wyróżnia się typ tożsamości regionalnej i regionalno-narodowej: „Polacy o śląskim rodowodzie", Górnoślązacy, „polskie Ślązoki", Ślązacy-Polacy, Polacy-Ślązacy, Ślązacy-Niemcy (por. Rzymełka 1995; Wanatowicz 1995; Bazielich, red., 1995) . Badania przeprowadzone przez KPBS w Katowicach wykazały natomiast, iż dominująca jest „opcja narodowa" (65,5% badanych). Wyprzedza ona znacznie „opcję regionalną" (27,5% odpowiedzi). Badania M . G . Gerlicha (1994a, s. 131) pozwalają ponadto mówić o indyferentyzmie pewnej części ludności Górnego Śląska (9% badanych mieszkańców dawnego woj. katowickiego) w sprawach narodowych. Autor przypomniał, że na indyferentyzm narodowy mieszkańców Górnego Śląska zwracali już uwagę XIX-wieczni badacze (np. ks. Emil Szramek), nie jest to więc zjawisko obce na tych terenach (tamże). Według M.S. Szczepańskiego (1999, s. 172), grupa osób bez identyfikacji narodowej nie przekracza 15% rodzimej zbiorowości Górnego Śląska. Nie podejmuję się oceny, czy jest to liczba znacząca, czy też stosunkowo niewielka. Bardzo ważny jest natomiast - moim zdaniem - fakt równoległego występowania w tej samej społeczności idei narodowych, jak też narodowego indyferentyzmu. Zjawisko to odnotowujemy w końcu X X stulecia, w czasach zapowiadanego zmierzchu państwa narodowego i narodu oraz próby budowania Europy regionów. Starania działaczy Ruchu Autonomii Śląska i Związku Górnośląskiego sygnalizują możliwość zmian w sferze tożsamości rodzimych mieszkańców Górnego Śląska. Zdaniem M.S. Szczepańskiego (1999, s. 172), „potencjalną klientelę ZLNŚ stanowić może grupa tych mieszkańców Górnego Śląska, którzy pytani o identyfikację narodową eksponują raczej przynależność do ojczyzny 21 22 23 2 1 Jan Dziadul, z którego artykułu zaczerpnęłam cytowane tu dane, nie podaje, na jakiej próbie ludności przeprowadzono badania. Porównaj przytoczone wcześniej informacje o jednoczącej roli poczucia krzywdy w przy­ padku ludności łemkowskiej i ukraińskiej. Podobne zjawisko nasilenia się identyfikacji regionalnej, a zarazem wyraźnego odcinania się od polskiej identyfikacji narodowej, można zaobserwować na Śląsku Opolskim (patrz: Kłoskowska 1996, s. 234-277; Śmiełowska 1999; Szmeja 1997). 2 2 2 3 �49 MIĘDZY GRUPĄ ETNICZNĄ A N A R O D E M prywatnej niż ideologicznej («Jo nie jest ani Polok, ani Niemiec. Jo jest Slonzok»; «Jestem przede wszystkim Slazakiem»; «Jestem wyłącznie Slazakiem»). «Przycumowanie do Polski - pisał Kazimierz Kutz - tak ważne w innych stronach kraju, na Górnym Śląsku było zawsze martwe jak lekcja łaciny»". Jak już wspomniałam, badania etnologiczne wykazały, iż osoby reprezen­ tujące typ tożsamości regionalnej stanowią na Górnym Śląsku grupę dominu­ jącą. Czas pokaże, czy istotnie dokona się zmiana tej „opcji" w identyfikację narodową (co z zapowiadanym zmierzchem narodu?). Czy będziemy świad­ kami powstania narodu śląskiego i czy zostanie on uznany przez społeczeń­ stwo polskie oraz społeczność europejską, a także przez badaczy, którzy do­ tychczas kwestionowali jego istnienie? Chciałabym wspomnieć o jeszcze jednej grupie, w której w ostatnich latach ujawniły się dążenia narodowe. Grupą tą są Poleszucy. Podobnie jak Łem­ kowie i Górnoślązacy, Poleszucy reprezentują ludność pogranicza, od wie­ ków poddaną oddziaływaniu silniejszych sąsiadów i narażoną na asymilację. W przypadku Łemków można mówić o wpływach rosyjskich, ukraińskich i polskich. Podobnie - w przypadku Poleszuków (trzeba tu jednak jeszcze dodać Białorusinów). Na Górnym Śląsku natomiast krzyżowały się wpływy polskie, niemieckie, czeskie, morawskie, austriackie. Należy podkreślić, iż tak samo jak w przypadku wspomnianych wcześniej grup, „opcja narodowa" reprezentowana jest przez część ludności Polesia, przede wszystkim mieszkań­ ców zachodnich obszarów tego regionu. Wielkość grupy popierającej dążenia do uznania Poleszuków za odrębny naród trudno ustalić. W 1988 r. powstała organizacja „Polissie", wspierana początkowo przez Białoruski Front Narodowy. Przywódcy „Polissia" domagali się uznania Po­ leszuków za odrębny naród, wysuwali hasła autonomii. Kwestionowano sło­ wiańskie pochodzenie Poleszuków wywodząc ich etnogenezę od Jaćwingów; nazwa Polesie miała być zastąpiona Jatwiezią. Niektórzy działacze opowiadali się natomiast za połączeniem Polesia z Ukrainą (Kokluchin 1995, s. 121; Kozłów 1993, s. 94). Kwestia odrębności narodowej Poleszuków (podobnie jak omawiany wcześniej problem istnienia narodowości śląskiej) wzbudziła żywą dyskusję z udziałem naukowców. Znamienny był przy tym związek stanowisk z narodowością dyskutantów. Badacze białoruscy, reprezentujący Białoruską Akademię Nauk, Ministerstwo Kultury, Ministerstwo Oświaty, Narodowe Centrum Naukowo-Oświatowe im. F. Skaryny - nawiązując m.in. do badań W. Ignatowskiego i R. Szyrmy - w zdecydowanej większości uznali, że różnice kulturowe i językowe nie pozwalają traktować rdzennej ludności Polesia jako odrębnego narodu. Jest ona częścią narodu białoruskiego i „nie odróżnia się świadomie od Białorusinów" (Kokluchin 1995, s. 120) . Uczeni ukraińscy dowodzili natomiast, że zachodni Poleszucy przynależą do narodu ukraińskiego, są jego częścią, m.in. z uwagi na podobieństwo językowe. Powoływano się tu na 24 2 4 Wydaje mi się, że należałoby mówić raczej o braku różnic w świadomości (lub: pod względem świadomości) Poleszuków i Białorusinów. �50 IWONA KABZIŃSKA badania M . Downar-Zapolskiego, D . Szendryka, J.F. Karskiego. Naukowcy rosyjscy również nie przyznali Poleszukom prawa do nazywania się narodem. Odmówiono go również Łemkom, Hucułom, Pińczukom, zaliczając zarazem do grupy narodów Iżorców, Liwów i Setu. Kryteria tych podziałów nie zostały sprecyzowane (Matiunin 1993, s. 28). Wśród zwolenników istnienia narodu poleszuckiego wyróżnił się mieszkający na Białorusi badacz Gieorgij Antoniuk. Wypowiadając się na łamach poleskiego pisma „Zbudinnie", nazwał on badaczy związanych ze wspomnianymi instytucjami białoruskimi mianem „reprezentan­ tów wielkobiałoruskich sił nacjonalistycznych". Porównał ich także do zwolen­ ników koncepcji tzw. zapadnorusimu , którzy negowali prawo Białorusinów do narodowej odrębności wbrew oczywistym faktom, takim jak istnienie specyfiki językowej, obyczajowej i kulturowej (Kokluchin 1995, s. 120). Działalność organizacji „Polissie" trwała kilka lat. Nie znajdując trwałego poparcia czołowych partii Białorusi, jej liderzy zdecydowali się połączyć działal­ ność polityczną, pozbawioną jednak haseł narodowo-autonomicznych, z busi­ nessem (Kozłów 1993, s. 94). Czy wraz z tą zmianą problem istnienia narodo­ wości poleskiej przestał być przedmiotem dyskusji? Podstawową kwestią wydaje się przy tym nie tylko odrębność językowa czy - szerzej - kulturowa Poleszuków, lecz określenie występujących wśród nich typów tożsamości, a także rodzajów więzi. Czy występują tu więzi o charakterze narodowym? Czy dominującą opcją jest - podobnie jak np. w przypadku Górnoślązaków - opcja regionalna, czy tożsamość państwowa, obywatelska, a może - lokalna? Na podstawie odpowiedzi udzielonej w 1993 r. jednemu z białoruskich etnografów, na pytanie o tożsamość narodową Poleszuków, przez repre­ zentanta tej zbiorowości, należącego do starszego pokolenia, można przede wszystkim wnioskować o zmienności identyfikacji ludności w zależności od narodowej identyfikacji rządzących Polesiem, a także o jej odgórnym określa­ niu i kształtowaniu przez władze. Zapytany o przynależność narodową Pole­ szuków mężczyzna powiedział: „Tego też, synku, nie wiadomo. Przy carze mówiły, że ruskie, to były ruskimi; przyszły Polaki, to mówili, że my Polaki, to niech tam. Niemcy zapisały do Ukraińców, to były Ukraińcy. Teraz żyjemy w Białorusi, oni wiedzą lepiej.., aby życia nie zmieniały" (Kokluchin 1995, s. 346-347) . Pytanie „czy lud Polesia jest narodem białoruskim, ukraińskim czy też stanowi może tertium quid albo jakieś mixtum compositum ruthenese", i jakie kryteria o tym decydują stawiał Józef Obrębski (1936, s. 1). Wychodząc z za25 26 2 5 W tłumaczeniu błędnie określono tę ideę jako „zachodni rusyfizm". Nasuwa się skojarzenie z wynikami badań S. Ossowskiego, przeprowadzonych tuż po zakończeniu I I wojny światowej w tzw. Rejencji Opolskiej. Autor cytuje m.in. wypowiedź 70-letniej kobiety, mieszkającej w osadzie położonej o kilka kilometrów od Giełczyna, świadczącą o indyferentyzmie narodowym rozmówczyni. Powiedziała ona: „Niech my są Poloki, niech my są Niemce, niech my są Ruski, niech my są Pruski, zeby my tylko mogli pracować, zeby był spokój, zeby było co jeść, zeby był cukier dla dzieci" (Ossowski 1967, s. 274). Ossowski podkreśla jednak, iż wypowiedzi tej nie należy uważać za typową dla ludności badanych przez niego terenów. 2 6 �MIĘDZY GRUPĄ ETNICZNĄ A NARODEM 51 łożenia, że o identyfikacji narodowej decydują „nie te czy inne cechy językowe lub etnograficzne, lecz te przejawy życia narodowego, które wśród nich ist­ nieją i ich świadomość narodowa" Obrębski ustalił m.in., iż „ludzie Polesia - w swej przeważającej masie - nie są ani Ukraińcami, ani Białorusinami. Przestają [też] być Poleszukami. Stają się ludem bez ojczyzny" (Obrębski 1932, s. 2, 21). Mieszkańcy Polesia stanowią, zdaniem Obrębskiego, odrębną grupę etniczną, nie jest to jednak grupa jednolita. „Ludność rozróżnia tu [bowiem] najrozmaitsze grupy lokalne, które wyodrębnia na zasadzie drobnych różnic lokalnych w mowie, stroju, charakterze okolic i zwyczaju. [...] Zróżnicowania tu idą wprost od wsi do wsi i nieraz jedna wieś akcentuje bardzo wyraźnie odrębność sąsiedniej [...] Te wszystkie drobne odłamy nie są łączone w jakieś większe grupy [...] Są to typowe drobne odłamy ludowe, nieznacznie się róż­ nicujące między sobą, lecz nie poczuwające się do jakiejś wewnętrznej łącz­ ności między sobą w większej skali" (Obrębski 1936, s. 10-15). Z badań Obrębskiego wynikało również, że część ludności pogranicznych rejonów Polesia w ogóle nie identyfikowała się z Poleszukami. Także w głębi kraju zauważalna była masowa ucieczka od własnej kultury, niechęć do własnego kraju, języka. Wyjątek stanowił powiat kostopolski i sarneński (Obrębski 1936, s. 17-19). Nasuwa się pytanie, jaka część dzisiejszej ludności Polesia ma świadomość historyczno-etnograficznej odrębności regionu? Jaka część się z nim identyfi­ kuje (identyfikacja regionalna)? Jaki charakter mają więzi między jego miesz­ kańcami? Czy mimo niesprzyjających warunków politycznych w okresie powo­ jennym ukształtowała się tu więź regionalna i regionalna opcja tożsamościowa, czy też - być może - podobnie jak to miało miejsce w latach międzywojnia - większość mieszkańców Polesia uważa się za „tutejszych" lub może tylko deklaruje tego typu opcję nie wyjawiając swoich najgłębszych przekonań? 3. SPÓR O TERMINOLOGIĘ Wspomniane zjawisko ujawniania się idei narodowych w zbiorowościach określanych mianem grup etnicznych, w zbiorowościach, w których dominu­ jącym typem tożsamości jest tożsamość regionalna lub lokalna, może być niezwykle interesującym obszarem badań m.in. dla etnologów. Część z nich, wspólnie z socjologami i historykami, obserwuje też uważnie zachodzące współcześnie procesy z udziałem grup mniejszościowych, dokonujące się m.in. na terenie Europy Środkowo-Wschodniej. W etnologii, podobnie jak w innych naukach społecznych, zauważalna jest jednak zasadnicza rozbieżność stano­ wisk wobec ujmowania badanych zjawisk w określone kategorie i terminologii stosowanej do ich opisu. Myślę tu przede wszystkim o odmiennych koncep­ cjach posługiwania się kategorią 'grupa etniczna' i 'naród'. Część badaczy (m.in. G. Pełczyński, S. Szynkiewicz, A . Sadowski) operuje szeroko rozumianym terminem 'grupa etniczna', który obejmuje zarówno zbio­ rowości plemienne, grupy etnograficzne, grupy etniczne w wąskim rozumieniu �52 IWONA KABZIŃSKA (nie będące narodami, wyróżniane przez badaczy na podstawie obiektywnych cech kulturowych), jak i grupy o statusie narodu. W tym ujęciu można postawić znak równości między grupą etniczną i narodem. Ewa Nowicka (1989, s. 47) pisze, iż operowanie szeroko rozumianym pojęciem grupy etnicznej jest przydat­ ne w badaniach porównawczych. Pozwala bowiem na porównywanie w ramach jednej kategorii typologicznej różnych zbiorowości, np. Tatarów mieszkających w Polsce, Polaków na Zaolziu, Indian w USA, Łemków na terenie Polski i in. Moim zdaniem, należałoby dodać, że efektem stosowania szeroko rozumianego terminu 'grupa etniczna' powinna być rezygnacja z takich pojęć jak: 'tożsamość narodowa' (i zastąpienie jej 'tożsamością etniczną'), 'mniejszość narodowa' (powinno się ją zastąpić 'mniejszością etniczną'). W literaturze przedmiotu zauważalny jest jednak brak tego typu konsekwencji. Część badaczy (m.in. Z. Jasiewicz i G. Babiński) pozostaje przy rozróż­ nieniu grupy etnicznej - w węższym rozumieniu - i narodu. Obserwujemy zarazem odejście od posługiwania się terminem 'grupa etnograficzna'. Nie wypracowano też dotąd jednej, powszechnie przyjętej i obowiązującej definicji tych pojęć. Najczęściej grupa etniczna wyróżniana jest na podstawie nazwy, uczestnictwa w kulturze postrzeganej jako odmienna od innych, zamieszkiwa­ nia na określonym terytorium (etnicznym), wiary we wspólnotę pochodzenia i świadomości własnej odrębności (Szczepański 1997; Michna 1995, s. 15). Według Fredricka Bartha (1969), odrębność etniczna jest wyznaczana przez granice o charakterze symbolicznym, kulturowym. Proces konstruowania gra­ nic jest jednocześnie procesem kształtowania grupowej tożsamości, a więc formowania się relacji „my" - „oni", „swoi" - „obcy". Granice te są pojmo­ wane jako wyraz istniejącego obiektywnie zróżnicowania, podczas gdy naj­ częściej mamy do czynienia z różnicami określonymi subiektywnie przez członków danej grupy. W definicji narodu za wyróżnik przyjmuje się więzi krwi (wiara w pochodze­ nie od wspólnego przodka) oraz kształtujące się na ich podłożu więzi kulturowe i psychiczne. Wyróżnikiem narodu jest też często wspólny język, kultura, wartości duchowe, symboliczne, a także posiadanie wspólnego terytorium (państwa) i instytucji służących realizacji określonych celów (policja, sądownict­ wo). Niektórzy badacze podkreślają, iż kryterium językowe nie może być uważane za podstawowy wyróżnik narodu. Z jednej strony istnieją bowiem narody nie posiadające własnego, odrębnego języka (np. Szwajcarzy) , z drugiej zaś - istotny jest nie tyle fakt obecności odrębnego języka, ile jego funkcjonowa­ nie w życiu codziennym. Można tu powołać się na przykład Białorusinów, którzy wprawdzie posiadają własny język literacki, lecz w praktyce większość z nich posługuje się na co dzień językiem rosyjskim lub - w środowiskach wiejskich - gwarą. W referendum przeprowadzonym 14 maja 1995 r. tylko 12,7% osób identyfikujących się jako Białorusini wypowiedziało się przeciwko nadaniu statusu języka państwowego, oficjalnego, językowi rosyjskiemu (Jocelyn 1998, 27 2 7 Na ten temat pisze np. Adler 1993. �MIĘDZY GRUPĄ ETNICZNĄ A NARODEM 53 28 s. 74) . Według Jocelyna, powyższe fakty wskazują, iż nie można mówić 0 istnieniu narodu białoruskiego. Brak też etniczno-kulturowych kryteriów białoruskiej identyfikacji. Podstawowym wyznacznikiem tożsamości Białorusinów jest fakt zamieszkania na obszarze określonego państwa i poczucie więzi typu administracyjno-terytorialnego. Ich identyfikacja ma charakter polityczny, a dzi­ siejsza Białoruś jest spadkobierczynią BSRR, ściśle powiązanej ze Związkiem Radzieckim (Jocelyn 1998, s. 76, 81). Tego typu stwierdzenie jest z pewnością zbyt ogólne, polemika z nim wykracza jednak poza ramy tego artykułu. Grzegorz Babiński (1997, s. 14) przytacza „nienaukową, zdaje się bezimienną 1 raczej żartobliwą" definicję, według której „naród jest grupą ludzi połączonych wspólnym błędnym przekonaniem co do swoich przodków i wspólną niechęcią do swych sąsiadów". Zdaniem autora, z którym - jak sądzę - można się zgodzić, definicja ta jest „w pewnych aspektach dosyć trafna". Wskazuje bowiem na poczucie odrębności, charakterystyczne dla świadomości narodowej, i na tak często spotykaną obcość wobec innych narodów. Obcość nie musi oznaczać wrogości, cechuje ją natomiast poczucie inności, dystansu i niechęci (tamże). W literaturze funkcjonuje pojęcie państwa-narodu oraz narodu kulturo­ wego (szerzej patrz Adler 1993; Babiński 1997, s. 7-28; Kłoskowska 1996, s. 24-88; Penrose 1995; Żechowski 1997 i in.). Antonina Kłoskowska (1996, s. 24) podkreśla, że naród - w przeciwieństwie do państwa - „jest zbiorem społecznym o charakterze kulturowej wspólnoty". Ten sposób widzenia na­ rodu jest też najczęściej przyjmowany przez przedstawicieli nauk społecznych. Niektórzy badacze postulują, by zrezygnować z operowania terminem 'naród' w pracach naukowych. Należy do nich np. Walerij Tiszkow (1996), a także Sławoj Szynkiewicz (1996). Ten ostatni twierdzi m.in., iż słusznym wydaje się rezygnacja z terminów 'narodowość', 'naroď i 'mniejszość naro­ dowa' w znaczeniu etnicznym. W ich miejsce należy pozostawić 'grupę etniczną' i 'mniejszość etniczną' z zachowaniem utrwalonego już 'narodu', ale „tylko w dyskursie potocznym" (1996, s. 326-327). „Porzucimy w ten sposób - pisze Szynkiewicz - hierarchizację społeczeństwa nie licującą z ogól­ nym dążeniem do równania praw ludzkich" (tamże). Myślę, że pozostawienie 'narodu' jedynie „w dyskursie potocznym" nie zwolni nas od wyjaśnienia, jak należy rozumieć ten termin i od wskazania kryteriów wyróżniających grupę określaną tym mianem. Sławoj Szynkiewicz neguje także zasadność sztucznego -jego zdaniem - wyodrębniania mniejszości etnicznych i narodowych. Przeko­ nanie to uzasadnione zostało w następujący sposób: Jeśli przez mniejszość narodową rozumiemy „mniejszość w składzie narodu państwowego" to auto­ matycznie powinna ona objąć także mniejszość etniczną. Jeżeli zaś przez mniejszość narodową „rozumiemy również etniczną, tyle że «innego (wyższego) szczebla», to wracamy do dziewiętnastowiecznych koncepcji podziału na ludy 2 8 Autor przypomniał wyniki spisu z 1926 г., kiedy to 39,3% mieszkańców miast określiło się jako Białorusini, a tylko 20% spośród nich wskazało na białoruski jako język rodzimy. W 1989 r. natomiast 80, 22% osób identyfikujących się jako Białorusini podało jako rodzimy język białoruski. �54 IWONA KABZIŃSKA prymitywne, rozwinięte i cywilizowane, wyróżniamy stopnie zaawansowania grup ludzkich" (Szynkiewicz 1996, s. 326). Zdaniem niektórych badaczy, zasadniczym wyróżnikiem mniejszości naro­ dowej nie jest kryterium liczebności, lecz fakt posiadania „gdzieś w świecie" własnego państwa narodowego. Ważne jest tu więc kryterium historyczno-polityczne (por. Żechowski 1997, s. 40). Przyjmuje się też, że mniejszości narodowe mają swoich teoretyków i przywódców politycznych, tworzących lobby, domagających się praw przyznawanych tego typu grupom przez orga­ nizacje międzynarodowe. Mniejszości narodowe mogą się też odwoływać do swego państwa narodowego z prośbą o pomoc. Mniejszości etniczne nie otrzy­ mują tego rodzaju pomocy (Żechowski 1997, s. 35). Cytowany tu autor podkreśla, że wymienione przez niego cechy mniejszości mogą się wydawać trywialne, oddają jednak prawdziwy stan rzeczy (tamże). Nie będę tu zagłębiać się w rozważania nad istotą grupy etnicznej i narodu, ani też zajmować się definicją mniejszości narodowych i etnicznych. Pomijam tu także rozważania nad istotą etniczności i definicję tego zjawiska (na ten temat patrz: Babiński 1997; Banks 1996; Jenkins 1998; Jones 1998; Posern-Zieliński 1982 i in.). Zasadne wydaje się natomiast pytanie: W jaki sposób - rezygnując z terminu 'naród' - moglibyśmy opisać i wyjaśnić zjawisko ujawnienia się idei narodowych w małych zbiorowościach etnicznych, zilustrowane tu przykładem Łemków, Górnoślązaków i Poleszuków? Albo: W jaki sposób wytłumaczyli­ byśmy istotę konfliktu między identyfikacją kulturowo-etniczną i poczuciem przynależności do określonego narodu-gospodarza, często przeżywanego przez członków grup mniejszościowych (znakomicie na ten temat pisze Dirck H.J. Van Bekkum, 1999, odwołując się do przykładu przedstawiciela mniej­ szości tureckiej zamieszkałej na terenie Holandii). Czy odrzucenie terminu 'naroď i tylekroć ogłaszana przez różnych badaczy śmierć idei narodu nie są jednak przedwczesne? (por. Gellner 1987; Penrose 1995; Tofflerowie 2000). Wprawdzie w Europie intensywnie forsowana jest idea Europy regionów, jednocześnie jednak następuje integracja na poziomie istniejących państw na­ rodowych (Czarnecki 2000, s. 18). Tendencje te ścierają się ze sobą i czas pokaże, która z nich zwycięży. Jesteśmy np. świadkami silnych dążeń regionalizacyjnych (ich przykładem są działania Ruchu Autonomii Śląska). Od czerwca 1977 r. na rzecz regionów działa Europejska Karta Samorządu Regionalnego, zgodnie z którą „państwa narodowe w Unii powinny nadać regionom tak szerokie kompetencje, że faktycznie stworzą z nich odrębne jednostki admini­ stracyjne. Według tej Karty, regiony mają mieć własny budżet, własne władze ustawodawcze i wykonawcze oraz mają mieć prawo do prowadzenia własnej, regionalnej polityki zagranicznej" (Czarnecki 2000, s. 18) . Jednocześnie jesteśmy 29 2 9 Z inicjatywy Niemiec powołano do życia Komitet Regionów, w skład którego weszły 222 regiony. Komitet ten ma za zadanie doprowadzenie do pełnej decentralizacji w państwach należących do Unii Europejskiej oraz do stworzenia, w ramach Unii, siatki autonomicznych regionów (Czarnecki 2000, s. 18). �55 MIĘDZY GRUPĄ ETNICZNĄ A N A R O D E M świadkami odradzania się idei narodu wśród członków niektórych grup etnicz­ nych, co - niezależnie od przyczyn tego typu zjawiska - wskazuje wyraźnie, iż nie stała się ona jeszcze przeżytkiem. Zbigniew Kurcz (1997, s. 7) podkreśla, że wiele już razy ogłaszano utratę znaczenia narodu na rzecz zbiorowości o charakterze ponadnarodowym, kla­ sowym czy międzynarodowym (patrz np. de Rougemont 1995? ). Próbo­ wano też zmarginalizować problem mniejszości narodowych. Jednakże, wbrew takiemu stanowisku problemy te są wyraźnie obecne, zarówno w Europie Środkowo-Wschodniej, jak i Zachodniej. Według G. Babińskiego (1997, s. 24) „świat końca wieku X X jest wyraźnie światem kultur narodowych i etnicz­ nych. Nie przeczy temu zjawisko postępującej integracji ponadpaństwowej, zwłaszcza ekonomicznej i politycznej. Wzrost znaczenia etniczności i dążenie do zachowania etnicznych kultur [...] jest naturalną reakcją na uniformizację kultury i dominację struktur ponadpaństwowych. Wiele wskazuje na to, że zjednoczona Europa będzie bardziej Europą ojczyzn niż «stanami zjedno­ czonymi Europy». Nie jest to klęska integracjonistów. Naturalnym środowi­ skiem człowieka jest świat kultury, zwłaszcza kultury narodowej. [...] Kultury etniczne istnieją i będą istniały na różnych poziomach [...]". Na żywotność idei narodowych wskazują m.in. omówione tu przeze mnie przykłady zbiorowości etnicznych, w których ujawniły się „dążenia do bycia narodem". Są one faktem, niezależnie od tego, jakimi przesłankami kierują się liderzy poszczególnych grup, domagający się zmiany ich statusu, jak też nieza­ leżnie od tego, w jaki sposób, przy pomocy jakiego instrumentarium, chcieliby te zjawiska opisać badacze. Faktem jest też istnienie państw narodowych w dzisiejszej Europie. Obserwacja wspomnianych tu zjawisk, ich opis, a także uczestnictwo w procesach dokonujących się przecież na naszych oczach i dotykających nas wszystkich wymaga od badacza zajmującego się problematyką etniczną (naro­ dową) odpowiedzi na pytanie o język opisu i wyjaśnienia badanych zagadnień, o stosowaną terminologię. Jak już wspomniałam, badacze posługują się dziś różnymi pojęciami: 'na­ ród', 'grupa etniczna', 'tożsamość narodowa', 'tożsamość etniczna' itp. Rozbie­ żności można obserwować nawet wśród osób zajmujących się tą samą grupą. Posłużę się przykładem Łemków. W ich przypadku mówi się np. o tożsa­ mości etnicznej (Dziewierski 1997) lub etniczno-narodowej (Pactwa 1997). Ewa Michna (1995) w tytule swojej pracy stawia pytanie: Łemkowie - grupa etnicz­ na czy naród?, Jerzy Żurko (1997) sytuuje Łemków między grupą etniczną a narodem. Cytowany w pierwszej części tego tekstu A . Rzepliński (1993) zali­ czył Łemków do jednej z wielu mniejszości narodowych mieszkających na terenie Polski, tym samym jednoznacznie opowiadając się za uznaniem dążeń 30 3 0 Na karcie tytułowej książki jako rok wydania podano 1946. Praca Rougemonťa ukazała się jednak w 1970 r. Prawdopodobnie datą wydania polskiego jest rok 1995. Widnieje on bowiem obok znaku Copyright dla polskiej wersji tekstu, którego tłumaczką jest Anna Olędzka-Frybesowa. �56 IWONA KABZIŃSKA tej części środowiska łemkowskiego, które pragnie być postrzegane jako repre­ zentacja narodu Łemków. M o i m zdaniem, w badaniach etnologicznych (i socjologicznych) mieszczą­ cych się w nurcie badań nad etnicznością nie należy rezygnować z terminu 'naród' na rzecz szeroko rozumianej 'grupy etnicznej'. Takie stanowisko reprezentuje też np. wspomniany już Zbigniew Jasiewicz (1992). W pracy poświęconej Polakom w Kazachstanie opowiedział się on za zachowaniem terminu 'naroď i 'grupa etniczna' oraz za oddzieleniem 'etniczności' od 'naro­ dowości'. Podkreślił również, iż nie każda grupa etniczna jest narodem i nie każdy naród jest grupą etniczną (Jasiewicz 1992, s. 13) . Nawiązując m.in. do Ernesta Gellnera, wspomniany badacz stwierdził, iż etniczność jest kategorią kulturową, podczas gdy 'narodowość' to przede wszystkim kategoria poli­ tyczna (tamże). Autor podkreślił jednocześnie, że w tradycji polskiej myśli społecznej pojęcie 'narodu' jest raczej łączone ze wspólnotą kulturową, a nie polityczną, choć istnieją narody tworzone na zasadzie uczestnictwa w państwie i etnonarody (tamże) . W swojej książce (Kabzińska 1999), pisząc o wyznacznikach tożsamości Polaków mieszkających na terenach obecnej Białorusi, należących do jednej z wielu mniejszości narodowych w tym kraju, posłużyłam się terminami: 'na­ ród', 'mniejszość narodowa', 'narodowość', 'tożsamość narodowa' i 'tożsa­ mość etniczna', 'identyfikacja etniczna' i 'identyfikacja narodowa', opowiada­ jąc się za ich utrzymaniem w naukach społecznych. Jednocześnie, stosując podwójny zapis typu: tożsamość etniczna (narodowa) spróbowałam rozwiązać dwoistość terminologiczną występującą dziś m. in. w badaniach nad etnicznoś­ cią. Współwystępowanie terminów 'tożsamość etniczna' i 'narodowa' odpo­ wiada jednocześnie rzeczywistej sytuacji badanej przeze mnie zbiorowości. Część należących do niej osób reprezentuje bowiem typ tożsamości narodowej, charakteryzuje się świadomym uczestnictwem w narodowym dziedzictwie, 31 32 3 1 We wcześniejszych pracach, dotyczących Tatarów polskich, Z. Jasiewicz posługiwał się terminem 'grupa etnograficzna' oraz 'grupa etniczna'. 'Grupa etnograficzna' to „zespół ludzi zasiedlających określone terytorium, wyróżniający się pewnymi cechami kulturowymi, posiadający świadomość odrębności tych cech i budujący na niej poczucie odrębności grupowej" (Jasiewicz 1980, s. 148; autor powołuje się na R. Reinfussa). W 'grupie etnicznej', którym to terminem autor obejmuje plemię, narodowości naród, „dostrzegamy [natomiast] takie cechy jak względnie trwałe zespolenie odrębności kulturowych, spośród których najczęściej największe znaczenie ma język i ideologia, zawierająca wizję dziejów i nierzadko również celów politycznych grupy, z przekonaniem jej członków o wspólnocie i odrębności od innych grup ukształtowanych na podobnych zasadach. Grupa etniczna w zakresie zespołu cech wyżej podanych nie utożsamia się, w odróżnieniu od grupy etnograficznej, z żadną inną grupą" (tamże). Autor dodaje, iż „grupa etnograficzna winna być traktowana jako jednostka mieszcząca się w ramach grupy etnicznej i jedynie w szczególnej sytuacji zajmująca miejsce jednostki granicznej między grupami etnicznymi" (tamże). Jak wiemy, oddzielenie kultury od polityki jest często niemożliwe. Dotyczy to także badań nad etnicznością. Obszary te przenikają się, oddziaływując na siebie w różnym stopniu. Nawet jeśli staramy się unikać zagadnień „czysto politycznych", pojawiają się one w tle naszych roz­ ważań, nie sposób też zrozumieć wielu zjawisk badanych przez etnologa bez odwołania się do historycznych uwarunkowań. 3 2 �MIĘDZY GRUPĄ ETNICZNĄ A NARODEM 57 w niektórych przypadkach natomiast można mówić o tożsamości etnicznej, tj. o identyfikacji z grupą „swoich", z lokalnym terytorium, uczestnictwie w cząstce kultury polskiej, utożsamianej najczęściej z religią rzymskokatolicką i funkcjonowaniem tzw. „polskiego kościoła" . M o i m zdaniem, badanie zjawiska, jakim są narodziny idei narodu w gru­ pach etnicznych - czego przykładem są omawiani tu Łemkowie, Górnoślązacy i Poleszucy - wymaga połączenia co najmniej dwóch perspektyw. Jedną z nich jest perspektywa badacza, niezależnie od tego, czy jest on członkiem badanej zbiorowości, czy pochodzi spoza niej, drugą - perspektywa członków tejże zbiorowości (należy ją jednak odróżnić od perspektywy badacza będącego jej członkiem). Konieczność uwzględniania różnych perspektyw badawczych nie jest dziś niczym nowym dla etnologa. Od dawna bowiem stosowane jest tu podejście zwane etic, umożliwiające ogląd badanego zjawiska z zewnątrz oraz podejście typu emic, stwarzające (do pewnego stopnia) możliwość spojrze­ nia na badane zjawiska z perspektywy członków danej grupy. Tego typu działanie pozwala jednocześnie m.in. na uzwględnienie tzw. subiektywnych i obiektywnych wyznaczników identyfikacji czy tożsamości etnicznej i narodo­ wej. Wydaje się, że w przypadku zjawiska, jakim jest ujawnienie się idei narodowych w małych zbiorowościach etnicznych uwzględnienie tego typu wyznaczników, podobnie jak zastosowanie perspektywy badawczej określanej mianem emic i etic, jest wręcz konieczne. W przeciwnym przypadku nie mogli­ byśmy bowiem w pełni zrozumieć i wyjaśnić zachodzących na naszych oczach procesów i pozostawalibyśmy bezradni wobec prób ich opisu. Zasygnalizowana tu rozbieżność stanowisk dotyczących stosowanej termino­ logii ('grupa etniczna' czy 'naród'?), jak też przyjętej perspektywy badawczej wskazuje, że między grupą etniczną a narodem znajduje się dziś nie tylko wiele zbiorowości (ich przykładem są omawiani tutaj Łemkowie, Górnoślązacy i Poleszucy), lecz, że znaleźli się tam również sami badacze. Ich zadaniem jest jednak ciągłe poszukiwanie pojęć umożliwiających taki opis badanych zjawisk, który oddawałby ich istotę i był najbliższy rzeczywistości ujmowanej z różnych perspektyw badawczych. 33 LITERATURA A d l e r E . 1993, Nacjonalizm i mniejszości narodowe w Europie, Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Historyczne, z. 107, s. 65-81. B a b i ń s k i G . 1997, Pogranicze polsko-ukraińskie. Etniczność. Zróżnicowanie religijne. Tożsa­ mość, Kraków, Zakład Wydawniczy „Nomos". B a n k s M . 1996, Ethnicity: Anthropological Constructions, London, Routledge. 3 3 Por. uwagi Ossowskiego (1967, s. 251-300) na temat „wielkich Poloków" oraz polskości w sensie etnicznym i ideologicznym, a także uwagi na temat „zbiorowości swojaków". Autor pisze m.in. o ludziach miejscowych, których polskość nie jest ideologiczna i którzy - odczuwając odrębność względem Niemców i mając świadomość etniczną - nie włączają się w polską zbioro­ wość narodową (tamże, s. 274). �58 Barth IWONA KABZIŃSKA F . 1969, Introduction, [w:] Ethnic Groups and Boundaries. The Social Organisation of Cultural Difference, F . Barth (ed.), Boston: Little Brown. B a z i e l i c h B. (red.) 1995, Śląsk - etniczno-kulturowa wspólnota i różnorodność, Wrocław, Sudety. Bek k u m van. D . H . J . 1999, To Belong and to Be Different: Balancing National and Ethnic Loyalties in Male Adolescents, [w:] Dominant Culture as a Foreign Culture: Dominant Groups in the Eyes of Minorities, J. Mucha (red.), East European Monographs, nr D X I I , Columbia University Press, New York, s. 149-174. B r u b a k e r R. 1998, Nacjonalizm inaczej. Struktura narodowa i kwestie narodowe w nowej Europie, Warszawa-Kraków, Wydawnictwo Naukowe PWN. C z a j k o w s k i J. 1999, Studia nad Łemków szczyzną, Sanok, Muzeum Budownictwa Ludowego. C z a r n e c k i R. 2000, Europa ojczyzn? [w:] Europa ojczyzn. Materiały z seminarium „Rola i znaczenie ojczyzn w zjednoczonej Europie", P. Bromski (red.), Warszawa, NAVO, s. 15-19. C z e c h M . 1993, Kilka uwag o kwestii narodowościowej na Ukrainie, [w:] Ochrona praw mniej­ szości narodowych i religijnych, Z. Hołda (red.), Lublin, Instytut Europy Środkowowschod­ niej, s. 97-99. D o b r o w o l s k i K . 1938, Elementy rumuńsko-bałkańskie w kulturze ludowej Karpat polskich, Warszawa. D z i a d u l J . 2000, Jaskółka kala gniazdo, Polityka, 29.04.2000, s. 29-30. D z i e w i e r s k i M . 1997, Lemks as an Ethnic Group, [w:] Ethnic Minorities and Ethnic Majority. Sociological Studies of Ethnic Relations in Poland, M.S. Szczepański (red.), Katowice, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, s. 324-332. E b e r h a r d t P. 1992/93, Przemiany narodowościowe na Białorusi w X X w., Przegląd Wschodni, t. 2, z. 3 (7), s. 527-556. G e l l n e r E . 1991, Narody i nacjonalizm, Warszawa, Państwowy Instytut Wydawniczy. G e r e m e k R. 2000, Oto kroczy nowa Europa, Życie, 4-5.03.2000. G e r l i c h M . G . 1994a, O poczuciu przynależności narodowej i stosunku do „obcych". Uwagi na marginesie badań nad świadomością narodową współczesnych Górnoślązaków, Polska Sztuka Ludowa. Konteksty, R. X L V I I I , nr 1-2, s. 130-135. - 1994b, „Śląska krzywda" - przejaw zbiorowego poczucia poniżenia wśród górnośląskiej ludności rodzimej (okres międzywojnia), Etnografia Polska, t. 38, z. 1-2, s. 5-24. - 1996, „Jestem Górnoślązakiem". Co to znaczy?, [w:] Konflikty etniczne. Źródła - Typy - Sposoby rozstrzygania, I . Kabzińska-Stawarz, S. Szynkiewicz (red.), Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa, Biblioteka Etnografii Polskiej, t. 51, s. 191-196. - 1997, W poszukiwaniu narodu śląskiego, Śląsk, nr 8, s. 6-9. G o l i ń s k i C. 2000, Białoruski jednak triumfuje, Gazeta Wyborcza, 13.01.2000. I w a n o w M . 1991, Pierwszy naród ukarany. Polacy w Związku Radzieckim 1921-1939, Warszawa-Wrocław, PWN. H o ł u s z k o M . 1992, Mniejszości narodowe i etniczne w Polsce, referat przedstawiony na kon­ ferencji „Mniejszości narodowe i religijne w postkomunistycznej Europie Środkowo-Wschodniej", Lublin, 20-22 października 1992 r. J a s i e w i c z Z. 1980, Tatarzy polscy. Grupa etniczna czy etnograficzna? Lud, t. 64, s. 145-157. - 1992, Polacy z Ukrainy w Kazachstanie. Etniczność i historia, Lud, t. 75, s. 11-54. J e n k i n s R. 1998, Rethinking Ethnicity. Arguments and Explorations, London: Sage Publications. J о ce 1 y n E . 1998, Nationalism, Identity and the Belarusian State, [w:] National Identities and Ethnic Minorities in Eastern Europe, R. Taras (ed.), New York: MacMillan Press Ltd., s. 73-83. J o n e s S. 1998, The Archaeology of Ethnicity: Constructing Identities in the Past and Present, London: Routledge. K a b z i ń s k a I . 1999, Wśród „kościelnych Polaków". Wyznaczniki tożsamości etnicznej (narodo­ wej) Polaków na Białorusi, Warszawa, Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Biblioteka Etnografii Polskiej, t. 54. K i j o n k a T. 1997, Ślązak - czyli kto?..., Śląsk, nr 8, s. 3-4. �MIĘDZY GRUPĄ ETNICZNĄ A NARODEM 59 K i r s e n k o M . 1993, Polityka Ukrainy wobec mniejszości narodowych, [w:] Polityka narodo­ wościowa państw Europy Środkowowschodniej J.Z. Pietraś, A. Czarnocki (red.), Lublin, Instytut Europy Środkowowschodniej, s. 187-191. K ł o s e k E . 1993, „Swoi" i „obcy" na Górnym Śląsku od 1945 roku. Środowisko miejskie, Wrocław. - 1995, Meandry współczesnej identyfikacji etnicznej na Górnym Śląsku, [w:] Śląsk - etniczno-kulturowa wspólnota i różnorodność, B. Bazielich (red.), Wrocław, Sudety, s. 123-137. - 1999, Tożsamość etniczna śląskiej ludności rodzimej jako element świadomości potocz­ nej i przedmiot naukowej refleksji, [w:] Studia Etnologiczne i Antropologiczne, t. 2: Kultury regionalne i pogranicza kulturowe a świadomość etniczna, I . Bukowska-Floreńska (red.), Katowice, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, s. 245-255. K ł o s k o w s k a A. 1996, Kultury narodowe u korzeni, Warszawa, Wydawnictwo Naukowe PWN. К o b e ck aj t e H . 1993, Polityka Litwy wobec mniejszości narodowych, [w:] Polityka narodowoś­ ciowa państw Europy Środkowowschodniej, J.Z. Pietraś, A. Czarnocki (red.), Lublin, In­ stytut Europy Środkowowschodniej, s. 209-216. K o k l u c h i n W. 1995, Poleszucy, [w:] Wschodnie pogranicze w perspektywie socjologicznej, A. Sadowski (red.), Białystok, Wydawnictwo Ekonomia i Środowisko, s. 117-132. K o z ł ó w L . 1993, Kwestia Polesia. Przeszłość, teraźniejszość, przyszłość, [w:] Ochrona praw mniejszości narodowych i religijnych, Z. Hołda (red.), Lublin, Instytut Europy Środkowo­ wschodniej, s. 91-95. K w a ś n i e w s k i K . 1997, Czy istnieje narodowość śląska? Sprawy Narodowościowe, t. 6, z. 1 (10), s. 129-151. K u r c z Z. 1997, Wstęp, [w:] Mniejszości narodowe w Polsce, Z. Kurcz (red.), Wrocław, Wydaw­ nictwo Naukowe Uniwersytetu Wrocławskiego, s. 7-16. Ł o d z i ń s k i S. 1992, Struktura narodowościowa Polski i polityka wobec mniejszości w latach 1989-1992, Biuro Studiów i Ekspertyz Kancelarii Sejmu, raport nr 22. M a g o s c i P. 1992, Karpato-Rusini: obecny status i perspektywy, Sprawy Międzynarodowe, nr 7-12, s. 95-110. M a t i u n i n S. 1993, Narody - konflikty - represje, [w:] Polityka narodowościowa państw Europy Środkowowschodniej, Z. Pietraś, A. Czarnocki (red.), Lublin, Instytut Europy Środkowo­ wschodniej, s. 26-30. M i c h n a E . 1995, Łemkowie. Grupa etniczna czy naród?, Kraków, Zakład Wydawniczy „Nomos". M i h a l a s k y S.Y. 1998, Etno-national Orientation Among Lemkos in Poland, [w:] National Identities and Ethnic Minorities in Eastern Europe, R. Taras (ed.), New York, MacMillan Press Ltd., s. 208-224. N о w i c k a E . , 1989, Etniczność a sytuacja mniejszościowa, Przegląd Polonijny, R. 15, z. 1, s. 43-57. O b r ę b s k i J. 1936, Problem etniczny Polesia, Sprawy Narodowościowe, nr 1-2, s. 1-21. O s s o w s k i S. 1967, Więź regionalna i więź narodowa na Śląsku Opolskim, [w:] Dzieła, t. 3, Warszawa, s. 251-300. P a c t w a B. 1997, Religion and Ethnic-National Identity of Lemks, [w:] Ethnic Minorities and Ethnic Majority. Sociological Studies of Ethnic Relations in Poland, M.S. Szczepański (red.), Katowice, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, s. 333-349. P e n r o s e J. 1995, Globalization, Fragmentation and a Dysfunctional Concept of Nation: the Death Knell of „Nation States" and the Salvation of Cultural Diversity?, [w:] The Ethnic Identities of European Minorities. Theory and Case Studies, B. Synak (red.), Gdańsk, Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, s. 11-25. P o s e r n - Z i e l i ń s k i A. 1982, Tradycja a etniczność. Przemiany kultury Polonii amerykańskiej, Wrocław, Ossolineum. R e i n f u s s R. 1990, Śladami Łemków, Warszawa. R o u g e m o n t D. de 1995 (?), List otwarty do Europejczyków, Warszawa, Oficyna Wydawnicza Volumen. R z e p l i ń s k i A. 1993, Położenie mniejszości narodowych w Polsce, [w:] Ochrona praw mniej­ szości narodowych i religijnych, Z. Hołda (red.), Lublin, Instytut Europy Środkowo­ wschodniej, s. 37-66. } �60 IWONA KABZIŃSKA R z y m e ł k a J. 1995, Kilka refleksji o tożsamości regionalnej zwanej górnośląską, [w:] Wokół śląskiej tożsamości, K . Wódz (red.), Katowice, s. 90-93. S a d o w s k i A. 1991, Narody wielkie i małe. Białorusini w Polsce, Kraków, Instytut Religioznaw­ stwa, Uniwersytet Jagielloński. - 1995, Pogranicze polsko-białoruskie. Tożsamość mieszkańców, Białystok, Trans Humana. S z c z e p a ń s k i M . S . 1993, Regionalizm górnośląski w świadomości społecznej, [w:] Czy Połska będzie państwem regionalnym?, G . Gorzelak, B. Jałowiecki (red.), Warszawa, Europejski Instytut Rozwoju Regionalnego i Lokalnego, s. 205-233. - 1999, Region pogranicza kulturowego w perspektywie socjologicznej. Przypadek Gór­ nego Śląska, [w:] Studia Etnologiczne i Antropologiczne, t. 2: Kultury regionalne i pograni­ cza kulturowe a świadomość etniczna, I . Bukowska-Floreńska (red.), Katowice, Wydawnic­ two Uniwersytetu Śląskiego, s. 161-180. S z m e j a M . 1997, Dlaczego Ślązacy z Opolszczyzny nie chcą być Polakami? [w:] Mniejszości narodowe w Polsce, Z. Kurcz (red.), Wrocław, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławs­ kiego, s. 107-117. S z y n k i e w i c z S. 1996, Silva ethnicum, [w:] Konflikty etniczne. Źródła - Typy - Sposoby rozstrzygania, I. Kabzińska-Stawarz, S. Szynkiewicz (red.), Warszawa, I A E PAN, Biblio­ teka Etnografii Polskiej, t. 51, s. 319-334. Ś m i e ł o w s k a M . 1999, Śląsk Opolski - pogranicze kulturowe a kwestie narodowe, [w:] Studia Etnologiczne i Antropologiczne, t. 2: Kultury regionalne i pogranicza kulturowe a świadomość etniczna, I . Bukowska-Floreńska (red.), Katowice, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, s. 121-146. T o f f i er o wie A. i H . 2000, Kraj okrojony, Polityka, 12. 02. 2000. T i š k o v V . A . 1996, Konceptual'naja evoljucija nacional'noj politiki v Rossii, Issledovanija po prikladnoj i neotložnoj etnologii, nr 100, Moskva, Institut Etnologii i Antropologii R A N . W an at owi с z M . W. 1995, W kwestii tożsamości etniczno-kulturowej Górnoślązaków (refleksje historyka), [w:] Wokół śląskiej tożsamości, K . Wódz (red.), Katowice, s. 84-89. Z ł o t n i k a u A. 1992, MiżnacyjanaTnyja adnosiny na wschodnie-palieskim regionie, [w:] Belarusika. Albaruthenica, kn. 2: Farmiravannie i razviccjo nacyjanal'naj samasvjadomasci biełarusaů. Materyjały miżnarodnaj navukovaj kanferencyi, jakaja adbyłasja u Maladzecznie 19-20 żniunja 1992 g., Minsk, s. 228-233. Ż e c h o w s k i Z. A. 1997, Nation and ethnic groups, [w:] Ethnic minorities and ethnic majority, M.S. Szczepański (red.), Katowice, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, s. 33-45. Ż u r k o J. 1997, Łemkowie - między grupą etniczną a narodem, [w:] Mniejszości narodowe w Polsce, Z. Kurcz (red.), Wrocław, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, s. 51-62. IWONA KABZIŃSKA B E T W E E N E T H N I C G R O U P AND N A T I O N Summary The article consists of three parts. In the first the author describes ethnic differentiation of some of the states in Central and Eastern Europe, namely Poland, Lithuania, Ukraine and Belarussia. She emphasizes differences in data concerning numbers of particular ethnic groups (national minorities) as they come from different sources: either official censuses or surveys of independent research centres or institutions representing respective minorities. For instance, data recorded by the minority centre indicate 80 thousand of the Lemkos in Poland, while official data say about 13-15 thousand, and independent records about 50 to 60 thousand. In the case of the Germans it is respectively 700 to 100 thousand, 350 to 500 thousand, or 300 to 350 thousand. The second part concentrates on the recent phenomenon: a remarkably increasing importance of nationalistic ideas in small ethnic groups which strive to be acknowledged as separate nations. �MIĘDZY GRUPĄ ETNICZNĄ A NARODEM 61 The author shows the instances of the Lemkos (mainly those living in Poland), the Upper Silesians (inhabiting the former Katowice district, southern Poland), and the inhabitants of Polesie (those from the western part of that region in Belarussia). It is worth mentioning that only part of the members of each of those ethnic groups are in favour of being acknowledged as a nation, and there are always formal associations speaking on their behalf. In each of those groups there are various options of group identity, they are by no means monolithic in this respect. From among the Lemkos following categories can be distinguished: the Lemkos-Ukrainians, the Lemkos-Poles, the Lemkos-Rusins and the Lemkos. That means that part of the Lemkos consider themselves to belong to the Ukrainian ethnographic group, part of them have become polonized. The inhabitants of Upper Silesia define themselves either as Pojes or as Poles of Silesian derivation, the Silesians, Polish-Silesians, Silesians-Poles, Silesians-Germans, the Germans-Silesians, the Germans. Part of the inhabitants of the region do reveal any definite national auto-identification. Both ethnographic and sociological researches show that in Upper Silesia regional auto-identification prevails. There have been, however no sufficient researches enabling us to ascertain the prevailing type of national identy in Polesie. We do not know how popular there the idea of the separate Polessian nation is, as it is supported by some members of the organization "Polissie" founded in 1988. The third part of the paper is dedicated to problems of terminology. The author pointed out that some of the social scientists dealing with problems of ethnicity employ the terms 'ethnic' (group, identity, consciousness etc) and quit the terms 'nation' (resp. national identity and consciousness). Other authors are in favour of both the terms - 'nation' and 'ethnic group' and consequently (by the way, many scholarly texts lack in consequence) 'ethnic' and 'national minority', 'identity', 'consciousness', 'self-definition'. The problem the author raises concerns the most adequate terms and concepts for describing the situation when the idea of nation appears among small ethnic societies. What terms to use if we give up those of 'nation' and 'national consciousness (identity)'? How to describe and explain the inner conflict between ethno-cultural identity and sense of belonging to a particular 'host-nation', a kind of conflict frequently occuring among members of minority groups? The author maintains that vanishing of the ideas of nation and national states (which were supposed to be replaced by those of regions) was announced too early. Nevertheless at the moment the social scientists are not unanimous as to when to apply the term 'nation' 'national minority' etc. There is no consensus even among those who study the same group. In the case of the Lemkos for instance some authors say about 'ethnic' (M. Dziewierski) others about ethno-national (B. Pactwa) identity. The Lemkos are either defined "between the ethnic and national group" (E. Michna, J. Zurko) or included into national minorities living in Poland (A. Rzepliński). In effect, not only particular groups are "between ethnic group and nation". Some research workers are there too. The author points out that it is a duty of every scholar to seek concepts which would allow for describing particular situations in the most adequate way, so that they would show their very essence. The idea of nation appearing among small ethnic groups belongs to such situations. In considering socio-cultural processes it would be desirable to take into account two perspec­ tives: those referred to as emic and etic, i.e. from both points of view - that of the subjects of the study and of the research workers themselves. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ac66372aad673b25d1a89db492faa1d4.pdf 86be743284faddd8338c27d25e6dd9fb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1663 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2000 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1538 Title A name given to the resource Iberica Frankowsciana. Przyczynki do zainteresowań Eugeniusza Franowskiego baskijską kulturą ludową / ETNOGRAFIA POLSKA 2000 t.44 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2000 t.44, s.15-38 Creator An entity primarily responsible for making the resource Tomicki, Ryszard Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XLIV: 2000, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 RYSZARD T O M I C K I Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa IBERICA FRANKOWSCIANA. P R Z Y C Z Y N K I DO ZAINTERESOWAŃ EUGENIUSZA FRANKOWSKIEGO BASKIJSKĄ K U L T U R Ą L U D O W Ą Eugeniusz Frankowski (1884-1962) był i nadal pozostaje jedynym polskim etnologiem - iberystą. Spędził w Hiszpanii ponad sześć pracowitych lat (1914-1920). Odwiedził wtedy również Portugalię i Francję. Opublikował sze­ reg artykułów oraz dwie książki. W późniejszych latach mniej lub bardziej intensywnie kontynuował i rozwijał tematykę iberystyczną na marginesie innych zainteresowań. O tym rozdziale jego biografii naukowej wiedzieli wszyscy, choćby z encyklopedii i not bibliograficznych, nigdy jednak nie był on dostatecznie znany ani doceniony . Tuż po I I wojnie Kazimierz Moszyński, podsumowując dorobek rodzimej etnografii i etnologii, napisał o Frankowskim: 1 Swymi pracami, dotyczącymi głównie kultury ludowej Półwyspu Iberyjskiego, ogłaszanymi w ję­ zyku hiszpańskim i portugalskim, zyskał on uznanie przede wszystkim oczywiście w Hiszpanii i Portugalii, a poza tym także we Francji, w Polsce i indziej (Moszyński 1948, s. 215; podobnie Kutrzebianka 1948, s.41). Zgrabnie powiedziane, lecz co oznaczało uznanie w polskim kontekście? Kurtuazyjne gesty czy rzeczywiście wysoką ocenę dzid:, o których mowa? Nie są to pytania bezzasadne. Któż bowiem czytał owe prace, publikowane na peryfe­ riach Europy i zapewne już wtedy niełatwo dostępne, a co gorsza - napisane w egzotycznych językach? Za odpowiedź wystarcza w zasadzie jedna jedyna 1 Moje zainteresowanie zagadnieniem, które ogólnie nazwałem „Iberica Frank owsciana", nie wyszłoby prawdopodobnie poza stadium ubolewania nad istniejącym stanem rzeczy, gdyby nie to wszystko, co zawdzięczam prof. Małgorzacie Terleckiej, córce Marii i Eugeniusza Frankowskich. Później liczba osób, okazujących mi życzliwość i służących pomocą, znacznie wzrosła. Mam nadzieję, że lista nie jest jeszcze zamknięta i kiedyś będę miał okazję przedstawić ją w komplecie. Tu pragnę podziękować w szczególności: dr Carmen Ortiz García (Departamento de Antropo­ logía, Instituto de Filología CSIC, Madryt) za cenne wskazówki i dary, dr Krzysztofowi Smolanie (Instytut Historii PAN, Warszawa) za szczodre dzielenie się archiwistyczną wszechwiedzą, pp. Krystynie Bartosik i Lubomirowi Kosińskiemu (Archiwum Państwowego Muzeum Etno­ graficznego, Warszawa) oraz dr Grzegorzowi Łukomskiemu i mgr Aleksandrze Wysokińskiej (Archiwum Uniwersytetu im. A . Mickiewicza, Poznań) za bezinteresowną uczynność. �16 RYSZARD TOMICKI recenzja, pióra Juliana Talko-Hryncewicza (1920), oparta zresztą - czego autor nie krył - na francuskojęzycznym streszczeniu omawianej książki. Ale wiele do myślenia daje też pokutujące przez dziesięciolecia przekonanie, że dorobek Frankowskiego z okresu hiszpańskiego miał jakoby głównie regionalne znaczenie. Tymczasem to tylko część prawdy. Owszem, dla młodego stażem naukowca z Krakowa, którego I wojna światowa „uwięziła w Hiszpanii" , Hiszpania i Portugalia stanowiły naturalne, bo jedyne dostępne pole etno­ graficznych eksploracji. Z czasem, gdy sytuacja polityczna uległa zmianie, doszła do tego przypirenejska część Francji. Zapalony terenowiec i sumienny dokumentalista dobrze wykorzystał okazję, zapisując na swym koncie osiągnięcia, które zapewniły mu podziw i szacunek miejscowych uczonych oraz trwałą pozycję w iberystycznych bibliografiach. Wszelako jego ówczesne studia i mono­ grafie były z założenia pracami etnologicznymi. Zwykle miały charakter porów­ nawczy i poruszały problemy ogólne, sytuujące się na poziomie badań nad kulturą bez przymiotników i dookreśleń. Czasem dotyczyły metod i warunków uprawiania etnologii. Ich autor, wcześniej demonstrator w Zakładzie Antro­ pologii Uniwersytetu Jagiellońskiego , etnografią zajmujący się dorywczo, dojrzał i zdefiniował się właśnie jako etnolog dopiero w Hiszpanii. Bagaż, z którym wrócił do odrodzonej Polski, nie tylko wpłynął na jego osobistą drogę życiową, lecz także zaznaczył się wyraźnie w historii krajowej etnologii. Jeśli w charak­ terystyce szkół i orientacji okresu międzywojennego powiada się o Frankowskim, że „położył duże zasługi jako propagator antropologicznego punktu widzenia, postulując model antropologii jako nauki o człowieku w wymiarze światowym, a nie tylko regionalnym i lokalnym" (Olszewska-Dyoniziak 1996, s. 151), to warto dostrzec korzenie tej opcji, sięgające lat 1914-1920. Już po śmierci uczonego kilka osób podjęło trud przybliżenia i rozjaśnie­ nia jego związków ze światem iberyjskim. Dużo uwagi poświęcił tej sprawie zwłaszcza Witold Armon ([1978]1981), ale także Anna Kutrzeba-Pojnarowa (1963; przedruk 1977) i Medard Tarko (1987). Ich wysiłek z pewnością nie był daremny, chociaż z dzisiejszej perspektywy są to publikacje mało satysfak­ cjonujące. Nie znalazły też należytego oddźwięku ani w środowisku etnologicznym, ani poza nim. Przykładem cenny skądinąd słownik biograficzny, poświę­ cony Polakom, którzy znacząco zapisali się w historii i kulturze krajów za­ chodniej Europy (Kwaśniewski, Trzeciakowski 1981). Spośród etnologów można 2 3 2 Zapożyczam wyrażenie od dzielącego ten sam los Stanisława Wędkiewicza (1928, s. 70), którego dawny tekst przypomniał badacz związków polsko-hiszpańskich Piotr Sawicki (1995, s. 116, 120). Demonstrator to pracownik pomocniczy. Na tym stanowisku E. Frankowski był zatrudniony od 1 października 1911 do 30 września 1916 roku; po powrocie z Hiszpanii objął w Zakładzie Antropologii UJ stanowisko młodszego asystenta (1 października 1920 - 30 kwietnia 1921), a następ­ nie starszego asystenta (1 maja - 30 listopada 1921); zob. zaświadczenie rektora UJ z dnia 6 kwietnia 1948 roku, Archiwum PME w Warszawie, spuścizna Marii Frankowskiej, materiały nieuporządkowane (dalej używam skótu PAE-MF). To samo Archiwum jest w posiadaniu spuścizny E. Frankowskiego, także nieuporządkowanej (dalej PME-EF). Ze zrozumiałych powodów wiele dokumentów wytworzo­ nych przez E. Frankowskiego lub jego dotyczących znajduje się w spuściźnie żony. 3 �IBÉRICA FRANKOWSCIANA 17 tam znaleźć Marię A. Czaplicką, Jana Czekanowskiego, Jana S. Kubarego, Bronisława K . Malinowskiego, Zygmunta Zaborowskiego (antropologa fizycz­ nego czystej krwi), a nawet Pawła J. Schebestę (sic!). Nazwiska Frankowskiego próżno zaś szukać. Tak jakby Hiszpanie nie wyrazili dobitnie oceny jego dokonań, przyjmując go w poczet członków elitarnej Real Academia de la Historia w Madrycie (1918), a następnie odznaczając Orderem Izabeli Kato­ lickiej (w kategorii caballero)*, przyznawanym za wybitne zasługi dla ich kraju (Fernández de la Puente y Gómez 1953, s. 35-49). Łatwo rzucać kamienie do cudzego ogródka. Dodam więc, że w piśmiennictwie etnologicznym w ogóle nie odnotowano iście pomnikowej reedyqi dwóch najważniejszych iberyjskich dzieł E. Frankowskiego - Hórreos y palafitos de la Península Ibérica (1986) i Estelas discoideas de la Península Ibérica (1989). Jednorazowe odrobienie zaległości nie jest możliwe, tym bardziej że obok aktywności naukowej należałoby uwzględnić rolę Frankowskiego jako jednego z „misjonarzy zbliżenia polsko-iberyjskiego" (Wędkiewicz 1928, s. 70) oraz jego działalność patriotyczną na terenie Hiszpanii. Trzeba jednak od czegoś zacząć. Gdy w 1998 roku rozmawiałem z p. Pilar Romero de Tejada, dyrek­ torką Narodowego Muzeum Antropologii w Madrycie, usłyszałem kąśliwą uwagę o Polakach, nagabujących ją zawsze w tej samej sprawie (ilu mogło nas być?), z czego wszakże nigdy nic nie wynikło. Przyjmując wyzwanie, wybrałem na początek wątek baskijski, gdyż wybija się on we wspomnieniach i opra­ cowaniach biograficznych, zgodnie zaświadczających, że Baskowie stali się od pewnego momentu obiektem specjalnej uwagi E. Frankowskiego. Wstępne poszukiwania w Polsce i (zbyt krótkie) w Hiszpanii przyniosły w tej kwestii sporo nowych faktów. Ze względu na ograniczoną objętość artykułu nie wszystkie mogą być zaprezentowane w formie, na jaką zasługują. Dlatego w ramach wybranego wątku wprowadziłem dodatkowe ograniczenia, kon­ centrując się z jednej strony na historii badań i związków Frankowskiego z Baskami, z drugiej - na zewidencjonowaniu powstałych, przygotowywanych i planowanych opracowań. W mniejszym stopniu niż to możliwe przedsta­ wiam okoliczności towarzyszące jego kontaktom z uczonymi baskijskimi, po­ glądy na specyfikę i sposoby badania baskijskiej kultury ludowej, a także opinie samych Basków o osobie i pracach polskiego badacza. WOJENNY K A T A K L I Z M W przejętej przez Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie spuściźnie Marii Frankowskiej (zm. 1996), w masie nie uporządkowanych papie­ rów znalazłem skierowany do niej list, którego autor, planujący jakąś pracę 4 Dekretem królewskim z dnia 26 lutego 1923 r. Oryginał w madryckim Archivo General, Ministerio de Asuntos Exteriores, sygn. C-306, exp. 2 (rok 1923, dokument 4); zob. też Frankow­ ski 1928, s. 113; Łoza 1938, s. 180-181. �18 RYSZARD TOMICKI poświęconą mężowi adresatki, napisał: „przecież Pani Profesor wie najlepiej, że 0 Profesorze jest pisać bardzo trudno" . Święte słowa. A choć przyczyny trudności są wielorakie, łatwo wymienić najpoważniejszą - zagładę podczas I I wojny światowej dokumentaqi z prac terenowych i muzealnych, niepublikowa­ nych opracowań, prywatnego archiwum i specjalistycznego księgozbioru. Zniszczony plon wieloletnich badań nigdy nie został zinwentaryzowany. Nikłe wyobrażenie o nim dają nieliczne, rozproszone wzmianki konstatujące utratę „bogatych materiałów [...] do kultury ludowej Basków" (Klimaszewska, Kutrzeba-Pojnarowa 1959, s. 89) czy „unikalnych materiałów iberyjskich, a zwłaszcza baskijskich" (Frankowska 1973, s. 197). Witoldowi Armonowi, pionierowi studiów nad iberystycznym dorobkiem swego nauczyciela i mistrza, zawdzięczamy najobszerniejszą relację, uzyskaną listownie od M . Frankowskiej w 1978 roku. Mimo że odpowiedni fragment listu był publikowany, zasługuje na przypomnienie jako wyjątkowo cenne źródło wiedzy o materiałach i opra­ cowaniach, które przepadły w 1944 roku: 5 [zniszczeniu uległy] prace już napisane, które spaliły się w naszym mieszkaniu w Warszawie po powstaniu, a były całkowicie przygotowane do druku łącznie z bardzo bogatym materiałem ilustracyjnym (fotografíe i rysunki własnej roboty) i obejmowały: obszerną rozprawę poświęconą zwyczajom dorocznym Basków (ze szczególnym uwzględnieniem zwyczajów agrarnych oraz zwią­ zanych z kultem zmarłych) oraz drugą, również obszerną monografię pt. Sztuka ludowa Basków. Prócz tego zniszczeniu uległo kilka artykułów. Treścią jednego z nich, jak pamiętam, była analiza 1 opis tzw. arguisayolas (deseczki rzeźbione owinięte w sposób ciągły cienkim jak makaron sznurkiem-świeczką. Świeczki te były zapalane w kościele na cześć zmarłych), treścią drugiego artykułu były narzędzia rolnicze Basków. Innych dobrze nie pamiętam, wydaje mi się, że związane były ze sztuką i budownictwem Basków. To były prace ukończone, w opracowaniu natomiast znajdowały się zwyczaje rodzinne Basków. Praca zaawansowana, ale nie doprowadzona do końca. Wraz z tymi rozprawami i artykułami, ukończonymi i przygotowanymi, spaliły się wszystkie materiały iberyjskie profesora zgromadzone przez niego w czasie badań terenowych oraz poszukiwań w literaturze i archiwach, włączając tu poza tekstami, cały bogaty zestaw fotografii i rysunków, w przeważającej, można powiedzieć lwiej części, wykonanych własnoręcznie ( M . Frankowska do W. Armona, 22 października 1978 r., Armon 1981, s. 29-30; podkreślenia w tekście - RT). Podobne, ale mniej szczegółowe wspomnienie zawarła M . Frankowska w szki­ cu biograficznym, napisanym na życzenie hiszpańskiego uczonego José Manuela Gómeza Tabanery (1986a, s. 7-8) i dołączonym do przygotowanej przez niego reedycji Hórreos y palafitos de la Península Ibérica (Frankowska 1987). Obecnie świadectwa te można uzupełnić garścią danych z odnalezionego niedawno, a dotąd nieznanego szerzej listu E. Frankowskiego z 8 listopada 1944 roku, zawierającego skrótowy opis zbiorów naukowych, rękopisów i innych dóbr, pozostawionych w ocalałym mieszkaniu na Żoliborzu, przy ul. Mickiewicza 30, pod numerem 52, którego lokatorzy musieli po upadku powstania opuścić Warszawę. W liczącym około 2500 tomów księgozbiorze była m.in. „biblioteka hiszpańska i portugalska"; wśród rękopisów i materia5 Nie podaję nazwiska autora listu, nie mając pewności, czy życzyłby tego sobie. �19 IBÉRICA FRANKOWSCIANA łów do planowanych prac część dotyczyła Hiszpanii, Kraju Basków i Por­ tugalii; w dużym zbiorze klisz około 300 sztuk odnosiło się „do etnfografii] Kraju Basków i Iberii"; przy ogólnej liczbie 15000 fotografii i rycin „z całego świata" nie podano geograficzno-kulturowych odniesień . Wykazowi strat, którym musimy się zadowolić, daleko do przejrzystości inwentarza, jakim chciałoby się dysponować. Mimo to nie pozostawia on wątpliwości, że przed wojną, a może i podczas okupacji, Frankowski inten­ sywnie pracował nad tematyką baskijską, przygotowując do druku gromadzo­ ne latami materiały, w najlepszej części osobiście zebrane w terenie. 6 B A D A N I A W L A T A C H 19167-1919? Baskologiczne znawstwo E. Frankowskiego podkreślano przy wielu oka­ zjach i w różnych kontekstach (np. Łoza 1938, s. 189; Armon 1962, s. 156; Kutrzeba-Pojnarowa 1963, s. 431; Burszta, Frankowska 1981, s. 186). Gorzej, gdy przychodziło mówić o konkretach. Wtedy pojawiały się różnice zdań w kwestiach podstawowych, jak choćby ta, czy w latach 1914-1920 zajmował się on „zagadnieniami kultury baskijskiej oraz niektórymi elementami hisz­ pańskiej i portugalskiej" (Sokolewicz 1973, s. 185), czy może raczej zaintere­ sował się Baskami w „końcowym okresie swojego pobytu w Hiszpanii", za­ czynając badania w 1917 i wracając do nich w 1919 roku (Armon 1981, s. 26). W Hiszpanii stałym miejscem zamieszkania i pracy Frankowskiego był Madryt, lecz począwszy od roku 1915 odbywał on liczne wycieczki i podróże naukowe po całym Półwyspie Pirenejskim. W sporządzonym wiele lat później, lapidarnym wykazie prowadzonych wówczas badań (Frankowski 1928, s. 111) o Kraju Basków mowa jest explicite dopiero w 1919 roku. Znacznie wcześniej, jesienią 1916 roku, odnotowano badania budownictwa drewnianego na wybrzeżu Morza Kantabryjskiego, a jesienią 1917 roku - badania kultury pasterskiej wzdłuż całych południowych zboczy Pirenejów. Pierwszej informacji nie kojarzono dotychczas z ewentualną wizytą Frankowskiego na baskijskiej ziemi, choć część wybrzeża kantabryjskiego leży w jej granicach. Nowe światło rzuca na te wczesne eksploracje kilka ujawnionych ostatnio zdjęć, wykonanych przez Frankowskiego w Fuenterrabia (prow. Guipúzcoa) w 1916 roku. Tematycznie nie mają one związku z budownictwem, przedstawiają bowiem kobietę w ubiorze tzw. sorory , lecz Frankowski z reguły nie ograniczał się do gromadzenia materiałów z jednej tylko dziedziny. Datowanie zdjęć może rodzić pewne wątpliwości, brak jednak wyraźnej podstawy, by je zakwestionować. Do sprawy tej wrócę przy końcu artykułu, gdzie zaprezentuję też dokładniej niespodziewane znalezisko. 1 6 PAE-MF: E. Frankowski do W. Antoniewicza, 8 listopada 1944 roku, wieś Koszary, pow. limanowski. Rodzaj żałobnicy, charakterystycznej dla kultury Basków; zob. jej bliższy opis w: Frankow­ ski 1925, s. 115. 7 �20 RYSZARD TOMICKI Na pewno Kraj Basków stał się obiektem szczególnego zainteresowania polskiego badacza w 1917 roku. Znakomitym źródłem informacji jest w tym przypadku protokół z posiedzenia Real Sociedad Española de Historia Natural, 3 października 1917 roku w Madrycie, podczas którego polski uczony przedstawił sprawozdanie z badań w północno-wschodniej Hiszpanii. Zawarte w protokóle streszczenie jego wystąpienia [Boletín 1917, s. 456-457] pokazuje nade wszystko, jak odległe od rzeczywistości są ogłoszone po powrocie do Polski, jednozdaniowe charakterystyki badań realizowanych w poszczegól­ nych latach. Oto bowiem latem 1917 roku (w bliżej niesprecyzowanych terminach) badania na obszarze tzw. Prowincji Baskijskich (Álava, Viscaya, Guipúzcoa) i w prowincji Navarra, a więc w całej hiszpańskiej części Kraju Basków , dotyczyły następujących zagadnień: a) zwyczaje i wierzenia związane ze śmiercią - z tego zakresu Frankowski zebrał „nadzwyczaj ważne materiały", m.in. „ciekawe dane o pogrzebach" i wyjątkowo interesującą kolekcję odry sów arguizaiolas, rzeźbionych deseczek służących do nawijania cienkiej woskowej świeczki, używanych podczas uro­ czystości żałobnych (znanych nam już z relacji M . Frankowskiej); b) pierwotne narzędzia do uprawy roli - była to kontynuacja tematu podjętego wcześniej z myślą o monografii zatytułowanej „Los arados primi­ tivos de la Península Ibérica: sus formas diferentes y sus orígenes" (zob. Frankowski 1916); nowy teren przyniósł bogatą dokumentację różnych od­ mian sochy (z czterema, pięcioma i siedmioma rylcami) i innych narzędzi; c) życie i praca pasterzy z dolin Baztán i Valcarlos (prow. Navarra), ze szczególnym uwzględnieniem pierwotnych metod produkcji serów; d) budownictwo ludowe - temat również kontynuowany od dłuższego czasu (sygnalizowany w: Frankowski 1916), do którego zebrano dokumentację fotogra­ ficzną i rysunkową, „wystarczającą, by wykazać, że współczesne kamienne caseríos mają swój początek w drewnianych budowlach palafitowych", podob­ nie jak typowe spichlerze na palach, badane w prowincjach Vizcaya i Navarra. Tylko część materiałów zgromadzonych latem 1917 roku wykorzystana została w książce Hórreos y palafitos de la Península Ibérica (1918). Inne zagadnie­ nia stać się miały przedmiotem odrębnych opracowań. Należało do nich także 8 9 10 8 Ów fragment protokółu występuje w bibliografiach jako odrębna publikacja, której na ogół nadawano tytuł Relato de exploraciones etnográficas verificadas durante el verano de 1917 en las Provincias Vascongadas y Navarra (np. Kutrzeba-Pojnarowa 1963, s. 436), rzadziej Relato de exploraciones en las Provincias Vascongadas (np. Wolski 1962, s. 249, przyp. 2). Wszystkie wymienione prowincje - Álava, Viscaya, Guipúzcoa i Navarra - składają się na objęty granicami Hiszpanii historyczny Kraj Basków, którego pozostałą część stanowią prowincje Labourd, Basse Navarre i Soule, położone w granicach Francji. Ze względów praktycznych rezygnuję tu (poza niezbędnymi wyjątkami) z podawania nazewnictwa baskijskiego, powszechnie używanego w posiadającym obecnie znaczną autonomię hiszpańskim Kraju Basków (Euskadi), nie obejmującym Navarry, która pozostaje odrębną jednostką. Caserío - regionalizm, nazwa kamiennego domu mającego spadzisty dach, duży portyk dający schronienie przed deszczem i duży balkon zwany solana; budowle takie występują często w Kraju Basków (Seco, Andrés, Ramos 1999,1, s. 917). 9 10 �21 IBÉRICA FRANKOWSCIANA baskijskie budownictwo mieszkalne, we wspomnianym dziele zaledwie dotknięte, na którego studium czekali z zainteresowaniem baskijscy uczeni (Eguren 1922, s. 106). Z drugiej strony, w powyższym wykazie nie uwzględniono rozpoczętych wówczas badań nad dyskoidalnymi stelami nagrobnymi, być może dlatego, że na razie były to wyłącznie studia muzealne (o obiektach z muzeum w Pampelunie, Navarra, mowa jest w: Frankowski 1918b, s. 4). Osobny punkt sprawozdania dotyczył wizyty w San Sebastián, a ściślej mówiąc - w tamtejszym Muzeum Etnograficznym, niedawno powstałym w ra­ mach Muzeum Municypalnego. Frankowski omówił bardzo dokładnie rozloko­ waną w ośmiu salach wystawę obiektów związanych z różnymi dziedzinami życia ludu baskijskiego oraz eksponatów i materiałów antropologicznych. Relacja utrzymana była w entuzjastycznym tonie. Sprawozdawca podkreślił, że pierwsze w Hiszpanii baskijskie muzeum etnograficzne urządzono wzorowo, zgodnie z najnowszymi wymogami nauki (np. eksponaty zaopatrzono w metryczki z ich nazwami i opisem użytkowania). Słowa wielkiego uznania padły pod adresem twórców ekspozyqi, skupionych w Komisji Etnografii Baskijskiej: jej przewodni­ czącego Marino Tabuyo oraz Pedra Martina de Soraluce, jednocześnie kustosza Muzeum, i José Aguirre, „znakomitego malarza", którego zbierackiej pasji zawdzięczano większość obiektów. Na koniec Frankowski zgłosił wniosek, aby w imieniu Hiszpańskiego Towarzystwa Historii Naturalnej przesłać gratulacje Komisji Etnografii Baskijskiej nie tylko za wykazaną inicjatywę, ale i sposób, w jaki potrafiono j ą urzeczywistnić. Zgromadzenie przyjęło wniosek jednomyśl­ nie. Gest ten musiał ująć wszystkich miłośników etnografii w Kraju Basków . Bez wątpienia rok 1917 zaowocował ścisłymi więzami z Baskami działającymi na polu nauki. Świadczy o tym m. in. list wspomnianego już P.M. de Soraluce z 8 października, skierowany do José Miguela de Barandiarána - wtedy wscho­ dzącej gwiazdy archeologii i etnografii, później uznanego za współtwórcę (obok Telesfora de Aranzadi i Enrique'a de Egureny) obu tych dyscyplin w Kraju Basków (Aguirre Baztán 1986; Manterola Aldekoa 1994) . W liście, na margine­ sie różnych spraw, pojawia się wzmianka o E. Frankowskim. Polak musiał zrobić wielkie wrażenie na dużo starszym od siebie Soraluce (zm. 1919), skoro ten pisał o nim: Doctor Don Eugenio de Frankowski, Profesor de Antropología de la Uni­ versidad de Cracovia, emigrado ahora en Madrid y entusiasta de este Museo dono­ stiarra... („Pan doktor [sic!] Eugeniusz Frankowski, profesor [sic!]antropologii na Uniwersytecie Krakowskim, obecnie na wychodźctwie w Madrycie, entuzjasta 11 12 1 1 Wiadomości o Muzeum w San Sebastián znalazły natychmiastowy oddźwięk na kartach wydawanego w Lizbonie periodyku „Terra Portuguesa" z zaznaczeniem, że pochodzą ze sprawo­ zdania o nosso presado colaborador Eugenio de Frankowski (V.C. 1917, s. 170). Autor doniesienia, Vergilio Correia, zaprzyjaźniony z Frankowskim od 1915 roku, podkreślił jego bardzo wysoką ocenę naukowych walorów ekspozycji, polecając pomysł zaopatrzenia obiektów w informacyjne metryczki uwadze organizatorów Muzeum Etnograficznego w Belém. O tej wybitnej postaci, której poświęcono mnóstwo prac (np. Barandiarán Irizar 1992), łatwo dowiedzieć się więcej na internetowej stronie Fundacji J.M. de Barandiarána - http://www. barandiaranfundazioa.com. 1 2 �22 RYSZARD TOMICKI 13 naszego donostiarskiego Muzeum...")- Rzecz jednak nie w sposobie prezentacji. Wzmianka dotyczyła mającego nastąpić wyboru kierownika wykopalisk w słyn­ nej dzisiaj jaskini Santimamiñe (w Basondo-Cortézubi, prow. Vizcaya). Autor listu informował Barandiarána, że wśród rozważanych kandydatur na pierwszym miejscu znajdował się Henri Breuil, na drugim - Hugo Obermaier, na trzecim - w ł a ś n i e Frankowski (Barandiarán Irizar 1989, s. 103-104). Jesień 1917 roku przyniosła jeszcze jedną wyprawę w teren, o której bar­ dzo mało wiadomo. Sam Frankowski podał, że badał wówczas kulturę paster­ ską wzdłuż całych południowych zboczy Pirenejów, a więc także poza trady­ cyjnymi granicami Kraju Basków (włączając Navarre). Być może wtedy przed­ miotem badań stały się też ludowe wierzenia o pszczołach i produktach pszczelarskich, zagadnienie, do którego dwa lata później istniało już sporo materiałów, m.in. baskijskich (Apraiz 1919, s. I V ; Frankowski 1919). Pewność mamy tylko co do tego, że jednocześnie kontynuowane były studia nad ste­ lami nagrobnymi w muzeum w Pampelunie (prow. Navarra) , a najprawdo­ podobniej - również w pobliskim terenie. Nic nie wskazuje, by doszło do odwiedzin Kraju Basków w roku następ­ nym, chociaż 8 sierpnia 1918 roku wy trwały polski eksplorator znalazł się na północy Hiszpanii, w Barros (prow. Santander, obecnie Cantabria), w celu zbadania kolejnej dyskoidalnej steli (Frankowski 1920c, s. 44). Odnotujmy wszelako, że we wrześniu tego roku miało miejsce wydarzenie o ogromnym znaczeniu dla współczesnej historii Basków. W Oñate (prow. Guipúzcoa) odbył się I Kongres Studiów Baskijskich i utworzono Eusko Ikaskuntza/ Towarzystwo Studiów Baskijskich (hiszp. Sociedad de Estudios Vascos), insty­ tucję naukową, będącą substytutem narodowego uniwersytetu i ogniskiem autonomistycznych dążeń, zarówno w szeroko rozumianej sferze kulturowej, jak politycznej (Estornés Zubizarreta 1983; 1990) . Wśród członków nowego Towarzystwa było wielu ludzi, którzy albo już znali Frankowskiego, albo wkrótce mieli go poznać czy to osobiście, czy za pośrednictwem świeżo wy­ danej, imponującej rozprawy o iberyjskich spichlerzach na palach i palantach, która wzbudziła podziw i wywołała żywy oddźwięk w kręgu prehistoryków, antropologów i etnografów (Gómez Tabanera 1986b, s. 79). Rok 1919 był tym jedynym, z którym po latach powiązał Frankowski (1928, s. 111) wymienione explicite badania w Kraju Basków. Muszę przyznać, że nie potrafię powiedzieć, czym zasłużył on sobie na wyróżnienie. Co i gdzie badał wtedy myślący już z pewnością o powrocie do ojczyzny etnolog? Wiosnę i wczesne lato spędził w Madrycie. Zapewne dopiero po 23 czerwca, gdy skończył przed­ mowę do bynajmniej nie gotowej jeszcze monografii Estelas discoideas de la 14 15 1 3 Forma przymiotnikowa od Donostia, baskijskiej nazwy San Sebastian. Wynika to z porównania materiałów i informacji zawartych w pracach: Frankowski 1918b i Frankowski 1920c (tutaj zwłaszcza s. 57). K r ó t k ą charakterystykę Towarzystwa dał później E. Frankowski w Regionach Hiszpanii (1933, s. 69-70). 1 4 1 5 �23 IBÉRICA FRANKOWSCIANA Ryc. 1. Eugeniusz Frankowski (pierwszy rząd, trzecia postać od lewej) wśród członków Towarzystwa Studiów Baskijskich, Bilbao, grudzień 1919 r.; Archiwum PME w Warszawie Península Ibérica, wybrał się w teren. Był w prow. Navarra, stamtąd bowiem - z rejonu Valcarlos - udał się na obszar położony poza hiszpańską granicą, do Saint Jean Pied de Port, a następnie w kierunku północno-zachodnim ku Biarritz i Bayonne. We francuskiej części Kraju Basków odwiedzał wiejskie cmentarze, zbierając dodatkowe materiały do pracy o dyskoidalnych nagrobkach (Frankowski 1920c, s. 88). Nawiązał wtedy kontakty z członkami Société Bayonnaise d'Études Régionales, uzyskując od nich - podobnie jak od miejscowego kleru - cenną pomoc (Frankowski 1920c, s. 92, 94, 96). Nie wykluczone, że wrócił do Hiszpanii wzdłuż wybrzeża Zatoki Biskajskiej i kontynuował badania w prowincjach Guipúzcoa i Vizcaya, skąd pochodzi szereg danych zawartych w ostatecznej redakcji Estelas.,., ukończonej w 1920 roku. W grudniu 1919 roku spotkał E. Frankowskiego nie lada honor. Towa­ rzystwo Studiów Baskijskich zorganizowało w Bilbao pierwsze Cursos de Metodología y Alta Cultura , będące jedną z form publicznej działalności, służącej przygotowaniu nowych kadr dla różnych dziedzin nauki. Polski badacz zaproszony został do poprowadzenia tygodniowego kursu etnografii i etno­ logii (13-20 grudnia). O programie zajęć niewiele wiadomo , oprócz tego, że 16 17 1 6 Pozostawiam nazwę w oryginale, nie znajdując zgrabnego odpowiednika określenia „alta cul­ tura", gdzie przymiotnik dodany do kultury oznacza bardzo wysoki poziom, najwyższy standard, itp., jak w przypadku ekskluzywnych zakładów fryzjerskich, które nieraz noszą nazwę „Alta Peluquería". Tematyka kursu opisana została w trzystronicowym programie: Cursos de Metodología y Alta Cultura, Euzko Ikaskuntza, San Sebastián: Librería e Imprenta de la Vda. de Z. Leizaola (1919). O istnieniu druku wiem z bibliografii, lecz nie zdołałem się z nim zapoznać. Ciekawą impresję z ówczesnych kontaktów z E. Frankowskim pozostawił jeden z uczestników kursu (Mendoza 1921). 1 7 �24 RYSZARD TOMICKI U 0ii0.61 - L K T m T r A ciioi\u-ii\ASkUNTZA SOCIEDAD D E ESTUDIOS VASCOS Eugeniusz Frankowski SISTEMATIZACIÓN D E L O S R I T O S U S A D 0 5 EN LAS CEREMONIAS POPULARES C O N F E R E N C I A PRONUNCIADA E N E L SALÓN D E L A FI­ L A R M Ó N I C A D E B I L B A O , E L DÍA 15 D E D I C I E M B R E D E 1919, E N L A I N A U G U R A C I Ó N D E L O S C U R S O S D E M E ­ TODOLOGÍA Y ALTA CULTURA ORGANIZADOS POR LA S O C I E D A D D E E S T U D I O S V A S C O S Y R E P E T I D A E L 17 D E M A R Z O D E 1920, E N E L A T E N E O D E M A D R I D . PUBLICACIÓN D E L A S O C I E D A D Ryc. 2. Karta tytułowa broszury z wykładem Eugeniusza Frankowskiego, wygłoszonym 13 grudnia 1919 r. w Bilbao podczas inauguracji kursów zorganizowanych przez Towarzystwo Studiów Baskijskich inauguracji i zamknięciu kursu towarzyszyły wykłady, poświęcone - odpowiednio - systematyce rytuałów występujących w kulturze ludowej i metodom etnologii, oba wydane nakładem Towarzystwa w roku następnym (Frankowski 1920a; 1920b; Estornes Zubizarreta 1983, s. 111). Bardzo interesującym świadectwem, przybliżającym atmosferę otaczającą Frankowskiego, jest opublikowane wraz z pierwszym wykładem wystąpienie Ángela de Apraiz, bodaj najważniejszej osobistości we władzach Towarzystwa, jego głównego ideologa i sekretarza generalnego aż do 1936 roku. Prezentując �IBÉRICA FRANKOWSCIANA 25 cele przyświecające organizatorom Kursów oraz osobę wybraną do prowadzenia zajęć z etnografii i etnologii, mówił on do słuchaczy zgromadzonych w sali Filharmonii w Bilbao: Było wielkim pragnieniem Towarzystwa Studiów Baskijskich, w końcu zrealizowanym, żeby [Eugeniusz] Frankowski pobył wśród nas przez dłuższy czas i żeby nam pozwolił - przystając na inicjatywę dr [Telesforo de] Aranzadi - opublikować któryś z tych nie wydanych skarbów, jakie posiada, na temat najgłębszych pokładów życia naszego ludu. Ale przede wszystkim, żeby oddał kulturze baskijskiej nieocenioną przysługę, kształcąc ludzi - tak bardzo jej potrzebnych - na tym oto kursie, właśnie się zaczynającym, który ma trwać przez cały przyszły tydzień, a swe najlepsze spełnienie osiągnie w wyprawach badawczych, jakie za kilka miesięcy odbędzie w naszym kraju Pan Frankowski razem z uczniami, którzy zechcą mu towarzyszyć. Jestem pewny, że to wystarczy, abyście już teraz okazywali mu swą wdzięczność; potem zdobędzie wasze uznanie zarówno rzetelnością pracy, jak i nadzwyczajną umysłowością. Od poniedziałku najlepsi spośród was - młodzież, studenci, nauczyciele i nauczycielki, duchowni i artyści - będą uczniami szkoły etnografii, zgodnie z pragnieniem naszego Towarzystwa, które jest własnością wszystkich i wszystkim służy (Apraiz 1920, s. I V - V ) . Nic nie wiadomo o zapowiadanych przez Apraiza na rok 1920 nowych badaniach terenowych Frankowskiego w Kraju Basków. Możliwe, że nie doszły do skutku wobec konieczności dokończenia pracy o stelach nagrobnych i bliskiej perspektywy wyjazdu z Hiszpanii. Bez echa pozostała też prośba o przygotowa­ nie jakiegoś tekstu dotyczącego tamtejszej kultury ludowej, który chciało wydać Towarzystwo Studiów Baskijskich. OKRES M I Ę D Z Y W O J E N N Y Po powrocie do Polski późną jesienią 1920 roku E. Frankowskiego cał­ kowicie pochłonęły sprawy krajowe. Jego stricte iberystyczne i baskologiczne zainteresowania zeszły na daleki plan i stan taki trwał do końca lat dwu­ dziestych. Pewna zmiana nastąpiła w 1929 roku, wtedy bowiem po raz pierw­ szy po długiej przerwie odwiedził ponownie Kraj Basków. Według wszelkiego prawdopodobieństwa była to francuska część tego kraju - Gaskonia. W odniesieniu do całego okresu międzywojennego posiadamy nadzwyczaj skąpą wiedzę. Wprawdzie na temat chronologii i miejsca ówczesnych badań wypowiadano się dość często i zawsze w trybie oznajmującym, jednak z reguły bez wskazania źródeł i ustosunkowania się do innych wersji. W tej sytuacji za jedyną wiarygodną wskazówkę uznać należy zapis w sygnowanym życiorysie z marca 1950 roku, gdzie w części poświęconej „Naukowym badania tereno­ wym i muzealnym" czytamy: „W miesiącach letnich 1929, 1930, 1932, 1935 prowadziłem badania uzupełniające w Kraju Basków w Hiszpanii i Francji". Mowa jest z pewnością o badaniach terenowych, gdyż osobno wymieniono prace w muzeach etnograficznych w latach 1922-1938 „podczas wakacji let­ nich". Tutaj Portugalia, Hiszpania i Francja figurują obok Polski, Belgii, �26 RYSZARD TOMICKI Holandii, Anglii, Norwegii, Szwecji, Danii, Niemiec, Czechosłowacji, Węgier, Austrii, Jugosławii, Bułgarii, Grecji, Turcji i Egiptu . Generalne pytanie, kiedy i na jaki temat prowadzone były badania terenowe i muzealne w Hiszpanii, Francji i Portugalii przed 1939 rokiem, musi na razie pozostać otwarte. Dokładniejsze wiadomości mamy natomiast o uczestnictwie E. Frankowskiego w kongresie baskijskim w 1930 roku. Fakt ten odnotowywano w polskim piśmiennictwie, lecz konia z rzędem temu, kto na podstawie dotych­ czasowych doniesień ustali prawdziwą datę, nazwę i miejsce kongresu. Ówczesny dyrektor Muzeum Etnograficznego w Warszawie i kierownik Instytutu Etnologii na Uniwersytecie Poznańskim spędził rok 1930 na rozjaz­ dach. Jak wiadomo, uczestniczył w I I I Kongresie Słowiańskich Geografów i Etnografów, 4-17 maja w Jugosławii (Fischer 1930a, s. 200). Następnie wziął udział w X V Międzynarodowym Kongresie Antropologii i Archeologii Przed­ historycznej, połączonym z I V Sesją Międzynarodowego Instytutu Antropo­ logicznego, 21-30 września w Portugalii (Abramowicz 1991, s. 132-133; Congresso 1931, s. 15, 28). Wcześniej, 28 sierpnia - 7 września, miał ponadto reprezentować Polskę na I I Międzynarodowym Kongresie Sztuki Ludowej w Belgii. Tam jednak nie dojechał; bawił za to w Hiszpanii . Na ile można obecnie odtworzyć chronologię wydarzeń, miały one na­ stępującą kolejność. Najprawdopodobniej wkrótce po powrocie z Jugosławii (maj 1930) Frankowski wyjechał do Hiszpanii na zaproszenie Pierre'a Parisa, dyrektora Institut Français d'Espagne w Madrycie, i spędził w tym kraju „kilka cudownych miesięcy [...] okres roku najbardziej upalny" (Frankowski 1931, s. 248). Czy to w Madrycie, czy gdziekolwiek akurat się znajdował, dotarło do niego zaproszenie na V Kongres Studiów Baskijskich, mający się odbyć 31 sierpnia - 8 września 1930 roku w mieście Vergara (prow. Guipúzcoa). Frankowski przyjął zaproszenie i z powodu kolizji terminów musiał zrezygnować z wyjazdu do Belgii. Po kongresie baskijskim zdążył natomiast udać się do Portugalii. Stamtąd wrócił do Hiszpanii i jeszcze na początku października był w Madrycie . Jak długo tam pozostał, nie wiadomo. 18 19 20 1 8 PME-MF: Życiorys Eugeniusza Frankowskiego, Poznań, 111-1950. W kwestii badań w Kraju Basków podobną informację podał leksykon S. Łozy (1938, s. 180): „W 1929-1935 prowadził badania w kraju Basków hiszpańskich", chociaż określenie terenu badań - wykluczające Francję - j e s t mylące. Także W. Armon (1962, s. 156) pisał o powrocie Frankowskiego do zagadnień iberystyki „w latach 1929-1935, kiedy w miesiącach letnich badał Basków". W późniejszym okresie autor ten twierdził, że Frankowski kontynuował badania nad Baskami „głównie w miesiącach let­ nich w latach 1929-1930, 1932-1933, 1935, 1937-1938", zarówno w Hiszpanii, jak i Francji, przy której dodał: „np. 1933" (Armon 1981, s. 26). Inne wersje, nie zawsze wspominające Basków, a czasem obejmujące także Portugalię, podają: Wolski 1962, s. 249; Kutrzeba-Pojnarowa 1963, s. 431; Dziekoński 1963, s. 564. Tarko 1987, s. 30. Zob. sprawozdanie A . Fischera (1930b, s. 206). Mylił się M . Tarko (1987, s. 50, przyp. 19) utrzymując, że na kongresie w Belgii „Frankowski wygłosił referat Sztuka ludowa w dawnych i współczesnych widowiskach obrzędowych i teatralnych". 3 października 1930 roku w Madrycie datowana jest dedykacja na ofiarowanej mu odbitce artykułu José Royo y Gómeza, El torno del Tajo en Toledo, Madrid 1929 (egzemplarz w zbiorach prywatnych RT). 1 9 2 0 �27 IBÉRICA FRANKOWSCIANA Podstawowym źródłem wiedzy o V Kongresie Studiów Baskijskich jest publikacja kongresowa, wydana dopiero w 1934 roku . Oprócz referatów, wygłoszonych w trakcie sesji naukowej, zawiera ona szczegółową, bogato ilustrowaną kronikę różnorodnych wydarzeń i imprez towarzyszących. Zwyczajowo kongres był monotematyczny, tym razem poświęcono go sztuce ludowej. Oficjalne otwarcie, uświetnione obecnością infanta Don Fernando, nastąpiło w niedzielę, 31 sierpnia, przed południem. Tego samego dnia, o godz. 20°°, zainicjowano cykl wystąpień naukowych. Zaszczyt ten przypadł „znakomitemu polskiemu etnologowi", który wystąpił - jak odnotowano w kronice - przed bardzo licznym audytorium (Congreso 1934, s. X X X ) . Referat nosił tytuł Cuestiones generales acerca del arte popular vasco (Uwagi ogólne o baskijskiej sztuce ludowej). Tekst jest ciekawy z kilku powodów. Po pierwsze, pozwala stwierdzić, że wspomniane wcześniej badania z 1929 roku musiały mieć miejsce we francu­ skiej części Kraju Basków, skoro Frankowski mówił w Vergarze: 21 Przyjąłem to zaproszenie z wielką radością, gdyż daje mi ono okazję do odnowienia dawnych przyjacielskich więzi, jakie łączyły mnie z wieloma entuzjastami kultury narodu baskijskiego. Poza tym pozwala mi znowu, po dziesięcioletniej nieobecności, przyjrzeć się na miejscu postępom dokonanym w tej dziedzinie i podziwiać je (Frankowski 1934, s. 3). Po drugie, tekst wyjaśnia okoliczności rezygnacji z kongresu w Belgii, gdyż autor - mówiąc o nasilonym w ostatnich latach zainteresowaniu sztuka lu­ dową - stwierdził: Przed kilkoma laty [w 1928 - RT] odbył się pierwszy Międzynarodowy Kongres Sztuki Ludowej w Pradze. W roku bieżącym, w tej samej chwili, gdy toczą się obrady piątego Kongresu Studiów Baskijskich poświęconego zagadnieniom sztuki ludowej, trwa drugi Międzynarodowy Kongres w Belgii, w Antwerpii. Miałem zaszczyt być wyznaczony przez rząd mego kraju do udziału w nim jako oficjalny przedstawiciel Polski. Oba kongresy odbywają się w jednym tygodniu. I ja wy­ brałem ten, który bardziej mnie interesuje i jest bliższy memu sercu (Frankowski 1934, s. 4). Po trzecie, zasadnicza część referatu bynajmniej nie dotyczyła bezpośred­ nio baskijskiej sztuki ludowej, lecz poświęcona była prezentacji własnych po­ glądów na sztukę w ogóle, a w tym kontekście w szczególności na sztukę ludową i sposoby jej badania. W istocie był to szkic teorii formy i emocji w sztuce, pokrywający się z różnymi partiami opublikowanej wkrótce potem w Polsce Sztuki ludowej (Frankowski 1932). Po czwarte, tekst przynosi cenną informację o wykorzystywaniu materiałów iberyjskich w innych opracowaniach, powstających w okresie międzywojennym: W maju tego roku - mówił Frankowski - na drugim [sic!] Kongresie Etnografów Słowiańskich, odbytym w Jugosławii, przedstawiłem referat o pewnych reliktach kulturowych u ludów, które 2 1 Jak się zdaje, żaden z moich poprzedników nie miał tej publikacji w rękach, co sprawiło, że wszystkie bez wyjątku doniesienia na temat kongresu i udziału w nim E. Frankowskiego zawierają poważne błędy. Nie ustrzegł się ich także J.M. Gómez Tabanera (1994, s. 331), umiejscawiając kongres w San Sebastian zamiast w Yergarze. �28 RYSZARD TOMICKI 22 uratowały się z potopu spowodowanego napływem Indoeuropejczyków . Między innymi, miałem okazję mówić o baskijskich i kaukaskich layas, a także o skrzyżowaniu się podobnego do nich narzędzia do uprawy roli z typem bardziej nowoczesnym, przystosowanym do zaprzęgu, na wschodnim wybrzeżu Morza Bałtyckiego (Frankowski 1934, s. 17). Po piąte, w tekście zajmującym (łącznie z ilustracjami) piętnaście stron druku i podzielonym śródtytułami na kilka części, nieco ponad dwie strony objęto śródtytułem „Sztuka ludu baskijskiego". Kryje się pod nim bardzo interesujący zbiór refleksji i uwag nie tyle nawet o samej sztuce, ile o specyfice kulturowej Kraju Basków oraz roli i zadaniach etnografów i etnologów w roz­ wiązywaniu tzw. problemu baskijskiego. Jeśli chodzi o sztukę, warto tu przy­ toczyć jedną opinię: [...] aby móc mówić o sztuce ludu baskijskiego, konieczna jest znajomość jego życia we wszystkich przejawach. Przed naszymi oczami musi się przewijać długi i bogaty w treści film o jego życiu. Pozwoli on nam odkryć dwa autonomiczne cykle - jeden osobniczy, w który wyraża się istnienie każdego pojedynczego człowieka [...], a drugi kolektywny, cykl roczny, w którym uczestniczą wszyscy członkowie danej społeczności, odgrywając swoje role w grupach wiekowych i grupach statusu, do jakich należą. Wokół tych dwóch cyklów skupia się całe życie zbiorowe i indywidualne. Z nimi powiązane są wszystkie rytuały i obyczaje ludu oraz jego sztuka. W zależności od stylu życia, określanego ze swej strony przez warunki antropogeograficzne środowiska, zwyczaje obu wspomnianych cyklów będą ulegać zróżnicowaniu [...]. Rolnictwo, pasterstwo i rybołówstwo to trzy główne zajęcia ludu baskijskiego, a zarazem trzy różne pola eksterioryzacji jego sztuki (Frankowski 1934, s. 15-16). Gdy czyta się te słowa, mając w pamięci wykaz opracowań zniszczonych w 1944 roku, narzuca się myśl, że wiele, jeśli nie większość z owych prac była realizaqą zarysowanego na kongresie w Vergarze projektu badawczego. Zapewne powstawały one w ostatniej przewojennej dekadzie, gdyż nie ulega kwestii, że badania we Francji w 1929 roku i pobyt w Hiszpanii w roku następnym zapoczątkowały renesans iberystycznych studiów Frankowskiego. Świadectwem są pojawiające się znowu duże publikacje z tego zakresu, zwłaszcza Regiony Hiszpanii (1933), nawiasem mówiąc - dostarczone baskijskim przyjaciołom i odnotowane przez nich w bardzo pochlebnym tonie (Garmendia 1933). OKRES POWOJENNY Ani niepowetowane straty czasu wojny, ani późniejsza konieczność po­ święcenia się głównie odbudowie zrujnowanych uczelni i muzeów nie skłoniły E. Frankowskiego do zarzucenia dawnych zainteresowań. Istnieje na to wiele dowodów, chociaż w latach 1945-1962 nie powstały już - jak się zdaje - żadne nowe opracowania iberystyczne czy baskologiczne. Jedynym wyjątkiem, o ja­ kim wiadomo, był pewien referat, stanowiący ciekawą i nierozwiązaną do dziś 2 2 Mowa o referacie „Pochodzenie sochy nadbałtyckiej", wygłoszonym nie na drugim, lecz na trzecim Kongresie Słowiańskich Geografów i Etnografów (Fischer 1930a, s. 200). �IBÉRICA FRANKOWSCIAN A 29 zagadkę. Pierwszy poinformował o nim W. Armon w nawiązaniu do relacji M . Frankowskiej o pracach zniszczonych w 1944 roku: po wojnie E. Frankowski częściowo zrekonstruował swoją pracę o „arguisayolas", tzn. przygoto­ wał referat po baskijsku pt. Euskerasko argizaielak eta argiolak na V I Kongres Studiów Baskologicznych w Biarritz w 1948 r. Niestety, profesor z przyczyn od niego niezależnych nie mógł się na ten kongres wybrać i nie wiadomo nawet, czy referat ten był odczytany, natomiast wiadomo, że prace Kongresu nie zostały opublikowane (Armon 1981, s. 30). Podobną wiadomość ogłosił później M . Tarko (1987, s. 47-48), według którego był to referat „oparty na wynikach badań nad wierzeniami baskijskimi pt. Euske rasko argizajolak eta argiolak (Baskijskie deski nagrobne), przygo­ towany na V I Kongres Studiów Baskijskich Eusko-Ikaskuntza w Bayonne w 1948 r." T u autor podał odsyłacz do dokumentów z archiwum Uniwersytetu im. A. Mickiewicza (sygn. 126/41/16) . Dokumenty bywają mylące, nawet jeśli widnieje na nich podpis osoby, której dotyczą, a nieraz kryją dodatkowo prawdziwe pułapki. Błąd, od którego wypada rozpocząć komentarz do przytoczonych doniesień, pojawia się również w archiwalnych dokumentach. Otóż Kongres Studiów Baskijskich, o którym mowa, nie mógł być szóstym z kolei, gdyż ten odbył się w 1934 roku w Bilbao. Siódmy, przygotowany na rok 1936, został odwołany z powodu wybuchu w Hiszpanii wojny domowej, która niebawem spowodowała też zawieszenie działalności Eusko Ikaskuntza, czyli Towarzystwa Studiów Baskijskich (Estomes Zubizarreta 1983), reaktywowanego dopiero w 1978 roku (Estornes Zubizarreta 1994). We Francji, w latach czterdziestych, istniały natomiast baskijskie organiza­ cje i instytucje emigracyjne, wśród nich - działający na polu nauki Ikuska Giza-Ikaskuntza/Baskijski Instytut Badawczy, założony w 1946 roku przez Jose Miguela de Barandiarana (Arregi Azpeitia 1994), oraz Eusko Ikaskuntza Lagunartea/Międzynarodowe Towarzystwo Studiów Baskijskich, któremu od 1947 roku także przewodniczył Barandiaran. W środowisku tym usiłowano podtrzymać tradycję Kongresów Studiów Baskijskich. Do skutku doszły tylko dwa - V I I w Biarritz (1948) i V I I P w Bayonne (1954), ten ostatni już po powrocie Barandiarana do Hiszpanii (1953). Szczęśliwym trafem zachowały się dwa listy J.M. de Barandiarana do E. Frankowskiego wyjaśniające okoliczności wznowienia kontaktów między nimi po I I wojnie. Treść listów, których transkrypcję i tłumaczenie podaję w Aneksie, mówi sama za siebie, ale dla porządku stwierdzić należy, co następuje. List wcześniejszy, pisany 20 sierpnia 1948 roku w Brukseli, to mały karteluszek, zapełniony kilkoma pospiesznymi zdaniami w trakcie obrad I I I Międzyna­ rodowego Kongresu Nauk Antropologicznych i Etnologicznych, na co wskazuje wzmianka o ks. prof. Bolesławie Rosińskim, jednym z kilku uczestniczących 23 0 2 3 W aktach oznaczonych podaną sygnaturą znajduje się m. in. sygnowany Wykaz prac drukowanych Prof. dr Eugeniusza Frankowskiego, Poznań, 1 I I I 1950, w którym - pod nr 53 - widnieje zapis: „Euskerasko argizaiolak eta argiolak /Na V I Kongres Studiów Baskijskich, Eusko-Ikaskuntza w Bayonne/, 1948". �30 RYSZARD TOMICKI 24 w kongresie Polaków (Tuwanówna 1948, s. 480) . Powyższy wniosek znajduje pełne potwierdzenie w liście drugim, datowanym 23 sierpnia 1948 roku w Bayonne (Francja) i mającym bardziej oficjalny charakter. Napisano go na papierze z nadrukiem: V I Congrès d'Études Basques, zawierającym błędną liczbę po­ rządkową, którą „przebito" maszynową czcionką na V I I . Do listu załączony był francuskojęzyczny druk informacyjny z identycznym błędem (tym razem nie poprawionym). Stąd zapewne wzięła się późniejsza omyłkowa numeracja kongresu, powtarzająca się i w archiwaliach, i w poświęconych Frankowskiemu publikacjach. Najważniejsze w obu listach jest wszakże co innego. Barandiarán serdeczne zapraszał odnalezionego po latach kolegę do udziału w V I I Kongresie Studiów Baskijskich, zwołanym na 12-19 września 1948 roku w Biarritz, i zachęcał do przygotowania referatu na dowolny baskijski temat. Z pewnością w odpowiedzi na to właśnie zaproszenie powstał tekst po­ święcony argizaiolak (podaję tu poprawną nazwę baskijską w liczbie mnogiej; w shispanizowanej postaci przybiera ona formę argizaiolas). Praca nie była całkiem nowa. Wiadomo, że Frankowski zaczął gromadzić materiały doty­ czące owych oryginalnych „świeczników" latem 1917 roku. Wspomina się o nich w omawianym wcześniej protokóle z posiedzenia Królewskiego Hisz­ pańskiego Towarzystwa Historii Naturalnej, gdy mowa o rezultatach badań nad zwyczajami i wierzeniami związanymi ze śmiercią: o o Szczególne znaczenie ma [...] bogata kolekcja około 50-ciu naturalnej wielkości rysunków argi­ zaiolas [...], będących deskami o długości od 30 do 50 cm., w licznych przypadkach artystycznie rzeźbionymi, przedstawiającymi ludzkie postaci, które to deski okręca się i owija woskowymi świecami [Boletín 1917, s. 456]. Dwa lata później materiały polskiego badacza podziwiał i wychwalał Á. de Apraiz (1919, s. VI), on sam zaś wymienił wtedy studium „Argizaiolas vascas" jako jedno z czterech, będących w przygotowaniu (Frankowski 1919). Nie doczekało się ono publikacji. Zgodnie ze świadectwem M . Frankowskiej, gotowy artykuł na ten temat uległ zniszczeniu w 1944 roku. W jakim stopniu możliwa była rekonstrukcja opracowania, choćby częś­ ciowa, w roku 1948? Czy wojenny kataklizm oszczędził jakąś część dokumen­ tacji, która ułatwiłaby rekonstrukcję? Pewne jest - jak słusznie stwierdził W. Armon - że Frankowski do Biarritz nie wyjechał, a materiałów kongreso­ wych nie wydano. Jedyny napisany po wojnie tekst iberystyczno-baskologiczny przepadł bez śladu, tak jakby powstał w jednym egzemplarzu (wysłanym na kongres), bez brudnopisów i kopii, chociaż inny niepublikowany referat z tego samego roku zachował się w dwóch wersjach i paru kopiach . 25 2 4 J.M. de Barandiaran wygłaszał podczas tego kongresu referat o aktualnym stanie badań prehistorycznych w Kraju Basków (Comas 1956, s. 198). Mam na myśli referat „Stan i zadania etnografii polskiej", wygłoszony podczas X X I I I Walnego Zgromadzenia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, 9-10 kwietnia 1948 w Krakowie (zob. Dfelimat] 1948, s. 452), a następnie przeredagowany i datowany ostatecznie 5 maja 1948 roku (obie wersje z kopiami w zbiorach prywatnych RT). 2 5 �IBÉRICA FRANKOWSCIANA 31 Nie można przewidzieć, co w przyszłości ujawnią zasoby archiwalne, te nieuporządkowane, i być może te jeszcze niedostępne. Dopóki nie uzyskamy nowych źródeł wiedzy, wiele kwestii związanych z zaginionym tekstem pozo­ stanie zagadką. Po pierwsze, zaproszenie Barandiarana nadeszło bardzo późno, pozostawiając Frankowskiemu najwyżej dwa tygodnie na przygotowanie refera­ tu. Czyżby tekst istniał w jakiejś postaci już wcześniej? A może został wysłany po terminie, z nadzieją na druk w materiałach kongresowych? Po drugie, zastanawia wybór języka baskijskiego jako konferencyjnego medium i to na przekór sugestiom Barandiarana, który proponował przede wszystkim francuski lub ewentualnie hiszpański. Wbrew pozorom, posługiwanie się euskerą nie było konieczne, żeby „korespondować z uczonymi baskijskimi oraz samodzielnie prowadzić badania terenowe wśród Basków" (Armon 1981, s. 26), a pod­ czas naukowych kongresów wystąpienia w tym języku były prawdziwą rzad­ kością. Możliwe jednak, że w zamyśle autora tekst miał być czymś więcej niż zwykłym referatem. Po trzecie, duży kłopot stanowi tytuł, znany z różnych źródeł w zasadniczo jednakowej postaci: Euskarazko argizaiolak eta argiolak . Konsultacja dokonana w Towarzystwie Studiów Baskijskich w San Sebastian wykluczyła możliwość sensownego odczytania pierwszego wyrazu (znaczą­ cego „po baskijsku, w euskera") w powiązaniu z pozostałymi. Zasugero­ wano jako prawdopodobną wersję Euskal argizaiolak eta argiolak („Baskijskie argizaiolak i świece wotywne") . Skąd ów błąd i jaki tytuł nosił faktycznie tekst posłany Barandiaranowi? Na koniec krótkiego komentarza wymaga postawione wyżej pytanie: czy referat mógł być oparty na ocalałych, choćby szczątkowych materiałach? Domniemanie, że jakimś cudem uniknęła zagłady część dokumentacji z badań terenowych na Półwyspie Iberyjskim i w Gaskonii, brzmi jak pobożne życzenie. To prawda. Mimo wszystko, możliwości takiej nie należy z góry wykluczać. Pierwszą, bardzo wątłą poszlaką w tej sprawie są dwie prywatne fotografie, wykonane w Hiszpanii przed rokiem 1920 i zachowane oddzielnie w spuściznach E. Frankowskiego i M . Frankowskiej . Nie są one zresztą jedynymi prywatnymi zdjęciami, jakie przetrwały wojnę. Słabość poszlaki jest oczywista, istnieje bowiem bardzo duże prawdopodobieństwo, że fotografie zostały wyniesione z Warszawy jesienią 1944 roku, podobnie jak spora liczba przedwojennych, osobistych dokumentów zachowanych w jednej lub drugiej spuściźnie. Takie rzeczy zazwyczaj zabierali ze sobą ludzie, którzy opuszczając Warszawę nie wiedzieli czy kiedykolwiek wrócą do swych domów. 26 27 28 2 6 Zob. też PME-MF, Materiał do odpowiedzi na ankietę I Kongresu Nauki (rkpis sprzed 1951 r.). Konsultacji udzieliła mi za pośrednictwem poczty elektronicznej p. Eva Nieto (Eusko Ikaskuntza, eu-sev @ sc.ehu.es). W Polsce dotychczas ich nie publikowano, niemniej jednak były znane. Jedna z fotografii ilustruje szkic biograficzny autorstwa M . Frankowskiej, włączony do reedycji Hórreos... z 1986 roku, druga ilustruje biogram E. Frankowskiego w monumentalnej Enciclopedia General Ilustrada del País Vasco (Arozamena Ayala 1982) oraz historię Towarzystwa Studiów Baskijskich pióra Idoii Estornés Zubizarrety (1983, s. 112). Reprodukcję pierwszej z nich zamieszczam w niniejszym artykule (ryc. 1). 2 7 2 8 �32 RYSZARD TOMICKI Poszlaką drugą, o wiele poważniejszą, jest ocalona z wojennej pożogi cząstka iberystycznego księgozbioru E. Frankowskiego, obejmująca niektóre publikacje z lat 1914-1920, a także późniejsze, często opatrzone dedykacjami, zaświadczającymi niezawodnie o ich pochodzeniu. Jakkolwiek to, co się za­ chowało, stanowi nikły w istocie ułamek dawnej iberystycznej biblioteki, nie­ mniej jednak gdzieś, bliżej nieznanym sposobem uniknęły zniszczenia odbitki własnych artykułów, parę książek i numerów czasopism, prace kilku hiszpań­ skich i portugalskich znajomych i przyjaciół. Trzecią poszlaką, a zarazem ogromną niespodzianką, są odnalezienie wśród archiwaliów przechowywanych w PME w Warszawie trzy fotografie wykonane przez E. Frankowskiego w 1916 roku w Fuenterrabia (prow. Guipúzcoa). Jak już miałem okazję wspomnieć, wszystkie przedstawiają - w różnych ujęciach - ubiór tzw. sorory. Dokładniej rzecz biorąc, są to pozytywowe odbitki przeznaczone dla archiwum Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, opisane w 1952 roku przez osobę dysponującą informaqami uzyskanymi od autora fotografii. Samo pośred­ nictwo, jak również czas powstania opisu, nie pozwalają wprawdzie wykluczyć jakiejś omyłki, na przykład w datowaniu, ale ewentualny błąd nie mógł być zbyt wielki. Nie ma więc wątpliwości, że przynajmniej te trzy fotografie, dokumentu­ jące badania z lat 1914-1920, przetrwały wojnę w postaci pozytywów i/lub negatywów, z których później wykonano odnalezione odbitki. W chwili obecnej niewiele więcej można na ten temat powiedzieć. Ewentualność, że unikatowe fotografie należały do większego zbioru, dostępnego jeszcze w latach pięćdziesią­ tych, potem zaś zaginionego lub po prostu zapomnianego, jest niezwykle kusząca. Trwające poszukiwania powinny tę kwestię wyjaśnić. Co jeszcze zawierają archiwa? Umiarkowanym optymizmem napawa fakt, że systematyczna kwerenda została dopiero zapoczątkowana. Warszawa - Casa Nuria, maj-czerwiec 2000 r. �33 IBÉRICA FRANKOWSCIANA ANEKS Listy José Manuela de Barandiárana do Eugeniusza Frankowskiego z 1948 r. (Archiwum Pań­ stwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie, spuścizna Eugeniusza Frankowskiego, mate­ riały nieuporządkowane) I Bruxelles, 20 de agosto de 1948 Sr. Frankowski (Eugeniusz) Varsovia M i distinguido amigo: Después de tantos anos en que no he sabido ninguna noticia de V., ahora el Prof. Rosiński me ha informado de Vd. que continúa en Varsovia. Estas noticias me han llenado de alegría. Del 12 al 19 del próximo mes de Septiembre se celebrará el V I I Congreso de Estudios Vascos. Mucho nos honraría un trabajo de V. en la sección de Etnología y mucho más la presencia de V d . como en el Congreso de Estudios Vascos de Vergara. Nous vous payerions los gastos, si viniese a darnos una pequeña conferencia. Le saluda su atte. s. y a. 29 José Miguel de Barandiarán * Bruksela, 20 sierpnia 1948 r. Pan Frankowski (Eugeniusz) Warszawa Wielce Szanowny Przyjacielu: Po tylu latach, podczas których nic o Panu nie wiedziałem, teraz prof. Rosiński poinfor­ mował mnie, że jest Pan nadal w Warszawie. Wiadomości te sprawiły mi ogromną radość. W dniach od 12 do 19 najbliższego września odbędzie się V I I Kongres Studiów Baskijskich. Dużym zaszczytem byłby dla nas Pański tekst do sekcji etnologicznej, a jeszcze większym Pana obecność, tak jak na Kongresie Studiów Baskijskich w Vergarze. Nous vous payerions koszty, jeżeli przyjedzie Pan dać nam jakiś mały odczyt. Z pozdrowieniami, Pański oddany sługa i przyjaciel José Miguel de Barandiarán II V I I Congrés d'Études Basques Secretariat: 5, Place Louis-Pasteur Bayonne, le 23 Aout 1948 Sr. Don Eugeniusz Frankowski POZNAŃ M i distinguido amigo: Hace mucho tiempo que había perdido mi contacto con usted hasta el punto de ignorar la dirección para poder reanudar nuestras antiguas relaciones. Ahora, con motivo del Congreso de 2 9 Ks. Bolesław Rosiński (1884-1964), antropolog fizyczny, w 1948 r. profesor Uniwersytetu Warszawskiego (zob. Brzozowski 1989-1991). �34 RYSZARD TOMICKI Antropología y Etnologia que hemos celebrado en Bruselas, varios polacos que han asistido a dicha asamblea me han enterado de que Vd. está de profesor en esa Universidad de Poznan. Esto me ha animado a escribirle unas líneas a fin de informarle a Vd. de que en el próximo mes de septiembre (del 12 al 19) se celebra el V I I Congreso de Estudios Vascos, en Biarritz. Es la Sociedad Internacional de Estudios Vascos quien organiza este Congreso. Como presidente que soy de dicha sociedad me es grato invitarle a Vd. a que nos envíe alguna comunicación relativa a alguno de los temas vascos sobre los cuales Vd. hizo no pocos estudios. Su trabajo nos honraría a todos y no puede Vd. figurarse la alegría con que sería acogido por los congresistas. Podía V d . hacer su trabajo en lengua francesa o, si lo prefiere, en la española. Le invito además a que asista Vd. personalmente a nuestro congreso de Estudios Vascos y así podría V d . leernos su trabajo, largo o corto, como conferencia general en el Congreso. En caso de que viniera Vd. a Biarritz, los gastos de su alojamiento durante los días del Congreso correrían de nuestra cuenta A ver, pues, si se anima Vd. a venir a esta nuestra tierra que le dará a Vd. ocasión de renovar las impresiones ya antiguas de sus andanzas por acá. Esperando será bien acogida mi invitación, quedo de Vd. atto. servidor y amigo o José Miguel de Barandiarán Presidente de la Sociedad Internacional de Estudios Vascos. * V I I Congrés d'Études Basques Secrétariat: 5, Place Louis-Pasteur Bayonne, le 23 Aout 1948 Pan Eugeniusz Frankowski POZNAŃ Wielce Szanowny Przyjacielu: Minęło wiele czasu odkąd straciłem kontakt z Panem do tego stopnia, że nie znałem nawet adresu, aby m ó c wznowić nasze dawne stosunki. Obecnie, przy okazji Kongresu Antropologii i Etnologii, który odbyliśmy w Brukseli, dowiedziałem się od uczestniczących w tym zgromadze­ niu Polaków, że jest Pan profesorem na Uniwersytecie Poznańskim. To zachęciło mnie do napisania paru słów, aby powiadomić Pana, że w najbliższym miesiącu wrześniu (od 12 do 19) odbywa się V I I Kongres Studiów Baskijskich w Biarritz. Organizatorem Kongresu jest Między­ narodowe Towarzystwo Studiów Baskijskich. Jako aktualny przewodniczący Towarzystwa, mam przyjemność zaprosić Pana do przesłania nam referatu na jeden z tematów baskijskich, których badaniu poświęcił Pan niemało czasu. Pański tekst byłaby dla nas wszystkich zaszczytem i nie wyobraża Pan sobie radości z jaką zostanie przyjęty przez uczestników kongresu. Mógłby Pan przygotować swoją pracę w języku francuskim albo, jeśli Pan woli, po hiszpańsku. Zapraszam Pana także do osobistego udziału w naszym Kongresie Studiów Baskijskich, wtedy bowiem mógłby Pan odczytać nam swój tekst, większy czy mniejszy, jako wykład na posiedzeniu plenar­ nym Kongresu. Jeśli Pan przyjedzie do Biarritz, koszty zakwaterowania w czasie trwania Kon­ gresu zostaną pokryte przez nas. M a m nadzieję, że zdecyduje się Pan przybyć do naszego kraju, co stworzy okazję do od­ nowienia dawnych już wrażeń z Pańskich wędrówek po tej ziemi. Oczekując życzliwego przyjęcia mego zaproszenia, pozostaję Pana oddanym sługą i przyjacielem José Miguel de Barandiarán Przewodniczący Międzynarodowego Towarzystwa Studiów Baskijskich �IBÉRICA FRANKOWSCIANA 35 LITERATURA A f r o z a m e n a ] A [ y a l a ] A . 1982, Frankowski Eugeniusz, [w:] Enciclopedia General Ilustrada del País Vasco. Cuerpo A. Diccionario Enciclopédico Vasco, vol. X I V , San Sebastián, s. 158. A b r a m o w i c z A . 1991, Historia archeologii polskiej. XIX i XX wiek, Warszawa-Łódź. A g u i r r e B a z t á n , 1986, Etnografía y folklore en el País Vasco y Navarra, [w:]. Á. Aguirre Baztán (ed.), La antropología cultural en España. Un siglo de antropología, Barcelona, s. 107-131. A p r a i z Á. de 1920, Discurso preliminar, [w:] Frankowski 1920a, s. I - V . A r m ó n W. 1962, Eugeniusz Frankowski, Z Otchłani Wieków, R. 28, z. 2, s. 155-157. - 1981, Eugeniusz Frankowski (1884-1962) jako badacz Półwyspu Iberyjskiego, [w:] Pol­ skie badania obcych kultur ludowych. Materiały z konferencji we Wrocławiu w dniach 25-26 listopada 1978 r., Wrocław, s. 23-31. A r r e g i A z p e i t i a G. 1994, Ikuska. Giza-Ikaskuntza, Instituto Vasco de Investigaciones, I n ­ stituí Basque de Recherches (Sare, Basses-Pyrénées, Francia, 1946-1951), [w:] Ortiz García, Sánchez Gómez (eds.) 1994, s. 398-399. B a r a n d i a r á n I r i z a r L . de 1989, Cartas a José Miguel de Baradiarán (Primera etapa, 1915-1936), prólogo de J. Caro Baroja, Donostia/San Sebastián. - 1992, Barandiarán. Patriarca de la cultura vasca, Madrid. Boletín 1917, Boletín de la Real Sociedad Española de Historia Natural, t. 17 (8). B r z o z o w s k i S.M. 1989-1991, Rosiński Bolesław, [w:] Polski słownik biograficzny, t. 32, Wrocław-Warszawa-Kraków, s. 89-92. B u r s z t a J., F r a n k o w s k a M . 1981, Frankowski Eugeniusz, [w:] Wielkopolski słownik bio­ graficzny, Warszawa-Poznań, s. 186-187. C o m a s J. 1956, Historia y bibiiografía de los Congresos Internacionales de Ciencias Antropológi­ cas: 1865-1954, México. Congreso 1934, V Congreso de Estudios Vascos. Recopilación de los trabajos de dicho Congreso, celebrado en Vergara del 31 de Agosto al 8 de Septiembre de 1930 acerca de temas de Arte Popular Vasco, San Sebastián. Congresso 1931, O X V Congresso Internacional de Antropologia e Arqueología Prehistórica em Coimbra e Porto, Trabalhos da Sociedade Portuguesa de Antropologia e Etnologia, t. 5(1), s. 5-35. C o r r e i a V . - patrz V. C. 1917 D [ e l i m a t ] T. 1948, Wyciąg protokółu z X X I I I Walnego Zgromadzenia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, Lud, t. 38:1947 (wyd. 1948), s. 451-457. D z i e k o ń s k i T. 1963, Prof. dr Eugeniusz Frankowski, Lud, t. 48: 1962 (wyd. 1963), s. 563-570. E g u r e n E. de 1922, El hórreo en el País Vasco, Revue Internationale des Études Basques, 1.13, s. 102-106. E s t o r n é s Z u b i z a r r e t a I . 1983, La Sociedad de Estudios Vascos. Aportación de Eusko-Ikaskuntza a la cultura vasca (1918-1936), Bilbao. - 1990, La construcción de una nacionalidad vasca: el autonomismo de Eusko-Ikaskuntza (1918-1931), San Sebastián. - 1994, Sociedad de Estudios Vascos. Eusko-Ikaskuntza (País Vasco y Navarra, 1918-1936; 1978- ), [w:] Ortiz García, Sánchez Gómez (eds.) 1994, s. 649-652. F e r n á n d e z de l a P u e n t e y G ó m e z F'. 1953, Condecoraciones españolas. Ordenes, cruces y medallas civiles, militares y nobiliarias, Madrid. F i s c h e r A . 1930a, I I I Zjazd Słowiańskich Geografów i Etnografów w Jugosławii 1930, Lud, t. 29, s. 198-201. - 1930b, I I Międzynarodowy Kongres Sztuki Ludowej, Lud, t. 29, s. 206-209 [podpisane A.FJ. F r a n k o w s k a M . 1973, Etnografia polska po I I wojnie światowej (1945-1970), [w:] M . Terlecka (red.), Historia etnografii polskiej, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk, s. 193-270. - 1986, Semblanza biográfica de Eugeniusz Frankowski (1884-1962), [w:] Frankowski 1986, s. 16-24. �36 RYSZARD TOMICKI F r a n k o w s k i E. 1916, Estudios etnológicos: Los signos quemados y esquilados sobre los animales de tiro de la Península Ibérica, Madrid (Memorias de la Real Sociedad Española de Historia Natural, T.X, Memoria 5 , s. 267-310). - 1918a, Hórreos y palafitos de la Península Ibérica, Madrid (Junta para Ampliación de Estudios e Investigaciones Científicas, Comisión de Investigaciones Paleontológicas y Prehistóricas, Memoria núm. 18). - 1918b, As cabaceiras de sepultura e as suas transformacoes, Lisboa (odb. z Terra Portuguesa, 1918, nr 25-26). - 1919, Polonia y su misión en Europa, Madrid. - 1920a, Sistematización de los ritos usados en las ceremonias populares. Discurso preliminar por Á. de Apraiz, San Sebastián. - 1920b, Los métodos de la etnología, San Sebastián. - 1920c, Estelas discoideas de la Península Ibérica, Madrid (Junta para Ampliación de Estudios e Investigaciones Científicas, Comisión de Investigaciones Paleontológicas y Prehistóricas, Memoria núm. 25). - 1925, Hiszpanka, Naokoło Świata, nr 16, szpalty 85-116. - 1928, Eugeniusz Frankowski [szkic autobiograficzny i bibliografia], [w:] Kronika Uniwer­ sytetu Poznańskiego za rok szkolny 1927/28..., Poznań, s. 109-113. - 1932, Sztuka ludowa, [w:] Wiedza o Polsce. T. I I I , Warszawa, s. 345-416. - 1933, Regiony Hiszpanii, Poznań. - 1934, Cuestiones generales acerca del arte popular vasco, [w:] V Congreso de Estudios Vascos. Recopilacifn de los trabajos de dicho Congreso, celebrado en Vergara del 31 de Agosto al 8 de Septiembre de 1930 acerca de temas de Arte Popular Vasco, San Sebastián, s. 3-17. - 1986, Hórreos y palafitos de la Península Ibérica, ed. de J. M . Gómez Tabanera, Madrid. - 1989, Estelas discoideas de la Península Ibérica, ed. de J. M . Gómez Tabanera, Madrid. G a r m e n d i a P. 1933, [Rec.:] E. Frankowski, Regiony Hiszpanii, Poznań 1933, Revista Inter­ nacional de los Estudios Vascos, Ano 27, t. 24 (3), s. 497. G ó m e z T a b a n e r a J . M . 1986a, Ante la reimpresión facsimilar de „Hórreos y palafitos de la Península Ibérica" de Eugeniusz Frankowski, [w:] Frankowski 1986, s. 7-15. - 1986b, Estructuras palafíticas y arquetipos culturales, [w:] Frankowski 1986, s. 299-410. - 1994, Frankowski Eugeniusz, [w:] Ortiz García, Sánchez Gómez (eds.) 1994, s. 329-332. K l i m a s z e w s k a J., K u t r z e b a - P o j n a r o w a A . 1959, Działalność uniwersyteckich katedr etnografii w Polsce w latach 1945-1956, Etnografia Polska, t. 2, s. 59-107. K u t r z e b a - P o j n a r o w a A . 1963, Wspomnienie o profesorze Eugeniuszu Frankowskim 21 X I 1884 - 8 I I 1962, Etnografia Polska, t. 7, s. 425-439. - 1977, Eugeniusz Frankowski, [w:] tejże, Kultura ludowa i jej badacze. Mit i rzeczywistość, Warszawa, s. 92-105. K u t r z e b i a n k a A . 1948, Rozwój etnografii i etnologii w Polsce, Kraków. K w a ś n i e w s k i K . , T r z e c i a k o w s k i L . (red.) 1981, Polacy w historii i kulturze krajów Europy Zachodniej. Słownik biograficzny, Poznań. Ł o z a S. (red.) 1938, Czy wiesz kto to jest?, Warszawa. M a n t e r o l a A l d e k o a A . 1994, Barandiarán Ayerbe, José Miguel de, [w:] Ortiz García, Sánchez Gómez (eds.) 1994, s. 132-137. M e n d o z a F. de 1921, Comentando a Frankowski: Discos funerarios en el país vasco, Euskalerriaren Alde, Año 11, núm. 205, s. 19-23. M o s z y ń s k i K . 1948, Stan i zadania etnografii polskiej, Lud, t. 38:1947 (druk: 1948), s. 210-228. O l s z e w s k a - D y o n i z i a k B. 1996, Zarys antropologii kultury, Kraków. O r t i z G a r c í a C , S á n c h e z G ó m e z L . Á . (eds.) 1994, Diccionario histórico de la antropo­ logía española, Madrid. S a w i c k i P. 1995, Polacy a Hiszpanie. Ludzie, podróże, opinie, Wrocław. Seco M . , A n d r é s O., R a m o s G. 1999, Diccionario del español actual, t. 2, Madrid. a �37 IBÉRICA FRANKOWSCIANA S o k o l e w i c z Z. 1973, Miejsce etnografii polskiej w nauce obcej (do 1939 r.), [w:] M . Terlecka (red.), Historia etnografii polskiej, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk, s. 169-191. T a l k o - H r y n c e w i c z J. 1920, [Rec.:] E. Frankowski, Hórreos y palafitos de la Península Ibérica, Madrid 1918, Wiadomości Archeologiczne, t. 5 (3-4), s. 238-239. T a r k o M . 1987, Badania etnograficzne Eugeniusza Frankowskiego. Zasięg, problematyka, metody, Etnografia Polska, t. 31 (2), s. 27-59. T u w a n ó w n a J. 1948, Kongres Nauk Antropologicznych i Etnologicznych, Bruksela 15-23 sierpnia 1948, Lud, t. 38:1947 (druk: 1948), s. 479-480. V. C. [V. C o r r e i a] 1917, O Museu Etnográfico de San Sebastian, Terra Portuguesa. Revista Ilustrada de Arqueología Artística e Etnografia, Anno 2 , n 17-20, s. 170. W ę d k i e w i c z S. 1938, Zaniedbana dziedzina humanistyki. Znajomość języków i literatur iberyj­ skich za granicą a w Polsce, Kraków 1928 (odb. z Przeglądu Współczesnego, nr 73-74, maj-czerwiec 1928). W o l s k i K . 1962, Eugeniusz Frankowski, 1884-1962, Polska Sztuka Ludowa,^. 16, nr 4, s. 249-251. o o s RYSZARD TOMICKI IBÉRICA F R A N K O W S C I A N A . CONTRIBUTION TO T H E PROBLEM OF EUGENIUSZ FRANKOWSKI'S INTEREST I N T H E BASQUE F O L K C U L T U R E Summary Eugeniusz Frankowski (1884-1962) was always and remains till now the one and only expert in Iberian cultures among Polish ethnologists. While staying in Spain in the years 1914-1920 he started successfully his scholarly activity and career which soon secured him an outstanding position among Polish ethnologists, especially in the years 1918-1939. Still, his studies and field researches which he carried out on the Iberian Peninsula and published in Spain and Portugal and which made him famous in both countries are hardly known i n Poland. I t is, first of all due to the fact that the basic stock of his materials (field records, big library and a great number of unpublished manuscripts from the 1930s, which were to be published later in Polish) got destroyed in 1944 by German occupants in Warsaw. The article presents the effects of the author's investigations carried out in Spain in 1998 and in Poland. I t is meant the first step to systematic description and analysis of the Frankowski's works on folk culture of the Basques in Spain and France and his cooperation with the Basque scholars. A t the beginning the author describes the materials and manuscripts destroyed during the war. He tries to reconstruct chronology and the scope of subjects of Frankowski's field researches among the Basques. Then he discusses the Polish ethnologist's connections with the Society for Basque Studies, he also tries to find what was left from Frankowski's Basque concern in his scholarly work after World War I I . Two letters written by José Miguel de Barandiarán to the Polish ethnologist in 1948 and found recently are published here for the first time. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fded2b62cf07f222cfa165507a14f7f8.pdf b09a9b9c625c37d1049ea0dd8a7b3cee Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1661 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2000 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1536 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 2000 t.44 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2000 t.44, s.3-4 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text INSTYTUT ARCHEOLOGII I ETNOLOGII POLSKIEJ AKADEMII NAUK ETNOGRAFIA POLSKA XLIV Zeszyt 1-2 Warszawa 2000 �REDAKTOR: IWONA KABZIŃSKA Członkowie Rady Redakcyjnej: Wanda Paprocka, Mirosława Drozd-Piasecka, Andrzej Woźniak, Dagnosław Demski Adres Redakcji: 00-140 Warszawa, Al. Solidarności 105 Email: red.etno@iaepan.edn.pl Koncepcja okładki: Iwona Kabzińska, Łukasz Smyrski Zdjęcie na okładce przedstawia kobiety spożywające posiłek w czasie rytualnej ofiary Kurban, Bułgaria (1990). (Fot. Łukasz Smyrski) Tłumaczenia streszczeń angielskich: Anna Kuczyńska-Skrzypek Korekta: Redakcja i Autorzy Wydanie publikacji zostało dofinansowane przez Komitet Badań Naukowych Etnografia Polska © Copyright 2000. All Rights Reserved All papers, photos and cover are copyright to their authors and to Etnografia Polska Etnografia Polska is regularly indexed in the International Bibliography of the Social Sciences; in IBZ-CD-ROM; IBR-International Bibliography ofBook Reviews of Scholarly Literature; IBR - CD-ROM Printed in Poland PL ISSN 0071-1861 Skład i druk: Zakład Wydawniczy Letter Quality Warszawa, ul. Brylowska 35/38, tel. 6314518, 631 41 37, 0 605 115 592 Drukarnia: PUIP, Jachranka 94 Zam. nr 45. Objętość ark. wyd. 20. Nakład 420 egz. Papier offset 80 g �SPIS TREŚCI ARTYKUŁY Część I Barbara Olszewska-Dyoniziak - Co to jest postmodernizm w antropologii? Postmodernism in anthropology - what does it mean? Ryszard T o m i c k i - IbéricaFrankowsciana. Przyczynki do zainteresowań Eugeniusza Frankowskiego baskijską kulturą ludową Ibérica Frankowsciana. Contribution to the problem of Eugeniusz Frankowski's interest in the Basque folk culture I w o n a K a b z i ń s k a - Między grupą etniczną a narodem Between ethnic group and nation K a t a r z y n a W r z e s i ń s k a - Problem mniejszości białoruskiej w publicystyce konser­ watystów poznańskich w latach 1918-1939 The problem of the Belarussian minority in Poland in the publications of the Poznań conservatives in the years 1918-1939 D a g n o s ł a w Dem ski - „Najważniejsze, żeby pamiętać..." Cmentarz jako źródło do badań tożsamości zbiorowej mieszkańców wsi na Białorusi i ich wyobrażeń na temat śmierci "Most important is to remember..." Cemetery as a source for research on collective identity and representations of death. The case of a village community in Belarussia Agata W i ś n i e w s k a - Proces kształtowania się i rozwoju tożsamości etnicznej mieszkań­ ców Wierszyny (Syberia środkowa) Formation and development of ethnic identity of the inhabitants of the village of Wier szyna (central Siberia) A n n a Z i e l i ń s k a - Ziemiaństwo polskie w Republice Litewskiej wobec języka polskiego (okres międzywojenny). Uwagi wstępne Polish landed gentry in the Republic of Lithuania and their attitude to Polish language R a f a ł Beszterda - Rodzina Szulców The Szulc family 5 14 15 37 39 60 63 78 79 97 99 114 115 124 125 138 Część II Anna U r b a ń s k a - Kult bohatera religijnego na przykładzie świętego Wojciecha . . . Cult of religious hero. The case of St. Adalbert Magdalena P r o s i ń s k a - Papież chodzi po Podhalu Wanders Holy Father in Podhale J a r o s ł a w K o l c z y ń s k i - Ofiara z człowieka. Wspomnienie trzech wydarzeń z końca XIX i początków XX wieku w podgórskich wsiach w Polsce Human sacrifice. Memory of three events from the end of the \9 and the beginning of the 20 century in the villages in southern Poland 139 154 155 170 173 tk iA 190 ARTYKUŁ RECENZYJNY, RECENZJE I OMÓWIENIA A n d r z e j W o ź n i a k - Czasopismo kaukaskiej Polonii Urszula Kaczmarek, Na węgierskiej ziemi. Rzecz o Polonii węgierskiej, Poznań 1999, — ss. 256 - Iwona Kabzińska 10 193 197 �Barbara Olszewska-Dyoniziak, Antropologia totalitaryzmu europejskiego XX wieku, Wrocław 1999, Atla 2, ss. 243 - Iwona Kabzińska Dominant Culture as a Foreign Culture: Dominant Groups in the Eyes of Minorities, edited by Janusz Mucha, East European Monographs, No DXII, Distributed by Columbia University Press, New York 1999, ss. 274 - Iwona Kabzińska Jan Rocha, Murder in the Rainforest. The Yanomani, the Gold Miners and the Amazon, Latin America Bureau, London 1999, ss. 88 - Magdalena Krysińska-Kałużna Belorusy, B.K. Bondarćik, R.A. Grigor'eva, M.F. Pilipenko (red.), Moskva 1998, seria „Narody i kultury", „Nauka", ss. 503, 229 fot. i rycin czarno-białych, 15 ryc. barwnych - Iwona Kabzińska „Wrocławskie Studia Wschodnie", t. 3: 1999, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, ss. 274 - Iwona Kabzińska Miscellanea Ethnomusicologica Ludovico Bielawski dicata - „Muzyka", R. XLIV: 1999, nr 2, ss. 173 - Ewa Dahlig 198 200 201 202 203 205 KRONIKA Wystawa Fotograficzna „Święty Wojciech w polskiej kulturze ludowej", 18.04 - 04.05.2000, Centrum Kultury „Zamek" w Poznaniu - Anna Urbańska Na nowo odczytanie/na nowo pisanie, czyli amerykańskie i europejskie badania slawistyczne u schyłku wieku - Anna Brzozowska-Krajka Międzynarodowe Sympozjum „Folkloryzm na przełomie stuleci" („Folklorizmus na prelome storoći"), Bratysława - Bańska Bystrzyca, 10-12 listopada 1999 - Violetta Przerembska Pobyt naukowy w Bambergu - Agnieszka Szczepaniak Sara - królowa wędrowców. Święto w Saintes-Maries-de-la-Mer, Prowansja - Inga Kuźma 209 210 215 217 220 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f9266d9a0604b2aff014ebc119de65e8.pdf 18fdada042839a80729d5707bda0588a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1658 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1535 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1999 t.43 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1999 t.43, s.241-243 Creator An entity primarily responsible for making the resource / ETNOGRAFIA POLSKA 1999 t.43 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K A „Etnografia Polska", t. X L I I I : 1999, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 INSTYTUT KASZUBSKI Idea utworzenia Instytutu Kaszubskiego jako miejsca w którym współpracowaliby ze sobą reprezentanci świata nauki związani z ruchem kaszubsko-pomorskim z racji swoich zainteresowań badawczych, korzeni rodzinnych czy też utożsamiania się z programowymi celami tegoż ruchu była od dawna obecna w gronie działaczy regionalnych. Wielokrotnie w różnych dokumentach programowych Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego wracano do tego pomysłu, wskazując na konieczność powstania takiej placówki oraz duże osiągnięcia kaszubsko-pomorskiego środowiska naukowego. Wychodząc z założenia, że idea Instytutu jest atrakcyjna i dla ruchu kaszubskiego bardzo istotna grono przedstawicieli świata nauki na początku 1996 r. podjęło działania przygo­ towujące do jego założenia. Pierwsze spotkanie dyskusyjne odbylo się 24 stycznia 1996 r. Uznano wówczas, że istnieje konieczność poszerzenia i intensyfikowania interdyscyplinarnych badań nad społecznością kaszubską, jej przyszłością i dniem dzisiejszym, problemami społecznymi, ekonomi­ cznymi, ekologicznymi itp. W stworzeniu programu takich badań pomocny może okazać się właśnie Instytut, jako miejsce spotkania osób reprezentujących różne ośrodki i dziedziny nauki, a jednocześnie przywiązanych do idei regionalnych. Instytut powinien ponadto spełniać zadania rozproszonego po całej Polsce kaszubsko-pomorskiego środowiska naukowego oraz pomóc w rozwijaniu współpracy międzynarodowej i promowaniu problematyki regionalnej za granicą. Zebranie założycielskie Instytutu odbyło się w Gdańsku 20 listopad 1996 r. Przyjęto na nim statut oraz stworzono rejestr najpilniejszych prac badawczych związanych z szeroko pojętą pro­ blematyką kaszubsko-pomorską: Opracowanie historii Kaszubów oraz pełnej, naukowej mono­ grafii regionalizmu kaszubsko-pomorskiego na tle innych podobnych ruchów w Polsce i Europie, opracowanie i wydanie mapy administracyjnej Kaszub (z podziałem na gminy) z jednoczesnym opracowaniem nazw miejscowości w języku kaszubskim, opracowanie i wydanie serii biografii naukowych głównych twórców regionu, opracowanie stanowiska wobec projektów ustawy o mniejszościach narodowych i etnicznych (w ten sposób podjęcie dyskusji nad statusem Kaszu­ bów jako grupy etnicznej), opracowanie i wydanie bibliografii kaszubskiej, uczestniczenie w przy­ gotowaniu strategii rozwoju regionalnego w poszczególnych województwach oraz w dyskusji nad projektami reformy ustroju terytorialnego państwa, kontynuacja i rozszerzenie badań nad profi­ lem socjologicznym Kaszubów a zwłaszcza wpływu transformacji ustrojowej, w tym wydanie serii monografii społeczno-ekonomicznych poszczególnych gmin, przygotowanie historii literatury, piś­ miennictwa i języka kaszubskiego, reedycja podstawowych dzieł literatury kaszubskiej w opraco­ waniu krytycznym, badania nad dziejami rodzin pomorskich, prowadzenie studiów porównaw­ czych nad Kaszubami i innymi grupami etnicznymi w Europie (w tym również wydawanie materiałów dotyczących tych grup). Instytut Kaszubski ma siedzibę w Gdańsku i jest niezależnym stowarzyszeniem grupującym ludzi, którym idee instytutowe są bliskie. Jednocześnie Instytut ściśle współpracuje ze Zrzeszeniem Kaszubsko-Pomorskim oraz Muzeum Piśmiennictwa i Muzyki Kaszubsko-Pomorskiej w Wej­ herowie, co zostało zapisane w odpowiedni sposób w statucie Instytutu. Instytut został zarejestrowany 22 stycznia 1997 r. Zgodnie ze statutem, głównym jego celem jest „w nawiązaniu do potrzeb i oczekiwań społeczności kaszubskiej oraz tradycji badań kaszuboznawczych, organizowanie prac badawczych i popularyzowanie ich efektów, wzbogacenie i roz­ wijanie regionalnego ruchu kaszubsko-pomorskiego, integrowanie kaszubsko-pomorskiego środo­ wiska naukowego oraz podejmowanie działań na rzecz jego rozwoju". Cele te Instytut zamierza �242 KRONIKA osiągnąć poprzez organizację konferencji i seminariów naukowych, tworzenie zbiorów bibliotecznych, nawiązywanie kontaktów międzynarodowych oraz pomoc w rozwijaniu młodej kadry naukowej. Grono założycieli Instytutu stanowią: prof. Józef Borzyszkowski - historyk, Uniwersytet Gdański, prof. Edward Breza - językoznawca, Uniwersytet Gdański, prof. Hubert Bronk - eko­ nomista, rektor Uniwersytetu Szczecińskiego, dr Klemens Bruski - historyk, Uniwersytet Gdań­ ski, prof. Krystyna Dziworska - ekonomista, Uniwersytet Gdański, prof. Andrzej Groth - histo­ ryk, Uniwersytet Gdański, prof. Zbigniew Grzonka - biochemik, Uniwersytet Gdański, prof. Gerard Labuda - historyk, Polska Akademia Nauk, Poznań, ks. dr Wiesław Mering - filo­ zof, rektor Wyższego Seminarium Duchownego w Pelplinie, dr Cezary Obracht-Prondzyński - historyk i socjolog, Uniwersytet Gdański, prof. Wiktor Pepliński - historyk, Uniwersytet Gdański, red. Stanisław Pestka - publicysta, Gdańsk, prof. Hanna Popowska-Taborska - języko­ znawca, Polska Akademia Nauk w Warszawie, dr Kazimierz Przybyszewski - historyk, Uniwer­ sytet Mikołaja Kopernika w Toruniu, dr Tadeusz Sadkowski - etnograf, Muzeum - Park Etno­ graficzny we Wdzydzach, prof. Jerzy Samp - historyk literatury, Uniwersytet Gdański, dr Witold Stankowski - historyk, Wyższa Szkoła Pedagogiczna w Bydgoszczy, ks. mgr Eugeniusz Stencel - teolog, Wyższe Seminarium Duchowne w Pelplinie, prof. Brunon Synak - socjolog, Uniwersytet Gdański, prof. Marian Szczodrowski - germanista, Uniwersytet Gdański, prof. Zygmunt Szultka - historyk, Polska Akademia Nauk w Poznaniu, prof. Jerzy Treder - językoznawca, Uniwersytet Gdański, prof. Edmund Wittbrodt - Politechnika Gdańska, prof. Mieczysław Wojciechowski - historyk, Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu. Decyzją Prezydium Zarządu Głównego Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego Instytut otrzy­ mał siedzibę w Domu Kaszubskim, ul. Straganiarska 20/22 (рок. 20). Zarząd Instytutu stanowią: prof, dr hab. Józef Borzyszkowski - Prezes, prof, dr hab. Edward Breza - Wiceprezes, prof, dr hab. Edmund Wittbrodt - Skarbnik, dr Cezary Obracht-Prondzyński - Sekretarz, prof, dr hab. Marian Szczodrowski, mgr Stanisław Pestka oraz prof, dr hab. Zygmunt Szultka - Członkowie Zarządu; Komisja Rewizyjna: prof, dr hab. Krystyna Dziworska - Przewodnicząca, prof, dr hab. Brunon Synak i dr Tadeusz Sadkowski - Członkowie. Sekretariat prowadzi p. Monika Nowicka. W 1998 r. zorganizowano: - Sesję z okazji 75-lecia Związku Polaków w Niemczech, w Buczku Wielkim na Krajnie, w ramach Kongresu Pomorskiego, 14 lutego (wspólnie z Oddziałem ZKP i dr J. Kęcińską); - Sesję popularnonaukową z okazji 650-lecia miasta Kościerzyny, Kościerzyna, 7 maja (wspólnie z Radą i Zarządem Miasta); - Konferencję „Biblioteka i szkoła w służbie kultury i literatury regionalnej", w Luzinie, 22 maja (wspólnie z biblioteką i władzami gminnymi); - „Żece i przigode Remusa, Aleksandra Majkowskiego. Powieść regionalna czy arcy­ dzieło europejskie?", Słupsk, 27-28 maja (wspólnie z WSP, Oddziałem ZKP, Tow. Literackim im. A. Mickiewicza); - Spotkania z prof. J.J. Smoliczem z Uniwersytetu w Adelajdzie (Australia) na temat roli wielokulturowości we współczesnym świecie, 26 czerwca; - Promocję książki Morze i Pomorze w Poezji, 22 czerwca; - Seminaria kaszubskie - spotkania z rzeźbiarzami przygotowującymi kaszubski wystrój ołtarza na pielgrzymkę Ojca św. w Gdańsku, 8 września w Łączyńskiej Hucie oraz 18 listopada i 4 grudnia w Gdańsku; - Promocję książki prof. В. Synaka, Kaszubska tożsamość - ciągłość i zmiana, 30 września; - Wystawę „Stryjec mało znany", Lębork, 12 października (główny organizator: Muzeum w Lęborku), Szczecin, 16 listopada (główny organizator: Książnica Pomorska); - „Muzea pomorskie i ich rola w umacnianiu tożsamości regionalnej" - konferencja z okazji 35-lecia MPiMKP w Wejherowie, 24 października; - Wystawę „1000-lecie Gdańska w wydawnictwach" (wspólnie z B G PAN, Fundacją B G PAN oraz Towarzystwem Miłośników B G PAN), 14 października; �243 KRONIKA - Konferencję poświęconą F . Lorentzowi (giówny organizator: IFPOL UG), 7 listopada 1998; - Konferencję poświęconą 150 rocznicy Wiosny Ludów i ruchu ludowego na Pomorzu, Piaseczno, listopad, połączona z odsłonięciem tablicy pamiątkowej ks. A. Wolszlegerera (główny organizator: J. Ejankowski i Muzeum Historii Ruchu Ludowego w Warszawie). Wydawnictwa: - Wspólnie z Książnicą Pomorską w Szczecinie, dzięki wsparciu wydawnictwa „Bernardi­ nům" w Pelplinie, wydano antologię Morze i Pomorze w poezji, z okazji zakończenia Kongresu Pomorskiego w Szczecinie, 5-7 czerwca 1998; - I K jest współwydawcą książki B. Synaka, Kaszubska tożsamość - ciągłość i zmiana (główny wydawca: Uniwersytet Gdański); - I K jest współwydawcą Księgi Jubileuszowej Królewskiego Miasta Stargardu Gdańskiego; - I K jest współwydawcą katalogu do wystawy „Stryjec mało znany" (wspólnie z Muzeum w Lęborku). opr. Józef Borzyszkowski WYSTAWA K I R G I S K I E G O FILCOWNICTWA W MUSEUM OF MANKING W LONDYNIE Wystawa ta, szeroko reklamowana w londyńskich muzeach, określana była jako przegląd „fascynujących namiotów Azji środkowej z Kirgizstanu." Wbrew tym zapowiedziom w Muzeum ukazano tylko wyroby z filcu. Nie pokazano żadnej jurty, dając tylko jej fotografie Widocznie sprowadzenie większej liczby zabytków, sponsorowane przez firmę British Petroleum, okazało się zbyt kosztowne. Wystawa dała przegląd 25 dużych, wzorzystych dywanów filcowych, przede wszystkim najefektowniejszych, dwustronnie wzorzystych syrmaków i podłogowych tekemetów. Resztę tej czasowej, umieszczonej w dwóch salach, wystawy zajęły typowe wykonywane dla turystów wyroby 0 mieszanych technikach pełnego spilśniania, aplikacji, haftu a nawet patchworku, czyli zszywania barwnych kompozycji z łatek. Była to technika do niedawna nieznana w Kirgistanie i nie mająca nic wspólnego z tradycjami filcownictwa tego kraju. Pokazano trochę przykładów ludowej odzieży wykonanej technikami tkackimi i zdobionej haftami. Na wystawie znalazła się także torba wykonana z haftowanej skóry. Słaba selekcja przedstawionego materiału świadczy zapewne o niewielkich zasobach kirgiskich muzeów, gdy idzie o tak dawną i rozpowszechnioną jeszcze technikę spilśniania. Brak danych co do datacji wyrobów (pochodzą one z X X w. a część jest zupełnie nowych). Nawet pamiętając o względnej nietrwałości filcu braki te trudno usprawiedliwiać. W pobliskim Kazachstanie przechowuje się w wielu muzeach znacznie starsze i lepiej poklasyfikowane wyroby. Nie wydano katalogu a niewielki folder daje jedynie podstawowe informacje o zamieszkiwaniu Kirgizów w jurtach co najmniej od VIII w. Dane o technikach wykonywania wzorzystych filców są skąpe. Brak wyraźnego rozróżnienia syrmaków czy syrdaków, nie wspomina się o tekemetach 1 tuskizach. Informacje o najnowszych syrdakach nie dają prawie wyobrażenia o nieco dawniejszych tradycyjnych rozwiązaniach uzyskiwanych spilśnianiem całych powierzchni. Przedstawiając drewnianą konstrukcję jurty nie wspomina się prawie o sposobach spilśniania dużych, jednobarwnych wojłoków, które ją pokrywały. Brak także informacji o wykonywaniu tradycyjnej odzieży z filcu, obuwia, nakryć głowy i całych okryć. Jedynie analizie ornamentu dywanów poświęcono nieco więcej uwagi. W organizacji tej wystawy, tak cennej ze względu na pionierski temat, zabrakło konsultacji naukowych. Można je było uzyskać w Międzynarodowym Stowarzyszeniu Filcarzy i u Mary Burkett, która zorganizowała w Anglii wspaniałą wystawę światowego pilśniarstwa. Wystawa ukazała głównie przeznaczoną dla turystów produkcję filcownictwa Kirgizstanu, nie informując o jej dawnych tradycjach. Irena Turnau �W A R U N K I P R E N U M E R A T Y - „ R U C H " S.A. 1. Wpłaty na prenumeratę przyjmowane są na okresy roczne. Cena prenume­ raty krajowej na 2000 r. wynosi 18.00 zł., a cena prenumeraty ze zleceniem dostawy za granicę jest o 100% wyższa od krajowej. 2. Wpłaty na prenumeratę: - na teren kraju-przyjmują jednostki kolportażowe „ R u c h " S.A. właściwe dla miejsca zamieszkania lub siedziby prenumeratora. - przyjmuje „Ruch" S.A. Oddział Warszawa 00-958 Warszawa, ul. Towaro­ wa 28, Konto: PBK X I I I Oddział Warszawa 11101053-16551-2700-1-67, zapewniając dostawę pod wskazany adres pocztą zwykłą w ramach opłaco­ nej prenumeraty. - na zagranicę - „Ruch" S.A. Oddział Warszawa, 00-950 Warszawa, ul. To­ warowa 28, Konto: PBK X I I I Oddz. W-wa 11101053-16551-2700-1-67. Dostawa odbywa się pocztą zwykłą w ramach opłaconej prenumeraty z wyjątkiem zlecenia dostawy pocztą lotniczą, której koszt w pełni pokrywa zleceniodawca. Dokładniejsze informacje o warunkach prenumaraty i sposobie zamawiania podaje: „ R u c h " S.A. Oddz. Warszawa, tel. 620-10-39,620-10-19, w. 2442,2366 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ca3516431eb0178b5443bcebe447cb27.pdf 0fc8acc114741171834390e6d5eda6ee Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:636 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:584 Title A name given to the resource Rozwój badań antropologicznych i ich ośrodki w Indiach / ETNOGRAFIA POLSKA 1968 t.12 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1968 t.12, s.285-303 Creator An entity primarily responsible for making the resource Goswami, B. B. Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text В. В. G O S W A M I * ROZWÓJ B A D A N ANTROPOLOGICZNYCH W INDIACH I ICH OŚRODKI W początkach X I X w. antropologia kulturowa na Zachodzie, mimo iż blisko powiązana z socjologią, wyłoniła się jako odrębna gałąź wie­ dzy. Rozwój antropologii w Anglii utorował jej drogę także w Indiach, chociaż następowało to wolno; antropologiczne badania społeczności plemiennych i wiejskich są bardzo niedawnego pochodzenia. A r t y k u ł ten w sposób przeglądowy omawia rozwój badań antropologicznych (etnograficznych — red.) w Indiach oraz ich ośrodki. Dla większości ludzi Zachodu Indie w początkach X I X w. były krajem pełnym dziwnych i zaskakujących zwyczajów, dla podróżników i poszukiwaczy przygód Indie wydawały się krajem wielce obiecują­ cym. Niektórzy podróżnicy spisywali często dokładne notatki o rze­ czach przez siebie widzianych, wielu spośród nich publikowało te obser­ wacje i sprawozdania (patrz wczesne tomy ,.Asiatic Researches", Lon­ don). Dla misjonarzy ludy indyjskie były pogańskimi, więc szli oni po kraju krzewiąc swoją ewangelię. W czasie tych wędrówek niektórzy pokochali Indie, w wyniku czego powstawały efektowne relacje o życiu mieszkańców Indii. Specjalnej wzmianki w t y m kontekście wymagają postacie kilku misjonarzy, wśród nich zaś Williama Carey, który na­ uczył się języka oraz poznał wierzenia religijne mieszkańców Bengalii i pozostawił opis tego kraju szczególnie cenny i o wyjątkowym znacze­ niu. W. Robinson, inny misjonarz z Amerykańskiej Misji Baptystów, opublikował g r a m a t y k ę języka assamskiego z okolic Serampore (Bengal) już w 1840 r. i założył w 1846 r. czasopismo ukazujące się co miesiąc. Ludzie ci mieli jeszcze wielu sobie podobnych. Ten stan rzeczy nie tworzył wszakże jeszcze antropologii. W Indiach antropologia pojawiła się dzięki imperializmowi brytyjskiemu. Po do* Autor jest pracownikiem naukowym Anthropological Survey w Mysore, Jego artykuł, nadesłany w 1965 r. publikujemy bez zmian. of India �286 В. В. GOSWAMI konaniu pełnego podboju Indii w 1857 r. Anglicy uznali za celowe kom­ pletowanie obrazu wierzeń i zwyczajów „krajowców indyjskich" dla potrzeb administracji. Pierwszy krok w tym kierunku zrobiono za rzą­ dów wicekróla lorda Curzona. Powołał on Komisję Etnologiczną (Ethno­ logical Committee), która przygotowała wystawę w Jahalpore (Madhya Pradesh) w 1866 r. i w tymże roku opublikowała krótkie sprawozda­ nie. W następnym roku J. Forbes Watson i William Kaye zebrali kolekcję zdjęć z wielu części Indii i opublikowali ją w trzech tomach . Dla członków Komisji Etnologicznej stało się to bodźcem do podjęcia opracowań opisowych. Praca nad ich publikacją rozdzielona została według podziału kraju na prowincje i każdą z nich powierzono jednej osobie, której zadaniem było przeprowadzenie dokładnych badań i spo­ rządzenie szczegółowego studium. W wyniku tej pracy pojawiły się publikacje, z k t ó ' y c h tylko kilka możemy t u wymienić. W roku 1869 wydrukowano Memoirs oj the history, jolklore and distribution oj the races oj the North Western Provinces oj India H. M . Elliota, w roku 1872 Descriptive ethnology Bengalii E. T. Daltona, trzy tomy zaś pracy Hindu tribes and castes ks. M . Е. Sherringa ukazały się w latach 1873— —1881 . Po nich pojawiły się takie opracowania etnograficzne, jak Tribes and castes in Bengal H. Н. Risleya w roku 1893, oraz inne prace z cyklu Tribes and castes (Plemiona i kasty) dla stanów: Pendżab, Prowincje Północno-Zachodnie, Prowincje Środkowe, Indie Południowe i Bombaj. Księstwa indyjskie, jak Mysore, Cochin i Travancore, także wydawały podobne zbiory . Ten okres przygotowawczy, znany na ogół jako etap Tribes and castes, prof. S. С. Dube scharakteryzował nastę­ pująco: . 1 2 3 „Orientacja tych tomów jest administracyjna raczej niż akademicka czy naukowa, gdyż ich podstawowym celem było zaznajomienie administratora z różnorodnością zwyczajów u poszczególnych warstw ludności kraju. Większość materiału, który złożył się na te dzieła, zbierana była w pośpiechu przez niższych 1 N. K . B o s e , Fifty years of science in India, [w:] Progress of anthropology and archeology, Calcutta 1963, s. 33. Inną ważną pracą tego okresu jest traktat o prawie i zwyczaju hinduskim John D. Maine. (Brak niektórych danych bibliograficznych lub ich niekompletność płynie stąd, że Redakcja nie zawsze była w stanie uzupełnić te braki oryginału — Red.) Oto niektóre pozycje mające dużą wartość dla poznania problematyki ple­ miennej Assamu, N E F A i Nagalandu z historycznego punktu widzenia: A. M a c ­ k e n z i e , History of the relations of the government with the hill tribes of the North East Frontier of Bengal, Calcutta 1884; R. R e i d , History of the frontier areas bordering on Assam from 1883—1941, Shillong 1942; L . W. S h a k e s p e a r e , History of Upper Assam, Burmah and North Eastern Frontier, London 1914. 2 3 �BADANIA urzędników o słabym specjalistycznego" . ANTROPOLOGICZNE wykształceniu ogólnym W i 287 INDIACH bez żadnego przygotowania 4 Angielscy autorzy wspomnianych książek często korzystali z pomo­ cy Hindusów. Jednakże L . K. A. Iyer był pierwszym Hindusem, k t ó r y podjął się tej pracy samodzielnie. Uzyskał on później tytuł profesora i w 1920 r. został pierwszym wykładowcą antropologii na uniwersytecie w Kalkucie. Pod koniec etapu „plemion i kast" pewni autorzy skierowali się w stronę intensywnej dokumentacji życia poszczególnych plemion i kast . Próba ta dała w wyniku pojawienie się lepszych opracowań charaktery­ zujących się większą głębią i szczegółowością opisu opartego o osobistą obserwację i szersze, nie zaś wycinkowe, potraktowanie opisywanego przedmiotu. Monografie tego okresu dopomogły przyszłym badaczom zrozumieć pozytywy i negatywy pracy terenowej. Były to w istocie najlepsze lata kształtowania się indyjskiej antropologii. Dopiero w ó w ­ czas zapoczątkowane zostały konstruktywne badania antropologiczne. Spośród pracowników administracji Hutton, Crooke oraz inni dobrze rozumieli braki etapu „plemion i kast"; Crooke ujął je następująco: 5 „opracowania plemion i kast sporządzane były w różnych prowincjach Indii [...] na zamówienie lokalnych rządów nie tyle w interesie wiedzy antropo­ logicznej, lecz jako bezpośrednia pomoc w pracy administracji. A przecież cele zarządców i poborców oraz potrzeby antropologów bardzo się różnią" . 6 W t y m czasie niektórzy urzędnicy administracji brytyjskiej pracują­ cy w rejonach zamieszkałych przez plemiona Assamu, a także gdzie indziej, opublikowali serię poświęconych t y m plemionom pozycji, peł­ nych szczegółów i drobiazgowych obserwacji. Można tu wymienić takich autorów, jak Shakespeare, Gordon, Hutton, Parry i Mills, którzy pisali o K u k i , Khasi, Naga Angami, Sema, o Lakhar, Lhota, Rengma i Ao Naga. Są to pozycje użyteczne, gdyż traktują one o głównych aspektach życia plemiennego — ziemia i ludzie, ekologia, życie gospodarcze, k u l ­ tura materialna, organizacja społeczna, cykl życiowy, religia, magia, czarownictwo, język, folklor, prawo zwyczajowe itp. Przy tym stanie rzeczy problemami plemiennego życia i ideologii zainteresował się Rai Bhadur Sarat Chandra Roy należący do środo4 S. C. D u b e , Social anthropology in India, [w:] G. R. M a d a n , A. K . S a r a n [red.], Indian anthropology, Bombay 1962, s. 237. L . F a w с e 11, Nayar caste of Malabar, 1901; W. H. R i v e r s , The Toda of the Nilgiri Hills, London* 1906; E . S t a c k , The Mikirs, London 1908; Т. C. H o d s o n , The Meitheis, London 1908. „Man in India", t. 1, s. 2. 5 6 �288 В. В. GOSWAMI wiska prawniczego w Bihar. Ponieważ mieszkał on w mieście Ranchi leżącym na obszarze zamieszkałym przez plemiona Biharu, wykazywał duże zrozumienie różnych aspektów życia tych plemion i wielokrotnie przedkładał ówczesnemu rządowi swoje uwagi na temat pewnych ano­ malii społecznych i niewłaściwych reguł prawnych. Stał się on niemal rzecznikiem problemów i trudności ludności plemiennej. S. C. Roy opublikował w roku 1912 swoją pierwszą pracę zatytuło­ w a n ą The Mundas and their country, po której przyszły także inne. Był on założycielem „Man in India", najstarszego czasopisma indyjskiej antropologii. Był pierwszym Hindusem, który systematycznie propago­ wał potrzebę badań nad plemionami, był więc pierwszym, który wpro­ wadził etnografię indyjską do świata akademickiej antropologii narodów angielskojęzycznych. Jego prace demonstrują w pewnym stopniu dyna­ miczne podejście i dają odbicie niedoli życia plemion. W rozumieniu dzisiejszych rygorów rządzących problemowymi studiami grup plemien­ nych mogłyby one nie uzyskać miana wysoce naukowych, wszakże wpływ Roya na antropologię indyjską dał owocne rezultaty i z uwagi na tę ważną rolę nazywa się go często „ojcem antropologii indyjskiej". Jego publikacje inspirowały całą generację antropologów i nawet teraz czyta­ ne są przez badaczy, zanim ci podejmą się pracy wśród plemion, zwła­ szcza Biharu. Prof. D. N . Majumdar — „największy akademicki antropolog, jakie­ go Indie dotąd wydały", który zmarł 31 maja 1960 r. — stawiał pierw­ sze kroki w antropologicznej pracy terenowej pod kierunkiem S. C. Ro­ ya. Majumdar poświęcił się antropologii powszechnej. Jego pierwszy artykuł dotyczący zwyczaju palenia wizerunków ludzkich pojawił się w 1923 r. w „Man in India" i był bliski metodzie Frazera, klasyczna zaś monografia o Hos of Kolhan opublikowana znacznie później (1950) nosi ślady wpływów szkoły funkcjonalnej B. Malinowskiego w antro­ pologii brytyjskiej. W latach 1923—1950 Majumdar opublikował wiele artykułów w pismach specjalistycznych oraz dwie ważne książki, jedna poświęcona losom plemion pierwotnych w Uttar Pradesh i druga anali­ zująca kompozycję etniczną I n d i i . Czołowe czasopismo antropologiczne Indii "The Eastern Anthropologist" założone zostało przez niego. Pisał nie tylko monografie plemienne, lecz interesował się także badaniem ludności wiejskiej. Dzięki jego nieustannemu wysiłkowi uniwersytet w Lucknow przyznał antropologii status samodzielnego przedmiotu i w uznaniu jego zasług stworzył dla niego katedrę w 1950 r. Od tego •czasu nadał on antropologii nową orientację. Jego praca Caste and com1 1 D. N. M a j u m d a r , The fortunes of primitive and cultures of India, 1944 (wyd. 2, Bombay 1958). tribes of V. P., 1944; Races �BADANIA ANTROPOLOGICZNE W 289 INDIACH munication in an Indian village (1958) przedstawia duże znaczenie dla tych, którzy interesują się problemem wiejsko-miejskiego continuum (zwłaszcza ostatni rozdział tej książki ma olbrzymią wartość teoretyczną dlą zagadnienia dynamiki społeczeństwa kastowego). Majumdar redago­ wał także dwie książki z serii ,,Rural Profiles" (1955, 1960), które mają wartość encyklopedyczną w dziedzinie badań nad wsią indyjską. Inną ważną postacią i autorem serii monografii był dr V. Elwin (zmarł w 1964). Swą karierę w Indiach rozpoczął jako misjonarz, lecz pod wpływem Mahatmy Gandhiego poświęcił się problematyce grup ple­ miennych i bronił ich interesów aż do końca swego życia. Dał on lite­ rackie opisy plemion Orissy oraz Madhya Pradesh . Część jego publi­ kacji to czysta etnografia, niektóre wszakże mają charakter proble­ mowy , inne zaś, pisane pod koniec życia, odznaczają się interwencyjnością i dotyczą polityki prowadzonej wobec p l e m i o n . Posiadł on bliską znajomość życia plemiennego (jego żona pochodziła z jednej z takich grup). Pisał na różnorodne tematy, takie jak mity, opowieści i pieśni ludowe, sztuka i religia. 8 <J 10 ll Elwin był popularny i szanowany, lecz „profesjonalni antropologo­ wie nie brali poważnie jego prac" , jak pisze Bose. 12 „Jedna z najlepszych książek Elwina The Baiga poświęcona jest plemieniu zamieszkującemu w pobliżu Mandla w Madhya Pradesh. Ten sam rejon został następnie opracowany przez Stephen Fucha w jego The Gond and Bhumia of Eastern Mandla (1960), przy czym Bhumia jest inną nazwą dla Baiga. Fucha stwierdził przez implikację, że E l w i n popełnił poważny błąd pomijając związki istniejące pomiędzy Bhumia i Gondami. Częściowy obraz jest obrazem fałszy­ wym, nawet jeśli prawdziwy jest w swoich fragmentach" . 13 Warto jednocześnie odnotować inną uwagę Bose: „Ważna cecha prac Elwina polega na jego pięknym, literackim opisie myśli i uczuć ludzi plemion opartym o znajomość ich sztuki i literatury jak również o badania nad ich osobowością. Jego Phulmat of the Hills, czyli krótkie biografie, których zresztą jest bardzo wiele w jego książkach, przedstawiają wielką war­ tość pozwalając nam wejrzeć w życie tych ludzi; jest to ten aspekt kultury, którego niestety prawie całkowicie brakuje w pracach wielu innych antropolo­ g ó w w Indii" . 14 3 V. E l w i n , Bondo Highlander, Bombay 1950; Tribal myths of Orissa, Bom­ 1954. V. E l w i n , The Muria and their Gotul, Bombay 1947; Myth of Middle India, Bombay 1949. Patrz np. praca V. E l w i n a , Maria murder and suicide, Bombay 1943. V. E l w i n , Philosophy for NEFA, Shillong 1957; A new deal for tribal India, Delhi 1963. B o s e , op. cit., s. 36. Tamże. Tamże, s. 37. bay 9 1 0 11 1 2 13 1 4 19 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I I �290 В. В. GOSWAMI Spośród misjonarzy, którzy wiedzy antropologicznej o plemionach przysporzyli cennego materiału, prócz Elwina wymienić należy także ks. ks. Johna Hoffmana i Arthura Van Emelena. Ich niezakończona praca zatytułowana Encyclopaedia Mundarica jest przypuszczalnie „nie­ porównywalna z żadnym z całego zespołu indyjskich studiów antro­ pologicznych i językoznawczych jeśli idzie o głębię i wszechstronność zawartej informacji" . Skromna monografia poświęcona ludowi Purum z pogranicza indyjsko-birmańskiego i napisana przed przeszło 20 laty przez T. Ch. Dasa wywołała ostatnio duże zainteresowanie w świecie w związku z dyskusją o preskrypcyjnym systemie małżeństwa. Opisowe monografie pozostają wciąż jeszcze na marginesie zaintere­ sowań badaczy. Niektórzy z nich przygotowują monografie opisowe wysoce literackie , inni zaś piszą je według wzoru tradycyjnego . Niektórzy postawili w centrum swego zainteresowania dynamikę spo­ łeczeństwa , inni relacjonują fakty w sposób czysto encyklopedyczny. Zwrócono uwagę na to, że w porównaniu z ilością żyjących w Indii plemion liczba monografii jest znikoma *. Majumdar stwierdził, iż wielu antropologów indyjskich nie formułuje problemów „z tej przyczyny, że niewielu dziś interesuje się badaniami etnograficznymi czy też opi­ sem zwyczajów i postępowań ludzkich, niezależnie od tego, jak bardzo dziwaczne i groteskowe mogą one być" . Badania analityczne są nowym zjawiskiem w antropologii i n d y j ­ skiej. Od dawna już istnieją książki poświęcone indyjskiej społeczności wiejskiej takich autorów, jak H . Maine i В. H . Baden Powell . W po­ czątkach bieżącego wieku wielu ekonomistów, administratorów, socjo­ logów i in. wykazywało głębokie zainteresowanie życiem ekonomicznym 15 1 6 11 1S 19 20 21 * W roku 1958 opublikowano zestawienie wskazujące, że na ogólną liczbę 193 g ł ó w n y c h grup plemiennych i kastowych, badaniami etnograficznymi objęto jedy­ nie 48, przy czym przeszło połowa badań przeprowadzona była przez cudzoziem­ ców. Przy tej samej okazji zwrócono uwagę, nie po raz pierwszy zresztą, że Indie będąc „jedną z najbogatszych kopalń złota dla studiów antropologicznych" znaj­ dują się na szarym końcu pod względem intensywności badań. (S. K . S r i v as t a v a, Status and role of anthropology in independent India, Third Indian Sociological Conference, Agra 1958, s. 2, 7). " Tamże. Т. С. D a s, The Purums, an old Kuki tribe of Manipur, Calcutta 1945. C. F i i r e r - H a i m e n d o r f von, The Reddis of the Bison Hills, London 1945; tenże, Himalayan barbary, London 1955. S. F u c h s , The Gond of Bhumia of Eastern Mandla, Bombay 1960. D. N. M a j u m d a r , Himalayan polyandry, Bombay 1962. D. N. M a j u m d a r , Some extracts from London diary, „Manav Darpan", University of Lucknow, t. 6: 1962, s. 6. H. J . M a i n e , Village communities in the East and West, London 1871; B . H . B a d e n - P o w e l l , The Indian village community, London 1896. 16 1 7 1 8 1 9 2 0 21 �BADANIA ANTROPOLOGICZNE W INDIACH 291 wsi indyjskiej i próbowało opisać lub też zinterpretować jego problemy, jak też zasady organizacji społecznej. Jednakże większość tych prac miała charakter ogólny albo też przypominała wydawnictwa statystycz­ ne, brakło i m zaś analitycznego opisu stosunków społecznych. Pomimo wszystko „nałóg pisania" wspomógł sprawę nauk społecz­ nych. Administratorzy i politycy stawali się coraz bardziej świadomi pozytywnych i negatywnych stron życia wiejskiego, które miały tak niewiele materiałów dokumentalnych. W wyniku tego dr D. N . Majum­ dar w 1942 r. oraz dr B. S. Guha w 1943 r. mieli możność wygłosić serię wykładów z antropologii dla początkujących pracowników admi­ nistracji. Od roku 1950 rozwinął się w antropologii indyjskiej nowy kierunek, który akcentuje intensywne badania wsi jako grupy (unit) w celu zrozumienia wiejskiego makroorganizmu *. Większość antropologów skierowała się ze swymi pracami badawczymi na wieś pozostawiając na uboczu terytoria plemienne. Dube charakteryzuje tę zmianę następu­ jąco: „Antropologowie nie koncentrują się już przede wszystkim ani nawet w znacz­ nej części na badaniu kultur plemiennych, coraz liczniej pracują oni wśród bliżej położonych społeczności wiejskich, gdzie odkryli interesujące możliwości badań w zakresie teoretycznym oraz nauki stosowanej" . 22 * „Makroorganizm wiejski" jest synonimem całego społeczeństwa wiejskiego Indii reprezentującego pewien kompleks cech kulturowych traktowany często jako źródło, nośnik czy też symbol tego, co nazywa się „hinduskością". Stąd często spotykane w literaturze abstrakcyjne pojęcie Wsi Indyjskiej. U podłoża tej kon­ cepcji znajduje się prawdziwe z pewnością przeświadczenie o decydującym w p ł y ­ wie mas wiejskich (zawsze dominujących liczebnie) na proces tworzenia nowych wartości kulturowych czy też asymilowania wartości obcych dzięki w y j ą t k o w o prężnej i trwałej strukturze organizacyjnej. Koncepcja ta ma jednak swoje za­ sadnicze, jak się wydaje, źródło w określonej myśli filozoficznej reprezentowanej przez Gandhiego i Coomaraswamiego. Specyficzny ruch nacjonalistyczny przeciw­ stawiający się angielskiemu panowaniu opierał się m. in. na idealizowaniu prze­ szłości i gloryfikowaniu należących do niej instytucji (stąd czerpie swoje siły także idea rad wiejskich — panczajatów). Odrzucanie współczesnej cywilizacji zachodniej i n a w o ł y w a n i e do powrotu do reprezentowanej przez w i e ś tradycyjnej kultury i organizacji społecznej nie zostało co prawda w Indiach przyjęte jako reguła postępowania, ale idea ta miała dużą popularność i w p ł y n ę ł a na sposób myślenia także swoich przeciwników. Stąd tak częste traktowanie kultury wsi nie jako reliktu, lecz po prostu przejawu kultury ogólnoindyjskiej — „starożytnej", ujmowanej często statycznie, gdyż przypisywanej całemu niemal okresowi poprze­ dzającemu podbój angielski. Takie ujęcie ciąży także w znacznym stopniu na kierunku badań wychodzącym z założenia, że w pierwszym rzędzie należy poddać naukowej analizie relację pomiędzy tradycją i zmianami narzuconymi przez zjawiska współczesne. 2 2 S. C. D u b e, anthropology section, The study of Indian village. Presidential address to [w:] 3rd Indian Sociological Conference, Agra 1958. social �292 В. В. G O S W A M I W t y m kontekście istotny okazał się rok 1955. Ukazało się wówczas kilka publikacji indyjskich i obcych antropologów poświęconych życiu wsi indyjskiej i zmierzających do wyjaśnienia indyjskiego makroorganizmu wiejskiego poprzez badania mikroorganizmów. Najważniejsze opublikowane wówczas książki to prace Dube, Majumdara, Srinivasa i M c K i m Marriotta . W t y m samym roku Srinivas stwierdził kategorycznie: „wbrew k r y ­ tycyzmowi wobec terminu sanskrytyzacja [bliższe omówienie dalej — B. B. G.] będę go używał nadal [ . . . ] . W następnych latach ukazała się inna seria książek poświęconych wsi indyjskiej, a mianowicie Baileya Caste and the economic frontier (1957), Dube India's changing village (1958), Lewisa Village life in Northern India (1958). Wszystkie one zajmują się strukturalnymi lub też organizacyjnymi zmianami we wsi indyjskiej zainicjowanymi przez lub wynikłymi wskutek pojawienia się pewnych nowych zjawisk w płaszczyźnie techniki, lub też po prostu jako rezultat kontaktu kulturowego. 23 24 Metoda badań nad wsią, niezależnie od implikacji teoretycznych, ma takie dogodne strony, jak fakt, że ludność wsi może być poddana intensywnemu badaniu poprzez stałą obserwację przez uczonego jako outsidera, a także umożliwia spojrzenie na nią z punktu widzenia wieś­ niaka poddanego wzajemnej zależności wiejskiego systemu gospodar­ czego i politycznego płynącej z podstawowego faktu współrezydencji. Metoda ta umożliwia także antropologowi stosowanie surowych środków weryfikacyjnych, gdyż pracując na m a ł y m terenie może on poddać dokładnej kontroli sposoby zbierania informacji. Jednakże tendencja do badań nad wsią zawsze wystawiona była na k r y t y k ę . R. K. Mukherjee stwierdził: „strukturalnie wieś nie może być uznana za jednostkę (podstawową) i dlatego badania wsi z tego punktu widzenia mają dla nas małą w a r t o ś ć " . Wskazał on na to, że wieś w Indiach nie stanowi całkowitego izolatu społecznego . W 1960 r. Chauhan rzucił pytanie, czy skoro wieś jest pojęciem, to może ona 25 26 2 3 S. C. D u b e , Indian village, London 1955; D. N. M a j u m d a r , [red.], Rural profiles, Lucknow, t. 1: 1955, t. 2: 1960; M. N. S r i n i v a s [red.], India's villages, Calcutta 1955; M c K i m M a r r i o t t [red.], Village India, studies in the little community, Chicago 1955. M. N. S r i n i v a s , Sanscritisation and westernisation, [w:] Aiyappan i B a l a r a t n a m [red.], Society in India, Madras 1956, s. 113. R. K . M u k h e r j e e , A note on village as unit or variable for studies of rural society, „The Eastern Anthropologist", t. 14: 1961, nr 1, s. 17. Należy odnotować, że już w 1952 r. M. W. S m i t h również poddał w w ą t p l i w o ś ć celowość zajmowania się wsią w Indii jako jednostką badawczą, patrz jego artykuł The Misal — a structural village group of India and Pakistan, „American Anthropologist", t. 54, 1952. 2 4 2 5 2 6 �BADANIA ANTROPOLOGICZNE W INDIACH 293 reprezentować cechy charakterystyczne narodu indyjskiego, czyli podał on w wątpliwość samą przydatność badań nad wsią w antropologii indyjskiej . Można wszakże zaobserwować, że znaczna część antropologów nadal stosuje to podejście nie przecząc, że ma ono swoje wady, lecz stwier­ dzając jednocześnie, że „stosowanie pojęcia Wsi Indyjskiej, czy też mówienie o reprezentatywnym charakterze pojedynczej wsi w skali ogólnokrajowej jest bezpłodne" . W celu ulepszenia metody Bailey zaproponował, by dla poznania szerszych systemów wiejskich poddano badaniom oddziaływanie „wsi na zewnątrz". Podejście do badania wsi jako mikroorganizmu pojmuje on jako sposób prowadzący do zrozumienia „całościowego przekroju społeczeństwa indyjskiego", nad którym studia powinny być według niego podjęte we właściwym czasie przez zawodowych antropologów . A. C. Mayer twierdzi, że wieś jest problemem bez znaczenia w sy­ tuacji, gdy istnieje: 2 1 2 8 29 „potrzeba szeroko ujętych studiów — organizacji pokrewieństwa lub też systemu gospodarczego — które by objęły duże terytoria; lecz technika pracy ogra­ nicza liczbę ludzi poddanych obserwacji, najlepiej do rozsądnie zakreślonego ob­ szaru, na którym n a w i ą z y w a ć można kontakty osobiste" . 30 Szukając sposobu zaspokojenia wspomnianej potrzeby Mayer suge­ ruje również technikę badań wychodzących poza wieś. „Polega ona na badaniu w e w n ą t r z - i pozawiejskich działań ludności poszcze­ gólnej wsi i podjęciu następnie próby określenia struktury tych działań skiero­ wanych na zewnątrz wsi. Korzyści takiego podejścia są dwojakie, po pierwsze badacz ma do czynienia z ograniczoną i łatwą w organizowaniu grupą ludzi, których więzi obserwowalne są w działaniu tak we wsi, jak i na zewnątrz niej; po drugie więzi ze ś w i a t e m zewnętrznym są także ograniczone ilościowo, gdyż z założenia obserwacja skierowana jest tylko na te działania, w których sami wieśniacy są aktorami [...] Zewnętrznowiejski typ badań stara się zachować podejście holistyczne i mikroorganiczne i ono właśnie jest tu centralnym pro­ blemem, nie zaś wieś, do której odnosi się zebrany materiał" . 31 3 2 Przykładami tego typu badań są prace Gougha, Mayera i Millera . 2 7 th B. R. С h a u h a n , Hindpur, the Indian village, [w:] 5 Indian Sociological Conference, Lucknow 1960. Y . A t a 1, Rural studies, Indian village, „The Eastern Anthropologist", t. 14: 1961 nr 3. F . G . B a i l e y , The scope of social anthropology in the study of Indian society, [w:] M a d a n , S a r a n , Indian anthropology, s. 257. A . C. M a y e r , System and network, an approach to the study of poli­ tical process in Dewas, [w:] M a d a n , S a r a n a, op. cit, s. 267. Tamże. К. G o u g h, Changing kinship usages in the setting of political and eco­ nomic change among the Nayars of Malabar, „Journal of the Royal Anthropolo2 8 2 9 3 0 31 32 �294 В. В. G O S W A M I 3 3 G. S. Bhatt w swym artykule Badania nad wsią w Indii stwierdza, że stosowane metody posiadają pewne l u k i i wymagają uzupełnień i przyjęcia nowej orientacji. Na temat zaś spraw poruszonych wyżej Bhatt pisze: „Tak często dyskutowane pojęcie »typowej wsi« wydaje się b y ć mitem, chociaż każdy musi spotkać w i e ś , która okazuje się typowa w odniesieniu do problemów i zjawisk, które chce badać. Po drugie badający nie wie, czy powinien najprzód sformułować problem i określić zjawiska, które chce badać, czy też powinien spróbować przede wszystkim poznać region i w i e ś , i później dopiero określić zjawiska po przyjrzeniu się im bliżej. Zależnie od sytuacji można bronić każdego sposobu i można go zadowalająco stosować z pewnymi ograniczeniami. Po trzecie nie można uniknąć pewnej dozy arbitralności przy wyborze wsi niezależnie od tego, czy rozpoczyna się od wioski i przechodzi do sformułowania problemu, czy też rozpoczyna od problemu i poszukuje regionu a potem w s i . " 34 35 Alternatywne sugestie metodologiczne przedstawili L e w i s (który zaproponował 15 zmiennych umożliwiających wytypowanie idealnej wsi dokonawszy porównania cech charakterystycznych 100 wiosek) oraz Chauhan (na podstawie spisu ludności Indii z 1951 г.) . Iravati Karve podjęła się zakreślonych na dziesięć lat badań w regionie Maharastra, który wyodrębniła opierając się na kryterium j ę z y k o w y m . W roku 1960 Dube zasugerował rozwiązanie wielu problemów metodologicznych poprzez zastosowanie badań zespołowych. Powiedział on: „Badania ze­ społowe mogą być potężnym narzędziem, lecz przy ich stosowaniu konieczna jest maksymalna ostrożność" . „Możliwości, jakie kryją się w badaniach zespołowych, jeszcze dotąd pozostają nieznane. Udane eksperymenty nie są tu całkowitą rzadkością, lecz ich ilość jest żałoś­ nie m a ł a " . 3 6 37 38 39 * Mówiliśmy dotąd o problemach badawczych, zainteresowaniach oraz metodach stosowanych przez antropologów indyjskich. Spróbujmy to podsumować. W początkach, to znaczy w okresie plemion i kast, autorzy gical Institute", cz. 1, t. 82: 1952, London 1960; А. C. M a y e r , Caste and Kinship in Central India; E . J . M i l l e r , Caste and territory in Malabar, „American Anthropologist", t. 56: 1954 nr 3. G. S. B h a t t , Rural Research in India, [w:] The Eastern Anthropologist, t. 16: 1963 nr 1. Tamże, s. 24. O. L e w i s , Group dynamics in a North Indian village, a study .of factions. New Delhi 1954. C h a u h a n , op. cit. B h a t t , op. cit. D u b e , Methodological problems in group research, [w:] 5"* Indian Socio­ logical Conference, Lucknow 1960. D u b e , Social anthropology in India. 3 3 34 35 3 6 3 7 38 3 9 �BADANIA ANTROPOLOGICZNE W INDIACH 295 nastawiali się na ogólny opis lub też kompilację życia plemion i kast, niekiedy omawiali także działanie poszczególnych instytucji. Na później­ szym etapie okresu przygotowawczego pewni autorzy dołączali także do swych obserwacji wyjaśnienia dotyczące związków przyczynowych. Wraz z rozwojem antropologii akademickiej badacze przenieśli swoje zainteresowania ze społeczności plemiennych na wiejskie (nie oznacza to wszakże całkowitej utraty zainteresowania plemionami). Niektórzy z nich pracując wśród społeczeństwa wiejskiego przystąpili do analizy konkretnych problemów. Na przykład Srinivas przeprowadził badania nad religią i społeczeństwem wśród K u r g ó w . Podejmowano także badania nad całym wachlarzem zagadnień związanych z życiem spo­ łeczności czy grupy. W tej dziedzinie wspólne prace przygotowali za­ równo socjologowie, jak i antropologowie . Antropologowie w Indii wykazują duże zainteresowanie badaniem kast. Dr K . S. Mathur uporządkował literaturę poświęconą kastom w cztery wielkie grupy. W pierwszej jego kategorii znaleźli się autorzy, którzy przedstawili poważne i nacechowane sympatią badania „rygorów podziału społecznego, źródeł ich powstawania oraz wszelakich sposobów stosowania ich we wszystkich fazach ż y c i a " . Następnie wydziela on autorów interpretujących współczesne struktury kastowe oraz te, które je poprzedzały w świetle starożytnych źródeł pisanych. W trzeciej kategorii znaleźli się ci, „których głównym celem było wykazanie szkód, jakie kasty wyrządziły społeczeństwu indyjskiemu" . Na końcu umieś­ cił publikacje zawierające materiał bezpośredni zebrany we wsi i przed­ stawiające interpretację praktycznego funkcjonowania kasty. Badania organizacji społeczeństwa indyjskiego, bardzo przydatne dla antropologów, podejmowane były głównie przez zawodowych socjo­ logów, konkretnie Z i m m e r a , Webera i P r a b h u . Zainteresowanie pochodzeniem systemu kastowego zostało ostatnio zarzucone. Obecnie za­ stąpiło je badanie struktury i funkcjonowania tego systemu w konkret­ n y m terenie oraz jego dynamiki wynikającej z w p ł y w u współczesnych 40 41 42 43 44 4 0 45 46 M. N. S r i n i v a s , Religion and society among the Coorgs of South India, Oxford 1952. W związku z tym należy w y m i e n i ć K . M. К a p a d i a, Marriage and family in India (1956) oraz G. S. G h u г у e, Family and kin in Indo-European culture (1955). Dr Ghurye z Uniwersytetu w Bombaju uważany jest nie tylko za pioniera socjologii, lecz także za seniora antropologii w Indii. Wykazuje on sze­ rokie zainteresowania, a jego wszystkie prace zyskały uznanie. К. S. M a t h u r , Caste and ritual in a Malwa village, Bombay 1964. Tamże, s. 2. H . Z i m m e r , Myths and symbol in Indian civilization, London 1946. M. W e b e r , The Hindu social system, Mineapolis 1950. P. N. P r a b h u , Hindu social organisation, Bombay 1954. 4 1 4 2 43 4 4 4 5 4 6 �296 В. В. G O S W A M I przemian. Zakłada się, że tego rodzaju badania do po mogą lepszemu zrozumieniu systemu i jego teoretycznych implikacji. Tak więc obecnie badania nad kastami obejmują takie zagadnienia, jak kasta i rytuał, kasta i pokrewieństwo, stosunki międzykastowe, kasta i zajęcia pro­ dukcyjne, przywództwo a hierarchia kastowa itp. Można dodać, że zainteresowanie taką problematyką zainicjowane zostało przez badaczy amerykańskich i brytyjskich, a większość Hindusów poszła w ich ślady *. W miarę pojawiania się nowych publikacji oraz nowych orientacji niektórzy antropologowie stawiają nowe pytania. Na przykład Bose pochłonięty jest następującym zagadnieniem: „jak to się stało, że kasty zdołały przetrwać prawie dwa tysiące l a t ? " . Jeśli przyjmujemy, że klasa uprzywilejowana utrzymuje status quo poprzez sprawowanie wła­ dzy politycznej i gospodarczej, to dlaczego bramini oraz inne „kasty dominujące" (według terminologii stosowanej przez pewnych antropo­ logów) potrafili zachować wpływy nawet po tym, gdy najeźdźcy muzuł­ mańscy zaleli kraj ideologią obrazobórstwa oraz równości społecznej i gdy elita odpowiedzialna za podtrzymywanie tradycji braministycznych utraciła władzę p o l i t y c z n ą ? Niektórzy autorzy sugerują odpo­ wiedzi na te pytania, lecz Bose zgodnie ze swoim własnym stylem analizy nie zadowala się tymi odpowiedziami. M . N . Srinivas interesuje się zjawiskami związanymi z funkcjonowa­ niem kast. Zajmuje się również zagadnieniem przemian społecznych oraz procesami wiodącymi do ożywienia kast i uaktywnienia ich roli w społeczeństwie, zwłaszcza kast znajdujących się na niższym szczeblu drabiny kastowej. Proces ten nazywa Srinivas sanskrytyzacją. By poję­ cie to uczynić jaśniejszym, zacytujmy autora: 47 48 „System kastowy wcale nie jest systemem sztywnym, w którym pozycja każdej składającej się nań kasty ustalona jest raz na zawsze. Przesunięcia zawsze były możliwe, zwłaszcza w środkowych pozycjach hierarchii. Niskie kasty * Jak autor wskazuje jeszcze w dalszym ciągu artykułu, w p ł y w zwłaszcza amerykańskich badaczy społeczeństwa na etnografię indyjską zaznaczył się bardzo silnie wkrótce po uzyskaniu niepodległości powodując spadek zainteresowania przeszłością oraz wieloma instytucjami kultury społecznej czy duchowej. Nasta­ wienie się na badanie „małych grup" oraz ich funkcjonowania, postępujący socjologizm, sprawiają, że obserwuje się zaawansowany na wielu odcinkach pro­ ces integracji etnografii z socjologią. Zauważyć można, że typowo socjologiczne badania nad układem s t o s u n k ó w w grupie oraz m i ę d z y g r u p o w y c h we wsi, uzu­ pełniane są próbami odniesienia ich do wartości tradycyjnej kultury (por. wspomniane na dalszym miejscu koncepcje Marriotta). 4 7 N. K . B o s e, Researches in Indian anthropology, Presidential address, [w:] б" Annual General Meeting, India Anthropological Society, Calcutta 1962. B o s e , Fifty years... 1 4 8 �BADANIA ANTROPOLOGICZNE W 297 INDIACH były w stanie w ciągu jednej czy dwu generacji wznieść się na wyższą pozycję w hierarchii przez przyjęcie wegeterianizmu i abstynencji oraz sanskrytyzację swego rytuału i panteonu. Inaczej m ó w i ą c przejmowały one w możliwie naj­ pełniejszej formie zwyczaj, obrzędy i wierzenia braminów. Adopcja braministycznego sposobu życia" przez kastę niższą wydaje się być zjawiskiem częstym, mimo że teoretycznie wzbronionym. Proces ten nazwany został sanskrytyzacją" . 49 Dla kast umieszczonych wysoko w hierarchii kastowej Srinivas for­ mułuje inne ważne pojęcie, mianowicie proces westernizacji *. Według autora sanskrytyzacją związana jest z przejęciem zasad braministycznych, westernizacja zaś prowadzi do sekularyzacji. Sanskrytyzacją jest więc bez wątpienia zasadniczym elementem poprzedzającym westerniz a c j ę . Zarówno w procesie sanskrytyzacji, jak i westernizacji odnaj­ dujemy zjawiska akumulacji kulturowej oraz kulturowego obumierania. Barnabas omawiając koncepcję Srinivasa pisze: „wraz z rozwojem uprzemysłowienia, komunikacji, rozszerzeniem się zakresu zajęć i wzro­ stem oświaty wydaje się prawdopodobne, że westernizacja stanie się procesem dominującym" . Inny problem o dużym znaczeniu teoretycznym wysunęło k i l k u amerykańskich zwolenników Roberta Redfielda i Miltona Singera. We­ dług ich koncepcji wsie indyjskie stanowią „małe społeczności" , w związku z czym istotnym zagadnieniem staje się poznanie ich związ­ ku z tradycją kulturową wielkich społeczności. Poszukując rozwiązania Marriott zaproponował pojęcia „uniwersalizacji" i „parafializacji". Pierwsze z nich stosuje „dla określenia zjawiska przekazywania dalej i wyżej [w stosunku do grupy wyjściowej — tłum.] nie tylko świado­ mości kulturowej, lecz także treści k u l t u r o w y c h " . Parafializacja zaś jest odwrotnym „procesem lokalizacji, sprowadzania do wymiarów przystępności, utraty formy literackiej, ograniczania do mniej systematycz50 51 52 53 * Dotyczy on nie tylko kast wyższych. Sam Srinivas zwrócił u w a g ę na zjawisko poszukiwania awansu społecznego i kulturalnego za pośrednictwem włączania się — z własnej nieraz inicjatywy — do grupy tzw. kast i plemion rejestrowanych, czyli poddanych zgodnie z postanowieniami konstytucji szcze­ gólnej trosce w ramach polityki społecznej zmierzającej do polepszenia bytu „grup upośledzonych". Por. M. N. S r i n i v a s , Ustrój kastowy i jego przyszłość, [w:] I. S a c h s , [red.] Społeczno-ekonomiczne problemy Indii,. Warszawa 1960, s. 68. 4 9 S r i n i v a s , Sanscritisation and..., s. 90. A. P. B a r n a b a s , Sanscritisation, „The Economic Weekly", Bombay, 15 I V 1961, s. 618. Interesujące są również poglądy Srinivasa na zagadnienie „kasty dominującej", pominiemy je tu jednak z braku miejsca. Por. D. N. M a j u m d a r , Caste and communication in an Indian village, Bombay 1958 (ostatni rozdział). M с K i m M a r r i o t t , op. cit. Tamże, s. 197. 5 0 51 5 2 5 3 �298 В. В. GOSWAMI nych, mniej refleksyjnych wymiarów. Proces parafializacji stanowi charakterystyczne dzieło twórcze małych społeczeństw będących skła­ dowymi cywilizacji I n d i i " . Według Sarana pojęcia te „zaciemniają istotną różnicę pomiędzy procesami dekadencji i tworzenia" . W ostatnich latach tematem dyskusji akademickich w antropologii indyjskiej stała się pozycja, jaką plemiona i kasty zajmują w całościo­ w y m systemie społecznym Indii. Niektórzy antropologowie twierdzą, że pomiędzy plemieniem i kastą istnieje continuum i wskazują, że plemię i kastę musimy widzieć jako krańcowe punkty tej samej linii rozwojowej. Z drugiej strony inni utrzymują, że nie jest to prawdą, gdyż istnieją plemiona całkowicie izolowane, Ghurye zaś już w roku 1943 dowodził, że jeśli chodzi o ple­ miona Indii środkowych, wszystkie one są grupami „Hindusów cofnię­ tych w rozwoju". Surajit Sinha w doskonałej pracy pokusił się o roz­ wiązanie kontrowersji dotyczącej stosunku grup plemiennych do wiej­ skich społeczności hinduskich analizując zagadnienie od strony zespołu cech związanych ze środowiskiem, gospodarką, s t r u k t u r ą społeczną i sy­ stemem ideologicznym. Niedawno znów ogłosił artykuł poświęcony t y m zagadnieniom przedstawiając propozycje oceny tej k w e s t i i . Wydaje się wszakże, że o ile koncepcja continuum plemię — kasta może znaleźć potwierdzenie dla Indii peninsularnej, to nie da się jej obronić dla górzystych obszarów Assamu oraz pewnych terenów rejonu Indii przyhimalajskich. 5 4 55 5 6 57 W ostatnich latach opublikowano ważne studium Ansariego, ucznia Majumdara, poświęcone kaście muzułmańskiej w Uttar Pradesh . Jak słychać, kilku studentów uniwersytetu delhijskiego podjęło się prze­ prowadzenia dalszych podobnych badań. Ukazały się również w druku w y n i k i badań nad życiem grup ple­ miennych zajmujących się oddziaływaniem zjawisk współczesnych na tradycyjną strukturę tych plemion . Z punktu widzenia badania prze58 59 54 Tamże, s. 200. A. K . S a r a n , India, [w:] J. Roucek [red.], Contemporary sociology, London 1964, s. 1028. S. S i n h a , Tribal cultures of peninsular India as a dimension of little tradition in the study of Indian civilization. S. S i n h a , Tribe-caste and tribe-peasant continua in Central India, „Man in India", t. 45: 1965 nr 1. G. A n s a r i, Muslim caste in U. P., The Ethnographic and Folk Culture Society, Lucknow 1960. B e r r m a n , Hindus of the Himalayas, Berkeley 1963; D. N. Majumdar, Himalayan polyandry, Bombay 1962; S a c h i d a n a n d a , Culture change in tribal Bihar, Calcutta 1964. 5 5 5 6 5 7 5 8 5 9 �BADANIA ANTROPOLOGICZNE W INDIACH 299 mian kulturowych poważne znaczenie mają publikacje Epsteina i S i l vertsena . Pierwszy autor zademonstrował jak antropolog może do analizy jednego problemu zastosować metody badań podstawowych i pomocniczych, podczas gdy drugi przyjął strukturalistyczny punkt widzenia przy badaniu zjawisk o charakterze politycznym. Czytelnik przypuszczalnie zauważył, że o ile w ciągu ostatnich 15 lat antropologia indyjska doczekała się pożytecznych opracowań poświęconych wsi, to nie podejmowano poważnych badań ogólnych czy też szczegółowych na obszarach zamieszkałych przez grupy plemienne. We właściwym momencie pojawiła się przestroga wydawców pisma „Eastern Anthropologist", którzy stwierdzili, że: 60 „Potrzeba przeprowadzenia ogólnych i szczegółowych badań wśród tak zwa­ nych społeczności plemiennych Indii jest paląca w świetle faktu, że podlegają one szybkim przemianom i wkrótce może być na to zbyt późno. Obecna nasza wiedza o cechach fizycznych, zwyczajach i życiu społecznym tych grup jest daleko niepełna. Badacze indyjscy wydają się być bardzo podatni na w p ł y w antro­ pologów obcych. Kładziony obecnie nacisk na badanie społeczeństwa wiejskiego oraz członów bardziej skomplikowanego i szerszego społeczeństwa miejskiego powinien spotkać się z zachętą, jednak nie można pozwolić na to, by stał się dominujący. Kierunek badań antropologicznych w Indii powinien być bardziej podporządko­ wany w e w n ę t r z n y m potrzebom antropologii indyjskiej niż najnowszym zaintere­ sowaniom badawczym kształtowanym przez antropologów amerykańskich. Prace ich reprezentują niewątpliwie najwyższy standard i musimy im dotrzymać kroku, lecz jednocześnie nie m o ż e m y zapominać o tym, że znajomość indyjskich spo­ łeczności plemiennych nie osiągnęła jeszcze na żadnym odcinku kompletności i wyrafinowania studiów poświęconych społeczeństwom afrykańskim czy Indian amerykańskich" . 61 Wydaje się, że niewiele ośrodków badawczych zwróciło uwagę na to ostrzeżenie. * Antropologia kulturowa i społeczna w Indiach nie stanowi dwu w y ­ raźnie odrębnych szkół myślenia. Antropologia społeczna jest t u uważa­ na za część antropologii kulturowej, gdyż badania nad k u l t u r ą trak­ tuje się szerzej niż studia nad życiem społecznym. W uniwersytetach wykładających antropologię kładzie się nacisk na „globalną sumę do­ konań człowieka", program zaś uwzględnia wszystkie aspekty faktów społecznych, psychicznych i materialnych. Studia wyższego stopnia traktują o integracyjnym charakterze systemów kulturowych, które 6 0 T. S. E p s t e i n , Economic development and social change in South India, Bombay 1962; D. S i v e r t s e n , Where the caste barriers fall, New York 1963. Art. redakcyjny w: „The Eastern Anthropologist", t. 14: 1961, nr 3, s. 207. 6 1 �300 В. В. GOSWAMI zwykle ujmuje się z punktu widzenia dynamiki rozwojowej lub też struktury społecznej, dzięki czemu studenci niekiedy wiążą się z socjo­ logią. Brytyjska szkoła antropologii wysuwająca na czoło interakcje społeczne ma w Indiach wielu zwolenników, podobnie jednak jest ze szkołą amerykańską, która wybija pojęcie kultury i jej atrybut inte­ gracyjny. W Indii istnieją dwa główne sektory odgrywające rolę promotorów badań antropologicznych. Organizacje i instytuty pierwszego sektora utrzymywane są przez rząd centralny lub rządy krajowe, w drugim zaś sektorze znajdują się uniwersytety kształcące w przedmiocie i po­ dejmujące się jednocześnie badań w znacznej części pod patronatem i z funduszy rządów centralnego i krajowych. Istnieją również pewne autonomiczne organizacje o charakterze społecznym, które pośrednio słu­ żą sprawie antropologii jako nauki stosowanej. Organizacje filantro­ pijne, które by interesowały się badaniami antropologicznymi, praktycz­ nie nie istnieją. Najważniejszym, dobrze zorganizowanym i największym ośrodkiem badań antropologicznych jest Anthropological Survey of India podlega­ jący ministerstwu oświaty rządu centralnego. Został on utworzony w grudniu 1945 r. pod kierownictwem zmarłego już dr. B. S. Guha. Poprzednio istniała komórka antropologiczna przy Zoological Survey of India. Ośrodek powstał w celu przeprowadzania szeroko zakrojonych badań w dziedzinie antropologii, służenia pomocą przy rozwiązywaniu problemów administracyjnych, zwłaszcza w odniesieniu do pierwotnych i zacofanych plemion, działania na rzecz rozwoju nauki, a także po­ pierania harmonii i jedności w życiu narodu oraz na koniec inicjowa­ nia i propagowania środków zmierzających do podniesienia poziomu materialnego i zdrowotnego życia ludności. Celem rozpowszechnienia wiedzy antropologicznej ośrodek publikuje biuletyny i studia oraz w y ­ konuje dokumentację filmową i fotograficzną. W ramach ośrodka pra­ cują trzy działy: antropologii fizycznej, antropologii kulturowej oraz pomocniczy (obejmujący sobą muzeum, statystykę, tłumaczenia, biblio­ tekę itp.). Na polu antropologii kulturowej ośrodek podejmuje badania w dziedzinie gospodarki pierwotnej, techniki i sztuki, lingwistyki, folkloru i psychologii. Mówiąc skrótowo, ośrodek interesuje się teore­ tycznymi i praktycznymi aspektami badań antropologicznych. Od niedawna (rok 1961) departament statystyczny rządu Indii robi wiele w zakresie publikowania materiałów ważnych dla antropologii. Komitet Programów Badawczych istniejący przy Komisji Planowania, który powstał w 1953 г., również wykazuje zainteresowanie antropo­ logią sugerując podejmowanie w pracy badawczej nowych problemów istotnych z punktu widzenia potrzeb planowego rozwoju kraju. �BADANIA ANTROPOLOGICZNE W 301 INDIACH Powołany pod egidą centralnego rządu Indii odrębny ośrodek antro­ pologiczny poświęcony problematyce plemiennej NEFA * opublikował serię monografii naukowych. Do antropologii odwołuje się także w try­ bie pomocniczym Urząd Komisarza dla Kast i Plemion Rejestrowanych, gdyż kontroluje on przedsięwzięcia podejmowane w celu ułatwienia społecznego i gospodarczego rozwoju ludności upośledzonych plemion i kast. Niektóre rządy krajowe powołały instytuty badawcze- kultur ple­ miennych oparte na modelu, jaki stanowi Anthropological Survey of India. Wśród nich na uwagę zasługują West Bengal Tribal Research Institute, Čhhindvaran Tribal Research Institute w Madhya Pradesh oraz Bihar Tribal Research Institute. Publikują one biuletyny i mono­ grafie. Wśród pracowników służby społecznej, którzy położyli duże zasługi w dziele polepszenia sytuacji plemion, na czoło wysuwa się nazwisko A. V. Thakkar Bapa. W 1945 r. rzucił on pomysł powołania ogólno­ krajowej organizacji działającej na rzecz polepszenia bytu społeczeństw plemiennych. W 1948 r. stworzył organizację zwaną Bharatiya A d i m jati Sevak Saugh, która w latach późniejszych otrzymała pomoc od rządu centralnego i rządów krajowych. Obecnie wiele instytucji z ca­ łych Indii współpracuje z tą organizacją. Od czasu do czasu przygoto­ wuje ona konferencje poświęcone problematyce bytu plemion, na któ­ rych wygłaszane są również referaty o zbliżonej do zasadniczej tema­ tyce. Sprawozdania z tych konferencji ukazują się w formie książkowej. Organizacja publikuje również w New Delhi raz na kwartał ilustrowane pismo pod nazwą „Vanyajati". Spośród innych organizacji pozarządowych wymienić można Indian Science Congress Association, Gujerat Research Society oraz Social Science Association, które aktywnie uczestniczą w rozwijaniu wiedzy i praktyki antropologicznej. Wspomniałem już, że zainteresowanie antropologią w Indiach po­ wstało nie jako odpowiedź na potrzeby natury teoretycznej, lecz jako funkcja służebna wobec administracji brytyjskiej. Zaczątek akademicki dał jej sir Asutosh Mukherjee mianując L . K. A. Iyera na profesurę na Uniwersytecie Kalkuckim w roku 1920 (Katedrę honorową dla S. C. Roya — prawnika z wykształcenia — utworzono na Uniwersyte­ cie w Patna w 1918 r.) Następnie jednak przez długi czas trwał za­ stój we wprowadzaniu przedmiotu na uniwersytety indyjskie. Sytuacja zmieniła się na korzyść od roku 1950. Obecnie antropologia wykładana jest na jedenastu uniwersytetach. Na jednym uniwersytecie istnieje * North East Frontier Agency — północno-wschodni okręg przygraniczny. �302 В. В. G O S W A M I pełny kurs dyplomowy, inny zaś posiada wydział antropologii społecz­ nej. Publikuje się siedem pism drukujących artykuły z dziedziny antro­ pologii indyjskiej, z nich pięć ukazuje się regularnie. Prócz tego pozy­ cje naukowe z tego zakresu znajdują również miejsce w wielu innych pismach socjologicznych i poświęconych służbie społecznej. Pewne orga­ nizacje nieregularnie drukują lub też powielają w y n i k i swoich prac rozprowadzając je wśród czytelników zainteresowanych problemem. * W zakresie teorii takie koncepcje, jak dyfuzja czy ewolucja, nie mogły rozwinąć się na gruncie indyjskim, gdyż pojęcia funkcji i struk­ tury okazały się bardziej przekonujące. Bodźcem do umocnienia się tej sytuacji było podjęcie studiów nad wsią i badań monograficznych. Swego czasu uniwersytet kalkucki uważany był za centrum szkoły stref i cech kulturowych *, kładąc wielki nacisk na badanie kultury ma­ terialnej. Wraz ze śmiercią profesorów К . P. Chattopadhya i Т. C. Das szkoła ta prawie zupełnie zniknęła. Zwolennikiem „cech" jest także do pewnego stopnia Bose, który lubi wykreślać ich zasięgi na mapie. Jego sposób rozumowania można łatwo odczytać z niedawnej publikacji zbiorowej zainicjowanej i przygotowanej pod jego k i e r u n k i e m . Inną postacią wykazującą szczególne zainteresowanie „procesami kulturowy­ m i " i „regionem kulturowym" jest pani Iravati Karve. Pozostała więk­ szość antropologów indyjskich razem z ich brytyjskimi i amerykańskimi kolegami koncentruje się wokół strukturalno-instytucjonalnych inter­ pretacji i w procesie uogólnień nie wychodzi poza granice terenu przez siebie badanego. 62 Metody badań terenowych stosowane przez antropologów indyjskich nie różnią się od znanych powszechnie metod etnograficznych. Badacz poznaje język grupy, wśród której ma pracować, żyje z nią i zbiera informacje przez obserwację uczestniczącą. Okres spędzony w terenie zależy od problemu, funduszów oraz budżetu czasowego badacza. Z pu­ blikowanych sprawozdań wynika, że przeciętny okres pracy w terenie mieści się w granicach od roku do półtora. W przeszłości antropologo­ wie unikali zbierania danych statystycznych, obecnie jednak metoda statystyczna jest w szerszym użyciu. Antropolog kulturowy może prze­ prowadzić spis ludności w grupie, spis inwentarza żywego i martwego oraz poddać ocenie potencjał gospodarczy zbierając odpowiednie dane ilościowe. Wykorzystuje się także kwestionariusze, lecz technika ich * Według koncepcji Wisslera i Kroebera. N. K . B o s e [red.], Peasant life in India, diversity, Calcutta 1961. 6 2 a study in Indian unity and �BADANIA ANTROPOLOGICZNE W INDIACH 303 stosowania jest pośrednia i polega na przeprowadzaniu rozmów nie­ formalnych . W ostatnim okresie administratorzy i politycy w Indiach poczynają doceniać wagę antropologii, głównie jako dostarczycielki szczegółowych i rzeczowych informacji *. Antropologowie wykorzystywani są obecnie w różnych placówkach, jak w Organizacji Upowszechniania Racjonal­ nego Rozwoju Wsi i jej odpowiedniku dla grup plemiennych; instytu­ tach badawczych — Społeczno-Gospodarczym, Ekonomiki Rolnej oraz Terenów Jałowych, w Narodowym Instytucie Badań Rozwoju Wsi, w departamentach planowania, zdrowia, statystyki itp. Ich rola w tych placówkach polega albo na wynajdywaniu nowych faktów istotnych dla planistów, na służeniu radą, wskazywaniu pułapek i słabych punk­ tów różnych przedsięwzięć dokonując ich wszechstronnej oceny. Innymi słowy (niezależnie od badań podstawowych) pomoc antropologa w y ­ korzystywana jest w badaniach pomocniczych i diagnostycznych. Ze­ brane przezeń materiały dotyczące małych grup znajdują szersze za­ stosowanie przy studiowaniu społeczno-ekonomicznych aspektów gospo­ darki indyjskiej oraz wielu podobnych zagadnień. W ostatnim artykule dr Roy Burman wskazuje na nowe zadania stojące przed antropologami indyjskimi. Pisze on: 63 „Skoro socjalistyczny model społeczeństwa przyjęty został jako zasadniczy cel, skuteczność jego realizacji będzie zawsze zależała od zdolności twórczej i tradycji narodu. P o w i n n i ś m y jednak wyraźnie stwierdzić, że wydarzenia w dynamicznym społeczeństwie nie są determinowane jedynie przez tradycję; istnieje współzależność czynników technicznych i gospodarczych z jednej strony oraz kulturowych i społecznych z drugiej [...] Zadaniem antropologów powinno stać się badanie dominującego systemu wartości zarówno w ramach całego na­ rodu, jak i m a ł y c h społeczności, by móc określić, w jaki sposób hamują one lub też wspomagają w y s i ł k i w kierunku rozwoju" . Tłumaczenie i przypisy redakcyjne Sławoj Szynkiewicz M * Warto tu jednak przytoczyć krytyczną opinię wygłoszoną we wprowadza­ jącym referacie w y g ł o s z o n y m na sekcji antropologicznej podczas I I I Indyjskiej Konferencji Socjologicznej: „Jeśli więc wskazuję na rozbieżność między możli­ wościami badań antropologicznych oraz ich w ł a ś c i w y m wykorzystaniem dla dalsze­ go rozwoju badań, a także ich zastosowaniem w dziele budownictwa narodowego i rekonstrukcji Indii, nie winię za to antropologów..." i dalej: „należy uświadomić sobie bardzo istotny fakt ignorowany przez polityków i pracowników służby społecznej, że jedynie stosując podejście naukowe rozwiązać można problemy plemienne Indii i przypuszczalnie wszystkie problemy tego kraju" (S r i v as t a v a, op. cit., s. 2, 8). 6 3 Por. Social anthropology and the study of rural and urban societies, [w:] Srinivas, Caste in modern India and other essays, Bombay 1962. B. K . R o y Burman, Exploratory concepts from the anthropological point of view on problems of planning and research for Social Development Office of the Registrar General, India [powiel.], b.r. i m. M. N. 6 4 �MIRA POSERN-ZIELIÑSKA ROLA CZYNNIKÓW SPOŁECZNO-EKONOMICZNYCH W KSZTAŁTOWANIU SIĘ R E L I G I I SYNKRETYCZNYCH NA PRZYKŁADZIE PEYOTYZMU Zagadnienie przeobrażeń kulturowych stało się jednym z ważniej­ szych problemów badawczych współczesnej antropologii. W wyniku tych zmian ulegały również zasadniczym przekształceniom dotychcza­ sowe podstawy ideologiczne społeczności tubylczych. Na skutek ze­ tknięcia się dwóch, bardzo różnych typów wyobrażeń religijnych za­ częły powstawać nowe formy wierzeń, określanych w literaturze przed­ miotu jako religie synkretyczne. W miarę śledzenia współcześnie powstających ruchów religijnych zaczęto dostrzegać praktyczne znaczenie tego typu badań. Zwrócono uwagę na fakt ścisłego związku synkretyzmu z określoną sytuacją społeczno-gospodarczą, polityczną i kulturową ludów, u których zja­ wisko to przebiega. Przedmiotem badań stały się wzorce osobowe, sy­ stem nakazów i zakazów, kształtowanie osobowości i postawy człowieka wobec przyjętego przez siebie nowego kompleksu religijnego. Kompleks ów z racji tej, iż stanowi przejaw przystosowywania się kultur tubyl­ czych do cywilizacji europejskiej, wprowadził pewne wzorce i postawy stanowiące rodzaj kompromisu między tym, co tradycyjne, lecz własne, a tym, co nowe, choć obce. Obserwacja i badanie procesów formowania się zespołu wierzeń religijnych o charakterze synkretycznym pozwoliło na częściowe choćby poznanie mechanizmów kształtujących w dalekiej przeszłości religie, mające dzisiaj, niekiedy, kilka tysięcy lat liczącą tradycję. Procesy zmian kulturowych przebiegających w świecie wyobrażeń religijnych są zjawiskiem bardzo częstym, występującym wszędzie tam, gdzie europejska polityka kolonialna spowodowała znaczną dezorganiza­ cję środowiskowych, a co za t y m idzie, ekonomicznych podstaw życia tubylców. Tego typu dezorganizacja nieodłącznie związana była z za­ chwianiem się całego systemu stosunków społecznych i politycznych. �KSZTAŁTOWANIE SIĘ R E L I G I I SYNKRETYCZNYCH — PEYOTYZM 305 Nic więc dziwnego, że procesy, te pozostawały nie bez wpływu na świat tubylczych wierzeń. Religia, ta najmniej elastyczna i podatna na zmiany dziedzina ludz­ kiej kultury, ulegała szybko procesom akulturacyjnym w warunkach politycznej i kulturowej dominacji grupy europejskich kolonistów nad ludnością tubylczą. W warunkach nowej rzeczywistości stare wierzenia zaczęły tracić swe funkcje i wskutek tego na niemal wszystkich obsza­ rach podlegających europejskiej kolonizacji zaczynały pojawiać się co­ raz to nowe ideologie religijne, wysuwające własnych proroków i Mesjaszy. Religie synkretyczne były dotychczas bardzo różnie określane i oce­ niane. W amerykańskiej literaturze przedmiotu najczęściej spotkać się można z terminem — ruchy natywistyczne (nativistic movements). Określenie to rozpowszechnił w społecznej i kulturowej antropologii Ralph Linton . Traktował on natywizm jako specyficzne stadium akulturacji, w k t ó r y m dawały się zauważyć pewne tendencje przeciwsta­ wienia się procesom przystosowawczym poprzez świadomy nawrót do dawnych, rodzimych tradycji. Interesujące nas zjawiska religijne nazywano również ruchami millenarystycznymi, mesjanistycznymi, proroczymi, separatystycznymi, sektanckimi, odrodzeniowymi, przystosowawczymi, apokaliptycznymi, czy też ruchami entuzjastycznymi lub wreszcie kryzysami religijnymi. Mnogość tej terminologii spowodowana została przede wszystkim postawą badaczy, którzy na podstawie analizy konkretnych, ściśle określonych terytorialnie i chronologicznie ruchów wysuwali na plan pierwszy jakąś jedną, najważniejszą wg nich cechę, od której tworzono nazwę. Przenoszenie jednak określenia adekwatnego dla małego zbioru zjawisk na wszystkie, współcześnie kształtujące się zespoły wierzeń religijnych ludów kolonialnych nie zawsze jest w pełni słuszne i uza­ sadnione . Do bardziej znanych i stosunkowo najlepiej zbadanych zjawisk tego typu na terenie Ameryki Płn. należy „taniec duchów" i peyotyzm. W Ameryce Płd. podobne zjawiska zaobserwowano w naszym stuleciu m.in. u plemion Tukuna, Guaraní i Tupinamba. Pojawiający się tam prorocy przepowiadali nastąpienie ery kataklizmów, w czasie której tubylcy zostaną uwolnieni od Białych. Po jej zakończeniu nastąpić ma nowy „złoty wiek", okres szczęścia i beztroski, charakteryzujący się 1 2 1 R. L i n t o n , Nativistic Movements, „American Anthropologist", t. 45: 1943, s. 230—240. Korzystam z przedruku w: Reader in Comparative Religion. An Anthropological Approach, Evanston—Elmsford 1962, s. 490—492. A. Posern-Zieliński, Melanezyjskie ruchy millenarystyczne jako przykład współczesnych przeobrażeń kulturowych, „Etnografia Polska", t. 11: 1967. 2 20 — E t n o g r a f i a P o l s k ą , t. X I I �306 MIRA POSERN-ZIELINSKA nieustannym przybywaniem z nieznanych kierunków dużych statków załadowanych wieloma upragnionymi towarami, wytworami współczes­ nej cywilizacji europejskiej. Ruchy te są bardzo zbliżone do melanezyjskich tzw. „kultów Kargo", będących w zasadzie zaciemnioną przez religijną ideologię formą walki narodowowyzwoleńczej i przejawem rodzącego się nacjonalizmu. Na pozostałym obszarze Oceanii ruchy religijne o wydźwięku antykolonialnym i niepodległościowym występo­ wały, podobnie jak peyotyzm, w 2 poł. X I X w., a więc w tym okresie, w. k t ó r y m światowy kolonializm doszedł do szczytu swego rozwoju. Zarówno ruchy nowozelandzkie, tahitańskie, jak i hawajskie wymie­ rzone były przeciwko kolonizatorom, którzy w tym właśnie okresie włączali te wyspy w sferę kapitalistycznej produkcji. Na tych więc terenach powstawały rozmaitego rodzaju sekty, często zorganizowane na wzór wojskowy, których dogmatyka stanowiła konglomerat miejsco­ wych wierzeń i idei chrześcijańskich . Największe rozmiary przybrały te ruchy w czarnej Afryce. Tam też miały one najsilniejszy wydźwięk polityczny. Najsławniejszy z nich był tzw. „kinbangizm" w Kongo. Ze względu na swój antykolonialny charakter zapoczątkowały one wiele masowych akcji na rzecz wyzwo­ lenia narodowego, a wielu ich proroków przekształciło się w przywód­ ców późniejszych partii politycznych ''. Do grupy wyżej omawianych zjawisk należy również peyotyzm — przedmiot niniejszych rozważar. Artykuł ma na celu przedstawienie zasadniczych aspektów badań nad peyotyzmem, ze szczególnym uwzglę­ dnieniem tych zagadnień, które w dotychczasowej literaturze nie zna­ lazły ostatecznego rozwiązania. Do tej pory stosunkowo mało uwagi poświęcano związkom, jakie zachodzą między niedawno powstałą religią a sytuacją gospodarczą i społeczno-polityczną północnoamerykańskich Indian. Te właśnie problemy będą przedmiotem szerszego nieco omó­ wienia i próby interpretacji w ramach poniższego opracowania. 3 Najsilniejszy rozwój peyotyzmu, synkretycznej religii indiańsko-chrześcijańskiej, przypada na koniec X I X i początek X X w. Kultem religijnym otoczony jest mały, pozbawiony kolców kaktus, peyote , od 5 3 P. W о г s 1 e y, The trumpet shall sound. A study of Cargo cult in Mela­ nesia, London 1957. Korzystam z wyd. ros., P. U o r s 1 i, Kogda wostrubit trúba. Issliedowanie kultów Kargo w Melanezii, Moskwa 1963. В. I . S z a r i e w s k a j a , Staryje i nowyje rieligii tropiczeskoj i jużnoj Afriki, Moskwa 1964. Peyote (Lophophora williamsii) należy do rodziny kaktusowatych. Rośnie dziko na wzgórzach w dolnym biegu Rio Grande oraz północnych i środkowych 4 5 �KSZTAŁTOWANIE SIĘ R E L I G I I SYNKRETYCZNYCH — PEYOTYZM 307 którego nazwę przejęła sama religia. Zawarte w kaktusie alkaloidy powodują w organizmie ludzkim bardzo skomplikowane fizjologiczne i psychologiczne zaburzenia, od bezsenności począwszy, a na niezwykle barwnych wizjach i halucynacjach skończywszy . Formą oddawania religijnej czci są całonocne nabożeństwa, w czasie których wyznawcy peyotyzmu konsumują kawałki kaktusa. Większość tych peyotowych spotkań ma na celu uzdrawianie poszczególnych osób dzięki leczniczej mocy zawartej w cudownej roślinie oraz gorącym modlitwom zebra­ nych w i e r n y c h . Omawiana religia posiada również od 1918 r. swą 6 7 stanach Meksyku. Najczęściej spotyka się go na suchych, wysoko położonych stepach stanów: Coahuila, Zacatecas, San Luis Potosi, Tamaulipas, Aguascalientes, Queretaro i Jalisco. Peyote przypomina kształtem coś pośredniego między mar­ chwią a rzepą. Większa jego część znajduje się pod ziemią, na powierzchni zaś pozostają jedynie półkulisty czubek. Te reakcje na peyote w y w o ł a n e są składem chemicznym rośliny. Dotych­ czasowe analizy w y k r y ł y w peyocie 9 alkaloidów: anhalin, anhalamin, mescalin, anhalonidyn, anhalonin, lophophorin, pellotin, anhalinin i anhalidin. Spośród wy­ żej wymienionych alkaloidów w peyocie występuje w największych ilościach mescalin. Ten w ł a ś n i e związek w y w o ł u j e kolorowe, niemal kalejdoskopowe wizje. Wrażliwość na kolory u osobnika poddanego działaniu peyotu stopniowo wzmaga się dochodząc do orgii barw, dzięki dużemu wyczuleniu na najmniejsze nawet odchylenia w tonacjach poszczególnych kolorów, których w ogóle zazwyczaj się nie zauważa. Wizje te bardzo często połączone są z sensacjami słuchowymi, a niekiedy czuciowymi i w ę c h o w y m i . c 7 W związku z tym, że peyotyzm północnoamerykański wywodzi swój rodowód z Meksyku, we współczesnej formie rytuału reprezentowanego przez obrzędowość Indian Równin i Prerii znajduje się wiele meksykańskich e l e m e n t ó w kultowych. Proces przejmowania poszczególnych elementów, uzależniony od lokalnego podłoża kulturowego, spowodował stosunkowo dużą różnorodność form rytuałów. Zasad­ niczo wyróżnia się dwa typy — meksykański i równinny. Między obszarem, na którym w y s t ę p u j e rytuał typu meksykańskiego, a obszarem rytuału równinnego znajduje się teren przejściowy — łączący w równej mniej więcej mierze elementy m e k s y k a ń s k i e z równinnymi. Jest to obszar zamieszkały przez Apaczów Mescalero. W rytuale typu meksykańskiego najistotniejszą rolę odgrywa obrzędowa wyprawa po peyote, a następnie uroczyste święto, w którym dominującym elemen­ tem jest taniec. Na obszarze Równin i Prerii ekspedycje peyotowe są raczej spora­ dyczne, a świętą roślinę zdobywa się na ogół drogą zakupu, bardzo często nawet w specjalnych domach handlowych, których właścicielami są Biali. Peyotyzm w Meksyku ma charakter sezonowy, natomiast w Ameryce Północnej nabożeń­ stwa odbywają się regularnie przez cały rok. Uroczystości m e k s y k a ń s k i e ponadto związane są ściśle z polowaniem, uprawą ziemi i zabiegami o deszcz, co nie w y s t ę p u j e zupełnie na Preriach. Tam nabożeństwo związane jest częściej z uzdra­ wianiem chorych. W Meksyku ceremonie odbywają się głównie pod gołym niebem, natomiast na Preriach — w specjalnie w tym celu wzniesionym namiocie — tipi. W nim to uwagę w y z n a w c ó w skupia przede wszystkim ołtarz z ziemi, usypany w kształcie półksiężyca lub podkowy, nie znany zupełnie w Meksyku. Inne są również atrybuty �308 МГНА POSEF.N-ZIELIřTSKA organizację kościelną, znaną pod nazwą — Tubylczy Kościół Amery­ kański (Native American Church), posiadający swe placówki lokalne, stanowe, a także organ centralny kierujący i koordynujący ich dzia­ łalność . Peyotyzm jest jednym z bardzo nielicznych tubylczych ruchów reli­ gijnych, które wywalczyły sobie prawo oficjalnego uznania ich jako religii równorzędnych z innymi. Ta jego aktywność i popularność zwróciła na siebie bardzo szybko uwagę uczonych, którzy począwszy od I I dziesięciolecia X X w. zaczęli przeprowadzać systematyczne badania naukowe tego interesującego, wieloaspektowego zjawiska. Dzisiejsza bibliografia prac traktujących o peyotyzmie obejmuje ponad 1000 pozycji. Podsumowaniem pierw­ szych 20 lat badań były trzy obszerne monografie problemu, które napisali przedstawiciele trzech różnych szkół etnologicznych. Najwcześ­ niejsza praca uczonego berlińskiego, G. Wagnera, reprezentowała meto8 kultowe obszaru prerii. Tam bowiem wprowadzono do rytuału laskę, bęben, grze­ chotkę z tykwy i gwizdek z orlej kości. Niektórzy tylko Indianie m e k s y k a ń s c y używali drewnianego bębna, gdy tymczasem Indianie równinni posługiwali się obciągniętym skórą kotłem, napełnionym częściowo wodą. W Meksyku śpiewa pieśni tylko przywódca, na Preriach zaś każdy uczestnik nabożeństwa. Ś p i e w o m towarzyszy zawsze akompaniament bębna i grzechotki, które krążą w tipi od jednego wyznawcy do drugiego w ściśle ustalonym porządku. Ale obok tych różnic oba obszary reprezentujące różne typy rytualne łączy duża ilość cech wspólnych. S ą to przede wszystkim: odbywające się w nocy uroczystości, uważanie peyotu za fetysz, używanie piór, rytualny krąg, ogień i palenie kadzidła, chrzest, śpiewy, używanie tytoniu podczas nabożeństw, publiczna spowiedź grzechów i rytualne śniadanie składające się z prażonej kukurydzy, słodzonego mięsa i owoców. Międzyplemienny charakter tej organizacji został jeszcze bardziej rozszerzony przez stworzenie międzynarodowej federacji wszystkich odłamów kościelnych peyotyzmu znanej jako „Tubylczy Kościół Amerykański Ameryki Północnej" (Na­ tive American Church of North America). Fundusze tej organizacji pochodzą ze składek członkowskich. Połowa sumy zatrzymywana jest przez miejscową gminę kościelną, drugą zaś część przesyła się do zarządu stanowego. O ż y w o t n y c h spra­ wach kościoła decyduje ogólny zjazd delegatów poszczególnych gmin peyotowych. Zjazd ten odbywa się co roku w ostatni piątek listopada, na ogół w E l Reno, gdzie właśnie w 1918 r. ukonstytuował się Tubylczy Kościół Amerykański. Tam także znajduje się pomieszczenie, w którym obradują peyotyści. Przez całą pozostałą część roku stanowi ono muzeum udostępniane zwiedzającym. Pieczę nad nim roz­ toczyła męska organizacja indiańska nosząca n a z w ę „Wigwam". Tubylczy Kościół Amerykański — ostateczna forma peyotowej organizacji — odegrał dużą rolę w rozprzestrzenianiu peyotyzmu na tereny dotąd nim nie objęte. Gminy peyotowe w poszczególnych stanach U S A w y s y ł a ł y swych „misjonarzy" do nowych regionów, nie znających jeszcze peyotowej ideologii. Tubylczy Kościół Amerykański dążył i w dalszym ciągu czyni usiłowania uczynienia z peyotyzmu uniwersalnej religii obejmującej wszystkich Indian. W swych dążeniach podkreśla międzyplemienny charakter tej religii oraz jego tubylczość, co zostało świadomie zaznaczone nawet w nazwie organizacji kościelnej. 8 �KSZTAŁTOWANIE SIĘ H E L I G I I SYNKRETYCZNYCH — PEYOTYZM 309 9 dologiczne założenia historycznej szkcły b e r l i ń s k i e j . Druga z kolei, W. La Barre'a związana była z amerykańską szkołą etnopsychologiczn ą , trzecia wreszcie, M . Gusindego, została napisana z pozycji k u l turowo-historycznej szkoły wiedeńskiej . Prace Wagnera i Gusindego są niezwykle przydatne dla naszych badań ze względu na stosunkowo największą ilość materiału historycznego (choć nie zawsze właściwie ujętego), którego niemal zupełnie brakuje w pracy La Barre'a. Nie­ mniej i ta ostatnia pozycja oceniana jest bardzo wysoko ze względu na solidnie opracowany materiał źródłowy (osobiste badania terenowe autora) i dzięki temu należy do klasycznych dzieł traktujących o peyotyzmie. La Barre dokonał ponadto oceny całej publikowanej na ten temat literatury i bardzo obszernych nie publikowanych dotychczas materiałów z najnowszych badań terenowych innych specjalistów. Po­ cząwszy od lat czterdziestych X X w. peyotyzm stał się jednym z waż­ niejszych przedmiotów amerykańskich badań antropologicznych. Nowsze publikacje straciły jednak ogólny charakter. Uczeni t y m razem skon­ centrowali się na kilku, ich zdaniem najbardziej interesujących, zagad­ nieniach, a. mianowicie: 1) botanicznej i historycznej identyfikacji peyotu spośród wielu podobnych do niego oszałamiających roślin środ­ kowoamerykańskich, 2) genezie peyotyzmu, 3) przyczynach jego akcep­ tacji oraz kierunkach dyfuzji na terenach Ameryki Północnej, i wresz­ cie 4) problemie synkretyzacji wierzeń staroindiańskich z chrześcijań­ skimi. Ale i te stosunkowo wąskie zagadnienia wybrane z całokształtu problematyki nie zostały do tej pory wszechstronnie opracowane. Ł a ­ two dostrzegalne są dziedziny, na które uczeni amerykańscy w ogóle nie zwrócili uwagi, być może często ze względów natury metodologicz­ nej. Ostatecznie rozwiązano problem botanicznej identyfikacji przed­ miotu religijnej czci — peyotu. W wyniku ożywionej dyskusji między antropologami i etno-botanikami a reprezentantami nauk biologiczno-medycznych ustalono, że przedmiotem peyotowego kultu jest mały kaktus, określony przez botaników jako Lophophora williamsii. 1 0 11 Wielu uczonych swój wysiłek skierowało na prześledzenie wszyst­ kich danych, mogących rzucić światło na pochodzenie peyotyzmu. Wiadomo dziś bezsprzecznie, że religia ta wywodzi się z Meksyku, i to z okresu na długo przed przybyciem Europejczyków na kontynent 9 G. W a g n e r , Entwicklung und Verbreitung des Peyote-Kultes, „Baessler-Archiv", t. 15: 1932. W. L a B a r r e , The Peyote Cult, „Yale University Publications in Anthro­ pology", t. 19: London 1938. M. G u s i n d e, Der Peyote Kult. Entstehung und Verbreitung, [w:] Sankt Gabriel Studien. Festschrift zum 50-Jdhrigen Bestandsjubildum des Missionshauses St. Gabriel, Wien 1939. 10 11 �310 MIRA POSERN-ZIELINSKA amerykański. Współczesna nauka nie jest jednak do tej pory w stanie określić wieku kultu meksykańskiego, a t y m bardziej niemożliwe jest ustalenie okresu, na który przypada wyłącznie pozakultowe stosowanie peyotu. Istnienie takiego okresu sugerują pierwsi kronikarze i obser­ watorzy hiszpańscy, którzy obok opisów rytualnego stosowania tej rośliny wskazują na fakt używania jej w celach przepowiadania przy­ szłości, losów prowadzonej wojny, zaspokojenia głodu i pragnienia, dokonywania czarów, leczenia ran i najrozmaitszych innych schorzeń. Wybitny botanik Schultes datuje początkowe stosowanie Lophophory williamsii już jako religijnego sakramentu, w oparciu o informacje zawarte w pracy Sahaguna na I I I w. p.n.e. Datowanie to jest jak dotąd chyba najbardziej śmiałe i żaden inny uczony nie potwierdził powyższej tezy. Najbardziej kontrowersyjne zdania wywołał problem dyfuzji peyotyzmu na obszar Stanów Zjednoczonych, przy czym skoncentrowano się głównie na zagadnieniu, kiedy i jakie plemiona stopniowo przej­ mowały nową ideologię religijną i jaki był wkład ich własnych treści kulturowych do peyotyzmu. Znacznie mniej interesowano się przyczy­ nami tak spontanicznego rozprzestrzeniania się nowej religii, ogarnia­ jącej w bardzo krótkim przecież czasie olbrzymie połacie Stanów Zjednoczonych i południową część Kanady. I dlatego warto bliżej za­ poznać się z ekonomiczną, społeczną i polityczną sytuacją Indian w okresie nasilania się kontaktów z grupą białych kolonistów, kiedy to amerykańscy tubylcy zaczęli przejmować nową ideologię stając się jej zagorzałymi zwolennikami. W wyniku tych stałych kontaktów zaczęły przebiegać w społecznościach indiańskich procesy akulturacyjne, z któ­ r y m i peyotyzm był ściśle związany i niejako stanowił ich produkt. Akulturacja jednak, wskutek różnych zmiennych determinujących jej przebieg na różnych obszarach Ameryki Północnej, nie miała jedno­ litego charakteru. Ta wielotorowość i różnorodność zmian kulturowych wpłynęła również na fakt akceptacji nowego kompleksu religijnego oraz jego dyfuzji. Toteż wydaje się konieczne przedstawienie tego problemu w aspekcie zmian akulturacyjnych, uwypuklając w szczególności te wszystkie ich determinanty, które odegrały również znaczną rolę w przyjmowaniu i popularyzowaniu nowej religii. Jednym z najistotniejszych czynników powodujących poważne zmia­ ny w zakresie tradycyjnych systemów społeczno-kulturowych wskutek sytuacji kontaktowej jest zmiana warunków środowiskowych. Element ten odegrał zasadniczą rolę także w przypadku peyotyzmu. W wyniku 1 2 1 2 dicine, R. E . S c h u l t e s , The Appeal of peyote (Lophophora „American Anthropologist", t. 40: 1938, s. 698—715. williamsii) as a me­ �KSZTAŁTOWANIE SIĘ R E L I G I I S Y N K R E T Y C Z N Y C H — PEYOTYZM 311 kolonizacji Ameryki Północnej ludność indiańska zmuszona była zmie­ niać wielokrotnie swe siedziby i typ gospodarki. Wpływało to destruk­ cyjnie na tradycyjną kulturę, stosunki społeczne i zespół wierzeń reli­ gijnych. I tak np. przybyli w X V I I w. angielscy i francuscy osadnicy wyparli plemiona wschodnie za Missisipi, w głąb suchych, mało uro­ dzajnych równin, gdzie Indianie nie mogli uprawiać ziemi i z koniecz­ ności musieli zmienić swój typ gospodarki, zajmując się teraz głównie myślistwem. Najsilniejszą dezorganizację kulturową przeżyły preryjne plemiona koczujących łowców bizona. Z warunkami ich egzy­ stencji silnie związane były formy organizacji społecznych oraz cały kompleks religijnych obrzędów, zabiegów magicznych i mitów. W 2 poł. X I X w. w kulturze tej nastąpił silny kryzys w wyniku wytrzebienia bizona —• głównego zwierzęcia łownego oraz akcji umieszczania Indian w rezerwatach. W życiu gospodarczym Indian Równin i Prerii, opartym teraz głównie na uprawie ziemi, zaszły tak dalekie zmiany, że po­ ciągnęły one za sobą również generalne zmiany w zakresie życia spo­ łecznego i wierzeń religijnych . 13 W okresie koczowniczego myślistwa jednostką polityczną było plemię. Masowe wyniszczenie Indian, nędza, zależność polityczna z jed­ nej strony, a z drugiej rozłam w obrębie poszczególnych plemion, wywołany świadomie przez amerykańską administrację poprzez w y ­ chowywanie młodej generacji w indiańskich internatach szkolnych w celu oderwania jej od rodzimych tradycji, spowodowały załamanie się jedności plemiennej. W wyniku działania tych czynników plemię miało znaczenie na ogół tylko nominalne. W związku z tą sytuacją zaczął wykształcać się zupełnie nowy typ świadomości przyjmującej wielokrotnie charakter świadomości rasowej. Świadomość ta, zwana pan-indianizmem przygotowała grunt pod przyswojenie religii, której pochodzenie i rozwój były związane ze światem indiańskim. Dobrze już wykształcona świadomość rasowa zadecydowała o tym, że peyotyzm w swym rozwoju na terenie USA i później Kanady przyjął charakter religii międzyplemiennej. Jej społeczne i polityczne znaczenie leży w tym, że stała się manifestacją nowej sytuacji, w jakiej znaleźli się wszyscy Indianie, manifestacją nowego sposobu akceptacji życia . 14 W nowych warunkach socjo-ekonomicznych przestały również funk­ cjonować dawne wierzenia religijne. W sytuacji religijnego kryzysu znacznie łatwiej było peyotyzmowi zająć miejsce starej ideologii, t y m bardziej że w przypadku społeczności Indian Prerii stanowiących syS. A. T o k a r i e w , Istoriko-etnograjiczieskije oblasti koriennogo nasielienija Amieriki, [w:] Narody Mira, t. 1: Narody Amieriki, Moskwa 1959, s. 57—59. " W a g n e r , op. cit., s. 83—84; L a B a r r e , op. cit., s. 93, 113; G u s i n d e, op. cit., s. 476—477. 1 3 �MIHA 312 POSERN-ZIELINSKA stemy „sztywne", stosunkowo silnie zintegrowane, tzw. próg tolerancji na zmiany pozwalał jeszcze na przyjęcie peyotyzmu, będącego konglo­ meratem dawnych religijnych koncepcji indiańskich i nowych, chrześci­ jańskich modyfikacji. Grupy te zdecydowanie odrzucały natomiast możliwość akceptacji chrześcijaństwa w jakiejkolwiek oryginalnej jego odmianie. Dlatego też w obliczu całkowitej dezorganizacji religijnej pod w p ł y w e m coraz intensywniejszych zmian w zakresie życia społeczno-ekonomicznego, przyjęcie peyotyzmu stanowiło doskonałe w y j ­ ście dla Indian Prerii. Stawiając bowiem opór procesom przystoso­ wawczym, t y m bardziej ulegali kulturowemu kryzysowi. Jedną z możli­ wych dróg wyjścia z tej sytuacji było zastosowanie półśrodków, do jakich w zakresie ideologii zaliczyć można niewątpliwie peyotyzm. Znacznie mniejszą popularnością cieszył . się on wśród plemion wschodnich i południowo-wschodnich. Reprezentowały one tzw. k u l t u ­ rę „giętką", co zdecydowanie odbiło się na tempie społecznego roz­ padu. Np. Indianie przesiedleni w 1832 r. znad Atlantyku do dzisiejszej Oklahomy — Krikowie, Czoktawowie, Czikasawowie, Czirokowie i Se­ minole, wchodzący w skład tzw. „Pięciu Cywilizowanych Plemion" przyjęli częściowo już w początkowym okresie kontaktów z europej­ skimi osadnikami chrześcijaństwo i przystosowali się do cywilizacji europejskiej w dość szerokim zakresie . Stąd też późniejszy rozpad ich wierzeń religijnych i życia społecznego nie był połączony z tak wielkim kryzysem, jaki przeżywali Indianie Równin i Prerii. Sytuacja ta w y ­ nikała nie tylko z faktu, że wyżej omawiane grupy Indian z łatwością i bez zbytnich konfliktów wewnętrznych adaptowały zmiany, wykazu­ jąc przy t y m stosunkowo dużą giętkość i tolerancję wobec elementów obcej i m kultury. Zależna ona była również od typu gospodarki, jaką reprezentowali Indianie wchodzący w skład grupy „Pięciu". Zawsze bowiem byli oni osiadłymi rolnikami i takimi pozostali również w re­ zerwatach. Zatem po ciężkiej wędrówce przesiedleńczej mogli na no­ wych terenach kontynuować swoją tradycyjną kulturę, choćby w za­ kresie gospodarki. Plemiona te musiały dostosować się do nowych warunków środowiskowych, ale nie do nowych form ekonomiki. Nic więc dziwnego, że grupa ta, największa pod względem liczebności (po­ nad 100 tys.), mimo że znajdowała się w samym centrum obszaru objętego peyotyzmem, niemal zupełnie go nie przyjęła . 15 16 Z licznych przekazów pierwszych badaczy peyotyzmu wynika, iż pionierami nowego kultu byli na ogół Indianie młodzi, którzy z róż1 5 Zachowali ponadto swe dawne organizacje administrację. Zorganizowali parlament na wzór W a g n e r , op. cit., s. 81—82. W a g n e r , op. cit., s. 85. 16 społeczne. Posiadali własną parlamentu amerykańskiego. �KSZTAŁTOWANIE SIĘ R E L I G I I SYNKLITYCZNYCH — PEYOTYZM 313 nych względów nie byli już ściśle związani z tradycyjnymi kulturami swych plemion. Oni to w pierwszym rzędzie ulegli kryzysowi, byli więc najbardziej podatni na to, co nowe. Ponadto przyjęty peyotyzm dawał młodszej generacji możność społecznego awansu i uznania. Młody czło­ wiek miał wielkie szanse stać się przywódcą kultu, zyskując przez to prestiż w oczach pozostałych współwyznawców. Peyotyzm więc za­ pewniał mu awans, którego tak łatwo nie osiągnąłby nawet w warun­ kach istnienia dawnej tradycyjnej kultury. Ponadto z całym swym bogatym ceremoniałem bardziej odpowiadał indiańskiej tradycji niż np. obrzędowość protestancka . Starsza generacja oczywiście przeciwsta­ wiała się tym nowym tendencjom i za wszelką cenę starała się utrzy­ mać kulturę tradycyjną. Stąd też wynikało wiele konfliktów w obrębie poszczególnych plemion, co jeszcze bardziej pogłębiało kulturowy k r y ­ zys . Jakkolwiek ten ostatni wniosek wydawałby się sprzeczny z w y ­ żej przedstawionym twierdzeniem, iż peyotyzm był t y m czynnikiem, który łagodził kryzys kulturowy, to kontrowersja ta jest tylko po­ zorna. Nowa ideologia doprowadziła do rozłamu jedności plemiennej, różniąc ze sobą poszczególne generacje. W opozycji stanęło pokolenie najstarsze, utrzymujące dotąd w przeważającej mierze władzę w swych rękach. Nie odczuwało ono w zasadzie kulturowego kryzysu, żyjąc mimo zmienionych warunków, w zamkniętym święcie przeszłości. Kultywując tradycyjne wzory w zakresie wierzeń grupa ta starała odgrodzić się od wszelkich ideologicznych innowacji. Po stronie peyotyzmu natomiast opowiedziały się dwie generacje, a mianowicie — średnia i najmłodsza, które z racji swego aktywnego zaangażowania w sprawy plemienia najdotkliwiej odczuwały kulturową dezorganizację i dla tej właśnie części indiańskich społeczności peyotyzm stał się jedną z możliwości uzyskania duchowej równowagi. Tak więc peyotyzm z jednej strony burzył dotychczasową strukturę społeczną plemienia, z drugiej zaś był czynnikiem pozytywnym, pozwalającym pozostałej większości uzyskać ideologiczną stabilizację. 17 1S W wyniku ciągłych kontaktów grup indiańskich z Białymi nastąpiło zachwianie równowagi wewnętrznej, co z kolei umożliwiło wyłamanie się z rygorystycznego dotąd systemu społecznej kontroli jednostek skłonnych w nowej sytuacji uzyskać wyższą pozycję w układzie stratyfikacyjnym. Zatem głębokie przemiany w zakresie oddziafywania 1 7 Na obszarze, który opanował peyotyzm, działały na ogół misje protestanckie. Ich purytanizm odtrącał Indian,, toteż woleli zwrócić się ku nowej ideologii połą­ czonej z ciekawą, bogatą obrzędowością, która nie była obca tradycyjnej kulturze, a równocześnie dostosowała się do nowych w a r u n k ó w adaptując pewne elementy chrześcijańskie. i i W a g n e r , op. cit., s. 80. �314 MIRA POSERN-ZIELINSKA mechanizmów samokorygujących, a co za t y m idzie także załamanie się w.w. stanu równowagi, pozwoliły na skuteczne oddziaływanie w p ł y ­ wów zewnętrznych, co w naszym przypadku przejawiło się w przyjęciu peyotyzmu — religii znacznie lepiej funkcjonującej w nowej rzeczy­ wistości niż pozbawione całej swej kulturowej bazy stare kulty ple­ mienne. Jak z powyższych rozważań wynika, przyczyny przejmowania przez Indian peyotowej ideologii religijnej wiązały się ściśle z ich sytuacją polityczną, społeczną, ekonomiczną i kulturową powstałą w wyniku europejskiej kolonizacji. Konieczność zmiany środowiska geograficznego i typu gospodarki, przy coraz bardziej obniżającym się standarcie ży­ ciowym, spowodowała załamanie się dawnych wartości i wzorów k u l t u ­ rowych. W tej sytuacji zaistniały warunki sprzyjające powstaniu takiej religii, która stanowiła pomost między niefunkcjonującą już kulturą tradycyjną a niezrozumiałą jeszcze cywilizacją europejską. Ta nowa religia, spełniająca w dużym stopniu nadzieje swych wyznawców, była w pełni zależna od stopnia w.w. przemian. I m zmiany te były w danej grupie większe, t y m większą popularność zdobywała sobie tam nowa ideologia, t y m hardziej pobudzała aktywność swych wyznawców, którzy stawali się jej gorliwymi propagatorami, a ponadto wprowadzali do niej ciągłe modyfikacje zmieniając nieustannie jej oblicze. Największy odsetek wyznawców peyotyzmu rekrutował się z tych plemion, które najdotkliwiej odczuły skutki europejskiej kolonizacji. W momencie jed­ nak znacznej poprawy ich sytuacji ekonomicznej liczba zwolenników stopniowo zmniejszała się. Takie zjawisko miało np. miejsce wśród Mandanów. W 1953 r. zaczęto jednak budować na terenie ich rezerwatu zaporę w celu stworzenia olbrzymiego zbiornika wody po obu stronach rzeki Missouri. Dla Indian zamieszkujących te tereny oznaczało to za­ lanie ich najbardziej urodzajnych gruntów. Mandanów usunięto z żyznej doliny rzecznej, w której przez ostatnie 70 lat (od 1883 r.) zdołali przy­ swoić sobie nowy typ gospodarki polegający na uprawie ziemi. Prze­ niesiono ich teraz na tereny wyżynne, suche, nie nadające się do upra­ w y . W t y m to okresie zauważa się znów odrodzenie peyotyzmu i zwró­ cenie się k u niemu znacznie większej ilości Indian niż miało to miejsce jeszcze na krótko przed ich t r a n s l o k a c j ą . Podobne zjawisko zaobserwowano u Nawahów. Peyotyzm zdobył tam znów znaczenie w wyniku przymusowej redukcji stad owiec i k o n i . 19 20 Amerykańscy antropologowie mało uwagi poświęcali w swych bada­ niach związkom zachodzącym między zmianami polityczno-ekonomicz19 E . M. В r u n e r, Mandan, [w:] Perspectives in American Change, Chicara 1961, s. 187, 190—191. E . Z. V o g t , Navaho [w:] ibidem, s. 278—281, 317. 20 Indian Culture �KSZTAŁTOWANIE SIĘ R E L I G I I SYNKRETYCZNYCH — PEYOTYZM 315 nymi i społeczno-kulturowymi a akceptacją i żywiołowym rozprze­ strzenianiem się peyotyzmu. Problem ten zauważył natomiast A. Kroe­ ber, który w związku z t y m postawił tezę, iż ludy dotknięte społecz­ nym rozpadem i kulturową degradacją skłonne są przyjąć szybko nowe religie, zwłaszcza takie, które obiecują im cudowny nawrót do pier­ wotnego sposobu życia i tradycji przodków . Przeciwko teorii tej w y ­ stąpiło z ostrą krytyką wielu badaczy, wg których rzeczywiste przy­ czyny akceptacji, a następnie dyfuzji peyotowej religii tkwią w zupeł­ nie innych zjawiskach. Jedni widzą je w specyficznych właściwościach rośliny (wywoływanie wizji), inni — w opinii określającej ten kaktus jako cudowny środek leczniczy: La Barre natomiast, i nie tylko on, docenia znaczenie obu tych czynników w procesie przyjmowania peyo­ tyzmu i stanowisko to wydaje się jak najbardziej s ł u s z n e . Wizje bowiem odgrywały w tradycyjnej kulturze Indian Prerii niezwykle ważną rolę. Podczas inicjacji lub przygotowań wojennych starano się uzyskać halucynacje wzrokowe za wszelką cenę, nawet za cenę tortu­ rowania się lub długotrwałych postów. Uzyskanie ich było warunkiem koniecznym do zdobycia sobie ducha opiekuńczego. O znaczeniu tej potrzeby świadczy fakt istnienia nawet swego rodzaju „handlu" wizja­ mi. Wymiana odbywała się między tymi, którzy pomimo usilnych starań ich nie mieli, a tymi, którzy mieli je w nadmiarze . 2L 22 23 T y m wszystkim kłopotom i trudnościom z pewnością zapobiegał całkowicie peyote. Udostępnił on bowiem wizje i zarazem obcowanie z siłami nadprzyrodzonymi bez odwoływania się do postów, długich przygotowań, czy nawet samotortur. Zdolność wywoływania wizji przez peyote można bezsprzecznie uznać za jeden z czynników przemawiających za akceptacją peyotyzmu, t y m bardziej że największą swą popularność osiągnął on na obszarach, gdzie pogoń za wizjami w czasach przed kolonizacją przybierała znaczne nawet rozmiary, jak np. u Indian Prerii. Natomiast plemiona z grupy Pueblo, nie ubiegające się nigdy o tego typu przeżycia, nie zaakceptowały również i peyotyzmu. Faktu tego nie można jednak uważać za czynnik A. L . K r o e b e r , The Arapaho, „American Museum of Natural History", t. 18: New York 1907. W. L a B a r r e , Twenty Years of Peyote Studies, „Current Anthropology", t. 1, nr 1: 1960, s. 52. К. В e r i n g e r, Der Meskalinsrausch, seine Geschichte und Erscheinungsweise, „Monographien aus dem Gesamtgebiete der Neurologie und Psychiatrie", t. 49: Berlin 1927, s. 14; H. E . D r i v e r , Indians of North America, Chicago 1961, s. 101; R. B e n e d i c t , Wzory kultury (Patterns of Culture), Warszawa 1966, s. 149—163; W. L a B a r r e , Note on Richard Schultes, „The Appeal of Peyote", „American Anthropologist", t. 41: 1939, s. 340—341. 21 2 2 23 �316 MIRA POSERN-ZIELINSKA jedyny. Należy bowiem pamiętać, że w długotrwałym okresie kolonizacji hiszpańskiej, a później amerykańskiej, Indianie Pueblo pozostawali stale na zajmowanych dotąd przez siebie terenach. Podstawę gospodarki w dalszym ciągu stanowiła kopieniacza uprawa ziemi, choć wzbogacona 0 pewne umiejętności — głównie w zakresie uprawy nowych roślin, stosowania systemu nawadniającego oraz hodowli przywiezionych przez Europejczyków zwierząt. Kultura Pueblo nie zmieniła więc w zasadzie swego dotychczasowego charakteru, nie było zatem potrzeby szukania nowych rozwiązań w zakresie wyobrażeń religijnych. Niebezpodstawny jest również pogląd, iż na rzecz przyjęcia peyo­ tyzmu wpłynęła sława peyotu jako rośliny leczniczej . Rośliny tego typu cieszyły się wśród Indian szczególną czcią, a przecież Lophophora williamsii słynęła jako niezwykle skuteczny lek o wszechstronnym za­ stosowaniu. Jeszcze współcześnie dla wielu z nich pojęcie medycyny równoznaczne jest z peyotem. W mniemaniu Indian leczył on najsprzeczniejsze przypadłości. Z jednej strony usuwał impotencję płciową, z d r u ­ giej zaś działał hamująco na zbyt silny popęd seksualny. Pomagał mno­ żeniu potomstwa, ale równocześnie był środkiem zapobiegającym nie­ pożądanej ciąży. Uspokajał zdenerwowanych, ale skutecznie też działał na apatię. Nic więc dziwnego, że te jego wszechstronne właściwości skłoniły ludzi do oddawania rnu nawet czci boskiej. La Barre łączy „leczniczą moc" peyotu z właściwością wywoływania wizji. Jest przekonany, że gdyby nie ta właściwość, wielce wątpliwe byłoby, czy nowi wyznawcy tak szybko uwierzyliby w jego terapeu­ tyczne działanie . Zatem pierwotną przyczyną akceptacji kultu peyotu są barwne, kalejdoskopowe wizje i stan oszołomienia, natomiast domnie­ mane właściwości lecznicze można traktować jako zjawisko wtórne. Niemniej jednak i tego drugiego czynnika nie należy lekceważyć, z pierwszych bowiem badań nad peyotysmem ( X I X w.) wynika, że przy­ czyną jego popularności, a co za t y m idzie ekspansji na tereny USA, były przede wszystkim właściwości lecznicze. Wizje utwierdzały Indian w przekonaniu, iż kaktus ten jest cudowną rośliną o nadprzyrodzonych właściwościach, natomiast jego terapeutyczne zdolności stanowiły naj­ lepszy dowód świadczący o faktycznej inkarnacji w peyocie nadnatu­ ralnych sił. Zatern oba te czynniki, nierozerwalnie ze sobą splecione 1 wzajemnie się uzupełniające, zapewniły roślinie w tamtych specyficz­ nych warunkach historycznych ogromną karierę. Rozpatrując przyczyny powszechnej akceptacji peyotyzmu nie można również pominąć faktu, iż w okresie najsilniejszej jego ekspansji Indianie 24 25 24 2 5 S c h u l t e s, op. cit. L a B a r r e , Twenty..., s. 52. �КС Z T A L T O WAIT IK S I Ę R E L I G I I S Y N K E E T Y C Z r í Y C H — PEYOTYZM 317 północnoamerykańscy zakończyli etap zbrojnej walki wyzwoleńczej. J u ż w pierwszym okresie kolonizacji obszarów Ameryki Północnej przez Europejczyków Indianie podjęli z nimi walkę zbrojną, organizując liczne powstania, które z nielicznymi tylko wyjątkami kończyły się niepowo­ dzeniem. Przyczyna tych klęsk leżała w politycznym i kulturowym roz­ biciu plemion podejmujących pojedynczo nieskoordynowaną walkę. W tej sytuacji zaistniała potrzeba wykształcenia jednej, wspólnej płaszczyzny porozumienia, która utorowałaby drogę do połączenia się rozmaitych grup indiańskich zróżnicowanych nie tylko językowo, ale i kulturowo. T y m wspólnym niejako mianownikiem okazała się ponadplemienna idea walki wyzwoleńczej, która stopniowo zaczęła przybierać zabarwienie religijne, stając się później punktem wyjścia dla nowych, ogólnoindiańskich religii. W związku z taką tendencją zaczynali pojawiać się po­ cząwszy od X V I I I w. liczni prorocy, którzy obok haseł o charakterze religijnym nawoływali do stworzenia jednego związku łączącego wszyst­ kie plemiona indiańskie i wzywali swych współplemieńców do powrotu do tradycyjnego stylu życia, do odrzucenia wszystkiego, co przyjęli od białych przybyszów. Wezwania tego typu cieszyły się dużą popularnością wśród amerykańskich tubylców i rozprzestrzeniały szybko od plemienia do plemienia. Pierwszym z wodzów, który już w X V I I I w. wykorzystał tego rodzaju ideologię, był Pontiac, członek algonkińskiego plemienia O t t a w a . Ten nowy, ideologiczny aspekt walki zbrojnej od tej pory bywał skwapliwie wykorzystywany w następnych powstaniach. Ich przy­ wódcy starali się nawet ułatwiać działalność poszczególnym prorokom, by na bazie jednej ponadplemiennej ideologii pozyskać sobie możliwie jak największą liczbę grup indiańskich i w ten sposób, łącząc swe siły, doprowadzić do zwycięstwa nad kolonizatorami. 26 Wiek X I X był ostatnim stuleciem zbrojnej walki wyzwoleńczej Indian. W t y m okresie kolonizacja europejska osiągnęła największe roz­ miary. Ilość białych osadników gwałtownie wzrastała, powodując t y m samym coraz większe kurczenie się terytoriów indiańskich. Nic więc dziwnego, że również w t y m czasie miały miejsce masowe wystąpienia zbrojne, które ze względu na swój żywiołowy i lokalny charakter na ogół kończyły się klęską. Nadzieja na uwolnienie od ciemiężców przy­ brała w t y m stuleciu zapoczątkowaną już w ubiegłym wieku formę 2 6 C . T h o m a s , Pontiac, [w:] Handbook of American Indians north of Mexico, „Smithsonian Institution. Bureau of American Ethnology", t. 30: 1910, cz. 2, s. 280; J . M о о п e у, The Ghost Dance Religion and the Sioux Outbreak of 1890, [w:] 24th Annual Report of the Bureau of Ethnology to the secretary of the Smithsonian Institution, t. 2, Washington 1896, s. 662—670; S. G r z y b o w s k i , Tomahawki i muszkiety. Z dziejów Ameryki Północnej XV—XVIII w., Warszawa 1965, s. 206—207. ł �MIRA 318 POSERN-ZIELINSKA religijnych, proroczych ruchów, które dążyły do zerwania ze wszystkim, co przyniósł biały człowiek. Największe, a zarazem ostatnie, było powstanie Dakotów związane z religijnym ruchem, tzw. „tańca duchów". Założycielem jego był prorok Wovoka z kalifornijskiego plemienia Pajute. Nie znalazł on jednak zwo­ lenników wśród swoich ziomków. Ideologię stworzoną przez Wovoke przyjęły natomiast pozostałe plemiona północnoamerykańskie i wkrótce objęła ona niemal wszystkie rezerwaty Stanów Zjednoczonych. „Taniec duchów" jako pierwszy wśród ruchów tego typu przybrał formę religii. Stanowił więc następne ogniwo w ewolucji form walki z Białymi, bezpośrednio wyprzedzające peyotyzm. Równocześnie za­ adaptował pewne, choć nieliczne jeszcze elementy chrześcijańskie, jak np. ideę Mesjasza, który zbawi Indian. Jedynie u Dakotów ruch ten przybrał formę zbrojnego powstania. Jednakże klęska Indian pod Wounded Knee w 1890 r. zakończyła jednocześnie i ostatnie w historii powstanie, i religię „tańca duchów" . Po upadku tego ruchu zaczyna gwałtownie rozprzestrzeniać się peyo­ tyzm. Jest to ostatnie ogniwo walki o niezależność Indian. Peyotyzm ogarnął prawie te same obszary co „taniec duchów", a wielu dawnych „proroków" tego ostatniego stało się gorliwymi propagatorami nowej religii. Po t y l u poniesionych klęskach północnoamerykańscy tubylcy wyrzekli się wszelkich doczesnych aspiracji, przyjmując bierną postawę wobec istniejącej rzeczywistości i nie podejmując więcej walki ze światem Bia­ łych. Oczywiście, w dalszym ciągu potępiali wszystko, co nie miało bez­ pośredniego związku z kulturą indiańską, ale ten negatywny stosunek nie miał już charakteru aktywnego. Wojownicze niegdyś plemiona za­ sklepiły się w swej rezygnacji i biernej akceptacji otaczającego ich świata. Jedyną ucieczkę od rzeczywistości znalazły w peyotowych wizjach. Powstanie więc peyotyzmu, tragicznego w swej bierności ruchu reli­ gijnego, ma głębokie uzasadnienie w całym okresie kolonizacji Ameryki 21 2 7 M o o n ey, op. cit., s. 641—1136; J . M o o n e y , Ghost Dance, [w:] Handbook of American Indians north of Mexico, ..Smithsonian Institution. Bureau of Ame­ rican Ethnology", t. 30: 1907, cz. 1, s. 491—492; G u s i n d e, op. cit., s. 475, 477— •—479; D r i v e r , op. cit., s. 102; T. J . J u t z, Bunty indyjskie w Ameryce Pół­ nocnej roku 1891, „Missye Katolickie", K r a k ó w 1892, s. 19—20; I . A. Z o 1 o t ar i e w s k a j a , Miesto indiejciew w obszczestwiennoj i kulturnoj żizni SSzA, [w:] Kultura indiejciew. Wkład koriennogo nasielienija Amieriki w mirowuju kulturu, Moskwa 1963, s. 288—327; B. B a r b e r , A Socio-cultural Interpretation of the Peyote-Cult, „American Anthropologist", t. 43: 1941, s. 673—675. Korzystałam z przedruku w: Religion, Society and the Individual. An Introduction to the So­ ciology of Religion, New York 1967, s. 497. �KSZTAŁTOWANIE SIĘ R E L I G I I SYNKRETYCZNYCH — PEYOTYZM 319 Północnej, lecz bezpośrednie przyczyny jego rozwoju tkwią w X I X w. — okresie największych prześladowań Indian. Dlatego też dla badacza peyo­ tyzmu nie mogą pozostać obojętne pewne fakty historyczne, które zade­ cydowały o istnieniu tej religii lub wręcz ją poprzedzały, tak iż stanowiła ona ich konsekwentne następstwo. Okres kolonizacji przyniósł Indianom działalność chrześcijańskich misjonarzy, którzy zaczęli głosić nową doktrynę religijną. W wyniku silnej akcji chrystianizacyjnej nałożyły się na stare obrzędy religijne — nowe, narzucone przez religię zdobywców, co w sumie dało interesujący bardzo konglomerat, który różnił się jednak zasadniczo od jakiejkolwiek religii staroindiańskiej i odbiegał równocześnie od rozmaitych form chrześcijaństwa. Wynikiem tych synkretyzacyjnych procesów był rów­ nież peyotyzm. Jako tego typu religia powstał on w wyniku dążeń Indian do stwo­ rzenia takiego systemu, który odpowiadałby poziomem religii Białych, ale równocześnie stanowiłby dorobek wyłącznie indiański. W związku z tym peyotyzm jest w mniemaniu krajowców indiańską wersją chrze­ ścijaństwa. Zdają sobie oni jasno sprawę z tego, że wiele zaczerpnęli z religii Białych, którą jednak przetworzyli i przystosowali do własnych potrzeb kulturowych i psychicznych. Ze szczegółowej analizy współ­ czesnego peyotyzmu — nie mieszczącej się w ramach niniejszego opraco­ wania — wynika, iż Indianie zaadaptowali z pewnymi modyfikacjami teologię, etykę i eschatologię chrześcijańską, które dzięki tym modyfika­ cjom zbliżyły się bardziej do tradycyjnych elementów indiańskiej k u l ­ tury. Peyotyzm potrafił wykrystalizować pewną ilość starych koncepcji religijnych, które w połączeniu z nową, chrześcijańską interpretacją sta­ nowiły doskonałą konkurencję dla wpływu misji chrześcijańskich, stara­ jących się coraz bardziej przyciągać młodą generację. Przeciwwagę dla akcji misyjnych tworzyli przywódcy i najbardziej aktywni zwolennicy peyotyzmu, którzy chcąc utrzymać młodzież indiańską z dala od tych wpływów wybrali drogę kompromisową polegającą na zaadaptowaniu i przystosowaniu pewnych elementów chrześcijaństwa religii, która sta­ nowiła dla młodzieży dużą atrakcję . 28 Wielu badaczy krytycznie odnosiło się do określania peyotyzmu jako religii synkretycznej. Niektórzy z nich uważali, iż ma on zasadniczo charakter tubylczy, a zawarte w nim pewne elementy chrześcijańskie 2 3 J . S. S1 o t к i n, The Peyote Way, [w:] Reader in Comparative Religion. An Anthropological Approach, Evanston—Elmsford, 1962, s. 64—70; A. Skinner, Societes of the Iowa, ,.Anthropological Papers of the Natural History", t. 11: 1915, s. 693—694; M. К. О p i e r , The Southern Ute of Colorado, [w:] Acculturation in Seven American Indian Tribes, New York—London 1940, s. 193; W a g n e r , op. cit., s. 133. �MIRA 320 POSEEN-ZIELIN3KA są niczym innym, jak wtórnymi, i to bardzo przypadkowymi naleciało­ ściami stosunkowo świeżej d a t y . Inni jeszcze zupełnie nie zwracali uwagi na procesy synkretyzacyjne, nie dostrzegając w badanym przez siebie zjawisku elementów obcych indiańskiej kulturze i tradycji . Naj­ bardziej zagorzałym zwolennikiem tezy o synkretycznym charakterze peyotowej religii był O. C. Stewart. Twierdził on, że wszystkie odmiany peyotowej obrzędowości na północ od Rio Grande zawierają elementy chrześcijańskiej teologii i rytuału połączone z elementami tubylczymi . Należy sobie jednak zdawać sprawę z tego, że wpływy chrześcijańskie nie są jednakowe u wszystkich plemion indiańskich wyznających peyo­ tyzm. U niektórych zaznaczyły się silniej, u innych są niekiedy słabo dostrzegalne. I to właśnie w głównej mierze stało się przyczyną scepty­ cyzmu większości uczonych odnośnie do problemu — czy peyotyzm jest religią synkretyczną, czy opartą wyłącznie o tradycje tubylcze. Najistot­ niejsza w t y m względzie wydaje się jednak opinia o religii samych jej wyznawców, którzy uważają ją jednak za własną wersję czy odmianę chrześcijaństwa. Jakkolwiek by uczeni interpretowali poszczególne czyn­ ności i atrybuty kultowe, czy to widząc w nich w p ł y w y chrześcijańskiej doktryny i kultu, czy też przywrócone na nowo do życia zapomniane już elementy dawnych wierzeń, niezmieniony pozostanie jednak fakt świadomych dążeń samych Indian w kierunku takiego zmodyfikowania swej religii, by niczym nie ustępowała chrześcijaństwu, religii związanej z Europejczykami, grupą, która z jednej strony stanowiła przedmiot nienawiści i pogardy, z drugiej jednak reprezentowała ten poziom k u l ­ tury, do którego Indianie pragnęliby podnieść swoją własną. Świadomość niższości własnych wzorów kulturowych, połączona z podziwem dla do­ minującej kulturowo grupy Amerykanów, stworzyła sytuację sprzyjającą przejmowaniu pewnych, wyselekcjonowanych elementów chrześcijań­ skich, w dużej mierze zbliżonych czy to formą, czy — rzadziej — treścią do określonych elementów wierzeń staroindiańskich. 29 30 31 2 9 G . S p i n d 1 e r, Psychological aspects of Menomini peyotism. Paper read at the Annual Meeting of Western States Branch, „American Anthropological Association", Eugene, Ore. 1951; P. R a d i n, Crashing Thunder, New Y o r k 1926; t e n ż e , The Winnebago Tribe, [w:] 37"* Annual Report of the Bureau of American Ethnology, Washington 1923; V. P e t r u l l o , The diabolic root: A study of peyo­ tism, the new Indian religion among the Delawares, Philadelphia 1934; L a B a r r e , The peyote cult; t e n ż e , Twenty... M. К. О p 1 e r, The character and history of the Southern Ute peyote rite, „American Anthropologist", t. 42: 1940, s. 463—478; t e n ż e , Fact and fancy in Ute peyotism, „American Anthropologist", t. 44: 1942, s. 151—159. О. C. S t e w a r t , Ute Peyotism. A study of cultural complex, „University of Colorado Studies. Series in Anthropology", t. 1: Boulder, Colorado 1948, s. 1—2, 32—33. 30 31 �KSZTAŁTOWANIE SIĘ R E L I G I I SYNKRETYCZNYCH — PEYOTYZM 321 Poglądy większości uczonych negujących znaczenie wpływów chrze­ ścijańskich w ukształtowaniu się współczesnej formy tej religii stają się jednak uzasadnione na bazie ich koncepcji teoretycznych. Badacze ci traktują peyotyzm jako reakcję na zagrożenie tubylczej kultury przez kulturę grupy dominującej, przejawiającą się w świadomym, wtórnym nawrocie do starych indiańskich wzorów i tradycji. Widzą peyotyzm jako produkt procesów antyakulturacyjnych, który określili 'za Lintonem jako ruch natywistyczny. W t y m ujęciu problemu trudno i m traktować istnie­ nie wpływów chrześcijańskich jako zjawiska odgrywającego jakąś zasad­ niczą rolę w procesie kształtowania się omawianej przez nas religii. Wg tych bowiem założeń teoretycznych — w ruchach natywistycznych nie może być przecież miejsca na jakiekolwiek obce wpływy. Istotą ich ma być przecież tubylczość. Ale teza ta, postawiona— a priori — odnośnie do peyotyzmu, nie znajduje pokrycia w faktach. Należy ją uznać za religię synkretyczną, która niewątpliwie najwięcej zaczerpnęła z trady­ cyjnych wyobrażeń religijnych, ale którą ukształtował również świat wierzeń chrześcijańskich. , 21 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I I � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f95b5fbb8dc32341ecce1198568f7340.pdf 75668a28b19265cc78bc73f878eb66c6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:637 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:585 Title A name given to the resource Pierwotni mieszkańcy Polinezji/ ETNOGRAFIA POLSKA 1968 t.12 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1968 t.12, s.322-358 Creator An entity primarily responsible for making the resource Posern-Zieliński, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI PIERWOTNI MIESZKAŃCY POLINEZJI Niektóre aspekty badań nad etnogenetycznymi z Ameryką powiązaniami Oceanii W ciągu ostatnich lat na międzynarodowych kongresach amerykanistów, azjanistów i oceanistów zarysowała się wyraźna tendencja do trak­ towania obszaru wysp Pacyfiku i krajów sąsiadujących jako jednego, wielkiego regionu, w ramach którego w sposób jak najbardziej kom­ pleksowy należy śledzić i odtwarzać dawne procesy etnogenetyczne wszystkich bez wyjątku mieszkańców tego obszaru. W ten sposób połą­ czona została problematyka pochodzenia autochtonicznej, ludności Oceanii i Ameryki, za której wspólną praojczyznę uważa się jeszcze dokładnie nie ustalone rejony Azji Wschodniej. Takie stanowisko pozwala — w spo­ sób odmienny od tradycyjnego — rozpatrywać ewentualne związki m i ę ­ dzy kulturami tych dwóch obszarów a całokształtem tworzenia się po­ szczególnych społeczeństw, ich kultur, języka i typów antropologicznych. Ujęcie takie pozwala na postawienie następującego pytania: czy związki kulturowe między Polinezyjczykami a Indianami są natury etnogenetycznej i sięgają okresu ich .wspólnego przebywania na azjatyckim kontynencie, czy też wiążą się z zakrojonymi na szeroką skalę transpacyficznymi migracjami o charakterze osadniczym z zachodu na wschód, czy też ze wschodu na zachód, w okresie, kiedy i Oceania, i kontynent amerykański były zasadniczo zaludnione. Wtedy dopiero rozpatrzyć można i drugą ewentualność, t j . możliwość odosobnionych, sporadycznych kontaktów między Oceanią a Ameryką, które — rzecz oczywista — nie mogły mieć decydującego znaczenia w kształtowaniu się oblicza kulturowego i antropologicznego ludności tych terenów. Szczególne miejsce w problematyce przedkolumbijskich związków ludności Oceanii z Ameryką zajmuje tzw. teoria „substrátu przedpolinezyjskiego", której to zasadniczo poświęcony jest niniejszy artykuł. Zwo­ lennicy ścisłych, obustronnych i bezpośrednich kontaktów, aby pogodzić �PIERWOTNI MIESZKAŃCY POLINEZJI 323 swe teorie ze współczesnym stanem wiedzy o tworzeniu się kultury polinezyjskiej, odnieśli je nie do właściwych Polinezyjczyków, lecz do ludności mającej zamieszkiwać wyspy polinezyjskiego trójkąta, w okresie przed przybyciem tam dzisiejszych mieszkańców. W myśl tych teorii w okresie przedpolinezyjskim zamieszkiwała wyspy Polinezji inna k u l t u ­ rowo i antropologicznie ludność, na którą to dopiero nawarstwili się żeglujący na wschód polinezyjscy żeglarze. Tę pierwotną ludność Poli­ nezji łączono w rozmaity sposób z kontynentem amerykańskim. Zasad­ niczo jednak poglądy te można by podzielić na dwie grupy: pierwszą — przyjmującą, iż ta przedpolinezyjska ludność wzięła udział w zaludnianiu terenów Ameryki; drugą — wprost przeciwną, zakładającą emigrację osadniczą z Ameryki do wysp Polinezji. W obu przypadkach uważano, że ludność ta przekazała częściowo swój dorobek kulturowy późniejszym mieszkańcom tych terenów — Poline­ zyjczykom. Dlatego też w ich kulturze i typie antropologicznym znaj­ dujemy pewne elementy, które wskazywałyby na dawne powiązania oceaniczno-amery kańskie. Prześledzenie więc tych teorii i ich konfrontacja ze współczesnym stanem badań etnograficznych, archeologicznych i antropologicznych po­ zwoliłyby stwierdzić, czy uzasadnione jest w ogóle twierdzenie o istnieniu w okresie przedpolinezyjskim jakiejś bliżej nie znanej, odmiennej antro­ pologicznie i kulturowo ludności. Po odpowiedzi na to pytanie, nawet w sposób pozytywny, należałoby rozpatrzyć kwestię, czy ludność tę należy łączyć z transpacyficznymi migracjami na trasie Oceania' — Ameryka lub też odwrotnie. Całkowicie pewna odpowiedź na te pytania jest jeszcze przy dzisiejszym stanie wiedzy o tych terenach prawie nie­ możliwa. Złożyć się bowiem na nią muszą długotrwałe i szczegółowe badania szeregu współpracujących ze sobą specjalistów z różnych dzie­ dzin nauki. W związku z t y m poruszam niżej wyłącznie niektóre aspekty dotychczasowych badań nad etnogenetyczną więzią autochtonicznej lud­ ności Oceanii z Ameryką. Tezę o przedpolinezyjskiej transpacyficznej migracji ludności czarnej, melanezopodobnej, przez wulkaniczne i koralowe wyspy Oceanii można byłoby nazwać teorią „czarnego substrátu". W myśl bowiem jej założeń Polinezyjczycy, docierając do swej dzisiejszej ojczyzny, zastali już tam czarnych osadników, podobnych w budowie ciała do mieszkańców wysp melanezyjskich. Teorię tzw. „czarnego substrátu" przedpolinezyjskiego rozbudował Feliks Speiser. Nie badał on jednak pewnych wyodrębnionych abstrak­ cyjnych kultur, jak czynił to W.H.R. Rivers , lecz starał się łączyć dane i 1 O jego koncepcji migracyjnej „betel people" i „kava people" patrz: W. H . R. R i v e r s , The History of Melanesian Society, 2 t., Cambridge 1924. �324 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI etnograficzne z antropologicznymi i językoznawczymi. Słusznie wska­ zywał także na fakt, że zaludnienie terenów australijsko-oceanicznych było długotrwałym procesem mieszania się i migracji szeregu fal ludz­ kich. Przed przybyciem Polinezyjczyków wg Speisera wyspy Wschodniej Oceanii zajęte zostały przez ekspandujące na wschód fale ludności indo­ nezyjskiej, zawierającej elementy australoidalne, papuaskie i tasmańskie. Na ten mieszany substrát nawarstwiali się późniejsi przybysze — i stąd też; pochodzić ma podobieństwo fizyczne i kulturowe między Melanezją a Polinezją . Koncepcja ta, dziś już nieaktualna, głównie ze względów metodologicznych, była wynikiem przypisywania ogromnej roli pewnym wyrwanym z kontekstu kulturowego elementom i nadawania i m decydu­ jącego znaczenia w badaniach o charakterze etnogenetycznym. 2 Potwierdzenie występowania na obszarze Polinezji ciemnopigmentowanej ludności — starano się znaleźć w szeregu różnie interpretowanych mitach i legendach. Reminiscencje dawnego zetknięcia się polinezyjskich żeglarzy z autochtoniczną ludnością znaleziono w mitach mieszkańców Tonga, Niue (na wschód od Tonga), Nowej Zelandii, Managia (W. Cooka), Rarotonga, Tongarewa, Tahiti, Hawajów, Tuamotu, Markizów i Wyspy Wielkanocnej. Nawet na terenie Mikronezji Wschodniej w archipelagu Wysp Gilberta u ludności zbliżonej rasowo i kulturowo do Polinezyjczy­ ków, znana była legenda o ciemnoskórym i niskorosłym ludzie zamiesz­ kującym te wyspy przed przybyciem żeglarzy z Indonezji . Na terenie Centralnej Polinezji (Tahiti) i Wschodniej (Tuamotu, Mar­ kizy), a także na Hawajach europejscy żeglarze XVIII-wieczni często spotykali się z kategorią ludzi określaną jako manahuna, manahune lub menehune. Była to grupa, w której skład wchodzili wyspiarze nie posia­ dający ziemi, żyjący i pracujący na ziemi wodzów lub na ziemi tzw. raatira — średniej klasy posiadaczy. Sytuacja prawno-ekonomiczna przedstawicieli grupy menehune przypominała częściowo niewolników, lub też europejskich chłopów pańszczyźnianych. Zwrócono uwagę, iż niektórzy przedstawiciele tej niższej warstwy posiadali bardzo ciemną pigmentację. Znany żeglarz i odkrywca Bougainville pisał, że ,,[...] są wzrostu średniego, włosy mają kędzierzawe i twarde jak włosień koński, rysami twarzy i kolorem cery przypominają m u l a t ó w " . Podobne zdanie wyrażali i inni podróżnicy, jak np. Ibbot z ekspedycji Wallisa i Forster. 3 4 Wyprowadzono z tego wniosek, że ciemna barwa skóry jest w tym 2 F. S p e i s e r , Ver such einer Siedlungsgeschichte der Sudsee, Zurich 1946. G. Friederici, Malaio-Polynesischen Wanderungen, Leipzig 1914, s. 11; S. A. T o k a r i e w , Proischożdienie narodów Okieanii, [w:] Narody Awstralii i Okieanii, Moskwa 1956, s. 371. L . A. B o u g a i n v i l l e , Podróż Bougainville'a dookoła świata (Voyage de Bougainville autour du Monde), Warszawa 1962, s. 137. 3 4 �PIERWOTNI MIESZKAŃCY POLINEZJI 325 przypadku świadectwem, iż grupa ta niegdyś stanowiła na terenie wysp Polinezji jedyną ludność, a jej późniejsza pozycja społeczna to wynik podbicia i zmuszenia do niewolniczej pracy przez fale ludności już poli­ nezyjskiej. W tenże sam sposób wykazywano powstanie dalszego roz­ warstwienia klasowego, którego rezultatem było wytworzenie się klasy wodzów i kapłanów. Była więc to typowa „teoria siły" głosząca, że pier­ wotna forma eksploatacji jest wynikiem podbicia jednego plemienia przez drugie. Współczesne jednak badania nad rozpadem 'wspólnoty rodowej ludów Polinezji i tworzeniem się społeczeństwa klasowego wykazały, że był to proces całkowicie wewnętrzny, bez jakichkolwiek wpływów z zewnątrz. Rozwarstwienia więc klasowego na terenie Polinezji nie można t ł u m a ­ czyć kolejnymi, nakładającymi się na siebie falami migrantów — czar­ nych, białych czy żółtych, lecz w e w n ę t r z n y m procesem specjalizacji pracy, oddzielaniem się uprawy ziemi od powstającego rzemiosła, trwa­ łym rozpadem ustroju rodowego, kiedy to starszyzna rodowa przejmo­ wała w swoje ręce podstawowe środki produkcji, zajmując w rezultacie wysokie miejsce w układzie stratyfikacyjnym polinezyjskiego społeczeń­ stwa . W ramach tego wewnętrznego procesu powstała też warstwa niewolników czy zależnych, bezrolnych kopieniaczy menehune, której przedstawiciele (poza nielicznymi opisanymi wyżej wyjątkami) nie po­ siadali żadnych obcych niepolinezyjskich cech kulturowych ani rasowych. 5 Hipoteza istnienia przedpolinezyjskiego substrátu szczególnie intere­ sująco wiąże się z etnogenezą mieszkańców wysp marginalnych — Nowej Zelandii i Wyspy Wielkanocnej. Ustalono, że zasadnicze zaludnienie Nowej Zelandii datować należy na okres od X I I do X I V w. n.e. Z tego też czasu pochodzić ma trzon ludności maoryjskiej, jaką zastali na nowo odkrytej wyspie europejscy żeglarze. Pierwszym polinezyjskim odkrywcą Nowej Zelandii miał być wg miejscowych legend żeglarz imieniem Nuku, pochodzący najprawdopo­ dobniej z Tahiti. Dopłynął on do północnych wybrzeży Nowej Zelandii około X w. n.e. Większość legend odkrycie wyspy przypisuje innemu żeglarzowi — Kupe. On to około połowy X w. odkryć miał cieśninę między Północną i Południową Wyspą. Po powrocie do swej ojczyzny — legendarnej Hawaiki, umiejscawianej współcześnie na Wyspach Towa­ rzystwa — Kupe zrelacjonował swym współplemieńcom o odkryciu no­ wego, dużego lądu, o tym, że jest on nie zamieszkany i nadaje się do 5 S. A. T о к a r i e w, Proischożdienije obszczestwiennych klasow na ostrowach Tonga, „Sowietskaja Etnográfica", 1958, nr 1, s. 150—151; N. A. B u t i n o w, Razdielenie truda w pierwobytnom obszczestwie, [w:] Problemy istorii pierwobytnogo obszczestwa, „Trudy Institute Etnografii", t. 54: 1960, s. 149—150. �326 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI 6 kolonizacji . Lecz kiedy 200 lat później przybyła do Nowej Zelandii duża fala osadnicza z terenów centralnej Polinezji okazało się, że wyspa nie jest wcale bezludna, lecz częściowo zamieszkała, i to przez ludność najprawdopodobniej niepolinezyjską. W dawnych legendach Maori za­ chowały się pewne reminiscencje z tego okresu i na tej podstawie przy­ puszcza się, że ludność ta określana przez Maori jako Tangata-whenua była ciemnoskóra, w każdym bądź razie o wiele ciemniejsza od poline­ zyjskich przybyszów, przy t y m wysoka, szczupła, o płaskich nosach i sto­ jących do góry włosach. Początkowo zamieszkiwała ona prawdopodobnie okolice Taranaki, w pobliżu dzisiejszego New Plymouth, a następnie roz­ przestrzenić się miała do innych części Północnej Wyspy . Większość współczesnych badaczy jest jednak skłonna przypisać ten nieznany substrát nowozelandzki polinezyjskiemu pochodzeniu. Nie ma jednak wśród nich całkowitej jednomyślności. Przeciwnicy koncepcji niepolinezyjskiego substrátu, a w tej liczbie Te Rangi Hiroa, wykluczają całkowicie możliwość istnienia na wyspie nieznanych kolonistów spoza obszarów Polinezji. Inni uczeni są zdania, że owszem, na terenie Nowej Zelandii znajdował się czarny substrát, lecz nie stanowili go Tangata-whenua. Tworzyli oni bowiem jedynie pierwszą polinezyjską kolonię założoną tam już przed rokiem 800 n.e. Koloniści ci wg nich spotkali na Nowej Zelandii ludność odmienną, czarną, podobną do mieszkańców Fidżi, zwaną przez nich mouriuri lub maruiwi. Ludność ta miała zostać z czasem wyniszczona, a mała jej część, stale wypierana, opuściła swe dotychczasowe siedziby odpływając na siedmiu łodziach prawdopodobnie do wyspy Chatham, gdzie osiedliła się, żyjąc tam jeszcze przez kilka­ naście generacji . 1 8 W legendach maoryjskich znaleźć można dane świadczące, iż nie były wyjątkiem mieszane małżeństwa między Maori a kobietami ze szczepu Maruiwi. Stąd też pochodzić mają pewne ślady udziału elementów czar­ nych w formowaniu się tzw. typu nowozelandzkiego . Legendarne ple­ miona Maruiwi czy Tangata-whenua utożsamia się najczęściej z naj­ starszą, dotychczas znaną na Nowej Zelandii archeologiczną k u l t u r ą „Myśliwych Moa". Nazwa tej kultury pochodzi od maoryjskiego słowa oznaczającego olbrzymiego, biegającego ptaka, dalekiego krewnego dzi9 S J . C. B e a g l e h o l e , The Discovery of New Zealand, London 1961, s. 2—4; S i n c l a i r , A History of New Zealand, London 1960, s. 15—17. B e a g l e h o l e , op. cit., s. 5; W. J . C a m e r o n , New Zealand, New Jersey 1965, s. 94. S. A. T o k a r i e w , A. J . В 1 i n o w, N. А. В u t i n o w, Narody Nowoj Zielandii, [w:] Narody Awstralii i Okieanii, s. 686—688; B e a g l e h o l e , op. cit., s. 6. Stąd też pochodzić ma etniczna nazwa m i e s z k a ń c ó w wyspy Chatham — Moriori. E . B e s t , The peopling of New Zealand, „Man", t. 14:1914, s. 73—76. K. 7 a 9 �PIERWOTNI MIESZKAŃCY 327 POLINEZJI siejszego k i w i . Kości tego ptaka, przypominającego częściowo strusia, oraz jego duże jaja znajdowano bardzo często w grobach obok charakte­ rystycznych dla tej kultury narzędzi i ozdób. Datowanie kultury „My­ śliwych Moa" nie jest jeszcze ze względu na małą jej znajomość całko­ wicie pewne. Większość jednak znalezisk odnieść należy do X, X I i X I I w. n.e. Znany nowozelandzki muzeolog Duff przeprowadził szcze­ gółowe badania tej dawnej kultury. W wyniku jego dociekań i porów­ nawczych analiz stwierdzić można, że nie ma żadnych podstaw do łącze­ nia kultury Moa z jakąkolwiek inną ludnością niż polinezyjską, a co za t y m idzie legendarne plemiona Maruiwi czy Tangata-whenua reprezen­ towane w archeologii jako „Myśliwi Moa" są tylko jedną z faz rozwojo­ wych kultury M a o r i . Inny znany badacz dawnych kultur Nowej Zelandii, Best, wyróżnia na terenie obu wysp dwa regiony zróżnicowania form obrzędów, instytucji społecznych, sztuki itp. Powstanie tych dwóch regionów tłumaczy dwoma falami migracyjnymi, z których pierwsza (i zarazem starsza) reprezentowana była przez kulturę niższą od później­ szych przybyszów, kolonistów polinezyjskich z X I I — X I V w . Taka interpretacja zróżnicowań kulturowych Maori nie może oczywiście świad­ czyć o niepolinezyjskości ludności autochtonicznej. Równie dobrze bo­ wiem mogli to być Polinezyjczycy — reprezentanci jednej z pierwszych fal migracyjnych, które stopniowo przemieszczały się na wschód z archi­ pelagów Melanezji. Kultura i skład antropologiczny tej ludności mógł zasadniczo różnić się od fal późniejszych osadników pochodzących już z centralnej Polinezji. 10 1 1 Jednym z argumentów przemawiających za pobytem na Nowej Ze­ landii czarnej ludności, prawdopodobnie pochodzenia melanezyjskiego, mają być m. in. łodzie z desek bez pływaków (outrigger) z wysokimi dziobami i rufami oraz z obfitą ornamentyką. Nie znane są one w takiej formie w Polinezji, pomijając Archipelag M a r k i z ó w . Zewnętrzna ich zbieżność z łodziami melanezyjskimi była tak duża, że uwagę na to zwrócił już James Cook, który stwierdził, że ,,[...] w formie przypominają łodzie z Nowej A n g l i i " Kwestia tej zbieżności jest jednak dzisiaj 12 1 3 1 0 S i n c l a i r , op. cit., s. 15—16; C a m e r o n , op. cit., s. 21—22; G. H o l t k e r , [rec] R. Duff, The Moa-Hunter Period of Maori Culture, Canterbury Museum Bull., nr 1, Wellington 1950, „Anthropos", t. 47:1952; В. A. L . C r a n s t o n e , [rec] R. Duff, op. cit, „Man", 1951, nr 196, s. 113. E . B e s t , The Maori division of time, „Dominion Museum Monograph", nr 4, Wellington 1922, s. 4, 21. R. L i n t o n , The material Culture of the Marquesas Islands, „р. B. Bishop Museum Memoir", t. 8, nr 5, Honolulu 1923, s. 319 (59). J . C o o k , Pierwoje krugoswietnoje plawanie kapitana Dżemsa Kuka. Pławanie na „Indevre" w 1768 do 1771 g. (The Journals of captain James Cook on his 11 12 13 �328 ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI w dalszym ciągu bardzo niejasna i nie można traktować jej jako prze­ konującego argumentu. Występowanie bowiem pływaka charaktery­ styczne jest nie tylko dla ludności Polinezji, ale także i Melanezji oraz ludów Oceanu Indyjskiego. Po drugie wg Heyerdahla Polinezyjczycy przejąć mieli pływak właśnie z rąk Melanezyjczyków, i to stosunkowo niedawno — już po zasiedleniu Nowej Zelandii i wyspy Chatham. Póź­ niejsza izolacja tych terenów od pozostałej Polinezji (co nie jest zgodne z rzeczywistością) zapobiec miała dalszemu rozprzestrzenianiu się tego typu ł o d z i . Poza tym jedna z fal osadniczych, która dotarła do Nowej Zelandii, pochodziła z centralnej Polinezji, a więc z terenów, gdzie pły­ wak był powszechnie używany. Dlaczego więc tego wytworu kulturo­ wego nie odtworzono w nowej ojczyźnie? 14 Legendy o dawnych żeglarskich wyprawach przodków dzisiejszej ludności nie są jedynym źródłem, na którego podstawie wnioskuje się o przedpolinezyjskim substracie. Ewentualnym świadectwem pobytu Me­ lanezyjczyków na Nowej Zelandii mógłby też być fakt znajomości wyrobu ceramiki u Maori w przeciwieństwie do pozostałej Polinezji, gdzie brak odpowiedniego surowca — gliny — występującej wyłącznie na starych masywach lądowych. Trudno bowiem przyjąć twierdzenie Te Rangi Hiroa o wspaniałej pamięci przodków Maori, którzy natknąwszy się na złoża gliny przypomnieli sobie garncarskie rzemiosło uprawiane jeszcze w Indonezji . Przodkowie Maori, jeśli założyć, że przybyli w y ­ łącznie z terenów centralnej Polinezji, musieli więc albo sami po raz w t ó r y odkryć produkcję ceramiki, albo też przejąć ją od autochtonicznej ludności, być może pochodzenia melanezyjskiego. Mogli także, co nie jest wykluczone, zaznajomić się z garncarstwem w czasie kontaktów z ludnością melanezyjską podczas swych dalekich morskich wypraw. Być może sami pochodzili z terenów, gdzie znana była sztuka garncarska, a więc z obszaru wschodniej Melanezji. Oczywiście nie musieli być przy tym Melanezyjczykami. Badania składów antropologicznych mieszkań­ ców Nowej Zelandii wykazały możliwość dotarcia do niej fal polinezyj15 voyages of discovery. The voyage of the „Endeavour", 1768—1771), Moskwa 1960, s. 281; H . G l a d w i n , Men out of Asia, New York 1947, s. 264. T. H e y e r d a h l , Otwiet „Sowietskoj Etnografii", „Sowietskaja Etnogra­ f í a " , 1963, nr 4, s. 128. T e R a n g i H i r o a (P. H . B u c k ) , Vikings of the Pacific, Chicago 1959, s. 48—50. Ostatnie badania F . Shutlera wykazały, że na Tonga wyrabiano także ceramikę. Była ona bardzo bogato zdobiona i podobna do ceramiki wysp Fidżi i No­ wej Kaledonii. F . S h u 11 e r, Peopling of the Pacific Islands in the Light of Ra­ diocarbon Dating, [w:] Abstracts of Symposium Papers, Tenth Pacific Science Con­ gress, Honolulu 1961, s. 76, za S. I . К о г о 1 е w, Woprosy etnografii na X Tichookieanskom naucznom kongriessie, „Sowietskaja Etnograf i ja", 1962, nr 5, s. 149. 1 4 1 5 �PIERWOTNI MIESZKAŃCY 329 POLINEZJI skich osadników już w tzw. pierwszej fazie ekspansji z rejonów Nowych Hebryd i Kaledonii. W tym samym czasie inne grupy polinezyjskie udały się szlakiem wschodnim — wiodącym aż do Wyspy Wielkanocnej . Ta koncepcja tłumaczyłaby pewne osobliwości antropologicznego typu Maori i ich kultury, nie korespondujące z terenami Wysp Towarzystwa i po­ zostałej centralnej Polinezji. W ten sposób można hipotetycznie założyć, że pierwotna ludność Nowej Zelandii nie była pochodzenia melanezyjskiego i nie posiadała antropologicznych cech melanezopodobnych, za­ wierała jedynie stosunkowo duży procent elementów tzw. kompleksu negro-australoidalnego, nabytego w rejonie wysp Indonezji i Melanezji. Problematyczne jest także do dziś twierdzenie o dostaniu się do Po­ łudniowej Wyspy Nowej Zelandii w okresie wczesnego neolitu tzw. „oceanicznych negroidów", którzy dotrzeć tu mieli z rejonów wschodniej Indonezji i Nowej Gwinei przez wyspy Melanezji, wschodnie wybrzeże Australii do Tasmanii i stąd do Nowej Zelandii . Współcześnie więc stwierdzić można, że prawdopodobieństwo wystę­ powania na terenie Nowej Zelandii czarnego substrátu zostało poważnie zmniejszone. Można jednak ewentualnie dopuścić istnienie małych ko­ lonii osadników melanezyjskich pochodzących być może z Fidżi, gdzie sztuka żeglarska była najbardziej rozwinięta. Nie należy jednak prze­ ceniać roli tych grup w kształtowaniu typu antropologicznego Maori i ich kultury. Zagadnienie substrátu nowozelandzkiego może być usta­ lone tylko przez dokładne badania archeologiczne najstarszych stanowisk oraz analizę antropologiczną znalezionych szczątków kostnych. Badania antropologiczne współczesnych mieszkańców nie mogą dać obiektywnie naukowego materiału ze względu na mieszanie się białych kolonistów z Maorysami. Nie można opierać się także na takich czy innych zbieżno­ ściach kulturowych, gdyż są one zawsze wyrwane z całokształtu określo­ nych historycznie i geograficznie kultur. Porównania takie doprowadzić nas mogą do błędnych koncepcji. Także zbytnia fetyszyzacja legend, ich zbyt dosłowna interpretacja, nie jest rzeczą wskazaną w dociekaniach typu etnogenetycznego. Wnioski bowiem mogą być czasem diametralnie różne, jak w przypadku badań Heyerdahla, który na podstawie swej analizy legend uważał, że na Nowej Zelandii istniał przedmaoryjski substrát nie o czarnym, lecz o białym zabarwieniu skóry . Czyżby więc na podstawie legend i kilku fragmentarycznych danych można było i6 17 18 1 6 L . A. G o d l e w s k i , Struktura antropologiczna Polinezyjczyków, „Mate­ riały i Prace Antropologiczne", nr 8, Wrocław 1955, s. 49 i mapa. Patrz mapa S. P. T o ł s t o w a, Zaludnienie Australii i Oceanii w epoce przedhistorycznej i w okresie od I do II tys. n.e., [w:] Narody Awstralii..., s. 368. H e v e r d a h l , op. cit., s. 125. 1 7 1 8 �330 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI przyjąć istnienie na Nowej Zelandii w okresie przedmaoryjskim aż dwóch diametralnie różnych i współegzystujących ze sobą ludów? Drugim regionem polinezyjskim, w k t ó r y m szereg uczonych dopatruje się mnóstwa śladów kulturowych i antropologicznych dawnego tzw. „czarnego substrátu" — jest obszar Polinezji południowo-wschodniej (w szczególności Tuamotu i Markizy). W t y m to rejonie antropolodzy dosyć często natrafiali w swych badaniach na osobników o cechach dolichocefalii — utożsamianych z negroidalnymi elementami polinezyjski­ mi . W t y m też regionie zaczęto usilnie szukać zbieżności kulturowych, które wskazywałyby na łączność z najbliższymi „czarnymi" tubylcami — Melanezyjczykami. Tego typu zbieżności znaleziono najwięcej w sztu­ ce — ilustrując je przykładami z terenów Nowej Gwinei, Nowej Brytanii i Wysp Salomona. Wskazywano także na kanibalizm, polowanie na głowy, inicjacje jako na te elementy kultury, które mają nawet bardziej zbliżać tereny Polinezji południowo-wschodniej do Melanezji niż ku Polinezji zachodniej. Oczywiście zbieżności te to przeważnie jakieś bar­ dzo ogólne, niemal o zasięgu powszechnym wytwory kultury lub też pojedyncze elementy, oderwane od swego kulturowego podłoża, w y s t ę p u ­ jące na ograniczonym terenie, nie dające w efekcie żadnego wiarygod­ nego materiału do naukowej dedukcji. Mimo to szereg badaczy, a m. in. Linton, skłonni są uważać, iż ,,[...] bardzo możliwe, że populacja central­ nej i południowo-wschodniej Polinezji była w jakimś czasie negroidalna, jeśli chodzi o typ fizyczny, i bardziej melanezyjska niż polinezyjska, jeśli chodzi o k u l t u r ę " . Linton uważał, że przedstawiciele negroidalnej rasy jako pierwsi osiągnęli tereny centralnej i południowo-wschodniej Polinezji. W dalszych rozważaniach łączy on, jak niemal wszyscy ba­ dacze, cechy antropologiczne negroidalne z kulturą melanezyjska, której elementy w ten sposób dotarły poprzez Tonga, Samoa, Wyspy Cooka, Wyspy Towarzystwa aż do grupy Tuamotu i Markizów. Portem, z któ­ rego ruszyła na wschód fala osadników melanezyjskich, miał być archi­ pelag Fidżi. Po tej pierwszej fali migracji przyszła kolej na drugą, jednak już nie czarną, lecz „kaukaską" białą — europodobną. Żeglując z Indonezji przez koralowe atole Mikronezji osiągnąć oni mieli najpierw Samoa, a następnie nawarstwić się na osadników „czarnych". Tam też nastąpić miał proces długotrwałego mieszania się tych dwóch „ras". Tu jednak Linton podkreśla, że jeśli chodzi, o proces krzyżowania się kultur tych dwóch fal migracyjnych, to nie można dziś odpowiedzieć, jak on 19 20 19 Osobników o w s k a ź n i k u od dolichocefalii do mezocefalii utożsamiano z europoidami, a brachycefalów z mongoloidami. L i n t o n , op. cit., s. 462 (202). 2 0 �PIERWOTNI MIESZKAŃCY 331 POLINEZJI przebiegał. Trudno jest bowiem określić, jakie rysy kultury należy przy­ pisać jednemu, a jakie drugiemu ludowi. Twierdzi jednak dalej, że wynikiem tego procesu zmian kulturowych i antropologicznych była mieszana ludność z charakterystyczną dla terenów Polinezji południowo-wschodniej kulturą, która z tego rejonu ekspandowała dalej na wschód aż do Wyspy Wielkanocnej . Udowadniając istnienie „czarnego s u b s t r á t u " na Rapa-Nui, czyli Wyspie Wielkanocnej — najbardziej na wschód położonej wyspie Poli­ nezji, można by liczyć się z ewentualnym dotarciem tej ludności nawet i do wybrzeża Ameryki. W takim przypadku należałoby także rozpatrzyć udział tej ludności nie tylko w kształtowaniu się typów rasowych, lecz i kultury szeregu indiańskich ludów. Autochtoniczna ludność Wyspy Wielkanocnej posiadała bardzo intere­ sujący skład antropologiczny. Otóż wg Dixona populacja Wyspy Wielka­ nocnej wykazuje największy procent czarnego elementu negroidalnego typu, ze wszystkich innych wysp Polinezji, mimo że położona jest naj­ dalej na w s c h ó d . Potwierdziły to także badania antropologiczne Go­ dlewskiego, które wykazały ilość elementów negroidalnych dochodzącą do 20°/o . Dane te starano się poprzeć szeregiem innych dowodów mających świadczyć za niejednolitością rasową mieszkańców wyspy. W szeregu opisów tubylczej ludności, znajdujących się w dziennikach i relacjach podróżników, od Roggeweena począwszy, znaleźć można było dane wska­ zujące, że w okresie pobytu na wyspie europejskich żeglarzy ludność pod względem koloru skóry nie była jednolita. Obok osadników o zabar­ wieniu skóry podobnym do mieszkańców pozostałych archipelagów Poli­ nezji zauważono odcienie skóry o wiele ciemniejsze niż przeciętne. Tego typu relacje uważano za jeden z dowodów mających świadczyć na ko­ rzyść tezy o istnieniu wczesnego, melanezyjskiego osadnictwa na wspo­ mnianej wyspie. Mimo to wielu podróżników i badaczy podkreślało spe­ cjalnie, iż ogólnie rzecz biorąc wygląd zewnętrzny wyspiarzy nie różni się niczym od wyglądu mieszkańców bardziej na zachód położonych wysp Polinezji. Natomiast pojedyncze wypadki występowania ciemniej­ szej skóry tłumaczyli oni w p ł y w e m słońca, wiatru i powietrza . Oczy21 22 23 24 21 Tamże, s. 462, 465 (202—205). R. B. D i x o n , The racial history of man, New York 1923, s. 370. L . A. G o d l e w s k i , Drogi Synów Słońca, Wrocław 1963, s. 164. W. К n о с h e, Die Osterinseł. Eine Zusammenfassung der chilenischen-osterinsel-expedition des Jahres 1911, Concepción 1925, s. 158—161; J . C o o k , Wtoroje krugoswojetnoje plawanie kapitana Dżemsa Kuka. Pławanie к jużnomu poljusu i wokrug swieta w 1772—1775 gg. (The voyage of the „Resolution" and „Adventure" 1772—1775), Moskwa 1964, s. 305—308; С. F . B e h r e n s , Der Wohlversuchte Süd2 2 2 3 2 4 �332 ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI wiście takie tłumaczenie nie wytrzymuje dziś k r y t y k i . Wpływ bowiem środowiska na wszystkich mieszkańców w tamtejszych warunkach był przecież jednakowy, i nie mogły tu grać decydującej roli takie czynniki, jak wiek, płeć czy zajęcie. Badania antropologiczne i dane opisowe pochodzące z relacji zesta­ wiano z tradycją mieszkańców, określających poszczególne generacje swych przodków jako „czarne" lub „białe". Na tej podstawie zaczęto przypuszczać, iż przed przybyciem Polinezyjczyków na Wyspę Wielka­ nocną żył na niej inny, bliżej nie znany lud, o negroidalnych cechach antropologicznych. W przypadku Wyspy Wielkanocnej skłaniano się również k u tezie o ekspansji ludności melanezyjskiej. Dlatego też zaczęto wskazywać na te fakty kulturowe, które świadczyłyby na korzyść owej teorii. Pewne cechy słynnych posągów, odtwarzających prawdopodobnie typ starożytnych rzeźbiarzy, interpretowane były często jako elementy negroidalne. Twarze tych posągów z długą dolną szczęką i wystającym podbródkiem, grubymi wargami, wpadniętym, u dołu szerokim nosem oraz z wystającymi łukami brwiowymi, to cechy łączone także z melanezyjskim substrátem. Powoływano się też na zbieżność wyglądu tych posągów z drewnianymi rzeźbami zdobiącymi dzioby łodzi na Wyspach Salomona; rzeźby te posiadały podobnie głęboko osadzone oczy, długie wklęsłe nosy i wydatne usta. Teorie melanezyjskiego substrátu na Wyspie Wielkanocnej rozbudo­ wał szczegółowo Balfour. Uważał on, że Melanezyjczycy przybyli do Rapa-Nui jeszcze przed naszą erą, a zmieszanie się z Polinezyjczykami nastąpić miało dopiero w X I V w. n.e. Ta późna stosunkowo data t ł u m a ­ czyłaby wg niego antropologiczne różnice zauważone przez pierwszych europejskich żeglarzy. Balfour po przeprowadzeniu analizy kultury W y ­ spy Wielkanocnej ustalił listę 34 elementów zbieżnych z różnymi regio­ nami Melanezji, w największym jednak stopniu z archipelagiem Wysp Salomona. Pochodzenia melanezyjskiego były wg niego m. i n . nie spoty­ kany nigdzie w Polinezji kult ptaka przypominającego fregatę oraz zabieg kosmetyczny polegający na rozciągnięciu małżowin usznych. Na skałach Wyspy Wielkanocnej znajdują się reliefy ludzi z ptasimi głowa­ mi. Wg Balfoura grube dzioby i wydatne wole tych ptasich głów nie mogą odnosić się do jaskółki, której kult znany był tubylcom, lecz do ptaka-fregaty, nie występującego na wyspie, a czczonego na archipela­ gach Melanezji. K u l t ten wg koncepcji autora przeniesiony został z Wysp Salomona i zastąpiony z braku fregaty na wyspie popularną jaskółką, -Liinder, [w:] F . S c h u l z e - M a i z i e r , Die Osterinsęl, Leipzig b.r. Anhang, s. 226; Aus dem Logbuch der Roggeweenschen Expedition, [w:] S c h u l z e - M a i z i e r , op. cit., s. 218. �PIERWOTNI MIESZKAŃCY 333 POLINEZJI przy czym symbolika ornamentów nie uległa zmianie. K u l t ptaka-fregaty i zwyczaj rozciągania płatków usznych odzwierciedlił się w wielu ele­ mentach kultury — wyspiarzy — występując zarówno w piśmie kohau rongo-rongo, reliefach z Orongo, gigantycznych rzeźbach kamiennych i małych drewnianych figurkach. Na tej podstawie Balfour wywodził całą dawną kulturę Wyspy Wielkanocnej z terenów Melanezji, ignorując oczywiście liczne dane wskazujące na ścisłą łączność kulturową omawianej wyspy ze wschodnią i centralną Polinezją. Wszystkie te zbieżności, jak już niejednokrotnie podkreślaliśmy, nie mogą stanowić decydującego i wiarygodnego mate­ riału, mającego świadczyć na rzecz dawnych związków kulturowych. Pismo wyspiarzy jak i gigantyczna rzeźba w kamieniu nie mają odpo­ wiedników w Melanezji i nie mogły stamtąd pochodzić. Zwyczaj roz­ szerzania małżowin usznych, bardzo popularny w Oceanii, występował na równie szerokim obszarze w Ameryce Południowej. Jest on także jedną z przesłanek Heyerdahla mających świadczyć na rzecz wschodniego pochodzenia polinezyjskich żeglarzy lub ich protoplastów. K u l t ptaka na Wyspie Wielkanocnej to całkowicie izolowana forma na Polinezji. Nie można jednak w zupełności skłaniać się ku tezie o podobieństwie tego ptaka do melanezyjskich fregat. Równie dobrze bowiem można by łączyć go za Moeller z gatunkami a m e r y k a ń s k i m i . 25 Istnienie wpływu melanezyjskiego w kulturze ludności Wyspy Wiel­ kanocnej negowane było całkowicie przez takich wybitnych badaczy, jak Alfred Métraux i Te Rangi Hiroa (P. H. Buck), podkreślających przypadkowość i dowolność interpretacji zbieżności melanezyjsko-rapanuiskich. Z przytoczonego wyżej materiału nie można dać jakichś bardziej ogólnych wniosków, co do prawdopodobieństwa występowania substrátu przedpolinezyjskiego. Wydaje się jednak, że jeśli pewne elementy negroidalne ustalone zostały wśród niektórych grup polinezyjskich, to rzeko­ me ślady kulturowej działalności, mające świadczyć za teorią substrátu, są wyolbrzymione, przeceniane i dotychczas niewystarczające. Należytego rozwiązania szukać będzie można dopiero wtedy, gdy od­ dzieli się problematykę antropologiczną sensu stricto od kulturowo-historycznej. Innymi słowy, gdy nie będzie się łączyło elementów negropodobnych, zlokalizowanych na Wyspie Wielkanocnej ze ściśle określo25 H. B a l f o u r , „Folk-Lore", 1917, s. 356—381. K r y t y k a jego poglądów patrz S c h u l z e - M a i z i e r , op. cit, s. 191—203; A. M e t r a u x , Ethnology of Easter-Island, В. P. Bishop Museum Bull. 160, Honolulu 1940, s. 413; N. А. В u t i n о w, [rec] A. Riesenfelt, The Megalithic Culture of Melanesia, „Sowietskaja Etnojgrafija", 1955, nr 2, s. 185; K . M o e l l e r , Die Osterinsel und Peru, „Zeitschrift für Ethnologie", t. 69:1937 z. 1, s. 18—19. �334 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI nym ludem i k u l t u r ą . Takie bowiem kojarzenie wprowadza wyłącznie dużo zamieszania i nie może dać dobrego wyniku. Ustalenie genezy pewnych ciemnych komponentów po części jest możliwe, przy dzisiej­ szym stanie wiedzy, bez uciekania się do takich czy innych zbieżności. Te bowiem, dopóki nie okażą się „importami" w archeologicznym zna­ czeniu tego słowa, nie mogą być pierwszoplanowym materiałem dowo­ dowym. Dlatego też należy przypuszczać, że element negroidalny dostał się na wyspę w czasie pierwszej fali migracyjnej, w której to stanowił on dość duży procent . Elementów „czarnych" — negropodobnych — nie sposób jednak ne­ gować, gdyż ilość ich w regionach zachodniej Polinezji dochodzi nawet do 34°/o, a w rejonie Tahiti i Hawajów do 17% — przybierając oczy­ wiście niemal na każdej wyspie czy archipelagu inny stosunek . Łączy się je jednak nie w sposób bezpośredni z Melanezyjczykami, lecz w y ­ wodzi jeszcze z okresu kształtowania się Protopolinezyjczyków w rejonie Azji Południowo-Wschodniej, Indonezji, Nowej Gwinei i Melanezji. Takie stanowisko wyklucza w zasadzie istnienie populacji melanezyjskiej na terenie wysp Polinezji. Nie neguje natomiast dawnych kontaktów polinezyjsko-melanezyjskich, lecz umiejscawia je na terenach położonych bardziej na zachód. Trzon Protopolinezyjczyków, złożony najprawdopodobniej z przed­ stawicieli typu pacyficznego rasy mongoloidalnej, wypierany przez mongoloidalnych przodków ludności Chin i Tybetu, wyemigrował około 3 tysiące lat p.n.e. do Indochin, nawarstwiając się tam najpierw na północy na stare mezolityczne elementy mongoloidalne, później na po­ łudniu na ciemne weddoidalne . Sądzić należy, że od tego też okresu rozpoczęło się kształtowanie dzisiejszego oblicza antropologicznego Poli­ nezyjczyków, na zasadzie mieszania się różnych grup. Druga faza kształ­ towania się Protopolinezyjczyków miała już miejsce na terenie w y 26 27 28 2 6 К n o c he, op. cit., s. 312; t e n ż e , Die Osterinsel. Sonderabdruck aus dem Verhandlungen des Deutschen Wissenschaftlichen Vereins in Santiago, t. 7, S a n ­ tiago 1921 s. 43; G o d l e w s k i , Struktura s. 48—49. G o d l e w s k i , op. cit., s. 45. T. M i l e w s k i , Zarys językoznawstwa ogólnego, cz. I I , Lublin—Kraków 1948, z. 1—2, s. 78; N. N. C z e b o k s a r o w , Driewnieje rassielenie czelowieczestwa w Wostocznoj i Jugo-Wostocznoj Azji, [w:] Proischożdienie czełowieka i driewnieje rassielenie czelowieczestwa, „Trudy Instituía Etnografii", t. 16: 1949, s. 339. Z tym weddoidalnym (cejlońskim) typem wiązać się mają wełniste włosy, bardzo w i ­ doczne np. u Maori na Nowej Zelandii. Podobną cechę posiadają także Melanezyjczycy do piątego roku życia. Patrz W. W. В u n a k, S. A. T o k a r i e w, Problemy zasielenia Awstralii i Okieanii, [w:] Proischożdienie s. 517—518; W. H ow e l l s , Mankind in the making. The story of human evolution, New Y o r k 1959, s. 321. 2 7 2 8 �PIERWOTNI MIESZKAŃCY POLINEZJI 335 spiarskiego świata Indonezji, Nowej Gwinei i Melanezji, gdzie wędrowcy powtórnie weszli w kontakt z elementami ciemnymi — z właściwym typem melanezyjskim, papuaskim i niskorosłym typem pigmejskim, których wzajemny stosunek nie jest do dzisiejszego dnia o k r e ś l o n y . Okres ten zakończył się około I I — I V w. n.e., gdyż w tym czasie roz­ poczęła się osadnicza ekspansja szeregu fal migracyjnych ludności protopolinezyjskiej na tereny wschodniej Oceanii . Dlatego też przypuścić należy, iż ekspandujące w tym czasie na wschód poszczególne fale po­ linezyjskiej migracji zawierały odrębne procentowo składy antropolo­ giczne, w których pewną ilość, do dziś definitywnie nie określoną, stanowiły elementy negropodobne . W każdym bądź razie pierwsze fale migracyjne zawierały o wiele więcej ciemnych elementów niż na­ stępne. Najprawdopodobniej właśnie to zjawisko spowodowało wysunię­ cie teorii o melanezyjskim substracie. Pewne elementy kulturowe łączone z Melanezją i uważane za dowód istnienia ludności przedpolinezyjskiej na terenie Polinezji odnieść można także do okresu wielkich migracji. Trudno bowiem przypuścić, aby wędrujący przez Melanezję w kierunku wschodnim Polinezyjczycy nie zabrali ze sobą pewnych charakterystycznych dla tego obszaru elementów kultury. 29 30 31 Szereg elementów rasowych i składników kultury pochodzenia me­ lanezyjskiego dostało się do Polinezji w wyniku obustronnych kontak­ tów na terenach pogranicznych. W o wiele mniejszym stopniu elementy te mogły znaleźć się na terenie Polinezji na skutek dalekich wypraw żeglarskich, zamierzonych lub przypadkowych, z zachodu na wschód czy vice versa. Zjawisk tych nie można oczywiście pomijać, chociaż nie tłumaczą one ewentualnych śladów pochodzenia melanezyjskiego na terenach Polinezji „marginalnej". Ścisłe, obustronne kontakty między Melanezją a Polinezją istniały w rejonie wysp Fidżi, Samoa i Tonga. Żeglarze polinezyjscy z Samoa i Tonga wyprawiali się przede wszystkim na Archipelag Fidżi w celach handlowych. Zamawiali oni tam doskonałe podwójne łodzie, wyrabiane z rosnących na Fidżi specjalnych gatunków drzew. Z Fidżi i Lau przy­ wozili drzewo sandałowe, perły i ceramikę, w zamian za fiszbiny wielo­ rybie, tapę, maczugi czy określoną ilość pracy na ziemi wodzów fidżyjs k i c h . Łodzie z Samoa docierały też stosunkowo często do Nowej 32 2 9 S. A. T o k a r i e w , Wwiedenie, [w:] Narody Awstralii..., s. 27. S h u 11 e r, op. cit., wg K o r o l e w a , op. cit., s. 147—149. N. N. С z e b о к s a r o w, Osnownyje principy antropologiczeskich klassifikacii, [w:] Proischożdienie s. 315. T e R a n g i H i г о а (P. H . B u c k ) , Samoan Material Culture, „В. P. B i ­ shop Museum Bull.", t. 75, Honolulu 1930, s. 661—662; A. K r a m e r , Die Samoa-Inseln, t. 2, Stuttgart 1903, s. 33—35; E . W. G i f f o r d , Tongan Society, „B. P. 30 3 1 3 2 �336 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI Kaledonii i Wysp Lojalności. Wg Percy-Smitha stała komunikacja mię­ dzy rejonem Samoa —• Tonga a Archipelagiem Fidżi datuje się już od około V I I w. n.e., dochodząc do swego maksimum w wiekach X V I I i X V I I I . Jeszcze w X I X w. jeden z wodzów tongijskich opanował wyspę Wanua-Lewu w Archipelagu Fidżi. Ten stały i długotrwały kontakt doprowadził do wytworzenia się w t y m rejonie mieszanej kultury, cech antropologicznych i językowych melanezyjsko-polinezyjskich . Nie jest więc w zasadzie uzasadniona teza granicy między Melanezją a Polinezją jako granicy dwóch różnych zespołów kulturowych. Rejon od Nowej Kaledonii do Wysp Samoa należy rozpatrywać jako jedną całość, jako region styku dwóch kultur i punkt wyjściowy żeglarskich wypraw, do­ prowadzających do całkowitego zaludnienia nawet najmniejszych, a na­ dających się do zamieszkania wysp i atoli Polinezji . 33 34 Częstym zjawiskiem na obszarze Polinezji było zabłąkanie się po­ szczególnych łodzi wskutek sztormu. Dlatego też Friederici uważał, że elementy czarne w typie antropologicznym i pewne obce składniki językowe wśród ludności atoli Tuamotu (Reao, Pukaruha, Napuka) spo­ wodowane zostały przypadkowym dotarciem tam pojedynczych łodzi z Melanezji . Takie dalekie podróże odbywały się też sporadycznie i na zachód, t j . z Polinezji do Melanezji. Jedna z łodzi z Mangarewa dotarła do atolu Sikajany położonego na zachód od południowych Salomonów, przebywając odległość około 3700 M m . James Cook w 1777 r. spotkał na wyspie Watiu (Atiu) trzech Tahitańczyków, ostatnich żyjących człon­ ków dwudziestoosobowej załogi, zagnanej tam w czasie sztormu. Po­ dobne relacje daje nam Beechy (1825 г.), który na Baia-Martin spotkał resztę 150-osobowej załogi z wyspy Maia-Tea położonej około 400 km na wschód od T a h i t i . 35 ж 37 Bishop Museum Bull.", t. 61 (Bayard Dominick Expedition publ. 16), Honolulu 1929, s. 12—15. " G o d l e w s k i , Struktura..., s. 6, 63, 158, 124; Te R a n g i H i r o a (Buck), Vikings..., s. 19, 47, 317; E . A. H o o t o n, Up from the ape, New York 1956, s. 618; J . G u i a r t, The Place of New Caledonia and the New Hebrides in Pacific Ethnohistory, [w:] Abstracts..., s. 72, wg K o r o l e w a , op. cit, s. 165. Stanowisko Te Rangi Hiroa (P. H . Buck), który uważał za centrum dalszych migracji rejon Wysp Towarzystwa, wydaje się być poglądem zbyt zawężającym. Trudno bowiem negować znaczenie wysp Tonga i Samoa, biorąc pod u w a g ę melanezyjski szlak w ę d r ó w k i Polinezyjczyków. Patrz T e Rangi Hiroa ( B u c k), Vikings..., s. 47, 57,69, 62. F r i e d e r i d i, op. cit., s. 12. H . D a m m, Menschen der Siidsee, Leipzig 1958, s. 334. F . R a t z e 1, Volkerkunde, t. 1, Leipzig—Wien 1894, s. 150. Dużo przykła­ d ó w tego typu przypadkowych podróży znaleźć można w: A. S h a r p , Ancient voyagers in the Pacific, Baltimore 1957. 3 4 35 3 6 3 7 �PIERWOTNI MIESZKAŃCY 337 POLINEZJI Na podstawie tych kilku przykładów przekonać się możemy, że świat Melanezji i Polinezji nie był tak bardzo od siebie oddzielony. Dlatego też przy dalszych badaniach nad śladami melanezyjskimi wśród Polinezyjczyków uwzględnić także należy bezpośrednie kontakty żeglar­ skie. Takie spojrzenie nie stoi co prawda w sprzeczności z teorią „czar­ nego substrátu", pokazuje jednak także inne możliwości przeniknięcia elementów melanezyjskiej „krwi" i kultury w głąb Polinezji. Te bardzo dyskusyjne fakty występowania melanezopodobnego sub­ strátu na obszarze Polinezji służą za materiał dowodowy dla zwolenni­ ków kontaktów oceaniczno-amerykańskich. Przyjmują oni, że skoro ślady tego substrátu znaleźć można w najbardziej odległych rejonach rozległego trójkąta polinezyjskich wysp — na Hawajach, Wyspie Wielka­ nocnej i Nowej Zelandii, to dlaczegóż by nie szukać ich także jeszcze dalej na wschodzie, t j . w Ameryce. Oczywiście teorie tego typu pod­ budowane są prawie wyłącznie niejasnymi i często niewłaściwie inter­ pretowanymi przesłankami mającymi świadczyć za dawną, wielką transpacyficzną migracją przedpolinezyjską. Aby wykazać istnienie przedpolinezyjskiego a najprawdopodobniej melanezyjskiego substrátu w Ameryce, zwolennicy tych koncepcji posługują się nieudokumentowa­ nymi w pełni dowodami z terenów Oceanii. Tak zbudowana teoria może być nawet czasami wewnętrznie spójna i bardzo przekonująca, lecz głębsza krytyczna analiza zawsze wykazać może bezpodstawność wielu, często zbyt autorytatywnych stwierdzeń. Na możliwość zaludnienia terenów Ameryki z rejonu Pacyfiku wska­ zywał już prekursor „szkoły kręgów kulturowych" — Ratzel, wyodręb­ niając tzw. „pacyficzno-amerykański obszar kultury kamiennej", w k t ó ­ rego ramach przyjmuje możliwość wpływów i kulturowych powiązań . Teorię o przemieszczaniu się ludów Azji Wschodniej wraz z Melanezyjczykami poprzez wyspy Pacyfiku aż do wschodnich wybrzeży Ameryki wysunął Boeckmann . Zasadniczym jednak twórcą idei pacyficznego pochodzenia ciemnopigmentowanych elementów indiańskich w Ameryce był Paul Rivět, który swą teorię poparł licznymi zestawami zbieżności kulturowych, a na­ wet dowodami z dziedziny parazytologii. Rivet uważał, że obok zasadni­ czych fal migracyjnych, posuwających się przez Cieśninę Beringa, należy także brać pod uwagę, jeśli chodzi o zaludnienie kontynentu a m e r y k a ń ­ skiego, i drugą trasę migracji — drogę transpacyficzną. Tą bowiem drogą dostać się miał do Ameryki przede wszystkim element czarny, prawdopodobnie melanezyjski, który przedtem opanował już całą Poli38 39 3 8 R a t z e l , op. cit., s. 135—137. Patrz K . B o e c k m a n n , Dokumente reich des Meeres, Berlin 1924. 3 9 22 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I I zur Kulturphysionomik vom Kultur - �338 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŇSKI nezję. Za wiek tej wielkiej, żeglarskiej migracji przyjmował on okres od I w. p.n.e. do V w. n.e. Rivet uważał także, iż ewentualnie mogła istnieć i trzecia możliwość, a mianowicie dotarcie do Ameryki elemen­ tów australoidalnych w wyniku migracji przez A n t a r k t y d ę . Hipotezę tę rozwinął Mendes-Correa, który doszukiwał się pokrewieństwa między ludami Ziemi Ognistej a Australijczykami. Wskazywał przy t y m na niezwykłą odporność na zimno Alakalufów, Onów i Jaganów, uważając za możliwe pokonanie przez Australijczyków w odległych czasach brze­ gów kontynentu Antarktydy w okresie częściowego i n t e r g l a c j a ł u . Teoria transantarktycznej migracji australoidów jest całkowicie nie­ realna, brak jej bowiem jakichkolwiek podstaw naukowych. Była ona nie do przyjęcia, choćby tylko ze względu na nikłe umiejętności żeglar­ skie Australijczyków. Dlatego też odrzucono ją równie szybko, jak po­ gląd Montandona o dostaniu się Australijczyków do Ameryki w charak­ terze niewolników żeglarzy polinezyjskich . Teorię tę należy także odrzucić, bo przecież brak dowodów na istnienie kontaktów polinezyjsko-australijskich, a dotarcie Polinezyjczyków do Ameryki, nie mówiąc już o Patagonii, nie zostało w pełni udowodnione. Z transpacyficzną migracją melanezyjską łączono grupę Indian K a ribi, na co wskazywać miały pewne ich cechy kulturowe i antropolo­ giczne. Sąsiadujących z nimi Arawaków wiązano natomiast z chrono­ logicznie późniejszym wpływem idącym z Polinezji. W myśl tych koncepcji obszar wpływów i osadnictwa pochodzącego z Pacyfiku miał obejmować nawet Peru, Kolumbię, Ekwador, Panamę, Amerykę Środ­ kową, Antyle, Florydę oraz gujańskie wybrzeże Ameryki Południowej . Dziwić się jedynie można, że tak wielka migracja, o ile miała ona rzeczywiście miejsce, pozostawiła w zasadzie stosunkowo mało danych i dziś, aby ją udokumentować, trzeba uciekać się do niezbyt bogatego i mało wiarygodnego materiału. Także polscy antropologowie (Czekanowski i Żejmo-Żejmis) w okre­ sie międzywojennym dopuszczali możliwość istnienia dodatkowej migra­ cji z terenów Pacyfiku, łącząc z nią występowanie typów australoidal­ nych, mediterranoidalnych i pewnych cech melanezopodobnych. Ta 40 41 42 4 3 4 0 P. R i v ě t , Les Malayo-Polynésíens en Amérique, „Journal de la Socie­ tě des Américanistes de Paris", Paris, N. S., t. 18: 1926, s. 141—278: t e n ż e , Relations Commerciales précolombiennes entre L'Océanie et L'Amérique, [w:] Festschrift für W. Schmidt, Wien 1928, s. 583—609. A. A. M e n d e s - C o r r e a , O significado genealógico do „Australopithecus" e do cranio de Tabgha e o arco antropof Hética indico, „Trabalhos des Sociedade Portuguesa de antropologia e etnologia", vol. 2: 1925, nr 3, za G . F . D e b e c , Proischożdienije koriennogo nasielenija Amieriki, [w:] Proischożdienijes. 530. G . M o n t a n d o n, L'ologenese humaine, Paris 1928, s. 240. G l a d w i n , op. cit., s. 250—251. 41 4 2 4 3 �PIERWOTNI MIESZKAŃCY 339 POLINEZJI ludność pochodzenia transpacyficznego utworzyć miała na terenie Ame­ r y k i Południowej odrębną formację lasów podzwrotnikowych i wysp . W związku z prowadzonymi na szeroką skalę badaniami, mającymi na celu ustalenie pochodzenia Indian i ich szlaków migracyjnych, zwróco­ no uwagę na te cechy rasowe, które zewnętrznie przypominały pewne cechy ciemnopigmentowanych ludów Starego Świata. Rozpoczęto po­ szukiwania takich właśnie elementów wśród żyjących współcześnie ple­ mion, jak i w materiałach kostnych oraz w relacjach z okresu konkwisty i różnego rodzaju zabytkach archeologicznych i etnograficznych. Zwróco­ no uwagę na wysoki stopień szerokości nosa, dolichocefaliczność, na niespotykaną u mongoloidów wielkość zębów, tendencję do silnego rozwoju łuków nadoczodołowych i na pewne zbieżności serologiczne. Spowodowało to, iż niektórzy uczeni wydzielili aż trzy typy rasowe niemongoloidalne wśród autochtonicznej ludności Ameryki, a mianowi­ cie — australoidalny, mediterranoidalny i austroafrykański . 44 43 Jeśli chodzi o rozprzestrzenienie domniemanych elementów, wskazu­ jących na połączenia z tzw. rasami negro-australoidalnymi, to należy wyróżnić przede wszystkim na terenie Ameryki Południowej Basen Amazonki i przylegające do niego na zachodzie pacyficzne wybrzeże północnej części Ameryki Południowej. Drugi region — to tereny Argen­ tyny i Ziemi Ognistej. W Ameryce Północnej teren ten jest bardziej zwarty i obejmuje przede wszystkim ziemie przylegające do Zatoki Meksykańskiej, a także Teksas, Nowy Meksyk, Arizonę, Kalifornię, Kolorado i stan Utah. Obszar wpływów mających pochodzić z Pacyfiku jest więc olbrzymi, trudno sobie wprost wyobrazić, żeby drogą trans­ oceaniczną, z odległych o tysiące m i l wysp, przedostały się tak duże fale migrantów, by mogły one oddziaływać trwale na niemal połowę kontynentu amerykańskiego. W centralnej części Ameryki Południowej, w Basenie Amazonki i terenach sąsiednich wykazują pewne podobieństwo do negroaustraloidalnej ludności szczególnie ci Indianie, którzy należą do tzw. typu paleoamerykańskiego, w grupach językowych Gěs, o najprymitywniej­ szych formach gospodarki. Spotykamy tam długogłowość, interesującą formę nosa, bardzo szerokiego, o grzbiecie wygiętym wewnętrznie i wełniste ciemne włosy. Szczególne podobieństwo do Melanezyjczyków znaleźć można we wschodniej Boliwii wśród plemion Sirionów, Guatów i Qurungów. • Szereg współczesnych plemion Ameryki Południowej zaczęto porów­ nywać pod względem antropologicznym ze szczątkami kopalnymi, w y 4 4 J. C z e k a n o w s k i , Człowiek w czasie i przestrzeni, Warszawa s. 257—259; S. Ż e j m o - Ż e j m i s , Środowisko, [w:] Człowiek, jego rasy i Warszawa 1939, s. 121. C z e k a n o w s k i , op. cit., s. 251. 4 5 1934, życie, �340 ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI kazującymi cechy melanezopodobne, a znajdowanymi na tymże terenie. I tak Botokudów znany antropolog Eickstedt zaliczał do pozostałości po rasie wymarłych lagidów ze znalezisk w Lagoa Santa. Podobne po­ glądy wyrażali także Imbelloni, Menghin i Rivet. W miejscowości Lagoa Santa we wschodniobrazylijskim stanie Minas Geraes w latach trzydzie­ stych X I X w. Duńczyk Lund dokonał odkrycia szeregu czaszek, które chronologicznie należy zaliczyć do jednych z najstarszych znalezisk szczątków ludzkich w Ameryce Południowej. Już w roku 1879 Quatrefages wskazał na ich podobieństwo z czaszkami melanezyjskimi. Charak­ teryzują się one prognatyzmem, dużą szerokością twarzy i wystającymi łukami nadoczodołowymi. Cechy te nie tylko wykazują duże podobień­ stwo, lecz dochodzą do identyczności, czego zaprzeczyć nie może nawet przeciwnik melanezyjskich wpływów w Ameryce — Hrdlička. Jednak tak on, jak i Ibarra-Grasso wskazują, że nie należy przedwcześnie łączyć czaszek z Lagoa Santa z jednej strony z Melanezyjczykami, z drugiej zaś ze współczesnymi Indianami amazońskimi. Nie jest bowiem udowodnione, że przedstawiciele tej kopalnej rasy posiadali ciemną pigmentację skóry; nie wykazano bezspornie takich samych cech u I n ­ dian grupy Gěs. Podobnego typu szczątki kostne, jak w Lagoa Santa, zostały odkryte również w Ekwadorze, w pieczarach Paltacalo i Punin. Drugi wielki rejon wskazujący na antropologiczne wpływy negro-australoidalne, to — jak mówiliśmy — tereny północnego Meksyku i po­ łudnia Stanów Zjednoczonych. Interesujący jest tutaj tzw. typ kalifor­ nijski, u którego w wysokim stopniu występuje ciemna pigmentacja skóry, duża szerokość nosa i grubość warg. Powodowało to nawet, iż wielu podróżników porównywało tych Indian do tubylców afrykań­ skich . Dane antropologiczne na tych terenach, w t y m pochodzące także od wymarłego plemienia Pericu (płd. Kalifornia) i plemienia Seri z wyspy Tiburan, zbieżne są z brazylijskimi, jeśli chodzi o podobień­ stwo do Melanezyjczyków . Przedstawione wyżej w krótkim zarysie pewne wybrane, najczęściej spotykane antropologiczne przesłanki, mające świadczyć na rzecz pacy­ ficznego pochodzenia niektórych grup autochtonicznych na kontynencie amerykańskim, spotkały się z bardzo ostrą k r y t y k ą ze strony tych ba­ daczy — antropologów, etnografów, archeologów, którzy stali na stano­ wisku, że zaludnienie terenów Ameryki należy zasadniczo rozpatrywać wyłącznie w związku z Cieśniną Beringa i mostem Wysp Aleuckich. Wskazywano także na badania antropologiczne jako na tę dziedzinę 4 6 4 7 46 D. E . I b a r r a - G r a s s o , Niżnyj paleolit w Amierikie, „Sowietskaja Etnografija", 1958, nr 1, s. 69; V. L . H e r r e r a , Cobrizos, Blancos y Negros. Abori­ génes de America, Santiago 1934, s. 87—97. G l a d w i n , op. cit., s. 67. 4 7 �PIERWOTNI MIESZKAŃCY 341 POLINEZJI studiów nad etnogenezą Indian, której badacze napotykają szereg obiek­ tywnych trudności. Trzeba bowiem wziąć pod uwagę fakt, że współ­ czesne tubylcze populacje podlegały daleko idącym wpływom przy­ byszów z Europy i A f r y k i . Nie są one też w takim stopniu izolowane, jak w okresie przedkolumbijskim. Szeregu plemion indiańskich nie można badać pod względem ich struktury antropologicznej, ponieważ zostały one wyniszczone w okresie konkwisty i późniejszej żywiołowej kolonizacji — jak np. na Antylach. Materiału osteologicznego pochodzą­ cego z dawnych okresów jest jeszcze dziś zbyt mało, a na wielu terenach badania nad t y m rodzajem źródeł nie zostały podjęte. Często także szczątki kostne nie mogą służyć za materiał dowodowy, gdyż zgodnie z rozpowszechnionym zwyczajem deformacji głowy na terenie Ameryki, czaszki ulegały daleko idącym zniekształceniom. Te wszystkie trudności powodują, iż badania nad odtworzeniem genezy ludności Ameryki i jej pierwotnego składu antropologicznego są pełne kontrowersyjnych teorii i hipotez. Jednym z najważniejszych, sprzecznych faktów w teorii melanezyjskiej ekspansji transpacyficznej jest zagadnienie chronologii. Szczątki kostne z Lagoa Santa, Punin czy innych podobnych stanowisk zalicza się do górnego paleolitu w Starym Świecie, gdyż oczywisty jest tu ich związek z przemysłem pięściaków . Nie znaczy to wszakże, aby odnieść je do tych samych ram chronologicznych, co w Azji. Epoki bowiem archeologiczne na terenie Ameryki nie są związane zasadniczo z klasy­ fikacją stosowaną na naszym kontynencie. Większość jednak badaczy uważa te ślady pobytu człowieka w Ameryce Południowej za bardzo stare, sięgające prawdopodobnie około 25—15 tys. lat p.n.e. Tym­ czasem Melanezyjczycy rozpoczęli swoją migrację do Melanezji jeszcze w okresie, gdy na terenach wysp Indonezji nie było mongoloidów, gdyż w ich dzisiejszym typie antropologicznym nie znajdujemy elementów mongoloidalnych. Pozwala to określić przybliżoną datę dotarcia Melanezyjczyków do zachodniej Oceanii na V I — V tys. p.n.e. . Nie można więc z migracją tą łączyć melanezopodobnych elementów w Ameryce w oparciu o drogę transpacyficzną. Poza t y m domniemane ślady sub­ strátu „czarnego" na wschodnich atolach Polinezji, czy nawet najdaw­ niejsze ślady pobytu człowieka na tych wyspach sięgają najwyżej I — I I w. n.e. Ta zasadnicza sprzeczność chronologiczna spowodowała 4 8 49 50 4 8 Stanowisko takie reprezentuje np. O. M e n g h i n, El Altoparanaense, „ A m purias", t. 17—18, Barcelona 1955—1956, wg I b a r r a - G r a s s o, op. cit., s. 69. С l a d w i n , op. cit., s. 186. N. А. В u t i n o w, Proischożdienije i etniczeskij sostaw koriennogo nasielenija Nowoj Gwiniei, [w:] Problemy istorii i etnografii narodów Awstralii, Nowoj Gwinei i Gawajskich Ostrowów, „Trudy Instituía Etnografii", t. 53, Moskwa— Leningrad 1962, s. 114. 4 9 5 0 �342 ALEKSANDER FOSERN-ZIELINSKI w głównej mierze, iż zaczęto zwracać uwagę na inne możliwości roz­ wiązania tego zagadnienia. I tak Hrdlička sugerował, że negroidalne elementy spotykane wśród plemion współczesnych są wynikiem pokolumbijskich wpływów murzyńskich niewolników. Teza ta jednak, choć w niektórych wypadkach być może słuszna, ze względu na brak osad­ nictwa murzyńskiego na wielu terenach nie jest wiarygodna. Sprzeczne Z tą teorią byłyby także wczesne relacje o ciemnopigmentowanych osobnikach w rejonach nie podlegających jeszcze kolonizacji. Wpływ ludności murzyńskiej w okresie pokolumbijskim nie wyjaśnia także pochodzenia elementów negroidalnych na stanowiskach archeologicz­ nych. Ostatnio niektórzy uczeni, jak np. Jeffreys z Johanesburga, uważają, że należy liczyć się nawet z afrykańskimi wpływami już w okresie przedkolumbijskim. Siadem tych kontaktów amerykańsko-afrykańskich ma być m. in. znajomość kukurydzy w Afryce już przed odkryciem Nowego Świata, pewne zbieżności etymologiczne arabsko-indiańskie, cechy negroidalne szeregu rzeźb olmeckich oraz pojawienie się Murzy­ nów w niektórych częściach interioru Ameryki Południowej już w XVI w. Obecnie wyróżnić można zasadniczo dwa kierunki, nie licząc kon­ cepcji transpacyficznej i transatlantyckiej, interpretacji pojawienia się ciemnopigmentowanych melanezopodobnych elementów w Nowym Świe­ cie. Albo zakłada się możliwość całkowitego, przypadkowego lub równo­ ległego kształtowania się pod względem antropologicznym pierwszych fal migracyjnych, pod wpływem nowego środowiska, albo też dopuszcza się migrację tego elementu „tradycyjną" drogą przez Cieśninę Beringa. W pierwszym przypadku wskazuje się, iż ,,[...] różnorodność (typów) może być uważana jako rezultat lokalnych odmian rozwojowych i mie­ szania się w ostatnich tysiącleciach" oraz że „[...] forma ciała uwarun­ kowana jest regionalnymi cechami geograficznymi i klimatycznymi w obu Amerykach" . Wskazuje się także, iż pewne poszczególne cechy, jak np. silnie rozwinięte łuki nadoczodołowe, są osobliwością charak­ terystyczną dla wszystkich starych typów rasowych. Podkreśla się rów­ nież możliwość analogicznego kształtowania się melanezopodobnych form czaszek u typów mongoloidalnych . Wszystko to jednak nie tłumaczy ściśle naukowo szerokiego rozprzestrzenienia starych negroaustraloidalnych elementów, zarówno u plemion żyjących w okresie kontaktów z Białymi, jak i u ich protoplastów. 5 1 5 2 53 5 1 D. W. J e f f r e y s , Pre-Columbian s. 1—18. H o w e 11 s, op. cit., s. 290. D e b e c, op. cit., s. 535. 5 2 5 3 Negroes in America, „Scientia", 1953, �PIERWOTNI MIESZKAŃCY 343 POLINEZJI Zasiedlenie lądu amerykańskiego nastąpiło przez imigrację z Euroazji, a przede wszystkim z północno-wschodniej Azji. Nie był to oczy­ wiście proces jednorazowy, lecz wielofalowy; każda z fal wędrowała w innym okresie, jedna od drugiej różniła się mniej lub bardziej k u l ­ turą i s t r u k t u r ą antropologiczną. Wielu badaczy jest zdania, że pierwsi przedstawiciele rodzaju ludzkiego na terenie Ameryki należeli do tzw. „ras prymitywnych", dopiero w późniejszym okresie pojawiły się fale tzw. „ras progresywnych" . Nie wdając się w dyskusję nad słusznością tych określeń trzeba stwierdzić, iż chodzi tutaj o pierwsze fale migra­ cyjne zawierające element negro-australoidalny. Fale te pochodzić mają z jakichś bliżej nie znanych terenów Azji Wschodniej, skąd wyruszyły na północ, wzdłuż wybrzeży Pacyfiku do Ameryki oraz na południe i południowy wschód — do Australii i Melanezji. Z tego też terenu i okresu pochodzić mają podobieństwa antropologiczne zachodzące mię­ dzy Melanezją a Ameryką. Ta pierwsza fala ludzka przyniosła ze sobą do Nowego Świata około 25 tys. lat temu, to jest wtedy, kiedy zaistniały korzystne warunki klimatyczne do pokonania Cieśniny Beringa, szereg elementów australo- i melanezopodobnych. Przypuszcza się, że zakoń­ czenie tej pierwszej ekspansji odnieść należy do 15 tys. lat p.n.e. Chro­ nologia ta jednak, mimo intensywnie prowadzonych badań, nie jest dotychczas ściśle ustalona. Szlak migracyjny tych pierwszych odkryw­ ców biegł prawdopodobnie przez Północno-Zachodnie Wybrzeże, K a l i ­ fornię, zachodnią częścią Meksyku, dochodząc do Ameryki Południowej. Tam rozdzielił się on na dwa nurty. Nurt zachodni prowadził do w y ­ brzeża atlantyckiego Gujany, Kolumbii, Brazylii i dalej do Lagoa Santa. Drugi skierował się prosto na południe wybrzeżem pacyficznym, zajmu­ jąc Ekwador i pozostawiając ślady m. i n . w Punin i Paltacalo . Na ten substrát nawarstwić się miały dopiero następne fale imigrantów azja­ tyckich, o przewadze w typie antropologicznym elementów mongoloidalnych. W ten sposób doszło też do pewnych przesunięć, gdyż typy starsze określane często jako paleoamerykańskie zostały zepchnięte na .tereny refugialne . Rozdzielenie wyżej omówionego terytorium, na k t ó r y m występowały ślady elementów melanezopodobnych, na region kalifornijsko-meksykański i ekwadorsko-brazylijski spowodować miała ekspansja Arawaków na przełomie naszej ery . W t y m też czasie część 54 55 56 57 5 4 В. O e 11 e к i n g, Morphologie und menschliches Altertum in America, „AnthrOpos", t. 27: 1932, s. 899—903. " G l a d w i n , op. cit., s. 67—69. M i l e w s k i , op. cit., s. 13; К. M o s z y ń s k i , Człowiek. Wstęp do etno­ grafii powszechnej i etnologii, Wrocław—Kraków—Warszawa 1958, s. 425. G l a d w i n , op. cit., s. 260. 5 6 5 7 �344 ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI ludów paleoamerykańskich podążyła dalej na południe, docierając aż do Ziemi Ognistej. Przyjęcie więc o wiele lepiej udokumentowanej tezy o migracji „melanezopodobnych" przez Cieśninę Beringa wyjaśnia szereg spornych faktów z zakresu etnogenezy ludności Ameryki. Pozwala nam to roz­ p a t r y w a ć stosunki oceaniczno-amerykańskie w innym świetle — nie antropologicznym, lecz zasadniczo kulturowym. Rozgraniczenie proble­ matyki pochodzenia typów rasowych w Ameryce od badań nad tzw. zbieżnościami kulturowymi mającymi zachodzić między Oceanią a Ame­ ryką pozwala nam te ostatnie, po uprzedniej surowej weryfikacji, roz­ p a t r y w a ć jako ewentualny wynik oddziaływania pojedynczych ekip żeglarskich na ludność zachodniego wybrzeża Ameryki, a nie jako rezul­ tat dawnego i daleko sięgającego w głąb kontynentu osadnictwa ocea­ nicznego. Siady więc tzw. „czarnego substrátu", widoczne u Polinezyjczyków i autochtonicznych mieszkańców Ameryki, tłumaczone są obecnie wspól­ nym pochodzeniem tych dwóch grup ludzkich ze wschodnich rejonów kontynentu azjatyckiego. Stanowisko takie znalazło również swoje od­ bicie w antropologicznych systemach klasyfikacyjnych. Radziecki sche­ mat Debeca pokazuje wspólne związki antropologiczne rasy polinezyj­ skiej i ras amerykańskich z tzw. wielką rasą negro-australoidalną, kwalifikując dwie pierwsze do rasy mongoloidalnej . 58 I Wielka rasa europoidalna Gałąź azjatycka Wielka rasa mongoloidalna Rasa polinezyjska Gałąź amerykańska Wielka rasa negro-australoidalna 5 8 G. F . D e b e c, Opyi graficzeskogo izobrażenija klassifikacii czełowieczeskich ras, „Sowietskaja Etnografija", 1958, nr 4, s. 80—81; C z e b o k s a r o w , op. cit, s. 319—320; także szereg schematów anglosaskich, np. A. L . K r o e b e r , Anthro­ pology. Race — Language — Culture — Psychology — Prehistory, New York 1948, s. 140. �PIERWOTNI MIESZKAŃCY POLINEZJI 345 Całkowitym przeciwieństwem teorii przedpolinezyjskiego „czarnego s u b s t r á t u " jest teoria tzw. „białego substrátu". Sens jej jednak jest ten sam. Zwolennicy jej uważają, że na terenie wysp Polinezji znaleźć można ślady kulturowej działalności „tajemniczego" ludu o barwie skóry zbliżonej do białej. Lud ten opanować miał atole i wulkaniczne wyspy jeszcze przed przybyciem tam właściwych Polinezyjczyków. Teoria ta ma także ścisły związek z problematyką przedkolumbijskich kontaktów między Oceanią a Ameryką. Otóż z jednej strony uważa się, że ci „biali" żeglarze dotarli do wybrzeży Ameryki z Oceanii, z drugiej przyj­ muje się, iż przybyli oni do Polinezji od wschodu, a więc z kontynentu amerykańskiego. Tak w jednym, jak i w drugim przypadku szuka się dowodów natury antropologicznej i kulturowej, które by w sposób nie­ podważalny udokumentowały to stanowisko. Jednym z ważkich dowodów jest występujący dość często na terenie Polinezji typ antropologiczny zdradzający niekiedy podobieństwo do rasy białej. Zagadnieniem t y m zajęto się przede wszystkim dlatego, aby w y ­ jaśnić, czy ludność wysp polinezyjskich zaliczyć do rasy mongoloidalnej, czy też ze względu na duże zewnętrzne podobieństwo z południowymi Europejczykami do rasy europoidalnej. Za potomków rasy białej, czyli tzw. caucasoidi w terminologii zachodnioeuropejskiej, uważali dzisiej­ szych Polinezyjczyków tacy badacze, jak Fornander, Fenton, Treager, Giddings, Brown, Lyddeker, Smith, Quatrefages, Kean, Sergi, Montandon i Eickstedt > . Początkowo opierano się głównie na relacjach europejskich podróż­ ników X V I I - i XVIII-wiecznych zawierających opisy tubylców o jasnej skórze i słowach. Później dopiero zaczęto analizować antropometryczny materiał, starając się wykazać dominantę składnika europoidalnego. Tego typu badania prowadzone były np. przez P. B. Bishop Museum w Hono­ lulu . Do podobnych wniosków dochodzi także Godlewski, który stwier­ dza ilość tzw. ciemnopigmentowanych elementów europoidalnych na terenie Polinezji Zachodniej i Południowej na około 50%, w t y m na Wyspie Wielkanocnej 66°/», a na Hawajach i Polinezji Centralnej 27% . Znany badacz maoryjski, Te Rangi Hiroa, nosicielom cech europoidal­ nych przypisuje główną rolę w zdobyciu wysp Pacyfiku. ,,[...] czołowi żeglarze Pacyfiku muszą być europeidami, ponieważ nie posiadają ani wełnistych włosów, czarnej skóry, grubych i krótkich nóg negroidów i fałdy mongoloidalnej, szerokiej twarzy i krótkiego ciała. Podobnie do r 9 60 6 1 5 9 R. В i a s u 11 i, I probierni etnologici del Pacifico, [w:] Le razze e i popoli delia terra, Torino 1941, s. 13. Heyerdahl, op. cit., s. 125; E . S. C. H a n d y , Polynesian Religion, „В. P. Bishop Museum Bull", t. 37, Honolulu 1927, s. 105. G o d l e w s k i , Struktura..., s. 45. 6 1 61 �346 ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI europeidów Polinezyjczycy wykazują dużą różnorodność w kształcie głowy" . Te Rangi Hiroa nie neguje istnienia innych elementów nieeuropoidalnych (mongoloidalnego czy negroidalnego), lecz wydaje się, że w zbyt dużym stopniu przypisuje rasie białej pewne zdolności żeglarskie, •dzięki którym opanowany został Pacyfik. Szereg badaczy, w t y m i radzieccy, przyznają, że podobieństwo morfo­ logiczne jest częstokroć uderzające, lecz nie pociąga ono za sobą żadnych konsekwencji antropogenetycznych. Wskazują przy t y m na cechy abso­ lutnie nieeuropoidalne, takie jak szeroki nos, grube wargi, zbliżające Poli­ nezyjczyków do ras tzw. równikowych (negropodobnych), a także i na wiele elementów charakterystycznych dla m o n g o l o i d ó w . Takie stano­ wisko, odrzucające dominantę czynnika europoidalnego, nie jest bynaj­ mniej sprzeczne z faktyczną rzeczywistością. Kwestionuje się występo­ wanie na Polinezji specyficznych oznak europoidalności, a szereg elemen­ tów traktuje się jako ślad dawnych przymieszek pochodzących z okresu przebywania przodków dzisiejszych Polinezyjczyków na kontynencie azjatyckim . Problem ten, jak i wiele innych, nie został do dzisiejszego dnia gruntownie opracowany i nie można nic pewnego powiedzieć, czy przymieszki te były wynikiem bezpośrednich kontaktów z ludnością europoidalną, czy też wpływów pośrednich. Najbardziej podbudowane naukowo są twierdzenia, że Polinezyjczycy tworzą typ rasowy mieszany, składający się z większości elementów mongoloidalnych z dodatkiem cech negroidalnych lub europoidalnych względnie jednych i drugich. Stanowisko takie lub bardzo zbliżone repre­ zentowali m. in. Haddon, Kroeber, Ripley, Churchill, a częściowo Stratz, Hrdlička, Votz, Sera, Sullivan i Klimek . Na tychże zasadach sformuło­ wane jest stanowisko antropologów radzieckich. Wykluczają oni jedynie interesujący nas tu element europoidalny, uważając Polinezyjczyków za grupę mieszaną wchodzącą w skład pacyficznej lub południowej grupy mongoloidalnej . Te w wielkim skrócie przedstawione problemy związane z „europoidalnością" Polinezyjczyków nie odnoszą się oczywiście bez­ pośrednio do ewentualnych pierwszych mieszkańców Polinezji. Większość bowiem zwolenników „europoidalności" zdobywców Pacyfiku nie łączy tych cech z ludnością przedpolinezyską. Pierwszych dowodów mających świadczyć za d u ż y m zróżnicowaniem rasowym wśród samych Polinezyjczyków, dostarczyli podróżnicy i żegla62 63 64 65 66 6 2 6 3 6 4 6 5 6 6 T e R a n g i H i r o a ( B u c k ) , Vikings..., s. 15—19. D e b o c, Opyt..., s. 88—89. H o w e 11 s, op. cit., s. 321; B u n a k , T o k a r i e w , op. cit., s. 517. В i a s u 11 i, op. cit., s. 13. С z e b о к s a r o w, op. cit., s. 319—320. �PIERWOTNI MIESZKAŃCY 347 POLINEZJI rze. Roggeween i jego towarzysz Behrens — odkrywcy Wyspy Wielka­ nocnej — wskazywali, iż wśród tubylców można było zaobserwować różne barwy skóry, od „smagłej" do „białej" i „czerwonej"; potwierdzili to także późniejsi badacze Routledge i E n g l e r t . Podobne obserwacje poczynił też Cook w czasie swego pierwszego pobytu na Tahiti, gdzie zauważył, że skóra jasna charakterystyczna jest dla przedstawicieli ary­ stokracji, ,,[...] która większą część czasu przebywa w domach", w prze­ ciwieństwie do ,,[...] biednych przebywających dużo na powietrzu i słoń­ cu". Spotkał on tam także k i l k u starców, których wg opisu zaliczyć należałoby do albinosów. Mieli oni białą skórę ,,[...] jak u Europejczyków, lecz odpowiadała ona niby martwej barwie, jak nos białego konia. Oczy, broda, włosy i b r w i u nich także są białe, a ciało [...] pokryte jasnymi włosami. Skóra u nich plamista, oczy krótkowidza i często łzawią. Ci ludzie zawsze wyglądają niezdrowo" . 67 6 8 Znamienna jest wypowiedź żeglarza z trochę późniejszego okresu Bellinshauzena, który na wyspie Oparo spotkał siedemnasto- lub osiem­ nastoletniego młodzieńca o jasno blond włosach, błękitnych oczach, gar­ batym nosie i kolorze ciała podobnym do mieszkańców Europy. Stwier­ dził on, że „[...] jeśli chodzi o jego pochodzenie to można uważać, że jest on synem Oparyjki i europejskiego ż e g l a r z a " . Na pewno wiele przypadków podobieństwa Polinezyjczyków z Europejczykami spowodo­ wane mogło być albinizmem lub związkami żeglarzy z miejscową ludno­ ścią już w okresie kolonizacyjnym. Wskazuje się jednak często na ślady istnienia rasy „białej" pochodzące z okresu poprzedzającego wiek wiel­ kich odkryć geograficznych. Opinię taką wyrażali m. i n . Smith, Dixon, Best i Bryan, stwierdzając że szereg przypadków występowania na obszarze Polinezji osobników jasnoskórych nie ma nic wspólnego z albi­ nizmem. Znany ze swej śmiałej wyprawy na tratwie Коп-Tiki Thor Heyerdahl zjawiska te uważał za ślad dawnego substrátu przedpolinezyjskiego, który pozostawić miał także po sobie na terenie Polinezji szereg zabytków kultury. Dowodów szukano również w legendach. Phillips, badając stare opowieści nowozelandzkich autochtonów — Maori, uważał, że jasnoskórzy 69 6 7 K . R o u t l e d g e , The mystery of Easter Island. The story of an expedition, London 1919, s. 221. C o o k , Pierwoje s. 155—156. F . F . B e l l i n s h a u z e n , Dwukratnyje izyskanija w jużnom Ledowitom Okieanie i plawanie wokrug swieta w prodolżenie 1819, 1820, 1821, sowierszennyje na szljupach „Wostok" i „Mirnyj" pod naczalstwiem kapitana Bellinshauzena — komandira szljupa „Wostok", szljupom „Mirnyj" naczalstwowal lejtienant Łazariew, Moskwa 1960, s. 247. 6 8 6 9 �348 ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI przedstawiciele plemienia tearava są niedobitkami po dawnym ludzie urukehu. Z nazwą tą kojarzył on określenia turehu, patupaiarehe lub pakepakeha mające oznaczać dawny rudowłosy typ mieszkańców. Stąd też pochodzić ma słowo pakeha, używane na oznaczenie Europejczyków . Reminiscencji pobytu białych przedpolinezyjskich żeglarzy dopatrywano się też w legendach wyspiarzy Hawajów, Markizów, Tonga, Mangarewy i Tuamotu. Materialną pozostałością po białym ludzie o rudych włosach mają być wg Heyerdahla, w przeciwieństwie do zwolenników teorii „czarnego substrátu", olbrzymie posągi na Wyspie Wielkanocnej. Wskazuje on przy t y m głównie na — wąskie twarze, wyraziste, ostro zarysowane nosy i wystające brody. Mamy więc tu chyba widoczny przykład całkowicie dowolnej interpretacji wyrwanych z całości, odpowiadających danej teorii elementów, co w konsekwencji doprowadziło do dwóch diametralnie różnych stanowisk (Heyerdahl i Balfour). Wg Heyerdahla posągi te nie przedstawiają jedynie pewnych fantastycznych, mitologicznych postaci, lecz odtwarzają one oblicza przodków dzisiejszych mieszkańców Wyspy. Olbrzymie owalne kamienie o czerwonej barwie, tzw. „pukao", umiesz­ czane na głowach tychże posągów, uważa on nie za ozdobę głowy, lecz za wyobrażenie rudej czupryny. Świadczyć to ma za dawnym występo­ waniem na Wyspie Wielkanocnej, tak jak i na Nowej Zelandii, osobni­ ków o rudym owłosieniu. Zagadka występowania rudej barwy włosów na terenie Oceanii powinna stać się przedmiotem specjalnych dociekań antropologów. Chodziłoby tutaj o wyjaśnienie ich roli w procesach etnogenetycznych i dawnych migracjach na obszarze Pacyfiku. Oczywiście współczesna analiza ludności autochtonicznej nie może być w pełni obiek­ tywna ze względu na silny wpływ Europejczyków, lecz ewentualne ba­ dania włosów pochodzących z okresu przedkolonizacyjnego mogą być tutaj bardzo pomocne . Należy się także liczyć, że wiele relacji i zapisów stwierdzających występowanie rudowłosych osobników na obszarze wysp mórz południowych wyniknąć mogło z nieodróżnienia włosów farbowa­ nych od naturalnych. Kramer podaje, że na Samoa w celu unicestwienia robactwa wcierano w głowę wapno, co powodowało rozjaśnienie natural­ nego koloru włosów. Często praktykowany był także, np. w Melanezji, 7 0 71 7 0 G. P h i l l i p s , The Blood Groups of the Maori, „Humań Biology", t. 3 Baltimore 1931, wg H e y e r d a h l a , Otwiet s. 123—125; J . F . G. S t o k e s , Spaniards and the Sweet Potato in Hawaii and Hawaiian-American Contacts, „American Anthropologist", t. 34: 1932, nr 4, s. 597. Włosy takie, pochodzące ze zmumifikowanych zwłok znajdują się np. w muzeum w Auckland (Nowa Zelandia), T e R a n g i H i r o a ( B u c k ) , Maori Somatology, „Journal of the Polynesian Society", t. 31: 1922, s. 32—40, za H e y e r d a h 1 e m. Otwiet..., s. 124. r 71 �PIERWOTNI MIESZKAŃCY 349 POLINEZJI kosmetyczny zabieg polegający na farbowaniu włosów na biało, żółto lub czerwono i posypywaniu ich białym proszkiem . Wskazane wyżej cechy rasy „białej" w typie antropologicznym w le­ gendach i rzeźbach łączy Heyerdahl z migracją ludności z terenów Ame­ r y k i . Uważa on, że przed przybyciem właściwych Polinezyjczyków Polinezja zaludniona była przez nieznany bliżej lud europodobny pocho­ dzący z terenów Wyżu Andyjskiego. Nie on jednak pierwszy wskazał na możliwość pochodzenia ludności Polinezji ze wschodu. Podobne po­ glądy bowiem reprezentowali Zuniga, Ellis i Topinard . Streszczając poglądy Heyerdahla można powiedzieć, że około I V — V w. n.e. z terenu dzisiejszego Peru drogą morską, przy użyciu tratw, dotrzeć miała do wschodniej Polinezji fala ludności o białej barwie skóry i rudych włosach. Ludu tego nie powinno się utożsamiać ani z Malajo-Polinezyjczykami, ani też z Inkami, bowiem ma on być zwią­ zany z archeologiczną kulturą — Tiahuanaco. Istnieje wielkie prawdo­ podobieństwo, że ekspansja tej ludności osiągnęła najpierw Wyspę Wiel­ kanocną, z której posągi z wcześniejszego okresu (IV w. n.e. — C-14) uważane są za niemal identyczne z podobnymi amerykańskimi . Ważnym punktem w tej problematyce jest zagadnienie chronologii pojawienia się człowieka na Rapanui. Dotychczasowe analizy genealo­ giczne okazały się zawodne. Opublikowane spisy władców z Wyspy Wielkanocnej, tzw. „ariki-henua", różnią się dość znacznie od siebie przede wszystkim ilością zawartych w nich generacji (od 20 do 57). Wg Métraux Polinezyjczycy przybyli na Wyspę Wielkanocną między połową X I I w. a końcem X I I I w. n.e. Datę tę opiera on na genealogicz­ nej liście trzydziestu władców, zakładając długość każdego pokolenia na 25 lat. Nie tłumaczy to nam jednak o wiele wcześniejszego pobytu czło­ wieka na tej wyspie. Należy sądzić, że data ta odnosi się tylko do ostat­ niej fali migracyjnej polinezyjskich żeglarzy. 72 73 74 75 7 2 K r a m e r , op. cit., s. 279—283; B o u g a i n v i l l e , op. cit., s. 161. M. Z u n i g a , An Historical View of the Philippine Islands, London 1814, t. 1, s. 33, za S h a r p , op. cit., s. 81. Patrz Т. H e y e r d a h l , American Indians in the Pacific. The Theory behind the Коп-Tiki Expedition, London 1952; t e n ż e , Aku-Aku, Warszawa 1959; t e n ż e , Morskije puti w Polineziju, „Izwiestija Wsiesojuznogo Gieograficzeskogo Obszczestwa", t. 94: 1962; t e n ż e , Statui ostrowa Paschi, „Nowyj Mir", 1962, nr 9; t e n ż e , Wyprawa Коп-Tiki, Warszawa 1963; Т. H e y e r d a h l , E . N. F e r d o n, W. M u 11 o g, A. S к j 6 1 s v o 1 d, Archeology of Easter Island. Monograph of the School of American Research and the Museum of New Mexico, London—Chicago— Stockholm 1961. N. А. В u t i n o w, J . W. К n o r o z o w, Nowyje materiały ob ostrowie Paschi, „Sowietskaja Etnografija", 1957, nr 6, s. 39. 7 3 7 4 7 5 �350 ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI Nie na wszystkich genealogiach można opierać się jak na wiarygod­ nym źródle historycznym, gdyż są i takie, których wartość naukowa jest wątpliwa. Przykładem służyć tu może genealogiczny wywód królów hawajskich liczący 987 pokoleń, co odpowiadałoby okresowi 24 600 lat, oraz genealogia wyspy Rarotonga zawierająca 92 pokolenia, a więc odno­ sząca się do I X w. p.n.e. Rozbieżności zatem między chronologią archeo­ logiczną a genealogiczną nie muszą bynajmniej świadczyć, iż przed wie­ kiem X I I I na Wyspie Wielkanocnej nie było Polinezyjczyków, lecz inna, prawdopodobnie pochodząca ze wschodu, ludność. Materiał bowiem arche­ ologiczny zebrany z tego okresu wykazuje cechy zasadniczo polinezyj­ skie, co podkreślają wszyscy niemal krytycy teorii Heyerdahla . Jednym z dyskusyjnych problemów związanych z przedpolinezyjską warstwą ludności i zaludnieniem Wyspy Wielkanocnej jest ustalenie kierunku, z którego przybyć mieli pierwsi osadnicy. Szereg badaczy kultury ludów Polinezji, w tym Métraux, Te Rangi Hiroa i Tokariew, uważają, że pierwsza fala ludności przybyła na Wyspę Wielkanocną z zachodu — najprawdopodobniej z archipelagu Markizów . Heyerdahl natomiast analizując legendy opisujące przybycie pierwszego władcy wyspy Hotu Matua na wielkich podwójnych łodziach z kierunku wscho­ dzącego słońca doszedł do wniosku, że osadnicy przybyli ze wschodu, a więc z Ameryki. Jednakże specjaliści zajmujący się tą kwestią, a m. in. Knoche i Knorozow, podkreślają, że utrwalony w legendach fakt przy­ bicia łodzi do wschodnich brzegów Wyspy nie jest równoznaczny z ich żeglugą od kontynentu amerykańskiego. Łodzie te bowiem mogły zdążać dryfem zachodnim i minąwszy Wyspę Wielkanocną zawrócić i zbliżyć się do wschodnich wybrzeży Wyspy, opływając ją następnie w celach pene7fi 11 78 7 9 76 G o d l e w s k i , Drogi..., s. 7. B. St i 11 f г i e d, Die Gilbert Inseln, ein Schliissel in der Frage der Besiedlung Ozeaniens. Mit besonderer Beriicksichtigung von Bestattung und Jenseits — Vorstellungen, [w:] Die Wiener Schule der Vólkerkunde — Festschrift, Horn—Wien 1956, s. 458—463; R. H e i n e — G e l d e r n , Heyerdahl''s hypothesis of Polynesian origins. A Criticism, „Geographical Journal", vol. 116, s. 183 п.; E . D. M e r i l l , The botany of Cook's voyages and its unexpected significance in relation to anthropology biogeography and history, ..Chronica Botánica", vol. 14: 1954 nr 5—6; R. W. К i n ż a 1 o w, О state T. Heyerdahla — Otwiet „Sowietskoj Etnografii", „Sowietskaja Etnografija", 1963, nr 4; N. А. В u t i n o w, О „teorii biełoj rasy" i o pławanijach s zapada na wostok w Tichom Okieanie, „Sowietskaja Etnografija", 1963, nr 4. 7 7 78 Te Rangi Hiroa ( B u c k ) , Vikings..., s. 160, 232; S. A. T o k a r i e w , J . B l i n ó w , Nasielenie ostrowa Paschi, [w:] Narody Awstralii..., s. 659. W. J . T h o m s o n, Te Pito te Henua, or Easter Island. From the Raport of the National Museum 1888—1889, Smithsonian Institution, Washington 1891, s. 526—527. A. 7 9 �PIERWOTNI MIESZKAŃCY 351 POLINEZJI tracyjnych od południa i od północy. W ten sposób łódź Hotu-Matua wpłynęła do zatoki Anakena od wschodu, a łódź drugiego wodza imie­ niem Tuu-koiho wpłynęła do tejże zatoki od zachodu . Heyerdahl tego właśnie żeglarza uważa za pierwszego osadnika poli­ nezyjskiego, natomiast przybycie wodza Hotu-Matua łączy z migracją innego ludu, którego znakiem rozpoznawczym były długie rozciągnięte płatki uszne i biała karnacja skóry. Lud ten, pochodzący wg niego z kon­ tynentu amerykańskiego, stanowił pierwszą warstwę osadniczą. Jego też dziełem miały być wspaniałe rzeźby znalezione na samotnej wyspie pacyficznej przez pierwszych europejskich żeglarzy. Dopiero przybycie „krótkouchych" Polinezyjczyków spowodowało kres wspaniałego rozwoju kultury wyspy . U podstaw teorii o koegzystencji dwóch różnych ludów, a być może nawet i ras, na jednej, małej, samotnie położonej wyspie leżą przede wszystkim miejscowe legendy, olbrzymie popiersia stojące na zboczach wulkanu Rano-Raraku wyciosane z wulkanicznego tufu i opisy wyglądu wyspiarzy z dawnych kronik żeglarskich. ,,Krótkousi", czyli tzw. „hanau-momoko", zostali wg legendy zmu­ szeni przez dawnych mieszkańców — „długouchych" („hanau-eepe"), do niewolniczej pracy przy wznoszeniu budowli, rzeźbieniu posągów i oczysz­ czaniu wyspy z kamieni. W wyniku buntu „krótkouchych" „długousi" zostali otoczeni na półwyspie Poike i niemal doszczętnie wymordowani. Od tego też okresu zaniechano pracy w kamieniołomach, przestając także rzeźbić olbrzymie posągi —• „moai". W ten sposób zakończyć się miała twórcza epoka „wspaniałych rzeźbiarzy" pochodzących z dalekiego kraju na wschodzie. Po niej nastąpił okres stagnacji i niszczenia dorobku „dłu­ gouchych" — a więc wg Heyerdahla epoka osadnictwa polinezyjskiego. Koncepcje podziału mieszkańców Wyspy Wielkanocnej na dwie gru­ py — „krótkouchych" i „długouchych" — pod względem językowym, kulturowym czy rasowym spotkały się z ostrą krytyką. Butinow, anali­ zując odczytane genealogiczne teksty „kohau rongo-rongo" uważa, iż nie może być mowy o dwóch różnych ludach, lecz tylko o w e w n ę t r z n y m podziale jednej grupy etnicznej. Wychodząc od zasady polinezyjskiego systemu tworzenia męskich imion pomyślnie łączy genealogie Wyspy z genealogiami innych wysp Pacyfiku, głównie z Hiwa z grupy Rarotonga i Nową Zelandią. Walka „długouchych" z „krótkouchymi" wg Butinowa 8 0 81 80 J . W. K n o r o z o w , Legiendy o zasielenii ostrowa Paschi, „Sowietskaja Etnografija", 1963, nr 4, s. 149; H e y e r d a h l , Statui..., s. 218; W. К n о с h e, Die Osterinsel, Sonderabdruck..., s. 38. H e y e r d a h l , Statui..., s. 218; t e n ż e , Aku-Aku, s. 467; t e n ż e , Otwiet..., s. 136. 81 �352 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI to walka o władzę między dwoma braćmi, pretendentami do tronu, za­ łożycielami dwóch nowych dynastii . Analiza Butinowa jednak nie sięga dalej niż X I I I w. n.e., nie może dotyczyć więc wcześniejszych warstw osadniczych na Wyspie Wielka­ nocnej. Heyerdahl w każdym bądź razie dokonując badań archeologicz­ nych na terenie wspomnianego półwyspu Poike stwierdził ślady okopu wymienianego półwyspu Poike stwierdził ślady okopu wymienianego w legendach poświęconych zagładzie „długouchych"'. Tam też natrafił on na resztki ognisk, datowane za pomocą radioaktywnej analizy szcząt­ ków spalonego drewna, na koniec I V i pocz. V w. n.e. Problematyka ta więc w dalszym ciągu wymagać będzie szczegółowych studiów i badań oraz weryfikacji dotychczas zebranego materiału. Przykładem służyć tu może zjawisko polegające na wydłużaniu małżowin usznych, które sta­ nowić ma kryterium identyfikacji w stosunku do nieznanych grup ludz­ kich. Trudno uważać ten zwyczaj za pochodzenia peruwiańskiego, jeśli znany był także w innych regionach obu Ameryk — np. na Północno-Zachodnim Wybrzeżu, a nie był także obcy ludności pozostałej Polinezji (Markizy, Nowa Zelandia), Indonezji, a nawet A f r y k i . Przedstawione dowody mające świadczyć za istnieniem na terenie Polinezji ludności europodobnej, łączonej genetycznie z kontynentem amerykańskim, nie są w pełni przekonujące, brak im bowiem należytej dokumentacji. Antropo­ logowie przyjmujący istnienie przymieszek europoidalnych wśród lud­ ności Oceanii łączą je z okresem wielkich wędrówek ludów w Eurazji, w żadnym zaś wypadku z mongoloidalnymi typami Indian a m e r y k a ń ­ skich. Można by nawet przypuścić za Heine-Geldernem i Hornbostelem, że fale migracyjne zawierające elementy europodobne dotarły w swej wędrówce przez Oceanię do A m e r y k i , lecz trudno przyjąć kierunek wprost przeciwny. Wtedy bowiem konsekwentnie należałoby szukać na kontynencie amerykańskim podobnego ludu, o zbliżonym typie kulturo­ w y m i antropologicznym. Idąc jednak jeszcze dalej — te europoidalne elementy indiańskie, które miałyby się przedostać z Ameryki do Poli­ nezji, należałoby połączyć w jakiś sposób z ludnością białą Starego Świata. Heyerdahl nie widzi tutaj jednak żadnych trudności. Uważa, że na terenie pacyficznego wybrzeża Ameryki Południowej znaleźć można 82 83 B2 T h o m s o n , op. cit., s. 528—532; К n o с he, Osterinsel..., s. 228, 298—304; S c h u l z e-M a i z i e r, op. cit., s. 132—149. Zasada dziedziczenia polegała na do­ dawaniu do imienia syna imienia ojca, do imienia zaś ojca imienia dziada, np. 1) Hau-Maka, 2) Heke-ma-Hau, 3) Tuu-ma-Heke; N. А. В u t i n o w, Korotkouchije i dlinnouchije na ostrowie Paschi, „Sowietskaja Etnografija", 1960, nr 1, s. 72—82. R. H e i n e - G e l d e r n , Die Osterinselschrijt, „Anthropos", t. 33: 1938 z. 5— 6, s. 888; E . M. H o r n b o s t e l , Chinesische Ideogramme in Amerika, „Anthropos", t. 25: 1930. 63 �PIERWOTNI MIESZKAŃCY POLINEZJI 353 dowody świadczące o pobycie na tym obszarze „białego ludu". Zestawia on legendy z Wyspy Wielkanocnej o przybyciu Hotu-Matua z legendami Inków, zapisanymi przez kronikarzy hiszpańskich — Sarmiento de Gam­ boa i Cieza de León. Wg jednej z nich stwórca świata — Wirakocza, znany także pod nazwą Коп-Tiki, po wyłonieniu się z jeziora Titicaca rozpoczął ze stwo­ rzonymi przez siebie ludźmi wędrówkę na północ, docierając do okolic dzisiejszego Cuzco. Tam rozpostarł swój płaszcz na wodzie i pożeglował wraz ze swymi towarzyszami na zachód . Ta właśnie legenda ma być wg Heyerdahla daleką reminiscencją emigracji współtwórców znanej kultury Tiahuanaco. Z nie znanych bliżej przyczyn mieli oni popłynąć na wielkich drewnianych tratwach „balsas" w kierunku Polinezji, do­ cierając do niej około V w. n.e., a być może i wcześniej. Wg Heyerdahla istnienie tego ludu o białej barwie skóry i rudych włosach na terenie dawnego Peru jest udokumentowane. Jego potomkami mieli być miesz­ kańcy państwa Inków z okresu konkwisty, których zwano „ringrin" lub z hiszpańska ,, ore jones". Nazwy te dotyczyły stosowanego przez nich zwyczaju wydłużania uszu, o którym to już mówiliśmy wyżej. W królew­ skich rodach Inków spotkać było można wg relacji Pedra Pizarra — kuzyna słynnego zdobywcy — kobiety o ciele bielszym niż rodowite Hiszpanki. W grobach na stanowiskach archeologicznych Paracas zna­ leziono długogłowe i rudowłose mumie, które zalicza Heyerdahl niemal do rasy nordyckiej . Wszystkie te zagadnienia łączą się z dyskusyjnym do dziś problemem tzw. „białych Indiach", którego historia jest o wiele starsza niż hipotezy Heyerdahla i jego zwolenników (Karsten, Hermann, Skjólsvold i inni). Już w roku 1641 Antonio de Montesinos twierdził, iż należy uważać Indian za potomków dziesięciu zaginionych plemion Izraela. Poglądy takie podtrzymywał jeszcze w X I X w. Lord Kingsborough. Wygląd zewnętrzny przedstawicieli niektórych plemion indiańskich i ich wysoką k u l t u r ę wywodzono nieraz ze starożytnych ośrodków cywilizacyjnych świata śródziemnomorskiego — Rzymu, Grecji, Egiptu, Fenicji. Boland np. jest zdania, że Fenicjanie docierali regularnie do Ameryki przez okres siedmiu wieków (od V w. p.n.e. do I I w. n.e.), i to zarówno do Ameryki Północnej, jak i Południowej, gdzie widocznymi śladami ich pobytu mają być słynne inskrypcje z Parahyba . W 1908 r. na łamach 84 85 86 8 4 R. H. N o c o ń , Dzieje, kultura i upadek Inków, Wrocław 1958, s. 139—140; H e y e r d a h l , Otwiet s. 136. H e y e r d a h l , American..., s. 225, 344—345; A. F . B a n d e l i e r , Aboriginal myths and traditions concerning the island of Titicaca. Bolivia, „American Anthro­ pologist", vol. 6: 1904 nr 2, s. 200, 207. Ch. M. B o l a n d , They all discovered America, New York 1963, s. 23—53. 8 5 8 6 23 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I I �354 ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI „Deutsche Revue" były admirał niemiecki i późniejszy gubernator nie­ mieckiej Nowej Gwinei wyraził nawet pogląd, że wyspy mórz południo­ wych zostały zasiedlone przez Fenicjan, którzy dotarli tam poprzez A m e r y k ę . Po Fenicjanach przybyć mieli do Virginii i Północnej Karo­ liny Rzymianie, których domniemany pobyt wg nielicznych opinii mógł­ by także mieć pewien związek z występowaniem na terenie Ameryki „białych Indian". Zwolennicy zaginionego kontynentu — Atlantydy — uważają, iż pewne problematyczne cechy europoidalne u Indian są jeszcze jednym w y r a ź n y m dowodem, obok szeregu zbieżności kulturowych między Śródziemnomorzem a Meksykiem, świadczącym za dawną kolonizacją obu tych terenów przez platońskich Atlantydów . Heyerdahl, a także wszyscy inni zwolennicy przedkolumbijskiej i n f i l ­ tracji białej rasy, wskazują na pewien bardzo rozpowszechniony wśród Indian obu Ameryk wątek folklorystyczny. Chodzi tu o legendarnego Quetzalcoatla — boga powietrza, wody i wiatrów, wyobrażanego jako męża o skórze koloru białego i długiej brodzie. W Kolumbii znany on był jako dawny nauczyciel Czibczów pod nazwą Boczika, u Majów jako Kukulkan lub Zamma, w Brazylii — Zume, a u Indian Tupi jako Tupan. Wspominany przez Heyerdahla Коп-Tiki Wirakocza jest też t y m samym „białym" bogiem, którego pojawienie się miało być zapowiedzią upadku szeregu staroamerykańskich państw. Za wysłanników Quetzalcoatla czy Wirakoczy uważano w Meksyku — Corteza, w Peru — Pizarra i ich drużyny. Częściowo też dzięki temu przekonaniu konkwistadorzy odnosili swoje pierwsze, decydujące sukcesy wojenne. Czy należy jednak łączyć wszystkie te legendy z jakimś „białym" ludem, posuwającym się od wybrzeża atlantyckiego Meksyku aż do stóp Andów? Zbliżony pogląd reprezentuje m. in. wspomniany już Boland, który uważa Quetzalcoatla za europejskiego misjonarza szerzącego chrześcijaństwo około X w . Nie wdając się tu w szczegółową k r y t y k ę tych nader fantastycznych teorii stwierdzić jednak można, iż w świetle współczesnego stanu badań amerykanistycznych nie do utrzymania jest teza o istnieniu odmiennego w kulturze i strukturze antropologicznej ludu na zachodnim wybrzeżu Ameryki Południowej w I V w. n.e. Czym jednak należy tłumaczyć pewne cechy europoidalne występujące wśród Indian obu Ameryk? Czy są rze­ czywiście podstawy ku temu, abyśmy opowiedzieli się za dawną przedkolumbijską łącznością Europy i Ameryki pod względem antropologicz87 88 8 9 8 7 F r i e d e r i с i, op. cit., s. 24. N. F . Z í r o w , Atlantida, Osnownyje problemy atlantologii, s. 345—350; L . Z a j d 1 e r, Atlantyda, Warszawa 1963, s. 109. B o l a n d , op. cit., s. 297—313. 8 8 8 9 Moskwa 1964, �PIERWOTNI MIESZKAŃCY 355 POLINEZJI nym i kulturowym? Powszechnie zalicza się wszystkich Indian do w i e l ­ kiej grupy mongoloidalnej, której amerykańską gałąź uważa się za nie­ jednolitą grupę mieszaną, mogącą posiadać różny stopień udziału pozamongoloidalnych cech rasowych, w t y m także i pewnych składników europoidalnych. Radziecki antropolog — Roginskij — tłumaczył odmien­ ność typologiczną Indian amerykańskich stosunkowo późnym uformo­ waniem się tej grupy i przetrwaniem w niej śladów starej słabo zróżni­ cowanej formacji mongoloidów . Jednym z ważnych powodów powstawania morfologicznych podo­ bieństw mógł być także długotrwały wpływ środowiska, co jest oczy­ wiście dyskusyjnym do dziś zagadnieniem. Czynnik ten być może został spotęgowany niezakończonym procesem kształtowania rasowego, długo­ trwałą izolacją poszczególnych grup, stałymi migracjami i tworzeniem się już na kontynencie amerykańskim form mieszanych. Związek typów indiańskich z pewnymi elementami europoidalnymi tłumaczy się współcześnie przede wszystkim migracją tychże elementów do Ameryki poprzez Cieśninę Beringa, jeszcze w okresie zaludniania kontynentu. Te europoidalne elementy, uwidaczniające się w szczegól­ ności jako znane wystające nosy i wąskolicość Indian Ameryki Środko­ wej czy stosunkowo jasna barwa skóry Indian północnej części wybrzeża Oceanu Spokojnego, pochodzić mają z A z j i Południowo-Wschodniej lub też z terenów Europy, skąd przybyły przez północne rejony S y b e r i i . Z interesującą koncepcją pochodzenia amerykańskich europoidów, wystąpił antropolog Birdsell. Elementy europoidalne nazywa on amur­ skimi i łączy je ze współczesnymi Ajnami. Na podobną możliwość pocho­ dzenia cech rasy białej wskazuje także i Heyerdahl . Należy tu jednak podkreślić, że jeśli chodzi o ich migrację do Ameryki, to chronologicznie dotyczyłyby one o wiele wcześniejszych okresów niż powstanie wspa­ niałych kultur Wyżu Andyjskiego i trudno byłoby ustalić między nimi jakąkolwiek łączność. Zwolennicy bezpośrednich wpływów Europy na Amerykę przed9 0 91 9 2 90 J . J . R o g i n s k i j , Problema proischożdienija mongolskogo rasowogo tipa, „Antropologiczeskij Žurnál", 1937, nr 2, za G. F . D e b e c, Proischożdienie korennogo nasielenija Amieriki, [w:] Narody Amieriki, t. 1, Moskwa 1959, s. 22; H o ­ w e l i s , op. cit., s. 321; C z e k a n o w s k i , op. cit., s. 251. G. F . D e b e c , Proischożdienije koriennogo nasielenija Amieriki, [w:] Proischożdienije..., s. 533; M o s z y ń s k i , op. cit., s. 369, 422. D e b e c, op. cit., [w:] Narody Amieriki, s. 23; H e y e r d a h l , American..., s. 345; t e n ż e , Otwiet..., s. 122; J . B i r d s e l l , The problem oj the early peopling oj the Americas as viewed from Asia, „Physical Anthropology of the American Indian", New York 1951, za M o s z y ń s k i m , op. cit, s. 369; Wg badaczy r a ­ dzieckich w p ł y w e l e m e n t ó w amurskich należy także łączyć z dotarciem do Ameryki przymieszek australoidalnych. 91 9 2 �356 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI kolumbijską wskazują na dziś już dość dobrze udokumentowane dane o dawnych wyprawach Irlandczyków i Wikingów. Wyprawy północnoeuropejskich żeglarzy notowane już od X w. — A r i Marsona (982 г.), Bjarni Herjulfssona (986 г.), Leifa i Thornvalda Ericssonów (1003— 1007 г.), Thorfiun Karlsefni (1010 г.), Erica Gnupssona (1121 г.), księcia Madoca z Walii (1171 r.) czy Paula Knutsona (1355 r.) docierały wyłącz­ nie do atlantyckiego wybrzeża Ameryki P ó ł n o c n e j i nie mogły mieć dużego znaczenia, jeśli chodzi o kształtowanie się kultury i typu antro­ pologicznego ludności autochtonicznej. Przypadki morfologicznego podobieństwa niektórych Indian do przed­ stawicieli rasy białej wyjaśnia się także często teorią będącą w stosunku odwrotnym do heyerdahlowskiej. Uważa się, iż cechy te są rezultatem wpływu polinezyjskich żeglarzy na regiony Ameryki Południowej. W t y m wypadku myśli się nie o małych, przypadkowych wyprawach z terenów wschodniej Polinezji, lecz o dużej migracji mającej miejsce między I I I w. p.n.e. а V w. n.e. Z tą oceaniczną falą migracyjną łączy się prze­ ważnie Arawaków, którzy przybyć mieli na wielkich podwójnych łodziach w pobliże Zatoki Panamskiej, skąd rozpoczęli kolonizację północnej części Ameryki Południowej i A n t y l i , obejmując swym oddziaływaniem całą Amerykę Środkową i Florydę, a także pacyficzne wybrzeże Ameryki Południowej aż do wyspy Chiloe . Stosunkowo niedawny okres trwania tej migracji, brak konkretnych danych antropologicznych oraz niepewność przesłanek archeologiczno-etnograficznych czynią tę teorię mało prawdopodobną. Wyjaśnienia pewnych podobieństw między Polinezyjczykami a India­ nami z jednej strony i Melanezyjczykami a Indianami z drugiej należy w głównej mierze szukać w badaniach nad ustaleniem procesów etnicz­ nych i szlaków migracyjnych na terenie Azji Wschodniej w okresie przed zaludnieniem kontynentu amerykańskiego i obszaru wysp Oceanii. Posługując się faktami pochodzącymi z opisów podróżników należy pamiętać, iż nie są one ścisłe i nie mogą na ogół ulec weryfikacji. Ich autorzy, częstokroć w pogoni za sensacją, fantazjowali lub przejaskra­ wiali niektóre zjawiska. Stąd pochodzą liczne opisy tzw. „białych Indian" znad ujścia rzeki Šw. Wawrzyńca, zachodniego Texasu, Panamy czy głębi Ameryki Południowej. Przy bliższej analizie okazywało się przeważnie, że opisywani osobnicy są jak najbardziej typowymi przedstawicielami amerykańskich Indian i nie wykazują wielkich odchyleń od „niebiałych Indian". W znikomym procencie przypadków byli oni po prostu albino93 94 9 3 B o l a n d , op. cit., s. 159—365; R. H o l a n d , Explorations Columbus, New York 1956. G l a d w i n , op. cit., s. 252. 9 4 in America before �PIERWOTNI MIESZKAŃCY POLINEZJI 357 sami. Zjawisko to występowało dość często np. wśród Cheyennów i Indian Crow oraz u plemion Pueblo . Marginesowo wspomnieć należałoby także o wynikach badań serolo­ gicznych w zastosowaniu do ustalenia więzi genetycznej ludów Oceanii i Ameryki. Zwolennicy teorii „substrátu" przedpolinezyjskiego wskazują na wysoki procent występowania pierwszej, czyli zerowej, grupy k r w i (wg systemu ABO) wśród ludności Oceanii i Ameryki. Fakt ten jednak nie może absolutnie świadczyć za transpacyficznymi kontaktami, gdyż zbieżności te mogą pochodzić z okresu pobytu mieszkańców Ameryki przedkolumbijskiej w Azji. Mogą one też być całkiem przypadkowe, t j . nie związane genetycznie, jak np. między Indianami a Gruzinami . Także Heyerdahl wykorzystał badania serologiczne w celu udowod­ nienia bliskiego, genetycznego związku między Polinezyjczykami a India­ nami. Opierał się on na pracach Simmonsa z Commenwealth Serum Laboratories w Melbourne, który przeprowadził badania ugrupowań k r w i wielu ludów wschodniej i południowo-wschodniej Azji, Australii, Oceanii i Ameryki. Z zestawienia Simmonsa wynika, że zbieżności polinezyjsko-amerykańskie wynoszą aż cztery punkty, przy równoczesnym braku silnych powiązań między Polinezyjczykami a Indonezyjczykami i Melanezyjczykami . Badania serologiczne nad frekwencją poszczególnych grup k r w i u ca­ łych populacji nie są jeszcze daleko posunięte i niemożliwe jest dzisiaj ustalenie związku tychże grup, i to nie tylko ABO, z chronologicznymi okresami, etnogenezą, migracjami, krzyżowaniem się ras i w p ł y w e m środowiska. W każdym bądź razie badania Simmonsa nie przeczą teorii Heyerdahla, lecz nie mogą jej też w pełni popierać. Równie dobrze bowiem pochodzenie tychże zbieżności wyjaśnić można wspólnym po­ chodzeniem z terenów wschodnioazjatyckich. Musimy także pamiętać 0 tym, że analiza grup k r w i dotyczyła przecież współczesnej populacji Polinezji i Ameryki, a nie substrátu przedpolinezyjskiego mającego po­ chodzić z Nowego Świata. Problemy etnogenezy Polinezyjczyków, mimo że znajdowały się w centrum uwagi już od czasów Cooka, nie znalazły do dzisiaj opraco­ wania popartego naprawdę wszechstronnie naukowymi dowodami. Wią­ że się to na pewno z mało rozwiniętymi badaniami antropologicznymi 1 archeologicznymi na terenach Oceanii. Brakujące dane z tych dziedzin 95 9 6 97 S5 E . A . H o o t on, Up from the ape, New York 1946, s. 468—469; H e r r e r a , op. cit., s. 67—86. se D e b e c, op. cit, s. 21. R. T . S i m m o n s , A raport on blood group genetical surveys in Eastern Asia, Indonesia, Micronesia, Polynesia and Australia in the study of man, „Anthro­ pos", t. 51: 1956. 9 7 �358 ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI uzupełniano często, jak to mieliśmy możność zauważyć, dowolnie inter­ pretowanymi faktami etnograficznymi. Dlatego też do dziś sprawa ta, jak i problem tzw. „przedpolinezyjskiego substrátu", pozostają nadal otwarte. Nie jest korzystne zbyt ciasne łączenie ze sobą problematyki antro­ pologicznej z kulturową. Ich rozgraniczenie pozwoliłoby niezależnie okre­ ślić pochodzenie tych czy innych typów, w oparciu o wypracowane już metody antropologii etnicznej. Nie powinno się więc traktować tzw. „przedpolinezyjskiego s u b s t r á t u " jako warstwy ludności posiadającej określoną, odmienną od późniejszych warstw — rasę i kulturę. Dlatego też nastąpić powinno rozgraniczenie, oczywiście nie całkowite, problema­ t y k i „substrátu antropologicznego" od problematyki związanej z „sub­ s t r á t e m archeologicznym". Ujmując w zasadzie w ten sposób zagadnienie można by stwierdzić, iż pomimo fragmentaryczności prowadzonych dotychczas badań nad za­ siedlaniem wysp Pacyfiku nie ma uzasadnionych w pełni podstaw do twierdzenia, iż w okresie przedpolinezyjskim istniał na terenie wschod­ niej Oceanii inny, odrębny kulturowo i rasowo lud. Pierwszymi odkrywcami tych terenów wydają się być Polinezyjczycy, którzy migrowali bądź to przez Melanezję, bądź przez Mikronezję. Ten proces zasiedlania nie był oczywiście jednorazowy, lecz miał charakter falowy, typowy dla tego rodzaju wielkich migracji. Każda z tych fal polinezyjskich osadników posiadała odmienne procentowo od następnych składy antropologiczne. W ten sposób na terenie Polinezji następowały kolejne nawarstwienia się jednych osadniczych fal polinezyjskich na drugie. Nie był więc to proces nawarstwiania się obcych względem siebie rasowo i kulturowo ludów, lecz ostatni etap formowania się mieszanej polinezyjskiej rasy i kształtowania się nowej kultury w obliczu odmien­ nych niż azjatyckie w a r u n k ó w środowiskowych. Ustalone ponad wszelką wątpliwość elementy europoidalne i negro-australoidalne wiązać należy z terenami Azji Wschodniej i Południowo-Wschodniej, gdzie weszły one w skład formujących się tam Protopolinezyjczyków. Stamtąd też prawdopodobnie pochodzą występujące na terenie Nowego Świata elementy niemongoloidalne, które drogą północną poprzez Cieśninę Beringa dostały się do Ameryki. Taka więc interpreta­ cja raczej wyklucza łączność między Oceanią a Ameryką. Zatem zna­ czenie transpacyficznej drogi jako szlaku wielkich migracji o charakterze osadniczym zmalało do minimum. Mimo to jednak brak wystarczających dowodów, aby ją całkowicie negować. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c3b0bb9c66a6cb49dc7026328b2d9d79.pdf d59ecfa650853670c1004217038a9d01 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:638 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:586 Title A name given to the resource Tadeusz Milewski/ ETNOGRAFIA POLSKA 1968 t.12 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1968 t.12, s.359-361 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalska-Lewicka, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S T U D I A I M A T E R I A Ł Y ANNA K O W A L S K A - L E W I C K A TADEUSZ M I L E W S K I 1906—1966 Kiedy pisze się o nieżyjącym już uczonym omawia się zazwyczaj jego dorobek i osiągnięcia naukowe, ocenę charakteru pozostawiając arty­ kułom dziennikarskim. Są jednak ludzie, u których nie sposób mówić o ich twórczości bez nawiązywania do ich osobowości — tak dalece jedno w y p ł y w a z drugiego i tak nierozerwalnie jedno łączy się z drugim. Tadeusz Milewski był wielkiej miary uczonym o dorobku naukowym nie przemijającej wartości, będąc równocześnie typem wszechstronnego humanisty obdarzonego subtelnym poczuciem piękna, zwłaszcza piękna słowa. Cechował go przy t y m młodzieńczy entuzjazm i z t y m entuzja­ zmem i pasją badawczą oddawał się cały i bez reszty każdemu proble­ mowi, jaki w danej chwili' pochłaniał jego uwagę. Droga naukowa Tadeusza Milewskiego była nader bogata i różno­ rodna. Studia uniwersyteckie odbywał we Lwowie, gdzie kształcił się pod życzliwą opieką prof. Tadeusza Lehra Spławińskiego i tam, w wie­ ku 27 lat, habilitował się w zakresie językoznawstwa słowiańskiego. Bezpośrednio potem przeniósł się na Uniwersytet Jagielloński, z k t ó r y m związany był aż do śmierci. Niedługo po habilitacji wyjechał na dłuższe studia do Paryża, gdzie zapoznał się bliżej z językoznawstwem ogólnym. Po powrocie do kraju rozszerzył habilitację na indoeuropeistykę na pod­ stawie pracy o stosunku języka hetyckiego do innych języków indoeuropejskich. Nadeszły lata I I wojny światowej. Zaraz w pierwszych miesiącach, jeszcze w 1939 г., Tadeusz Milewski został aresztowany wraz z innymi profesorami i docentami Uniwersytetu Jagiellońskiego. Znalazł się w wię­ zieniu we Wrocławiu, później w hitlerowskich obozach koncentracyjnych Sachsenhausen i Dachau, gdzie przebywał ponad rok. Ale i w tych warunkach nie opuszczał go optymizm i pasja poznawcza. Korzystając z tego, że jego towarzyszami niedoli byli inni uczeni, okres obozowy zużył na zapoznanie się z językami wschodu muzułmańskiego, co w y - �360 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI bitnie poszerzyło zakres jego wiedzy językowej. W czasie wojny, szukając w odległej historycznie i geograficznie tematyce przeciwwagi tego, co nas wówczas otaczało, zainteresował się też po raz pierwszy amerykanistyką. Bezpośrednim efektem kontaktów i studiów rozpoczętych w obozie koncentracyjnym, a kontynuowanych już na wolności w latach okupacji, było skierowanie się Tadeusza Milewskiego ku zagadnieniom języko­ znawstwa ogólnego i typologii języków oraz opracowanie jedynego w swym rodzaju podstawowego dzieła, pt. Zarys językoznawstwa ogól­ nego (t. I , pt. Teoria językoznawstwa, ukazał się w 1947 г.; t. I I w 2 czę­ ściach, teoretycznej i zawierającej językowy atlas świata, ukazał się w 1948 г.). W trakcie opracowywania tego wydawnictwa Tadeusz Milewski wszedł głębiej w problematykę językoznawstwa a m e r y k a ń ­ skiego, a studiując teksty azteckie poznał cywilizację Mezoameryki. Zafascynowany tą wysoką, a tak zupełnie w Polsce wtedy nie znaną kulturą, zaczął systematyczne studia amerykanistyczne. I tu dochodzimy do ostatniego, a dla nas etnografów-amerykanistów szczególnie cennego etapu rozwoju osobowości naukowej Tadeusza Milewskiego, do jego prac o języku i kulturze Ameryki. Dla każdego czytelnika dostępne są liczne publikacje Tadeusza M i ­ lewskiego z zakresu językoznawstwa i kultury Mezoameryki, ale tylko grupka jego seminarzystów, uczęszczających przez szereg lat na ćwi­ czenia, a raczej wspólne tłumaczenia azteckich tekstów i związane z n i m i swobodne dyskusje, wie, jak rodziły się te prace, jak rozległe było oczy­ tanie i wiedza naszego Profesora i ile zapału i twórczej fantazji wkładał on w odtwarzanie z lakonicznego na pozór tekstu, pulsujących życiem obrazów Doliny Meksyku sprzed konkwisty i z pierwszych lat po przy­ byciu H i s z p a n ó w . Z lektury tekstów azteckich zrodziła się też tak cenna dla nas praca Azteka-Anonima Zdobycie Meksyku . Skromnie brzmiące słowa „przetłumaczył i opracował T. Milewski" znaczą, że tłumaczenie Anonima poprzedzone jest nie tyle wstępem, co obszerną monografią dziejów i kultury cywilizacji Doliny Meksyku, który nie tylko daje nam pełny obraz tego zaginionego dziś świata, ale posłużyć może za podręcznik przy studiowaniu kultur Ameryki Środkowej. 1 2 Rzecz o kupcach azteckich publikowana w niniejszym tomie „Etno­ grafii Polskiej" jest dalszym ciągiem prac Tadeusza Milewskiego nad 1 Nie miejsce tu, by przytaczać bibliografię prac Tadeusza Milewskiego. Z n a ­ leźć ją można w „Biuletynie Polskiego Towarzystwa Językoznawczego", z. 26 (w druku). Por. także omówienie dorobku amerykanistycznego T. Milewskiego do 1960 г.: A. K o w a l s k a - L e w i c k a , Zainteresowania amerykanistyczne w Pol­ sce po II wojnie światowej, „Lud", t. 46: 1961, s. 434—437. Biblioteka Narodowa, Seria I I , nr 116. Wrocław—Kraków, 1959. 2 �TADEUSZ MILEWSKI 361 dziełem Bernardina de Sahagun (w którego wielkiej kompilacji znajduje się i zdobycie Meksyku). Pozostała ona w spuściźnie po tym uczonym w formie gotowej, choć bez aparatu krytycznego, którego nie zdołał już wykończyć. Szczupłość miejsca nie zezwala na pełne omówienie dorobku w ogóle i dorobku w zakresie amerykanistyki w szczególności zmarłego Tadeusza Milewskiego. Brak też miejsca na omówienie przymiotów jego charak­ teru, jego wielkiej skromności, prostoty w obcowaniu z ludźmi, oddaniu się bez reszty pracy naukowej i tej rzadkiej, a jakże cennej życzliwości, z jaką odnosił się do młodych adeptów nauki, k t ó r y m bez zastrzeżeń udzielał swego doświadczenia, pomysłów i myśli. Ze śmiercią Tadeusza Milewskiego językoznawstwo polskie straciło dużej miary uczonego o niezwykle szerokich horyzontach i śmiałej myśli; uczniowie jego stracili mistrza i oddanego przyjaciela; etnografii zaś ubył pierwszy i najwybitniejszy w Polsce znawca kultur amerykańskich. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/08b4cd002d8b10d55b5577e85e8aacbe.pdf ae1729c51927c0d5ac7335f9b98a5ba9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:632 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:580 Title A name given to the resource Pierwsza polska relacja o ludach Syberii / ETNOGRAFIA POLSKA 1968 t.12 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1968 t.12, s.173-187 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuczyński, Antoni Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ANTONIKUCZYÑSKI PIERWSZA POLSKA RELACJA O L U D A C H SYBERII Z chwilą przyłączenia Nowogrodu do państwa moskiewskiego (1478) rozpoczyna się powolne opanowywanie Syberii przez Rosjan. Pod koniec X V I stulecia wzmocnili oni swe rządy na obszarach bezpośrednio przy­ ległych do wschodnich podnóży Uralu, a państwo Iwana Groźnego zyskało silne oparcie do dalszych wypraw na wschód. Chanat Sybirski, jeden z k i l k u chanatów, na które dzieliła się Wielka Orda władająca wówczas t y m i obszarami, zostaje podbity przez dońskiego kozaka Jermaka, wo­ jownika kupieckiej rodziny Strogonowów legitymującej się niejako „ m a n ­ datem" carskim na ekspansję w kierunku wschodnim . Stolicą opano­ wanego chanatu było miasto Isker — dziś nie istniejące — leżące nad Irtyszem, o około 80 k m na wschód od Tobolska założonego w roku 1587. Od tego momentu możemy już mówić o ukończeniu pierwszego okresu militarnego podboju Syberii, jak też o rozpoczęciu ustawicznej penetracji tych obszarów przez myśliwych i kupców futer. Tak dokonało się dzieło poznania Syberii, a na słabo dotychczas zaludnionych obszarach zaczęły powstawać nowe osady — Tiumień (1588), Tomsk (1604), Ketsk (1605) — zasiedlane w początkowym okresie przez wędrowne oddziały kozackie. Zachęcona łatwymi sukcesami Moskwa opanowywała coraz to nowe obszary powiększając w krótkim czasie przeszło w dwójnasób zdobycz Jermaka. Zakładano nowe osiedla: w 1619 roku Jenisiejsk, w roku 1632 Jakuck nad środkową Leną, potem Ochock (1647), wreszcie Irkuck (1661) i szereg mniejszych grodów obronnych. 1 Z ośrodka w Jakucku wyruszyli rosyjscy kupcy i żołnierze we wszyst­ kie strony Syberii. Wkrótce przeprawili się przez Góry Stanowe i dotarli do Amuru — wyprawa Wasyla Pojarkowa 1643—1645 — potem zaś odkryto na północnym wschodzie rzekę Indigirkę i Kołymę, a w roku 1646 weszli Rosjanie na teren kraju Czukczów. Nieco później W. Atłasów (1697) przedostał się z Anadyrska na Kamczatkę zamykając w ten sposób 1 S. Platonów, Straganowy, Jermak i Mangazeja, Piotrograd 1923. �174 ANTONI KUCZYŃSKI pierwszy okres geograficznego poznania obszarów Azji północno-wschod­ niej. Tak więc zwycięski pochód Jermaka za Ural rozpoczęty w roku 1581 doprowadził już w końcu X V I I stulecia do opanowania prawie całej Syberii z wyjątkiem jej południowych rubieży, a wschodnia granica pań­ stwa moskiewskiego, przebiegająca jeszcze w 1580 r. wzdłuż skalistych szczytów Uralu, została przesunięta o tysiące kilometrów na wschód i rozciągała się na wybrzeżach Oceanu Spokojnego . W skrótowym rysie dziejów odkrycia Syberii przez Rosję wspomnieć także należy o tym, że na jej obszary zsyłano przez długie lata prze­ stępców politycznych i kryminalnych. Dla politycznego systemu caratu Syberia była idealnym miejscem do osadzania jeńców wojennych i takie przez wieki było jej przeznaczenie. Obszary te stały się dla wielu ucze­ stników wojen polsko-rosyjskich w X V I I stuleciu przymusową ojczyzną, a w latach późniejszych widzimy t u liczne zastępy powstańców kościusz­ kowskich (1794), żołnierzy powstania listopadowego (1830—1831) i stycz­ niowego (1863—1864) oraz członków patriotycznych stowarzyszeń i kółek rewolucyjnych . Rekrutujący się z tej warstwy liczni późniejsi badacze — W. Siero­ szewski, E. Piekarski, B. Piłsudski, F. Kon — to powszechnie głośne auto­ rytety na polu etnografii Syberii. 2 3 2 G. M i l l e r , Istorija Sibiři, t. 1, Moskwa—Leningrad 1937; t. 2, Moskwa— —Leningrad 1941; L . B e r g , Oczerki po istorii russkich gieograficzeskich otkritij, Moskwa 1946; t e n ż e , Otkrytie Kamczatki i ekspedicja Beringa, Moskwa 1946; M. B i e l ó w , Arkticzeskoje morieplawanie s driewniejszych wriemien do sieridiny XIX wieka. Istorija otkritja i oswojenia Síewiernogo morskogo puti, t. 1, Moskwa 1956; J . L . B a k e r , Odkrycia i wyprawy geograficzne, Warszawa 1959, s. 198—201; W. A l e k s a n d r ó w , Russkoje nasielenie Sibiři XVII i naczala XVIII w., Moskwa 1964; I . G u r w i c z , Etniczeskaja istorija siewierowostoka Sibiři, Moskwa 1966. 3 Na ten temat patrz: Z. L i b r o w i c z , Polacy w Syberii, Kraków 1884; J . T a l k o - H r y n c e w i c z , Polacy jako badacze Dalekiego Wschodu, „Przegląd Współczesny", t. 9: 1924 nr 6; S. P a w ł o w s k i , Podróżnicy polscy w okresie niewoli, „Przyrodnik", t. 2; 1925, s. 526—534; M. J a n i k , Dzieje Polaków na Syberii, Kraków 1928; M. K o r b e c k a , I. M o s z y ń s k a , I . O k r u s z k o , Prace Pola­ ków o ludach Azji Środkowej i Wschodniej na przełomie XIX i XX w., „Przegląd Orientalistyczny", 1955, nr 4; W. J e w s i e w i e k i , Na syberyjskim zesłaniu, Warszawa 1959; J . T a b i ś, Początki rewolucyjnej współpracy polsko-rosyjskiej na Syberii, „Z przeszłości Syberii", Kraków 1964, s. 28—40; O. B e i e r s d o r f , Współpraca polskich i rosyjskich-rewolucjonistów na Syberii w okresie powstania styczniowego, tamże, s. 41—57; H . D o b r o w o l s k i , Polscy i rosyjscy rewolu­ cjoniści na Syberii na przełomie XIX i XX wieku, tamże, s. 58—68; S. K a ł u ­ ż y ń s k i , Polskie badania nad Jakutami i ich kulturą, „Szkice z Dziejów Polskiej Orientalistyki", 1966, nr 2; A. K u c z y ń s k i , Wkład Polaków do badań etnogra­ ficznych na obszarze Syberii, „Lud", t. 51: 1967, cz. 2. �PIERWSZA POLSKA RELACJA O LUDACH 175 SYBERII Wspomnijmy zatem o pionierach, autorach fragmentarycznych i nie­ zdarnych opisów z zakresu kultury ludów, wśród których wypadło im żyć, opisów, które przy współczesnym rozwoju etnografii i historii Sy­ berii nabierają znaczenia niczym nie dającego się zastąpić dokumentu historycznego. Zgromadzony przez nich materiał nie nadaje się wprawdzie do samodzielnych rozważań analityczno-porównawczych, ale w wielu wypadkach uzupełnia on w sposób istotny źródła rosyjskie z tego zakresu przyczyniając się do rozwiązania szeregu problemów z dziedziny etno­ grafii Syberii. Wartość tych relacji polega na tym, że zawierają one opis stanu kultur sprzed okresu impaktu cywilizacji rosyjskiej, która znacznie zaciemniła jej obraz w latach późniejszych. Od czasu powstania tych opisów życie mieszkańców Syberii uległo zasadniczym zmianom, zatem pamiętać zawsze należy, że dotyczą one faktów, które działy się w drugiej połowie X V I I i w pierwszych dziesiątkach lat X V I I I stulecia. Zdarza się, że zaobserwowane zjawiska oceniono w nich przez pryzmat własnej k u l ­ tury, ale czyż błędu nie popełniali także późniejsi wykształceni podróżnicy badający egzotyczne plemiona odległych kontynentów. Podkreślić jednak należy, że mimo wielu braków materiały te cechuje duża doza obiekty­ wizmu oraz autentyzm i właśnie w t y m t k w i ich wartość. Wiele zasłużonych nazwisk polskich zrosło się z dziejami poznania kultury ludów Syberii. Najczęściej jednak we wszelkich, chociaż nielicz­ nych, opracowaniach z tego zakresu wymienia się przede wszystkim W. Sieroszewskiego, E. Piekarskiego i B. Piłsudskiego, zapominając o za­ mierzchłych początkach tych badań, pisanych przez jeńców z wojen polsko-moskiewskich X V I I i X V I I I stulecia. Pierwszym znanym nam Polakiem, który pozostawił opis Syberii i jej ludów, jest Adam Kamieński-Dłużyk. Pisząc o nim opierać się musimy na wiadomościach, które sam o sobie podał w syberyjskich wspomnieniach. Wzięty do niewoli 20 października 1657 г., kiedy to ,,[...] z kniaziem Jurijem Dołgorukim pod Basią między Uchłami była potrzeba" , wywieziony został na Syberię. Szlak jego zesłańczej w ę ­ drówki rozpoczął się w Moskwie i prowadził przez Jarosław, Wołogdę, Kajgorodok, Solikamsk, Wierchoturję, a dalej w kierunku na Tiumień, przez Tobolsk, skąd Irtyszem i Obem dotarł do Surgutu i Narymu. Potem przejeżdżał on przez Jenisiejsk i rzeką Leną dotarł do Jakucka. Wcielony tu do oddziału wojskowego zajmował się A. Kamieński-Dłużyk zbieraniem podatku, tzw. jasaku, oraz podbojem nowych ziem. Od tego 4 1 Prawdopodobnie w roku 1660. data tej bitwy jest mylnie podana. Rozegrała się ona �176 ANTONI KUCZYŃSKI momentu trasa jego wędrówki zaczyna się nieco gmatwać. Z relacji wynika w sposób bezsporny, że zetknął się on z mieszkającymi przy ujściu Amuru Niwchami (Giliakami), ale którędy prowadziła droga na te obszary trudno jest wywnioskować z przytoczonych opisów. Wydaje się jednak, że suponowany przez Z. Jasiewicza szlak wiodący północnymi wybrzeżami Azji przez Cieśninę Beringa, a dalej wschodnimi brzegami Kamczatki aż do południowego cypla tego półwyspu i następnie Morzem Ochockim wzdłuż wschodnich brzegów Azji nad Amur — budzi szereg wątpliwości. Po pierwsze pamiętać należy, że są to lata sześćdziesiąte X V I I stulecia, a więc okres charakteryzujący się szeregiem rosyjskich osiągnięć w dzie­ dzinie poznania obszarów północno-wschodniej Azji. Trudno więc sądzić, aby tak ważne wydarzenie, jakim byłoby przekroczenie Cieśniny Beringa, uszło w owym czasie uwagi rosyjskich kronikarzy, administratorów Sy­ berii i późniejszych historyków odkryć geograficznych. Oprócz tego środki transportu i komunikacji wodnej, które miał do dyspozycji A. Ka­ mieński-Dłużyk, wykluczają zdaniem żeglarzy możliwość odbycia takiej drogi. Jeśli więc dotarł nasz rodak nad Amur — a dotarł na pewno — to szlak jego wędrówki prowadził prawdopodobnie rzeką Leną, w dół od Żygańska. Za drogą tą przemawia wzmianka: „[...] ku morzu płynąc 4 niedziel, minąwszy Ałdan rzekę, która jest bardzo wielka, z prawego boku wyszła druga Tana, trzecia Maja, rzeki bardzo potężne, jakich u nas Polska nie ma. Znowu Ucur z lewego boku, bardzo potężna i wielka rzeka" (s. 386). Dalszy opis podróży traci poprzednią dokładność. Z pew­ nym prawdopodobieństwem przypuszczać należy, że nad Amur dotarł nasz rodak lądem względnie Morzem Ochockim wzdłuż wschodnich w y ­ brzeży Azji. Wskazywałyby na to niektóre elementy opisu krajobrazu i spotkanych po drodze tubylców. „Tam nad morzem są góry wielkie i ludzie dzikie; bardzo się w psach kochają, których mają po kilkadziesiąt i po kilkuset" (s. 386). Wnioskując z etnicznego obrazu Syberii pod koniec X V I I stulecia zetknął się wówczas A. Kamieński-Dłużyk z rozsiedlonymi na azjatyckich wybrzeżach Morza Ochockiego plemionami tunguskimi, na co wskazują także jego informacje z zakresu kultury materialnej i duchowej w ł a ­ ściwej t y m ludom. Od tego miejsca, tekst Dyaryusza nie oddaje wiernie przebytego szlaku. Stąd też trudno jest ustalić, w jaki sposób dostał się jego autor na rzekę Lamę (to jest Ochotę — A . K . ) , a potem na Indigirkę i dalej już lądem przy pomocy psiego zaprzęgu do Żygańska. Mianowany 5 0 5 Z. J a s i e w i c z , Pierwszy polski opis Syberii, „Poznaj Świat", 1966, nr 3. B. D o ł g i с h, Rodowoj i plemiennej sostaw narodów Sibiři w XVII wiekie, Moskwa 1960, s. 491—549; G u r w i c z , op. cit., s. 47—54. 6 �PIERWSZA A Homí - zyrianie A Mansowie POLSKA (D Tatarzy syberyjscy в Chantowie RELACJA О LUDACH 1 Ewenkowie V Dakuci Mapka 1. Grupy etniczne opisane w SYBERII T Ewenowie + Niwchowie 177 — Czukcze Dyaryuszu tu sotnikiem, otrzymał ponownie rozkaz wyruszenia nad Amur. Do w y ­ prawy tej jednak nie doszło, gdyż odwołano go do Moskwy, skąd zabrany został przez poselstwo polskie i wrócił do kraju. Umarł w Nieświeżu 29 stycznia 1667 r. Dopełniając obrazu syberyjskich wędrówek A. Kamieńskiego-Dłużyka podać należy, że w „Dyaryuszu" wspomina on o rozbiciu jego oddziału przez Czukczów. Z tekstu wynika, że porażka ta miała miejsce nad Amurem, gdzie okolice ,,[...] bardzo piękne, ciepłe i obfite" (s. 387). Wy­ daje się jednak, że informacja ta nie jest ścisła, gdyż rejon rozsiedlenia Czukczów obejmował w owym czasie krańce północno-wschodniej Azji. Być może, że zetknął się z nimi A. Kamieński-Dłużyk, ale musiało to nastąpić na innym obszarze, gdyż granica rozsiedlenia Czukczów nie sięgała nigdy w znanych nam okresach historycznych tak daleko na po­ łudnie . Z całą więc pewnością podać należy, że nad Amurem spotkanie to nastąpić nie mogło. Sprawa ta pozostaje zatem nie rozwiązana. Nie jest to jednak jedyna nieścisłość znajdująca się na kartach Dyaryusza. Reszta dotyczy jednak relacji z zakresu kultury materialnej, społecznej i ducho­ wej opisanych grup etnicznych. 1 7 Gurwicz, op. cit., s. 47—54, 112—116, 189—192. 12 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I I �ANTONI 178 KUCZYŃSKI Wspomnienia A. Kamieńskiego-Dłużyka wydane zostały z ręko­ piśmiennego odpisu przez ks. A. Maryańskiego w opracowaniu zbiorowym poświęconym ks. F. Bażyńskiemu z Poznania . Oryginał Dyaryusza nie jest do dzisiaj znany, a jego wydawca, ks. A. Maryański, pisze we wstępie. 8 „Będąc przed kilku laty w Gembicach u ks. Piotra Kuszyńskiego, [...] znala­ złem w jego bibliotece grube Silva Rerum, które spisywał sobie za panowania Augusta I I I jakiś szlachcic wielkopolski, dworzanin czy sługa starosty kopanickiego, Ponińskiego. Między innemi [...] w onej księdze znalazł się także niniejszy dyaryusz Adama Kamieńskiego, który będzie niezawodnie najdawniejszą relacyą z pobytu Polaków na Syberii" (s. 378). Od tego momentu wzmianki o A. Kamieńskim-Dłużyku spotykamy w szeregu publikacjach. Wspomina o nim A. P y p i n , Z. Librowicz , M . Janik , S. Z i e l i ń s k i i inni, ale często określa się jego Dyaryusz jako „krótki, skąpy w dane faktyczne" . Ostatnio zaś pisali o nim W. Polewoj , S. K a ł u ż y ń s k i , Z. Jasiewicz i fragmentarycznie A. K u ­ czyński , a także znajduje się on w bibliografii dotyczącej ludów paleoazjatyckich . Wszystkie z wymienionych opracowań są bardzo fragmentaryczne, zatem konieczność przedstawienia tego tematu w gra­ nicach historii etnografii polskiej jest t y m bardziej widoczna. Relacje A. Kamieńskiego-Dłużyka zasługują bez wątpienia na uwagę, ze wzglę­ du na to, że dla współczesnych badaczy etnografii i historii Syberii każda informacja z X V I I stulecia przedstawia olbrzymią wartość. Lata syberyjskiej tułaczki nie sprzyjały wprawdzie pełnieniu w n i k l i ­ wych obserwacji o napotkanych ludach i robieniu z tego zakresu nota9 l i 10 12 13 14 15 1 6 17 18 8 Warta. Książka zbiorowa ofiarowana księdzu Franciszkowi Bażyńskiemu proboszczowi przy kościele św. Wojciecha w Poznaniu na Jubileusz 50-letniego kapłaństwa w dniu 23 kwietnia 1874 r. od jego przyjaciół i wielbicieli, Poznań 1874. A. P y p i n , Istorija russkoj etnografii, b.m., t. 4, 1892, s. 316. L i b r o w i c z , op. cit., s. 34—36. J a n i k , op. cit., s. 38—40. S. Z i e l i ń s k i , Mały słownik pionierów polskich kolonialnych i morskich. Podróżnicy, odkrywcy, zdobywcy, badacze, eksploratorzy, emigranci, pamiętnikarze, działacze i pisarze migracyjni, Warszawa 1932, s. 201—202. Zobacz: A. D ł u ż y k - K a m i e ń s k i , Polski słownik biograficzny, Kraków 1939—1946, s. 200. W. P o l e w o j , Zabytyj istocznik po etnografii Sibiři XVII wieka. O soczinienii Adama Kamienskogo-Dłużika, „Sowietskaja Etnografija", 1965, nr 5, s. 122—129. К a ł u żу ń s к i, op. cit, s. 171—173. J a s i e w i c z , op. cit. K u c z y ń s k i , op. cit. R. J a k o b s o n , G. H ü t t l - W o r t h , J. F. Beebe, Paleosiberian Peoples and Languages a Bibliographical Guide, New Haven 1957, poz. 1: 221. 9 10 11 1 2 1 3 1 4 1 5 1 0 1 7 1 8 �PIERWSZA POLSKA RELACJA О LUDACH SYBERII 179 tek, zatem to tylko, co zachowało się w pamięci, znalazło wyraz w spi­ sanych po latach wspomnieniach. Stąd też cenny materiał etnograficzny zawarty w Dyaryuszu wymaga interpolacji wiadomościami pochodzą­ cymi od innych lepiej metodologicznie wykształconych autorów. W oparciu o te prace możliwa jest weryfikacja i interpolacja relacji A. Kamieńskiego-Dłużyka, które wysuwają się na pierwsze miejsce wśród innych źródeł sprzed trzystu lat. Pierwszym ludem, z którym zetknął się A. Kamieński-Dłużyk po wyjeździe z Moskwy, byli Komi-Zyrianie (Zyrany) . Lud ten roz­ siedlony wówczas nad rzeką Kamą w okolicach miejscowości K a j gorodok zajmował się łowiectwem i rybołówstwem: „ G r u n t y mają ka­ mieniste, skały i góry wielkie. Lasy, pola mało co mają. Lud zły, nie­ miłosierny, na noc nigdy nie przyjmie, a dziwują się cudzoziemcom jako wielkiemu dziwowisku, zbierają się na dziw i dają jałmużny, kto co może, a najwięcej ryb, bo chleba sami mało mają" (s. 380). Dalej autor podaje, że ,,[...] mają oni wiarę ruską; powiadają, że chrzcił ich ś. Stephan" (s. 380). Informacja ta zgodna jest z prawdą, gdyż z materiałów historycznych dotyczących misji prawosławnych wynika, że w wieku X I V biskup zwany Stefanem Permskim był inicja­ torem akcji misyjnej wśród K o m i - Z y r i a n . Posuwając się dalej w kierunku południowo-wschodnim zetknął się nasz rodak z Mansami (Wogulcami) f9 20 „[...] którzy Boga nie znają, bo mają swoje szatany w lesie, bo ich tam tak zowią, w miejscach skrytych, i tam się zbierają i odprawują swoje nabożeństwo, i bardzo ich ubierają bogato, wieszają sobole, srebro, naczynia wielkie kupują u Moskwy [w znaczeniu u Rosjan — А. К.], a potem moskiewscy ludzie ich obierają i stąd się bogacą. Ale im się rzadko w dobre obraca, bo ich czarują i siła ich rozumu odchodzi i przepadają. Mają w lesie koczowiska zrobione z drzewa; nizkie okienko jedno, ogień dzień i noc gore w kominie. P i e c ó w nie mają ani drzwi, tylko dziura miasto drzwi. Ław także nie mają, tylko na ziemi siedzą. Zwierzem żyją, ale i chleb jedzą, bo kupują u Moskwy za skóry jelenie i łosie. Niedźwiedzia, gdy zabiją, to nad nim płaczą, powiadając: że nie my tobie śmierci przyczyną, ale nasz łuk. Potem go zjedzą, a głowie się jego modlą, która zawsze w koczowisku koncie stoi, statkiem nakryta, i różnych sukien nawieszano koło niej. Zboża ci ludzie nie sieją, tyl.ko się lasem bawią; ryb mało albo nic, bo rzek nie mają wielkich" (s. 381). Informacja ta, chociaż ogólnikowa, zawiera istotne dla etnografa szczegóły, wśród których na podkreślenie zasługuje wzmianka o kulcie niedźwiedzia. Zarejestrowane przez A. Kamieńskiego-Dłużyka zapew­ nienie myśliwego, że nie on, a tylko jego łuk jest sprawcą śmierci 1 9 W artykule posługuję się przyjętymi dziś nazwami ludów Syberii, a etnonjmy podane przez A. Kamieńskiego-Dłużyka umieszczam w nawiasach. P o l e w o j , op. cit, s. 124. 2 0 �180 ANTONI KUCZYŃSKI niedźwiedzia, stanowi właściwy początek cyklu obrzędów i ceremonii religijno-magicznych, wspólny dla wielu grup etnicznych, wśród któ­ rych występował kult tego z w i e r z ę c i a . Tak też postępują syberyjscy Ewenkowie, którzy po zabiciu niedźwiedzia czynem t y m obwiniają i n ­ nych ludzi lub twierdzą, że śmierć nastąpiła na skutek wypadku spowo­ dowanego przez samo zwierzę . Na zakończenie wspomnieć należy, że z szeregu relacji podróżni­ czych i etnograficznych X I X stulecia zawierających opisy kraju Mansów i ich kultury wynika, że wiadomości przekazane przez A. Kamień­ skiego-Dłużyka są wiarygodne . W dalszych partiach Dyaryusza zamieszczone są skromne informacje o syberyjskich Tatarach, z którymi spotkał się autor w okolicach Tobolska. 21 22 2 3 „Ci Tatarowie mają wielkie wolności i zboża sobie sieją, a najwięcej orkiszu [odmiana jęczmienia o ziarnach nagich — bez plew — A . K . ] i pszenicy, i owsa; żyta mało sieją, tylko Moskwa. Są też Tatarowie myśliwi, chowają ptaki [...], których rabami karmią. Mają i charty kosmate. Konie mają bardzo dobre na których lisy gonią i charapnikami biją" (s. 382). Wiadomości te znajdują częściowe potwierdzenie w relacjach innych polskich podróżników po niewoli , którzy zetknęli się z zachodniosyberyjskimi Tatarami, a także w licznej literaturze etnograficznej . Nade wszystko ważne w tej informacji jest to, że przyczynia się ona do uzupeł­ nienia XVII-wiećznej rekonstrukcji układów etnicznych na Syberii, które w, t y m wypadku wiązały się z dawnymi dziejami tych obszarów za czasów Złotej Ordy. 24 25 21 W literaturze polskiej zob.: В. K o h u t n i c k i , Podobieństwo elementów kultu niedźwiedzia u ludów północnych obszarów Ameryki i Azji, „Etnografia Polska", t. 9: 1965, s. 327. A. A n i s i m o w, Religia Ewenków w istoriko-gienieticzeskom izuczenii i problemy proischożdienija pierwobytnych wierowanii, Moskwa—Leningrad 1958, s. 108. Między innymi: I . G r u s z k o w, Czerdyńskie Woguły, „Etnograf iczesko je Obozrienije", t. 19:1900 nr 2; P. I n f a n t i e w , Putieszestwie w stranu wogułow, St. Pietiersburg 1910; K . N o s i ł o w, U wogułow. Oczerki i nabroski, St. Pietiersburg 1904; W. P a w ł o w s k i j , Woguły, Kazań 1907; M. S i e r g i e j e w , Na­ rody Obskogo Siewiera, Nowosibirsk 1953; S. T o k a r i e w, Etnografija narodów SSSR, Moskwa 1958, s. 472-—Ш. J . K o b y ł e c k i , Wiadomości o Syberyi i podróże w niej odbyte w latach 1831, 1832, 1833, 1834, przez J. K., t. 1, Warszawa 1837, s. 68—85; J . K o p e ć , Dziennik Józefa Kopcia brygadjera wojsk polskich z rozmaitych not dorywczych sporzą­ dzony, Berlin 1863, s. 238—241. Między innymi: A. K u z n i e c o w a , P. K u ł a k ó w , Minusinskie i aczinskie inorodcy, Krasnojarsk 1898; W. C h r a m o w a , Zapadnosybirskie Tatary, [w:] Narody Sibiři, Moskwa 1956, s. 473—491; T o k a r i e w , np. cit., s. 171—182. 2 2 2 3 2 4 25 �PIERWSZA POLSKA RELACJA О LUDACH SYBERII 181 Z Tobolska do Surgutu i dalej do Narymu płynął A. Kamieński-Dłużyk Irtyszem i Obem. Tu natknął się na Chantów (Ościaków), którzy „[...] nie sieją ani orzą, tylko rybami żyją a ptactwem, którego moc tam wielka, mianowicie: łabędzie, gęsi, kaczek, których tu u nas nie masz (to znaczy w Polsce — A.K.). Sami ci Ościaki chodzą w rybich skórach, i obuwie z tego noszą, kożuchy gęsie i łabędzie (odzież szyta z ptasich skór — A . K . ) . Mieszkają koczowiskami po ostrowach. Ryby sobie w ę d z ą na zimę rozmaite i tłustość rybią zbierają w naczynia z brzozowej kory wyrobione, po cebrów dwa; [...] A sieci robią z pokrzyw i koszule niektórzy z pokrzyw mają. Jadają jakieś bedłki na kształt muchomorów, to się tak popiją gorzej niż gorzałką; to u nich bankiet najlepszy. Chleb także jedzą i na ryby zmieniają, o które tam nie trudno, bo za lada onuczkę, tylko białą, albo za igiełkę, to jesiotra, którego chłop unieść nie może" (s. 382). A. Kamieński-Dłużyk dał nam więc obraz kultury Chantów bardzo zbliżony do tego, jaki rysują późniejsi badacze i podróżnicy — M . Ra­ stren , G. N o w i c k i j , I . Ostroumow , S. Patkanow i inni. Jego wzmianka o tym, że różnie oni wierzą ,,[...] i w łabędzie, i w kaczki, i w żurawie; bogami ich nazywają. A w którego ptaka wierzą, to go nie jedzą, tylko obłupiwszy, na drzewko obleką skórę i temu się modlą i kłaniają" (s. 383), jest rejestracją starych wierzeń totemistycznych poświadczonych dla Chantów przez późniejszych badaczy — G. Starciewa , W. Steinitza , S. Rudenkę , A. Zołotariewa i innych. Jeżeli idzie o zgromadzone w Dyaryuszu fakty dotyczące Ewenków (Tungusów), to na wstępie należy podkreślić, że w wielu pracach póź­ niejszych autorów znajdujemy taki sam bądź podobny obraz ich k u l 26 21 30 31 28 32 2 9 3 3 3 4 2 6 M. К a s t r e n, Etnograficzeskie zamieczanija i nabludenija o łoparach, kanelach, samojedach i ostjakach, izwleczenne iz jego putiewych wospominanij 1838—1844 д., St. Pietiersburg 1858. G. N o w i c k i j , Kratkoje opisanie o narodie ostjackom, Nowosybirsk 1941. I. O s t r o u m o w , Woguły-mansi. Istoriko-etnograficzeskij oczerk, Perm 1904. S. P a t k a n o w , Starodawnaja żizii ostjakow i ich bogatyrii po bylinám i skazkam, „Ziwaja Starina", 1891, wyp. 3—4. G . S t a r c i e w, Ostjaki, Leningrad 1928, s. 55. W. S t e i n i t z, Totemismus bei den Ostjaken in Sibirien, „Ethnos", 1938, nr 4—5. S. R u d e n ko, Inorodcy Niżnej Obi, St. Pietiersburg 1914, s. 33—34. A. Z o ł o t a r i e w , Pierieżitki totemisma u narodów Sibiři, Leningrad 1934, s. 31—32, 50; t e n ż e Rodowoj stroj i pierwobytnaja mifołogija, Moskwa 1934, s. 230. Między innymi: C . H i e k i s с h, Die Tungusen. Eine Ethnologische Mono­ graphic, St. Pietiersburg 1879; M. L e w i n , Ewienki siewiernogo Pribajkala, „Sowietskaja Etnografija", 1936, nr 2; G . W a s i l e w i c z , Ewienki, [w:] Narody Sibiři, Moskwa-Leningrad 1956, s. 701—742; T o t a r i e w , op. cit., s. 497—504. 2 7 28 29 30 31 32 33 3 4 �182 ANTONI KUCZYŃSKI tury potwierdzający słuszność obserwacji A. Kamieńskiego-Dłużyka na temat myślistwa, hodowli reniferów itp. „Ci Tungusi — pisze on — z luku strzelec niesłychany, chyży. Zimie i lecie włóczą się od rzeki do rzeki dla pożywienia, a jedzą wpół surowo, z zabitego zwierza krew świeżą ssią. Z zabitej łani brzucha w y j ą w s z y cielęta, jedzą. [...] żon po dziewięciu mają, a żony ich tak dobrze z łuku biją, jak mężczyzna. Jeleni mają stada wielkie po 1000 i w i ę c e j . Mają także jelenie ćwiczone, że dzikie oszu­ kują takim sposobem, że ten jeleń domowy już jest zwyczajny: temu jeleniowi nałożą na rogi rzemienny powróz blisko dziesięciu łokci i trafia się, że kiedy dziki jeleń przyjdzie, tedy ó w jeleń domowy z nim igra i tak ó w powróz na nljego zarzuci i uplata go tak, że się ze sobą biedzą, a potem gospodarz albo pastuch, który chodzi za tymi jeleniami, obaczywszy tego jelenia z łuku go zabija, a temu krwi z wodą da się napić [...]. Ci Tungusi do zimna bardzo trwały lud i głodów, bo w zimie dla wielkich mrozów trudno im o pożywienie i o zwie­ rza. [...] Ptaki w lot biją z ł u k ó w i śmiali są do zwierza i lekkie na niedźwiedzia" (s. 383—384). Przytoczone powyżej materiały zgodne są ze stanem rzeczy, jaki istniał za czasów, kiedy A. Kamieński-Dłużyk zetknął się z Ewenkami. Aby nie przedłużać listy autorów podających te same szczegóły z za­ kresu kultury materialnej społecznej i duchowej tego ludu, zaznaczyć należy, że o polowaniu przy pomocy hodowlanego renifera wspomina między innymi S. Tokariew . W Dyaryuszu spotyka się jeszcze inne wzmianki o kulturze Ewen­ ków. Jedną z nich jest informacja o grzebaniu zmarłych. „W ziemi się umarli nie chowają bo ich nie przyjmie, tylko na drzewie po miej­ scach pewnych stawiają się na cedrach i sosnach" (s. 384) . Ponadto zwrócił także Kamieński-Dłużyk uwagę na ulubioną zabawę Ewenków, w skaczące renifery. Oto jej opis: 35 36 „[...] stanie ich kilkanaście do koła, a jeden się położy w tym kole, mając przywiązany kamień albo kości, a ci stoją boso i nago; i woła, leżąc, po tungusku te słowa: Multach, Mutine , a tą kością kręci do koła g ł o w y tak prędko, jak okiem dojrzeć, a ci zaś podskakują w takt, bo kto skacze leniwo, to po kolanach oberwie, i już go sobie mają za głupiego i gnuśnego" (s. 384). 3T 35 T o k a r i e w , op. cit., s. 498. Razem z ekspansją prawosławia idącą równolegle z zasadniczym nurtem kolonizacji rosyjskiej wiele tradycyjnych wierzeń w ł a ś c i w y c h rozsiedlonym na obszarach Syberii grupom etnicznym zaczęło szybko zanikać. Tak było między innymi z nadzwyczaj pierwotną formą pochówków nadrzewnych, która w cza­ sach późniejszych całkowicie tu zanikła. Dla wyjaśnienia podać należy, że słowo „multa" znaczy w języku E w e n k ó w „renifer", a „mut", „mutngi", „mitngi" — „my" lub „nasz". Zatem zapisany w Dyaryuszu okrzyk — „Multach, Mutine" oznacza „nasze renifery" lub „my renifery". Stwierdzono na podstawie: P o l e w o j , op. cit., s. 125, przyp. 4. 3 6 3 7 �PIERWSZA POLSKA RELACJA О LUDACH SYBERII 183 Niezmiernie interesująca jest informacja zawarta w Dyaryuszu, z której dowiadujemy się, że znane były wówczas Ewenkom sanie za­ opatrzone w żagiel. Są one wąskie „(...) jakoby na pół łokcia, mało co więcej, a długie na 12 łokci; może na nich powieźć kamieni 25 [dawna polska jednostka masy = 32 funty = 1 3 kg — A.K.] po czworo psów zaprzągłszy, a kiedy wiatr, tedy biegną pod żaglem" (s. 384). Informacja ta nie znajduje jednak potwierdzenia w dostępnej auto­ rowi literaturze przedmiotu. Zatem problem pozostaje otwarty, a jego rozwiązanie byłoby t y m bardziej cenne z uwagi na to, że sanie takie uznać by można za pierwowzór popularnych dzisiaj sportowych ślizgów lodowych zwanych bojerami. Powracając do dalszego ciągu syberyjskich wędrówek naszego ro­ daka wspomnieć należy o zapisanych przez niego wiadomościach doty­ czących kultury Jakutów. Oto one: „Od Ołokiny [Olekma — A . K . ] poczynają się Jakuty, którzy mają wiarę pogańską i sami psom podobni. Koni stada bardzo wielkie chowają, a białych najwięcej. Bydła także mają dość. B y k i bardzo wielkie chowają, a nosi im prze­ wleczone, jak u niedźwiedzia, jak psi; niczem się nie brzydzą, nigdy nie umywają, paznokci nie obrzynają, chodzą nago z łukami, na głowie kaptury z piórami żórawiemi jak straszydła, grzechu w niczym nie znają. Ni Boga, ni wiary, owo zgoła bestyom podobni. C i ludzie posiedli tę Lenę i brzegi jej. Tam się żadna rzecz nie narodzi, bo ziemia nie taje w i ę c e j , jak na łokieć. Tam jest zwierza i ptastwa nie­ słychana moc, ale poganie nie umieją ich zażywać: tak jako psy je jedzą. Co większe pióra oskubłszy, u kogo jest kocioł, to warzą, u kogo zaś nie masz, to kamieni parzą w dzieżkach albo korytach, bez soli. Strój nagi w lecie i w zimie. W żartach wstydu żadnego nie mają ani co grzech nie wiedzą. Na koniach biało­ g ł o w y jeżdżą, a mają siergi wielkie w uszach jak talerze srebrne, na czole noszą kręgi, a na szyji srebrne i miedziane obręcze. Tak i mężczyzny chodzą w skórach jelenich i w o ł o w y c h , sierścią do ciała, a drugą na wywrót. Łuki mają długie, w y ż e j człowieka, a cięciwy rzemienne. Żelaza zbierają po brzegu leńskim grudami, i tak dobre jak stal" (s. 386). Wiadomości te są w przeważającej części prawdziwe, chociaż odbija się w nich wyraźnie duch epoki autora, zabarwiający je dziwnym kolorytem graniczącym z' fantazją. Stwierdzenie, że Jakuci „chodzą nago z łukami" nie jest prawdziwe i wynikać też może ze zniekształ­ ceń tekstu zawinionych przez kopistę. Możliwe, że zetknął się A. Ka­ mieński-Dłużyk z t y m faktem, ale w żadnym wypadku nie stanowił on tu reguły. Świadczy o t y m zresztą dalsza informacja, że „[...] męż­ czyzny chodzą w skórach jelenich i wołowych, sierścią do ciała, a drugą na wywrót". Wyjaśnień wymaga również stwierdzenie, że kobiety „noszą na czole kręgi". Wiadomość ta jest fałszywa. Być może, że dotyczy ona czapki jakuckiej, szytej z futer rysich, bobrowych, czarnych wiewiór­ czych ogonów lub skór sobolich, której przednią część obszywano często �184 ANTONI KUCZYŃSKI futrzaną lamówką. P r a w d ą jest natomiast, że kobiety jakuckie nosiły „na szyji srebrne i miedziane obręcze". Wyjaśnić jednak należy, że biżuteria ta składała się z naszyjników, bransolet, pierścieni itp. bły­ skotek wykonanych przez miejscowych kowali z miedzi i srebra. Na oddzielne potraktowanie zasługuje wzmianka, że żelazo zbierają Jakuci „[...] po brzegu leńskim grudami i tak dobre jak stal". Fakt ten potwierdza raz jeszcze, że znajomość wytopu żelaza oraz jego obróbki przynieśli oni ze swej turańskiej praojczyzny. Dodać trzeba, że znajdowane nad Leną kawałki rudy i sferosyderytów były do tego stopnia bogate w żelazo, że nagrzane w zwykłym ognisku dawały się od razu przekuwać na narzędzia . Całkowite potwierdzenie zawartych w Dyaryuszu, relacji odnajdu­ jemy w pracach takich autorów, jak W. Sieroszewski , W. Troszczańskij i inni . Znacznie mniej ciekawy aniżeli opis J a k u t ó w jest opis ludu, któ­ rego nazwy A. Kamieński-Dłużyk nie podał. 38 зэ 4 0 4 1 „[...] Tam nad morzem — pisze on — są góry wielkie i ludzie dzikie; bardzo się w psach kochają, których mają po kilkadziesiąt. To największy pan, który ma psów najwięcej. Na psach jeżdżą, psy jedzą, w psich skórach chodzą i z cór­ kami posag dają psy i ubiory psie mają, drożej sobie ich szacują niż sobole albo inne piękne zwierzęta. L u d prosty; nic innego nie m a j ą oprócz psów. Poganie bałwochwalcy, czarownicy wielcy; z diabłami z ust w usta m ó w i ą ; jawnie i widomie im się pokazują w postaciach różnych bestyj, ptaków, żmijów, kruków, jako w co kto wierzy, takie czarownicy ludziom pokazują, a o Bogu nie wiedzą. C i ludzie mieszkają nad rzeką Lamą [Ochotą — A. K . ] , która wpada w morze, jakby w koniec Zimnego Morza" (s. 387). Z opisu przebytej przez A. Kamieńskiego-Dłużyka drogi, począwszy od Żygańska, potem rzeką Ałdan, oraz z pewnych elementów opisu kultury (zaprzęg w p s y ) tego ludu wnioskować należy, że b y l i to 42 3 8 W. S i e r o s z e w s k i , Dwanaście lat w kraju Jakutów, t. 1, Kraków 1961, s. 364. 33 S i e r o s z e w s k i , op. cit., t. 1—2. W. T r o s z c z a n s k i j , Nabroski o Jakutach Jakutskogo okruga. Pod red. i s pripisami E. Piekarskogo, [w:] Izwiestia obszcz. archeologii, istorii i etnografii za 1911 д., t. 27, Kazań 1911; t e n ż e , Jakuty w ich domaszniej obstanowkie (Etnograficzeskij oczerk), „Ziwaja Starina", 1908, wyp. 3. Między innymi: O. ł o n o w a , Iz istorii jakutskogo naroda (pierwaja połowina XVII w.), Jakuck 1945; W. P r i k ł o n s k i j , T r i goda w Jakutskoj oblasti (Etnograficzeskije oczerki), „Żiwaja Starina", 1891, wyp. 3—4. S. T o k a r i e w , Oczerki istorii jakutskogo naroda, Moskwa 1940; t e n ż e , Etnografija narodów SSSR, Moskwa 1958, s. 457—471; S. T o k a r i e w , I . G u r w i c z , Jakuty, [w.] Narody Sibiři, Moskwa—Leningrad 1956, s. 267—328. Jest to wschodnioazjatycki zasięg zaprzęgu w psy, który w ł a ś c i w y b y ł w X V I I I stuleciu tylko małej grupie E w e n ó w rozsiedlonych na wybrzeżach Morza Ochockiego oraz tzw. Paleoazjatom. 40 4 1 4 2 �PIERWSZA POLSKA RELACJA O LUDACH 185 SYBERII Ewenowie, znani w starszej literaturze pod nazwą L a m u t ó w . Za przy­ puszczeniem t y m przemawia także rejon ich rozsiedlenia w okresie wędrówek naszego rodaka . Fragmentaryczny charakter posiada również wiadomość o Niwchach z amurskiego limanu 43 „[...] ludzie, których zowią Gilaki. Jeżdżą na niedźwiedziach i tak nimi kierują, jak u nas końmi, ale im obrzynają paznokcie i zęby wybierają, a karmią ich na stajni, jak w o ł y i jedz ich także. Też to lud dziki, białogłowy bardzo gładkie i wysokie mają kolce w spodniej wardze, a mężczyzna w nosie mosiądzowe i srebrne. Tam chleba nie mają, oprócz zwierza a ryb, dają jednak dań carowi bardzo wielką" (s. 387). Informacja o jeżdżeniu na niedźwiedziach nie jest prawdziwa, cho­ ciaż jej odpowiednik znajdujemy w zbiorze dokumentów historycznych dotyczących Syberii, zestawionych przez A. T i t o w a . Być może, jak stwierdza B. Polewoj , iż autorem tej wiadomości jest właśnie A. Ka­ mieński-Dłużyk, który w drodze powrotnej do Moskwy zatrzymany został przez wojewodę P. I . Godunowa w Tobolsku, gdzie przebywając „niedziel 6" dzielił się wrażeniami z zesłańczego szlaku, podając między innymi i to, że Niwchowie ,,[...] jeżdżą na niedźwiedziach, i tak nim kierują jak u nas końmi". Na zakończenie dodać należy, że w innych źródłach historycznych, a także w bogatej literaturze etnograficznej, wiadomość ta nie znajduje potwierdzenia. P r a w d ą natomiast jest, że Niwchowie, podobnie jak mieszkający w ich sąsiedztwie Ajnowie, hodo­ wali niedźwiedzie, które potem zabijali w celach k u l t o w y c h . Fałszywa jest także wiadomość o wspomnianych przez A. Kamień­ skiego-Dłużyka zdobieniach warg za pomocą metalowych kolców. Po­ dobnie udziwniony opis zawarty jest w Dyaryuszu jeśli idzie o Czuk­ czów, którzy „(...) zowią się Czuchczy; i są wysocy, brodaci, chodzą jakby Bernardyni w kapturach; u każdego paciorki w ręku, szablę ma przy boku na kształt starych kordów, mało co dłuższa nad łokieć, ale lud bardzo bitny" (s. 387). Jak wspomniano powyżej, tekst Dyaryusza sugeruje, że z ludem tym spotkał się A. Kamieński-Dłużyk, „tam gdzie kraje bardzo piękne, 44 45 46 4 3 D o ł g i c h , op. cit., s. 491—549, oraz mapa na końcu książki; G u r w i с z, op. cit., s. 24—39, oraz mapa na końcu książki zatytułowana: Rozsiedlenie narodów północno-wschodniej Syberii w końcu XVII w. A. T i t o w, Sibir w XVII wiekie, Sbornik dokumientow, Moskwa 1890, s. 49, cyt. za P o l e w o j , op. cit., s. 128, przyp. 9. P o l e w o j , op. cit., s. 127—128. A. S1 a w i k, Zum Problem des Barenfestes bei den Ainu und Ciliaken, „Kultur und Sprache" (Wiener Beitráge zur Kulturgeschichte und Linguistik), t. 11: 1952, s. 189—203; J . G . F r a z ę r, Z ł o t a g a ł ą ź , Warszawa 1962, s. 398— 403. 4 4 4 5 4 6 �186 ANTONI KUCZYŃSKI ciepłe i obfite", a więc nad Amurem. Podany jednak opis nie pozwala w całej pełni identyfikować „Czuchczów" z mieszkańcami półwyspu czukockiego — Czukczami . Również mylna jest informacja mówiąca o noszeniu przez nich długich bród, którym to szczegółem w tej części świata wyróżniają się tylko mieszkańcy Hokkaido — Ajnowie. Wpraw­ dzie pewne elementy opisu — „lud bardzo bitny" i „chodzą jak Ber­ nardyni w kapturach" — wskazuje na to, że mogli to być Czukcze, ale sprawa ta budzi podane powyżej wątpliwości. Dopełniając obrazu wiadomości z zakresu etnografii Syberii zgroma­ dzonych na kartach Dyaryusza wspomnieć należy o opisie łodzi, które spotkał jego autor w okolicach Indigirki. Łodzie te „[...] tam robią na kształt okrętów, tylko bez żelaza; wiciami zeszywają, a gwoźdźmi drewnianymi przybijają, żelaza i za grosz tam nie masz" (s. 387). A. Kamieński-Dłużyk nie precyzuje jednak wyraźnie wśród jakiej grupy etnicznej spotkał się z taką formą środka transportu i komuni­ kacji wodnej, przypuszczać jednak należy, że skoro miało to miejsce w okolicach Indigirki, to byli to zapewne Jukagirzy, wśród których ta forma łodzi były powszechna jeszcze w X I X w . Tak przedstawiają się etnograficzne relacje zawarte w pierwszym znanym nam polskim opisie Syberii . Korzystanie z Dyaryusza utrud47 4 8 49 4 7 Do zagadnienia rozsiedlenie Czukczów w X V I I w. zob: D o ł g i с h, op. cit., s. 549—554 oraz mapa na końcu książki; G u r w i c z , op. cit., s. 47—54 oraz mapa na końcu książki. W okresie w ę d r ó w e k A. Kamieńskiego-Dłużyka basen rzeki Indigirki sta­ nowił rejon zwartego osadnictwa Jukagirów. Opisana przez niego forma łodzi stano­ wiła u nich powszechny rodzaj środka transportu i komunikacji wodnej. W. Siero­ szewski pisze, że gdy zobaczył po raz pierwszy taką łódź sądził, że jest ona wynalazkiem tunguskim. Ale „z czasem, gdy zobaczyłem pierogę jukagirską, od razu zrozumiałem, że była ona wzorem dla Jakutów. [...] Cały ich kształt i budowa obliczone są na lekkość, posuwistość i moc, przy jak najmniejszej ilości zużytego materiału. Nie są zbite gwoźdźmi ani sztyftami, lecz zszyte przsciętymi na wpół i wygotowanymi w ukropie długimi korzonkami modrzewi. Drzewo desek również modrzewiowe, cienko i starannie wystrugane, w wielu miejscach ma wszystkiego 4 do 5 m i l i m e t r ó w grubości. Jedynie w szwach i pośrodku dna grubość desek zwiększa się, lecz nie nadmiernie. W krawędzie boków pośrodku, na odległość dwóch stóp od siebie, wstawione są cienkie, w y g i ę t e ku górze rozpory. Wioślarz o jedną z nich opiera się plecami, a za drugą, którą ma przed sobą, chwyta się rękami przy wstawaniu lub innej potrzebie. „Patrz: S i e r o ­ s z e w s k i , op. cit., t. 1, s. 285—286, przyp. 3. Zagadnienie rozmieszczenia tej formy łodzi przedstawione jest w cyt: Istoriko-etnograficzeskij atłas Sibiři, s. 110 i mapa na s. 129. 4 8 4 9 Na kartach Dyaryusza znajduje się szereg innych informacji mogących zainteresować historyka i geografa. Kwestie te wykraczają jednak poza ramy tego artykułu, dlatego zrezygnowano tu z przytaczania relacji geograficznych (opisy miast) i innych szczegółów z zakresu historii. �PIERWSZA POLSKA RELACJA O LUDACH SYBERII 187 nia pewna bezładność i nieporadność literacka, charakteryzująca opisy A. Kamieńskiego-Dłużyka, nie zawsze wystarczająca ich jasność, fragmentaryczność i szereg innych drobniejszych nieścisłości. Materiał ten uzupełnia jednak i wyjaśnia w sposób istotny nie zawsze jasne opisy zawarte w raportach rosyjskich kolonizatorów Syberii przyczy­ niając się w ten sposób do wyświetlenia szeregu spraw z zakresu etno­ grafii tego obszaru. Najważniejsze jest jednak to, że solidna porcja syberyjskiej egzotyki nie zaciemniła autorowi Dyaryusza jasności spoj­ rzenia, a jego stwierdzenie, iż ,,(...) dyaryusz napisany przeze mnie nicej nie ma fałszywego, ale com widział memi oczyma, tom wyraził, na co się ręką moją podpisuję" (s. 388) jest w przeważającej części prawdziwe. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ecfb2d196a96652e71d189b7fe7d6b25.pdf da0cd086827ae5f0c11c614ba076b478 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:633 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:581 Title A name given to the resource Tkactwo na Kurpiach / ETNOGRAFIA POLSKA 1968 t.12 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1968 t.12, s.188-198 Creator An entity primarily responsible for making the resource Chętnik, Adam Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A D A M CHĘTNIK TKACTWO N A KURPIACH Z teki pośmiertnej Adama Chątnika W dniu 29 maja 1967 r. zmarł w Warszawie docent dr Adam Chętnik, zasłużony etnograj-regionalista, badacz kultury ludu kurpiow­ skiego. Urodzony w Nowogrodzie nad Narwią 20 XII 1885 r. w rodzinie chłopskiej, od dawna zamieszkałej na terenie regionu kurpiowskiego *, z regionem tym związał całą swoją bogatą twórczość naukową. Lud­ ności tej ziemi poświęcił również wiele lat działalności oświatowej i wychowawczej jako nauczyciel tajnych szkół w okresie okupacji ro­ syjskiej przed I wojną światową, następnie działacz społeczny oraz twórca i współorganizator miejscowych muzeów regionalnych: skanse­ nowskiego muzeum w Nowogrodzie (w 1927 r. i ponownie po II wojnie) i muzeum w Łomży (1910 r. i 1947 г.). Obok licznych prac drukowa­ nych od 1913 r. jako samodzielne pozycje książkowe **, artykuły publi­ cystyczne i opracowania naukowe (drukowane w okresie ostatnich lat także w „Etnografii Polskiej", „Ludzie", „Polskiej Sztuce Ludowej", Bibliotece Etnografii Polskiej i innych) Adam Chętnik pozostawił w rękopisie dużą pracę o życiu leśnym Kurpiów oraz artykuły pisane w różnych okresach życia, omawiające wybrane dziedziny życia i pracy tradycyjnej wsi kurpiowskiej. Redakcja „Etnografii Polskiej" chcąc uczcić pamięć Zmarłego za­ mieszcza poniżej jeden z artykułów, stanowiący ważny przyczynek źródłowy do znajomości kultury tej wsi, a zarazem charakteryzujący sylwetkę naukową i metodologiczne założenia pracy Adama Chętnika. Artykuł zamieszczamy bez zmian redakcyjnych w formie dostarczonej nam przez Autora na kilka miesięcy przed Jego śmiercią. Redakcja * Por. A. C h ę t n i k , Mój życiorys, „Polska Sztuka Ludowa", R. 18: 1964 nr 3, s. 179—180. ** Bibliografię drukowanych prac Adama Chętnika podaje M. P o k r o p e k w artykule poświęconym omówieniu jego działalności naukowej w „Roczniku Białostockim", t. 6: 1966, s. 11—25. �TKACTWO MA KURPIACH 189 Mieszkając w lasach i puszczach lud kurpiowski musiał — jak i wszędzie na świecie — korzystać z ciepłych skór i futer upolowanych zwierząt leśnych. Nie było wtedy specjalnego kroju ani obmyślonej przez kobiety mody. Aby okryć górną delikatniejszą część ciała, to i dosyć! Na nogach wystarczyły też byle łapcie. Ludność przez setki lat żyła tu z wszelkiego zbieractwa, łowiectwa i w ogóle z puszczy, miejscowe płody leśne musiały wystarczyć na wszystko. Do dziś o t y m wiemy z opowieści starych ludzi i ze starej literatury opisowej czy pamiętnikowej. Ale przyszły czasy, kiedy bór czy las nie dał rady już wyżywić rozrastającej się i przybywającej nowej ludności puszczańskiej. Za­ brakło i skór na okrycie. Zaczęto myśleć o sposobach nowych zaradze­ nia biedzie. Ale szło to opornie i niełatwo, bo nie było ani stałej hodowli owiec, ani ziemi ornej na sianie lnu i konopi. To przyszło z czasem, ale w X V I I w., kiedy ludność „na polach" czy też „na r o l i " ubierała się już w tkaniny swego wyrobu, to tu w puszczy, jak czyta­ my z wiarygodnych opisów, mężczyźni chodzili często w łachmanach, a ich „dzieci i nawet starsza młódź obojga płci łażą nadzy bez żadnego wstydu. Sprawia to ich wielka bieda" . Z powyższego krótkiego opisu widzimy, że musiały to być dla K u r ­ piów czasy przejściowe, kończyło się życie leśne, a. nie zaczęło żadne inne, bo inaczej dzieci chodziłyby chociaż w lichych parcianych płótniakach, a i starsi nie nosiliby łachmanów. Te łachmany musiały być nie miejscowe, zdobywali je pewnie K u r ­ pie od zamożniejszych sąsiadów z pól, którzy przez życzliwość czy drogą zamiany wyzbywali się na rzecz biedaków kurpiowskich różnej sta­ rzyzny i lichych niedodzierków. Nie wszędzie na puszczy była taka bieda, tylko pewnie w głębi lasów — wśród łowców, Smolarzy, w ę ­ glarzy itp. mających nędzną pracę i liche widać zarobki. W wieku X V I I I w lasach Puszczy Zielonej (nad środkową Narwią) zaczęły już powstawać stałe osiedla i wioski, na pół rolniczo-bartnicze. Ale i w t y m czasie ludność miała większe dochody z barci niż z roli, chociaż los ich znacznie się już polepszył . Życie na pół cygańskie też zanikało. Na początku X V I I I w. Kurpie walczą już ze Szwedami jako zwarte bractwo kurpiowskich strzelców, w wcale zgrabnych ubio­ rach i barwach, a w czasie wyświęcenia nowego kościółka w Kadzidle, i 2 1 Podług ks. Łukasza Kościesza-Załuskiego, misjonarza z 1650 г., odbywającego misje w Puszczy Kurpiowskiej (I. B a r a n o w s k i , Najstarszy opis Puszczy Kur­ piowskiej, „Ziemia", t. 2: 1911, s. 278—279). O czym dalej przy strzelcach. 2 �190 ADAM CHĘTNIK w roku 1783 w tych barwach strzelali już na wiwat z rusznic i moździeży . Wpierw niż z włóknem roślinnym mieli Kurpiowie do czynienia z wełną z własnych owiec, hodowanych masowo na paśnikach między borami i na smugach nadrzecznych. Hodowano owce na wełnę, na kożuchy i na mięso, o które w puszczy nie zawsze było łatwo. Życie pasterskie kwitło tu dość wcześnie, o wiele wcześniej niż rolnicze — może na paręset lat. Wełnę strzyżoną czesano na włókno do przędzenia za pomocą ręcznych kolczastych szczotek od gręplowania, wyrabianych po wsiach , a jeszcze przedtem kolczastych owoców koliboku rosnącego na pustkowiach. O t y m wiedzieli od swych rodziców starsi puszczanie, jeszcze przed paru dziesiątkami lat. Mając przędzę wełnianą, a z czasem i lnianą, nauczyły się kobiety tkać sukno i płótno na własną potrzebę. Krosien jednak — jak współ­ czesne — nie było, prawdopodobnie więc kobiety tkały pierwsze sztuki sukna grubego czy płótna na ścianach swych niewielkich chat — od wewnątrz, a częściej pewnie od zewnątrz, jak to do ostatnich niemal czasów wyrabiano szale i ciepłe narzutki na głowę w niektórych miej­ scowościach starej Kurpiowszczyzny. Na ścianę skromnej wówczas chatki namotaly nici z wełny (postaw) i robili tkaninę przy użyciu wątku. Z czasów tego prymitywnego tkactwa pozostała tylko nazwa miary tkanin spod krosien teraźniejszych pod nazwą ściany. Ściana sukna, ściana płótna — tak się mówi kupującym przy sprzedaży domo­ wych tkanin, a taka „ściana" na dzisiejszą miarę to 6 m bieżących tkaniny, z normalnych wiejskich wąskich krosien. O rozwiniętym już dobrze tkactwie kurpiowskim czytamy dokładne wzmianki na początku zeszłego stulecia. Gawarecki podaje w 1928 г., że Kurpie „wiele t u płótna wyrabiają" \ a w innym miejscu pisze, że na wszystkie potrzeby miejscowe „płótno i sukno wyrabiają same Kurpianki" . W 1888 г., kiedy to w Warszawie urządzono wystawę tkactwa ludowego (w salach przy Muzeum Przemysłu i Rolnictwa), Kurpianki z okolic Kadzidła i Lipnik, które wystawiły swoje wyroby, okrzyczane były za jedne ze zdolniejszych tkaczek w Polsce i otrzymały odznacze­ nia i nagrody za swoje wyroby . 3 4 6 7 3 L . K r z y w i c k i , Kurpie, „Biblioteka Warszawska", R. 52: 1892, t. 3, s. 527— 558; t. 4, s. 61—97, 349—385. B y ł y takie w Muzeum Kurpiowskim w Nowogrodzie pod Łomżą do 1939 r. (pochodziły z X V I I I w.). H. Gawarecki, Przywileje, nadania i swobody udzielone miastom woje­ wództwa płockiego, Warszawa 1928. H . G a w a r e c k i , Pamiętnik historyczny płocki, t. 2, Warszawa 1930. A. C h ę t n i k , Warunki gospodarczo-kulturalne na pograniczu kurpiowsko-mazurskim, Łomża 1927, s. 80. 4 5 6 7 �TKACTWO NA KURPIACH 191 Aż do ostatnich czasów i lat tkactwo kurpiowskie stoi na odpowied­ n i m poziomie. Wprawdzie nie znajdziemy już w każdej chałupie krosien tkackich, ale tam, gdzie one są, gospodynie kurpiowskie wyrabiają płótno, dywany i sukno pierwszorzędnej jakości. Przed I I wojną wy­ roby z rozwiniętych spółdzielczo warsztatów tkackich w Myszyńcu i Lipnikach miały zbyt za granicą, szły do Ameryki Północnej i w inne kraje. Obecnie tkactwo podupadło z wielu przyczyn, a jedną z nich jest, że ludność w dziedzinie ubioru i stroju nie stara się już być — jak dawniej — samowystarczalna, zadowala się wyrobami fabrycznymi, a Kurpianki coraz częściej przekładają miejską i fabryczną tandetę nad swoje własne wartościowe wyroby. Również zamiana hurtowa lnu i gotowego włókna na gotowe z fabryk dostarczane płócienka i perkaliki robi poważne spustoszenie, Kurpiankom „nie brak" już ślęczeć całą zimę i dłużej nad krosnami, a t y m bardziej tracić całe długie wieczory jesienne i zimowe przy kołowrotkach. Wreszcie otrzymywane masowo paczki z zagranicy od krewnych, często z gotowym ubraniem, modne suknie, koronki i jedwabie do reszty niweluje starą kulturę w dziedzinie tkackiej. Tkactwo — nie tylko jako trudna praca rękodzielnicza, ale nieraz i jako prawdziwa sztuka ludowa w tej dziedzinie — zaczyna być niepotrzebne. Jeszcze tu i ówdzie po ziemiach polskich spotykamy Kurpiów i Kurpianki z wałkami samodziałowego płótna, chodnikami itp., które wyroby swoje lub członków rodziny rozwożą na sprzedaż, ale i na to przychodzi koniec. Tkactwo kurpiowskie przechodzi dotkliwy kryzys, którego skutki nie wiadomo jakie w tej dziedzinie przyniosą rozwiązanie. Raczej ujemne. B a r w i e n i e s a m o d z i a ł ó w . Barwienie, czyli farbowanie (jak tu mówią), samodziałów na ulubione kolory przechodziło różne fazy swego rozwoju i upadku, w jakim znalazło się w czasy obecne. Daw­ nymi laty płócien samodziałowych nie farbowano. Gdy kobieta narobiła płótna lnianego, to naszyła z niego wszyst­ kim domownikom bielizny (kosiul) i ubrania. Wszyscy chodzili prze­ ważnie na biało. Ale jak chłopak usiedział koszulę na mokrej trawie przed chałupą i ją uzielenił, a dziewczyna zbierając jagody czarne w lesie zrobiła to samo przypadkowo na jagodach, zafarbowawszy ją na granatowo czy modro i niebiesko — to już i były pierwsze zapocząt­ kowane kolory! Przy innych podobnych czy innych wypadkach kolory były inne — i tak uzbierało się samo to, co potrzebne do k o l o r ó w . 8 8 Od F . Pijanowskiego (lat 90) ze wsi Kuzie, pow. Kolno, w 1910 г.; od M. Sobiechowej (lat 85) w 1947 г.; od J . Krasycnej (lat 80) z Brzozówki ok. 1932 r. i in. �ADAM 192 CHĘTNIK Zaczęto wtedy lniane i wełniane farbować, płótno białe zaczęto prze­ tykać modrymi nićmi czy pasemkami i tak powstały płócienka w ta­ kież paseczki; taka płótniana dotychczasowa z tymi paseczkami była już strojem od święta. Używając barwników roślinnych do przędzy lnianej, przy wyrobie np. pościeli na łóżka w pasy i kraty, Kurpianki używały następujących barwników: 1. Na kolor chabrowy (modroniebieski) gotowano nici w leśnych jagodach czarnych (czernicach). 2. Na kolor brunatnoczarny i czarny — w odwarze z olszowej kory z lnianym siemieniem. 3. Na kolor czerwony — leśne krzaczki podobne do czernic pod jesień (mają czerwone łodygi i pestki). 4. Na kolor żółty — brzozowe liście i kora z dodatkiem koperwansu. 5. Na kolor zielony — specjalna trawa wodna, długa dająca po ściśnięciu miazgę. Nadrzeczanie nazywają ją „muzga". Nici gotowano w odwarze z tej t r a w y . Były i różne sposoby farbowania nici, nie wszystkie dochowały się do naszych czasów, bo przez parę ostatnich pokoleń używano barwni­ ków przeważnie chemicznych. Często farbowane były tylko nici na osnową (szczególnie przy w y ­ robie kilimów i dywanów), wtedy kręcone lniane nici do osnowy, grub­ sze i mocne, nazywano cięciwami, dawano je pod przędzę wełnianą. Len siał zawsze gospodarz, a czyściła go z chwastów, rwała, suszyła, otłukała z nasienia i t d . i t d . aż do sporządzenia w piękne i cienkie włókno — sama gospodyni. Jedna z nich opowiadała m i , że chcąc otrzy­ mać z lnu koszulę, trzeba przy n i m odbyć aż pięćdziesiąt różnych pra­ cowitych czynności! Wyroby ze l n u były na Kurpiach najwięcej lubiane i popularne, szczególnie latem. Prócz białych koszul farbowano w paski spódnice (kitle), fartuchy (zapaski i do nakrycia), chusteczki na głowę, a dla mężczyzn prócz koszul portki letnie, parcianki i onuczki w chodaki. Sukno grube na sukmany bartników czy strzelców farbowano nie­ kiedy na kolor bury; gotowano je wtedy w olszowej korze z lnianym siemieniem. Najczęściej jednak robiono kolor sposobem naturalnym. W t y m celu do sukman dawnych (ciemnobrązowych) dobierano od razu wełnę ruda9 9 Wiadomości z 1949 r. i in. od A . Kordeckiej z Myszyńca i M. Sobiechowej z Kadzidła �TKACTWO NA 193 KURPIACH wą, która dawała przędzę i sukno potrzebnego koloru. Jeżeli kolor był za siwy (za jasny), to wełnę czy przędzę wystawiano latem na upalne słońce przez dłuższy czas, aż nabrało potrzebnej barwy. W dawne lata tak tylko robiono, nie inaczej, komu tylko było pilno przed zimą, a słońca już gorącego nie było, ten szukał farby olszowej . 10 Do pewnego rodzaju sztuki tkackiej należało wyrabianie barwnych i ozdobnie wykonanych pasków do fartuchów; wyrabiano je z bawełny kolorowej i lnu na specjalnych tzw. „klockach". Niektóre były bardzo artystyczne i była ich wielka rozmaitość. Wyrób ich skończył się już przed kilku dziesiątkami lat. W i e j s c y k r a w c y . O krawcach tych pisałem w książce Strój ludoiuy Puszczy Zielonej . Dodam tylko, że krawcy wiejscy (ludowi) rekrutowali się spośród ludności miejscowej, wiejskiej. Żadnych do tego szkół czy kursów nie było. Taki krawiec latem pilnował lichego swego gospodarstwa, a zimą obszywał rodzinę lub wieś. Czasami miał i pomoc. Szyto ręcznie, a maszyny do szycia pokazały się tu ok. 1900 r. (z Ame­ r y k i na raty, firma Singer). Krawcy żyli sobie na ogół dostatnio, a który miał więcej gustu i nowych pomysłów w „przystrojach", to o przyszłość materialną mógł się nie martwić. Każdy z nich miał swój dom i inwentarz. Co do krawców żydów (w ostatnich lat dziesiątkach przed wojnami), to ci pracowali w miastach i osadach miasteczkowych, na zimę jeździli po wsiach („wędrowni"), zadomowili się gdzie u gos­ podarza, obszyli mu całą rodzinę, potem szli do innego itd. Za pracę otrzymywali gotówkę i kolądą w naturze do domu. Po wsiach gotowali sobie w swoich naczyniach (nasze były trefne), a produkty otrzymywali od gospodarzy. Krawcy szyli stroje wiejskie, regionalne, a czasem miej­ skie, wsoółczesne. B i e l e n i e p ł ó c i e n l n i a n y c h na Kurpiach i w ogóle nad Narwią znane jest powszechnie. Przy każdej chałupie, dawniej w ogród­ kach zabezpieczonych przed inwentarzem, były specjalne placyki równe, z piękną murawą, zwane bielnikami. Sama nazwa wskazuje, że służyły do bielenia. W niektórych wioskach czy osadach nadrzecznych były bielniki do wspólnego użytku, wydzielone przez zebrania gromadzkie dla całej wsi, dobrze ogrodzone. Początkowo pewnie płócien nie bielono, na koszule czy też portki itp. używano surowego partu, zwanego tu jeszcze płótnem szarym lub pacześnym. Ale pewnie ten sam deszcz, co przy praniu, nauczył ludzi 11 i» Wiadomości od I. Jesionkowskiego i M . Swiderskiej z Nowogrodu Łomżą z 1931 r. А. С h ę t n i k, Strój kurpiowski Puszczy Zielonej, Wrocław 1961. 11 13 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I I pod �194 ADAM CHĘTNIK i bielić płótna, które bielały same na karkach ludzkich, od deszczu i słońca. A że płótno wybielone jak śnieg mogło być pięknym strojem odświętnym, pewnie więc na ten strój odświętny, uroczysty, obrzędowy itp. zaczęto bielić płótna specjalnie. Robiono bielenie w ten sposób. Sztukę płótna z krosien rozciągano na murawie, przygważdżano do ziemi specjalnymi kołkami na pozosta­ wiane w t y m celu pętelki (lub z braku tych — przytłaczano po bokach w y m y t y m i kamieniami). W słoneczną pogodę płótno polewały wodą czystą przez sita polewaczki raz wraz po każdym wyschnięciu prze­ ważnie kobiety i młode dziewczęta. Nieraz dziesiątki razy dziennie, dlatego bielniki są zawsze blisko wody. Po paru tygodniach bielenia — czego oczywiście dokonywa słońce letnie — płótno zwijają na wałki i zabierają do użytku. Tak samo trzeba zbierać płótno z bielników na noc i przed każdą burzą, pilnować przed wędrownymi złodziejami, również by kura czy nierogacizną nie dobrała się na bielnik i nie zrobiła nieporządku, szkodliwego dla płótna w czasie bielenia. Takie bielniki i bielenie można często spotkać i dziś, na ogół jednak gospodynie sobie upraszczają bielenie w domu, gotując sztuki płótna w specjalnie spreparowanym ługu z palonych łęcin łubinu, a dawniej z jałowca itp. Bielone płótna kurpiowskie cieszą się wielkim popytem na miejscu i dalej w Polsce od stu kilkudziesięciu blisko lat. F o l o w a n i e s u k n a . Sukno zaraz z krosien nie nadaje się do krawca, jest rzadkie, rozciągliwe i kurczy się od wilgoci i deszczu. Ubranie uszyte z takiego sukna po pierwszej ulewie skurczyłoby się niepomiernie i trudno by je nałożyć na siebie. Tak pewnie w dawniej­ sze czasy przytrafiało się niejednemu elegantowi puszczańskiemu, i to zmoknięcie właśnie ze skurczeniem się gwałtownym sukna naprowa­ dziło zapewne tkaczów na pomysł zbicia sukna na gęstsze, więcej nie­ przepuszczalne i nierozciągliwe. Folowanie sukna — bo tak nazywa się cała ta manipulacja utrwalenia, zbicia i ujednostajnienia rozciągliwości włókien —• odbywa się od niepamiętnych przez ludzi lat, na całym terenie, gdzie znane jest tkactwo z wełny. Do folowania służy specjal­ ny przyrząd-warsztat, zwany foluszem, a będący właściwie długim (około 3—4 m) korytem, dłubanym z grubego pnia drzewnego, z wol­ nymi wylotami w obu końcach i dość wysokimi bokami. Do koryta dorobiony jest specjalny długi i dość cienki smyk z kołkami do rąk. Do smyka trzeba 6, 8 i więcej nieraz ludzi. Zwykle folusz ustawiony jest na kołach wbitych w ziemię (słup­ kach), przed oknami chałupy, przez które przechodzi światło lampowe na zewnątrz przez szyby, żeby pracujący mieli widno. Praca rozpoczyna się o zmierzchu, zwykle w czasie adwentowym (w grudniu), do której �TKACTWO NA KURPIACH 195 zaprasza się sąsiedzkich chłopców dorosłych na cały wieczór. Jeżeli sukna jest mało w jednej chałupie, to kilka gospodarstw razem znosi sukno na wspólne folowanie, dość pracowite i kłopotliwe. Sukno naparzone ukropem, rozciągnięte w foluszu (korycie) chłop­ cy międlą, gniotą i przewracają smykiem, ciągając nim gromadnie w obie strony wzdłuż. Z kobiet domowych co chwila któraś leje wrzą­ tek z dużego sagana na sukno, a po k i l k u godzinach, gdy znawcy za­ wyrokują, że sukno gotowe — zbite i ścisłe, pracę się przerywa. Sukno mokre naciągają, prostują, nawijają na wałki, suszą i oddają po t y m do krawca. J u ż mu żaden deszcz nie zaszkodzi ani zmiana pogody. Chłopcy po ciężkiej do potu pracy przy suknie otrzymują zasłużoną dobrą kolację, folusz pożyczany jest dalej po wsi, bo nieraz i kilka razy różne sukna w ciągu grudnia doprowadzone są do stanu używal­ ności. Do reszty biorą je w obroty wędrowni krawcy. W ostatnich latach, bliżej miast fabrycznych, sukno takie dają nie­ którzy do specjalnych fabryk do wyrównania jednej strony, prawej, przez maszynowe postrzyżenie włosia, ale większość poprzestaje na tym, jakie wyszło z warsztatów wiejskich. Sukno takie służy dziesiątki lat, ubranie z niego „nie do zdercia" — jak mówią, a przy t y m na zimowe mrozy i zawieje ciepłe i wygodne w ubraniu. Ma też wzięcie na Kurpiach do ostatnich lat, a na jarmar­ kach czy targach w Myszyńcu można go nabyć odpowiednio wymierzo­ ne sztuczki na krótkie sukmanki. P r a n i e s a m o d z i a ł ó w . Pierwotnie nie prano bielizny (która w lato była jednocześnie i strojem), nie znano tej potrzeby, i nie względy higieniczne, tylko pewnie estetyczne wpłynęły na wynalazek prania. Pierwszą praczką bielizny czy płóciennego stroju był prawdopodob­ nie niejeden ulewny, letni deszcz, który, gdy był z silną falą, t j . wia­ trem, nie tylko strzepał i sprał skórę będącym w podróży czy gdzieś przy rybołówstwie puszczakom, ale to samo zrobił z płóciennym stro­ jem, będącym jednocześnie bielizną, trzepiąc je z całą pasją wprost na człowieku. Gdy człowiek wysechł, zauważył pewnie, że jego strój czy bielizna jest ładniejsza, coraz bielsza i bez brudu. Dziewczyna w pięknej bieliźnie, bielutkiej, zaczęła się prędzej podobać chłopakom, co podrażniło pewnie ich ambicję w kierunku częstszego moknięcia na deszczu, który je prał bezinteresownie a skutecznie. Jeszcze przed paru dziesiątkami lat dziewczyny umyślnie mokły na majowym deszczu, żeby i m włosy długie rosły (wtedy jeszcze nie strzyżono włosów). Taki musiał być początek prania. Zaczęto też z czasem — nie czekając deszczu — prać bieliznę w wo- �196 ADAM CHĘTNIK dzie bieżącej, trzepiąc ją ręką, dłonią, a z czasem podobną do tego kijanką z płaskiej szczapy czy ułamanej gałęzi. Prawdopodobnie z przyrodzonego lenistwa człowiekowi nie chciało się urządzać prania zbyt często, ale bądź co bądź trzeba powiedzieć na korzyść ludności tutejszej puszczy, że nie czekano tu aż płótno rozleci się na człowieku w strzępy (jak to się zdarza po świecie) od znoszenia, ale je prano, co nastąpiło pewnie już w wiekach X V I I i X V I I I . Wtedy już nie deszcze, ale kobiety prały bieliznę. Również warto zaznaczyć, że zmarłych domowników nie chowano w bieliźnie brudnej, ale ją starano się wyprać, wybielić, by nieboszczyk w dobrej formie mógł się zaprezentować w zaświatach. To mówią naj­ starsi tu ludzie, a pozostałość po t y m zwyczaju jest taka, że starsze lub schorowane Kurpianki oczekując już śmierci, gdy jeszcze mogą pra­ cować, przygotowują sobie na śmierć swój strój, a w nim czysto-śnieżna kosiula odgrywa pierwszorzędną rolę. Bądź co bądź, że na początku X I X stulecia bieliznę już nie tylko prano w wodzie, ale starano się wynaleźć ku temu odpowiednie mydliki-sposoby, ułatwiające otrzymanie możliwie czystej bielizny. Ze sposobów tych znane były następujące: 1. Woda stojąca, miękka, wygrzana na słońcu, w pierwszym lepszym dole czy kanale lub jeziorku. Moczono w niej bieliznę na całą dobę, specjalnie w błocie lub ile, na drugi dzień spierano rozmiękły brud w wodzie czystej bieżącej, wykręcano z nadmiaru wilgoci i suszono na słońcu i wietrze, niekiedy od razu na sobie, żeby nabrała odpowiedniego fasonu. 2. Ił rzeczny (mazisty i tłustawy muł gliniasto-marglowy), nad brze­ giem w niektórych miejscach rzek i strumieni. Szorowano w nim brud zastarzały, a potem wysiastano w wodzie bieżącej, czystej i ogrzanej. (Z takiego mułu Niemcy robili nam kartkowe mydło w czasie I i I I wojny). 3. Zaparzanie bielizny w nawozie końskim, który — jak wiadomo — przefermentowany, zawiera w sobie dużo ciepła, odbywało się jeszcze na początku X I X wieku. Bieliznę z zastarzałym brudem zakopywano głębiej w nawóz koński w stajni, żeby się tam dobrze zagrzała. Na drugi czy trzeci dzień bieliznę wydobywano i prano w ciepłej wodzie z ługiem gotowanym z popiołu. Spłukiwano w ogrzanej wodzie, czystej i bieżącej. 4. Gotowanie w ługu brudnej bielizny odbywało się jeszcze po­ wszechnie ok. 1900 r. Ług wygotowywano z popiołu drzew liściastych, posiadający w sobie potaż zastępujący ludziom mydło. Wyługowany potaż szedł znad Narwi na handel (dawnymi czasy) w dalszy świat. Bieliznę z ługu prano w czystej wodzie ciepłej i miękkiej, najlepiej w strugach i rzekach. �TKACTWO NA KURPIACH 197 5. Owczy ług. Była to na pozór brudna woda pozostała po myciu owiec przed strzyżeniem. Woda taka była mętna i jakby tłustawa. W wodzie takiej prano dawniej koszule płócienne, spierając do reszty z brudu w wodzie czystej, bieżącej. Od lat 60—80 sposobu tego prawie nie używają. 6. Dębowy ług. Palono w piecach dębową korę, odsiewano na sitach i wygotowywano ług. Ług taki przez szereg dziesiątków lat uważano za najlepszy i gotowano czy też prano w nim bieliznę. W końcu czysta woda spłukiwała do reszty, co niepotrzebne . Co do sukna i sukman, to praniem ich mało kto się interesował, wystarczał deszcz i śnieg; dla „odnowienia" sukna wycierano je rękami miękkim śniegiem. Tak więc sobie radzili Kurpiowie, a właściwie Kurpianki z praniem bielizny. Tylko na tratwach spławnicy drzewa (miejscowi oryle) musieli prać sobie bieliznę w gratunach gdzie indziej robiły to zawsze kobiety i dziewczęta. Praczkami zawodowymi też są kobiety. W dawniejsze lata na Starych Kurpiach zdolny kawaler rzeźbił ładną kijankę w kwiaty i różne wzory i robił z niej prezent przedślubny swojej upatrzonej dziewczynie. Przywiązywał widać do kijanki znaczną uwagę, a i dziew­ czyna nie obraziła się za to . M a g l o w a n i e t k a n i n . Płótno spod krosien czy w ogóle tkaniny, jest zawsze trochę pomięte, nierówne, pogurbanione, jak tu nazywają, wyrównują je nakręcając na wałki, wyciągając za oba brzegi, roz­ płaszczając mokre na bielniku itp. W wypadkach koniecznych mniejsze sztuki płótna maglują na szerokiej ławie, na wierzchnim nakryciu szlabana (łóżka służącego na dzień za kanapę do siedzenia) itp. Do ma­ glowania służy ręczna maglownica, zwana tu wałkownicą, i wałek dłu­ gości ok. 1 łokcia (50—60 cm). Czynność ta znana jest prawie wszędzie po kraju, więc jej nie opisuję. Dodam tylko, że żadnych maglów zme­ chanizowanych na Kurpiach prawie nie ma, prostowanie wszelkiej bie­ lizny po praniu i wysuszeniu, jak ręczników, obrusów, koszul, far­ tuchów itp., odbywa się ręcznie przez kobiety podanymi powyżej na­ rzędziami. Wałkownicą — z płaskiego drzewa brzozowego czy klonowego lub jesionowego, posiada do prawej ręki okrągły trzonek, a do lewej za­ krzywioną rączkę u przodu narzędzia. Spód wałkownicy nacinany jest 12 1 3 u 1 2 Wiadomości od S. Chętnikowej (lat 91) z Nowogrodu, 1949 г.; M. Sobiechowej (lat 87) z Kadzidła, 1949 г.; od A. Kordeckiej (lat 55) z Myszyńca, 1949 r. i in. Gratuny są to duże szpary między klocami w płynących pasach drzewa. Takie kijanki można oglądać w Łomży, w Muzeum. Stare Kurpie to od­ cinek dawnej Kurpiowszczyzny z lewej strony Narwi od Nowogrodu do Ostrołęki. 13 1 4 �198 ADAM CHĘTNIK w karby, który przy toczeniu wałka z bielizną naciąga ją coraz mocniej na wałek, wyrównując wszelkie fałdy i nierówności. Wspominam o walkownicy jeszcze i dlatego, że jest ona u każdej starannej gospodyni i często jest ozdobiona pracowitymi motywami sztuki ludowej, robotą rzeźbiarską . Bielizna czy fartuch po praniu nie maglowany wygląda tak ,,jak psu wyciągnięty z gardzieli". Żelazka do prasowania od paru dziesiątków lat są w użyciu u miejscowych krawców, ogół wiejski dopiero zaczyna je lepiej poznawać. 15 1 5 Jak to widzimy np. w Muzeum w Łomży. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a6dddab4b0e5a24ec7e70a40c11efa09.pdf b30093edf36dcddc24899e5c7f51b403 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:634 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:582 Title A name given to the resource Niektóre zmiany w tradycyjnym inwentarzu kulturowym pasterzy mongolskich / ETNOGRAFIA POLSKA 1968 t.12 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1968 t.12, s.199-252 Creator An entity primarily responsible for making the resource Markowska, Danuta; Olędzki, Jacek; Sokolewicz, Zofia Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Część II A R T К Y U Ł Y D A N U T A M A R K O W S K A , J A C E K OLĘDZKI, Z O F I A S O K O L E W I C Z NIEKTÓRE Z M I A N Y W TRADYCYJNYM INWENTARZU K U L T U R O W Y M PASTERZY MONGOLSKICH WSTĘP Informacje o badaniach Szkic ten opiera się na materiałach zebranych przez polską ekspe­ dycję etnograficzną w Mongolii w latach 1965 i 1966. Główny nacisk w badaniach położono na prawidłowości przemian kultury współczesnej, a zwłaszcza na modernizację gospodarki pasterskiej i związanego z nią sposobu bytowania oraz na procesy przechodzenia od koczowniczej gospodarki pasterskiej do osiadłego, rolniczego wytwarzania. Uchwytną wizualnie sferą działań ludzkich, w której można rejestrować te zmiany, jest materialny inwentarz kulturowy. Interesował on autorów szkicu o tyle tylko, o ile poprzez niego zrekonstruować można było tradycyjne formy i uchwycić empirycznie procesy zmian. Źródła Źródła pochodzą z następujących terenów: 1. Somonu Erdene-DaJaj ajmaku środkowogobijskiego stanowiącego terytorium pasterskiej spół­ dzielni o niewielkim, marginalnym, przeznaczonym na własny użytek obszarze upraw rolnych. W spółdzielni tej zachował się koczowniczy tryb życia, lecz podejmuje się próby modernizacji gospodarki pasterskiej poprzez kolektywne formy pracy i racjonalizację zabiegów hodowlanych. Sposób bytowania uległ zmianie na tyle, że zarówno trasy, jak i terminy wędrówek są normowane, a koczownicy znajdują stałe zaplecze w ośrod1 1 Największą jednostką administracyjną kraju odpowiadającą mniej w i ę c e j polskiemu w o j e w ó d z t w u jest ajmak podzielony na odpowiednią ilość somonów. W dawnej strukturze administracyjnej w y s t ę p o w a ł y jeszcze bagi, jednostki pod­ rzędne somonowi. Obecnie jednak somon administracyjnie nie dzieli się. Na­ tomiast spółdzielnia bądź gospodarstwo rolne, którego powierzchnia z reguły pokrywa się z powierzchnią somonu, dzieli się na brygady, a te z kolei na otory (ogniwa). �200 ZMIANY W INWENTARZU KULTUROWYM PASTERZY MONGOLSKICH kach somonu i brygad. 2. Somonu Bajan ajmaku centralnego, gdzie mieści się spółdzielnia typu mieszanego: pastersko-rolniczego. Pasterstwo jest tu zorganizowane podobnie jak w Erdene-Dałaj, zaznacza się natomiast większy udział rolnictwa w globalnej produkcji spółdzielni, przy czym są to przede wszystkim uprawy zbożowe przeznaczone na rynek ponadlokalny (dostarczane państwu). W somonie t y m w związku z mieszanym charakterem gospodarki wyższy jest stopień osiadłości. 3. Somonu Man­ chan ajmaku kobdoskiego ze spółdzielnią typu mieszanego: pastersko-rolniczego z dominantą pasterstwa. Jest to somon o ludności względnie homogenicznej ze względu na sposób wytwarzania, ale zróżnicowany etnicznie, o silnie rozwiniętych formach działalności społeczno-kulturalnej. Znajduje ona między innymi wyraz w rozbudowanym, dużym ośrodku somonowym, 4. Somonu Charchorin ajmaku południowochangajskiego, w którym mieści się państwowe gospodarstwo rolne z elementami gospodarki pastersko-hodowianej. Obok klasycznego pasterstwa prowadzi się tu fermy hodowlane (drób, króliki, trzoda chlewna). Zarówno ośrodek somonowy, jak i ośrodki brygad rolniczych dysponują dużą ilością za­ budowań o przeznaczeniu mieszkalnym (domy, hotele dla sezonowych pracowników rolnictwa) oraz gospodarczym (budynki dla przechowania sprzętu, budynki administracji) oraz przeznaczonymi na cele kulturalno-społeczne (świetlice, czerwone kąciki, biblioteki, kluby, lokalne muzea). W podejmowanych próbach odtworzenia modelu tradycyjnej kultury pasterskiej okresu przedrewolucyjnego okazało się, iż w znacznie więk­ szym stopniu, niż oczekiwaliśmy, musimy oprzeć się na zastanej litera­ turze, poddać ją gruntownej reinterpretacji, natomiast w stopniu mniej­ szym możliwe jest postępowanie retrospektywne w badaniach tereno­ wych, do czego przywykliśmy w naszej pracy terenowej w Polsce. W badaniach polskich jesteśmy bowiem w stanie stosunkowo dobrze odtworzyć np. sytuację przełomu X I X i X X w. w jakiejś określonej wsi. Stosujemy postępowanie indukcyjne, odtwarzamy np. drobiazgowo h i ­ storie poszczególnych rodzin, a następnie uogólniamy losy jednostkowe. Na terenie Mongolii takie postępowanie badawcze okazało się mniej efektywne na skutek kilku przyczyn, a mianowicie 1) na większości terenów współczesne spółdzielcze czy zwłaszcza państwowe formy życia gospodarczego i społecznego doprowadziły do radykalnego złamania tradycyjnej struktury pokrewieństwa i powinowactwa, tak iż jest ona dziś nie do odtworzenia; 2) duże rozproszenie przestrzenne ludności, trudność dotarcia do wszystkich członków określonej jednostki administracyjno-gospodarczej, np. somonu czy nawet brygady, powodują, że trzeba się w toku wywiadów zadowalać próbką mającą charakter quasi-reprezentacji; 3) inne właściwości pamięci społecznej, inne możliwości jej weryfikacji niż w przypadku badania wsi polskiej. Odtwarzanie w na- �ZMIANY W INWENTARZU KULTUROWYM PASTERZY MONGOLSKICH 201 szych warunkach np. stanu posiadania chłopów, przebiegu podziałów rodzinnych ziemi jest ułatwione przez zachowane realia przestrzenne: przez istniejące zagrody, pola, miedze, wreszcie przez fakt, że na terenie tej samej wsi lub wsi sąsiednich żyje aktualnie i gospodaruje wiele potomków tej samej rodziny. Niezależnie przeprowadzone wywiady z każdym z nich pozwalają na weryfikację podawanych faktów i uzu­ pełnianie luk w obrazie. Inne są mechanizmy kształtowania się „pamięci społecznej" w warunkach bytowania stepowego. Pamięć ta nie znajduje tu w tak silnym stopniu oparcia w zachowanych z przeszłości realiach środowiska ekologicznego. Kiedy odwołujemy się do pamięci ludzkiej w celu zrekonstruowania jakiejś minionej rzeczywistości społecznej, zawsze grozi nam niebezpieczeństwo, iż zamiast obrazu realnych zacho­ wań i procesów otrzymamy obraz obowiązujących niegdyś unormowań obyczajowo-moralnych. Niebezpieczeństwo to jest t y m większe, i m silniej interesująca nas dziedzina kultury podlega normowaniu moralnemu. W przypadku studiów retrospektywnych nad społecznościami paster­ skimi, gdzie wytwory kultury materialnej są znacznie bardziej ograni­ czone i mniej trwałe niż w osiadłych społecznościach rolniczych (np. czas amortyzacji j u r t y wynosi około 15 lat) i gdzie nie sposób dokonać tak drobiazgowej indukcji faktów jednostkowych — niebezpieczeństwo otrzymania w badaniach nad przeszłością obrazu zniekształconego, w y ­ selekcjonowanego z punktu widzenia lokalnego systemu wartości jest nieporównanie większe. Toteż w naszych próbach rekonstrukcji trady­ cyjnej kultury pasterskiej musieliśmy się oprzeć głównie na materiałach dawnych badaczy — zwłaszcza na bogatej literaturze rosyjskiej, która w zakresie problematyki etnologicznej ma charakter faktograficzny — materiał nie poddawany jest na ogół selekcji z punktu widzenia w y ­ branej konwencji teoretycznej . 2 Innym doniosłym dla nas źródłem są żywotne po dzień dzisiejszy elementy kultury tradycyjnej, zwłaszcza materialnej, czyli tzw. relikty reprodukowane. Termin ten stosowany przez K . Dobrowolskiego oznacza wytwory typologicznie należące do przeszłości, jakkolwiek z punktu widzenia chronologii nowe, powstające nawet aktualnie i żywotne współ­ cześnie. Znacznie dogodniejsza jest sytuacja w studiach nad współczesnymi przeobrażeniami, jakkolwiek i tutaj nie ma. możliwości zastosowania wszystkich doświadczeń terenowych naszego kraju, głównie z powodu rozproszenia przestrzennego ludności. Niemożliwe jest np. stosowanie metody ankietowej. W tych przypadkach tok postępowania badawczego 2 Obszerne omówienie literatury znajduje się w pracy W. Współczesna Mongolia, Wrocław—Warszawa—Kraków 1968. Dynowskiego, �202 DANUTA MARKOWSKA, JACEK OLĘDZKI, ZOFIA SOKOLEWICZ �ZMIANY W INWENTARZU KULTUROWYM PASTERZY MONGOLSKICH 203 jest następujący. W ośrodku ajmaku przeprowadza się wywiady z przed­ stawicielami władzy lokalnej i zapoznaje się dokładnie z istniejącą do­ kumentacją: materiałami statystycznymi, sprawozdaniami, mapami, kro­ nikami, prasą lokalną, materiałem gazetek ściennych itp. Na podstawie tego wstępnego rozeznania wybiera się następnie do badań szczegółowych jeden z somonów. Tu w centrum somonu postępowanie badawcze jest podobne. Polega na gromadzeniu zastanej dokumentacji, przeprowadza­ niu wywiadów oraz obserwacji i uczestniczeniu w życiu społeczności, np. zabawach, zebraniach produkcyjnych, uroczystościach rodzinnych, lokalnych itp. Z kolei w obrębie somonu wybiera się brygady i mniejsze jednostki organizacji gospodarczej — ogniwa, w których przeprowadza się wywiady z pasterzami-aratami czy rolnikami lub członkami brygad usługowo-remontowych. Materiał terenowy gromadzony przez nas tworzy więc 4 kategorie źródeł: 1) dane statystyczne i odpisy dokumentacji lokalnej, 2) zapisy wywiadów, 3) dzienniki obserwacji badaczy, 4) doku­ mentacja fotograficzna, rysunkowa, filmowa oraz zapisy na taśmie ma­ gnetofonowej. Pojęcia podstawowe W niniejszym szkicu ograniczamy się do rozważań nad charakterem i zmianami inwentarza kultury materialnej pasterza z uwagi na to, że nomadyczne pasterstwo pozostaje nadal dominującym typem gospodaro­ wania w Mongolii, co w znacznym stopniu określa dynamikę przemian kulturowych tego kraju. Pod pojęciem inwentarza kulturowego rozumiemy inwentarz mate­ rialny jako najbardziej dostępny obserwacji i pozwalający na wizualne stwierdzenie zmian. Inwentarz materialny nie zawsze wymaga natych­ miastowego odwoływania się do panującego w danej społeczności systemu wartości. Będzie to więc ogół przedmiotów, jakimi posługuje się pasterz mongolski w życiu codziennym, w związku z zaspokajaniem potrzeb elementarnych, jak sen. pożywienie, okrycie ciała czy potrzeb pochod­ nych. Całość tego inwentarza da się podzielić następująco: 1) jurta i przedmioty umieszczone w jurcie i najbliższym jej otoczeniu, będące własnością osobistą arata lub jego rodziny; 2) inwentarz kulturowy będący również własnością indywidualną arata, jednakże nie użytko­ wany aktualnie a zdeponowany w składach w centrum somonu; 3) rodzaj i zakres uczestniczenia przez arata w użytkowaniu inwentarza kulturo­ wego, będącego zbiorową własnością spółdzielni, związanego bądź z dziaRyc. 1. Tradycyjne formy serów suszonych, okolice Cecerlegu Fot. Ryc. 2. Wypas stada, somon Chołun, ajmak J . Olędzki 1966 gobijskoałtajski Fot. N. Dordż �204 DANUTA MARKOWSKA, JACEK OLĘDZKI, ZOFIA SOKOLEWICZ łalnością gospodarczą (maszyny), bądź z formami życia społecznotowarzyskiego i rekreacją. Pasterstwo stanowi gospodarkę o jednostronnej, monolitycznej podstawie, nawet w przypadku zróżnicowania struktury stada, charakte­ ryzuje się wysokim stopniem współżycia człowieka z przyrodą, stanowi •jeden z podstawowych wariantów optymalnego przystosowania człowieka do warunków środowiska naturalnego, w czym tkwią źródła zachowaw­ czości i trwałości obowiązujących wzorów kulturowych. Gospodarkę pasterską charakteryzuje — w porównaniu z kulturami agrarnymi — niski stopień samowystarczalności. W odróżnieniu od hodowli w syste­ mach rolniczych nie jest pasterstwo nieodzowną częścią składową szer­ szego systemu, funkcjonującego na zasadzie dopełniania się różnych zajęć ludności. Ryc. 3. Uprząż z powroza splecionego z włosia końskiego, okolice Murenu Fot. J . Olędzki 1967 �ZMIANY W INWENTARZU KULTUROWYM PASTERZY MONGOLSKICH 205 Każda kultura — a więc także kultura pasterska — stanowi sumę zobiektywizowanego doświadczenia społecznego. W przypadku paster­ stwa jest ono wąskie w sferze działań bezpośrednio produkcyjnych na skutek monolitycznego typu gospodarki. Nadto w odróżnieniu od tra­ dycyjnych kultur agrarnych gospodarkę tę cechuje wąskie zakresów o przetwórstwo produktów. Na uwagę zasługuje też w tej kulturze specy­ ficzny sens takich kategorii jak czas i przestrzeń, np. z nomadyzmem łączy się w poszczególnych sezonach inny r y t m kontaktów społecznych: rozproszenie ludności w porze letniej i skupienie w zimowej. Konieczność poruszania się na wielkich obszarach z natury rzeczy prowadzi do opero­ wania wielkimi miarami przestrzeni itp. 3 3 Informacje o środowisku geograficznym. Mongolska Republika Ludowa jest krajem środkowoazjatyckim, graniczącym od północy z Z S R R , a od pozostałych trzech stron z Chińską Republiką Ludową. Obszar jej wynosi 1565 tys. km , a w i ę c równy jest mniej w i ę c e j obszarowi Europy Ś r o d k o w e j ; rozciągłość z za­ chodu na wschód wynosi 2400 km, z północy na południe 1260 km. Na obszarze tym zamieszkuje obecnie 1 120 700 osób, czyli średnia gęstości zaludnienia wynosi 0,72 osób/km . Mongolia jest krajem stepowym i górskim, równiny nie zajmują tu znacz­ niejszych obszarów, najczęściej są to kotliny otoczone ze wszystkich stron górami. Najniższy punkt kraju wynosi 552 m n.p.m., najwyższy — 4653 m (szczyt Tabun-bogdo w Ałtaju Mongolskim). Trzy czwarte terytorium tego kraju znajduje się na poziomie 1000 do 3000 m n.p.m., a średnia wysokość wynosi 1580 m. Główne łańcuchy górskie znajdują się na zachodzie kraju — Ałtaj Mongolski z granicami wiecznego śniegu. Środkową część kraju zajmuje system górski Changaju — niższy, starszy niż Ałtaj, o łagodniejszych stokach i bardzo dogodnych, jak na Mongolię, warunkach przyrodniczych, tj. z dobrymi trawami, siecią wodną. Jest to dziś najważniejszy pod w z g l ę d e m gospodarczym rejon kraju. P o ł u d n i o w ą część terytorium stanowi półpustynia i pustynia Gobi, a teren wschodni zajmuje jednostajna równina słabo zaopatrzona w sieć wodną. Północny zachód zajmuje kotlina wielkich jezior, powierzchnia największego z nich zajmuje 4000 km . Mongolia ma klimat kontynentalny charakteryzujący się niewielkimi zachmu­ rzeniami, słabą wilgotnością powietrza i małą ilością opadów atmosferycznych. Kontynentalizm klimatu w y w o ł a n y jest zarówno znaczną odległością od mórz i oceanów, jak i barierami pasm górskich otaczających kraj niemal ze wszystkich stron. Mongolia charakteryzuje się chłodną i długą zimą oraz znacznymi amplitu­ dami rocznymi i dobowymi temperatury, co stwarza szczególnie niekorzystne warunki dla produkcji roślinnej. Roczne amplitudy temperatur dochodzą do 90° C , a dobowe — do 20°. Średnia temperatura stycznia wynosi od —15 do —35° C, ale są miejscowości, gdzie dochodzi nawet do —50°, a w lecie od 10° do 25° (na południu nawet do 40° С w cieniu). Strefy roślinne Mongolii to lasostep górski Changaju i Chenteju, stepy w y ż y n n e południowego Chenteju oraz środkowa i wschodnia część kraju. Obszary skąpej roślinności półpustynnej —• mające jednak roślinność o silnie skoncentro­ wanych walorach odżywczych. Badania n a u k o w c ó w radzieckich w s k a z u j ą na to, że koncentracja ta jest 5-krotnie większa, niż w przypadku tych samych lub zbliżonych roślin na innych terenach. Wyjaśnia to, dlaczego teren ten jest u ż y 2 2 2 �206 DANUTA MARKOWSKA, JACEK OLĘDZKI, ZOFIA SOKOLEWICZ Przez kulturę dnia codziennego rozumieć tu będziemy ogół urządzeń i przedmiotów kultury materialnej oraz wzory kulturowe regulujące posługiwanie się t y m i przedmiotami. Rozważania nad inwentarzem kulturowym aratów mongolskich po­ przedzimy uwagami na temat genezy kultur pasterskich jako determi­ nanty inwentarza kulturowego, nad ekologią kultur pasterskich oraz zastanowimy się nad możliwością skalowania tego typu kultur . 4 I. T Y P O L O G I A K U L T U R P A S T E R S K I C H Klasyczna hodowla zwierząt jako zajęcie samodzielne, stanowiące podstawę utrzymania określonej grupy ludzkiej, występuje w formie koczowniczego pasterstwa jedynie w Afryce i Eurazji. Wyłączne oparcie źródeł utrzymania na pasterstwie możliwe jest na tych terenach na skutek istniejących warunków geograficznych, a ściślej występowania stepów i terenów półpustynnych, a także obecności gatunków zwierząt nadających się do udomowienia. Mimo niewątpliwie ograniczonego zasięgu występowania koczowni­ czego pasterstwa notuje się pomiędzy poszczególnymi grupami istotne nieraz różnice. Wyrażają się one nie tylko w różnych gatunkach i odmia­ nach hodowanych zwierząt, ale i w sposobach eksploatacji środowiska i organizacji grupy ludzkiej. Od ustalenia charakteru pastwisk i gatunku hodowanych zwierząt oraz ich wzajemnego stosunku rozpoczyna się wszelkie rozważania na temat pasterstwa. One też stanowią kryteria podstawowej klasyfikacji kultur pasterskich. Na tych zasadach oraz przy uwzględnieniu momentu osiadłości i rodzaju migracji wyróżnić można wśród występujących w X I X i X X w. grup pasterskich następujące typy: 1. Pasterze zamieszkujący stepy trawiaste, hodujący przede wszyst­ k i m kozy i owce, w mniejszym stopniu bydło rogate i w nielicznych przypadkach wielbłądy. Z kolei wydzielić można t u dwie podgrupy: a) pasterze zmieniający pastwiska w zależności od stopnia ich wypasu bądź pory roku, mający określone tereny migracji, ale nie posiadający stałych siedzib, np. Fulani zachodniej A f r y k i ; b) półnomadzi, migrujący po niezbyt wielkich obszarach, mający stałe siedziby przynajmniej w jed­ nej porze roku, nierzadko łączący pasterstwo z u p r a w ą roli. Łączenie teczny dla pasterstwa. Na północy ryjskiej. Tak przedstawiają się w w których ukształtowała się przed gospodarczo-społeczny i kulturowy Narodnoje chozjajstwo MNR Bator 1966, dane za rok 1965. 4 lasy iglaste — teren przejściowy tajgi sybe­ najogólniejszym zarysie warunki przyrodnicze, wiekami klasyczna kultura pasterska, system o niezwykłej wprost trwałości w czasie. 1965, „Kratkij statisticzeskij sbornik", Ułan �ZMIANY W INWENTARZU KULTUROWYM PASTERZY MONGOLSKICH 207 Ryc. 4. Krąg do jurty zakupiony na targowisku w Ułan Bator Fot. J . Olędzki 1963 tych dwu zajęć gospodarczych nie zawsze jest wynikiem wpływu nowo­ czesnej cywilizacji industrialnej, jak to ma miejsce w przypadku Somali, ale może być faktem znacznie wcześniejszym, jak np. u pasterzy Tuwy. �208 DANUTA MARKOWSKA, JACEK OLĘDZKI, ZOFIA SOKOLEWICZ 2. Pasterze pustyń i półpustyń — hodowcy głównie wielbłądów, którzy bądź mają swoje stałe siedziby w oazach, bądź też koczują w permanencji. Do tej grupy zaliczyć można Tuaregów, Beduinów czy Hotentotów. 3. Pasterze gór, hodujący owce i bydło, posiadający częstokroć opar­ cie o stałe wioski w dolinach. Cechą szczególną tej grupy jest powtarza­ jący się cykl wędrówki: góry — doliny, np. Basseri Iranu >. Wskazane wyżej czynniki — charakter pastwisk i rodzaj hodowanych zwierząt — określają (choć nie wyłącznie one) posiadany przez pasterzy inwentarz. Musi on być przystosowany do koczowniczego bądź półkoczowniczego trybu życia, łatwo przenośny, łatwy do ustawienia w no­ w y m miejscu, odpowiedni do potrzeb grupy w różnych porach roku w czasie wędrówek ze stadem. Rodzaj hodowanych zwierząt warunkuje np. sposoby transportu i przedmioty z t y m związane oraz określa pod­ stawowe surowce, które dana grupa może wykorzystać (choć nie zawsze to czyni): mleko, mięso, skóry, wełnę, sierść, rogi, kości itp. Można więc stwierdzić, że nie samo środowisko naturalne, które przez pasterzy jest nader rzadko eksploatowane w inny sposób niż jako pastwisko, a właśnie koczowniczy tryb życia i rodzaj hodowanych zwierząt określają elementy składowe ich inwentarza, i to nie tyle od strony formy wytworów, która może być różnorodna, ile ich funkcji. Jakkolwiek oba wyżej wspomniane czynniki znajďujemy u podstaw każdej kultury pasterskiej, to jednak nie wyznaczają one wprost konkretnych rozwiązań w inwentarzu k u l t u ­ rowym, a określają raczej skalę możliwości człowieka w t y m zakresie. Tłumaczy to istniejące różnice pomiędzy wyposażeniem materialnym poszczególnych grup pasterskich. Pasterze mimo swej ruchliwości — a może właśnie dzięki niej — i pozornego braku stabilizacji przestrzennej nie stanowią nigdzie grup izolowanych w stosunku do innych kultur. Na dużych przestrzeniach A f r y k i i Eurazji stykają się zarówno z grupami opierającymi swą egzy­ stencję na zbieractwie i łowiectwie, jak również przede wszystkim z gru­ pami rolniczymi. Historycznie potwierdzone związki pasterzy z jednymi i drugimi mają zasadnicze znaczenie dla wyjaśnienia zarówno spraw genezy, jak i aktualnego funkcjonowania kultur pasterskich. Zestawianie kultur pasterskich ze zbieracko-łowieckimi i rolniczymi uwypukla te spośród ich cech, które mają pierwszoplanowe znaczenie dla wyjaśnienia ich materialnego inwentarza. Wskazują na to zwłaszcza pewne analogie między pasterzami i zbieraczami, o wiele liczniejsze zresztą niż w przy! Por. Z. S z y f e l b e j n-S o k o l e w i c z , Kultura pasterska a kultura ludowa Słowian, Uwagi teoretyczno-porównawcze, (w druku), tom slawistyczny na K o n ­ gres S l a w i s t ó w w Pradze 1968. 5 �ZMIANY W INWENTARZU KULTUROWYM PASTERZY MONGOLSKICH 209 padku kultur rolniczych. Wchodziłyby tu w grę przede wszystkim takie momenty, jak a) ta sama zależność od pewnego określonego gatunku zwierząt, b) sezonowe migracje, c) zespolenie się ze środowiskiem geogra­ ficznym, maksymalne przystosowanie nie spotykane na taką skalę w k u l ­ turach rolniczych. Te analogie, wskazujące na przystosowanie do zasta­ nych warunków środowiska naturalnego, traktowane nie historycznie (choć mamy na nie historyczne dowody), ale instrumentalnie, są pomocne w zrozumieniu, dlaczego w tak dużej liczbie przypadków gospodarka pasterska występuje obok gospodarki rolniczej (a więc tej, która aktyw­ nie przekształca środowisko) nie tworząc z nią harmonijnej całości. Mimo iż obiektywnie pasterstwo jest w stanie zaspokoić jedynie wąski zakres potrzeb, nie wchodzi ono w obręb szerszego systemu, który ujmowałby w całość i uprawę roli, i pasterstwo. Zespolenie takie możliwe jest do­ piero na bazie gospodarki chłopskiej, kiedy pasterstwo przekształca się w hodowlę. Powstaje wobec tego pytanie, czy grupy pasterskie mogły mieć cha­ rakter samowystarczalny, a jeżeli nie, to w jaki sposób zaspokajano te potrzeby, które nie mogły być zaspokojone w obrębie grupy. Otóż w 1948 r. Alfred L . Kroeber wystąpił z hipotezą, że kultury pasterskie to „półkultury" w t y m sensie, że nie stanowią one systemu zdolnego w pełni zaspokajać potrzeby swoich członków . Pisze on opierając się na przykładzie Beduinów: 6 „Gdyby nie wędrowni handlarze, kultura B e d u i n ó w byłaby tak jednostronna, że nie mogliby przeżyć, byliby pozbawieni ubrania, schronienia, broni, posiadaliby jedynie nieliczne narzędzia i ograniczony wybór pożywienia. W tym sensie ich w ł a s n a kultura nie jest niczym innym, jak półkulturą. Mogą oni stworzyć tylko jej połowę, w pozostałej części zależni są od Hadhar, mieszkańców miast. A przecież Beduíni nie stanowią zawodowej podgrupy ani kasty jak kowale. Są grupą plemion niezależnych, autonomicznych, o w ł a s n y m terytorium plemien­ nym, prowadzącą wojny". 7 Dalsze badania nad Mongolią, w t y m między innymi O. Lattimore'a, zdają się potwierdzać tę tezę . Grupy pasterskie nie są w stanie własną produkcją zaspokajać swoich potrzeb, z wyjątkiem najbardziej elemen­ tarnych. Można by uznać za wyjątek niektóre podgrupy Fulani, które cechuje niezwykle wąski zakres potrzeb . Inne grupy pasterskie bądź żyją w symbiozie z podbitymi przez siebie grupami rolniczymi, bądź 8 9 6 A. L . K r o e b e r , Anthropology, Nowy York 1948, s. 277. K r o e b e r , op. cit., s. 277. O. L a t t i m o r e , Nationalism and revolution in Mongolia, t e n ż e , Nomads and commissars. M. D u p i r e, Peuls Nómades, Paris 1962, s. 54 n. 7 8 s 14 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I I Leiden 1955, �210 DANUTA MARKOWSKA, JACEK OLĘDZKI, ZOFIA SOKOLEWICZ Ryc. 5. Wozy: a — z osią r u c h o m ą , okolice somonu — Charchorin; b — z osią n i e r u c h o m ą , somon — B a j a n Fot. J . Olędzki 1963, 1966 �ZMIANY W INWENTARZU KULTUROWYM PASTERZY MONGOLSKICH 211 utrzymują stosunki wymiany z sąsiadami rolnikami czy rzemieślnikami. Na ten temat Kroeber pisze: „Do pewnego stopnia w sytuacji posiadania półkultury znajduje się większość nomadów. Zajmują oni obszar od Arabii na zachód poprzez Afrykę — Saharę i na południe od niej; na wschód przez Iran, radziecki i chiński Turkiestan oraz Tybet, północne Chiny i Mongolię po Mandżurię — wielki transkontynentalny pustynny pas afro-azjatycki. Z nieznacznymi wyjątkami jedynie w tym pasie występują klasyczni pasterze-koczownicy: ludy utrzymujące się całkowicie ze swoich stad, nie osiedlające się dla uprawy roli. Jednakże wzdłuż obszaru przez nich zajmowanego oraz w oazach względnie terenach nawadnianych w ob­ rębie tego pasa zamieszkują rolnicy, spotyka się często osiedla i miasta [...] Pasterze na ogół czują się wolni, dumni, traktują pogardliwie ludy osiadłe, aczkolwiek są od nich mniej liczni, biedniejsi, i zazdroszczą im luksusów i bo­ gactwa. Ruchliwe życie koczowników pustyni w znacznym stopniu zabarwiło wczesno-arabską poezję; ale Mohamed, który doprowadził A r a b ó w i ich kulturę do wielkości, był mieszkańcem miasta i kupcem". 10 Jeśli przyjąć za punkt wyjścia tezę Kroebera, to w odniesieniu do interesującego nas terenu Mongolii powstaje pytanie, z jakimi grapami rolniczymi i rzemieślniczymi i na jakiej zasadzie powiązani byli pasterze mongolscy. Jedną z prób ustalenia kolejnych zmian gospodarczo-kulturowego typu ludów zamieszkujących środkową i północno-wschodnią Azję dał N . N . Czeboksarow . Wyróżnia on na t y m terenie trzy podstawowe — występujące zresztą również na innych obszarach świata —• typy: 1) typ oparty na myślistwie, zbieractwie i rybołówstwie; 2) typ oparty na kopieniactwie i hodowli zwierząt; 3) t y p oparty na płużnym rolnictwie sprzężajnym. Proporcje poszczególnych zajęć gospodarczych i ich wza­ jemne relacje różnicują się w zależności od terenu ich występowania i zmieniają się w czasie. Kolejne następstwo tych typów na terenie północno-wschodniej Azji i ich wewnętrzne stosunki mogą nam wyjaśnić, czy pasterstwo w zakresie produkcji rzemieślniczej i rolniczej mogło oprzeć się na produkcji innych grup. Pierwszy z wyróżnionych typów nie pozostawił śladów na terenie Mongolii, zapewne z tej przyczyny, że w stepach i półpustynnych obsza­ rach Środkowej Azji już od neolitu występuje koczownicze pasterstwo, a w basenie rzeki Huanho mieścił się jeden z najstarszych ośrodków rozwoju rolnictwa. Na obszarach dzisiejszej Mongolii, a zwłaszcza na jej pograniczu mandżursko-chińskim, mamy podówczas do czynienia z sil­ nym rozwojem drugiego, a następnie trzeciego typu kulturowo-gospodarczego w różnych wariantach. W pierwszych wiekach naszej ery wykształ11 1 0 K r o e b e r , op. cit., s. 277. N. N. C z e b o k s a r o w , Chozjajstwienno kultumyje tipy narodów stocznoj Azii, [w:] Narody Wostocznoj Azji, Moskwa 1965, s. 90—112. 11 wo- �212 DANUTA MARKOWSKA, JACEK OLĘDZKI, ZOFIA SOKOLEWICZ cił się w pasie umiarkowanym typ leśnego kopieniactwa, wywodzący się zapewne spośród osiadłych rybaków basenów wielkich rzek. W większym jednak stopniu był rozpowszechniony typ hodowcy-pasterza, który na t y m terenie ostatecznie ukształtował się w swojej klasycznej postaci. Z pasterstwem środkowoazjatyckim wiązała się hodowla renów, prze­ niesiona z Syberii do Mongolii. Obok pasterzy stepów i równin w y ­ tworzył się typ pasterstwa górskiego. Mimo wyraźnej przewagi zajęć hodowlano-pasterskich część ludności Mongolii dokonała przejścia do trzeciego typu gospodarczo-kulturowego, opartego na rolnictwie płużnym, które jednak aż do dzisiejszych czasów nie stworzyło wyraźnego modelu kulturowego. Mongolia jest więc terenem, na którym rozwijało się kilka typów gospodarczo-kulturowych przy wyraźnej dominacji pasterstwa. Występowały tu także grupy rolnicze drugiego i trzeciego typu lub roz­ wijały się w bezpośrednim sąsiedztwie granic, tak że zawsze istniała teoretyczna — a jak wskazują źródła także faktyczna — możliwość wymiany pomiędzy pasterzami a rolnikami. Jak podaje N . N . Czeboksarow, w okresie między I I I w. p.n.e. a I I I w. n.e. rozwinęły się i usta­ bilizowały te formy gospodarcze, które w postaci reliktowej obserwujemy na przestrzeniach Azji, a w t y m także u części Mongołów, aż po czasy współczesne . 12 Rolnictwo na terenie Mongolii jest poświadczone przez źródła chiń­ skie dla X I I I w. oraz przez dane archeologiczne z terenu zachodniej Mongolii dla drugiego tysiąclecia p.n.e. Kanał irygacyjny w okolicach Kobdo, datowany na rok 1300 p.n.e., świadczy o stosowaniu sztucznego nawadniania. Historycznie poświadczone tradycje wskazują na to, że rolnictwem zajmowali się głównie Chińczycy w basenie Selengi, Chary i Orchonu, a spośród plemion mongolskich — Derbeci . Rolnictwo to oparte było na uprawie prosa, sorga, pszenicy, roślin strączkowych. Równolegle występowało ogrodnictwo. Z narzędzi rolniczych stosowano pług ciągniony przez muły bądź konie, a z narzędzi pomocniczych — motyki i łopaty. Hodowla odgrywała rolę pomocniczą. Z rzemiosł sto­ sunkowo silnie rozwinięte było garncarstwo, obróbka drzewa, plecion­ karstwo (trawa, wiklina, słoma), tkactwo oraz wyrób sprzętów związa­ nych z transportem. Z metalurgią plemiona mongolskie zetknęły się poprzez rzemiosło północnochińskie. Biorąc pod uwagę zarówno udział wytwarzania rolniczego w całokształcie gospodarki tego terytorium, jak i lokalizację terenów rolniczych w stosunku do pastwisk stwierdzić trzeba, że w ciągu wielu wieków rolnictwo na terenie Mongolii miało charakter bądź marginalny, bądź występowało w postaci enklaw. iS 1 2 1 3 С z e b о к s a r o w, op. cit., s. 108. C z e b o k s a r o w , op. cit., s. 110—112. ��214 DANUTA MARKOWSKA, JACEK OLĘDZKI, ZOFIA SOKOLEWICZ Pasterstwo mongolskie polegało na wypasie 5 gatunków zwierząt: koni, owiec, kóz, bydła rogatego i wielbłądów. Wypasało się je na stepach i górskich pastwiskach przenosząc się w zależności od pory roku (główne sezony: letni i zimowy). Sens użytkowy konia był wielostronny. Z jego rolą jako środka transportu łączy się wyrób uprzęży i siodeł. Konia używano również czasem do zaprzęgu kołowego (telega), z czym wiąże się inny rodzaj uprzęży. Z chwytaniem koni, co dziś obserwować można w postaci sportu, łączy się arkan. Mleko kobył przerabiane było na kumys, włosie z ogonów i grzyw służyło do wyrobu różnych przed­ miotów, np. powrozów, a między innymi także strun do instrumentów muzycznych. Natomiast wyjątkowo tylko w niektórych okolicach spo­ żywano mięso końskie. Niezwykle ubogo przedstawiał się inwentarz kulturowy związany z hodowlą owiec. Ograniczał się on do nożyc potrzebnych do strzyżenia wełny oraz merków do znakowania sztuk. Owce służyły głównie za dostarczycieli wełny i skór, użytkowanych na posłanie oraz elementy stroju zimowego (podbicie deli); mleko owiec służyło przede wszystkim do wyrobu serów. Mięso baranie stanowiło potrawę ulubioną i najbardziej rozpowszechnioną. Wysuszone żołądki jagniąt używano na woreczki do tłuszczu, tabaki itp. Z hodowlą kóz nie łączył-się żaden sprzęt. Wykorzystywano je przede wszystkim jako dostarczycielki mleka oraz mięsa, nadto skubano puch kozi. Podobnie z hodowlą bydła rogatego nie wiążą się żadne specjalne przedmioty kultury materialnej. Bydło rogate dostarczało mięsa, mleka i skór. Skóry poddawano tylko nieznacznej obróbce, wysuszone służyły za worki do fermentacji kumysu, nadto sporządzano z nich juki, torby, rzemienie, woreczki itp. Płaty skór bydlęcych służyły w okresie zimowym do uszczelniania wewnętrznych ścian jurty. Na tle tak charakterystycznego minimum przedmiotów związanych z samymi zabiegami hodowlanymi wyróżnia się w tradycyjnej kulturze pasterskiej Mongołów szczególna troska o wielbłąda. Zwierzę to stanowiło znikomy procent w ogólnej strukturze stada. Młode sztuki trzymane były po urodzeniu przez okres około 2 tygodni w jurcie, przy czym jurtę taką znaczono na zewnątrz kawałkiem czerwonego materiału, podobnie jak w przypadku urodzenia dziecka. Wielbłądziątku zawieszano na szyji amulety (jedyny zanoto­ wany, choć na pewno nie jedyny magiczny zabieg hodowlany), a w mo­ mencie wypuszczenia z jurty okrywano derką. Dorosłe sztuki używane były do przenoszenia mienia pasterzy, z czym łączy się szczególny rodzaj zaprzęgu, pozwalający temu zwierzęciu przenosić ciężary do 200 kg. Wiąże się z t y m sposobem transportu również cały zestaw juków, skrzyń i koszy. W związku z użyciem wielbłąda do jazdy wierzchem produko­ wano specjalny rodzaj siodła. Najważniejszy produkt dostarczany przez wielbłąda to sierść, służąca przede wszystkim do wyrobu wojłoku oraz �ZMIANY W INWENTARZU KULTUROWYM PASTERZY MONGOLSKICH 215 przeznaczana na sprzedaż. Nadto spożywano również mleko wielbłądzic, a nawet sporządzano z niego kumys. Spożywano także mięso wielbłądów. Ekskrementy zwierzęce (argał) zbierane były w stepie, do czego służyły plecione kosze i drewniane widły. Argał gromadzono następnie w jurcie w drewnianych skrzyniach wokół paleniska, a jego zapasy w workach lub koszach ustawiano bądź na zewnątrz jurty, bądź w sąsiedniej jurcie zwanej gospodarczą. Z ubojem zwierząt łączył się również osobny zestaw narzędzi (różnego rodzaju noże). Wśród wszystkich grup mongolskich rozpowszechnione było zbie­ ractwo roślin (w niektórych okolicach bulw). Miało to jednakże znaczenie marginalne, np. w doraźnej potrzebie zbierano garść dzikiego szczypiorku używanego na przyprawę do mięsa. Jedynie lamowie-lekarze w ośrod­ kach klasztornych gromadzili wiele gatunków ziół do celów leczniczych czy kultowych. Wśród aratów natomiast nie rozwinęły się żadne formy inwentarza materialnego związanego ze zbieractwem. Polowanie miało poważniejsze znaczenie gospodarcze i było zajęciem wykonywanym powszechnie przez mężczyzn w ciągu prawie całego roku. Polowano głównie na susły stepowe i antylopy, lisy, w i l k i , górskie barany. Zwierzęta te dostarczały mięsa, tłuszczu i skór, wykorzystywa­ nych do sporządzania odzieży czy sprzedawanych, a cennym przedmio­ tem handlu były też na terenach gobijsko-ałtajskich rogi antylopy-suhaka. Do polowania służyły wykonywane przez samych Mongołów łuki i strzały o żelaznych grotach, a w czasach nowszych broń palna pochodząca z importu. Poza grupą Darchatów Mongołowie nie zajmowali się rybołówstwem, podobnie jak (z wyjątkiem grupy Derbetów) nie trudnili się rolnictwem. Jak sądzić można, z faktem uprawiania rolnictwa wiąże się specjalizacja Derbetów w zakresie obróbki kamieni żarnowych. Podstawowymi surowcami dostępnymi dla wszystkich Mongołów były skóry, sierść i wełna, kość, w bardziej ograniczonym zakresie z uwagi na warunki przyrodnicze — glina, pewne gatunki trawy i łyko oraz drzewo i żelazo. Najprostsze formy obróbki skóry polegające na czyszczeniu i suszeniu stosowane były, przez wszystkie rodziny, natomiast nie rozwinęło się tu garbarstwo sensu stricto. Ze skór wykonywano uprząż, rzemienie, j u k i i torby do transportu. Ze skór i niektórych wnętrzności zwierząt — jak żołądki, kiszki — sporządzano też różnego rodzaju i wielkości mieszki i worki do przechowywania wody, mleka i różnych produktów żywno­ ściowych, tabaki itp. Większymi skórami pokrywano podłogi, a na nich układano futra służące za posłanie. Płatami skór uszczelniano jurty na okres zimy. Skórami jagniąt* podbijano zwłaszcza odzież na okres zimo­ wy. Najpowszechniejszym sposobem użytkowania wełny było wytwa- �216 DANUTA MARKOWSKA, JACEK OLĘDZKI, ZOFIA SOKOLEWICZ Ryc. 7. Wiązanie deli pasem, somon Bajan Fot. J . Olędzki 196B rzanie wojłoku z wełny wielbłądziej. Na t y m kończy się właściwie prze­ róbka tego surowca ani bowiem przędzenie, ani tkactwo nie było znane. Tak cenny produkt, jak puch kozi, był sprzedawany, podobnie wełna owiec. Z końskiego włosia — jak już wyżej powiedzieliśmy — splatano powrozy; kości i róg nie były przedmiotem obróbki samych pasterzy. Natomiast rzemieślnicy-specjaliści wykonywań' z kości importowanych (kość słoniowa) wysoko cenione przedmioty sztuki, ozdoby, przedmioty kultu. Wyroby z drzewa obficie występujące w jurtach, nawet na tere­ nach zupełnie pozbawionych lasu, jak gobijskie, wykonywane były przez specjalistów, którzy nawet jeśli rekrutowali* się spośród ludności paster­ skiej, to sami już się pasterstwem nie zajmowali. Dotyczy to zwłaszcza �ZMIANY W INWENTARZU KULTUROWYM PASTERZY MONGOLSKICH 217 wyrobów z drzewa nabijanych srebrem lub innym metalem (sidła), ozdobnych skrzyń na odzież, drewnianych elementów konstrukcyjnych jurty, dwukółek (telegi). Do przedmiotów, które mogły być wykonywane przez samych pasterzy, choć bywały również nabywane, zaliczyć można proste skrzynie na argał, drewniane naczynia różnej wielkości na mleko i wodę, szafliki i miski na mięso, drewniane miseczki, łyżki, drewniane podstawki do suszenia sera. Zajęciem zdecydowanie specjalistycznym była obróbka metali. Trud­ nili się tym wyłącznie prawie rzemieślnicy niemongolskiego pochodzenia. Kowale, którzy rekrutowali się spośród niektórych tylko grup mongol­ skich, wytwarzali przedmioty metalowe, przy czym najpowszechniejsze są urządzenia paleniskowe spotykane w każdej jurcie, krzesiwa, kotły do gotowania umieszczane wprost nad ogniem, noże, groty do strzał, sztylety. Odzież wykonywana była przede wszystkim z materiałów importo­ wanych głównie z Chin, a począwszy od drugiej połowy X I X w. także z Rosji. Na strój codzienny przeznaczano materiał chiński, zwany „terlik", na strój odświętny — jedwab. Rosyjski import to przede wszyst­ k i m materiały bawełniane. Natomiast odzież zimowa w większym stopniu oparta była na surowcach lokalnych, np. szuby z owczych skór, obuwie z wojłoka czy ze skóry z wojłokową podeszwą. W każdej jurcie znajdowały się przedmioty szczególnie cenne, na­ bywane w przyklasztornych ośrodkach rzemieślniczych lub u wędrow­ nych łamów czy handlarzy. Na pierwszym miejscu wymienić można ołtarzyki z posążkami Buddy w jurtach, księgi święte, naczynia sakralne, sprzęty i naczynia używane podczas szczególnych uroczystości, jak obrzędy narodzinowe czy weselne. Są to przedmioty metalowe, porcela­ nowe, fajansowe, ponadto cenne ozdoby stroju, np. przystrój głowy u kobiet wykonany z metalu i zdobiony szlachetnymi i półszlachetnymi kamieniami, tabakierki, pochwy na sztylety, krzesiwa, naczynia srebrne, takie jak miseczki do kumysu, konwie do kumysu, miski itp. Powyższy przegląd inwentarza materialnego pasterzy mongolskich pozwala wydzielić trzy grupy przedmiotów z uwagi na pochodzenie surowca i osobę producenta: 1. Przedmioty wykonywane z surowców lokalnych przez samych pasterzy: pokrycie jurty, posłanie, j u k i i powrozy, skórzane wory i wo­ reczki, elementy uprzęży. 2. Wyroby wytwarzane najczęściej w rzemieślniczych ośrodkach lo­ kalnych bądź przez pasterzy, ale z surowca pozalokalnego: szkielet jurty, naczynia i przybory do gotowania i jedzenia, odzież i buty. 3. Przedmioty produkcji wysoko wyspecjalizowanej: głównie przed­ mioty sztuki i kultu oraz ozdoby. �218 DANUTA MARKOWSKA, JACEK OLĘDZKI, ZOFIA SOKOLEWICZ Przegląd ten wskazuje na to, że pasterz mongolski wykorzystywał wyłącznie prawie surowce lokalne, i to w ograniczonym zakresie i stop­ niu, o czym dobitnie świadczy brak rozwiniętych technik garbarskich czy brak tkactwa. Nasuwa się pytanie, czy jest to cecha charakterystyczna dla kultur pasterskich w ogóle, czy też specyficz­ na dla pasterzy mongolskich. Aby odpowiedzieć na to pytanie, należałoby f , zestawić znane społeczności pasterskie / i ze względu na stosunek zajęć paster­ skich do innego typu zajęć, przyjmu­ jąc założenie, że środowisko geogra­ ficzne i rodzaj hodowanych zwierząt wyznaczają skalę możliwości rozwiązań kulturowych. Jednakże istnienie ta­ kiej samej skali możliwości nie prze­ sądza o konkretnych rozwiązaniach. Znamiennym przykładem tego są czte­ ry grupy pasterskie A f r y k i zachodniej sąsiadujące ze sobą i stykające się na­ wet na trasach wędrówek. Otóż Tuaregowie i B u z u m a j ą namioty ze skó­ ry bydlęcej, Tubu budują obszerne przenośne kwadratowe schronienia ze starannie plecionych mat słomianych, ; N Ryc. a — 8. Wyroby krzesiwo srebrników Bator) pasterza; b — feudała Urgi krzesiwo Fot. i (Ulan rztylet J . Olędzki 1966 natomiast Fulani Bororo na miejscach postoju wykonują niskie szałasy z gałęzi i traw nie chroniące nawet w pełni przed promieniami sło­ necznymi . Przegląd różnych rozwiązań w znanych nam kulturach pasterskich prezentuje załączone zestawienie (tab. 1 ) . Tabela ta wskazuje na fakt 14 1S 14 D u p i r e, op. cit., s. 50, 54. Por. zwłaszcza pozycje: E . E . E v a n s , Pritchard The Neur, Oxford 1940; F . B a r t h , Nomads of South Persia, Oslo—London 1961; I. M. L e w i s , A Pastoral Democracy, Oxford 1961; D u p i r e , op. cit., G. G j e s s i n g , Changing Lapps: a study in culture relations in Northernmost Norway, Oslo—Londyn 1954; E . M a n k e r , The nomadism of the Swedish Mountain Lapps, Stockholm 1953; 1 5 �ZMIANY W INWENTARZU KULTUROWYM PASTERZY MONGOLSKICH 219 wielkiej różnorodności społeczności pasterskich świata ze względu na stosunek zajęć pasterskich do pozapasterskich, a w związku z t y m roli wymiany. Można by te społeczności porządkować wedle skali, której bieguny stanowiłyby z jednej strony sytuacje, gdzie pasterstwo jest zajęjęciem wyłącznym i zachodzi stała potrzeba uzupełniania inwentarza kulturowego wytworami innych grup (Fulani Bororo), z drugiej — gdzie zajęcia* pasterskie są uzupełniane i równoważone elementami rolnictwa i rzemiosła (Nuerowie). Przedstawiona przez nas próba klasyfikacyjna ma charakter opisowy i jest ograniczona rodzajem zastanych publikacji. Wydaje się jednak, że gdyby studia nad kulturami pasterskimi doprowa­ dziły do odpowiednio precyzyjnego ustalenia zjawisk wskaźnikowych mierzalnych, można by w przyszłości podjąć próbę ich skalowania. Jednakże nawet w obecnym stanie wiedzy można tradycyjną kulturę pasterską Mongołów lokować mniej więcej pośrodku takiej skali. J . M a c i e j e w s k a , Akulturacja Polska", t. 7: 1963, s. 397—424. w gospodarce i życiu Lapończyków, „Etnografia �220 DANUTA MARKOWSKA, JACEK OLĘDZKI, ZOFIA II. S Y S T E M P O T R Z E B A INWENTARZ K U L T U R Y SOKOLEWICZ MATERIALNEJ Stwierdzenia, że inwentarz kulturowy jest odpowiedzią na istniejący system potrzeb danej społeczności, nie można traktować zbyt dosłownie. Jeśli bowiem system potrzeb rozumieć szeroko, t j . jako uświadomione aspiracje: bezpośrednio konsumpcyjne, społeczno-gospodarcze, towarzy­ skie czy wreszcie duchowe, to w różnych okresach historycznych i środo­ wiskach społecznych stwierdzić możemy rozbieżność pomiędzy systemem potrzeb a inwentarzem kulturowym. Ma to miejsce zwłaszcza w przy­ padku społeczności podlegających radykalnym przemianom. Najczęściej wówczas aspiracje przerastają środki ich zaspokajania. W przypadkach szczególnych notujemy jednak zjawiska odwrotne, gdzie stojące do dyspozycji środki materialne przerastają istniejący system potrzeb. Natomiast społeczności stabilne charakteryzują się na ogół względną równowagą pomiędzy potrzebami a środkami ich zaspokajania . Takim stabilnym społeczeństwem była niewątpliwie Mongolia jeszcze w połowie X I X w. Zachwianie równowagi pomiędzy potrzebami a środ­ kami ich zaspokajania nastąpiło najpierw w warstwie książąt i dworzan na skutek rozbudzenia aspiracji konsumpcyjnych wyższego rzędu. Nato­ miast wśród ludności arackiej utrzymywała się ona znacznie dłużej. Jak przedstawiał się system potrzeb społeczności pasterskiej końca X I X w.? Próbując odpowiedzieć na to pytanie posłużymy się ujęciem mode­ lowym. W oparciu o materiał historyczny spróbujemy odtworzyć w kategoriach ogólnych — typologicznych podstawowe cechy tradycyj­ nej kultury pasterskiej Mongołów i wynikające stąd implikacje inwen­ tarza materialnego. Procesy współczesnych przemian potraktujemy r ó w ­ nież w kategoriach ogólnych: jako kierunki przeobrażeń, jako tendencje rozwojowe. Obserwowana w badaniach terenowych współczesna rzeczy­ wistość mongolska stanowi splot elementów tradycyjnych z takimi, które skłonni jesteśmy kwalifikować jako „nowoczesne", oraz elementów 0 wyraźnie przejściowym charakterze. W tradycyjnym systemie potrzeb społeczności mongolskiej uderza przede wszystkim minimalizm potrzeb alimentacyjnych. Ukształtowały się one na miarę możliwości, jakie stwarzała jednostronna z natury rzeczy gospodarka pasterska. Spożywano więc przede wszystkim mleko 1 przetwory mleczne w postaci kilkunastu wyróżnianych przez pasterzy gatunków sera, nadto mięso i tłuszcz. W zakresie środków spożywczych import zajmował pozycję znikomą, obejmował jedynie ryż, proso i her16 1 0 Nie znaczy to, by wszystkie potrzeby takiej społeczności b y ł y z punktu widzenia racjonalnych n o r m a t y w ó w w pełni zaspokojone, wręcz przeciwnie — oznaczać to może minimalizm potrzeb. �ZMIANY W INWENTARZU KULTUROWYM PASTERZY MONGOLSKICH 221 17 batę . Z ograniczeniem pożywienia do produktów dostarczanych przez własną gospodarkę wiąże się też specyficzna rytmika zaspokajania tych potrzeb . Sezon wiosenno-letni był okresem wyłącznego prawie po­ żywienia nabiałowego, zamykał go 6-tygodniowy „podokres" kumysu, kiedy to spożycie tego napoju przez dorosłą osobę sięgało 8 1 na dobę. Mimo monotonii pożywienia okres ten nie był uważany za gorszy w cyklu rocznym — wręcz przeciwnie: odczuwany jako odświętny. Tłumaczy się to tym, że kumys zyskał rangę napoju obrzędowego, wiązał się z sytuacjami społeczno-towarzyskimi, rytuałem, grami towa­ rzyskimi i sportowymi . Sezon jesienno-zimowy natomiast cechowała przewaga pożywienia mięsnego. Tej cykliczności pożywienia towarzy­ szyły interpretacje racjonalizujące w rodzaju takich, jak: jest to źródło siły, długiej młodości, sprawności fizycznej Mongołów itp. Dla ilustracji omawianych tu kwestii podajemy za I . M . Majskim roczne spożycie przeciętnej rodziny mongolskiej w 1918 r. Rodzina składająca się z 5 osób i posiadająca 15 koni, 15 sztuk bydła rogatego oraz około 100 baranów spożywała: 18 l0 około 300 wiader mleka (autor nie przelicza ich na litry) sery (ilość nieoszacowana) 10 baranów 1—2 sztuk bydła rogatego 1 konia Spożycie produktów pochodzenia pozapasterskiego następująco: 54 1,5 80 24 200 przedstawiało się kostki herbaty kg cukru kg mąki kg ryżu kg prosa Dodać tu jeszcze trzeba 7,5 kg tytoniu do palenia oraz 1 kg tabaki do wąchania . Znamiennie ukształtował się tradycyjny system potrzeb w zakresie mieszkania. Z j u r t ą łączyło się kilka podstawowych funkcji życia rodzi­ ny. A oto jak były one zaspokajane: 20 1 7 Por. I . M. M a j s k i , Sowriemiennaja Mongolija, Irkuck 1921, s. 182. W tradycyjnej kulturze pasterskiej Mongołów sposoby konserwowania były prawie nie znane. Dla przykładu koń-zwycięzca w w y ś c i g u oblewany jest kumysem w uznania; w trakcie gier towarzyskich kumys jest nagrodą dla zwycięzcy, grywający zaś wypić musi za karę wielkie jego ilości. M a j s к i, op. cit., aneks pt. Itogi pieriepisa nasielenija i skota..., 1 3 mięsa 1 9 dowód prze­ 2 0 s. 102. �222 DANUTA MARKOWSKA, JACEK OLĘDZKI, ZOFIA SOKOLEWICZ Ryc. 9. Wytwórczość kowalska z X I X w,: a — p o d s t a w a pod k o c i o ł n a p a l e n i s k u w j u r c i e p a s t e r s k i e j , s o m o n B a j a n ; b — s z c z y p c e do ekskrementów zwierzęcych (używanych j a k o opat), s o m o n E r d e n e - D a t a j ; с — podstawa i kocioł użytkowane w klasztorach oraz siedliskach m o ż n o w ł a d c ó w , Muzeum Narodowe w Ułan Bator Fot. J . Olędzki 1966 ��224 DANUTA MARKOWSKA, JACEK OLĘDZKI, ZOFIA SOKOLEWICZ 1. Najelementarniejsza funkcja, t j . ochrona człowieka przed warun­ kami środowiska geograficznego, znalazła tutaj wyraz zarówno w roz­ wiązaniach konstrukcyjnych jurty, jak i wewnętrznym jej urządzeniu. Z cech konstrukcyjnych jurty, wskazujących na optymalizację tego wytworu, podkreślić należy rozwiązanie w postaci ruchomych ścian po­ krywanych płatami wojłoku, które można w zależności od pory roku podnosić dla dostępu powietrza bądź też opuszczać i uszczelniać w okre­ sie chłodów. Dodać należy, że każda rodzina posiadała przynajmniej dwa komplety takich płatów wojłokowych i w zależności od pory roku jurta kryta była jedną lub kilkoma warstwami, co nie zmieniało jej wyglądu. 2. Słabiej natomiast — lub wręcz zupełnie — nie występowała funkcja j u r t y jako izolacji od otoczenia społecznego. 3. Interesująco przedstawia się funkcja j u r t y jako miejsca do prze­ chowywania żywności, przygotowywania i spożywania posiłków, a więc tych czynności, które określa się ogólnie zajęciami gospodarstwa domo­ wego. Prawie wszystkie wstępne zabiegi związane ze zdobywaniem środ­ ków żywności odbywały się poza obrębem jurty, na wolnej przestrzeni: udój, ubój zwierząt i oprawianie. W jurcie natomiast przygotowywano kumys, sporządzano sery, ćwiartowano mięso. W tradycyjnej kulturze pasterskiej zestaw środków żywnościowych, przechowywanych na dłuż­ sze okresy, był bardzo ubogi. Ograniczał się do kilku kostek herbaty, niewielkiej ilości ryżu i prosa, a spośród produktów własnej hodowli — do serów suszonych na dachu j u r t y oraz do topionego tłuszczu. W ciągu dnia spożywano zazwyczaj tylko jeden ciepły posiłek, przy czym okres gotowania był bardzo krótki — około 20 minut — z uwagi na koniecz­ ność oszczędzania paliwa (argalu). Charakterystycznym przykładem ta­ kiego posiłku jest sutu-caj, którego podstawę stanowiła herbata, do której wrzucano kawałki tłustej baraniny i zabielano mlekiem. Inną popularną potrawą była drobno posiekana baranina przyprawiana dzikim szczypiorkiem i zasypywana ryżem. 4. Z jurtą wiąże się również pewien zakres funkcji rekreacyjnych. Chodzi tu przede wszystkim o sen oraz odpoczynek typu czynnego, społecznego. Otóż mimo swej niewielkiej powierzchni (średnica jurty wynosiła 5—8 m) była ona zdolna pomieścić do snu 11 do 15 osób. W sytuacjach towarzysko-obrzędowych gromadziło się w niej nawet do 30 osób. Było to możliwe dzięki obowiązującym wzorom zachowania się w sytuacjach towarzyskich, a mianowicie zajmowaniu pozycji nierucho­ mych siedzących lub w półprzyklęku wprost na podłodze. Za formę rekompensaty tego rodzaju odpoczynku uznać można jazdę konną w ste­ pie, wyścigi konne, chwytanie koni na urgę. 5. W tradycyjnym inwentarzu kulturowym jurty funkcje higieniczne �ZMIANY W INWENTARZU KULTUROWYM PASTERZY MONGOLSKICH 225 były bardzo słabo zaznaczone. Dobitnym tego przykładem był brak odrębnego naczynia do mycia oraz naczyń do prania. Można by się istnienia tej funkcji dopatrzyć jedynie w rozbudowanym sprzęcie schowkowym na odzież, naczynia i nakrycia. 6. Jurta była również miejscem służącym do wykonywania szeroko rozumianych prac wytwórczych, przy czym — rzecz charakterystyczna — nie związanych z podstawowym zajęciem gospodarczym, czyli pa­ sterstwem, lub związanych z nim tylko pośrednio. Poza krótkim okre­ sem przechowywania młodych wielbłądów w jurcie oraz sporadycznymi przypadkami udzielania schronienia jagniętom, żadne zabiegi hodowlane nie odbywały się w jurcie. Wykonywano tu natomiast juki, powrozy, szyto wory na kumys czy wodę. W jurcie mieściły się również urządze­ nia i sprzęty rzemieślnicze. Tu szyto odzież, sporządzano obuwie. Na­ tomiast tak ważne i powszechne zajęcie, jak wytwarzanie wojłoku, odbywało się na otwartej przestrzeni. 7. Z jurtą wiążą się też bardzo istotne w tej kulturze funkcje społeczno-towarzyskie. Powiedzieliśmy już, że sytuacje społeczno-obrzędowe gromadziły w jednej jurcie większą liczbę osób, przy czym po­ sługiwano się szczególnymi sprzętami nie używanymi na co dzień, jak wielkie wazy na kumys, ozdobne naczynia do picia kumysu lub archi. Jest rzeczą charakterystyczną, że przedmioty te, cechujące się częstokroć wysokimi walorami artystycznymi, nie były na co dzień w jurcie eksponowane, lecz wręcz przeciwnie — kryte w sprzętach schowkowych. Na tle minimalizmu potrzeb alimentacyjnych uderza silnie rozbudo­ wana sfera potrzeb społeczno-towarzyskich, co tłumaczy się warunkami rozproszenia przestrzennego i potrzebą akcentowania więzi społecznej. W celu odwiedzenia krewnego pokonywano nieraz przestrzenie wymaga­ jące dwu lub trzech dni jazdy konnej przynosząc do jurty podarki w postaci obowiązującego symbolicznego chadaka, t j . szarfy niebieskiego jedwabiu, a nadto cenne naczynia, figurki kultowe, księgi, obrazy. Potrzeby społeczno-towarzyskie zaspokajane były również poza ob­ rębem jurty, czego przykładem lokalne nadaamy, t j . gry sportowe, na które składały się zapasy, wyścigi konne i strzelanie z łuku. Z takimi sytuacjami łączył się też szczególny inwentarz kulturowy, jak np. wielkich rozmiarów szafirowe namioty rozbijane w stepie, mające i n ­ formować i zapraszać przejeżdżających aratów do udziału w uroczy­ stościach. Wewnątrz takiego namiotu ustawiano ogromne wazy fajan­ sowe czy metalowe pełne kumysu, instrumenty muzyczne, kości do gry. 8. Jurta — podobnie jak każde mieszkanie — pełniła też funkcje kultowo-estetyczne. Na wprost wejścia na skrzyniach umieszczano ołtarz. Główne jego elementy to kapliczka z figurami i obrazkami, 15 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I I �226 DANUTA MARKOWSKA, JACEK OLĘDZKI, ZOFIA SOKOLEWICZ Ryc. 10. Objazdowy zespół teatralny z Cecerlegu Fot. J . Olędzki 1966 księgi święte, naczynia do hauryspicji z wnętrznościami zwierząt oraz' naczynia do palenia ognia. W tradycyjnym wystroju wnętrza jurty brak zupełnie przedmiotów służących wyłącznie za ozdoby. Szeroko rozwinęło się natomiast zdobnictwo przedmiotów użytkowych. Należały do nich chodniki wojłokowe, tkaniny z aplikacjami do pokrycia ścian, malatury na meblach. Odzież (deli) niezróżnicowaną w kroju na męską i kobiecą cechowała uderzająca wielofunkcyjność. Chroniła ona skutecznie człowieka przed zmianami temperatury. Przedłużone r ę k a w y zastępowały zarękawki i rękawiczki. Szeroki jedwabny pas okręcany kilkakrotnie dzieli odzież na część dolną i górną i pozwala tę ostatnią wykorzystywać jako ob­ szerny schowek na drobne przedmioty, dokumenty, jedzenie. W stroju męskim do pasa umocowywano sztylet i woreczek z tabaką. W czasie jazdy konnej szeroki pas podtrzymywał partie brzucha chroniąc przed wstrząsami. Zawinięcie pół deli wokół pasa umożliwiało swobodne po­ ruszanie się. W czasie upałów zrzucano jeden z rękawów. Rozpięte �ZMIANY W INWENTARZU KULTUROWYM PASTERZY MONGOLSKICH 227 deli służyło również za okrycie w czasie snu. Na osobną uwagę za­ sługują wielokrotnie opisywane w literaturze buty. Sięgają one kolan i charakteryzują się wysoko do góry podwiniętą podeszwą, co nie­ słusznie wiązane jest z lamaistycznym zakazem naruszania ziemi. W y ­ daje się bowiem, że tego rodzaju kształt buta tłumaczy się przystoso­ waniem do jazdy konnej. W razie upadku z konia but o takim kształcie łatwiej było oswobodzić ze strzemienia. Funkcje prestiżowe odzieży przejawiały się w noszeniu odświętnego deli, u kobiet w takich ozdobach, jak nakrycie głowy, składające się z wyszukanego zespołu przedmiotów usztywniających fryzurę, a u m ę ż ­ czyzn w takich, jak sztylet, krzesiwo, fajka, tabakierka. Tradycyjny inwentarz kultury materialnej charakteryzowało więc tak doskonale do w a r u n k ó w klimatycznych przystosowane urządzenie jak jurta, co jest jeszcze jednym przykładem szczególnej symbiozy pasterzy ze środowiskiem przyrodniczym. W zakresie urządzenia j u r t y i odzieży stwierdzamy ograniczony zasób wytworów przy jednoczesnym optymalnym ich wykorzystaniu. Na uwagę wreszcie zasługuje specy­ ficzny inwentarz związany z potrzebami społeczno-towarzyskimi. W rozważaniach nad tradycyjnym inwentarzem kultury materialnej ograniczyliśmy się do analizy środowiska arata-pasterza pomijając takie skupiska, jak ośrodki klasztorne czy miasta, które zasiedlone były głównie przez cudzoziemców. Natomiast w analizie współczesnych prze­ obrażeń inwentarza kulturowego arata nie sposób ograniczyć się do jurty czy jej otoczenia. W nowych warunkach ustrojowych bowiem powstały takie formy organizacji społecznej i odpowiadające im kształ­ ty skupień przestrzennych, które wiążą się bezpośrednio z działalnością gospodarczą i życiem arata wyznaczając w znacznym stopniu zakres i charakter inwentarza kulturowego jurty i jej otoczenia. Dzisiejszy układ wzajemny pomiędzy systemem potrzeb a inwen­ tarzem kultury materialnej arata jest rezultatem długiego, 40-letniego procesu przeobrażeń porewolucyjnych. Zmiany te nie dokonywały się synchronicznie we wszystkich dziedzinach kultury. Najwcześniej, bo już przed 1924 г., przeprowadzono zasadnicze zmiany ustrojowe w skali kraju, a jednocześnie kształtowano nowe władze lokalne i nowy podział administracyjny likwidując pozostałości dawnego podziału, opartego na systemie feudalnym . Znacznie wolniej przebiegały procesy kolekty­ wizacji i modernizacji gospodarki pasterskiej, a ostateczne rozwiązanie w postaci masowego uspółdzielczenia przypada dopiero na koniec lat 50-tych. Natomiast już wcześniej, bo począwszy od lat 40-tych, roz­ wijano formy państwowej gospodarki rolnej oraz zalążki przemysłu. 21 21 Kwestie te omawia obszernie D y n o w s к i, op. cit., �228 DANUTA MARKOWSKA, JACEK OLĘDZKI, ZOFIA SOKOLEWICZ Charakterystyczną cechą aktualnego systemu społeczno-ekonomicznego Mongolii jest znaczny stopień funkcjonalnego powiązania pomiędzy s t r u k t u r ą administracyjną a gospodarczą kraju. Mongolia podzielona jest na 18 ajmaków, a w obrębie każdego z nich mieści się mniej więcej 18 somonów. Ajmak pełni w tej strukturze administracyjnej rolę odpowiadającą naszemu województwu, natomiast na szczeblu somonu następuje pełna identyfikacja organizacji administracyjnej z gos­ podarczą. Wyraża się to zarówno w tym, że terytorium somonu jest zarazem obszarem spółdzielni produkcyjnej lub gospodarstwa państwo­ wego, jak i w tym, że przewodniczący somonu jest zarazem kierownikiem gospodarstwa. Natomiast w zakresie takich funkcji, które nazwać by można ogólnie zabezpieczeniami socjalnymi, wyodrębnić można w somonie dwa kanały inwestycyjne. Pierwszy z nich centralnie normo­ wany i realizowany z budżetu państwowego określa niezbędne minimum dla każdego somonu, działa więc w kierunku wyrównania szans w wa­ runkach bytowych ludności, drugi — zależny od stanu majątkowego konkretnego gospodarstwa — stanowi czynnik zróżnicowania w w y ­ posażeniu materialnym poszczególnych somonów. Na ośrodek somonowy spojrzeć można z jednej strony jako na najniższego rzędu jednostkę w systemie zarządzania państwowego, a z drugiej jako na czynnik ogniskujący i kanalizujący inicjatywę aratów. Ten dwoisty charakter ośrodka somonowego powoduje, że właśnie na jego przykładzie naj­ pełniej dadzą się prześledzić procesy współczesnych przemian kulturo­ wych. Tu bowiem następuje konfrontacja założonego modelu ustrojo­ wego z siłą tradycji, tu kształtują się formy kompromisu pomiędzy starym i nowym w kulturze współczesnego arata. Na przykładzie so­ monu i jego centrum najlepiej prześledzić też można tendencje prze­ mian w inwentarzu m a t e r i a l n y m . 22 Rejestr zadań pełnionych przez ośrodki somonowe jest rozległy. Wśród wiodących funkcji podkreślić należy przede wszystkim: 1) kierowanie życiem gospodarczym somonu; 2) skupienie placówek usługowych zaspokajających różnego typu podstawowe potrzeby lud­ ności; 3) rolę punktu nadawczego w systemie komunikacji i informacji; 4) skupianie okresowe znacznego odsetka rodzin koczowniczych, a w związku z t y m kumulowanie mienia indywidualnego aratów. Nie jest to rejestr kompletny, lecz obejmujący funkcje najistotniej­ sze z uwagi na interesujący nas problem inwentarza kulturowego. Z rolą ośrodka somonowego jako centrum dyspozycyjnego życia gospodarczego wiążą się takie formy materialne, jak budynki zarządu 2 2 Funkcje ośrodków somonowych stanowią dawczych ekspedycji polskiej. jeden z g ł ó w n y c h tematów ba­ �ZMIANY W INWENTARZU KULTUROWYM PASTERZY MONGOLSKICH 229 Ryc. 11. Przedszkole w somonie Charchorin Fot. J . Olędzki 196S gospodarstwa i magazyny mieszczące sprzęt gospodarski, budynki i ma­ gazyny związane z działalnością tzw. brygad produkcyjno-usługowych, budynki-hotele dla sezonowych pracowników gospodarstwa (zwłaszcza w państwowych gospodarstwach rolnych). Z istnieniem brygad produk­ cyjno-usługowych wiąże się nowy element zabudowy somonu — domki jedno- lub kilkurodzinne, w których na stałe zamieszkują rodziny pra­ cowników tych brygad. W ośrodku somonowym mieszczą się też war­ sztaty naprawcze, cegielnie, elektrownie, piece do wypału węgla drzew­ nego, kuźnia, a w bardziej rozwiniętych ośrodkach — warsztaty ślusarsko-mechaniczne. W ośrodkach rolniczo-pasterskich, np. somon Char­ chorin, lokalizuje się czasem takie zakłady, jak m ł y n y czy fabryki utylizacyjne . Z rolą ośrodka usługowego w zakresie potrzeb bytowych i społecz23 " Zakłady utylizacyjne w Charchorinie przerabiają odpady hodowli na takie produkty, jak np. mączka kostna, tłuszcze przemysłowe itp. �230 DANUTA MARKOWSKA, JACEK OLĘDZKI, ZOFIA SOKOLEWICZ nych łączą się żłobki, przedszkola, szkoły, internaty, łaźnie, kluby, sale kinowe, wreszcie bardzo charakterystyczne parki w centrum ośrodka somonowego z placami boiskowymi i figurami pięciu gatunków zwie­ rząt hodowanych przez Mongołów, czasem także z pomnikiem lokalnego czy ogólnonarodowego bohatera. T u mieści się również ośrodek zdrowia, izba porodowa, apteka, punkt szpitalny. Tu mają swoje stałe pomiesz­ czenia sklepy, z których w okresie letniego rozproszenia ludności roz­ wozi się po stepie towary samochodami. Rozległy jest zakres urządzeń związanych, z funkcjami komunikacji i przekazywania informacji przez ośrodek somonowy. Najelementarniejszą postacią komunikacji, obejmującą zarówno sferę działań produk­ cyjnych, jak i usługi w rozległym zakresie, jest organizacja transportu samochodowego. Tabor samochodowy danego somonu wyznaczony jest zarówno typem jego działalności gospodarczej (silniejsze zapotrzebowa­ nie na samochody ciężarowe przy przewadze rolnictwa), jak i liczbą ludności i stanem jej rozproszenia w okresie letnim. Minimum w t y m zakresie to 3—4 wozy terenowe oraz tyleż samo samochodów ciężaro­ wych. W okresie letnim samochody z centrum somonu wyruszają na objazd poszczególnych brygad i otarów, zabierają produkty hodowli, a rozwożą towary, przesyłki pocztowe, gazety, przywożą weterynarza czy felczera. Z ośrodka somonowego przekazywane są też treści oświa­ towe i ideologiczne oraz niezbędna informacja w kwestiach organizacyjno-porządkowych. T u funkcjonuje radiowęzeł, kino, tu redaguje się broszurki czy niektóre teksty do gazetek ściennych dla tzw. czerwonych kącików (rodzaj świetlic) w brygadach. Tu mieszczą się czytelnie i k l u ­ by, w których odbywa się szkolenie, np. kursy gospodarstwa domowego czy szycia, prelekcje w sprawie pielęgnacji niemowląt itp. W ośrodku somonowym odbywają się też wszystkie większe uroczystości, jak mały nadąam, czy zakończenie roku gospodarczego lub święta o lokalnym znaczeniu, jak rocznica założenia spółdzielni. Z omówionymi wyżej zadaniami ośrodka somonowego łączy się za­ budowa stała na potrzeby zinstytucjonalizowanych form działalności gospodarczej i społecznej oraz sprzęt i urządzenia materialne typu nowoczesnego. Są to urządzenia nowe w tej kulturze, nie wyrosłe z lokalnych tradycji. Wprowadzenie ich do ośrodka somonowego było jednocześnie dla ludności arackiej pokazem nowych i „nowoczesnych" urządzeń materialnych, częstokroć przekraczających lokalny system po­ trzeb, jakkolwiek niewątpliwie stanowiących odpowiedź na system po­ trzeb społeczeństwa mongolskiego jako makrostruktury. Te nowe urzą­ dzenia materialne na równi z działalnością oświatową stanowiły czyn­ nik przełamywania izolacji kultury mongolskiej, włączania jej w nurt cywilizacji przemysłowo-technicznej. �ZMIANY W INWENTARZU KULTUROWYM PASTERZY MONGOLSKICH 231 Zgoła odmiennie przedstawia się natomiast inwentarz kulturowy zwią­ zany z rolą ośrodka somonowego jako okresowego, zimowego skupiska ludności arackiej. W zabudowie somonowej zaznacza się to odrębnymi dzielnicami, mieszczącymi małe drewniane budynki schowkowe, a na niektórych terenach budynki z gliny. Są one prywatną własnością po­ szczególnych rodzin arackich i służą do przechowywania inwentarza kulturowego aktualnie nie używanego, przede wszystkim elementów jurty, płatów wojłokowych, sprzętów, takich jak łóżka, różnych surow­ ców. Rodziny zatrudnione w centrum somonu zamieszkują w swych jurtach w ciągu całego roku obok składów, natomiast koczujący araci ustawiają je tutaj tylko na okres zimowy. W zimie w centrum skupia się około 70°/о ludności somonu, podczas gdy w okresie letnim tylko 25—35% . Z omawianą rolą ośrodka somonowego łączy się wyraźna kontynuacja tradycyjnego inwentarza kulturowego. Budynki drewniane w swojej konstrukcji i detalach nawiązują bądź do drewnianej za­ budowy klasztornej, bądź do wzorów majmaczanów c h i ń s k i c h . Dostęp przeciętnego arata do inwentarza kulturowego zgromadzo­ nego w ośrodku somonowym kształtuje się dziś bardzo różnie w za­ leżności od zróżnicowania zawodowego i pełnionych funkcji w orga­ nizacji gospodarczej. Inne jest doświadczenie produkcyjne członka bry­ gady remontowej, inne arata-koczownika, który w centrum somonu przebywa jedynie w okresie zimowym, a wówczas również nie ma możliwości ani nie czuje potrzeby zaznajomienia się ze wszystkimi ośrodkami wytwórczymi i urządzeniami materialnymi ośrodka. Jest to zjawisko zasadniczo odmienne niż w kulturze tradycyjnej, kiedy to szerokie warstwy aratów miały w zasadzie dostęp do takiego samego inwentarza materialnego, a ich doświadczenie produkcyjne było po­ dobne na wielkich obszarach całego kraju. Jeszcze na szczeblu brygady wyróżnić można tę dwoistość inwen­ tarza kulturowego i rolę czynnika zawodowego w kształtowaniu do­ stępu do niego. Natomiast już na szczeblu otoru analizę inwentarza kulturowego i jego przemian sprowadzić można do rozważań nad j u r t ą i jej najbliższym otoczeniem. W otorach pasterskich uspołecznienie procesów produkcyjnych słabo zaznacza, się w nowym inwentarzu kulturowym. Spotykamy się tu Vl 25 2 4 Dane z somonu Erdene Dałaj ajmaku środkowogobijskiego za rok 1964/1965 oraz z somonu Bajan ajmaku centralnego za rok 1965/1966. Materiały terenowe ekspedycji etnograficznej Zakładu Etnografii Powszechnej I H K M P A N w Warszawie, Archiwum Zakładu Etnografii Powszechnej I H K M P A N . Majmaczan (chiń) — miasto; tak nazywano dzielnice chińskie w miastach mongolskich, charakteryzujące się niskim budownictwem glinianym lub z niewypalonej cegły i grodzone murami z tego samego materiału. 2 5 �232 DANUTA MARKOWSKA, JACEK OLĘDZKI, ZOFIA SOKOLEWICZ Ryc. 12. Szkoła w somonie Bajan Fot. J . Olędzki 1963 natomiast ze zjawiskiem poszerzania tradycyjnego inwentarza kulturo­ wego. Tworzy się np. w jednej z j u r t kumysownię, przy czym proces fermentacji odbywa się w tradycyjnych workach skórzanych. Z racjo­ nalizacją hodowli łączą się natomiast takie nowe urządzenia, jak zimo­ we schronienia dla zwierząt . Okresowo zespół otoru posługuje się też nowoczesnym sprzętem związanym z sianokosami. W zasadzie jednak inwentarz kulturowy otoru pasterskiego pozostaje tradycyjny. Jakie zmiany obserwować można współcześnie w jurcie i jej otoczeniu? Przede wszystkim stwierdzić trzeba, że w nowym układzie społecz­ no-gospodarczym jurta stała się pomieszczeniem niezdolnym w sposób skuteczny jednoczyć szerokiego zakresu funkcji. Nadto następują istotne zmiany w jej urządzeniu przy zachowaniu jej właściwości konstruk26 2 6 Schronienia zimowe są bardzo różne pod wzglądem użytego materiału i formy w zależności od regionu kraju. Np. na północy buduje się je z drzewa w postaci grodzeń z daszkami, natomiast na Gobi wykorzystuje się warunki naturalne i buduje w postaci półokręgów murki kamienne nie kryte z wierzchu. �ZMIANY W INWENTARZU KULTUROWYM PASTERZY MONGOLSKICH 233 Ér • SI- ÍÍ-. i* •'l •f't Ryc. 13. Konie pasterzy przed domem towarowym w Ułan Bator Fot. J . Olędzki 1963 cyjnych. Przypatrzmy się z kolei tendencjom zmian w poszczególnych — dawniej tak istotnych — funkcjach j u r t y . 1. Niezmieniona pozostaje funkcja j u r t y jako ochrony w warunkach klimatycznych. 2. Podczas gdy w tradycyjnej kulturze słabo lub wcale nie w y ­ stępowała funkcja j u r t y jako izolacji od otoczenia społecznego, to współ­ cześnie w większych skupiskach centrów somonowych ludność zamiesz­ kująca na stałe wprowadza takie elementy, jak grodzenie płotem drew­ nianym j u r t y i jej otoczenia, podobnie jak to ma miejsce w jurtach np. w mieście Ułan Bator . 3. Istotnym przeobrażeniom uległy funkcje j u r t y jako miejsca przechowywania, przygotowywania i spożywania posiłków. Trzeba tu stwierdzić, że zasadniczo odmiennie przedstawia się pod t y m wzglę2 7 2 7 Dzielnice jurt w Ułan Bator, w których rodziny zamieszkują stale w ciągu roku, wskazuje na tendencję do izolacji gospodarstwa domowego. Rodzina otacza jurtę wysokim gęstym płotem z drzewa, jurta jest zamykana itp. �234 DANUTA MARKOWSKA, JACEK OLĘDZKI, ZOFIA SOKOLEWICZ dem jurta w centrum somonu, a inaczej jurta w stepie. W centrum somonu w rodzinach członków brygad produkcyjno-usługowych często­ kroć rezygnuje się już dziś z przygotowywania ciepłego posiłku — dzieci spożywają go bowiem w przedszkolu czy szkole, rodzice — w stołówce. W przeważającej jednak masie aratów, zwłaszcza w rodzi­ nach koczujących w stepie, mamy do czynienia nie z ograniczeniem czynności gospodarstwa domowego, lecz wręcz przeciwnie — ich roz­ budowaniem. Niemniej i tu następują pewne charakterystyczne prze­ miany. Niektóre formy przetwórstwa nabiałowego zostają przeniesione z j u r t y do pomieszczeń spółdzielczych, a członkowie spółdzielni otrzy­ mują odpowiednie produkty gotowe. Tak dzieje się np. w przypadku wyrobu kumysu czy niektórych gatunków sera. Podobnie rodziny spół­ dzielców otrzymują przydziały mięsa już oprawionego i poćwiartowa­ nego. Natomiast samo przygotowanie posiłku i sposób jego spożywania zostały rozwinięte, z czym łączy się wprowadzenie wielu nowych na­ czyń, jak np. widelce, noże, łyżeczki, talerze, talerzyki, szklanki itp. wyroby fabryczne. 4. Bardzo charakterystyczne są przemiany funkcji rekreacyjnych jurty. Z jednej strony pewne sytuacje społeczno-obrzędowe zostały przeniesione z jurty do pomieszczeń tego typu, jak klub, świetlica czy czerwony kącik, z drugiej jednak można mówić o ich rozwoju, zwłaszcza jeśli rozpatrywać kwestię snu. Otóż powszechnie pojawiły się w jurtach łóżka metalowe produkcji czeskiej, a liczba ich coraz bardziej wzrasta. Pojawiają się też oddzielne łóżeczka dla dzieci. 5. Jako akcent zdecydowanie nowoczesny uznać należy pojawienie się w jurcie urządzeń związanych z myciem i praniem, powszechnych już dzisiaj. 6. Mimo wprowadzenia wielu nowych instytucji i form organizo­ wania życia społeczno-towarzyskiego jurta nadal pozostaje miejscem tego rodzaju akcji, zwłaszcza gdy chodzi o święta rodzinne, takie jak obrzędy narodzinowe czy weselne. Rytuał np. obrzędów rodzinnych pozostał w zasadzie tradycyjny, wprowadza się natomiast pewne nowe akcenty, i to zarówno w treści narracji, jak i w składanych darach, używanych naczyniach itp. W czasie uroczystości narodzinowych w Charchorinie, które mieliśmy możność obserwować, składano nowo­ rodkowi obok tradycyjnych darów, jak chadak z monetami, także zabawki mechaniczne i przedmioty plastikowe . 7. Jurta pozostaje nadal miejscem pracy członków rodziny, jednakże zasadnicze procesy pracy coraz częściej odbywają się poza nią. I m 28 2 8 Materiały z 1966 r. pochodzące z Charchorina ajmaku p o ł u d n i o w o - c h a n gajskiego, Archiwum Zakładu Etnografii Powszechnej I H K M P A N w Warszawie. �ZMIANY W INWENTARZU KULTUROWYM PASTERZY MONGOLSKICH 235 bardziej zmodernizowany jest dział produkcji, w którym zatrudniona jest głowa rodziny, t y m mniej procesów wytwórczych odbywa się w samej jurcie. Jednakże nawet w jurtach aratów-koczowników trud­ niących się wyłącznie pasterstwem nie wykonuje się już dziś takich prac, jak np. skręcanie powrozów czy szycie butów. W urządzeniu j u r t y pojawiają się natomiast sprzęty związane z nauką szkolną dzieci — stoliki, a nawet biblioteczki czy etażerki. 8. Radykalnym przemianom uległy te miejsca w jurcie, które wią­ zały się z kultem. Na miejsce kultowe wprowadza się dzisiaj w j u r ­ tach obok odbiorników radiowych i przyborów toaletowych zestawy fotografii rodzinnych, eksponuje się cenne dokumenty, fotografie kosmonautów i wycinki z prasy ilustrowanej. W kształtującym się obecnie nowym modelu potrzeb i sposobów ich zaspokajania wskazać trzeba następujące ogólne tendencje. Nastę­ puje silne rozbudzenie potrzeb alimentacyjnych zarówno na skutek akcji oświatowo-propagandowej w t y m zakresie, jak i wzorów lanso­ wanych przez miejscowe stołówki oraz podaż w sklepach somonowych. Poszerzenie zestawu środków alimentacyjnych polega przede wszyst­ k i m na wprowadzaniu pożywienia roślinnego, głównie roślin okopo­ wych i jarzyn. Środki te uzyskiwane są zarówno drogą uprawy roli i uprawy ogrodowej danego gospodarstwa (każda rodzina spółdzielcy otrzymuje określony przydział roczny jarzyn), jak i drogą importu z krajów rolniczych. Z przekroczeniem barier własnego systemu gos­ podarczego w zdobywaniu środków spożywczych łączy się też zjawisko pewnego wyrównania pożywienia w ciągu całego roku, stałego krzyżo­ wania pożywienia nabiałowego, mięsnego i roślinnego. Postulat racjo­ nalnego żywienia realizowany jest względnie poprawnie w formach zinstytucjonalizowanych, takich jak żłobki, przedszkola, internaty, sto­ łówki. Natomiast w jadłospisach przeciętnych rodzin koczowników na­ dal dominują jeszcze wzory tradycyjne. Dla przykładu podajemy po­ niżej roczne spożycie rodziny uchodzącej za nowoczesną w swym gospodarstwie d o m o w y m . Rodzina 5-osobowa zamieszkująca centrum somonu Erdene-Dałaj, posiadająca w indywidualnym użytkowaniu około 60 sztuk zwierząt, spożywała rocznie (rok 1964/1965): 29 mleko łącznie z przetworami mlecznymi 4000—5000 1 15 baranów około 120 kg mięsa w o ł o w e g o 50 kostek herbaty 40 kg cukru 2 9 Materiały terenowe z somonu Erdene Dałaj za rok 1964/1965, zebrane w roku 1965, Archiwum Zakładu Etnografii Powszechnej I H K M P A N w War­ szawie. �236 DANUTA MARKOWSKA, JACEK OLĘDZKI, ZOFIA SOKOLEWICZ Ryc. 14. Przemiany funkcji jurty: A — u r z ą d z e n i e Jurty montowane] na terenie w y p a s u z w i e r z ą t ( w z ó r t r a d y c y j n y w y s t ę p u j ą c y d z i ś sporadycznie), somon B a j a n : a — piec, b — s k r z y n k a na o p a ł , с — ł ó ż k o ż e ń s k i e j c z ę ś c i rodziny, d — łóżko m ę s k i e j części rodziny, e — skrzynie z mieniem rodziny, / — wolna część jurty u ż y t k o w a n a g ł ó w n i e przy sporządzaniu posiłków, g — wolna część jurty — miejsce okresowego przetrzymywania m ł o d y c h zwierząt, s p r z ę t ó w u ż y t k o w a n y c h g ł ó w n i e przez m ę ż c z y z n (siodła); В — u r z ą d z e n i e jurty montowanej n a terenie w y p a s u z w i e r z ą t (wzór t r a ­ dycyjny występujący dziś stosunkowo często), somony Charchorin, Bajan, Erdene-Dałaj, Daszinczilen, Ł u n : a — piec, b — s k r z y n k a na opał, с — ł ó ż k o ż e ń s k i e j c z ę ś c i rodziny, d — ł ó ż k o m ę s k i e j c z ę ś c i r o d z i n y , e — s k r z y n i a - s t ó ł , / — s k r z y n i e do p r z e c h o w y w a n i a mienia, g — wolna część jurty u ż y t k o w a n a g ł ó w n i e przy sporządzaniu p o s i ł k ó w , h — wolna c z ę ś ć — m i e j s c e s k ł a d o w a n a s p r z ę t u p a s t e r s k i e g o ; С — u r z ą d z e n i e J u r t y m o n t o w a n e j n a te­ renie w y p a s u z w i e r z ą t i w centrum somonu ( w z ó r t r a d y c y j n y w y s t ę p u j ą c y dziś powszech­ nie), somon B a j a n , somon C h a r c h o r i n i i n . : a — piec, b — s k r z y n k a na opał, с — ł ó ż k a z z a s ł o n a m i , d — s k r z y n i a n a n a c z y n i a , e — s k r z y n i a - s t ó ł , / — s k r z y n i e do p r z e c h o w y w a n i a mienia rodziny, g — część służąca pracom k u c h e n n y m , h — c z ę ś ć służąca składowaniu s p r z ę t u pasterskiego i zabiegom higienicznym; D — u r z ą d z e n i e j u r t y montowanej na terenie w y p a s u z w i e r z ą t i w centrum somonu (wzór w s p ó ł c z e s n y ) , somon B a j a n , somon Charchorin: �ZMIANY W INWENTARZU KULTUROWYM PASTERZY MONGOLSKICH 237 a — piec, b — s k r z y n k a na opał, с — s k r z y n i a - stół, d — ł ó ż k a metalowe z z a s ł o n a m i , e — s k r z y n i e z m i e n i e m r o d z i n y , f — w a l i z k i , e t a ż e r k i z m a s z y n a m i do s z y c i a , z g ł o ś n i k i e m radiowym, h — c z ę ś ć wolna s ł u ż ą c a g ł ó w n i e zabiegom higienicznym, g — p ó ł k a lub szafa kuchenna; E — urządzenie jurty montowanej w zmiennych warunkach (wzór współczesny), somon B a j a n , Ł u n , okolice Cecerlegu, C h a r c h o r i n : a — piec, b — s k r z y n k a na o p a ł , с — s k r z y n i a - s t ó ł , łóżka z z a s ł o n a m i , e — s k r z y n i e z mieniem rodziny, f — walizki, e t a ż e r k i lub stoliki, g — p ó ł k a lub szafa kuchenna, h — stolik u ż y t k o w a n y g ł ó w n i e przy zabiegach higie­ nicznych (mycie, pranie, prasowanie); F — u r z ą d z e n i e jurty montowanej g ł ó w n i e w centrum somonu na s t a ł e (wzór w s p ó ł c z e s n y ) , S o m o n - B a j a n , C h a r c h o r i n i in.: a — piec, b — skrzynia na w ę g i e l , с — s k r z y n k a na t r a d y c y j n y rodzaj o p a ł u , d — łóżka z z a s ł o n a m i , e — skrzynie z m i e n i e m rodziny, f — w a l i z k i , stoliki itd., g — s k r z y n i a z o d z i e ż ą ż e ń s k ą , h — szafka k u ­ chenna, i — szafka z przyborami toaletowymi, przedmiotami osobistymi u ż y t k o w a n y m i przez m ę ż c z y z n ; G — u r z ą d z e n i e jurty montowanej na stałe w centrum somonu, somon Charcho­ rin, B a j a n i in.: a — piec, b — skrzynia na opał, с — skrzynia - stół, d — stołki, e — łóżka z z a s ł o n a m i , f — w a l i z k i , r a d i o , m a s z y n a do s z y c i a , g — s k r z y n i a - t o a l e t a , h — p u l p i t do o d r a b i a n i a l e k c j i , i — s i o d ł a , j — s z a f k a n a u b r a n i e i p r z e d m i o t y o s o b i s t e k o b i e t y , Jc — szafa kuchenna, I — u m y w a l n i a , m — k o c i o ł z w o d ą , n — szafa; H — u r z ą d z e n i e Jurty m i e j s k i e j rodziny stolarza, U ł a n B a t o r : o — piec, b — s k r z y n i a na o p a ł , с — s k r z y n i a - s t ó ł , d — s t o ł k i , e — ł ó ż k a z z a s ł o n a m i , f — łó.żko d z i e c k a , g — w a l i z k i i e t a ż e r k a , h — s k r z y n i a z o g ó l n y m m i e n i e m r o d z i n y , i — w a l i z k i i r a d i o , ) — s z a f k a k u c h e n n a , Jc — s t ó ł k u c h e n n y , �238 DANUTA MARKOWSKA, JACEK OLĘDZKI, ZOFIA SOKOLEWICZ -> l — szafka z n a r z ę d z i a m i stolarskimi, m — stolik-umywalnia; I — t r a d y c y j n a forma budy m o n t o w a n e j na d w u k o ł o w y c h w o z a c h , w y k o r z y s t y w a n a w s p ó ł c z e ś n i e j a k o dodatkowe po­ mieszczenie w p o b l i ż u j u r t y , somon B a j a n , D a s z y n c z i l e n ; J — d o d a t k o w e pomieszczenia na z e w n ą t r z jurty, somon B a j a n , U ł a n Bator: a — jurta, b — pomieszczenie przejmujące s p r z ę t y i role z w i ą z a n e z h i g i e n i c z n ą f u n k c j ą mieszkania; К — dodatkowe pomieszczenie na z e w n ą t r z jurty, somon B a j a n , U ł a n Bator: a — jurta, b — pomieszczenie p r z e j m u j ą c e s p r z ę t y i role z w i ą z a n e z f u n k c j a m i s p i ż a r n i a n y m i mieszkania Rys. J . Olędzki �ZMIANY W INWENTARZU KULTUROWYM PASTERZY MONGOLSKICH 239 wyroby cukiernicze mniej więcej w ilości 30 kg mąka 70 kg makaron 35 kg ryż 40 kg kapusta 45 kg cebula 20 kg ziemniaki 35 kg brukiew 40 kg konserwy (mięsno-jarzynowe i rybno-jarzynowe) 10—15 puszek. Jak wskazuje na to powyższy jadłospis, występuje tendencja do zachowania potraw tradycyjnych i uzupełnienie ich nowymi potrawa­ mi, nie stwierdza się natomiast wypierania potraw dawnych przez nowe. Znamienne przemiany następują w dziedzinie odzieży. Tradycyjne deli utrzymuje się nadal w pełni żywotności, ale obok niego zamiennie te same osoby noszą strój europejski. Samo deli podlega też różnym modernizacjom, np. deli kobiece zostaje skrócone, podobnie jak r ę k a ­ wy, a zamiast szerokiego pasa jedwabnego pojawia się wąski pasek nylonowy. Zupełnemu zanikowi uległ usztywniający przystrój głowy kobiecej, a przy męskim deli na miejsce sztyletu czy krzesiwa po­ jawiają się takie przedmioty o znaczeniu prestiżowym, jak wieczne pióro zatykane pod szyją czy zegarek na ręce i europejski kapelusz na głowie. Sprzęt j u r t y zostaje pomnożony i zmieniony. Wywołane to jest nowymi aspiracjami w zakresie w a r u n k ó w bytowych, a realizo­ wane dzięki stałym dochodom pieniężnym w spółdzielniach, łatwości nabywania sprzętów w miejscowych sklepach. Nie bez znaczenia jest też fakt, że w wielu somonach koczownicy przy przenoszeniu się z miejsca na miejsce korzystają już nie z wielbłąda, lecz spółdziel­ czej ciężarówki. Ogólnie rzecz biorąc następuje poszerzenie zasobu w y ­ tworów kultury materialnej, jakim dysponuje rodzina przy jedno­ czesnym obniżeniu stopnia wielofunkcyjności niektórych wytworów (np. zmodernizowane deli kobiece). Jeszcze raz podkreślić tu należy, że doświadczenie arata kształtuje się już dziś nie tylko w ramach po­ siadanych przez niego wytworów kultury materialnej w jurcie i jej obejściu, lecz także w stałym uczestniczeniu w urządzeniach material­ nych będących własnością spółdzielczą czy gospodarstwa państwowego. Ten drugi nurt doświadczenia różnicuje się w zależności od wykony­ wanych funkcji produkcyjnych czy zawodowych. W miarę postępu procesów profesjonalizacji, społecznego podziału pracy — różnice te będą się potęgowały. Innym czynnikiem różnicującym inwentarz k u l ­ turowy jest osiadłość i zachowanie koczownictwa. Rodziny aratów stale zamieszkujących ośrodki somonowe mają z natury rzeczy możność operowania szerszym inwentarzem kultury materialnej na co dzień �240 DANUTA MARKOWSKA, JACEK OLĘDZKI, ZOFIA SOKOLEWICZ Ryc. 15. Nowe sprzęty w jurcie: a — m a k a t k a z kieszeniami na p r z y b o r y toaletowe, zawieszana na ś c i a n i e w p o b l i ż u w e j ś c i a z l e w e j s t r o n y , . s o m o n C h a r c h o r i n , b — p u l p i t do o d r a b i a n i a l e k c j i , s o m o n B a j a n Fot. J . Olędzki 1966 i częstszego wymieniania sprzętów. Obok jurty mają bowiem swoje składy. Koczownicy natomiast, nawet jeśli zdeponują wcale pokaźny dorobek w składach ośrodka na co dzień w sezonach letnich mają w jurtach sprzęty najpotrzebniejsze. Organizacja somonu jako jedności struktury administracyjnej z gos­ podarczą stwarza czynnik nowego typu zróżnicowania regionalnego w zakresie wyposażenia w wytwory kultury materialnej. Zarówno stan ekonomiczny danego gospodarstwa, jak i stopień „zurbanizowania" ośrodka somonowego przedstawia się różnie w poszczególnych somo- �ZMIANY W INWENTARZU KULTUROWYM PASTERZY MONGOLSKICH U41 nach, stwarzając odmienne możliwości poszczególnym rodzinom i całe­ mu kolektywowi somonu. Nadal żywotne są dawne potrzeby społeczno-towarzyskie. Są one dzisiaj zaspokajane w oparciu o organizację spółdzielczą i finansowane ze środków spółdzielni czy gospodarstwa państwowego. Natomiast treściom tych kontaktów nadaje się nowy sens ideologiczny, wskazu­ jąc na rolę kolektywu socjalistycznego czy próbując kształtować ideo­ logię pracy. I I I . U W A G I NA T E M A T C Z Y N N I K A C Z A S U , P R Z E S T R Z E N I I ZRÓŻNICOWANIA SPOŁECZNEGO W I N W E N T A R Z U K U L T U R Y M A T E R I A L N E J Analiza inwentarza kultury materialnej pasterzy mongolskich, opi­ sanego uprzednio, pomijając zmiany wywołane rewolucją, wskazuje na jego trwałość i niezmienność w ciągu długich okresów. Trwałość ta 16 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I I �242 DANUTA MARKOWSKA, JACEK OLĘDZKI, .ZOFIA SOKOLEWICZ jest t y m bardziej uderzająca, że w inwentarzu pasterskim przeważają przedmioty szybko ulegające zniszczeniu. Brak jest np. (jeżeli w y ­ łączyć użytkowane zbiorowo mosty i wodopoje) wytworów wmonto­ wanych na stałe, przystosowanych do użytkowania w jednym miejscu. Tę swoistość kulturową, ściśle związaną z właściwościami nomadyzmu, wyrażają w sposób mniej lub bardziej wyraźny wszystkie zasadnicze działy inwentarza pasterskiego, t j . mieszkanie (jurta), przedmioty z jej otoczenia oraz uprząż i urządzenia transportowe. Jurta z terenów Mnngolii w typologii mieszkań portatywno-szkieletowych jest przykładem rozwiązania najdoskonalszego z m o ż l i w y c h . W jakim okresie zostało ono wykształcone — nie wiadomo. Nie ulega jednak najmniejszej wątpliwości, że poprzedzały go na t y m terenie odmiany typologicznie wcześniejsze, prostsze. Część elementów — woj­ łok, powrozy — wykonywana była w ramach wytwórczości paster­ skiej. Główne elementy szkieletu oraz drzwi sporządzane były przez rzemieślników. Ich sposoby i umiejętności obróbki drewna uznać na­ leży jako wysoko rozwinięte. W X I X w. pojawia się brezent po­ chodzenia fabrycznego. Użytkowany on jest do nakrywania j u r t y z wierzchu, aby uchronić ściany wojłokowe przed wilgocią. Nie nastą­ piły jednak przeobrażenia funkcjonalne wnętrza, które zaznaczyłyby się wyraźniej w ogólnym, architektonicznym wyglądzie j u r t y . W całości gospodarczych sprzętów pasterskich wyróżnić można obiekty wykonane dzięki własnej zaradności pasterzy obok wytworów znacznie większego kunsztu — rzemieślniczych. Pierwsze z nich znaj­ dują analogie z wytworami wczesnych kultur. W stosunku do nie­ których naczyń ceramicznych można mówić o analogiach z wytworami z epoki brązu. Wiele naczyń drewnianych (np. wykonanych z wydrążo­ nego pnia, płatów kory brzozowej) reprezentuje ten typ wyrobów, jaki zachował się w kulturach społeczeństw plemiennych albo w naj­ bardziej archaicznych warstwach inwentarza kultur chłopskich. Znane są drewniane i rogowe czerpaki. Obiekty te o wyjątkowo funkcjonal­ nych formach, przystrojone na uchwytach głowami koni czy baranów, należą do wytwórczości nierzemieśmiczej. Przypominają one niektóre formy znane z bardzo wczesnych kultur na terenach Azji Środkowej i południowej S y b e r i i . 30 31 3 0 N. С h аг u z i n, Istorija razwitija żiliszcza u koczewych połukoczewych narodnostiej Rossii, „Etnograficzeskoje Obozrjenije", t. 28: 1891 nr 1, s. 1—53; t. 29—30: 1896 nr 2—3, s. 1—71; M. I . K o n d r a t i e w a , O jurtoobraznych zdanijach Wnieszniej Mongolii, „Sowietskaja Etnografija", 1935, nr 3, s. 23—29. S. W. K i s i e l e w , Driewniaja istorija jużnoj Sibiři, Moskwa 1951, s. 117, 230, 238. 3 1 �ZMIANY W INWENTARZU KULTUROWYM PASTERZY MONGOLSKICH 243 Ryc. 16. Stałe skupiska jurt: a — siedlisko ogrodzone, somon Charchorin; b — jurty na p r z e d m i e ś c i u Fot. Ułan Bator J . O l ę d z k i 1966 �244 DANUTA MARKOWSKA, JACEK OLĘDZKI, IZOFIA SOKOLEWICZ Pod względem skromności, ubóstwa środków, sposoby zagospodaro­ wywania otoczenia j u r t y nawiązują do najpierwotniejszych doświad­ czeń kulturowych. Do nich też należy odnosić podstawowe rodzaje transportu jucznego i kołowego. Na obszarach Mongolii zachował się dziś wóz z osią ruchomą. Koła w t y m wozie nie są jednolite, ale również nie szprychowe. Dodać jednak trzeba, że obok tego typu wozu występował sporadycznie inny, z nieruchomą osią i rozwiniętą kon­ strukcją wiązadeł obręczy z piastą. Wóz ten reprezentuje wytwórczość rzemieślniczą. Rzemieślniczy i nierzemieślniczy sposób wytwórczości dzieli trady­ cyjny inwentarz gospodarki pasterskiej na dwie odrębne kategorie wytworów. Do pierwszej z nich można zaliczyć: drewniane części jurty, naczynia — klepkowe i metalowe, urządzenia ogniowe — kuta pod­ stawa pod naczynia względnie od końca X I X w. piec blaszany, szczy­ pce, siodła oraz wóz z nieruchomą osią, szprychowy. Do drugiej na­ leżą: pokrycia wojłokowe jurty, większość sprzętów i urządzeń gos­ podarczych, zagospodarowanie obejścia, elementy uprzęży, wóz z rucho­ mą osią. Różnice między wytwórczością rzemieślniczą i nierzemieślniczą przyjmowały często charakter zasadniczy, jakościowy. Podkreślają one jeszcze silniej trwałość archaizmów kulturowych. One też naj­ częściej wpływają na sądy o przystosowalności tradycyjnego modelu kultury aratów do zmian, jakie łączymy z pojęciem współczesności. Stabilność w rozległym interwale dziejowym pewnych wartości kultury materialnej, nikła dynamika zmian tłumaczyć może zarówno obiek­ t y w n ą niegotowość do pełnego włączenia w obręb dotychczasowego wzoru współczesnych propozycji kulturowych, jak również w sferze opinii i ocen generalną akceptację tego co nowe, szczególne uwrażli­ wienie na nowoczesność.. Na stosunek do współczesnych wzorów k u l ­ turowych ponadto wpływ ma doświadczenie historyczne społeczeństwa Mongolii, ukształtowane w wyniku kontaktów z ośrodkami wysoko rozwiniętej wytwórczości r z e m i e ś l n i c z e j . W świetle licznych danych zgromadzonych bezpośrednio w terenie obraz tradycyjnej kultury pa­ sterzy Chalcha rysuje się jako zróżnicowany przestrzennie w sposób nieznaczny i niezasadniczy. Do czasów rewolucji tereny Mongolii po­ dzielone były między 5 chanatów. W feudalnej strukturze kraju mogły one być podstawą kształtowania się procesów zróżnicowania teryto­ rialnego kultury, jakie znamy chociażby z kręgu feudalizmu europej­ skiego. Jednakowoż analiza tak ważnych składników różnicujących daną kulturę, jak odzież, następnie meble i sposoby urządzania miesz32 3 2 B. R i n с z e n, Mongoł ardyn gar urłał, ardyn goeł czingijn chee ugałz, b.m.r., s. 1—8. b.m.r., s. 1—15; tenże, Mongoł �Tablica 1 Nazwa grupy pasterskiej Typ środowiska naturalnego Basseri konfede­ racja Khamseh pd. Iran (badani? 1953) Fulani Bororo podgrupa Wodaabe z Nigeru (ba­ dania 1961) Sriorsr- ssg-r* Lapończycy (ba­ dania 1953) Mongołowie (ba­ dania 1963—1966) step tundra l 6 1 Nuerowie Suda­ nu (badania 1925—1936) " Somali pn. So- wysychająW cnej naTedzany powodziami w P d esTczoweT Rodzaj nych hodowla zwierząt Liczba ludności Zajmowany szar bydło ffi ob­ 6 ty S n m 4 w ydSon e! bydło owce, kozy, wiel­ błądy, bydło 1 250 000 200 000 2 mil. rozproszenie na dużym tery- 1,72 ludn. na k m rozproszeni na dużym tery- sezonowe sezonowe (gł. l a ­ to — zima) sezonowe, 2 2000 r U m |rK up 2 migracji owce, kozy, konie bydło, wielbłądy 247 143, t j . 10% 40 000 całej ludności te- 16 000 w obrębie mil Typ reny wieVag' sezonowe w ob¬ rębie il-rah, t j . rol- sezonowy kieru­ nek północ —po­ łudnie, suchy step — pustynia, g nie- dłem, ale wraca­ ją do osad U | rezygnują z mi¬ gracji zimowych pasterskie Zajęcia grupy jak obok rolnictwo marginal- proso, kukury- Š e l e s t odrębne 2 rody — p ó ł miliona kale między nimi) myślistwo rzadkie, okreso­ we choć mają łodzie, harpuny, dzidy grupa z nad Oceanu Lodowa­ tego rybołówstwo bardzo czone ograni­ nie, z w y j ą t k i e m tak ważne rzadko sTakTle?obronnie, T S L S T Charakter dlisk sie­ starają s i ę w r ó ­ cić na stare sie­ dliska 1 ł u k rzadko w ciągu roku wracają na to samo miejsce sezonowe jurty, stałe wioski, do­ X X w. stałe wioski, do k t ó -tendencja do po¬ my z m u ł u i ple- S . T a w & j S e e tak specjaliści; wśród pasterzy rzadka rozwinięta specjaliści nie ma reguły powrotu na stare w otoř nie było tej r e ­ bie^terytorium guły Obróba drzewa rzadka: drewnia­ ne części namio­ tów, siodła trans d rSw Obróbka i kości rogu Wytop i obróbka tylko laski i kije do poganiania stad haki — — —1 — — dywany z koziej i owczej sierści — — — tykwy, groty z drzewa heba­ nowego dzwonki dla krów a rP — U skrobacze , t Ł ki, groty strzał odrębni rzemieśl- żelaza Tkactwo Wyrób — — wojłoku Powroźnictwo sznury Obróbka suszenie skór na ściany szałasów, skóry z łyka, rzadkie tak tak tak tak suszenie suszenie rzadkie — liny do uprzęży suszenie na wor- suszenie Гей' w S k i n Z ł ądko5°fmo szny) Importy — Kupno szkielet —• — misy i naczynia drewniane, ema- Skrypt' namiotu, z Chin — szkło porcelana, tkani­ ny — dzwonki krów, kamień kTÍr, h í ř t a , z a ! а ГкГво?п ?ск?ubiór w ó r y na wodę,' p Z o i in. Uwagi sprzedają owce i bydło na mięso ry rze, £ l a z o g da a P a t e ra wy ksz t ¿ najazdy S - w S Ł ó w XV— S c łodzie, E t n o g r a f i a p o l s k a , t. X I I rabun- r eona w X V I w. broń S o w T w S 1 1 �ZMIANY W INWENTARZU KULTUROWYM PASTERZY MONGOLSKICH 245 kania, wreszcie rozmaite przedmioty użytku osobistego (sztylet, krze­ siwo, fajka, tabakierka, biżuteria, ozdoby uprzęży) oraz podstawowe instrumenty muzyczne, wskazuje dowodnie na powtarzalność i daleko posuniętą jednolitość wytworów kultury materialnej na ogromnych przestrzeniach feudalnego państwa mongolskiego . Można zatem przyjąć, że stosunkowo nikłej dynamice przemian tradycyjnej kultury aratów odpowiada zarazem daleko posunięta uni­ fikacja terytorialna. Mobilność przestrzenna ludów stepowych była nie­ wątpliwie jednym z ważniejszych czynników wpływających na ten charakter kultury. Istotne również znaczenie miały silne ograniczenia możliwości wytwórczych w ramach gospodarki pasterskiej i wynika­ jące z niej uzależnienia nabywcze, dodajmy — z tych samych ośrodków produkcji towarowej. Jeśli jednak przyjmiemy, że oprócz osiadłości i samowystarczalności wytwórczej ważnym czynnikiem wpływającym na zróżnicowanie terytorialne w kulturze są więzi lokalne i ponadlokalne, wówczas można sugerować, że dopiero dzisiaj, przy istnieją­ cym stabilnym systemie terytorialnej organizacji somonów, ich względ­ nej samodzielności w inicjatywie gospodarczej i społecznej, mogą kształtować się podstawy owych różnic terytorialnych. Specjalizacja w określonej dziedzinie wytwórczości, doświadczenia w działalności kulturalno-oświatowej i artystycznej mogą stanowić okazję wyrażania właściwych aspiracji społecznych i zarazem utrwalić się w sferze fak­ tów kultury materialnej . Wiadomo, że ludność Mongolii do czasów rewolucji socjalistycznej podlegała procesom różnicowania społecznego. Między warstwami ów­ czesnego społeczeństwa występowały różnice znaczenia w systemie władzy, przywilejów prawno-politycznych, nie mówiąc o pozycji ma­ terialnej wyrażającej się w ilości posiadanych stad. Niemniej jednak wszystkie te różnice osłabione były przez wyjątkowo niski poziom sił wytwórczych oraz ogromną labilność stanu posiadania. Ostra zima spowodować mogła znaczny ubytek stada i gwałtowne zubożenie jego właściciela. Nadto w ostatnim okresie panowania mandżurskiego ogromnie wzrosła liczebnie warstwa książąt choszuńskich i dworzan, a jednocześnie osłabiona została ich siła ekonomiczna. Było to w y n i ­ kiem świadomej polityki zaborcy, który nadawał nowe tytuły, kory­ gował granice księstw, powodując waśnie i zatargi pomiędzy książęta33 34 3 3 К. W. W j a t к i n a, Mongoly Mongolsko] Narodnoj Respubliki, „Trudy Instytuta Etnografii im. N. Ch. Mikłucho-Makłaja", t. 60: 1960, s. 159—232; A . R. T a s , Mongolia śladami nomadów, Warszawa 1965. Liczne przejawy procesu terytorialnego różnicowania się kultury można obserwować już dzisiaj. Przykładem może być somon w Charchorinie i blisko położony w Daszinczilen. 3 4 �DANUTA 246 MARKOWSKA, JACEK OLĘDZKI, ZOFIA SOKOLEWICZ Ryc. 17. Składy pasterzy w centrum somonu Bajan Fot. J . Olędzki 1966 mi mongolskimi. Pod koniec panowania mandżurskiego niektórzy ksią­ żęta byli ubożsi niż zwykli a r a c i . Jest rzeczą niezwykle charaktery­ styczną, że w ówczesnym społeczeństwie mongolskim nie nastąpił — tak jak w innych układach feudalnych — rozwój dwu odrębnych nur­ tów kulturowych: ludowego i elitarnego. Występowały oczywiście różnice w stanie posiadania dóbr materialnych. Nie miały one jednak charakteru różnic jakościowych. W tradycyjnej kulturze nie wykształ­ cił się ani typ mieszkania, sprzętów, ani ubioru, zaprzęgu czy nawet drobnych przedmiotów użytku osobistego, które byłyby przywilejem warstw najwyższego szczebla hierarchii społecznej. I możnowładca, i arat mieszkali w jurcie. Ich mieszkania różniły się wielkością, stop35 3 5 D y n o w s к i, op. cit. �ZMIANY W INWENTARZU KULTUROWYM PASTERZY MONGOLSKICH 247 niem zadbania, bogactwem sprzętów. Stosunkowo najlepszym wskaź­ nikiem charakteru tych różnic są wytwory artystyczne, nie wyłącza­ jąc sztuki użytkowej. Wyroby artystyczne, takie jak sztylety, krzesiwa, tabakierki, naczynia stołowe, meble oraz elementy stroju, nie różniły się stylem. W wielu przypadkach trudno nawet mówić o różnicy w tworzywie. Właściwie tylko stopień pracochłonności w wykonaniu odpowiednich wytworów może być świadectwem ich odmiennych war­ tości. Fakty te wskazują na stosunkowo wysoki poziom możliwości na­ bywczych szerokich rzesz aratów. Wskazują one również na szczególny układ zależności, jaki występował między gospodarką feudalizmu ste­ powego Mongolii a sąsiednimi krajami o zróżnicowanych, rozwiniętych strukturach gospodarczych. Wymiana towarowa z Chinami, Tybetem czy nawet Indiami, Iranem miała tradycje wybiegające głęboko w przeszłość Mongolii. W X I X w. nastąpił ponadto rozwój stosunków handlowych ' i przemysłowych z Imperium Rosyjskim . Nie ulega też wątpliwości, że ważną rolę w wymianie towarowej pełniły rodzime ośrodki wytwórczości rzemieślni­ czej. Wszelako jednak nie miały one do X I X w. oparcia w miejskich skupiskach ludności. Brak ukształtowanych organizmów miejskich nie sprzyjał rozwojowi rzemiosła, nie sprzyjał kształtowaniu się w y t w ó r ­ czości odpowiadającej szerokiej skali potrzeb i możliwości nabywczych. Demokratyzm tradycyjnej kultury społeczeństwa Mongolii, niezna­ jomość pojęć nierówności kulturowych, jakie towarzyszyły rozwojowi wielu formacji klasowych na świecie, ukształtował nawyki wysokich wymagań w zakresie przydatności dóbr materialnych. Fakt ten może mieć konsekwencje dla rozwoju współczesnego modelu kultury. Wydaje się, że dopiero w najnowszych czasach wystąpiły zarówno społeczne, jak i gospodarcze podstawy, które wpłynąć mogą na zmianę monolitycznego charakteru kultury Mongolii. Być może jesteśmy świadkami kształtowania się właśnie teraz procesów polaryzacyjnych w kulturze tego kraju. Przy egalitarnych założeniach socjalizmu wydawać się może paradoksalny fakt występowania dopiero w tym postępowym modelu ustrojowym mniej lub bardziej elitarnej kultury, a tym samym również kultury, którą łączyć możemy z pojęciem ludowej. Proces ten dokonuje się prawdopodobnie w kulturze wielu nowych państw, w szcze­ gólności wyzwolonych krajów Azji, A f r y k i czy Ameryki Południowej. Niemniej szczególna zupełnie struktura demograficzna Mongolii, ukształ­ towana w ostatnich kilkudziesięciu latach, jest wyjątkowo sprzyjającym momentem dla wystąpienia wspomnianych różnic w kulturze. Na nieco większą aniżeli milion ludność Mongolii blisko 300 tys. zamieszkuje Ułan 36 3 6 D y n o w s к i, op. cit. �248 DANUTA MARKOWSKA, JACEK OLĘDZKI, ZOFIA SOKOLEWICZ Ryc. 18. Plakat z fotografią radzieckich kosmonautów obok naczynia z kadzidłem w mieszkaniu lamy. Klasztor Gandan w Ułan Bator Fot. J . Olędzki 1966 Bator. Nawet przy tak nowoczesnych środkach przekazu, jak radio, szkoła, prasa — społeczność miejską Ułan Bator izolują od pozostałej ludności ogromne obszary tego kraju. Najważniejsze jednak, że w ułanbatorskim zespole osiedleńczym zaistniały szerokie możliwości wykształ­ cenia się znacznej grupy ludności o odrębnym poziomie i stylu życia �ZMIANY W INWENTARZU KULTUROWYM PASTERZY MONGOLSKICH 249 aniżeli szerokie rzesze społeczeństwa. Do grupy tej zaliczyć trzeba przede wszystkim środowisko pisarzy, artystów, ludzi nauki, dziennikarzy i być może również część pracowników instancji centralnych. Środowisko to znajduje znacznie szersze i ściślejsze powiązania z ogólnoludzkim dorobkiem kulturowym. Zarazem jest ono predysponowane do głębszego rozumienia i przyswojenia rodzimej tradycji kulturowej. Jednocześnie zwraca uwagę fakt, że instytucje zajmujące się reaktywowaniem daw­ nych umiejętności rękodzielniczych (artele rękodzieła artystycznego — odpowiednik naszej CPLiA) znajdują się w sytuacji nadal aktualnych potrzeb i zainteresowań ze strony mas pasterskich „ludowymi wytwo­ rami". Mongolskie spółdzielnie rękodzieła artystycznego wytwarzają ozdobne nabijane srebrem siodła, malowane elementy jurt, wielkich roz­ miarów naczynia fajansowe na kumys, specjalne srebrne czarki i wresz­ cie makatki-aplikacje . Jeśli z tradycji muzycznych, dzięki specjalnie układanym programom radiowym, działalności teatru i innych instytucji korzysta w jednakowej mniej więcej mierze całość społeczeństwa mon­ golskiego, to wymienione wyżej wytwory skierowane są prawie wyłącznie do odbiorcy ze stepu, do ludności pasterskiej. W środowisku miejskim wytwory te nie znajdują uzasadnienia utylitarnego. Ich znaczna wartość materialna nie pozwala też, by mogły pełnić jedynie funkcje dekoracyjne. 37 ZAKOŃCZENIE W rozważaniach nad inwentarzem kultury materialnej pasterzy mon­ golskich skoncentrowaliśmy naszą uwagę nie tyle na formach wytworów, ile na czynnikach określających jego charakter i zakres. Najpierwotniejszą determinantą tego inwentarza jest samo środowisko przyrodnicze. Z nim bowiem wiąże się występowanie gatunków zwierząt nadających się do udomowienia, dostępność lub niedostępność pewnych surowców, ono określa trasy wędrówek i częstość przemieszczeń. Fakt nomadyzmu decyduje o konieczności zakresowego ograniczenia dóbr materialnych i narzuca wytworom pewne formy. Muszą one mia­ nowicie składać się z elementów łatwych do dekomponowania i po­ nownego składania w całości (czego klasycznym przykładem jest jurta), muszą być łatwe do transportowania. Zastanawialiśmy się nad czynnikami, które ujednolicały inwentarz kulturowy pasterzy mongolskich, a jednocześnie różniły ich wyraźnie od sąsiadów. Wskazywaliśmy na szczególny charakter zróżnicowania spo­ łecznego, polegającego raczej na zajmowaniu odmiennych pozycji w sy3 7 Na podstawie wytwórczości spółdzielni rękodzieła artystycznego w Bator, w y s t ę p u j ą c e j pod nazwą Ułaazangmin Artel Czgijłdber Chortołoł. Ułan- �250 DANUTA MARKOWSKA, JACEK OLĘDZKI, ZOFIA SOKOLEWICZ stemie władzy i prestiżu społecznego niż na wyraźnie ustabilizowanych statusach ekonomicznych, co tłumaczy się labilnością bazy gospodarczej. Niwelująco na inwentarz kultury materialnej wpływał też szeroko roz­ winięty system informacji na ogromnych obszarach tego kraju oraz po­ wszechność religii lamaistycznej. W procesie współczesnych przeobrażeń akcentowaliśmy przede wszyst­ kim załamanie się tradycyjnego biernego przystosowania do środowiska naturalnego i wiążącej się z t y m swoistej symbiozy człowieka z przyrodą. Ta programowa zmiana stała się możliwa dzięki włączeniu Mongolii w system wymiany z innymi państwami socjalistycznymi o odmiennych strukturach ekonomicznych: z ZSRR, Chinami, Wietnamem. Nadto w obrębie własnego systemu ekonomicznego rozwijano planowo rolnictwo, rzemiosło, elementy przemysłu, tworzono usługi techniczne dla gospodarki pasterskiej. Pasterstwo pozostaje dziś nadal dominującym sposobem gospodarowania, określającym w znacznym stopniu charakter kultury tego kraju, jednakże system ekonomiczny Mongolii można teraz lokować już znacznie wyżej na proponowanej przez nas linii continuum samowy­ starczalności. Względne uniezależnienie się od lokalnych surowców, jakie stwierdzamy na terenie współczesnej Mongolii, nie zawsze łączy się z radykalną zmianą form wytworów. Formy muszą bowiem nadal pozo­ stawać przystosowane do warunków środowiska geograficznego i bytowa­ nia koczowniczego. Aktywizacja stosunku człowieka do środowiska naturalnego wpro­ wadza pewne charakterystyczne zmiany, łączące się z pojęciem kraj­ obrazu kulturowego. Chodzi t u o takie akcenty przestrzenne, jakie stwa­ rza rolnictwo, gospodarka łąkowa połączona z sianokosami czy budowanie ogrodzeń zimowych. Z problematyką charakteru zróżnicowania społecznego łączy się kwe­ stia dostępu do inwentarza kulturowego. Otóż tradycyjne społeczeństwo mongolskie zróżnicowane było pod względem pozycji społecznych, a także stanu posiadania, lecz system ekonomiczny był homogeniczny, co w re­ zultacie przyczyniło się do tego, że w inwentarzu materialnym występo­ wały raczej różnice typu ilościowego niż jakościowego. Dzisiejsze de­ mokratyczne społeczeństwo mongolskie zlikwidowało hierarchiczny układ społeczny, ukształtowało się natomiast zróżnicowanie zawodowe jako wynik powstawania heterogenicznego systemu ekonomicznego. W związku z t y m dziś dopiero obserwujemy różnice w inwentarzu materialnym ludności, jakkolwiek nie łączą się one na ogół z istotnymi różnicami w zamożności. W związku z wykonywanym zawodem czy tylko podzia­ łem pracy w obrębie zawodu inaczej kształtuje się też dostępność aratów do tego zasobu wytworów kultury materialnej, który jest własnością kolektywną. �ZMIANY W INWENTARZU KULTUROWYM PASTERZY MONGOLSKICH 251 Danuta Markowska, Jacek Olędzki, Zofia Sokolewicz SOME CHANGES IN T H E TRADITIONAL CULTURE INVENTORY OF MONGOLIAN SHEPHERDS Summary This outline is grounded on the results of research work carried on in Mon­ golia by Polish ethnographic expeditions in 1965—1966. The analysis of the Mongolian cultural inventory was limited to that of the material culture, only because of its belonging to the sphere of human activities which are the easiest to be visually caught. The Authors write about the sources they used and the methods of collecting materials. They also specify the definitions appearing in their work. Part I of the paper presents an attempt at the typology of the known shepherd cultures in consideration of the character of their material inventory. After remarks about the most important typologies in the existing literature of the subject, the Authors show their own efforts in this respect and they consider the possibility of establishing a scale of shepherd cultures. On this background they speak about the general typological features of the shepherd material culture inventory and its place among the various shepherd cultures. Part I I concentrates on the relation between the needs of the Mongolian society and the inventory of their material culture. The paper presents a model of the traditional material culture and the trends of its modern changes. Part I I I comprises considerations about the factors of time, space and social differentiation in the inventory of the material culture of Mongolian shepherds. In reflections on the material culture inventory attention was paid rather to factors defining the character and the scope of objects under consideration than to their shape. The most primordial determinant of this inventory is its natural medium, with which is connected either the presence or the absence of kinds of animals fit to domestication, of accessible or inaccessible raw materials; it is the natural medium which in the traditional culture determines the routes and the frequency of migrations. The nomadism results in a compulsory limitation of the range of material goods and imposes certain shapes and features of the produced articles, which must consist of elements easily dismantled and as easily assembled — the classical example is the yourta — and must be fit for transport. Much attention is paid to factors which gave uniformity to the material culture inventory of Mongolian shepherds and at the same time differentiated them from their neighbours. The Authors lay stress on the special character of the social differentiation consisting rather in different positions in the authority system and in social prestige than in a strictly stabilized economic status, which is explained by the precariousness of the economic base. The information system, widely developed on the enormous areas of that country and the universal prevalence of lamaism exerted a levelling influence on the inventory of the material culture. In the process of modern changes stress is laid first of all on the collapse of the traditional passive adaptation to the natural surroundings and the rele­ vant special symbiosis of man and nature. Change in this respect was possible �252 DANUTA MARKOWSKA, JACEK OLĘDZKI, ZOFIA SOKOLEWICZ owing to adhesion of Mongolia to the interchange system embracing other socialist countries of different economic structure — the USSR, China, Viet-Nam and some European countries. Moreover, within the compass of the Mongolian economic system, planned endeavours were made aiming at the development of agriculture, handicraft, industry elements, technical services for the shepherd economy. Shepherding is still the main economic means which determines the character of the Mongolian culture. However, nowadays the Mongolian economic system can be much higher located on the line of autarchy continuum we pro­ pose. The relative independence from local raw materials to be observed in modern Mongolia is not always connected with a radical change of the shape of products, which must as in the past be adapted to the geographical environment and the conditions of nomad life. The more active relation of man to his natural surroundings causes some characteristic alterations in the cultural image of Mongolia — new aspects created by agriculture, culture of meadows and haymaking, building of winter shelters for domestic animals. The problems of social differentiation are connected with the question of the access to the cultural inventory. The Mongolian society was traditionally differentiated according to social position and property; however, the economic system was homogeneous. In consequence, differences in the inventory of the material culture were rather quantitative and not qualitative ones. The modern democratic Mongolian society has liquidated the hierarchic social system and has formed a differentiation on the base of profession, as a result of the appearance of a heterogenic economic system. In consequence, now only we note differences in the material inventory of the population, generally indepen­ dent of differences in wealth. The access to the products of material culture, constituting a collective property of the society, is also changed, as it depends now on the profession of the individual or on work he performs within the range of his profession. Translated by Halina Gołębiowska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/03829ff62c0f3dfa3976112e01419c24.pdf 5bd005f6b17f7cfc28709b0e630abd74 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:635 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:583 Title A name given to the resource Wspólnota wiejska w Wietnamie Południowym / ETNOGRAFIA POLSKA 1968 t.12 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1968 t.12, s.253-284 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szynkiewicz, Sławoj Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z WSPÓLNOTA WIEJSKA W WIETNAMIE POŁUDNIOWYM Jednym z problemów najczęściej podejmowanych w literaturze etno­ graficznej jest przemiana kulturowa, powstawanie nowych wartości i no­ wych rozwiązań społecznych w strukturach tradycyjnych pod wpływem bodźców zewnętrznych. Bodźce wywołujące te przemiany bywają różnego rodzaju, najczęściej zaś ograniczają się do gospodarczych i administra­ cyjnych przedsięwzięć władz kolonialnych lub nowoczesnej państwowości własnej. Jak dotąd jednak nie znany był w praktyce etnografów przy­ padek społeczeństwa tradycyjnego biorącego udział — w znacznym stop­ niu aktywnie — w wieloletniej wojnie, znajdując się w stałym kontakcie z przeciwnikiem o całkowicie odmiennej kulturze. Wietnam Południowy stanowi od 1945 r. do dziś arenę gwałtownej, można by rzec brutalnej, agresji zewnętrznej wobec układu społecznego, który w nikłym jedynie stopniu zapoczątkował uprzednio proces przekształcania się. W czasie kolonizacji francuskiej, trwającej krócej niż jedno stulecie, wieś wiet­ namska była poddana infiltracji gospodarki towarowej i zaawansowa­ nych metod produkcji w mniejszym jeszcze stopniu niż Лр. kolonie angielskie tego rejonu geograficznego. W warunkach takiego układu społeczno-gospodarczego nastąpiło stopniowe zaangażowanie całego niemal kraju w walkę zbrojną. Wstrząs, jaki lata walki przyniosły wsi południowowietnamskiej, wydaje się nie mieć sobie równego w znanej historii społeczeństw trady­ cyjnych. Zbadanie jego konsekwencji należy jednak odłożyć na czas, kiedy będzie mogła nastąpić względna stabilizacja po zakończeniu wojny. Najistotniejszy ze względu na skutki społeczne będzie niewątpliwie okres od 1961 г., charakteryzujący się nasileniem działań i przystąpieniem do walki wojsk amerykańskich. Okres wojny wyzwoleńczej z Francją w la­ tach 1945—1954 dostarczył jednak również aktywnych bodźców pro­ cesowi przemiany kulturowej. Mimo iż działania militarne nie objęły wówczas całego terytorium i operowały mniej niszczącymi środkami, to poważne znaczenie miały rozpoczęte wtedy reformy społeczne, które �254 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ wniosły czynnik fermentu ideologicznego. Dla tego pierwszego okresu jednak nadal braknie poważniejszych opracowań . Niektóre zagadnienia interesujące etnografów podejmowane są także aktualnie przez nielicznych socjologów, głównie amerykańskich. Badania te, wycinkowe i z natury rzeczy mało reprezentatywne, służą —• zwłasz­ cza w ostatnim okresie — przede wszystkim planowaniu strategicznemu, pozostają zatem niedostępne ogółowi. W t y m ostatnim sensie mają one charakter pragmatyczny, jak i inne badania nad przemianami kulturo­ w y m i , tyle że służący innym celom. Wydaje się jednak, że dla nauki studia nad wojennym okresem w ostatnich dziejach wiejskiego społe­ czeństwa Wietnamu Południowego będą miały zasadniczo walor po­ znawczy, pozwalający wyjaśnić kilka interesujących problemów. Wśród' nich zaś głównie związane z organizacją wspólnoty wiejskiej i systemem władzy wiejskiej oraz z organizacją rodziny i jej aspektem kultowym. Są to bowiem zagadnienia, które do tej pory najbardziej interesowały bada­ czy, które uznano za najistotniejsze elementy struktury społeczeństwa wietnamskiego i które wydają się być płodne. 1 Pozostawiając na później właściwe poznanie roli, jaką trwająca wojna odegrała w kształtowaniu się nowych zjawisk we wsi wietnamskiej, można już obecnie wstępnie wskazać na kilka jej wybranych rezultatów. Wymienię je t u bez próby określania ich rozmiarów, zasięgu i znaczenia, wskazując jedynie na fakt powstania zjawiska istotnego społecznie. Nie­ które zjawiska mogą być trwałe i wywrzeć wpływ na dalszy rozwój kultury, inne zaś mają charakter czasowy, ale i ich aktualne oddziały­ wanie może być istotne. Wśród charakterystycznych zmian powstałych w wyniku wojny można więc podkreślić następujące: a. Zerwanie łączności ekonomicznej poszczególnych wiosek i całych obszarów z rynkiem krajowym. b. Przekazywanie nadwyżek na cele wojny bez uzyskiwania adekwat­ nego ekwiwalentu pobudzającego rozwój. c. Aktywizacja istniejących i powstanie nowych rzemiosł służących celom wojennym na terenach współpracujących z ruchem partyzanckim. d. Zakłócenie r y t m u gospodarczego i obrzędowego w wyniku stałego lub okresowego uczestnictwa części ludności w walkach oraz w wyniku bezpośrednich zniszczeń. e. Powstanie nowej formy więzi społecznej, solidarności typu ideowo-politycznego. f. Zmniejszenie roli tradycyjnych grup działających we wsi na rzecz 1 Pomocne w badaniach nad skutkami społecznymi pierwszego etapu wojny mogą być, również nieliczne, opracowania autorów nie będących etnografami, np. P. M u s , Vietnam, sociologie d'une guerre, Paris 1952. �WSPÓLNOTA WIEJSKA W WIETNAMIE POŁUDNIOWYM 255 wspomnianych więzi solidarnościowych oraz niekiedy na rzecz grup para­ militarnych. g. Występowanie obok tendencji integracyjnych także dezintegracyjnych, zwłaszcza w większych skupiskach ludzkich, czy w rejonach sąsiadujących z bazami wojskowymi. Ich wynikiem jest m. i n . wzrost przestępczości, rozluźnienie tradycyjnych zasad etycznych, pojawienie się nowych form zarobkowania związanych z obecnością obcych żołnierzy. Jest to źródło postaw indywidualistycznych, tworzących się w niespoty­ kanym wcześniej zakresie. Również dezercja z armii częściowo powiększa zasięg marginesu społecznego. h. Pojawienie się ostrych nieraz form regulowania wewnątrzwiejskich konfliktów płynących z naruszania solidarności oraz niekiedy z krzyw­ dzących stosunków własnościowych. i . Zachwianie tradycyjnego modelu władzy wiejskiej w wyniku aktywności zewnętrznych ośrodków decyzji w warunkach partyzanckich, dodatkowo zaś na terenach kontrolowanych przez rząd, w wyniku narzu­ cania funkcjonariuszy i ich płynności. j . Wzrost przestrzennej ruchliwości społecznej, zarówno mężczyzn zmobilizowanych, jak i ludności cywilnej, co osłabia więź terytorialną wsi. k. Ustępowanie partykularyzmu lokalnego przez wprowadzenie do świadomości chłopów koncepcji celu ogólnonarodowego i poczucia dumy narodowej przeciwstawionej obecności wojsk amerykańskich. 1. Formułowanie się nowych wyznaczników poczucia odrębności na­ rodowej wśród ludności stykającej się z żołnierzami obcymi, o najczęściej nieakceptowanym stylu bycia. ł. Uznanie dla wartości instrumentalnych cywilizacji technicznej poznawanej za pośrednictwem obserwacji urządzeń bojowych i pomocni­ czych armii. Względy obiektywne nie pozwoliły autorowi podczas pobytu w Wiet­ namie Południowym w roku 1966 przeprowadzić bliższych studiów nad aktualnymi zmianami w kulturze wsi wietnamskiej. Z tego też względu ograniczył się on w niniejszym artykule do skrótowego przedstawienia stanu wiedzy oraz własnych uwag o niektórych aspektach organizacji wspólnoty wiejskiej w Wietnamie, w nadziei, iż będzie to stanowiło wstęp do ewentualnego opracowania na temat funkcjonowania tej wspólnoty oraz rodziny w warunkach wojny oraz ich zmian w wyniku wojny. Autor starał się ograniczyć do terytorium Wietnamu Południowego, cha­ rakteryzującego się zresztą pewnymi odrębnymi cechami rozwojowymi w stosunku do północnej części kraju. Nie zawsze jednak było to możliwe i potrzebne, zwłaszcza przy omawianiu historii kształtowania się form tej instytucji. �256 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ Wieś wietnamska powszechnie uważana bywa za bastion partykula­ ryzmu lokalnego, charakteryzujący się długą tradycją autonomii w sto­ sunku do ogólnokrajowej struktury władzy. Często za symbol izolacjonizmu służą gęste bambusowe płoty zwarcie otaczające zabudowania wiejskie odcinając członków wspólnoty od reszty świata. Cytuje się przy­ słowie: „Prawa cesarskie ustępują przed zwyczajami wsi". Podkreśla się siłę obserwowanego dziś jeszcze przywiązania do wsi rodzinnej u ludzi, którzy dawno z niej wyemigrowali, lecz nadal uważają ją za jeden ze środków identyfikacji własnej osoby. Z udziałem autorów europejskich, lecz nie bez natchnienia ze strony niektórych tradycjonalistycznie nasta­ wionych historyków wietnamskich, rodzi się koncepcja wsi jako tworuimpregnowanego na wpływy zewnętrzne i samowystarczalnego w zaspo­ kajaniu potrzeb materialnych, społecznych i duchowych. Powstaje prze­ konanie, że owemu izolacjonizmowi i niezmienności wsi naród wiet­ namski zawdzięcza zachowanie swej tradycji i jedności kulturowej, mimo wielowiekowego panowania Chin i powtarzających się okresów rozbicia dzielnicowego. Twierdzi się nawet, że polityczne podporządkowanie Wietnamu Chinom w okresie od I I w. p.n.e. do X w. n.e. nie wniosło zasadniczych zmian do kultury chłopskiej, która oparła się sinizacji . 2 Z drugiej znowu strony, nie widząc potrzeby przeczenia powyższym koncepcjom, uważa się często, że wspólnota wiejska w Wietnamie, a także inne cechy kulturowe, jak m. in. organizacja rodziny, instytucja ziem komunalnych, życie religijne, modyfikacja systemu pokrewieństwa, wpro­ wadzone zostały przez Chińczyków - . Świadczyć by za tym mogły ana­ logie w instytucjach i nazewnictwie oraz zaznaczająca się, także w innych przypadkach, skłonność społeczeństwa wietnamskiego do przystosowy­ wania się — początkowo przynajmniej zewnętrznego — do reform admi­ nistracyjnych, ingerujących często w różne sfery życia społecznego. Spór wokół wywodzenia instytucji wspólnoty wiejskiej z C h i n na­ trafia na poważną przeszkodę, jaką stanowi brak źródeł do historii spo­ łecznej Wietnamu przed inwazją chińską. Uznaje się w każdym bądź razie za pewne, że nastąpił już wówczas rozpad wspólnoty rodowej, istniejące zaś na terenie późniejszego Tonkinu i przylegających rejonów ! 4 5 2 J . B u t t i n g e r , The smaller dragon. A political history of Vietnam, New York 1962, s. 172—173, 108. M. R o u i l l y , La commune annamite, Paris 1929, s. 18 n. Zwolennikami miejscowego pochodzenia tej instytucji są m. in.: N g u y e n H u u K h a n g , La commune annamite, Paris 1946; A. I. M u с h 1 i n o w, Wietnamskaja sel'skaja obszczina (X w. — pierwaja polowina XIX w.), „Wostoczno-aziatskij etnograficzeskij sbornik", t. 2, A N SSSR, Trudy Institute Etnografii im. N. N. Miklucho-Maklaja, nowaja sierija, t. 73, Moskwa 1961. Nazwa Tonkin, nie posiadająca żadnej miejscowej tradycji na określenie obszaru geograficznego czy politycznego, została tu użyta incydentalnie. W dalJ 4 5 �WSPÓLNOTA WIEJSKA W WIETNAMIE POŁUDNIOWYM 257 Chin twory polityczne — Van Lang, A u Lac i na koniec Nam Viet (w porządku chronologicznym) — były luźnymi organizacjami feudalnymi. Wioski stanowiły wówczas podstawową jednostkę lenna feudalnego i znajdowały się pod pełną (gospodarczą, administracyjną, polityczną oraz być może religijną) i dziedziczną kontrolą rodzin najniższego szczebla drabiny feudalnych panów lub członków rodziny w ł a d c y . Wieś przy­ puszczalnie była wówczas grupą lokalną zorganizowaną na bazie sąsiedz­ kiej, złożoną jednak z k i l k u wielkich rodzin powstałych w wyniku dezintegracji rodu . Jeszcze więc przed impaktem cywilizacji chińskiej musiał następować proces zespalania się mieszkańców wsi wokół pewnego integralnego systemu organizacyjnego, który nie pozostał bez w p ł y w u na późniejsze kształtowanie się wspólnoty wiejskiej. Tuż przed podbojem chińskim w I I w. p.n.e. zakończył się lub zbliżał ku końcowi ostatni etap formo­ wania się wspólnoty etnicznej W i e t n a m c z y k ó w , czemu towarzyszyło umacnianie się określonych instytucji kulturowych, które niekiedy prze­ trwały do czasów nowożytnych, jak np. kult ducha opiekuńczego wsi, ducha ogniska domowego itp. Mimo że nie mamy dokładniejszych danych o życiu wsi w okresie przedchińskim, czynione były jednak pewne próby wnioskowania na ten temat przy zastosowaniu metody porównawczej, jednak bez poważniejszych rezultatów . 6 7 8 9 szym ciągu artykułu stosuję nazwy pochodzenia miejscowego: Вас Bo (Północ), Trung Bo (Centrum) i Nam Bo (Południe) odpowiadające kolejno francuskim: Tonkin, Annam i Kochinchina. Nguyen Xuan D a o, Village government in Viet Nam. A survey of historical development, Saigon 1958, s. 9, aneks do: L . W. W o o d r u f f , The study of a Vietnamese rural community — administrative activity, vol. 2, Michi­ gan State University Vietnam Advisory Group (w dalszym ciągu w y s t ę p u j e jako M S U V A G ) , Saigon 1960 (powiel.). Patrz także В u 11 i n g e r, op. cit., s. 76. Por. M u с h 1 i n o w, op. cit., s. 222-223. Miało to miejsce w okresie brązu, nazwanym dla terenu Indochin kulturą Dong Son, której odpowiadała tzw. trzecia wielka migracja ludów z terenu płd. Chin do Azji płd.-wsch. Substrát rasowy tej migracji stanowili mongoloidzi, którzy zetknęli się w dorzeczu Rzeki Czerwonej z melano-indonezyjskimi ludami tzw. drugiej wielkiej migracji. Na bazie tego zetknięcia nastąpił proces etnoge­ nezy Wietnamczyków (zwanych także Vietami). Niektórzy przypuszczają, że pro­ ces ten rozpoczął się w c z e ś n i e j , jeszcze na terenach położonych na południe od Jangtsakiangu, zamieszkiwanych w I tysiącleciu p.n.e. przez ludy m. in. indone­ zyjskie, znane w kronikach chińskich jako „sto plemion Yueh". Zakończenie formowania się etnosu wietnamskiego bywa niekiedy przesuwane na I tysiąclecie n.e., czyli okres panowania chińskiego; por. B u t t i n g e r , op. cit., s. 94. M. in. Masparo, który doszukiwał się analogii u spokrewnionych etnicznie z Wietnamczykami Muongów (lud żyjący na płd. od delty Rzeki Czerwonej, liczebność ok. 260 tys., zachował przeżytki organizacji feudalnej), podobnie zresztą jak zamieszkujących Wietnam P ł n . Tajów uznał za źródło informacji o wczesno5 7 3 9 17 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I I �258 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ Nieuważni obserwatorzy europejscy nazywali niekiedy wspólnotę wiejską w Wietnamie „chłopską demokracją". Wittfogel zaś nadał takiej instytucji, występującej w państwach orientalnych, nazwę „demokracji żebraków" na podkreślenie względnej swobody układania wewnętrz­ nych stosunków w ramach wspólnoty, przy czym wspólnota jednak nie poprzestawała być częścią organizacji państwowej i od niej była uzależ­ niona. Państwo nie interesowało się w e w n ę t r z n y m życiem tej jednostki dopóki funkcjonowała ona sprawnie w całym systemie politycznym. Otóż właśnie w kontekście szerszej organizacji politycznej wspólnota wietnam­ ska nabiera nowego znaczenia. Gdy w I w. n.e., po zduszeniu rebelii miejscowych feudałów, Chińczycy centralizują stopniowo władzę w kraju, system rządów zbliżają do własnego modelu państwa biurokratycznego. W t y m modelu wartość dla władcy przedstawia już nie wasal feudalny z organizowanym przez siebie potencjałem gospodarczym i militarnym, lecz właśnie wieś dostarczająca trybutu pieniężnego w postaci podatków i ludzkiego w postaci pracy przymusowej (corvee) oraz rekrutów. Dzieje się to poprzez aparat urzędniczy, a więc niejako w bezpośrednim kon­ takcie z państwem. Taki układ stosunków wieś-państwo został z biegiem czasu wprowadzony w Wietnamie , a jego sprawnego działania prze­ strzegał szef wioski będący funkcjonariuszem administracyjnym. Ten sam układ wieś-państwo charakteryzował również następne etapy rozwoju historycznego. 1 0 J1 Tak więc wietnamska wspólnota wiejska została z początkiem naszej ery zdefiniowana w swojej funkcji zewnętrznej i taka pozostała w cza­ sach późniejszych. Płaciła podatki (główne źródło dochodów dworu, gdyż późniejsi mandaryni ani nobiles nie byli opodatkowani, nawet jeśli po­ siadali ziemie uzyskane od dworu za zasługi) oraz dostarczała żołnierzy i siły roboczej, czyli środków do wypełniania dwu zasadniczych funkcji państwa: 1) obrony rodziny panującej i dokonywania zaborów terytorial­ nych oraz 2) wykonywania centralnie planowanych prac w zakresie infrastruktury. feudalnym społeczeństwie płd. Chin. H . M a s p е г о , Étude sur la phonetique historique de la langue annamite, „Bulletin de l'École Francaise d'Extreme Orient", t. 12: 1912, s. 1—123; t e n ż e , L e Royaume de Van Lang, tamże, t. 18: 1928 nr 3. Por. także wstęp w pracy J . C u i s i n i e r , Les Muong, Paris 1948. К. A. W i t t f o g e l , Oriental despotism. A comparative study of total power, New Haven 1957, s. 126. Nazwa Wietnam (Viet-Nam) pojawia się dopiero w 1803 r. Chińczycy używali na określenie kraju dwu różnych nazw, z których najbardziej znana jest Annam — „spacyfikowane południe". Niepodległy Wietnam od X I w. uzyskał nazwę Dai Viet. Dla większej sprawności toku rozważań w artykule stosowana jest nazwa współczesna, niezależnie od okresu historycznego. 1 0 11 �WSPÓLNOTA WIEJSKA W WIETNAMIE POŁUDNIOWYM 259 Zbliżone, choć nie identyczne świadczenia były również obowiązkiem wsi we wczesnym okresie feudalnym, lecz nie cechowała ich regularność ani też jednolitość form egzekwowania. W czasach przed inwazją chińską aktywniejszą rolę odgrywali przywódcy wielkich rodzin, którzy wchodzili w kontakt z suwerenem. Natomiast centralny system rządów uznawał za partnera wyłącznie całą wieś, nie zaś jej części składowe. Tak okre­ ślona przez relację ze światem zewnętrznym wspólnota stała się nową wartością, t y m bardziej że spełnianie nałożonych powinności wymagało pewnych, przystosowawczych przynajmniej zmian w jej organizacji we­ wnętrznej. W tej sytuacji można proponować uznanie za mało istotną dyskusji nad pochodzeniem (chińskim lub lokalnym) instytucji wspólnoty wiejskiej. Nie miejsce jej powstania jest bowiem istotne, lecz cel, jakiemu instytucja służy, i warunki, w jakich funkcjonuje. Zmiana ustroju p a ń ­ stwowego spowodowała przekształcenie jego elementów, również w w y ­ padku tych spośród nich, które — jak organizacja wiejska — przejęte zostały z poprzedniej formy ustrojowej . Upodobnienie ustroju chińskiej prowincji Wietnam do ustroju metropolii wywołało takiż sam skutek w odniesieniu do wsi. Wprowadzeniu centralistycznej władzy imperialnej towarzyszyły ele­ menty nadbudowy ideologicznej — przejęcie chińskiej koncepcji cesarza będącego synem niebios, pośrednikiem między ludźmi i światem nad­ przyrodzonym, głównym kapłanem, sędzią i panem (właścicielem) dóbr. Prywatnie posiadana część ziemi również uchodziła za dominium cesar­ skie, nawet jeśli cesarz występował tu tylko jako przedstawiciel sił nad­ ludzkich . Proces przyswajania kultury chińskiej stopniowo postępuje — adoptowana jest literatura, pismo, filozofia konfucjańska, niektóre ze­ społy obrzędowe (np. ślubne, pogrzebowe). Najważniejszą wszakże korzy­ ścią kontaktu z cywilizacją chińską było przejęcie technik rolnych, to znaczy radła płużnego z żelaznym ostrzem ciągnionego przez woły, oraz ulepszonych metod irygacyjnych 12 13 12 Mówię o zmianie ustroju p a ń s t w o w e g o w związku z powstaniem centra­ listycznego państwa, w którym aparat biurokratyczny zastąpił w a r s t w ę feudałów w transmisji władzy. Feudalny układ stosunków w ł a s n o ś c i o w y c h nie zanikł w epoce imperialnej (chociaż Wittfogel w cytowanej pracy twierdzi, że centra­ listycznie rządzone p a ń s t w a Wschodu, zwane przez niego społeczeństwami hydra­ ulicznymi, nie były feudalne). B y ł on jednak ograniczany administracyjnie i praw­ nie, choć niezależnie od tych ograniczeń struktura feudalna (oparta na bazie biuro­ kracji) periodycznie odżywała na nowo dominując w ustroju społeczno-gospo­ darczym. Nawet obecnie utrzymuje się w Wietnamie Północnym przekonanie, że „grunty nie są własnością ludzi, lecz królestwem podziemnego smoka". Agricul­ tural problems, ..Vietnamese Studies", nr 2, Hanoi 1964, s. 5. Do podboju chińskiego stosowano uprawę motykową. Irygację w ó w c z a s 1 3 1 4 �260 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ Wittfogel doszukuje się współzależności pomiędzy zastosowaniem w Chinach sprzężajnej uprawy płużnej a odejściem od systemu wspólnej pracy pańszczyźnianej chłopów na polach publicznych (królewskich) w okresie dynastii Czou. Zakłada on, że indywidualna praca na małym polu umożliwiała lepsze wykorzystanie nowego narzędzia pracy . Jeśli zależność taka w warunkach chińskich istotnie zachodziła i jeśli jej istnienie było uświadamiane, tłumaczy to system nadzielania przez Chiń­ czyków ziemią wspólnot wiejskich w Wietnamie. Polegał on na przy­ znawaniu poszczególnym wielkim rodzinom ziemi prywatnej oraz całej wspólnocie ziemi komunalnej, a praktycznie państwowej, przeznaczonej do rotacyjnego podziału między członków . Rozróżnienie ziem prywat­ nych i komunalnych istnieje do dziś w Wietnamie i obowiązywało zawsze przy tworzeniu nowych wiosek '. Grunty komunalne pozostające w użyt­ kowaniu wspólnot były opodatkowane i stanowiły najważniejsze źródło wpływów podatkowych skarbu państwa. Przy okazji nasuwa się problem wymagający oddzielnego przebadania, a mianowicie, czy występuje związek między wprowadzeniem sprzężajnej uprawy płużnej oraz indywidualnej obróbki ziemi (niezależnie od sto­ sunku własności chłopa do niej i jej produktu) a powstaniem wspólnot wiejskich . Mogło bowiem być tak, że dopiero likwidacja wspólnej pracy pańszczyźnianej na polach feudała i wprowadzenie na to miejsce podatku od użytkowania przydzielonej ziemi stworzyły odpowiednie warunki do powstawania wewnątrzwiejskich zależności (chociażby przy rozdziale gruntów komunalnych czy przy ustalaniu indywidualnego wymiaru po15 16 17 18 również znano, jednak tworzone lokalnie sieci k a n a ł ó w były zbyt wątłe i nie stanowiły odpowiedniej bazy dla intensywnej uprawy. Chińskie pochodzenie radła w p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i e j Azji jest kwestionowane przez niektórych badaczy problemu. Np. A. Reszetow zebrał materiały (jeszcze nie opublikowane) mogące świadczyć o niezależnym pochodzeniu radła płużnego, a nawet o zapożyczeniu go przez Chińczyków południowych od pewnych mniejszości na pograniczu pld.-zach. Chin. 1 5 W i t t f o g e l , op. cit., s. 69. Dzielono w ó w c z a s ziemię na równe udziały po 90 таи (ok. 45 ha), które przypadały na w ł a s n o ś ć wielkim rodzinom (ho) jako tzw. tu dien. Pozostała część obszaru przeznaczana była na tzw. cong dien, ziemię komunalną należącą do państwa, które nakładało podatek za jej użytkowanie przez wspólnotę. Por. N g u y e n X u a n D a o, op. cit., s. 11. Również w trakcie niedawnej praktyki tworzenia osad przesiedleńczych na terenach nieuprawianych władze Wietnamu Południowego wydzielały niekiedy grunty komunalne — cong dien. Por. Z. W. D u d n i k, Agrarnyj wopros w Jużnom Wietnamie, Moskwa 1964, s. 108. Te trzy zjawiska wystąpiły w Chinach w okresie dynastii Czou (lata 1027—256 p.n.e.), chociaż mniej wiadomo o względnej chronologii ich zachodzenia. Por. O. L a n g , Chinese family and society, New Haven 1946, s. 21. 1 6 1 7 1 8 �WSPÓLNOTA WIEJSKA W WIETNAMIE POŁUDNIOWYM 261 datkowego), które wymagały stworzenia odpowiedniego schematu ich funkcjonowania i podtrzymywania. Dodatkowo, bardziej skomplikowany system kanałów nawadniających wymagał współdziałania użytkowników na szczeblu całej wsi, wykraczał więc poza system pomocy wzajemnej obowiązującej w grupie krewnych. Powstała w ten sposób sieć interakcji przekształciła istniejącą we wczesnofeudalnym okresie wieś ze zwykłej aglomeracji domostw i rodzin w powiązaną wzajemnie wspólnotę wiejską, w której kooperacja i współzależność była t y m intensywniejsza, i m licz­ niejsze stawały się zobowiązania do udziału w czynnościach wykracza­ jących poza potrzeby własnego gospodarstwa. Rozumując w ten sposób, zasadniczy etap kształtowania się i integracji wspólnoty można by przypisać czasom dominacji chińskiej w Wietnamie, t y m bardziej że wtedy właśnie państwo dostarczało mieszkańcom wsi aktywnych bodźców do działania na forum komunalnym. Jednym z tych bodźców •— wspomnianym już wcześniej — były zorganizowane odgórnie i egzekwowane przez aparat urzędniczy prace irygacyjne oraz komunika­ cyjne (drogi, kanały), które raz rozpoczęte absorbowały ciągle ze względu na konieczność konserwacji urządzeń i utrzymywania ochrony przeciw­ powodziowej. Zupełnie inny z kolei bodziec stanowił — i stanowi w pewnym sensie do dzisiaj — kompleks obrzędowy związany z kultem ducha opiekuń­ czego w s i . K u l t ten stanowił główną funkcję sakralną wspólnoty, kon­ centrując wokół siebie zasadniczą część życia społecznego jej członków. Mimo iż sam kult jest przypuszczalnie starszy od wspólnoty, stał się on w pewnym — może bardziej symbolicznym niż praktycznym — stopniu instrumentem kontroli cesarskiej nad wspólnotą. Zinstytucjonalizowanie kultu i nadanie mu jednolitej formy w całym kraju nastąpiło wskutek interwencji administracyjnej (już w niepodległym Wietnamie). Duch opiekuńczy musi uzyskać inwestyturę cesarską, zanim zostanie wpro­ wadzony do domu komunalnego i zanim zacznie sprawować funkcje opie­ kuńcze. Inwestytura taka w formie dokumentu cesarskiego wystawianego na wniosek wsi sama posiada cechy sakralne i jest czczona jako symbol 1 9 19 Dokładnie pochodzenie tego kultu nie jest znane, może on mieć pewien związek z wierzeniami totemistycznymi. Najczęściej na ducha opiekuńczego wy­ bierano znaną postać historyczną lub mityczną albo też osobę, która w s ł a w i ł a się czymś lokalnie (niekiedy nawet mógł to być czyn nieetyczny). Rzadko wybór padał na kobietę lub zwierzę. Funkcją kultu jest zapewnienie społeczności spokoju i dobrobytu. Miejscem kultu jest dom komunalny — dinh, który służy również celom publicznym. Por. A. L e r o i - G o u r h a n , J . P o i r e r, Ethnologie de 1'Union Francaise, t. 2, Paris 1953, s. 567—568; M u с h 1 i n o w, op. cit., s. 270 n. Ten ostatni wiąże powstanie kultu ducha opiekuńczego z kultem przodka — założyciela wsi. �262 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ 20 ducha . Cesarz wprowadził hierarchizację duchów opiekuńczych i spra­ wując nad nimi władzę jako syn nieba stał się — jak powiada Nguyen Xuan Dao — najwyższym panem wszystkich wiosek w uzupełnieniu do cesarskiej funkcji władcy. Wieś co prawda kontynuowała starszy jeszcze zwyczaj zabiegania o protekcję całego zespołu duchów uznanych za opiekuńcze , jednak główne miejsce zajmował duch posiadający świa­ dectwo cesarskie. Samo istnienie departamentu obrzędów na dworze cesarzy wietnam­ skich — mimo iż było ono funkcją arcykapłańskiej roli cesarza — stwa­ rzało podstawy do ingerowania w obrzędowe życie wsi. Ceremoniał reli­ gijny układał się warstwowo. Większość obrzędów odprawianych przez cesarza na szczeblu państwowym powtarzana była na szczeblu wspólnoty przez jej funkcjonariuszy (np. składanie ofiar duchowi ziemi, obrzędy wyjścia w pole i zakończenia prac polowych itp.). Ingerencja państwa nie ograniczała się do sfery życia religijnego, lecz działała także w dzie­ dzinie obyczaju. Jeszcze władcy chińscy wprowadzili obowiązek przyjęcia chińskiego ceremoniału w niektórych obrzędach rodzinnych oraz pewnych elementów chińskiego stroju codziennego. W okresie niepodległości ko­ deks prawny Le (od nazwy dynastii panującej w X V w.) ustalił odrębnie dla każdej kategorii ludności wartość podarków małżeńskich wnoszonych rodzinie narzeczonej przez rodzinę młodego . 2 1 22 23 2 0 Dokument umieszczony jest w relikwiarzu, czymś w rodzaju tabernakulum, które przechowuje się niekiedy poza domem komunalnym. Podczas obrzędów relikwiarz ten jest uroczyście przenoszony w procesji do domu komunalnego, umieszczany na g ł ó w n y m ołtarzu i honorowany pokłonami. G . C . H i с к e у, Village in Vietnam, New Haven 1965, s. 225 n. N g u y e n X u a n D a o , op. cit, s. 15. Por. także M u c h l i n o w, op. cit., s. 271. H i с к e у opisując obrzęd can an, odbywający się w wiosce K h a n h Hau w 1958 г., kilkakrotnie wspomina o ofiarach i zabiegach magicznych skierowanych do „duchów opiekuńczych", „duchów m a n d a r y n ó w wojskowych" i „złych duchów", mimo iż ośrodkiem całej ceremonii był w ł a ś c i w y duch opiekuńczy wioski, mar­ szałek Nguyen Huynh Due. (op. cit., s. 227 п.). Patrz L e r o i - G o u r h a n , op. cit., s. 563. Przykłady takie można by mno­ żyć, m. in. edykty cesarskie ustalały sposób zajmowania miejsc przez uczestników ceremonii w dinh. Tradycja regulowania życia społecznego na drodze prawnej, kontynuowana w ciągu całej historii państwa, utrzymała się do dziś. I tak np. prawo małżeńskie obowiązujące w D R W zakazuje nadmiernych w y d a t k ó w w związku z odbywaniem obrzędów rodzinnych. W 1957 r. powstała konieczność ingerencji ministerstwa sprawiedliwości dla urtegulowania sprawy m a ł ż e ń s t w rozdzielonych w wyniku przeprowadzania reformy rolnej. Dopuszczono w ó w c z a s bigamię w okolicach, gdzie pozwalał na to zwyczaj. Patrz H o a n g V a n C h i , From colonialism to communism, London 1964, s. 217—219. Podobne zjawisko spotyka się również w ustawodawstwie Wietnamu Południowego (np. zakaz tań­ ców europejskich w czasach Diema). Nie zawsze nakazy lub zakazy prawne 21 2 2 23 �SŁAWOJ 203 SZYNKIEWICZ Inną formą regulowania wewnętrznego życia wsi, w t y m wypadku pośrednią, było wprowadzenie podczas panowania dynastii L y ( X I — X I I I w.) spisów ludności do celów administracyjnych, a zwłaszcza do ustalania podatku pogłównego i poboru rekruta . Spis obejmował męż­ czyzn zamieszkujących wieś i dzielił ich na 5 grup, z których najważ­ niejsza zawierała zdrowych ludzi w wieku od 18 do 60 lat. W oczach państwa tylko osoby uwzględnione w spisach wiejskich stanowiły pełno­ prawnych członków wspólnoty i kwalifikowały się do uczestnictwa w po­ dziale ziem komunalnych. Pojawiły się również próby przywiązania na stałe zarejestrowanych chłopów do ich miejsca zamieszkania . Pojęcie wspólnoty z punktu widzenia państwa oznaczało jednostkę administra­ cyjną, element struktury politycznej. Na wspólnocie wiejskiej, głównym płatniku podatków oraz źródle siły roboczej i militarnej, opierało się więc istnienie państwa. Z tego względu jednym z jego obowiązków była ochrona interesów wspólnoty, przede wszystkim zaś interesów ekonomicznych. Sprowadzało się to do utrzymy­ wania na odpowiednim poziomie areału ziem komunalnych w użytkowa­ niu wspólnoty. Ziemie te przynosiły dochód państwu, ale też w założeniu dostarczały podstawy utrzymania biedniejszym członkom wspólnoty. Wprowadzony został zakaz sprzedaży i odstępowania tych gruntów, k t ó ­ rego przestrzegano w zasadzie do czasów kolonizacji francuskiej . Aby zapobiec procesowi prywatyzacji ziemi — a w dążeniu t y m wyrażała się również obawa' przed powstawaniem latyfundiów i konkurującej o wła2 i 25 26 odnosiły skutek, czego przykładem jest zachowanie się praktyki żucia betelu i czernienia zębów mimo zabronienia jej w czasie krótkiego panowania Chińczy­ k ó w na pocz. X V w. (B u 11 i n g e r, op. cit., s. 157). Muchlinow twierdzi, że celem sporządzania spisów ludności było d ą ­ żenie wspólnoty wiejskiej do hermetycznego zamknięcia się przed przybyszami i ludźmi obcymi wobec generacji założycieli i kontynuatorów wspólnoty. Patrz jego artykuł Narody Wietnama, [w:] Narody Jugo-wostocznoj Azii, Moskwa 1966, s; 113. Pogląd ten nie wydaje się być uzasadniony, tak ze względu na późne pochodzenie samej instytucji (wobec niekiedy długiej historii już istniejących wiosek), jak również z uwagi na jej wyraźny charakter rejestru podatkowo-szarwarkowego. Niejednokrotnie, zwłaszcza w czasach nowożytnych, część chło­ pów dobrowolnie unikała włączenia do spisu, aby zwolnić się tym samym od części obowiązków wobec państwa. 24 25 Dekret wydany przez krótko panującego uzurpatora Ho Qui L y (1400—1407). Odstępstwa od zasady przybierały na ogół formę nielegalną. Jednym z wy­ jątków jest decyzja cesarza T u Due z 1871 г., który zarządził sprzedaż ziem pu­ blicznych celem sfinansowania walki z Francuzami. Z kolei Francuzi w Nam Bo (która była kolonią w odróżnieniu od pozostałych rejonów traktowanych jako protektoraty), czyli Kochinchinie, uznali się za spadkobierców praw cesarskich, a zatem właścicieli ziem dominialnych i publicznych. Prowadziło to do przyjęcia zasady swobodnej sprzedaży kolonistom — zwłaszcza francuskim — tych ziem, łącznie z cong dien. 26 �264 WSPÓLNOTA WIEJSKA W WIETNAMIE POŁUDNIOWYM dzę warstwy feudalnej — państwo ograniczało swobodę nabywania grun­ tów na własność lub interweniowało na rzecz zmniejszenia posiadłości . Pierwszy wypadek zastosowania metody konfiskat notujemy w 1399 г., kiedy zlikwidowano majątki powyżej 10 mau (ok. 5 ha) i wydzierżawiono chłopom uzyskaną w ten sposób przez państwo ziemię. W 30 lat później zabieg ten musiano znów powtórzyć. Inne próby ograniczania rozwoju feudalnej własności czynione były w X V I I w. na Północy, m. i n . zakazu­ jąc mandarynom tworzenia wiosek poddanych ich wyłącznej jurysdykcji. Wprowadza się wynagradzanie mandarynów pieniędzmi zamiast nadziałami ziemi. Te i podobne i m reformy, jak pisze Buttinger , pozostawały najczęściej m a r t w ą literą albo po niedługim czasie przestawały działać, a wielka własność pojawiała się na nowo. Toteż dopiero w X I X w. groźba upadku kraju w wyniku daleko posuniętej pauperyzacji c h ł o p s t w a oraz zarysowujące się niebezpieczeństwo interwencji francuskiej spowo­ dowały energiczniejsze działania. Nastąpiła seria zarządzeń cesarza Gia Long (1802—1820) i kolejne reformy z 1839 i 1883 r. Likwidowały one wielkie posiadłości książąt, nobiles oraz mandarynów, znosiły trwającą od początków niepodległości praktykę nadawania mandarynom przywile­ jów ściągania podatków z wiosek, zarządzały zwrot przywłaszczonych gruntów komunalnych. Mimo iż kontrola państwa nad wielką własnością ziemską nie była szczególnie efektywna, należy ją tu odnotować, gdyż w wyniku tej działalności wspólnoty wiejskie przynajmniej trzykrotnie (lata 1429, 1839 i 1883) otrzymywały większe przydziały ziem publicz­ nych cong dien. 21 28 29 Wprowadzenie na przełomie er ulepszonych technik rolniczych oraz postępująca stabilizacja wspólnot wiejskich spowodowały rozwój pro­ dukcji, który stworzył warunki do szybkiego przyrostu l u d n o ś c i . Ten z kolei w y w a r ł presję na kolonizację nowych obszarów, początkowo 30 2 7 Wydaje się to być cechą charakterystyczną większości państw orientalnych, por. W i 11 f o g e 1, op. cit., s. 271 n. Ten sam autor wymienia cztery sposoby sprawowania kontroli nad własnością prywatną i osłabiania jej: fiskalny (po­ datki, Wietnamu to jednak nie dotyczy), administracyjny (konfiskaty), prawny (reguły dziedziczenia) i ogólniejszy — polityczny (tamże, s. 78). В u 11 i n g e r, op. cit., s. 174. W latach 1772—1848 miało miejsce przynajmniej 5 powstań chłopskich. M u c h l i n o w (Sel'skaja obszczina..., s. 223 przyp.) cytuje obliczenia histo­ ryka wietnamskiego, z których wynika, że w początkach I w.n.e. ludność części terytorium ówczesnego Wietnamu wynosiła 981 tys. osób w porównaniu z nieca­ łymi 400 tysiącami przed kilku dziesięcioleciami. Duży udział w tym przyroście należy przypisać licznej podówczas imigracji Chińczyków uciekających z rozdar­ tego wojnami dynastycznymi kraju. Brakuje bliższych danych statystycznych o liczbie ludności w późniejszych okresach. Istnieją jedynie niepełne informacje zaczerpnięte ze spisów podatkowych, nie obejmujące jednak całej ludności. 2 8 2 9 30 �WSPÓLNOTA WIEJSKA W WIETNAMIE POŁUDNIOWYM 265 w delcie Rzeki Czerwonej, później zaś stopniowo na terenach mniej dogodnych, suchych i lesistych. Koloniści rekrutowali się spośród bez­ rolnych chłopów, dynamicznej młodzieży, przestępców w koloniach kar­ nych i żołnierzy. Stosunkowo liczna była pierwsza grupa ludzi, którzy nie mogli zapewnić sobie i rodzinom utrzymania w ramach własnej wspólnoty. Problem był niekiedy tak poważny, że zagrażał bezpieczeń­ stwu publicznemu, gdyż ludzie z marginesu społeczności wiejskiej łączyli się niejednokrotnie w agresywne bandy. W dążeniu do uregulowania go państwo uciekało się do środków prawnych (np. wspomniany zakaz opuszczania miejsca zamieszkania i następnie surowe represje prze­ widziane przez kodeks Le) oraz ułatwiało, a nawet samo organizowało kolonizację . Ze względów geograficznych najkorzystniejsze do uprawy tereny roz­ ciągały się wąskim pasem wzdłuż wybrzeża morskiego na południe. Kie­ runek zachodni zamykało pasmo Gór Annamickich. Z tej przyczyny prąd kolonizacyjny podążał w dół półwyspu. Owo trwające już od X I w. parcie na południe —- nam tien, jest bardzo ważnym elementem historii Wiet­ namu. Towarzyszył mu. stopniowy podbój państwa Czampa (w przybliże­ niu dzisiejsze Tran Bo, Środkowy Wietnam) i wschodnich rejonów Kambodży (Nam Bo). Czampa zostało podbite w X V w., a ostatecznie zagarnięte w X V I I w. Delta Mekongu zajęta została w pierwszej połowie X V I I I w., południowy zaś cypel Soc Trang otwarto dla kolonistów dopiero w 1840 r. Intensywniejsza kolonizacja obszarów na południe od delty Mekongu rozpoczęła się wraz z przybyciem Francuzów, którzy zakładali tam plantacje . Jest to więc proces ostatnich niemal lat, dzięki czemu znaczna część wiosek w Nam Bo nie ma długiej tradycji zasiedzenia i w organizacji wspólnoty wykazuje pewne różnice w stosunku do reszty kraju . W zajmowaniu terenów centralnych, Trung Bo, uczestniczyły nieraz 31 32 33 31 I tak np. pierwszą u s t a w ę kolonizacyjną w y d a ł L e Than Tong w 1467 r. określając warunki tworzenia kolonii p ó ł w o j s k o w y c h na nowych terenach. Celem pełniejszego zasiedlenia delty Mekongu Minh Mang w 1830 г., obok inicjowania kolonii karnych i wojskowych na dogodnych warunkach, zachęca chłopów do tworzenia osad nadając tytuł mandaryński organizatorowi grupy osiedleńczej. Również inni w ł a d c y podejmowali podobne kroki. H i с k e y , op. cit, s. 15. Za przykład niech posłuży statystyka dotycząca obszaru ziem komunalnych cong dien, sporządzona w latach dwudziestych X X w. Grunty komunalne stano­ w i ł y w poszczególnych rejonach kraju następującą część obszarów uprawnych: Вас Bo (Płn.) — 20%, Trung Bo (Sr.) — 25%, Nam Bo (Płd.) — 3%. Y . H e n r y , Economic agricole de I'Indochine, Hanoi 1932, cyt. za H o a n g V a n C h i , op. cit, s. 149. 3 2 3 3 �266 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ y całe wspólnoty *, istniały więc korzystne warunki dla utrzymania i kon­ tynuacji tradycji wyniesionej z Północy. Natomiast w osiedlaniu Nam Bo brały udział raczej grupy wielkich rodzin obok poszczególnych jednostek i oddziałów wojskowych . Na dodatek procesowi temu towarzyszyła długotrwała wojna domowa . Skoro w takich okolicznościach wspólnota wiejska na południu zachowała daleko idące podobieństwo cech z organi­ zacjami wiejskimi pozostałych części kraju, dowodzi to siły tej instytucji i przywiązania ludności do jej tradycji. Pozostaje jeszcze wspomnieć o ostatnim etapie przemieszczeń teryto­ rialnych, w które uwikłana jest wieś, już w ramach istniejącej współ­ cześnie w Wietnamie Południowym państwowości. W latach 1957—1963 realizowane były cztery odrębne programy przenoszenia ludności do no­ wych osiedli. Pierwsza akcja wiązała się z zasiedlaniem Pogórza Central­ nego ludnością pochodzącą z Centralnego Wybrzeża (oba rejony położone w Trung Bo). Rozpoczęta w 1957 г., spowodowała przeniesienie ok. 210 tys. osób na tereny zajęte dotąd głównie przez mniejszości narodowe, co wywołało poważne konflikty. Dwa cele leżały u podłoża akcji — za­ gospodarowanie terenów słabo dotąd eksploatowanych rolniczo oraz ułat­ wienie kontroli politycznej nad ludnością związaną z dawnym ruchem Viet Minh, którą to ludność osadzano przymusowo w strzeżonych zbrojnie wioskach-obozach . Pozostali uczestnicy akcji zasiedleniowej Pogórza rekrutowali się spośród zdemobilizowanych żołnierzy, chłopów z prze­ ludnionych wsi nadbrzeżnych oraz przesiedleńców z DRW. 35 3G 3 7 за Trzy następne programy, realizowane pod nadzorem wojskowym, miały już całkowicie charakter polityczny. Ich celem było zduszenie nastrojów buntu, a z upływem czasu również aktywnego uczestnictwa wsi w ruchu powstańczym. Pierwszy program, zwany przegrupowaniem chłopstwa, realizowany w 1959 г., polegał na tworzeniu dwu rodzajów osiedli komasujących oddzielnie ludność podejrzaną o wrogość wobec rządu oraz uznawaną za lojalną. „Przegrupowywanie" przerwano z utwo­ rzeniem 147 nowych wsi obejmujących ok. 200 tys. ludności . Zostało 3!) 34 Jak pisze M u c h l i n o w , w X I I — X I I I w. zezwalano wspólnotom wiejskim przenosić się na tereny zdobyte kosztem Czampa (op. cit., s. 228). B u t t i n g e r , op. cit., s. 173. Doniosłą rolę w przyswojeniu Wietnamczykom regionu południowego ode­ grało rozbicie kraju na dwie jednostki polityczne w wyniku trwającej od X V I w. rywalizacji między północnymi możnowładcami Trinh i feudalną rodziną Nguyen na południu. Rozbicie zakończyło się objęciem w 1802 r. tronu przez dynastię Nguyen. R. S c i g l i a n o, South Viet-Nam, nation under stress, Boston 1963, s. 44. Tamże, s. 182. Tamże, s. 178, 9; D u d n i к, op. cit., s. 104; Q u a c h T o n g D u e , Dense 35 3 6 3 7 38 30 �WSPÓLNOTA WIEJSKĄ W WIETNAMIE 267 POŁUDNIOWYM ono zastąpione koncepcją ,,agromiasteczek", czyli umocnionych osiedli, które w założeniu miały być funkcjonalnie rozplanowane i zaopatrzone w urządzenia i instytucje użyteczności publicznej. Ich lokalizację prze­ widziano w najbardziej wybuchowych rejonach i nadano i m rolę twierdz panujących nad okolicą. Plany przewidywały zbudowanie 80 głównych i 400 satelickich „agromiasteczek" z ludnością ok. pół miliona, jednakże w latach 1959—1961 zdołano wybudować 22 osady z bliżej nie określoną liczbą l u d n o ś c i . Pod koniec 1961 r. władze zrażone trudnościami oraz niefunkcyjnością podejmowanych prób przystąpiły do realizacji programu tzw. „wiosek strategicznych", czyli umacniania istniejących aglomeracji budynków celem przerwania kontaktów oddziałów partyzanckich ze wsią. W t y m wypadku zmuszano do przenosin jedynie mieszkańców gospo­ darstw położonych poza linią umocnień. Jednakże gdy wieś znajdowała się na „obszarze niebezpiecznym", niszczono ją, a ludność osadzano w innym miejscu. Program ten został przerwany wraz z obaleniem rządu Ngo Dinh Diema w 1963 r. Wszystkie te trzy ostatnio wymienione programy spotkały się z opo­ rem ludności i musiały być przeprowadzane pod przymusem. Główną przyczyną takiej reakcji była niechęć do opuszczenia własnego gospodar­ stwa lub wsi, ponoszone straty materialne oraz obowiązek dostarczenia bezpłatnej pracy przy konstrukcji nowych osiedli i całej infrastruktury, nałożony na wszystkich mężczyzn w wieku 18—60 l a t . Pomijając nie­ które pozytywne rezultaty zasiedlania Pogórza Centralnego, omówione akcje rządu przyniosły poważne szkody dotkniętym nimi wsiom, które albo uległy rozbiciu, albo też naruszona została ich wewnętrzna równo­ waga. Pojawiło się wiele konfliktów między mieszkańcami na tle zaj­ mowanych bez odszkodowania gruntów, zniszczeń w inwentarzu i zasie­ wach. Konflikty te, jakkolwiek były poważnym problemem ze względu na ich przedmiot oraz ilość, neutralizowały się z punktu widzenia inte­ resu wspólnoty w ten sposób, że niezadowolenie kierowane było w stronę władz. W chwili obecnej (1966—1967) kontynuowane są równolegle dwie różne inicjatywy. Pierwsza z nich, polegająca na tworzeniu tzw. „wiosek nowego życia", stara się łączyć koncepcję wiosek strategicznych i „agro­ miasteczek". Druga polega na wysiedlaniu ludności z rejonów przejścio­ wych między obszarami kontrolowanymi przez rząd i partyzantów. Około pół miliona tej ludności zwanej „uciekinierami" zamieszkuje w obozach, w warunkach pozbawionych zupełnie cech stabilizacji. Niektóre z tych obozów umieszczono w miastach lub ich pobliżu. 40 4 1 and prosperous areas, [w:] L . W. W o o d r u f f , Local administration -Nam, its future development, M S U V A G , Saigon 1961 powiel.), s. 134. "o S с i g l i a n o, op. cit., s. 179—81. « Tamże, s. 179 п.; H i с к e у, op. cit., s. 12, 53—54. in Víet- �268 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ Na zakończenie części poświęconej zewnętrznym związkom wspólnoty wiejskiej, a konkretnie relacji wspólnota—państwo, omówić należy za­ gadnienie bezpośrednio związane z problemem autonomii, mianowicie system władzy i administracji wiejskiej. Interesować nas będzie m. i n . ten aspekt systemu, który łączy wspólnotę z organizacją polityczną kraju, a więc władza wspólnoty jako najniższy szczebel administracji państwo­ wej. Jest to jednocześnie moment umożliwiający przejście do w e w n ę t r z ­ nego aspektu funkcjonowania wspólnoty przez zapoznanie się ze struk­ turą władzy w ramach samej wsi. Początki formalnej autonomii wieś uzyskała w wieku X V wraz ze zmianą statusu oficjalnego pośrednika między wspólnotą i państwem — z urzędnika państwowego na przedstawiciela ludności pochodzącego z w y ­ boru. Autonomia ta jednak może wydawać się wątpliwa, skoro Nguyen Xuan Dao, periodyzując dzieje organizacji wiejskiej, dzieli je następująco: 1) okres częściowej autonomii —• od początku do przybycia Francuzów; 2) okres częściowej kontroli nad wsią — okupacja francuska (1858—1954); 3) okres zmian (od 1954) , które to wyliczenie można uzupełnić 4) okre­ sem całkowitej kontroli nad administracją wiejską (od 1956). Wiemy, że w okresie poprzedzającym inwazję chińską wieś była wkomponowana we wczesnofeudalny układ stosunków, nie posiadamy jednak informacji na temat władzy w niej. Ponieważ zakładamy, że for­ mowanie się wspólnoty wiejskiej (w odróżnieniu od wsi) nastąpiło w ze­ tknięciu się z centralną organizacją państwową, interesuje nas historia rozpoczynająca się od pojawienia się Wietnamu jako prowincji Chin. Chiński aparat państwowy włącza do swego systemu przywódców wiej­ skich, którzy przypuszczalnie wywodzili się z przywódców rodowych. Chińczycy ponadto uznali wielką rodzinę za podstawę organizacyjnej kompozycji wsi, którego to elementu nie znajdujemy w późniejszej prak­ tyce i ustawodawstwie administracyjnym Wietnamu (dopiero współ­ cześnie najmniejsze komórki podziału wsi oparto na gospodarstwach-rodzinach). Nie jest jednak pewne, że już wówczas wieś stanowiła jed­ nostkę administracyjną, przynajmniej w początkach panowania chiń­ skiego. Dopiero wraz z pojawieniem się xa (termin na oznaczenie wsi) w X w. mamy na pewno do czynienia ze zorganizowaną wspólnotą . Wiek X I przynosi już w pełni scentralizowany system rządów w kraju, oparty na chińskich wzorach drabiny mandaryńskiej. Wsią kieruje raan42 4 3 4 2 N g u y e n X u a n D a o , op. cit., s. 7—8. Tamże, s. 12. Xa (czyt. sa) oznacza w ł a ś c i w i e „zjednoczenie się w o k ó ł ołta­ rza ducha ziemi". W terminie tym zawarta jest zatem koncepcja integracji na bazie religijnej. Odpowiednikiem terminu „wieś" jest lang, również u ż y w a n e obok xa na określenie wspólnoty. Por. M u c h l i n o w , op. cit., s. 242; L e r o i - G o u r h a n, op. cit., s. 565 n. 43 �WSPÓLNOTA WIEJSKA W WIETNAMIE POŁUDNIOWYM 269 daryn najniższego szczebla — xa quan. Jest ona traktowana jako element ogólnopaństwowego mechanizmu (który obejmuje także dwór cesarski) obsługiwanego i wykorzystywanego przez zhierarchizowaną sieć man­ darynów. Jednakże utworzona wówczas jednostka wewnętrznego po­ działu giap reprezentowana jest już przez obieralnego jej c z ł o n k a . Władza wykonawcza państwa nie musi bowiem sięgać w wewnętrzną strukturę wsi, gdyż ta jest na tyle zorganizowana, że potrafi sama sprostać egzekwowaniu zobowiązań wobec państwa. Wkrótce okazuje się, że wieś jest tak zintegrowana z organizacją państwową, że nie­ potrzebna staje się bezpośrednia kontrola nad nią przez aparat biuro­ kratyczny. Przypomnijmy, że jest to okres porządkowania machiny państwowej i społecznej, okres bezpośrednio po wprowadzeniu pierw­ szego kodeksu prawnego w Wietnamie. W wieku X V miejsce wiejskiego mandaryna zajmuje obierany przez wszystkich mężczyzn we wsi xa truong, który formalnie nie jest już urzędnikiem, a jako wynagrodzenie za reprezentowanie interesów państwa uzyskuje część ziemi komunalnej do własnego użytku . 44 4 5 Było to ustępstwo na rzecz ukształtowanej już w t y m czasie war­ stwy wiejskich posiadaczy ziemskich reprezentowanych przez działającą we wsi grupę przywódców (notabli), którzy mieli sankcję p r a w n ą na udział w zarządzaniu sprawami wspólnoty. Starszyzna wiejska, złożona głównie z kierowników wielkich rodzin jeszcze w X I I I w. uzyskała formalne prawo uczestniczenia z głosem doradczym w procesie za­ rządzania przez mandarynów wiejskich . Zinstytucjonalizowana została w ten sposób elita władzy we wspólnocie. Biorąc pod uwagę istniejące już wówczas we wsi rozwarstwienie majątkowe można sądzić, że elita wiejska formowała się w coraz szerszym zakresie na podstawie k r y ­ terium ekonomicznego, co mogło pozostawać w zgodzie z kryterium niepełnej reprezentacji wielkich rodzin. Ustanowieniu funkcji xa truonga towarzyszył zakaz sprzedawania lub odstępowania pozostających 46 47 4 4 Jednostka ta funkcjonowała tylko podczas panowania dynastii L y , czyli przez dwa stulecia. Kryterium jej wyodrębnienia było czysto formalne — 15 mężczyzn zarejestrowanych w spisie wiejskim, wraz z ich rodzinami. Chińska jed­ nostka o tej samej nazwie wyodrębniana była na podstawie liczby rodzin. N g u ­ y e n X u a n D a o, op. cit, s. 16. « Tamże, s. 18. M u c h l i n o w , op. cit., s. 247. Termin xa truong lub używany na północy ly truong tłumaczony był przez Francuzów jako maire, wójt. Tłumaczenie to nie oddaje właściwie funkcji urzędu, tak jak u ż y w a n e w literaturze angielskiej village chief niewłaściwie charakteryzuje pozycję xa truonga w hierarchii władzy wiejskiej. Podobnych kłopotów termino­ logicznych dostarcza pojęcie elity w ł a d z y we wsi, oddawane najczęściej jako „notable". Chociaż ten ostatni zwrot może p r z y w o ł y w a ć n i e w ł a ś c i w e skojarzenia 4 5 4 7 �270 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ we wsi ziem komunalnych, a to celem ograniczenia tendencji boga­ cenia się jednostek kosztem całej wspólnoty. Zgodnie z zaleceniem władz xa truongowie rekrutowali się spośród ludzi uczonych mających stopień n a u k o w y , a od X V I I w. dopuszczono do kandydowania członków rodzin zamożnych bez statusu uczonego . Ponieważ uczeni wywodzili się również z rodzin bogatych, oznacza to, że władza wspólnoty spoczy­ wała w rękach przedstawicieli warstwy uprzywilejowanej ekonomicznie. Od wieku X V I I rozpoczyna się bardzo poważny rozwój atrybutów samodzielności wspólnoty. Państwo (północne) zajęte wojną secesyjną z Południem nadaje notablom wiejskim przywilej (gdyż tak to trzeba nazwać) samodzielnego rozkładania podatków między ludność. Nie­ długo zaś po t y m wieś otrzymuje prawo przeprowadzania podziałów ziemi komunalnej według własnych tradycji, co praktycznie oznaczało prawo do przywłaszczania tych z i e m . Kontrola państwa nad sprawa­ mi wewnętrznymi wspólnoty maleje do minimum. Powyższe decyzje obowiązywały na Północy, polityka wiejska Nguyenów na Południu nie jest bliżej znana, wiadomo jednak, że zaabsorbowanie rywalizacją polityczną dało wspólnotom absolutną niemal swobodę regulowania swych spraw w owym okresie instalowania się na tych ziemiach. W obu częściach kraju powstały więc sprzyjające warunki do fałszowania przez notabli katastrów gruntowych celem zajmowania ziem publicznych 48 49 50 51 europejskie, będzie on tu w dalszym ciągu używany, ze względu na brak odpo­ wiednika polskiego. M. in. zwrot „starszyzna" jest nieadekwatny, gdyż często wy­ starcza odpowiedni status ekonomiczny lub wykształcenia, by być zaliczonym do grupy notabli. Poza tym z pojęciem notabla wiąże się tytuł honorowy oraz hierarchizacja pozycji. Jest to kolejna możliwość powstawania nieporozumień znaczeniowych. Adoptując do w a r u n k ó w wietnamskich system mandarynatu w X I w. stworzono także sieć szkolnictwa regionalnego z centralną akademią w stolicy. Mandaryni rekrutowani byli spośród absolwentów tego systemu szkolnego. Absolwenci zaś uzyskiwali różne stopnie oznaczające poziom ich wiedzy, zależnie od w y n i k ó w egzaminów, i w większości powracali na w i e ś nie otrzymując pozycji w admini­ stracji. Tę kategorię ludzi nazwano „uczonymi" lub literati. Ich wiedza obejmo­ wała filozofię konfucjańską, historię i literaturę. W tradycyjnej skali prestiżowej stanów społecznych zajmowali oni pierwsze miejsce, w rzeczywistej zaś skali, obowiązującej w centralistycznym imperium biurokratycznym i określanej sto­ sunkiem do władzy, znajdowali się na pozycji pośredniej między rządzonymi i rządzącymi, z możliwością awansu do tej ostatniej grupy. M u с h 1 i n o w, op. cit., s. 248. so Decyzje podjęte odpowiednio w 1664 i 1711 r. Patrz tamże, s. 234, oraz N g u y e n X u a n D a o, op. cit., s. 23. X I X - w i e c z n y historyk Phan Huy Chu, emerytowany mandaryn w jednej z p o ł u d n i o w y c h prowincji, uznał postępujący proces prywatyzacji gruntów komu­ nalnych cong dien za przyczynę niepokojów społecznych we wsi wietnamskiej 4 8 4 9 51 �WSPÓLNOTA WIEJSKA W WIETNAMIE POŁUDNIOWYM 271 lub też zaniżania liczby płatników w rejestrach podatkowych dla za­ garnięcia części n a l e ż n o ś c i . Zwłaszcza istnienie dużych obszarów gruntów państwowych przy braku stabilizacji politycznej stwarzało na Południu szerokie pole do nadużyć. Pewne źródło francuskie z X I X w. twierdzi, że w Nam Bo na jedną osobę uwidocznioną w spisie podatko­ w y m przypadało ok. 20 niezarejestrowanych . Powyższe uwagi dostatecznie ilustrują mechanizm powstawania nie­ równości ekonomicznej na wsi, zwłaszcza po uwzględnieniu faktu, że kolonizacja Nam Bo sprzyjała również legalnemu nabywaniu ziemi na własność. W tej zresztą części kraju stwierdzono w X X w. stosunkowo największą ilość obszarników. Posiadacze ziemscy, uczeni, emerytowani mandaryni (dwie ostatnie kategorie najczęściej pokrywały się z pierw­ szą) stanowili siłą rzeczy najbardziej wpływową grupę wśród członków wspólnoty wiejskiej i wpływ ten egzekwowali w formie uczestnictwa w tzw. radzie wiejskiej, zwanej zresztą inaczej radą notabli. Z wyjąt­ kiem k i l k u jej członków, pełniących wraz z xa truongiem funkcje w y ­ konawcze, były to pozycje zwyczajowe i dożywotnie, nie pochodzące z wyboru. Ową radę notabli (zwanych hao truong, „wybitne osoby") cechowała hierarchizacja, ze ściśle przestrzeganym obowiązkiem utrzy­ mywania kolejności stopni przy awansowaniu, zwłaszcza w zespole wyższych notabli. Odbiciem hierarchizacji rady była uregulowana edyktem cesarskim kolejność miejsc zajmowanych podczas zebrań i uro­ czystości publicznych. Najwyższy stopień „najbardziej czcigodnego" na­ leżał do człowieka najstarszego wiekiem w elicie notabli. Jego głos był przede wszystkim brany pod uwagę przy podejmowaniu decyzji, które zapadały większością głosów. Ilość stopni czy tytułów była ograniczo­ na, niektóre jednak mogły być nadawane kilku osobom. Poniżej przy­ taczam pełną listę . tytułów notabli według stanu sprzed reformy ad­ ministracyjnej z roku 1904 . Z listy tej wynika, że pozycja xa truonga 52 r>3 54 i powstań zbrojnych. Wg P h a n G i a B e n , L a recherche historique en Républiquc Démocratique du Vietnam, Hanoi 1965, s. 21. Por. M u с h 1 i n o w, op. cit., s. 236, 237. Cytowana tam liczba 206 tys. podatników na Północy dla roku 1713 jest wyraźnie zaniżona. Autor nie ma danych odnoszących się do liczby ludności w tym okresie, była ona jednak z pewnością większa niż I w. n.e., kiedy to wynosiła niecały 1 milion dla tere­ nów Północy, co odpowiadało ponad 200 tys. rodzin (patrz przyp. 30). А. В o u i n a i s, A. P a u l u s , La Cochinchine contemporaine, Paris 1884. cytowane w N g u y e n X u a n D a o , op. cit., s. 25. Rozmiary fałszerstwa okażą się mniejsze, gdy przypomni się, że dzieci, kobiety, starcy, żołnierze, uczeni i mandaryni byli zwolnieni od podatków. Przywileje prestiżowe, oparte o cenzus majątkowy, edukacyjny lub zasług dla państwa, nie były jeszcze równoznaczne z posiadaniem pozycji notabla wiej­ skiego. Jednakże grupa wyższych notabli, stanowiąca elitę władzy, ściśle współ5 2 5 3 5 4 �272 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ w skali prestiżowej wspólnoty należy do niższych, niż można by się tego było spodziewać, jakkolwiek może on awansować z wiekiem po zrezyg­ nowaniu z urzędu. Poniższa lista jest ponadto instruktywna, jeśli idzie o typ przypisanych poszczególnym stopniom funkcji, które informują o zakresie wpływu notabli na życie wspólnoty. Skład jest typowy dla Nam Bo (chociaż mógł się on nieco zmieniać w poszczególnych przy­ padkach) i różni się w stosunku do pozostałych dwu regionów kraju, przede wszystkim w tytulaturze, ale również w zasięgu odpowiedzial­ ności . Powtarzający się w tytułach termin huong znaczy „odnoszący się lub należący do wspólnoty" i posiada honorowe zabarwienie: 5 5 Huong ca — senior notabli, najstarszy wiekiem Huong chu (lub h. chanh) — oficjalny radca wspólnoty Huong nhut — pierwszy notabl Huong nhi — drugi notabl Huong lao — doradca rady wiejskiej Huong su — pośrednik między wspólnotą i mandarynami Huong truong — doradca w sprawie wykonywania zarządzeń władz wyższych Huong chanh — doradca w kwestiach wymiaru sprawiedliwości Huong quan — kierujący milicją wiejską Huong le — nadzorujący organizację ceremonii i obrzędów Huong nhac — odpowiada za przygotowanie m u z y k ó w Huong am — organizator uczt i posiłków publicznych Huong van — poeta wspólnoty, twórca maksym publikowanych z okazji świąt Huong than i huong hao •— odpowiedzialni za ogólne sprawy administracji w s p ó l ­ noty Xa truong — pośrednik między wspólnotą i p a ń s t w e m Thu bo — odpowiedzialny za spisy podatkowe i zbiór podatków Thu chi — archiwista rady Thu bon — skarbnik Thu khoan •— odpowiedzialny za rozdział i kontrolę ziem komunalnych Cau duong •— sędzia Cai dinh — opiekun domu komunalnego. Ponadto istnieli młodsi notable, podzieleni na trzy kategorie: a) asy­ stenci niektórych notabli, zwłaszcza tych, których działalność wymagała pracowała z szerszą grupą ludzi uprzywilejowanych. Ilustracji tej współpracy dostarczają losy reformy cesarza Minh Manga z 1839 г., który zarządził konfi­ skatę przywłaszczonych ziem komunalnych i włączenie ich do puli gruntów perio­ dycznie wydzierżawianych członkom wspólnoty. Rady notabli, które nadzorowały rozdział cong dien, przydzielały skonfiskowane ziemie na powrót ich poprzednim właścicielom. Patrz R. J u m p e r , N g u y e n T h i H u e , Notes on the political and administrative history of Vietnam, 1802—1962, Saigon 1962, MSUVAG (powiel.), s. 60. 5 5 Listę sporządzono na podstawie N g u y e n X u a n D a o, op. cit., s. 23 przyp.; H i c k e y , op. cit, s. 180. Por. także fragmentaryczne zestawienie dla Вас Bo i Trung Bo w M u с h 1 i n o w, op. cit, s. 253. �WSPÓLNOTA WIEJSKA W WIETNAMIE POŁUDNIOWYM 273 czynności organizacyjnych; b) asystenci xa truonga (zespół wykonawczy); c) sekretarze wspólnoty, zw. bien lub bien lai. Wprowadzone w 1904 r. przez administrację francuską zmiany w strukturze władzy wiejskiej poszły w następujących kierunkach: 1) zmniejszenie składu rady (do 11 członków) i nałożenie dodatkowych obowiązków, jak rejestracja urodzeń i zgonów (w związku ze zmianą systemu podatkowego), odpowiedzialność za opiekę nad urządzeniami komunikacyjnymi i telekomunikacyjnymi, funkcje śledcze i policyjne; 2) zwiększenie kontroli nad radą, zwłaszcza w zakresie egzekwowania podatków i w sprawach budżetowych; 3) wprowadzenie wyborów w miejsce kooptacji do rady notabli. Pojawienie się nowych obowiąz­ ków, wymóg aktywności, ograniczenie źródeł nielegalnego bogacenia się — zwłaszcza przy ściąganiu podatków — sprawiły, że notable często bojkotowali wybory •' . Jednakże usuwając się częściowo z administracji, nie zrezygnowali z tak bardzo liczącej się otoczki prestiżowej związanej z tytułami honorowymi, z uczestnictwa w zhierarchizowanej organizacji i ze spełniania czynności ceremonialnych we wsi. W miejsce uszczuplo­ nej rady wiejskich notabli powstaje wówczas w większości wiosek Nam Bo instytucja „komitetów kultowych", ban hui huong, które przejmują większość pozycji dawnej rady i dodają również nowe . Zaledwie kilka osób w komitecie ma konkretne funkcje organizowania i nadzoru uro­ czystości oraz obrzędów odbywających się w domu wspólnoty dinh. Pozostałe mają charakter wyłącznie prestiżowy. Powstanie komitetów kultowych oznaczało właściwie tylko zmianę formy, w mniejszym zaś stopniu treści instytucji. Poprzednia rada notabli również sprawowała kontrolę nad życiem obrzędowym wsi, o czym świadczą niektóre funkcje na liście jej członków. Obecnie istniejący komitet nadal wywiera wpływ na ośrodek władzy wiejskiej (współczesny organ administracyjny został nieformalnie włączony w skład komitetu) i nadal stanowi elitę władzy we w s p ó l n o c i e , w zakresie co prawda ograniczonym polityką administracyjną rządu. 6 57 58 5 6 P. M u s , The role oj the villages in Vietnamese politics, „Pacific Affairs", t. 22: 1949 nr 3, s. 266—267; N g u y e n X u a n D a o , op. cit., s. 28—29. Reforma ta dotyczyła tylko Nam Bo i nie objęła południowej części Trung Bo, która znajduje się obecnie na terytorium Wietnamu Południowego. H i с k e y , op. cit., s. 214 n. W badanej przez autora wsi rada notabli posiadała przed 1904 r. 22 stopnie, komitet zaś kultowy 29 stopni (nie licząc tytułów członków aktualnego organu administrującego wsią, również wchodzących do komitetu). H i с к e у podaje przykład inicjatywy budowy szkoły w jednym z przy­ siółków wsi. Zanim wniosek przekazano radzie wiejskiej, zorganizowano zebranie, na którym uzyskał aprobatę miejscowej starszyzny i ogólnowiejskiego seniora notabli, czyli „najbardziej czcigodnego" (op. cit., s. 185). 5 7 5 8 18 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X I I �274 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ Dwoistość funkcji wiejskiej elity notabli, jej polityczną (w sensie de­ cyzji i czynności istotnych dla życia wspólnoty) i kultową rolę pod­ kreśla takiż sam charakter dinh — miejsca kultu ducha opiekuńczego i innych obrzędów religijnych, należących do zespołu wierzeń trady­ cyjnych, o animistycznym podłożu, a jednocześnie miejsca, w k t ó r y m odbywały się laickie posiedzenia dawnej rady poświęcone problemom administracyjnym. A n i członkowie dawnej rady, ani też obecnego ko­ mitetu kultowego nie spełniają podczas obrzędów funkcji kapłańskich; takie zresztą nie i s t n i e j ą . Część z nich, wyróżniona jako „czcigodni", pełni jednakże funkcje liturgiczne, jak np. kontrolowanie dokumentu inwestytury ducha opiekuńczego w relikwiarzu, uroczyste przenoszenie relikwiarza, skomplikowany i zhierarchizowany system oddawania po­ kłonów przed ołtarzem. Tradycyjną władzę we wspólnocie wiejskiej można więc uznać za szczególny rodzaj teokracji. 59 Pierwszym krokiem na drodze do zlikwidowania tego charakteru władzy wspólnoty była wspomniana francuska reforma administracyj­ na. Wszystkie następne reformy utrzymały ten kierunek, nie zdołały jednak doprowadzić do całkowitego rozdziału kultowego i politycznego aspektu w systemie władzy. Wraz z powstaniem Demokratycznej Re­ publiki Wietnamu wprowadzono po raz pierwszy w historii wspólnoty wiejskiej powszechne i bezpośrednie wybory bez ograniczeń dotyczą­ cych płci i długości rezydencji. W wyborach powstawała rada, z któ­ rej konstytuował się komitet wykonawczy. Wieś .otrzymała prawo od­ wołania rady i przeprowadzenia nowych wyborów. Nastąpiło daleko idące odmłodzenie członków rad wiejskich . Objęcie t y m i zmianami również Nam Bo (w okresie wojny wyzwoleńczej) przyniosło na ten teren nie znany dotąd rozdział funkcji ustawodawczej i wykonawczej, które w tradycyjnym systemie połączone były w jednym kompleksie — radzie notabli. (Rozdział taki istniał już poprzednio w. Вас Bo i Trung Bo). 60 Wpływ reform administracyjnych wprowadzonych przez rząd DRW odczuwany jest do dziś w Wietnamie Południowym. Dotyczy to przede wszystkim koncepcji oparcia władzy o szeroką bazę społeczną. Mimo iż w całym kraju zastosowano sztywny system nominowanych komite­ tów wiejskich, w kilku rejonach, które do 1954 r. były szczególnie silnie związane z ruchem Viet Minhu, zezwolono ludności na kontynuo­ wanie pewnych zdobyczy w sferze przedstawicielskiego charakteru wła­ dzy wiejskiej. To samo dotyczy wiosek zamieszkałych przez ludność 5 9 Prócz — być może — roli czarownika pojawiającego się podczas uroczystości zwanej cau an. Bliżej o nim H i с к e у, op. cit., s. 225—228. N g u y e n X u a n D a o, op. cit., s. 33—35; M u s , op. cit., s. 269. 6 0 �WSPÓLNOTA WIEJSKA W WIETNAMIE 275 POŁUDNIOWYM 6 1 przesiedloną z północy po 1954 r . Świadczy to o popularności, jaką zdobyła instytucja pochodzących z wyborów rad wiejskich uniezależnia­ jących się od elity n o t a b l i . Poza t y m i wyjątkami władzę we wsiach Wietnamu Południowego sprawują dziś „rady wiejskie" (chociaż po­ winny się zwać komitetami) złożone z 3—5 etatowych funkcjonariuszy mianowanych przez władze prowincji i zatwierdzanych przez minister­ stwo spraw wewnętrznych, których „kwalifikacje opierają się głównie na lojalności wobec aktualnego r z ą d u " . Rolę tych rad w obecnej politycznej sytuacji kraju najlepiej określają funkcje poszczególnych członków: przewodniczący, skarbnik, sekretarz do spraw policji, sekre­ tarz polityczny, sekretarz do spraw informacji i m ł o d z i e ż y . Władze wiejskie, będąc całkowicie podporządkowane interesom administracji państwowej i w nikłym jedynie stopniu kontynuując tradycje dawnej rady wspólnoty (rozdział nielicznych gruntów komunalnych, rozstrzyga­ nie konfliktów między mieszkańcami oraz uczestniczenie w obrzędach odbywających się w dinh), straciły wiele na autorytecie, a piastowanie funkcji w radzie nie wiąże się już automatycznie z wysoką pozycją w skali prestiżowej w s p ó l n o t y . Hickey cytuje wypowiedź jednego ze starych notabli: „kiedyś ludzie byli sługami rady wiejskiej, dziś rada jest sługą ludzi" . 62 63 64 65 66 Nie oznacza to bynajmniej, że rada zdemokratyzowała się. Nadal funkcjonariuszami zostają posiadacze ziemscy i nadal przy rozdziale gruntów komunalnych faworyzowani są członkowie kręgu najbliższego 61 W o o d r u f f , Local administration in Viet-Nam..., s. 125; Research Report: Field study of Refugee Commission, M S U V A G , Saigon 1955, wyjątki zamieszczone w powyższej pracy Woodruff a, s. 153 n. Tym niemniej statut tzw. „eksperymentu w naprawie administracji tere­ nowej" w prowincji Thue Thien, w części dotyczącej tworzenia rad konsulta­ tywnych (a zatem nie ustawodawczych), zezwala na wybory z przygotowanej przez władze zwierzchnie listy kandydatów, których „selekcja powinna być skierowana na dobór notabli, głów rodzin, przedstawicieli rodzin i emerytowa­ nych mandarynów, którzy... reprezentują stanowisko nacjonalistyczne [anty­ komunistyczne — S. Sz.] i są wpływowi". Wg dokumentu cytowanego tamże, s. 127. Nguyen Xuan D a o , op. cit, s. 37; T r u o n g N g o c G i a u , L . W. W o o d r u f f , My Thuan: Administrative and financial aspects of a village in South Vietnam, M S U V A G , Saigon 1961 (powiel.), s. 4. Tamże, s. 83. Tamże, s. 86—88; J . D. D o n o g h u e , V o H o n g P h u c , My Thuan: The study of a delta village in South Viet-Nam, M S U V A G , Saigon 1961 (powiel.), s. 17—18; D o V a n R o, Suggested solutions to help the village budget attain autonomy, artykuł zawarty w: W o o d r u f f , Local administration in Viet-Nam..., s. 355; H i c k e y , op. cit., s. 185—186, 217. «« Tamże, s. 185. 6 2 6 3 6 4 6 5 �276 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ 67 elicie władzy lub jej przedstawiciele . Pomoc ubogim mieszkańcom wsi nie stanowi przedmiotu zainteresowania r a d y . Z drugiej strony, biedna i średniozamożna warstwa ludności nie interesuje się pracami rady ani nie uczestniczy czynnie w życiu społecznym wsi, rozumianym jako te sfery działania, których centrum stanowi rada wiejska i komitet k u l t o w y . Nieliczni przedstawiciele tych warstw, wyróżniający się np. postawą etyczną, otrzymują niekiedy niższe pozycje w komitecie kulto­ w y m i związane z nimi stopnie. Nie mogą jednak spodziewać się awansu do czołówki komitetu, a t y m samym do elity wiejskiej, wiąże się to bowiem z poważnymi wydatkami. Między innymi wysokie składki obowiązujące członków komitetu z okazji uroczystości w dinh funkcjo­ nują jako skuteczny mechanizm obronny przed rozpłynięciem się grupy uprzywilejowanych w morzu szeregowych członków wspólnoty i przed rozbiciem elitarnej organizacji notabli opartej o autorytet funkcji reli­ gijnych spełnianych w imieniu całej wsi. Toteż ludzie ubodzy obdarzani tytułami niższych notabli zwracają się często do komitetu o przyjęcie rezygnacji . A jeśli nawet pozostają, nie uzyskują już na ogół więcej żadnego z dwudziestu kilku tytułów dzielących ich od „najbardziej czcigodnego". Wielu wieśniaków, nie zaliczających się do zamożnych, często nie uczestniczy nawet w uroczystościach odbywających się w do­ mu komunalnym, a to ze względu na brak obowiązującego w takich 68 69 7() 67 Tamże, s. 191, 238—240. Z badań Woodruffa nad budżetem jednej z wiosek wynika, że przez dwa lata (badania obejmowały 1958 i 1959 r.) do planu w y d a t k ó w kształtujących się na ok. 900 tys. dongów rocznie wystawiano pozycję 2 tys. przenaczoną na pomoc biednym. W ciągu obu tych lat nie wydano nic z owego paragrafu, mimo iż zawsze pozostawała nadwyżka w bilansie k o ń c o w y m . Wieś należy do uboższych w rejonie delty Mekongu. T r u o n g N g o c Giau, Woodruff, op. cit., s. 119, 121. H i с к е у, op. cit., s. 243, 246. Wyjątkiem są organizowane pod presją ma­ sówki polityczne i prace przymusowe. Por. tamże, s. 216. Udział procentowy w y d a t k ó w na ceremonie w dinh wśród ogółu w y d a t k ó w w budżetach rodzinnych (bez żywności) rozkłada się stosunkowo równomiernie w warstwie zamożnych chłopów (2,3—4,2%), różnicuje się jednakże w warstwach średniej (0,7—7,1%) i ubogiej (0,8—12,6%). Potwierdza to tezę, że członkowie tych ostatnich grup albo powstrzymują się od aktywnego udziału w uroczystościach, albo też uczestnicząc w komitecie kultowym ponoszą nie­ współmiernie duże koszty. Wzięci do obliczenia chłopi zamożni mieli największy udział w wydatkach ceremonialnych w e d ł u g ich wartości bezwzględnej (byli stosun­ kowo wysoko postawionymi członkami komitetu kultowego), nie spowodowało to jednak napięcia w ich budżecie. Obliczenie zostało dokonane na podstawie danych o budżetach rodzinnych w próbie liczącej 18 gospodarstw (przy 590 we wsi), a więc nie będącej próbą reprezentatywną, zawartych w J . B. H e n d r y , The study of a Vietnamese rural community — economic activity, M S U V A G , Saigon 1959 (powiel.), tabl. 8.4, s. 244. 6 8 6 9 7 0 �WSPÓLNOTA WIEJSKA W WIETNAMIE 277 POŁUDNIOWYM 71 sytuacjach stroju tradycyjnego — czarnej tuniki i turbanu . Obserwa­ tor najważniejszego obrzędu wiejskiego, święta ku czci ducha opieku­ jącego się wspólnotą, podaje, że w czasie jego trwania rozgrywany był we wsi mecz piłki nożnej, a dopiero idąca ulicą procesja z relikwiarzem sprowokowała ciekawskich do wyjrzenia z c h a t Świadczyłoby to o tym, że dla wielu nie istnieje odczucie identyfikacji celów ceremonii kultowej, poświęconej w założeniu dobrobytowi wspólnoty, z potrze­ bami członków tej wspólnoty. Na dodatek, nawet funkcjom obrzędo­ w y m obce jest pojęcie egalitaryzmu. Tylko notable albo osoby szczegól­ nie uprzywilejowane mogą znajdować się wewnątrz dinh, zresztą bywa ich często tylu, że wypełniają cały budynek. I tylko notable biorą udział w ucztach organizowanych z okazji święta. Wśród kilku przyjęć odbywających się w czasie dwudniowych uroczystości cau an (ku czci ducha opiekuńczego) jedno zaledwie — skromne śniadanie było wydane dla ojców rodzin, i to tych tylko, którzy wpłacili składkę . 72 73 Indyferentyzm części mieszkańców wsi wobec jej spraw ma więc podłoże ekonomiczne. Idzie tu nie tylko o brak środków, ale i o zwią­ zany z t y m brak czasu. Wydzierżawiający swoje pola posiadacze ziem­ scy mogą poświęcić czas na uczestnictwo w życiu społecznym. Po­ zostali muszą troszczyć się o zabezpieczenie bytu, między innymi opusz­ czając wieś w poszukiwaniu pracy. Na obszarach, gdzie dokonywany jest tylko jeden zbiór ryżu rocznie (a takie znajdują się również w delcie), chłop przez pół roku jest wolny od pracy w polu. Okres ten często spędza poza wsią odcinając sobie w ten sposób kontakt z wydarzeniami w niej zachodzącymi. Do przeszłości należą czasy, gdy „gospodarka wsi mogła rozwijać się we własnych granicach bez wzglę­ du na to, co działo się o dziesięć m i l od niej" . Obecnie to, co nazywa się wspólnotą wiejską, nie jest już zintegrowaną wspólnotą gospodar­ czą . Jeszcze do początków X I X w. sfeudalizowani mandaryni mogli izolować wieś od zewnętrznej aktywności ekonomicznej przez ograni­ czanie rozwoju rzemiosła, handlu i innych dziedzin składających się 74 75 71 H i с к e у, op. cit., s. 246. Tamże, s. 225, 226. Tamże, s. 225, 229. Powyższe uwagi, generalizujące w swoim charakterze, oparte zostały głównie na materiale z jednej tylko wsi. Jednakże, w e d ł u g luźnych informacji w posiadaniu autora zachowują one swoją wartość dla znacznie szer­ szego terytorium, zwłaszcza zaś rejonu delty Mekongu. Tak m ó w i o czasach średniowiecznych B u t t i n g e r , op. cit., s. 170. H e n d r y w swojej monografii stwierdza, że „wioska nie jest ani ekono­ miczną, ani. społeczną jednostką. Mieszkańcy wsi funkcjonują niekiedy jako członkowie m a ł y c h grup w e w n ą t r z wsi, podczas gdy innym razem i w innych celach wchodzą w kontakt z wsiami sąsiednimi. Działalność gospodarcza nie zawsze bywa oparta na »wsi« jako zespole..." (op. cit., s. 6). 72 73 74 7 5 �278 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ na krajowy rynek gospodarczy. Ich interes bowiem leżał w zachowaniu dotychczasowej struktury własnościowej społeczeństwa agrarnego, w któ­ rej sami zajmowali czołową pozycję. Powstanie miejskich ośrodków handlu i wytwórczości stworzyłoby konkurencję dla ich wpływów i wzmocniłoby interwencję władzy centralnej w stosunki własnościo­ we . Dlatego też między innymi miasta w Wietnamie są tworem bardzo młodym. Dopiero założenie pierwszych mechanicznych łuszczarni ryżu w siedemdziesiątych latach X I X w. otwarło rynek zbytu dla produktów rolnych, a t y m samym miejsca pracy na plantacjach ryżu przeznaczonego na eksport. Dalsza aktywizacja gospodarki towarowej i pieniężnej nastąpiła wraz z rozwojem francuskich plantacji, zwłaszcza kauczuku i herbaty, oraz eksploatacji lasów, które wymagały licznej siły roboczej . Powstaje więc sytuacja ułatwiająca czasową lub stałą emigrację ze wsi. Sytuację tę chłop wykorzystuje, tak samo jak w cza­ sach wielkiej kolonizacji Południa, mimo iż popularne przekonanie sugeruje, że wszelkie aspiracje należy realizować we własnej wsi, określenie zaś nguoi tu xu — „człowiek czterech stron świata" — ma nadal pejoratywny wydźwięk. Ruchliwość przestrzenna jest też stałym elementem współczesnej wsi w Południowym Wietnamie (pomijając nawet rządowe programy przesiedleńcze), a radom wiejskim dostarcza jednego z najbardziej pracochłonnych zajęć w związku z administracyjnym wymogiem uzy­ skiwania pisemnych zezwoleń na opuszczenie w s i . Przywiązanie do wsi przestaje być czynnikiem dominującym w świadomości chłopów, natomiast myślenie w kategoriach ekonomicznych staje się zjawiskiem coraz c z ę s t s z y m . Oczywiście przywiązanie to rośnie wraz ze zwięk­ szaniem się stanu posiadania i maleje według podobnej zależności. Na 76 77 7 8 79 7 6 B u t t i n g e r , op. cit., s. 171—172. Chociaż szybki rozwój plantacji roślin przemysłowych rozpoczął się do­ piero w wieku X X , to do roku 1900 w Wietnamie P o ł u d n i o w y m obszar koncesji francuskich w y n o s i ł już 78 tys. ha, by wzrosnąć prawie dziesięciokrotnie do roku 1932. N g u y e n V a n H a o, Les problěmes de la nouvelle agriculture vietnamienne, Geneva 1963, s. 53. H e n d r y oblicza, że w latach 1944—1959 badaną przez niego wieś, liczącą 3200 mieszkańców, opuściło na stałe ponad 400 osób (op. cit., s. 81). Podczas tygodniowej obserwacji pracy rady w innej wsi stwierdzono zgłoszenie 17 próśb o zezwolenie na wyjazd (w tym 2 na stałe), co stanowi 1 promil ogółu m i e s z k a ń ­ ców. T r u o n g N g o c G i a u , W o o d r u ff, op. cit., s. 15, 76. W ankiecie, którą objęto 100 osób (na ok. 1500 dorosłych mieszkańców wsi), H e n d r y uzyskał 47°/o odpowiedzi wykazujących niechęć do opuszczania wsi ze względów interpretowanych jako przywiązanie do niej. M.in. wśród odpowiedzi 7 /o powołało się na to przywiązanie, a 6°/o na chęć pozostania w pobliżu grobów swoich przodków (op. cit., s. 80). 7 7 7 8 7 9 l0 �WSPÓLNOTA WIEJSKA W WIETNAMIE POŁUDNIOWYM 279 skrajnych końcach continuum obrazującego stopień integracji ze wspól­ notą znajdują się najbogatsi, piastujący wysokie stanowiska prestiżowe, oraz robotnicy rolni nie posiadający własnej ziemi, którzy przenoszą się ze wsi do wsi, ładując na wóz skromny dobytek oraz dach chaty, który następnie mocują na palach w innej już wiosce, zakładając dom na tak długo, na ile będą mogli znaleźć zatrudnienie . Z zagadnieniem integracji wspólnoty wiejskiej wiążą się jeszcze dwie sprawy, mianowicie struktura terytorialna wsi oraz sieć działają­ cych w niej grup nieformalnych. W obu tych aspektach organizacji społeczności wiejskiej znajdziemy odbicie rzeczywistych więzów, które jednoczyły mieszkańców i sprawiały, że pojęcie wspólnoty miało swą autentyczną treść. Wieś w Wietnamie jest z reguły wielka obszarowo i liczebnie. Gmi­ na byłaby bardziej odpowiednim terminem na określenie np. zbioro­ wiska liczącego ok. 16 tys. osób i zamieszkującego 10 odrębnych kom­ pleksów zabudowań, rozdzielonych warunkami topograficznymi w ten sposób, że dostanie się z jednej części wsi do drugiej możliwe jest często tylko łodzią wzdłuż któregoś ze strumieni gęsto ocienionych buj­ ną roślinnością. Gdy jeszcze dodamy, że część tak rozumianej wsi znaj­ duje się pod kontrolą rządową, inna zaś jest bazą partyzantów, i w tej ostatniej przedstawiciele administracji wiejskiej w ogóle się nie po­ jawiają, oczywista stanie się konieczność modyfikacji pojęcia „wieś" w warunkach wietnamskich . Właściwie każdy zabudowany kompleks stanowiący część składową wsi w Wietnamie byłby z osobna odpowied­ nikiem wsi europejskiej. (Ów człon terytorialny na użytek tego arty­ kułu nazywany będzie s i o ł e m ) . Powyższa charakterystyka nie ma jednak cech powtarzalności, gdyż na ogół wsie są mniej liczne i skła­ dają się z mniejszej ilości siół . 80 81 82 83 8 0 O istnieniu takich wngabundów wspominają Donoghue, Vo Hong P h u c, op. cit., s. 14. Przedstawiony opis dotyczy autentycznej wsi My Thuan w delcie Mekongu, badanej przez T r u o n g N g o c G i a u , W o o d r u f f , op. cit., oraz D o n o g h u e , V o H o n g P h u c , op. cit. W języku wietnamskim ap lub thon, przy czym pierwszy termin jest szerzej używany w Nam Bo, drugi zaś w Вас Bo. Literatura obca oddaje ap jako hameau (fr.) i hamlet (ang.). Według komunikatu oficjalnego, wydanego z okazji zapowiedzianych na rok 1967 w y b o r ó w do rad wiejskich (innowacja ta dotyczyć ma tylko części wiosek), istnieją w Wietnamie P o ł u d n i o w y m 2552 wsie podzielone na 17 784 sioła. Daje to przeciętną prawie 7 siół w jednej wsi. Posługując się statystyką ludności wiejskiej, która w 1956 r. wynosiła ponad 9525 tys. osób ( N g u y e n V a n Н а о, op. cit., s. 30) stwierdzamy przeciętną liczebność mieszkańców wsi ponad 3700 osób. 81 8 2 83 �280 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ 84 Sioło jest najważniejszą jednostką podziału terytorialnego w s i , tworząc zarazem grupę zintegrowaną społecznie. Często sioło takie sta­ nowi odrębną wspólnotę mającą własny dom komunalny i własnego ducha opiekuńczego \ Tendencja do samookreślania się siół w stosunku do reszty wsi wzmacniała się w takich nierzadkich sytuacjach, jak zmiana przynależności administracyjnej. Zdarzało się to w czasach francuskiego panowania lub jeszcze wcześniej, gdy przesunięć granic poszczególnych wspólnot dokonywano przy okazji imperialnych pro­ gramów nadzielania wiosek ziemią uzyskaną z konfiskaty wielkich m a j ą t k ó w . Przyłączenie sioła do innej wioski nie oznaczało automa­ tycznego włączenia się w obcą wspólnotę wiejską, najczęściej powodo­ wało wykształcenie własnej o d r ę b n o ś c i . Z drugiej znowu strony próby łączenia kilku siół w jedno spotykają się z opozycją i kończą się nieraz niepowodzeniem . Wykształcenie się sioła jako podstawowej lokalnej grupy odniesie­ nia jednostek i przejmowanie przez nią funkcji wspólnoty jest natural­ nym procesem rozwojowym. Społeczność chłopską wydaje się charakte­ ryzować tendencja, którą można by nazwać gigantofobią, czyli niechęcią do uczestniczenia w życiu wielkich zbiorowisk, zbyt dużych na to, by zaspokajały potrzebę wiedzy o wydarzeniach zachodzących w zbioro­ wości, poczucie uczestniczenia w nich, wreszcie pragnienie bezpieczeń­ stwa i lojalności w kontaktach z ludźmi. Gdy wspólnota wiejska roz­ rasta się tak, że jej członkowie nie mogą już pozostawać ze sobą 8 86 87 88 84 Ponadto w różnych okresach historycznych istniały także drobniejsze jed­ nostki noszące różne nazwy i nie mające poważniejszego znaczenia poza admini­ stracyjnym. Współcześnie w Wietnamie P o ł u d n i o w y m sioło dzieli się na khom (25—35 gospodarstw) oraz na len gia (5—6 gospodarstw). Zadaniem tego podziału jest kontrola polityczna nad ludnością oraz transmisja poleceń władz wiejskich. Każda z tych grup, jak również sioło, ma kierownika mianowanego przez radę wiejską lub w ł a d z e okręgu. Por. T r u o n g N g o c G i a u, W o o d r u f f , op. cit., s. 8—10. Por. L e r o i - G o u r h a n, op. cit., s. 567; M u c h l i n o w , op. cit., s. 246. Podczas kolektywizacji rolnictwa w D R W jednostki spółdzielcze tworzone były w oparciu o sioła lub ich części, co wynika z danych liczbowych w: W. A. Z i e ­ leńców, Razwitije ekonomiki Diemokraticzeskoj Riespubliki Wietnam, [w:] Nowiejszaja istorija Wietnama. Sborník statiej, A N S S S R , Moskwa 1963, s. 69. J u m p e r , N g u y e n T h i H u e , op. cit., s. 60. We wsiach badanych przez D o n o g h u e i H e n d r y ' e g o znajdują się sioła mające odrębny dinh i komitet kultowy, funkcjonujące niezależnie od ofi­ cjalnego kultu wspólnoty. • Taka reforma w My Thuan nie dała żadnego skutku i rada wiejska, by efektywnie pracować, musi kontaktować się z przedstawicielami każdego spośród dawnych 10 siół, mimo formalnego istnienia tylko trzech siół połączonych. T r u o n g N g o c G i a u, W o o d r u f f , op. cit., s. 2. 85 8 6 8 7 88 �WSPÓLNOTA WIEJSKA W WIETNAMIE 281 POŁUDNIOWYM w bezpośrednich stosunkach osobowych, następuje proces wyobcowania zarówno poszczególnych instytucji tej wspólnoty (co obserwowaliśmy w obrzędowych funkcjach komitetu kultowego), jak też jej uczestni­ ków. I m większa jest wieś — liczebnie i obszarowo — t y m większe stają się odległości społeczne między jej mieszkańcami. Temu po­ wszechnemu prawu podlega także wieś wietnamska. Usprawiedliwiona, choć może przesadzona, jest zatem obserwacja stwierdzająca, że „w pe­ ryferyjnych rejonach [wsi] rolnik ustosunkowuje się z pełnym poświę­ ceniem tylko do swego kawałka ziemi, zna tylko właściciela, od które­ go tę ziemię dzierżawi i nie interesuje się sprawami wsi" . Wieś, jaką znamy ze współczesnej obserwacji w Wietnamie, w y - • rosła z małej stosunkowo grupy lokalnej. W X V w. wieś licząca 100 mieszkańców uchodziła za d u ż ą . Stała się ona ośrodkiem aglomeracji z kilku zasadniczych powodów. Jako już zorganizowana wspólnota dawała ona ochronę przed niebezpieczeństwami, które kryła w sobie natura, gdyż walka z agresywną roślinnością i drapieżnymi zwierzę­ tami dżungli mogła być skuteczna tylko w kolektywie. To samo do­ tyczyło także obrony przed ludźmi z marginesu społecznego, którzy stanowili niekiedy bardzo drastyczny element życia publicznego w Wiet­ namie, tak samo zresztą jak i w innych krajach Wschodu aż do X I X w. Dalej, tecłmiczny> aspekt uprawy ziemi, konieczność korzystania z urzą­ dzeń irygacyjnych, skłaniał k u przyłączaniu się do już istniejącego systemu w miejsce tworzenia nowego. Ponadto istotną rolę odgrywał status wspólnoty wiejskiej, w ramach której jednostka mogła liczyć na ochronę przed wyzyskiem ze strony nieobliczalnego, gdyż nie mają­ cego kodeksu organizacyjnego, niejako nielegalnego feudalizmu biurokratyczno-dorobkiewiczowskiego. Wspólnota istniała z przyzwolenia p a ń ­ stwa, otrzymywała od niego inwestyturę i grunty uprawne -do użyt­ kowania. Wszystko co nie miało tego statusu, zdane było na niełaskę lokalnego władyki z tytułem mandaryńskim lub szlachcica — krewnego cesarza, którzy z daleka od dworu sami ustalali prawa w sytuacjach nieprzewidzianych ustawodawstwem cesarskim, a nawet i w jego ra­ mach. Dlatego też nowe osadnictwo — a rozwijało się ono intensywnie i stworzyło Wietnam w jego obecnych granicach — było zawsze orga­ nizowane, grupowe i opierało się w znacznej mierze na koloniach wojskowych. Spontaniczny indywidualizm w t y m zakresie nie istniał, a jeśli się pojawiał, to albo był wchłaniany przez feudałów kolekcjo­ nujących pańszczyźnianą, na wpół niewolniczą służbę, albo też w y ­ kolejał się i przekształcał się w aspołeczne pasożytnictwo. Wspólnota 8 9 90 1 1 9 0 Q u a c h T o n g D u e , op. cit., s. 133. N g u y e n X u a n D a o , op. cit., s. 17. �282 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ wiejska jest zatem owocem braku spontaniczności, rozrastała się przez przyciąganie do siebie tych, którzy ceniąc stabilizację wspólnoty w spo­ łeczno-politycznej organizacji państwa i jej szeroko pojętą infrastruk­ t u r ę — od kanałów nawadniających po środki walki z n a t u r ą i nie­ przyjacielem — osiadali na jej peryferiach, tworząc z czasem przy­ siółki i potem sioła. Z upływem czasu wspólnota wiejska utraciła wiele ze swych ochron­ nych funkcji. Natura przestała być groźna, modernizujące się państwo i przekształcenie się nieregularnego feudalizmu w ustabilizowany sy­ stem wielkiej własności ziemskiej zlikwidowały inne niebezpieczeństwa zewnętrzne. Stworzyły natomiast nowe zagrożenie dla całości wspól­ noty, zagrożenie od wewnątrz. Była nim owa ustabilizowana własność ziemska. Sytuacja taka sprawiła pojawienie się tendencji odśrodkowych we wspólnocie, a jednocześnie napięcia na tle nierówności społeczno- m a j ą t k o w e j . Tendencje odśrodkowe realizowałyby się tylko lub głównie przez zwykłe odruchy buntu (na płaszczyźnie społecznej) oraz przez rozczłonkowanie na organizmy pochodne (na płaszczyźnie teryto­ rialnej), gdyby nie ukształtował się inny czynnik wpływający na życie wsi, a nie znany lub mało rozwinięty jeszcze w początkach X I X w. Było nim miasto oraz umacnianie się rynku towarowego, które prze­ chwyciły w postaci migracji część owych dezintegracyjnych postaw, same je zresztą także swoim oddziaływaniem mobilizując. Ponadto, reakcja wobec nierówności majątkowej wzmocniona została rozpowszechnieniem ideologii socjalistycznej w czasach wojny wyzwo­ leńczej z Francją, kiedy to Demokratyczna Republika Wietnamu się­ gała na południe od delty Mekongu i zdołała przystąpić do realizacji reformy r o l n e j . Konsekwencją tego stanu rzeczy stało się między innymi zachwianie tradycyjnej skali prestiżowej. Zaczęła być kwestio­ nowana oczywista dawniej pozycja właścicieli ziemskich, wsparta blis­ kością lub uczestnictwem w administracyjno-sakralnym kręgu przywód­ czym wsi. Pojawia się na tym tle interesująca polaryzacja postaw 91 92 91 Według danych sprzed I I wojny ś w i a t o w e j struktura własności przedsta­ wiała się następująco: w Nam Bo 71,7°/o chłopów posiadało 12% ogółu ziemi, 2,5°/o gospodarstw zaś kontrolowało 44°/o obszarów. Odpowiednie liczby dla Trung Bo wynoszą: 94—36,7°/o oraz 0,06—16,6°/». Prócz tego istniała liczna kategoria bezrolnych. Ziemie komunalne uwzględnione zostały w obliczeniu obszaru, jednak pominięte w rozkładzie własności ze względu na brak danych. N g u y e n Van H a o, op. cit., s. 45, 47. 92 Oficjalne liczby mówią, że tylko w Nam Bo rozdano chłopom 547,2 tys. ha ziemi. Z pewnością jednak część decyzji o rozdziale pozostawała praktycznie niezrealizowana, a wszystkie reformy obowiązywały bardzo krótko, najwyżej do 1954 r. Ich w p ł y w psychologiczny był jednak niewątpliwy. Dane liczbowe za­ czerpnięte z D u d n i k, op. cit., s. 55. �WSPÓLNOTA WIEJSKA W WIETNAMIE POŁUDNIOWYM 283 światopoglądowo-politycznych. Znaczna część chłopstwa ubogiego i śred­ niozamożnego (a w pewnym stopniu także bogatego) ciąży ku spadko­ biercom reform z lat 1945—1954, udzielając pomocy partyzantom lub czynnie uczestnicząc w walce. Z kolei przedstawiciele warstwy, która może się czuć zagrożona społeczno-reformatorskim kontekstem ruchu partyzanckiego, rzadko demonstrują otwarte poparcie dla siły przeciw­ stawiającej się temu ruchowi, czyli dla władz oficjalnych. Swoją ak­ tywność społeczną kierują utartym torem i koncentrują wokół trady­ cyjnych instytucji, głównie obrzędów kultowych. Narzucane przez rząd nowoczesne formy grupowania ludności w organizacjach typu społecz­ nego i politycznego nie przyjmują się. Nawet elita wiejska odmawia czynnego w nich u d z i a ł u . Być może przyczyną jest ich polityczne obciążenie, co w warunkach dwuwładzy narzuca szczególną ostrożność. Taka sama ostrożność cechuje też sympatyków Frontu Wyzwolenia powstrzymujących się od publicznego ujawniania poglądów, ale nie budzi ona potrzeby uciekania się pod opiekę instytucji tradycyjnych. Kompleks kultowo-obrzędowy utrzymuje nadal — chociaż wyraźnie osłabioną — swoją funkcję integracyjną. Na ten stan rzeczy składa się wiele czynników, m. in. tradycje konfucjańskich nauk etycznych, filo­ zofia więzi rodzinnych, kontynuowany kult przodków, którego obrzę­ dowość stanowi paralelę do ogólnowiejskiego zespołu obrzędowego w dinh i tym samym wzmacnia jego rolę. Poważne znaczenie mają również zachowujące się przeżytki wierzeń animistycznych, kult ducha ogniska domowego, ducha ziemi, ducha rolnictwa itp. Odprawianie tych kultów na szczeblu rodziny musi iść w parze z szacunkiem dla odpo­ wiadających im obrzędów w dinh. Równoległość tradycji obrzędowej, stwierdzona już powyżej dla szczebla państwowego i wspólnoty wiej­ skiej, sięga także do rodziny i wywiera hamujący wpływ na proces dezintegracji wspólnoty. Taki sam wpływ przypisać należy aktywnie do niedawna działającym licznym grupom i stowarzyszeniom niefor­ malnym. Formowały się one na kilku różnych podstawach — wspólnoty sąsiedzkiej, pomocy wzajemnej o charakterze gospodarczym i kultowym (rytualny udział w obrzędach rodzinnych — głównie pogrzebowych — 93 93 We wsi badanej przez D o n o g h u e i V o H o n g P h u c , na 11 istnieją­ cych organizacji i stowarzyszeń, przewodniczący rady wiejskiej kierował aż dziewięcioma z nich (w tym także komórką tzw. Ruchu Solidarności Kobiet). Wiejskiej sekcji rządzącej partii politycznej przewodniczył inny funkcjonariusz rady. W jedynej pozostałej organizacji, działającej pod nazwą „Związku Rolni­ ków", autorzy stwierdzili. brak jakiejkolwiek formalnej struktury i podejrzewali, że ukrywa się pod nią tradycyjne stowarzyszenie pomocy wzajemnej, które prezentowano im pod pozornie oficjalną etykietką z uwagi na tendencję władz do podejrzewania o nielojalność polityczną wszelkich ugrupowań lokalnych nie organizowanych odgórnie (op. cit., s. 23—28). �284 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ i w pokrywaniu ich wysokich na ogół kosztów). Miały one także charakter korporacji profesjonalnych, lub też stowarzyszeń tworzących się na bazie płci i wieku. Ugrupowania tego rodzaju, represjonowane przez władze państwowe, popierane były przez siły Viet Minhu, a i obecnie przypuszczalnie traktowane są przez Front Wyzwolenia jako skuteczne forum organizowania poparcia i konspiracyjnej aktyw­ ności . Uzasadnieniem tego faktu jest tradycja wysokiego poziomu integracji wewnętrznej takich grup korporacyjnych. Na bliższe omówienie problematyki związanej z funkcjonowaniem i s t r u k t u r ą tych grup oraz rodziny brakuje tu miejsca, chociaż jest to zagadnienie istotne dla samej instytucji wspólnoty wiejskiej. Pozosta­ wienie go do oddzielnego opracowania nie powinno jednak utrudnić przyjęcia już teraz wniosku, że pomimo istnienia nadal we wsi pewnych ośrodków integrujących nie stanowi ona w czasach obecnych zwartej wspólnoty. Jej rozkład, przyśpieszony w warunkach wojny domowej, rozpoczął się jednak na długo wcześniej, bo w okresie utrwalenia się nierówności majątkowej jej członków. Był on wyraźnie widoczny już w X I X w., o. czym świadczą odzywające się wówczas nawoływania do restauracji tej i n s t y t u c j i . Można sformułować opinię, że w kolejnych ustawach cesarskich rozszerzających autonomię wspólnoty, tkwił za­ rodek jej rozpadu, ponieważ autonomia ta dawała notablom prawo dość swobodnego kierowania tak majątkiem wspólnoty jak i regulowania sytuacji materialnej jej członków. Paradoksalnie mogłoby brzmieć twierdzenie, że wspólnota wiejska w Wietnamie powstała dzięki p a ń ­ stwu, rozpadła się zaś samobójczo. Paradoks ten uzyska cechy wniosku sprawdzalnego drogą analizy faktów, jeśli w obu jego członach do­ damy zastrzeżenie: ,,w dużej mierze". Artykuł ten stanowił próbę dania częściowej odpowiedzi na pytanie: w jakiej mierze, a właściwie w jaki sposób i jakimi środkami organizacja państwowa przyczyniła się, mię­ dzy innymi czynnikami, do uformowania wspólnoty oraz w jaki sposób pewne siły wewnętrzne i zewnętrzne zadecydowały o jej dezintegracji. Rozpoczął się w ten sposób proces zmiany kulturowej, poddany szcze­ gólnie silnemu przyśpieszeniu w czasie wojny domowej. Aby jednak można było przystąpić do analizy tego ostatniego okresu, konieczne jest dokładne określenie stopnia dezintegracji wspólnoty przed nasileniem tej wojny. Jak dotąd brakuje poważniejszych prób w t y m kierunku. 9 4 9 5 90 9 4 M u s , op. cit., s. 271. Por. także uwagę, w przypisie 93. H i с к eу pisze, że „silne więzi społeczne i poczucie solidarności spo­ łecznej... można we wsi odnaleźć, ale nie można ich wsi przypisać" (op. cit., s. 278). Por. np. opinie ówczesnego uczonego Phan Huy C h u (1782—1840), wg P h a n G i a B e n , op. cit., s. 21. 9 5 9 6 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/068b03e82dd0edd53b9560e9036a7fee.pdf 7ea20c9499b655e029fda9bca281b826 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5271 Rights Information about rights held in and over the resource PIA Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Subject The topic of the resource Fryś-Pietraszkowa, Ewa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4893 Title A name given to the resource Nekrolog / ETNOGRAFIA POLSKA 2008 t.52 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2008 t.52, s.155-158 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szromba-Rysowa, Zofia Mulkiewicz-Goldberg, Olga Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text N E K R O L O G „Etnografia Polska", t. LII: 2008, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 Ewa Fryś-Pietraszkowa 23 lipca 1934, Andrychów - 14 luty 2008, Kraków W dniu 14 lutego 2008 r. zmarła w Krako­ wie w wieku 73 lat dr Ewa Fryś-Pietraszkowa, wybitny znawca polskiej sztuki ludowej. Uro­ dziła się 23 lipca 1934 r. w Andrychowie, gdzie w 1951 r. zdała maturę w 11-letniej szkole ogól­ nokształcącej. Jesienią tego roku rozpoczęła studia na Uniwersytecie Jagiellońskim w po­ wstałym kilka lat wcześniej Studium Historii Kultury Materialnej. Wprawdzie chciała dostać się na historię sztuki, jednak ze względu na ograniczoną liczbę miejsc, jej i kilkunastu innym studentom zaproponowano po zdaniu egzami¬ nów wstępnych, zmianę obranej specjalności. W ciągu pierwszych dwóch lat studiów stu¬ denci mogli wybierać specjalizację (archeologia Polski, archeologia śródziemnomorska i etno¬ grafia). Ewa myślała początkowo o wyborze archeologii (brała udział w powierzchniowych badaniach archeologicznych) lub etnografii. Za­ decydował kontakt z Pracownią Badania Sztuki Ludowej Państwowego Instytutu Sztuki, kiero­ wanej przez prof. Romana Reinfussa. Problematyka badawcza Pracowni była bliska jej zaintereso­ waniom. Tak więc z pełnym przekonaniem wybrała etnografię, dając się poznać jako doskonały terenowiec, sumienny i dociekliwy badacz oraz prawdziwy znawca sztuki ludowej. Będąc jeszcze na ostatnim roku studiów została zatrudniona 1 kwietnia 1955 r. we wspomnianej Pracowni, która w ciągu 50-letniego istnienia zmieniała kilkakrotnie swoją nazwę (pod koniec działania był to: Zespół Dokumentacji Sztuki Ludowej Instytutu Sztuki PAN, zlikwidowany ostatecznie w 1997 r.). Garncarstwo ludowe i jego estetyczne walory były szczególnym przedmiotem jej zainteresowania i jednocześnie tematem pracy magisterskiej pt. Garncarstwo w zachodniej części województwa krakowskiego, napisanej pod kierunkiem prof. Kazimierza Moszyńskiego i obronionej 24 czerwca 1955 r. Tej tematyce pozostała wierna do końca. Z czasem też stała się wybitnym znawcą tej dzie­ dziny sztuki ludowej, która była też przedmiotem jej pracy doktorskiej pt. Ośrodek garncarski w Łążku Ordynackim i jego wyroby na tle ceramiki malowanej w Polsce, obronionej w 1966 r. na Uniwersytecie Marii Curie Skłodowskiej w Lublinie. Promotorem był prof. Roman Reinfuss. Praca uzyskała wyróżnienie w konkursie im. W. Rzymowskiego i ukazała się drukiem pod tym samym tytułem w 1973 r. Pracownia Badania Sztuki Ludowej PAN, w której Ewa przepracowała 42 lata była kierowana od 1946 r. przez prof. Reinfussa, który opracował szeroki program badań nad genezą i historią polskiej sztuki ludowej, zarówno tradycyjnej, jak i współczesnej. W ich trakcie systematycznie gromadzono materiały ze wszystkich dziedzin plastyki w całym kraju. W latach 1949-1962 organizowano całomiesięczne obozy naukowo-badawcze, a od 1979 r. już tylko �156 NEKROLOG badania penetracyjne w małych grupach. Ten sposób poszukiwań terenowych zapewniał stały kon­ takt z twórczością artystów ludowych, a dokumentacyjne wyjazdy po Polsce, często w ciężkich warunkach i niewygodach traktowane były przez Ewę jako interesująca przygoda. Dowodem może być znaleziony w spuściźnie Ewy jej rękopiśmienny tekst „małej encyklopedii etnograficznej" z humorem opisujący terenową pracę etnografa. Garncarstwo ludowe, jego technika, walory artystyczne wyrobów, jak i garncarze - twórcy ludowi od studiów uniwersyteckich były podstawowym przedmiotem jej zainteresowań. Odzwier¬ ciedlają je publikacje (drukowane najczęściej w Polskiej Sztuce Ludowej), referaty wygłaszane na konferencjach w Polsce i zagranicą oraz udział w konkursach twórczości ludowej w charakterze jurora oraz liczne kontakty z twórcami ludowymi. Znany był jej serdeczny i życzliwy stosunek do informatorów, którym starała się nieść pomoc: w postaci paczek z odzieżą, udzielania rad, pomocy w wyborze szkoły dla ich dzieci, itp. Ewa potrafiła jechać całą noc pociągiem, aby uczestniczyć w ważnych dla informatorów wydarzeniach, radosnych bądź smutnych. Z końcem 1980 r. po przejś¬ ciu prof. Reinfussa na emeryturę objęła kierownictwo Pracowni, pełniąc funkcję kierownika do 31 grudnia 1997 r., kiedy to Pracownia uległa likwidacji. Niezwykle ciekawe i bogate Archiwum, gromadzące teksty wywiadów i obserwacji, materiały graficzne, hafty, malowanki, odbitki foto¬ graficzne, zostało wówczas przekazane Muzeum Etnograficznemu im. S. Udzieli w Krakowie (zob. Archiwum dokumentacji polskiej sztuki ludowej Instytutu Sztuki PAN, Polska Sztuka Ludowa, R. 34, 1980, nr 3-4). Poza garncarstwem interesowała się zdobnictwem w meblarstwie i kowalstwie oraz urządzeniem wnętrz mieszkalnych stopniowo rozszerzając tematykę badań także o strój i tkaninę (zob. np. Urządzenie i zdobnictwo wnętrza, [w:] Nad rzeką Ropą. Zarys kultury ludowej powiatu gorlickiego, red. R. Reinfuss, Kraków 1965, s. 57-72). W prowadzonych przez wiele lat badaniach dokumentacyjnych fascynowały j ą szybko następujące zmiany w tradycyjnej wytwórczości arty¬ stycznej mieszkańców wsi. Do planowanej, choć nie zrealizowanej, pracy zbiorowej o tradycyjnej sztuce ludowej Podlasia, miała napisać o ludowych tkaninach. Wyniki badań zreferowała w Komisji Etnograficznej PAN w Krakowie (Problem współczesnych przemian sztuki ludowej na przykładzie tkaniny podlaskiej, Sprawozdania z posiedzeń Komisji Naukowych PAN, Oddział Kraków 1988, s. 31-32). Włączyła się w prowadzone w latach 1991-1994 przez Pracownię Etnologii Instytutu Archeologii i Etnologii PAN w Krakowie badania monograficzne na Podhalu. Opracowała wspólnie z Alicją Małetą zagadnienia rzemiosła i przemysłu wiejskiego w wydanej w 2000 r. pracy pod redakcją Danuty Tylkowej Podhale. Tradycja we współczesnej kulturze wsi. Własne materiały terenowe i zgromadzone w Archiwum Pracowni Ewa wykorzystała w wygła¬ szanych a następnie publikowanych referatach . W dniach 6-11 września 1981 r. brała udział w międzynarodowym sympozjum na temat garncarstwa, zorganizowanym przez Muzeum Etno¬ graficzne w Kittsee w Austrii z referatem pt. „Die gegenwärtige Situation der Hafnerei in Polen". W Kolonii natomiast w dniach 5-9 X 1987 r. uczestniczyła w posiedzeniu Niemieckiego Towarzy¬ stwa Etnologicznego prezentując „poster" na temat zmian w stroju i przemyśle tekstylnym w środ¬ kowej Polsce od drugiej połowy X I X w. Za pracę tę otrzymała jedną z kilku przyznanych tam nagród. Na szczególną uwagę zasługuje syntetyczna bogato ilustrowana, niezwykle cenna publika¬ cja, Sztuka Ludowa w Polsce (Warszawa 1988) współautorstwa Ewy Fryś-Pietraszkowej oraz Anny Kunczyńskiej i Mariana Pokropka, nagrodzona nagrodą zespołową I I stopnia Ministra Kultury i Sztuki, Ministra Edukacji Narodowej oraz nagrodą Sekretarza Naukowego PAN. Od końca 1 1 M.in. Rozkwit i zmierzch ceramiki siwej, [w:] Garncarstwo i kafłarstwo na ziemiach pol­ skich od wczesnego średniowiecza do czasów współczesnych. Materiały z konferencji, Rzeszów 21-23IX1993, Rzeszów 1994, s. 15-19; Rzemiosło cechowe a ludowe rzemiosło artystyczne, [w:] Miasto i kultura ludowa w dziejach Białorusi, Litwy, Polski i Ukrainy, red. J. Wyrozumski, Kraków 1996, s. 325-336; Portret ludowego artysty na tle wsi, [w:] Ogród spustoszony. Kontynua­ cja i zmiana w kulturze współczesnej wsi polskiej. Materiały I Konferencji Naukowej zorganizowa­ nej w dniach 20-21 kwietnia 1995 roku w Krakowie i Zubrzycy Górnej, Kraków 1995, s. 35—10. �NEKROLOG 157 lat 1990. dużo czasu i serca poświęciła seryjnej publikacji wydawanej przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Etnografowie i ludoznawcy polscy. Sylwetki, szkice biograficzne, której pierwszy tom ukazał się w 2002 r. pod redakcją Ewy Fryś-Pietraszkowej, Anny Kowalskiej-Lewickiej i Anny Spiss. W 2007 r. wyszedł tom drugi pod redakcją E. Fryś-Pietraszkowej i A. Spiss. Nad tomem trzecim z zapałem i energią Ewa pracowała do ostatniej chwili, jeszcze trzy tygodnie przed śmiercią zbierając materiały do następnych biogramów. Redakcji tego tomu podjęła się dr Anna Spiss jako tomu poświęconego Ewie. W latach 1980. opracowała 26 biogramów do planowanego przez Fundację Kultury Wsi Słownika twórców ludowych. Jej cechy osobowościowe, jak sumienność, życzliwość, łatwość nawiązywania kontaktów a przede wszystkim dogłębna wiedza etnograficzna z zakresu ludowej wytwórczości artystycznej sprawiały, iż była zapraszana najczęściej jako przewodnicząca jury do konkursów garncarstwa, kowalstwa i zdobnictwa w drewnie, organizowanych przez Wydział Kultury i Sztuki Rady Narodowej w Kra¬ kowie, konkursów szopek krakowskich organizowanych corocznie przez Muzeum Historyczne w Krakowie (w 2002 r. odbył się 60. jubileuszowy konkurs) oraz powiatowych przeglądów twórczości artystycznej i zespołów kolędniczych. Od 1967 r. współpracowała z Myślenickim Ośrodkiem Kul¬ tury, udzielając merytorycznych konsultacji i porad. W latach 1971-1989 czynnie uczestniczyła w przedsięwzięciach „Cepelii". W okresie od 1993 do 2002 r. była rzeczoznawcą Krajowej Komisji Artystycznej i Etnograficznej przy Fundacji „Cepelia". W uznaniu zasług Zarząd Fundacji odzna¬ czył j ą w 1999 r. medalem 50-lecia „Cepelii". Współpracowała z licznymi radami muzealnymi i towarzystwami, z których wymienić można m. in.: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze (od 1953 r., w 2003 otrzymała tytuł członka honorowego), Komisję Etnograficzną PAN - Oddział w Krakowie (od 1973; wiceprezes 1993-1996), Radę Muzealną Muzeum Etnograficznego im. S. Udzieli w Kra­ kowie (2004-2008), Rada Muzeum Tatrzańskiego im. Dr Tytusa Chałubińskiego w Zakopanem (1994-2008), Radę Naukową Stowarzyszenia Twórców Ludowych (od 1969) i inne. Ewa opracowała scenariusze i zrealizowała w Krakowie szereg wystaw: Polska sztuka ludowa - dziedzictwo przeszłości (wspólnie z A. Kunczyńską, 1991 r.), Polska sztuka ludowa w dokumentacji Instytutu PAN (1988), Wieś polska w rysunkach i temperach Marii Czarneckiej (2005). Była także autorką koncepcji wystawy: Zofia i Roman Reinfussowie. Życie, praca i dzieło (2003). Ewa i jej koleżanki z Pracowni były aktywne w krakowskiej NSZZ Solidarność, zwłaszcza w stanie wojennym, tworząc nieformalną „Firmę", zajmującą się wyrobem bibułkowych kwiatów, malowaniem guzików z symboliką patriotyczno-religijną, dzianiem szydełkiem lub na drutach galanterii, itp. Uzyskane ze sprzedaży pieniądze przeznaczane były dla represjonowanych rodzin, które pozostały bez środków do życia. Akcja ta z czasem objęła osoby z innych placówek nauko¬ wych Krakowa, umożliwiając niesienie pomocy większej liczbie potrzebujących. W ostatnich latach, zwłaszcza po przejściu w 1994 r. na emeryturę, Ewa włączyła się w działal¬ ność popularyzatorską w Towarzystwie Miłośników Andrychowa, jej rodzinnego miasta, z którym związana była przez działalność rodziny ojca Franciszka, wice-burmistrza Andrychowa (1935-1939) i mistrza piekarskiego, prowadzącego rodzinną piekarnię założoną jeszcze w 1877 r. W cyklu „Moja Mała Ojczyzna" zorganizowała i konsultowała wystawy oraz wygłaszała referaty, m.in. na temat historii andrychowskiego garncarstwa, młynarstwa, piekarstwa i tradycji rzemieślniczych. Groma­ dziła materiały archiwalne nt. działającego tam od końca X V I I I w. ośrodka garncarskiego i komple¬ towała kartotekę garncarzy. Wyniki swoich poszukiwań relacjonowała w miejscowej prasie (Nowiny Andrychowskie). W ostatnich latach większość czasu spędzała w tym mieście troskliwie pielęgnując chorą matkę, która w 2008 r. skończyła 99 lat. Za swoją owocną i wszechstronną pracę została odznaczona Krzyżem Kawalerskim Orderu Od¬ rodzenia Polski (1989 r.), Złotym Krzyżem Zasługi (1979 r.), medalem i nagrodą Oskara Kolberga (1997 r.), odznaką „Zasłużony Działacz Kultury" (1982 r.), złotą odznaką „Za zasługi dla Ziemi Krakowskiej" (1989 r.). W 1960 r. zawarła małżeństwo z Edwardem Pietraszkiem (1928-2004), socjologiem, etnogra¬ fem, historykiem, profesorem Uniwersytetu Wrocławskiego i dyrektorem Muzeum Etnograficznego w Krakowie, zakończone w 1967 r. rozwodem. Małżeństwo było bezdzietne. �158 NEKROLOG W dniu 17 lutego 2008 r. Ewa została pochowana w grobowcu rodzinnym na cmentarzu ko­ munalnym w Andrychowie. Odeszła od nas niezwykle serdeczna i życzliwa Przyjaciółka zawsze śpiesząca radą i pomocą, pełna pasji zawodowej i radości życia. Lubiła podróże, do których zawsze była dobrze przygotowana. W zimie jeździła na nartach nie tylko w Tatrach, ale i w Alpach francus­ kich i włoskich, w maju 2007 r. odbyła ostatnią podróż do Izraela i Petry w Jordanii, która była marzeniem jej życia. Planowanych na 2008 r. podróży zagranicznych nie zdążyła już zrealizować. Jej obecność i przyjaźń była niezwykle cennym darem dla tych, których nimi obdarzyła. Nie¬ oczekiwana śmierć w pełni sił twórczych i w obliczu planów na przyszłość stanowi niepowetowaną stratę zarówno dla nauki, jak i przyjaciół. Olga Goldberg-Mulkiewicz, Zofia Szromba-Rysowa � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e0576f59dc9d9a416b582f507e3f15f2.pdf a01a7e76fb7dcc83084d9aac7b83d4f6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5269 Rights Information about rights held in and over the resource PIA Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Subject The topic of the resource praca - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4891 Title A name given to the resource Homo faber czy homo ludens? / ETNOGRAFIA POLSKA 2008 t.52 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2008 t.52, s.117-135 Creator An entity primarily responsible for making the resource Laskowska-Otwinowska, Justyna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. LII: 2008, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 JUSTYNA LASKOWSKA-OTWINOWSKA Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne w Łodzi HOMO FABER CZY HOMO LUDENS?* CZYLI NOWE POSTAWY WOBEC PRACY 1 Najsmutniejsze jest to, że jedyną rzeczą, jaką człowiek może robić przez osiem godzin dziennie, jest praca. Nie da się jeść przez osiem godzin dziennie ani pić przez osiem godzin dziennie, ani kochać się przez osiem godzin dziennie -jedyne, co można robić przez osiem godzin, to praca. Z tej przyczyny człowiek doprowadza siebie samego i wszystkich innych do tak pożałowania godnego stanu, William Faulkner Working general and a career in particular makes us less than human and support from public funds through the Department of Social Security is no more reprehensible than a salary obtained from a university for research in Sanscrit, and far less than a salary obtained for work on advertising or munitions, Frank Musgrove Wiosną 2002 roku, dzięki uprzejmości Instytutu Etnologii i Antropologii Kul­ turowej Uniwersytetu Warszawskiego, rozpoczęłam zajęcia ze studentami Studium Wieczorowego nad tematem postrzegania nowoosadników przez ludność wiejs­ ką, rdzenną oraz percepcji odwrotnej, tj. rolników przez nowoosadników. Badania prowadzone były w okolicach Lubartowa i Olsztyna. W trakcie czterech wyjaz­ dów terenowych, jedenastosobowa grupa zebrała ok. 300 wywiadów. W niniejszej pracy wyniki badań uzupełniam wnioskami Waldemara Kuligowskiego, dotyczą­ cymi postrzegania nowoosadników - artystów - lalkarzy z Kliniki Lalek przez ludność miejscową z okolic Wolimierza, zebranymi w trakcie prowadzonych przez niego badań w listopadzie 2002 roku. Jednym z efektów moich badań było dostrzeżenie ogromnej różnicy w podejściu do pracy między rolnikami a prze­ siedleńcami. Refleksja na temat tych różnic doprowadziła mnie do rozważań na temat zmian cywilizacyjnych przejawiających się w propagowaniu nowych mo¬ deli pracy i postaw wobec zatrudnienia. 2 * * * * Artykuł dedykuję prof. Annie Zadrożyńskiej Artykuł jest rozszerzonym fragmentem książki mojego autorstwa pt. Globalne przepływy a obecność nowoosadników na wsi polskiej (2008). Określenie używane wobec osób, które przesiedliły się z miast na wieś, w różne regiony Pol­ ski i stworzyły grupy osadnicze współpracujące ze sobą. Są to na ogół artyści, ale też osoby z wyższym wykształceniem rolniczym czy pracownicy nauki. Na ogół łączy ich aktywne zaintereso¬ wanie ekologią. 1 2 �118 JUSTYNA LASKOWSKA-OTWINOWSKA 3 Na temat etosu pracy rolników pisało już wielu badaczy . Anna Zadrożynska opisywała zapatrywania na wartość pracy porównując tradycyjny model pracy rol¬ nika, przejściowy model reprezentowany w pracy niegdysiejszych PGR-ów oraz model miejski (Zadrożyńska 1983). Barbara Fedyszak-Radziejowska wymieniła cztery modele etosu pracy rolników: tradycyjny, agrarystyczny, miejsko-marksistowski i etos rolnika-producenta (Fedyszak-Radziejowska 1992). Model tradycyjny opierał się na postrzeganiu pracy jako wartości centralnej, autotelicznej. Wokół pracy zbudowany był system innych wartości, wypełniała ona życie całej rodziny chłopskiej. Kontekst emocjonalny pracy, szczególnie fizycz¬ nej, był zawsze pozytywny. Zajęcia nie będące pracą zwano próżnowaniem i silnie tępiono. Praca stanowiła źródło prestiżu i zamożności, była treścią codziennego życia (Fedyszak-Radziejowska 1992, s. 33). Nie podejmowanie pracy traktowano bardzo krytycznie, a nawet naznaczano sankcją religijną: żadnego chorowania nie było. To był prawie wstyd; kara boska go spotka, jak się w dzień położy - cytowała swych respondentów Anna Zadrożyńska (1983, s. 147). Zinternalizowany poprzez socjalizację etos pracy kształtował chłopskie postawy wobec pracy. W etosie tym mieściła się norma stałej krzątaniny, pracy ciężkiej, prymatu pracy nad konsumpcją, całkowita dyspozycyjność wobec rodzinnego gospodarstwa. Kształt organizacji pracy wyznaczał inne normy, takie jak prymat wspólnoty nad preferencjami jed¬ nostki, pomoc wzajemną opartą głównie na pokrewieństwie, a w dalszej kolej¬ ności sąsiedztwie. Była ona jednocześnie formą życia społecznego i kulturalnego (Zawistowicz-Adamska 1951, s. 50), organizowała bowiem dzień powszedni w nienormowanych odcinkach czasu. W tradycyjnym modelu opisanym przez Zadrożyńską nie było wolnego czasu. Czas pracy uzupełniano zabawą, nie rozdzie­ lając tych dwóch form działania (1983, s. 221). Szczególną wartość pracy rozpo¬ znać możemy w tradycyjnym światopoglądzie, dzielącym czas i przestrzeń na oswojone, codzienne miejsce pracy oraz czas i miejsca odświętnej „nie-pracy". Opisany przez Fedyszak-Radziejowską agrarny model etosu pracy wiąże autorka z obecną na wsi polskiej okresu międzywojennego, ideologią agrarystyczną, zwią¬ zaną z ruchem ludowym: „W agraryzmie praca i zawód rolnika darzone były ogromnym szacunkiem, osadzone w pozytywnym kontekście emocjonalnym. Właściwości pracy chłopskiej tworzyły zestaw wyjątkowych zalet. Samodzielność, twórczość, poczucie odpowiedzialności za własne gospodarstwo, ale i za cały naród, który trzeba wyżywić, wszechstronność umiejętności, zdolności kierownicze [...], poczucie wolności i niezależności, przywiązanie do ziemi - ojczyzny, wszystkie te cechy stanowiły o wyjątkowej roli społecznej chłopów" (Fedyszak-Radziejowska 1992, s. 35). O kultywowaniu tego etosu wśród chłopów polskich zaświadczają wyniki badań prowadzonych przez Krystynę Łapińska-Tyszkę w połowie lat 1980. Autorka, analizując materiał biograficzny zamieszczany na łamach gazety Gromada - Rolnik Polski dostrzega, wśród starszego pokolenia pamiętnikarzy, obecność silnie zinternalizowanych norm etosu agrarystycznego (1992, s. 93). Z autodefinicji zawodu rolnika zanotowanych przez autorkę wyłaniają się w pierwszej kolejności 3 Anna Zadrożyńska (1983), Krystyna Łapińska-Tyszka (1992), Barbara Fedyszak-Radziejowska (1992), Maria Halamska i inni (2003), Eugenia Jagiełło-Łysiowa (1969) i inni. �HOMO FABER CZY HOMO LUDENS? CZYLI NOWE POSTAWY WOBEC PRACY 119 cechy takie, jak współdziałanie z przyrodą, w niemal mistycznym, świętym związ­ ku . Rolnik to dziecko natury - cytuje autorka jedną z wypowiedzi (tamże, s. 85). Zawód ten postrzegany jest, przez samych respondentów, nie tylko jako praca, ale wręcz całościowy styl życia. Jego istotą jest służba ziemi, posłannictwo, niemal „święte niewolnictwo" (tamże, s. 86). Pracę się kocha, jest się z niej dumnym. Te normy etosu pracy rolnika mają, według autorki, cechy agrarystyczne. Jedno¬ cześnie zauważa ona zmianę podejścia do pracy u młodych rolników. Odchodząc od agrarystycznego podejścia do pracy jako działania obywatelskiego, młodzi ludzie skupiali się na jej roli prorodzinnej. Jako istotne, podkreślali cechy takie jak: produktywność i efektywność pracy (tamże, s. 91). Wprawdzie odrzucali wzór ciężkiej pracy, ale za istotny uważali pewien „sentyment", zamiłowanie do ziemi i zajęć z nią związanych (tamże, s. 94). Interesującym fragmentem książki Łapińskiej-Tyszki jest ukazanie wypowiedzi osób powracających z miasta na wieś, do zawodu rolnika. Pamiętniki migrantów ukazują odmienność stosunku do pracy na gospodarstwie wobec zasiedziałych mieszkańców wsi. Pewne jej cechy, a zwłaszcza kwestia czasu wolnego, uważane powszechnie przez rolników za wadę, były traktowane przez migrantów całkiem inaczej: „W pamiętnikach migrantów na wsi problem wolnego czasu jest prawie nieobecny. Przeciwnie, mówi się o walorach innego stylu życia codziennego, jak na przykład nienormowany czas pracy" (Łapińska-Tyszka 1992, s. 142). Wśród powracających na wieś potomków chłopskich, którzy poznali styl pracy w mieście, najczęściej spotykanym określeniem, oddającym stosunek emocjonalny do pracy było słowo „satysfakcja". Również wśród nowoosadników, o których będzie mowa w dalszej kolejności, często padało to określenie w odniesieniu do pracy. Ze względu na ramy artykułu oraz dezaktualizację modelu miejsko-marksistowskiego (więcej: Fedyszak-Radziejowska 1992, s. 36—40) i PGR-owskiego (więcej: Zadrożyńska 1983, s. 108-141) , nie będę ich tutaj omawiać. Bardziej współczesny model łączy pracę z pojęciem produkcji: „W społecz¬ nym modelu etosu pracy rolnika - producenta praca ma wiele atutów: autonomię, niezależność, rozumianą przede wszystkim jako wolność od kierownika i nadzor¬ cy, «bycie panem samego siebie», możliwość samodzielnego kontrolowania prze­ biegu procesu produkcji. [...] Ziemia w omawianym modelu jest częścią gospodar¬ stwa, postrzeganego jako własny, prywatny warsztat pracy, przynoszący maksymalne dochody. [...] Droga do realizacji celu prowadzi przez modernizację gospodarstwa, często specjalistyczną, stałe uzupełnianie wiedzy agrotechnicznej i wykorzystywanie pomocy instytucji doradztwa rolniczego. Wartości postulowane to: przedsiębiorczość, otwarte deklarowanie zysku jako celu gospodarowania, orientacja rynkowa, zdolność do ryzyka, autonomia wobec wspólnoty wioskowej, wysoki standard życia [...]. Akceptowane normy zachowania to nadal: wspólna 4 5 4 W innym miejscu autorka zauważa, że takie mistyczne podejście do pracy na roli wyrażają głównie kobiety i w tym miejscu łączy ten typ wypowiedzi z płcią respondentów (Łapińska-Tyszka 1992, s. 98). Niemniej model pracy w PGR jest bardzo przydatny w badaniach polskiej biedy. Na ten temat pisali m.in.: Elżbieta Tarkowska, Katarzyna Korzeniewska (2002a; 2002b), Elżbieta Psyk-Piotrowska (1998), Ewelina Szpak (2005), Tomasz Rakowski (2007) i inni. 5 �120 JUSTYNA LASKOWSKA-OTWINOWSKA praca całej rodziny, z postulowanym wyłączeniem kobiet z prac w gospodarstwie rolnym, zatrudnianie pracowników najemnych, zdolność do szybkiej zmiany pro­ filu produkcji, w zależności od sytuacji na rynku" (Fedyszak-Radziejowska 1992, s. 33). Jednakże, z badań, które prowadziłam w latach 1990, pytając rolników o stosunek do „bycia osobą przedsiębiorczą" wyłania się pewna ambiwalencja. Postulat bycia przedsiębiorczym niepokoił część biedniejszych i średnio-zamożnych rolników, jako coś nowego, co naruszało dotychczasowy światopogląd. Bycie przedsiębiorczym oznaczało bowiem „życie ponad stan" (Laskowska-Otwinowska 2001, s. 53). Osoba przedsiębiorcza, w oczach moich ówczesnych responden¬ tów, jawiła się jako zbyt wybijająca się ze swojego środowiska, wzbogacająca się nie pracą lecz sprytem. Zauważano, że jest „lepiej wykształcona, dobrze inwestu¬ jąca" (tamże, s. 53), ale mimo to podejrzewano j ą o nieuczciwość: „taki przedsię¬ biorca nie może być za dobry, bo inaczej nie miał by przedsiębiorstwa" (tamże, s. 53). Nikt z respondentów nie określił się wówczas jako przedsiębiorczy. W słowniku światopoglądowym rolników z początku lat 1990. znacznie wyraź¬ niej zaznacza się obecność pojęcia „zaradny": „Zaradność to jest moim zdaniem umiejętność zapewnienia rodzinie jedzenia i jakiegoś utrzymania porządku w domu; nie każdy zaradny musi być przedsiębiorczy; zaradność to jest, że jak nie ma chleba na śniadanie, musi się rozejrzeć po domu, co by tu zrobić, żeby zarobić na ten chleb; zaradny, no to jakoś to wszystko do kupy zbierać, no i jakoś, takoś, żeby cośkolwiek widać było, że cośkolwiek jest" (Laskowska-Otwinowska 2001, s. 55). Człowiek zaradny to ten, który poradzi sobie ze wszystkim, pracowity, obrotny, zapobiegliwy, wytrwały, dbały i oszczędny, przewidujący i planujący. Każdy dobry gospodarz powinien być zaradny, choć nie musi być przedsiębiorczy. Wydaje się więc, że w końcu X X w. pojęcie zaradności bliższe było środowisku wsi polskiej niż pojęcie przedsiębiorczości, dotyczące tylko najbogatszych rolników-farmerów. Wieś, w oparciu o pogląd tradycyjny, zbudowany w warunkach niedostatku, nadała określeniu „zaradność" wydźwięk pozytywny i jednocześnie cechy minimalistycznego programu życiowego. Zaradność powodowała, że rolnik „dawał sobie radę w życiu, umiał związać koniec z końcem, wszystko do kupy zbierał (tamże, s. 56). Człowiek zaradny, w przeciwieństwie do przedsiębiorczego zarabiał pracą włas¬ nych rąk, nie sprytem, co legitymizowało „swojskość" tego terminu, wywodzącego się jeszcze z tradycyjnego światopoglądu i związanego z określonym typem ci꿬 kiej, fizycznej pracy. Może warto byłoby dziś zbadać, czy termin „przedsiębior¬ czy", wraz ze zmieniającymi się warunkami ekonomiczno-politycznymi, nabrał wśród rolników bardziej pozytywnego wydźwięku. Jak widzimy, zagadnienie etosu pracy rolników jest bogate i zróżnicowane. Jednak, w historycznie zmiennych jego przejawach, uwidacznia się pewien stały „kościec" odróżniający go od podejścia do innego typu zatrudnienia, na przykład etatowego. Etos pracy rolników zderza się w kontakcie międzykulturowym z eto¬ sem nowoosadników wzbudzając u obu stron silne emocje. W tym leży źródło nieporozumień światopoglądowych między obiema grupami. ic ic ic �HOMO FABER CZY HOMO LUDENS? CZYLI NOWE POSTAWY WOBEC PRACY 121 Dla respondentów - nowoosadników samo słowo „praca" kojarzy się z czymś nieprzyjemnym: Praca, nie wiem, czy to komunizm sprawił [...] kiepsko się kojarzy. Z czymś nieprzyjemnym, że po prostu zapierniczasz, idziesz do pracy ( M , 34, L ) ; W etosie się nie mieścimy, że trzeba lubić pracę i tak dalej, doceniać to, że ktoś haruje od rana do wieczora i nic z tego nie ma. Wręcz uważamy, że to taki raczej objaw nieprzystosowania (M, 36, L). 6 Jednocześnie relacjonują swój stosunek do zarabiania na życie, jako element większej całości: Sposób życia daje mi satysfakcję; Zarabianie na życie jest tylko elementem mojego życia. Ja w ogóle jestem tu świadomie i z wyboru, nie jestem tutaj, żeby się męczyć (K, 40, J); Jeżeli kochasz, co robisz, to trudno powiedzieć, że to jest praca - robisz, to co lubisz (M, 36, L ) . Aldona Jawłowska definiuje problem kontestacji pracy w środowiskach kontrkulturowych w latach 1960/1970. z których wywodzą swój system wartości nowoosadnicy następująco: „Problem pracy rozumianej jako zespół czynności przymu¬ sowych i skierowanych na inne cele niż te, które wynikają z samej czynności" (Jawłowska 1975, s. 235). W kręgach tych taki rodzaj pracy postrzega się jak nie¬ wolnictwo. Tymczasem praca w rozumieniu rolników jest koniecznością, a więc nie należy do sfery wolnego wyboru. Zamiast konieczności utrzymania się, w wypowiedziach nowoosadników, pada określenie, że praca musi mieć „sens", który wydaje się jednoznaczny z możliwoś¬ cią samorealizacji. Nie chodzi wyłącznie o pieniądze, praca musi mieć sens (K, 40, J); Nie uważam, żeby ciężka praca była taką wartościową, praca ma być związana z (M, 37, L). przyjemnością W tym kontekście praca staje się wartością autoteliczną. „Sens" nie oznacza bowiem na przykład wysokich zarobków. O ile opłacalność mieści się jeszcze w słowniku wartości nowoosadników, to dorabianie się, a tym bardziej bogacenie się do tych wartości nie należy: Lepsze zarobki nie są w ogóle dla mnie wartością (K, 42, P); Muszę się chwilę zastanowić z czego my żyjemy [śmiech] (K, 38, P). Do poważnych różnic między rolniczym i nowoosadniczym podejściem do pra¬ cy należy styl pracy: obowiązkowa, stała krzątanina (w łóżku może w ciągu dnia leżeć tylko osoba chora) z jednej strony i praca jako zabawa z drugiej strony. Obok przyjemności towarzyszącej wykonywaniu pracy powinna ona być wykonywa¬ na w warunkach niezależności. W kontraście do „niewolniczej" pracy, do której się „chodzi" znajduje się praca „na swoim", która daje poczucie niezależności, swobodę i wolność. W ujęciu tym znajdujemy podobieństwo między podejściem 6 W nawiasie znajdują się dane rozmówców. M lub K oznacza płeć, liczba oznacza wiek. Na końcu znajduje się informacja o miejscowości: L - Lubartów, J - Jankowo, K - Kawkowo, P - Pupki, S - Samoklęski i W - Węgajty. �122 JUSTYNA LASKOWSKA-OTWINOWSKA nowoosadników i , opisanym przez Radziejowską-Fedyszak, modelem agrarnym, w którym kwestia pracy „na swoim" wydaje się być wartością centralną. Praca służąca jedynie utrzymaniu, praca „na cudzym" jest oceniana bardzo negatywnie. Tylko wolna praca może zająć istotne miejsce w systemie wartości rolników i nowoosadników, choć oczywiście nie analogicznie, choćby dlatego, że w chłop¬ skim podejściu do pracy istotne znaczenie ma wątek kontynuacji tradycji, odzie¬ dziczenia po przodkach schedy. Takiego kontekstu w spojrzeniu na pracę nie znaj¬ dziemy u nowoosadników. W praktyce zasada ta była i jest często łamana, np. gdy rolnik uzupełnia swe dochody poza gospodarstwem lub gdy podejmuje pracę dodatkową. Jeżeli w życiu nowoosadników mamy do czynienia z kompromisami polegającymi na wykony¬ waniu tak zwanych fuch, robionych tylko z konieczności zdobycia środków utrzy¬ mania, to dzieje się tak bez rezygnacji z kontynuowania życiowych pasji. Podsta¬ wową strategią, pozwalającą na wierność tej zasadzie, jest obniżenie standardów potrzeb życiowych oraz dystans do własnych zarobków, co pozwala na pozosta¬ wienie sobie przestrzeni na samorealizacje. A zatem „chodzenie do pracy", roz¬ dzielenie pracy od sfery prywatnego życia jest tym, co odstręcza, zaś praca jako element stylu życia jest tym do czego się dąży. Najbardziej pożądanym stanem jest realizacja życiowych zainteresowań dająca środki utrzymania. Zajęcia artystyczne będę robić nawet, gdy nie dają kasy ( M , 48, J); Jakbym się zajął rolnictwem to też bym fotografował, bo jestem artysta (M, 50, K ) . Obok działań artystycznych ważną formą zajęcia jest praca społeczna, przy czym jest ona również traktowana jako pewna forma dzieła twórczego: Żyję z prac dorywczych i działań społecznych polegających na organizowaniu osób zajmujących się sztuką wokół wspólnych wydarzeń ( M , 48, J); Pomagałem zawsze w komisji kultury i nie jest tak, że nie chcę się udzielać społecznie ale nie chcę być politykiem czy człowiekiem administracji. Jestem artystą ( M , 50, K). Konflikt wokół wartości pracy między rolnikami i nowoosadnikami działa w obu kierunkach. Nie tylko chłopi źle oceniają zatrudnienie nowoosadników. Również ci ostatni wyrażają wiele zastrzeżeń do charakteru pracy chłopów, choć w ich przy¬ padku wyraźnie kształtuje się obraz sądów ambiwalentnych. Często znajdujemy sentymentalną aprobatę lub nawet podziw dla pracy na roli: Nie mógłbym być chłopem, bo jeśli to jest tak, że ja po prostu zależę od woli bożej - mój biznes - to nie. Moje życie może zależeć od woli bożej, ale biznes nie (M, 50, K ) ; Jeden sąsiad [rolnik - dop. J. L.-O] taki hardy na robotę, robotny taki - takie nasze przeciwieństwo, z którym walczymy ( M , 36, L ) ; Dla mnie praca z ziemią to jest bardzo szlachetne zajęcie i mnie bardzo odpręża. Ostatnio bardziej lubię pracować rękami niż głową. Generalnie jak spędzę cały dzień na polu, to mam takie poczucie, że życie mi nie przecieka między palcami (K, 38, P); Praca rolnika jest bardzo nisko oceniana i te stereotypy to jakby państwo tworzy. Trzeba pozwolić temu etosowi [pracy rolnika - dop. J. L.-O.] się urodzić, żeby ten wysiłek rolniczy był jakiś taki bardziej szlachetny w swojej wymowie [...] to jest taki trochę cud (M, 34, L). �HOMO FABER CZY HOMO LUDENS? CZYLI NOWE POSTAWY WOBEC PRACY 123 W większości przypadków wyobrażenia na temat dobrej pracy nowoosadnicy kształtują w odmienny sposób: Nie chodzi o koncepcję, nie przywiązuję się do koncepcji. [...] Dla mnie interesem jest to, że dzisiaj byłam półtorej godziny w lesie. A teraz pójdę też robić to co lubię. To nie jest praca - to jest mój sposób życia (K, 38, P); Nigdzie nie pracuję na stałe, jestem grafikiem - wolnym strzelcem i pracuję tam, gdzie jest praca. Wykorzystuję komputer [...], przez Internet będzie współpraca z Warszawą, bo tam sąjakby korzenie, znajomości i ugruntowana pozycja [...]. Mieszkamy na wsi, ale nie żyjemy z rolnictwa, nie z tego, że tu jest wieś. Wygląda na to, że realne jest mieszkanie na wsi, gdzieś tam właśnie pod lasem i pracowanie dla klienta na przykład w Nowym Jorku. Choć ludzie się tego boją i wolą, żebym był na miejscu. Taka jest nasza idea - pracować nie ruszając się z domu (M, 40, K). Wbrew przekonaniu rolników pojęcia solidności, odpowiedzialności nie są obce nowoosadnikom. Niech świadczą o tym następujące wypowiedzi: Jak się w kapeli uczestniczy zawodowo, to też jest bardzo dużo powiązań. Ja jechałem z połamaną ręką, bo festiwal, bo ważny, bo duża pula, bo jak ja nie zagram, to będą mieli chłopaki problemy. Odpowiedzialność jest (M, 35, L); Po prostu robisz to, co lubisz. Z tym łączy się poczucie obowiązku (M, 35, W). W sposób bardziej poetycki specyfikę postaw życiowych nowoosadników naj¬ lepiej oddają następujące wypowiedzi: [Różni od miejscowych - dop. J. L.-O.] na pewno kultura własna. Poza tym świadomość tego, że pomimo jak ja to nazywam bryndzy, to wcale nie czuję się biedna. Moim bogactwem jest to co w głowie i moje umiejętność (K, 37, S); Jeden facet spalił wszystkie swoje obrazy. Był jednym z lepszych tutaj malarzy i poczuł się wolny jak spalił. Tak to widzę. Tu ludzie nie przywiązują wagi do jakieś jednej sprawy, ale podążają w miarę za sobą (M, 37, S); Ja dlatego powiedziałem, że my jesteśmy opieprzacze, bo na przykład dla mnie ważne jest to, żeby umieć sobie odpuścić pewne rzeczy i lepiej sobie pójść na spacer niż się na siłę czegoś czepić w ogóle bez przyjemności. W pewnym momencie trzeba zacząć żyć! (M, 40, L). 7 Do sytuacji modelowej wyrasta sposób funkcjonowania Teatru Węgajty z Warmii: Ich praca, ich życie i zajęcia artystyczne są tak związane, że oni tworzą coś w rodzaju bractwa (K, 40, W) * * * Zakwestionowanie przyjętych ogólnie zasad zarobkowania i krytykę moder¬ nistycznego stylu pracy „na etacie" jako formy niewolnictwa spotykamy we wszystkich ruchach kontestacyjnych od lat 1960. Wspominam o tym, ponieważ ruch nowoosadniczy nawiązuje do nich swym systemem wartości. „Wybujała ety¬ ka pracy właściwa czasom wojny totalnej czy we wczesnych stadiach nowego przyspieszenia ekonomicznego [...] jest coraz bardziej dysfunkcyjna w ekonomii 7 Teatr Wiejski Węgajty rozpoczął działalność we wsi Węgajty w roku 1986. Zespół tworzą artyści, muzycy, muzykolodzy i teatrolodzy z różnych krajów europejskich oraz okoliczni miesz¬ kańcy należący do warmińskiej społeczności nowoosadniczej. Jest to teatr tzw. offowy (nieinstytucjonalny) i eksperymentalny. Zyskał międzynarodową sławę. �124 JUSTYNA LASKOWSKA-OTWINOWSKA zautomatyzowanej" - pisze Jerzy Werteinstein-Żuławski o refleksji kontrkulturowej lat 1960. w książce To tylko rock'n roll (1990, s. 33). W latach 1970. tendencje te zaczynają przenikać także do warstw młodzieży robotniczej, wówczas „zachodnie­ go" świata (Werteinstein-Żuławski 1990, s. 27-33). Kontestacja tradycyjnie pojętej kariery i nowe podejście do zatrudnienia zaczęło zataczać coraz szersze kręgi. Wystę­ powało już nie tylko wśród przedstawicieli kontrkultury, lecz stało się nowym rysem współczesnej cywilizacji. W zamian ideolodzy Nowego Człowieka , najpierw hi¬ pisi, a potem ekolodzy, proponowali działania zapewniające możliwości samoroz¬ woju, który stał się wartością bazową dla tak zwanego alternatywnego stylu życia. Samorozwój nie jest możliwy bez wolności i twórczego życia. Jeden z ideo¬ logów kontrkultury, Ivan Illich, definiuje wolność poprzez nowe pojęcie „convivality", w którym mieści się odróżnienie „swobodnej kreacji od narzucanej pro­ duktywności. [...] Twórczość jest to więc każda z własnej woli podejmowana działalność. [...] Możliwość takiego sposobu istnienia powinna wyznaczać kryte­ rium produktywności w danym społeczeństwie" (Jawłowska 1975, s. 203-204). Praca, akceptowana w alternatywnym stylu życia, powinna mieć cechy aktyw¬ ności spontanicznej, służącej zaspokajaniu potrzeb twórczych, a nie życiowych. Pracą twórczą jest oczywiście działalność artystyczna, uprawiana w środowiskach nowoosadników w naturalny sposób, gdyż są to częstokroć środowiska właśnie artystyczne . W poszukiwaniu inspirujących sposobów utrzymania się, zarówno przedstawiciele niegdysiejszej kontrkultury, jak i współcześni nowoosadnicy się¬ gają do źródeł. Funkcjonowanie w kręgu rzemiosł i sztuk tradycyjnych ma dostar¬ czyć nie tylko środków utrzymania, ale też być sposobem ekspresji osobistej. Frank Musgrove uważa, że kontrkulturowe podejście do pracy miało wspierać się na następujących założeniach: odrzuceniu kariery, kształtowaniu swojego miejsca na rynku pracy zamiast przystosowywania się do organizacji pracodawczych już istniejących, braku rozróżnienia na pracę i czas wolny, odrzuceniu prio¬ rytetu produktywności pracy (Musgrove 1974). Badacz ten podkreślał również, że w społeczeństwie modernistycznym praca wyrosła ponad swój rzeczywisty sens. Nowożytność wprowadziła pracę jako cen¬ tralny punkt odniesienia w życiu jednostki w miejsce rezydującej tam uprzednio śmierci. Ruch kontrkulturowy dokonał kolejnej korekty, umieszczając prawdziwą wartość pracy poza rynkiem pracy. W tym celu, w pierwszej kolejności, zanego¬ wano sens robienia kariery, jako że działanie to związane było z podległością na rynku pracy i długofalowym, nie spontanicznym planowaniem. Kariera lokowała jednostkę w, z góry przeznaczonym dla niej, miejscu społecznym, zaprzeczając tym samym jej naturalnej wolności. Ponad to: „Praca nie jest warta takiego zacho¬ du jakim j ą obdarzamy poświęcając swoje naturalne talenty" (Musgrove 1974, s. 174-175), co przeciwne jest dążeniu do samorealizacji. 8 9 8 Idea Nowego Człowieka w wersji kontrkulturowej jest zbyt obszerna by opisać j ą w artykule. Polecam m.in.: Jablonsky (1969), Jawłowska (1975), Musgrove (1974), Jankowski (1972). „Życie w wolności to życie twórcze (...) dlatego działalność artystyczna mogła być dla hipi¬ sów [ a także jak zauważa w innym miejscu Mirosław Pęczak dla wcześniejszego ruchu kontestacyj¬ nego beatników - dop. J. L.-O.] najwyżej cenionym rodzajem pracy" (Jawłowska 1975, s. 268). 9 �HOMO FABER CZY HOMO LUDENS? CZYLI NOWE POSTAWY WOBEC PRACY 125 Wyobcowanie pracy, oderwanie tej sfery od życia prywatnego jest w historii ludzkości świeżym, modernistycznym wynalazkiem. To właśnie w uprzemysławia¬ jących się miastach: „Po raz pierwszy sfera życia prywatnego znalazła się w opozy­ cji do miejsca pracy" (Benjamin 1975, s. 172). Szybko też taka forma zatrudnienia doczekała się krytyki od przedstawicieli ruchu luddystycznego zaczynając, a na teoriach Karola Marksa kończąc. Kontrkultura, inspirowana myślą marksistowską czy marcusowska, nie tylko krytykowała pracę „na etacie", ale też rozpoczęła falę eksperymentów z nowymi formami pracy. Aldona Jawłowska, w książce Drogi kontrkultury, podaje przykłady nowatorskiego podejścia do pracy stosowanego w hipisowskich komunach. Zagadnienie pracy staje się nawet podstawą typologii ówczesnych wspólnot. Mamy zatem do czynienia z komunami produkcyjnymi, w których wypracowuje się nowe formy zatrudnienia w oparciu o „dezalienację pra¬ cy i uwolnienie życia codziennego spod jej presji" (Jawłowska 1975, s. 227) oraz komuny twórcze, nastawione na samorealizację. „W Twin Oaks [... ] system organi¬ zacji pracy nazwany credit labor funkcjonuje w sposób następujący: grupa rozdzie¬ lających pracę (zmieniająca się co parę miesięcy zgodnie z zasadą «nie monopolizo­ wać funkcji>> przygotowuje listę zajęć, które trzeba wykonywać w danym tygodniu. Oblicza się godziny pracy niezbędnej do tego, by komuna mogła normalnie funkcjo¬ nować, i wyszczególnia rodzaje zajęć. [... ] Członkowie zaznaczają na liście, jaką pracę chcieliby wybrać, jaką mogliby wykonać bez specjalnej przykrości, a jakiej zdecydowanie nie lubią. Okazuje się zwykle, że pewne prace są pożądane, innych nikt nie chce podejmować. Zajęcia rozdziela się w ten sposób, by prace najmniej popularne wykonywali ci, w których budzą one najmniej niechęci, a gdy w ogóle nie ma chętnych, przydziela się je drogą losowania. Jednocześnie, gdy ktoś musi podjąć pracę nie lubianą, uzyskuje wyższy kredyt pracy. To znaczy, że jeżeli wylosuje czy zgodzi się przyjąć pracę nie lubianą, pracuje krócej [...]" (Jawłowska 1975, s. 235). Zgodnie z nowym paradygmatem postuluje się, aby egoistyczne nastawienie na zdobywanie coraz wyższych szczebli w zawodowej hierarchii zastąpić społecznym współodczuwaniem przejawiającym się w altruistycznej pracy społecznej. „Kontrkultura odrzuca pracę, ale jest poświęcona służeniu innym" (Musgrove 1975, s. 33). „W nowym społeczeństwie ma się odbywać wymiana uczuć i myśli, nie tylko dóbr i usług" (Jawłowska 1975, s. 281) - temu służy praca społeczna. W praktyce ozna¬ cza to podejmowanie przez przedstawicieli kontrkultury oraz alternatywnego stylu życia, a więc również nowoosadników pracy o charakterze edukacyjnym, społecz¬ nym. W latach 1970. działalność ta wyrażała się zakładaniem wolnych szkół, cen¬ trów psychoterapeutycznych, ośrodków twórczości artystycznej, poradni - nie tylko w świecie zachodnim, ale i w Polsce. Współcześnie w Polsce jest to praca pozaetatowa, związana z działaniem organizacji pozarządowych, licznych w tym środowisku stowarzyszeń. Starają się one o pieniądze na działalność podejmowaną w ramach rozlicznych konkursów na projekty finansowane z programów unijnych, uwzględ¬ niają także wynagrodzenia. Bez wątpienia działalność ta przynosi nowoosadnikom prawdziwą satysfakcję i poczucie sensu, ale jest także formą, propagowanego przez państwo, samozatrudnienia, sposobem na znalezienie pracy w czasach jej niedoborów. Oznacza to, że kontrkulturowe reformy znalazły swe zastosowanie, a zatem okazały się rzeczywistym lekarstwem na zmianę cywilizacyjną. �126 JUSTYNA LASKOWSKA-OTWINOWSKA Tak przedstawia się ideał pracy w postulatach kontrkultury. W przypadku nowoosadników mamy, z jednej strony, ucieczkę od pracy etatowej, z drugiej, krytykę „niewolniczej" pracy polskiego rolnika. Ich podejście do pracy wywodzi się już z nowego systemu wartości, w którym praca zbliża się swym kształtem do zabawy. Nie może być inaczej, gdyż, od czasów kontrkultury, różne propozycje społecznej alternatywy konstruują wizję świata w oparciu o następujące opozycje: wolność - przymus zabawa - obowiązek twórczość - produktywność współdziałanie - współzawodnictwo „Zabawa jest wolna. Znika wraz z wolnością. [...] Czyn jest prawdziwie i w pełni wolny jedynie wtedy, gdy jest prawdziwie i w pełni dobrowolny" (Bauman 1993, s. 76). Z istoty wartości, przypisanych do pracy typu modernistycznego, wynika jej zaniechanie w dobie kształtowania się postawy kontrkulturowej i związanie tak istotnej sfery życia jak zarobkowanie z postawą przeciwstawną. Budowanie no¬ wego modelu zakłada też niejako powrót do dzieciństwa, świata marzeń i form jeszcze nie skostniałych. W mowie potocznej tego typu postawa jest wręcz okreś¬ lana „niechęcią do dorastania": „Z przędzy reguł zabawa tka swój własny porzą¬ dek, porządek, który nigdy nie wystaje ponad głowy bawiących się tak, jak prawa społeczeństwa czy natury [...], dyscypliny owej nigdy nie przeżywa się jako ucisku. Nie poniża ani nie zniewala. To porządek marzeń [...], porządek, który umożliwia, nadaje moc" (Bauman 1993, s. 76). W opisie pracy w komunie Twin Oaks wyraźnie widać jak odchodzi się od wiązania pojęcia pracy z poczuciem obowiązku, zwracając ku jej związkowi z przyjemnością. Praca powoli przestaje być także obowiązkiem moralnym. W hipisowskich eksperymentach rozluźniają się również zwyczajowe regulacje czasowe związane z zatrudnieniem: „Czas traktowany jest w wymiarze egzystencjalnym, a nie produkcyjnym, technicznym. [...] Odmienny stosunek do czasu wyraża się tak¬ że w świadomym rozbijaniu normalnych rytmów czasowych. Noc wcale nie musi być przeznaczona na sen, a dzień na jakąś aktywność" (Jawłowska 1975, s. 232). Zmiana podejścia do pracy wiąże się też z kwestią czasu w inny sposób. Jak sugerują badacze, zmiana ta jest efektem poczucia tymczasowości będą¬ cego realizacją potrzeby przemiany, mobilności, nastawienia na chwilę. Praca jako jedna z form zabawy staje się zajęciem czasowym, zgodnym z aktualnymi zainteresowaniami jednostki. Przestaje być stałym czynnikiem organizującym życie: „Praca nie jest już [...] wyznacznikiem statusu, nie przesądza w żadnej mierze o pozycji społecznej, role społeczne traktowane są jako zjawiska płynne" (Werteinstein-Żuławski 1990, s. 160). 10 1 0 Ponadto zwracam uwagę na zdziwienie rolników związane z konstatacją tego właśnie zjawi¬ ska wśród nowoosadników. Takie odwrócenie naturalnego rytmu aktywności kojarzy się rolnikom z działaniami w tajemnicy. Z kolei nowoosadnicy uskarżają się na swoich sąsiadów rolników, którzy, nie akceptując odmiennego harmonogramu dnia, przychodzą załatwiać sprawy w porach rannych, zupełnie niestosownych z punktu widzenia nowoosadników. �HOMO FABER CZY HOMO LUDENS? CZYLI NOWE POSTAWY WOBEC PRACY 127 Z systemu wartości wypada też bogacenie się. Jak deklaruje „uboga elita swo¬ body ducha" - określana tym mianem przez Musgrove'a (Musgrove 1975) rzesza przedstawicieli kontrkultury: „nie chcemy być bogaci, nie chcemy być potężni" (Werteinstein-Żuławski 1990, s. 131). W literaturze tematu podaje się parę róż¬ nych czynników leżących u podłoża takiego podejścia. Jednym z nich jest fakt produkcji rzeczy coraz mniej trwałych, co powoduje zanik chęci do ich gromadzenia. Inne tłumaczenie nawiązuje do kształtujących się treści ekologicznych: „Ostatecz¬ nie to same jednostki muszą odpowiedzieć na pytanie, jakie potrzeby są prawdziwe i fałszywe" - pisze Marcuse zgodnie z kontrkulturowymi, antykonsumenckimi ideami samoograniczania się (Marcuse 1991, s. 23). W bardzo interesujący sposób kwestię zanikania wartości pracy podejmuje pol¬ ski badacz Andrzej Leder (2004). W jego interpretacji praca zostaje skonfronto¬ wana z poczuciem nadmiaru, charakterystycznym dla współczesnej cywilizacji konsumpcyjnej. Praca staje się w tej kulturze pracoholizmem, a zatem formą nad¬ miaru wynikającego z zachowania człowieka nie umiejącego ograniczyć swego zaangażowania w pracę. Jest to oczywiście określenie pejoratywne wynikające ze zmiany paradygmatu cywilizacyjnego. Wysokie wartościowanie pracy, charak¬ terystyczne dla czasów modernizmu, związane było z historycznie zakorzenioną cywilizacyjną opcją niedoboru . Współczesność świata zachodniego już na nie¬ dobory nie cierpi - obecnie człowiek musi sobie radzić z nadmiarem. Istotna staje się „sztuka indywidualnego wartościowania rzeczy i - co za tym idzie - rezyg¬ nacja z ogromnej większości z nich. Sztuka rezygnacji staje się koniecznym wa¬ runkiem przetrwania [...]" (Leder 2004, s. 100). 11 12 * * * Musgrove stwierdził też, że klasyczna praca z jej biurokracją i technologią dewitalizuje (Musgrove 1975, s. 178). Podobnie, jak nienaturalnie ostry podział na pracę i czas wolny. Stosunek do czasu wolnego został w ruchu kontrkulturowym całkowicie przewartościowany, co polegało na tym, że to czas wolny nabrał cech wartości autotelicznej. Musgrove przewidywał w latach1970., że jednostki zaczną budować samoświadomość już nie na podstawie wykonywanej pracy lecz na tym, czym się zajmują w czasie wolnym (Musgrove 1975, s. 188). Wszystkie te tendencje zlokalizowane zostały w obrębie zmiany stosunku do pracy, zbliżającej jej pojmo¬ wanie do podejścia charakterystycznego dla etosu arystokratycznego. W środowi¬ sku tym pracę traktowano jak formę rozrywki. Teza ta łączy się z veblenowską koncepcją klasy próżniaczej. Thorstein Veblen zauważył, że wśród większości kultur spotykamy podział na zajęcia szlachetne i nikczemne. W kręgu kultury zachodniej poniżająca stała się praca produkcyjna, związana z „opanowywaniem natury" (Veblen 1971, s. 12). Praca ta nie jest odpowiednia dla warstw wyższych społeczeństwa, tych, które „w dużym stopniu są wolne od nacisku konieczności 11 Deklaracja z hipisowskiego czasopisma OZ, nr. 42, 1972. Na ten temat pisałam w swojej niepublikowanej rozprawie doktorskiej z 2001, pt. Ubóstwo i głód w kontekście zmian kulturowych we współczesnej Polsce. 1 2 �128 JUSTYNA LASKOWSKA-OTWINOWSKA gospodarczych" (Veblen 1971, s. 165), gdyż „nie licuje [...] z życiem na «najwyższym poziomie duchowym>>" (Veblen 1971, s. 33). Warstwy te natomiast zajmują się działalnością niematerialną czyli sztuką i nauką. Teoria ta pasuje jako wytłu¬ maczenie upowszechniającego się zjawiska zmiany podejścia do pracy w społecz¬ nościach zachodniej Europy i Ameryki, gdyż poziom życia zamieszkującej tam ludności uległ po I I wojnie światowej znacznej poprawie. Rozwinięta opieka pań¬ stwa umożliwiała podejmowanie pracy w skromnym zakresie lub niepodejmowa¬ nie jej w ogóle i życie z pomocy społecznej. Współczesne kurczenie się rynku pracy w połączeniu ze względnym bezpieczeństwem materialnym może być po¬ wodem zmiany podejścia do pracy. Praca jest po to, żeby się nie nudzić, a jeśli przy okazji są korzyści finansowe, to bonus - pada z ust jednego z nowoosadników, co potwierdza tezę Musgrove'a o arystokratyzacji podejścia do pracy. Rozwijając jego myśl praca powinna być traktowana w kontekście arystokra¬ tycznej idei otium, która łączyła proces i dzieło twórcze z przyjemnym sposobem spędzania czasu wolnego. Stan wyższy przeznaczony był bowiem do „godnego użytkowania odpoczynku" (Ossowska 1973, s. 52). Ów odpoczynek stawiano w kontraście zarówno do pracy zarobkowej, gdyż „kto zarabia staje się w pewnym sensie niewolnikiem" (tamże, s. 52), jak i do zawodowstwa w ogóle, w tym do perfekcjonizmu, który również nie przystoi człowiekowi szlachetnemu: „Zasadni¬ czo zawodowstwo deprecjonowało zarówno podmiot jak i przedmiot wszelkiej działalności na tym polu, kojarząc się głównie z pracą ręczną, i to w dodatku płatną" (Otwinowska 1980, s. 171). A zatem otium było swoistym sposobem upra¬ wiania szlachetnej amatorszczyzny. Wielkopańska nonszalancja, propagowana wśród polskiej arystokracji w czasach formowania się jej etosu jako „nizaczmienie" (Otwinowska 1980, s.171-172) , wy¬ nikała z „pańskiej postawy niezależności, z osobistej i nie nakazanej inicjatywy rozwijanej w owym szczególnie cennym, własnym i swobodnym wymiarze czasu" (tamże, s. 172), jakim było właśnie otium. Podobieństwo postawy arystokratycznej i kontrkulturowej narzuca się samo. Wspólnym elementem jest również i to, że dzia¬ łania podejmowane w ten sposób mają mieć jednak wagę i znaczenie kulturotwór¬ cze. W pierwszym rzędzie otium to działania artystyczne: literatura, sztuki piękne. Otium to także określenie głęboko pacyfistyczne. Etymologia tego pojęcia wskazuje, że czas otium to czas pokoju, działań obywatelskich, życia prywatnego i rodzinnego: „stanowiąc jeden z podstawowych elementów sielankowej i arkadyj¬ skiej wizji życia rolnika" (Otwinowska 1980, s. 174). Nie pierwszy raz w dziejach i w różnych kontekstach, w tym w kontrkulturowym, w ekofilozofii czy agraryzmie, praca w kontakcie z naturą traktowana jest jako działanie o charakterze twór¬ czym i wolnościowym oraz stawiana jest w opozycji do pracy i życia w mieście, w warunkach liberalnych. Otium występuje jednak również w mieście łącząc się z koncepcją rozrywki jako takiej. Realizowane jest bowiem w takich wydarzeniach jak święta i targi, 13 1 3 Tłumaczenie z włoskiego autorstwa Łukasza Górnickiego cytowane przez Barbarę Otwinowską. Obok tego określenia mamy w języku polskim jeszcze „niepróżnujące próżnowanie" Wespazjana Kochowskiego. �HOMO FABER CZY HOMO LUDENS? CZYLI NOWE POSTAWY WOBEC PRACY 129 w trakcie których również lud pracujący może zaznać jego błogosławieństwa w formie otium urbanum (Otwinowska 1980, s. 174). Inną odmianą tego pojęcia było otium spędzane w dobrym towarzystwie przy biesiadnym stole, a więc w bezpośrednim kontakcie z innymi ludźmi. Jednak już w starożytności, z której czerpała wzorce arystokracja, rozróżniano pospolity czas próżnowania ludu, który dziś nazwalibyśmy rozrywką masową, od zindywidualizowanego i elitarnego otium ludzi szlachetnych. Kiedy porównujemy bardziej szczegółowo koncepcję dobrej pracy, wypraco¬ waną w czasach kontrkultury, do postawy arystokratycznej widzimy, z jednej stro¬ ny, specyfikę każdej z omawianych idei, z drugiej, ich kontrastowość w stosunku do koncepcji pracy wypracowanej w innych formacjach kulturowych, na przykład wśród rolników lub mieszczaństwa. Jednocześnie rodzi się pytanie, co mogło spowodować, że kontestująca swe otoczenie kulturowe młodzież lat 1960. wypra¬ cowała ideał pracy zbliżony do koncepcji arystokratycznej? Odpowiedź wydaje się banalna. Przyczyną stał się niedostatek pracy na rynku. Zmiana koncepcji dobrej pracy stała się jedynym wyjściem wobec pojawiającej się frustracji, o czym pisałam już w kontekście samozatrudnienia. Adaptacyjny charakter kontrkultury to główna teza Werteinsteina-Żuławskiego wyrażona w książce Między nadzieją a rozpaczą (1993). Żuławski wyraża w niej pogląd, że dzięki kontrkulturze współczesna cywilizacja dokonała niezbędnych zmian, wytwarzając we wstępnej fazie nisze, w których znalazły zastosowanie nowe idee. Kultura alternatywna byłaby, w takim ujęciu, eksperymentalną wy¬ lęgarnią nowych rozwiązań. Także w dziedzinie radzenia sobie z kurczącym się rynkiem pracy . Obok alternatywnego podejścia do pracy opisanego powyżej, WersteinsteinŻuławski odnotował występowanie dwóch innych strategii przyjmowanych wobec zmiany społecznej odnośnie zatrudnienia. Pierwszą byłoby włączenie się w zawo¬ dowe mechanizmy kariery, jednak z intencją przekształcania społeczeństwa, dru¬ gą zaś praca jako kontrybucja traktowana bez osobistego zaangażowania, służąca jedynie zapewnieniu sobie bytu, podczas gdy rozwój osobisty lokowany jest poza nią (Werteinstein-Żuławski 1993, s. 34). Ten drugi rodzaj strategii charakterystyczny jest dla tak zwanego Pokolenia X, którym to mianem określa się pokolenie postkontrkulturowe. Obecność odrębnej formacji pokoleniowej odnotowano w licznych publikacjach naukowych i artys¬ tycznych opracowaniach tematu . Prezentowano je w wielu filmach, takich jak „Slacker", „Dogma", „Sprzedawcy", „Orbitowanie bez cukru", w książkach, na przykład Poddani Microsoftu i innych. Pokolenie to charakteryzuje swoiste zagu¬ bienie w konsumpcyjnej rzeczywistości, budowanie własnej w niej niszy, w której gromadzą niektóre tylko elementy zaczerpnięte ze świata zewnętrznego. Świadomy wybór każe wycofać się z rozpędzonej konsumpcji i rynku pracy, pozwala na ob¬ serwację z dystansu podczas benjaminowskiej włóczęgi po centrach handlowych 14 15 1 4 Dodajmy, że o nowych formach zatrudnienia i nowym podejściu do wartości pracy wspomi¬ nali tacy badacze jak Alvin Toffler (1999; 2003) czy John K. Galbraith (1991). Min. Douglas Coupland (1996; 2008), Richard Linklater (1992), Zbyszko Melosik (2002). 1 5 �130 JUSTYNA LASKOWSKA-OTWINOWSKA (więcej: Benjamin 2006). Reprezentanci tej generacji posługują się wspólnym ko¬ dem popularnych seriali i filmów rysunkowych oglądanych nagminnie w dzieciń¬ stwie spędzonym przed telewizorem, podczas gdy ich rodzice zajęci byli robie¬ niem kariery lub „hipisowaniem". Kontestując zastaną rzeczywistość, przedstawiciele pokolenia X, decydują się na rolę outsiderów. Zarobkowanie realizuje się poprzez „filozofię twórczego bycia-bezpracy; praca bowiem rozumiana jest tu jako przeszkoda w «twórczym życiu»" (Brzozowska 2005, s. 80). Owo „bycie-bez-pracy" to jednak nie forma bezrobocia, ale praktyka zatrudniania się w pracy mało absorbującej i jednocześnie nieatrak¬ cyjnej z punktu widzenia kariery, często dorywczej lub na stanowiskach nie wy¬ magających kwalifikacji. Ten rodzaj pracy nazywany jest mianem McJob. W tej manifestacji mamy do czynienia z apogeum krytyki pracy w modernistycznym stylu. Jednocześnie podjęcie tego rodzaju zatrudnienia pozawala na samorealiza¬ cję w innych dziedzinach. Ideą tego rodzaju zatrudnienia jest oddzielenie swego zaangażowania od zjawis¬ ka kariery, co daje poczucie wyzwolenia. Jednocześnie przerzuca się energię na wartości zagubione we współczesnej cywilizacji, takie jak: miłość, przyjaźń, rodzi¬ na, samodoskonalenie się, twórczość i oczywiście wolność. Wolność, w rozumieniu pokolenia X, to wolność od przymusu pracy i rutyny, ale też konsumpcji, osiągana dzięki samoograniczaniu się w zdobywaniu pieniędzy. „Powrót do ideału «twórczego życia» oraz swego rodzaju wyzwolenie od ogłupiającego wpływu reklamo¬ wej machiny nie wiązałoby się z koniecznością zaprzestania konsumpcji, a jedy¬ nie uczynienia jej czynnością samoświadomą" (Brzozowska 2005, s. 115). Jest to jednocześnie decyzja rezygnacji ze stylu życia klasy średniej, „a co za tym idzie o pewnego rodzaju «wycofaniu się poza klasę». Takie ujęcie statusu przedstawicieli omawianej grupy sytuowało ją na marginesie społeczeństwa, na obszarze specyficznego «poza», gdzie możliwe jest przyjęcie postawy buntowni¬ czej" (Brzozowska 2005, s. 119), a jednocześnie kreowanie się na rodzaj bohemy. Również w przypadku GenX (od Generation X) przypisuje się jej cechy arysto¬ kracji w myśl twierdzenia, że rezygnując z kariery podkreśla swe „przekonanie o wartości działalności samej w sobie, bez celów zewnętrznych" (Brzozowska 2005, s. 119). Zdecydowanie jest to pokolenie, które wybrało odwrócenie dotychczaso¬ wego porządku wartości uznając czas wolny za wartość autoteliczną, zaś pracę za jedynie element niezbędny dla fizycznej egzystencji. Podczas gdy GenX jest krańcowym przykładem kontestacji pracy w tradycyj¬ nym jej rozumieniu, mamy też do czynienia ze zmianą nieco mniej radykalną w dominującym nurcie kultury. Przegląd podręczników psychologii i organizacji pracy jest najlepszym źródłem obserwacji tej postępującej cichej rewolucji. * * * Praca jest jednym z paradygmatów opisujących kształtowanie się osobowości, to sedno procesu indywiduacji, to poprzez pracę wykracza się poza swój krąg rodzin¬ ny. Praca, jako przypisana rodzajowi ludzkiemu, jest „podstawowym momentem ontologicznym określającym egzystencję wszystkich ludzi" (Bartoszek 1994, s. 59). �HOMO FABER CZY HOMO LUDENS? CZYLI NOWE POSTAWY WOBEC PRACY 131 Tak opisywano znaczenie pracy w duchu modernistycznym. W początkach tego okresu filozofia pracy łączyła się wyraźnie z pojęciem walki: z przyrodą, z chaosem, o przetrwanie, o zaspokojenie potrzeb, które są efektem braku, rozumianego jako stan permanentny i traktowanego jako zło. „Ludzie przez pracę stwarzają świat. Praca jest postawą człowieka wobec przyrody, postawą zwalczającą" - pisał na początku X X w. Stanisław Brzozowski (1936, s. 290). Jednak badania społeczne w latach 1960. w USA, a więc w okresie kontrkultury, ukazują proces przemiany podejścia do pracy i jej związków z osobowością. Badania te wykazały, że respon¬ denci za najważniejszą wartość związaną z pracą uznają samosterowność, osiąga¬ ną poprzez wychowanie w rodzinie kładącej nacisk na tę cechę, poprzez wyższe wykształcenie albo pracę, w której ważna jest własna inicjatywa, niezależna ocena, złożoność, brak ścisłego nadzoru i rutyny. „W kategoriach wpływu na osobowość centralnym faktem życia zawodowego nie jest dziś posiadanie środków produkcji, nie są też nim status, dochód czy stosunki interpersonalne. Jest nim natomiast możli¬ wość przyjmowania w pracy własnej inicjatywy, niezależnej oceny, możliwości kie¬ rowania własną pracą" (Kohn, Schooler 1986, s. 100). Wartości te spotykane były przede wszystkim wśród przedstawicieli klasy średniej w Ameryce. Badania wyka¬ zały zależność między wyższą pozycją społeczną respondentów i większą uwagą zwracaną na to, jak interesująca jest przyszła praca, jaki daje zakres swobody i wy¬ korzystania własnych talentów oraz czy stwarza szansę pomocy ludziom (tamże, s. 59). Jednocześnie w warstwie robotniczej większy nacisk wychowawczy kładzio¬ ny był na konformizm, ogładę, posłuszeństwo, skuteczność oraz umiejętność dobre¬ go współżycia i zdobywanie poważania u innych . Zatem praca w tym rozumieniu miała w pierwszym rzędzie wymiar społeczny. Do zmiany w pojmowaniu znaczenia pracy okresu kontrkultury należało również rodzące się wówczas podejście ekolo¬ giczne, całkowicie negujące jej inwazyjny wobec środowiska naturalnego charakter. Z prezentowanych tu podejść do zagadnienia pracy wyłaniają się trzy schema¬ ty jej traktowania: - przyrodniczo-społeczny, w którym człowiek przekształca środowisko przy¬ rodnicze poprzez działalność wytwórczą, zaś sama praca ma zasadnicze zna¬ czenie dla relacji w grupie. - podmiotowe, w którym praca jest wtórna wobec życia duchowego i służy jedynie zaspokojeniu potrzeb egzystencjalnych, tak jak to ma miejsce w po¬ dejściu do pracy generacji X. - praca jako forma aktywności materialno-duchowej, proces twórczy, służeb¬ na w stosunku do przyrody i społeczeństwa. W tym ostatnim podejściu do zagadnienia pracy, wartość stanowi jej elastycz¬ ność, indywidualizacja, decentralizacja, zespolenie czasu i miejsca pracy, a ponad to praca ma zapobiegać nadmiarowi, a nie walczyć z brakami. Zaczyna ona być postrzegana w odniesieniu do wolności jednostki: „Istnienie potrzeb będących 16 1 6 Warto porównać wyniki badań na ten sam temat z przełomu lat 1980/1990. prowadzonych w Polsce przez Danutę Walczak-Duraj, z których wynika, że dla 95% respondentów - robotników najważniejszymi wartościami w pracy był czynnik ekonomiczny, powinność wobec rodziny, a w przypadku ok. 60% także możliwość wykazania własnej wartości (1993, s. 25). �132 JUSTYNA LASKOWSKA-OTWINOWSKA źródłem pracy jest faktem niezależnym od ludzkiej wolności. Jednak ich zaspoka¬ janie, dokonujące się przez czyn zależny od wolności, (....) podjęcie pracy i spo¬ sób jej dokonania leży w granicach ludzkiej wolności" (Gałkowski 1980, s. 204). Wreszcie w kontekście pracy w obszar zainteresowania ekonomii wkracza czas wolny, który zaczyna być traktowany jako użyteczny ze względu na dowartościo¬ wanie relacji międzyludzkich, zwłaszcza rodzinnych. Współczesne podręczniki psychologii pracy ukuły pojęcie pracy „toksycznej". Toksyczna jest ta praca, którą musisz wykonywać, to źródło chorób fizycznych i dehumanizacji człowieka. Jednak człowiek współczesny nie musi pracować w taki sposób. Lekarstwem na uwikłanie w tego rodzaju sytuację jest praca z marzenia¬ mi: „Przekonałam się, że udzielenie klientom przyzwolenia na to, by spełnili swe marzenia [... ] przynosi wspaniałe rezultaty. Ludzie znajdowali wówczas metody ucieczki z nie odpowiadającej im pracy" - pisze Barbara Bailey-Reinhold, psy¬ cholog pracy określająca się ze względu na stosowaną metodę terapii jako „przyzwolenistka" (Bailey-Reinhold 1999, s. 14). Źródłem informacji o toksyczności pracy jest według niej ciało popadające w choroby. Dlatego jeśli nie możemy zu¬ pełnie zmienić miejsca czy stylu zajęć zarobkowych warto chociaż zastosować kilka proponowanych przez terapeutkę metod ułatwiających sytuację. Należy do nich robienie sobie w ciągu dnia pracy przyjemności łamiących rutynę. Inny trener organizacji pracy Alan Lakein zachwala pracę rutynową, która daje pieniądze na utrzymanie, a można w niej wygospodarować dużo wolnego czasu, w trakcie którego realizujemy swoje hobby. Jako przykład takiej adaptacji podaje postać poczytnego autora Nathaniela Hawthorna, który pracując w nudnym urzę¬ dzie celnym napisał cztery powieści, w tym najpopularniejszą Szkarłatną literę (por. Lakein 1994, s. 54). W poradnikach pracy znajdujemy też radę aby łączyć pracę z ciągłą nauką lub działalnością pożyteczną społecznie. „Praca z marzeniami" jako antidotum na „toksyczną pracę" stała się myślą prze­ wodnią „Biblii" nowego podejścia do zatrudnienia, jaką jest Antykariera Rick'a Jarow'a. Podejście prezentowane w tej książce wynika z założenia, że „większość z nas najchętniej przeszłaby na emeryturę w wieku 29 lat i ...resztę życia spędziła na produktywnej pracy, ale takiej, którą naprawdę kochamy" (Jarow 1998, s. 222). Dzięki propozycji Jarowa możemy jednak dokonać kompromisu między tym pra¬ gnieniem a potrzebą utrzymania się. Genezę nowego podejścia do pracy umoco¬ wuje autor w okresie kontrkultury, ukazując nam bardzo osobisty jej obraz po¬ strzegany przez młodego człowieka: „Dopiero demokracje epoki postindustrialnej odważyły się wysunąć założenie, że każda ludzka jednostka może i wręcz powin¬ na dążyć do czegoś wyższego niż mozolna harówka dla przetrwania. W istocie całe moje pokolenie dorastało karmione idealizmem i wszyscy wzdrygaliśmy się na myśl o tym, że «po 20 latach szkoły poślą cię na dzienną zmianę>, jak to obra¬ zowo ujął Bob Dylan. Czy można pozwolić sobie na wierność swoim marzeniom, a jednocześnie odnaleźć się w zastanym porządku ekonomicznym? [... ] Urzeczy¬ wistniać wewnętrzne wizje, życiowe powołanie? Czy trzeba jednak przegrać świat, żeby wygrać duszę?" (tamże, s. 18). Na zadane tak pytania autor odpowiada bardzo optymistycznie, stawiając jednak pewne warunki wobec kultury. Podstawową sprawą jest jej re-sakralizacja i trans- �HOMO FABER CZY HOMO LUDENS? CZYLI NOWE POSTAWY WOBEC PRACY 133 formowanie miejsca pracy ku pojmowaniu go jak dzieła sztuki. Należy więc „po­ zwolić sobie, aby nasza wewnętrzna prawda stworzyła od nowa nasz styl życia, pracy, jako, że tych dwóch rzeczy nie da się oddzielić" (tamże, s. 24). Praca może być traktowana jak święta tylko wtedy, gdy jest wartością prawdziwie autoteliczną, gdy się wierzy w to, co się robi i wykonują j ą dla niej samej, zaś potrzeby nie są motorem do działania. „Być z niej dumnym - nie dzięki porównaniu z pracą kogoś innego, ale z powodu [...] bycia w zgodzie ze sobą samym. [...] Jest to praca, która nie unicestwia życia i która honoruje doznawanie przyjemności" (tamże, s. 31). Praca w rozumieniu Jarowa mieści się w nurcie filozofii witalistycznej, gdyż jak wskazuje tytuł innej książki afirmującej nowy wzorzec podejścia do zatrudnie¬ nia Rób to, co kochasz, a pieniądze przyjdą same (Sinetar 1989), co oznacza, że „obfitość jest nade wszystko przekonaniem, że [... ] samo życie nas kocha", a „bra¬ mą do obfitości jest zdanie się na strumień życia [...] życie wyjdzie ci naprzeciw, ponieważ prosiłeś je o to" (Jarow 1998, s. 47). Witalistyczne jest również potrak¬ towanie pracy jak żywego, rozwijającego się organizmu. W tym ujęciu kariera to również pojęcie witalistyczne, poszukiwanie życiowe¬ go powołania jest bowiem procesem organicznym: „Autentyczna kariera musi mieć początek w ciele i jego związku z nurtem życia" (Jarow 1998, s. 73). Budu¬ jąc swoją karierę odnawiamy nasz związek z procesem życia, a przez to jesteśmy wymyślani przez życie (tamże, s. 86). Nasza praca jest też wynikiem działania wyobraźni i uczuć - tytuł jednego z rozdziałów książki to: Od wydajności do kre­ atywności: korona stworzenia (tamże, s. 30). „Otwieramy się na taką pracę, w której możemy świadomie odwoływać się do najgłębszych uczuć i nurtujących nas problemów" (tamże, s. 69). Możemy nawet uruchomić podświadomość, jak sugeruje inny trener pracy Joe Karbo (Karbo 1993), by zaczerpnąć z niej jasne, wyraziste wizje i sny dotyczące pracy. Wykorzystanie tych mistycznych pojazdów podkreśla sakralny charakter nadany pracy podobnie jak postulat by zharmoni¬ zować pracę z duszą i kosmosem. „Udana antykariera (sic!) musi bowiem łączyć w sobie wymiar mityczny i finansowy, psychologiczną głębię i praktyczną funk¬ cjonalność" (Jarow 1998, s. 184). Kariera, a w zasadzie antykariera, powinna mieć ponad to wymiar służby ludz¬ kości i planecie w nowym modelu gospodarki „kierowanej sercem" (tamże, s. 12). „Gospodarka to święte dzielenie się tym, co stanowi wartość. Wymiana jest sakra­ mentem" (tamże, s. 218), zaś w ramach tej nowej religii praca jest wyznaniem wiary. Nowe modele zatrudnienia można uznać za wielokierunkowy eksperyment. Spotykamy powszechnie dziś uznawane i obecne w programach walki z bezrobo¬ ciem rady, aby nie ograniczać się do koncepcji jednego zawodu czy typu działa¬ nia. Były one niemożliwe do przyjęcia w czasach obecności rodzinnych klanów rzemieślników oraz w dobie industrializacji, gdy rodziny robotnicze chełpiły się wręcz dziedziczeniem zawodu ojców. Ożywienie znaczenia pracy może dokonać się także poprzez pracę dla wspólnoty, gdy działa się na rzecz autentycznych jej po¬ trzeb, a także przez sugerowaną przez Ernsta Schumachera (1981) i Alvina Tofflera (2003) prosumpcję i samozatrudnienie. To ostatnie pojęcie również ma już zasto¬ sowanie w państwowych strategiach walki z bezrobociem. Musgrove odnotowuje obecność propozycji wskrzeszenia starych zawodów, które mogłyby pełnić rolę �134 JUSTYNA LASKOWSKA-OTWINOWSKA „stabilizatorów psychologicznych" dla osób podejmujących drogę klasycznej kariery, podobnie jak weekendowa praca na roli (Musgrove 1974, s. 179) . Zmiana podejścia do pracy i czasu wolnego ma jeszcze jedno, radykalne obli­ cze. Jest nim afirmacja bezrobocia. Autorzy tacy jak Krzysztof Lewandowski pu­ blikują w Internecie artykuły o znamiennych tytułach: Raj odzyskany. Popieram bezrobocie czy Klub miłośników spędzania wolnego czasu . „Co się stało - pyta autor - że znalazłszy się „w raju wyrażającym się ciągłym wzrostem bezrobocia", „u progu technologicznego spełnienia" nie zauważamy dobrodziejstw nowej sytua¬ cji nadal szukając sensu pracy. Autor uważa, że obraz wolności bez pracy stale zaciemniany jest przez wielkie instytucje typu korporacje czy państwo, które nadal potrzebują zniewolonych pracowników. Jednak wystarczy podważyć sens istnienia tych instytucji, na przykład przemysłu reklamowego, aby uwolnić rzesze szczꜬ liwych bezrobotnych, którzy zaczną pracować dla siebie. „Przy obecnym stanie wiedzy i technologii, i przy wyeliminowaniu z gier społecznych wyniszczających ludzkość: rywalizacji i konkurencji - pozytywne konotowanie bezrobocia staje się jak najbardziej realne [...]. Wkrótce światłe narody będą się chlubić wzrostem wskaźnika bezrobocia, który stanie się wskaźnikiem realnego dobrobytu. I wtedy nowego znaczenia nabierze pytanie: w co się bawić?" (Lewandowski 2007). Rów¬ nież na to pytanie autor ma wypracowaną odpowiedź, uważa bowiem, że im wię¬ cej będziemy mieć do dyspozycji czasu wolnego, tym bardziej będziemy twórczy: „Wolny czas to czas nie obarczony lękiem niemocy twórczej, to czas społecznej aktywności" (tamże). Aby wprowadzić postulowane „przebiegunowanie" systemu wartości związanego z pracą i czasem wolnym, trzeba się jednak do tego przygo¬ tować i społecznie zorganizować. Do tego ma służyć powoływanie Klubów Miłoś¬ ników Spędzania Wolnego Czasu, które „powinny z założenia być zgromadzeniami nieformalnymi, grupami sympatyków idei poszerzenia obszaru wolności, jaką reprezentuje czas" (tamże). Czas wolny to zasób, który można poświęcić sobie, rodzinie czy na działania społeczne. Te ostatnie czynią czas wolny czasem pu¬ blicznym i wówczas może on podlegać organizacji i pomiarowi. W ten sposób czas wolny zostanie społecznie zagospodarowany. 17 18 Propozycje tak radykalne, jak prezentowana powyżej lokują się jednak na obrzeżach dominującego nurtu naszej kultury . Mimo to, wśród wartości związa¬ nych z pracą, i to zarówno w nurcie dominującym, jak i alternatywnym, zdecydo¬ wanie najczęściej nacisk kładziony jest obecnie na jej szczęścio-twórczy charak¬ ter, co odróżnia to podejście od wartości wcześniejszych epok. 19 1 7 Propozycja uzupełnienia pracy robotnika pracą na roli w celach terapeutyczno-wychowaw­ czych jest obecna w polskiej refleksji agrarnej okresu międzywojennego. Pomysł ten znalazł też swoją realizację w postaci ruchu WWOOF (World Wide Opportunities on Organic Farms) zainicjo­ wanym w 1971 r. w Anglii przez Sue Coppard, która po raz pierwszy zorganizowała dla siebie i swoich znajomych weekendową pracę na farmie biodynamicznej w Emerson College w Sussex. Obecnie organizacja reprezentuje 15 krajów. www.bip.warszawa.pl/informacja.asp., 2007 Bardzo ciekawe spojrzenie na zmiany postaw w stosunku do pracy w dominującym nurcie kultury zawarte są w książce Krystyny Romaniszyn (2007). 1 8 1 9 �HOMO FABER CZY HOMO LUDENS? CZYLI NOWE POSTAWY WOBEC PRACY 135 LITERATURA B a i l e y - R e i n h o l d B a r b a r a 1999, Toksyczna praca, jak przezwyciężyć stres, przeciążenie i znużenie i jak ożywić swoją karierę zawodową, Rebis, Poznań. B a r t o s z e k A d a m 1994, Społeczne tworzenie osobowości. Zarys socjologicznych teorii osobo­ wości, Wydawnictwo US, Katowice. B a u m a n Z y g m u n t 1993, Przedstawienie na pustyni, [w:] Drobne rysy na ciągłej katastrofie...Obecność Waltera Beniamina w kulturze współczesnej, red. A. Zeidler-Janiszewska, Instytut Kultury, Warszawa, s. 71-85. B e n j a m i n W a l t e r 1975, Twórca jako wytwórca, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań. - 2006, Pasaże, Wydawnictwo Literackie, Kraków. B r z o z o w s k a B l a n k a 2005, GenX. Pokolenie konsumentów, Rabid, Kraków. B r z o z o w s k i S t a n i s ł a w 1936, Wstęp do filozofji, [w:] Dzieła wszystkie, Instytut Literacki, Warszawa, s. 3-13. C o u p l a n d D o u g l a s 1996, PoddaniMicrsoftu, Prószynski i S-ka, Warszawa. - 2008, Pokolenie X, Wyd. G+J Polska. F e d y s z a k - R a d z i e j o w s k a B a r b a r a 1992, Etos pracy rolnika. Modele społeczne a rze¬ czywistość, IRWiR, Warszawa. G a l b r a i t h J o h n K. 1991, Ekonomia w perspektywie. Krytyka Historyczna, PWE, Warszawa. G a ł k o w s k i J e r z y 1980, Praca, człowiek: próba filozoficznej analizy pracy, Wydawnictwo Pax, Warszawa. H a l a m s k a M a r i a , L a m a r c h e H u g u e s , M a u r e l M a r i e - C l a u d e 2003, Rolnictwo rodzinne w transformacji postkomunistyczej. Anatomia zmiany, IRWiR PAN, Warszawa. J a g i e ł ł o - Ł y s i o w a E u g e n i a 1969, Zawód rolnika w świadomości społecznej dwóch poko­ leń wsi, Książka i Wiedza, Warszawa. J a b l o n s k y L e w i s 1969, Hippie Trip, Pegasus, Colombia. J a n k o w s k i K a z i m i e r z 1972, Hipisi w poszukiwaniu ziemi obiecanej, Książka i Wiedza, Warszawa. J a r o w R i c k 1998, Antykariera. W poszukiwaniu pracy życia, Ravi, Łódź. J a w ł o w s k a A l d o n a 1975, Drogikontrkultury, PIW, Warszawa. K a r b o Joe 1993, Jak zrobić pieniądze będąc leniwym, Wydawnictwo Wodnika „Bist", Warszawa. K o h n M e l v i n L., S c h o o l e r C a r m i 1986, Praca a osobowość. Studium współzależności, PWN, Warszawa. L a k e i n A l a n 1994, Być panem swego czasu i swego życia, Ethos, Warszawa. L a s k o w s k a - O t w i n o w s k a J u s t y n a 2001, Ubóstwo i głód w kontekście zmian kulturo¬ wych we współczesnej Polsce, maszynopis rozprawy doktorskiej, w Archiwum IFiS PAN. - 2008, Globalne przepływy a obecność nowoosadników na wsi polskiej, Biblioteka Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi, Łódź. L e d e r A n d r z e j 2004, Globalizacja a nadmiar. Rozdęta bańka teraźniejszości, [w:] Kultura w czasach globalizacji, red. M . Jacyno, A . Jawłowska, M . Kempny, IFiS PAN, Warszawa, s. 87-105 L e w a n d o w s k i K r z y s z t o f 2007, Raj odzyskany. Popieram bezrobocie, www.bip.warszawa.pl/informacja.asp. L i n k l a t e r R i c h a r d 1992, Slacker, Austin Film Society, New York. M e l o s i k Z b y s z k o 2002, Młodzież, aprzemiany kultury współczesnej, [w:] Być Europejczy¬ kiem, red. A . W. Mikołajczyk, CEG, Gniezno, s. 127-176. M u s g r o v e F r a n k 1974, Ecstasy and Holiness. Counter Culture and the Open Society, Cox & Wyman, London. O s s o w s k a M a r i a 1973, Ethos rycerski ijego odmiany, PWN, Warszawa. O t w i n o w s k a B a r b a r a 1980, Humanistyczna koncepcja otium w Polsce na tle tradycji euro¬ pejskiej, [w:] Studia porównawcze o literaturze staropolskiej, red. T. Michałowska, J. Slaski, Ossolineum, Wrocław, s. 169-187. �136 JUSTYNA LASKOWSKA-OTWINOWSKA P s y k - P i o t r o w s k a E l ż b i e t a 1998, Bezrobocie i pauperyzacja środowisk dawnych PGR w Polsce, Wieś i Rolnictwo, nr 3, s. 132-143. R a k o w s k i T o m a s z 2007, Antropolog jako wizytator nędzy. Kultura społeczności zdegrado­ wanych we współczesnej Polsce w świetle wybranych studiów terenowych, maszynopis roz¬ prawy doktorskiej, w Archiwum Instytutu Kultury Polskiej UW. R o m a n i s z y n K r y s t y n a 2007, Rzecz o pracy i konsumpcji. Analiza antropologiczna, Nomos, Kraków. S c h u m a c h e r E r n s t 1981, Małe jest piękne. Spojrzenie na gospodarkę światową z założeniem, że człowiek coś znaczy, PIW, Warszawa. S i n e t a r M a r s h a 1989, Do what you love, the money will follow. Discovering your right liveli­ hood, Dell, New York. S z p a k E w e l i n a 2005, Między osiedlem a zagrodą: codzienne życie mieszkańców PGR, Wyd. TRIO, Warszawa. T a r k o w s k a E l ż b i e t a , K o r z e n i e w s k a K a t a r z y n a 2002a, Lata tłuste, lata chude... Spojrzenia na biedę w społecznościach lokalnych, IFiS PAN, Warszawa. - 2002b, Młodzież z byłych PGR-ów. Raport z badań, ISP, Warszawa. T o f f l e r A l v i n 1999, Szok przyszłości, Zysk i S-ka, Warszawa. - 2003, Trzecia fala, PIW, Warszawa. V e b l e n T h o r s t e i n 1971, Teoria klasy próżniaczej, PWN, Warszawa. W a l c z a k - D u r a j D a n u t a 1993, Zmiana logiki gospodarowania w perspektywie postaw pra­ cowniczych, Absolwent, Łódź. W e r t e i n s t e i n - Ż u ł a w s k i J e r z y 1990, To tylko rock'n roll, ZAKR, Warszawa. - 1993, Między nadzieją a rozpaczą, Instytut Kultury, Warszawa. Z a d r o ż y ń s k a A n n a 1983, Homo faber, homo ludens. Etnologiczny szkic o pracy w kulturach tradycyjnej i współczesnej, PWN, Warszawa. Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a K a z i m i e r a 1951, Pomoc wzajemna i współdziałanie w kulturze ludowej, PTL, Łódź-Lublin. JUSTYNA LASKOWSKA-OTWINOWSKA HOMO FABER OR HOMO LUDENS? NEW ATTITUDES TOWARDS WORK Summary The article is based on the field-works of so-called alternative communities, which are the groups of people who have decided to change the place of living from city to village due to their ecological ideology. There are many differences between the new-settlers and the peasants. One of them is the difference in the way of thinking about the work. The alternative way of thinking about the work takes its origin from 1960s, the period of the counterculture. The article presents the roots of the alternative style of work and the mechanism in which this style is being included in the contempo¬ rary euroatlantic cultural mainstream. The author underlines that the new style of work plays the crucial role in the social adaptation to the new situation on the labor market. J. L-O. Adres Autora: Dr Justyna Laskowska-Otwinowska, Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne w Łodzie Pl. Wolności 14, 91-415 Łódź e-mail: laskowskaotwinowska@gmail.com � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b4aeb20ed48841843d1a868750400cd8.pdf 232bdf02428f16293ae7bed421037663 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1468 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1358 Title A name given to the resource Recenzje i omówienia / ETNOGRAFIA POLSKA 1992 t.36 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1992 t.36 z.1, s.161-219 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z J E I O M Ó W I E N I A „Etnografia Polska", t. XXXVI: 1992, z. 1 PL ISSN 0071-1861 ETNOLOGIA W ROZTERKACH Metodologiczne problemy badań nad kulturą i tradycją, red. Teresa Karwicka, Toruń 1991, Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu Recenzowany tom obejmuje referaty, które wygłoszone zostały na kon­ ferencji pod tym samym tytułem, zorganizowanej przez Katedrę Etnografii Uniwersytetu im. Mikołaja Kopernika w Toruniu w 1986 roku. Jak za­ znaczają we wstępie Wojciech Burszta i Krzysztof Piątkowski konferencja ta poświęcona była refleksji nad teoretyczno-metodologicznymi podstawami etnologii, głównie polskiej, przedstawieniu kluczowych problemów tej dys­ cypliny, a ostatecznym jej celem było zbliżenie intelektualne pomiędzy róż­ nymi ośrodkami etnologicznymi w kraju. Było to więc przedsięwzięcie nader pożyteczne i pożądane o dużym znaczeniu teoretycznym i praktycznym, zwłaszcza w świetle nie do końca sprecyzowanego kształtu tej dyscypliny w Polsce. Przez długie lata miała ona trudności w określeniu własnego miejsca w zespole nauk o człowieku i jego kulturze. Paradygmat antropologii anglosaskiej, tak wspaniale i od zarania stulecia się rozwijającej, nie zapuścił głębszych korzeni w etnografii polskiej, nie przeniknął do niej w stopniu na tyle dostatecznym, aby nadać jej od razu kształt dyscypliny wyraźnie odrębnej, o własnym obliczu teoretycznym, włas­ nych metodach i celach. Zadecydował o tym zapewne charakter materiału, z jakim mieli do czynienia etnografowie polscy (jakże różny od wielości i różnorodności kultur, z jaką na co dzień spotykali się antropologowie anglosascy) gdzie badana kultura ludowa była tylko częścią kultury ogólno­ narodowej, korelatem - jak to wykazywał Kazimierz Dobrowolski - szerszej struktury gospodarczo-społecznej. Stąd model chłopskiej kultury tradycyjnej czy kultury ludowej musiał być modelem eklektycznym, jak słusznie zauważa Czesław Robotycki (s. 8). Etnografia polska, której niejednokrotnie zarzucano rozbrat z teorią i brak wystarczającej świadomości teoretyczno-metodologicznej, musiała być jednak od samego początku bardziej wrażliwa na wpływy płynące z innych dyscyplin - historii, socjologii, psychologii, filozofii, historii lite­ ratury, sztuki, muzykologii, ostatnio w coraz większym stopniu za wzorem �162 RECENZJE I OMÓWIENIA nauki zachodniej - lingwistyki. I w tym być może tkwi jej szansa rozwinięcia własnego paradygmatu ujmującego badane zjawiska bardziej całościowo, także w znaczeniu podkreślanym niegdyś przez Maussa, który przez „cało­ ściowy fakt społeczny" rozumiał nie tylko funkcjonalną relację pomiędzy elementami kultury, ale również ujmowanie rzeczywistości w aspekcie międzydyscyplinarnym (nierespektującym formalnych granic podziału nauk) (Tarkowska 1974). Lektura prac zamieszczonych w recenzowanym tomie pozwala, jak sądzę, na sformułowanie wstępnej obserwacji ogólnej, że współczesna antropologia kultury w Polsce wydaje się być zdominowana przez par excellance filozoficz­ ną orientację, jaką stanowi kulturoznawstwo rozwijane głównie, choć nie tylko, przez poznański ośrodek naukowy. Ma to swoje dobre i złe strony - od strony pozytywnej, niepomiernie poszerza ogólnometodologiczną, metanaukową refleksję i świadomość etnografów polskich, po stronie negatyw­ nej oznacza często próbę podporządkowania badanej rzeczywistości wysoce formalnemu schematowi pojęciowemu, który nie wyrósł ani z empirii, ani z koherentnego i zwartego teoretycznego modelu wyjaśniania zjawisk (choć wyraźne są tu wpływy marksizmu). Jest to być może refleksja, która wywoła sprzeciw - tym bardziej, że w omawianym tomie znaleźć można przykłady, gdzie wyżej wspomniany schemat pojęciowy dostarcza interesujących i uży­ tecznych ram koncepcyjnych dla empirycznego ujmowania niektórych aspek­ tów kultury ludowej, jaki np. stanowi ludowy system światopoglądowy (por. Hanna Burszta, System kategorii moralnych tzw. światopoglądu ludowego - propozycje badawcze.). Niewątpliwą zasługą tego kierunku jest próba dostarczenia ram koncepcyjnych dla badania różnych form świadomości społecznej przy założeniu, że systemy światopoglądowe stanowią regulator czy waloryzator działań praktycznych, choć w ostatecznej instancji deter­ minowane są przez sposób produkcji (s. 113). Podniesione wyżej, niejako pierwsze odczucie, usprawiedliwione jest przez inny niepokojący problem, omówiony w ostatnim (rzecz charakterys­ tyczna) krótkim szkicu Marcina Piotrowskiego z Łodzi: jak to wszystko ma się do empirii, do badań terenowych i narzędzi badawczych, jakimi winien posługiwać się etnograf, o których etnologowie na ogół coraz rzadziej piszą i co więcej, obserwuje się coraz luźniejszy ich związek z terenem. Zaczyna się obecnie zapominać oczywisy skądinąd fakt, że jedynie dobra znajomość realiów życia wiejskiego (czy innych kultur) wydaje się być gwarancją, że nie wyciągamy wniosków zbyt pochopnych, ogólnych, opartych na wyrywko­ wym materiale (s. 168), że nie popadamy w spekulacje, które rażą sztucznoś­ cią języka, logistycznymi wywodami, które przesuwają ciężar analizy z prze­ jawów realnego życia w sferę rozważań czysto akademickich. Do problemu tego jeszcze powrócimy. Cofając się jednak do zawartych w niniejszym tomie - referatów Krzysz­ tofa Piątkowskiego, Wojciecha Burszty, Michała Buchowskiego i Stanisława Węglarza, musimy uznać pozytywny walor takiej ogólnometodologicznej, �RECENZJE I OMÓWIENIA 163 metanaukowej refleksji, nawet jeśli roztrząsane dylematy mają w dużej mie­ rze pozorny charakter. Krzysztof Piątkowski podkreśla, że nauka na ogół w niewielkim stopniu jest świadoma swoich metod (s. 16) i etnologia stanowi tu przykład szczegól­ nie instruktywny. Najogólniej można powiedzieć, że od strony metody obowiązywał dotąd model etnografii empirycznej, co w płaszczyźnie ontologicznej oznaczało redukcję bytu do rzeczywistości przyrodniczej, w płaszczyźnie epistemologicznej - ograniczenie się do myślenia racjonalistycznego wykluczającego sądy subiek­ tywne, w płaszczyźnie logicznej - ograniczenie się do logiki formalnej i natural­ nej, ostro artykuującej problemy i przyjmującej ścisłe i obiektywne kryteria ich uzasadniania, w płaszczyźnie metodologicznej oznaczało postępowanie induk­ cyjne dopuszczające poszerzenie wnioskowania drogą dedukcji. Jednym słowem, obowiązywał model wyjaśniania racjonalistycznego przyznającego priorytet myśli logicznej, analitycznej i dyskursywnej nad myślą subiektywną, symboliczną, doznaniową. Były to więc postulaty neopozytywistycznego modelu nauki, który, jak wiadomo, znajduje się obecnie w odwrocie. Nie oznacza to bynajmniej kresu wyjaśnień racjonalnych - to co z racjonalizmu pozostało to dążenie do ścisłości i niesprzeczności for­ mułowanych sądów w granicach narzuconych przez język oraz świadomość ograniczeń językowych i innych uwarunkowań własnych poglądów (wiąże się z tym otwartość na inne poglądy, samokrytycyzm etc). Racjonalimu jednak nie można utożsamiać z nauką i to jest w tej chwili najistotniejsze. Nauka jest jedną z form intelektualnej aktywności człowieka, ale nie jedyną - symbole, jakie tworzymy w snach, poezji, sztuce, magii i religii, uważane dotąd za przejaw irracjonalności ludzkiego myślenia są tak samo tworem umysłu ludzkiego i określenie ich jako nieracjonalnych jest przebrzmiałą konwencją językową. Wojciech Burszta podnosi inny dylemat o podstawowym dla etnologii znaczeniu, mianowicie opozycję pomiędzy relatywizmem a obiektywizmem poznania (właściwiej należałoby powiedzieć uniwersalizmem). Relatywizm kulturowy pojawia się w antropologii wraz z postulatem ścisłej czasowo-przestrzennej lokalizacji badanych zjawisk. Następuje to właściwie dopiero wraz z funkcjonalizmem, choć wcześniejsze próby dyfuzjonizmu amerykań­ skiego można uznać również za pewien krok w tym kierunku. Tendencje uniwersalistyczne właściwe były głównie ewolucjonizmowi, chociaż nieobce są one również strukturalizmowi antropologicznemu. Dlatego autor niezbyt słusznie mówi o przewrocie funkcjonalno-strukturalistycznym (są to dwa bardzo odrębne przełomy), podobnie jak niecałkiem słusznie sprowadza się do wspólnego mianownika koncepcje ewolucjonizmu i szkoły kulturowo-historycznej (s. 28). Jest to zbyt duży skrót myślowy. Sami ewolucjoniści też dostrzegali przestrzenne i czasowe zrelatywizowanie zjawisk kulturowych, starali się jednak zanegować ten fakt przez wprowadzenie koncepcji psy­ chicznej jedności rodzaju ludzkiego i jednakowości jego postępu. Jeśli jednak �164 RECENZJE I OMÓWIENIA przez relatywizm rozumieć będziemy ujmowanie kultury tylko w jej własnych niepowtarzalnych kategoriach to najpełniejszy wyraz znalazł on w szkole Boasa i wyrosłej z niej „amerykańskiej szkole kultury i osobowości". Wojciech Burszta pisze dalej, że tym co decyduje o niepowtarzalnej od­ rębności danego systemu kulturowego jest proces akulturacji (s. 31). Termin akultuarcja ma w etnologii bardzo ściśle sprecyzowane znaczenie i odnosi się do przemian, jakie mają miejsce w wyniku przepływu treści kulturowych czy to w wyniku kontaktów bezpośrednich i ciągłych, czy też pośrednich. Nie wiadomo więc, czy mówiąc o akulturacji autor ma na myśli unikalny proces historyczny, przez jaki przeszedł dany lud, czy obowiązujące w danej kulturze techniki enkulturacyjne, czyli praktyki wychowawcze. Termin akulturacja jako synonim enkulturacji (autor powtarza to za Herskovitsem) rzadko już dziś bywa stosowany (jest to tradycja amerykańska) i jak sądzę, wprowadza to niepotrzebne zamieszanie w świecie właściwych an­ tropologii pojęć. Wracając jednak do relatywizmu - skoro mimo coraz powszechniejszych tendencji uniwersalistycznych w badaniach nad kulturą stanowi on wciąż ważny (jeśli nie podstawowy) postulat metodologiczny antropologii, istotne wydaje się wyraźne sprecyzowanie co się pod tym pojęciem rozumie. Burszta wyróżnia tu sześć form relatywizmu: etyczny (E. Westermarck), pojęciowy postrzegania, prawdy, rozumu oraz językowy (s. 31-33). Wszystkie te typy relatywizmu sprowadzić można w zasadzie do relatwizmu pojęciowego, który stanowi dziś coraz bardziej powszechny kanon postępowania badaw­ czego, ujmującego kulturę jako „całość myślową", charakteryzującą sposób postrzegania, pojmowania i wartościowania otaczającego świata. Tendencja ta właściwa jest nowszym kierunkom etnologii, takim jak etnonauka, an­ tropologia symboliczna, do pewnego stopnia strukturalizm, obca jest nato­ miast takim kierunkom, jak materializm kulturowy czy szkoła ekologiczna, które uważają cały spór wokół relatywizmu za rozważania o czysto akade­ mickim charakterze. Nie jest to pogląd słuszny, zubaża bowiem nasze rozu­ mienie kultury o cały tak właściwy jej współczynnik humanistyczny. Jednak­ że podejście relatywistyczne ma również swoje negatywy. Oznacza ono w swojej skrajnej postaci niemożność porównania kultur na podstawie ja­ kiejś jednolitej płaszczyzny analizy, a tym samym niemożność formułowania praw ogólnych. Dlatego też bez wątpienia wygodniej jest przyjmować po­ stawę uniwersalistyczną, a relatywizm w traktowaniu kultury traktować jako stopniowe poszerzenie perspektywy zmierzającej do pełniejszej i głębszej koncepcji człowieka i stworzonej przez niego kultury. Gdy spotykamy się z obcymi kulturami, wszystko wydaje się nam inne; potrafimy jednakże te różnice sformułować i w dużym stopniu zaakceptować, co świadczy, że gdzieś tam w najgłębszych podstawach myślimy podobnie. Zwracał na to uwagę i Malinowski, i Lévi-Strauss. Świadomość tego dylematu mieli też wcześni badacze kultur pierwotnych (Bastían). Relatywizm nie wyklucza więc tendencji uniwersalistycznych w badaniach nad kulturą. �RECENZJE I OMÓWIENIA 165 Znaczenie innego przeciwieństwa w sferze poznawczej podnosi Stanisław Węglarz - „empiryzm kontra racjonalizm". Spór to nie nowy i oczywiste dziś wydają się stwierdzenia, że nie istnieją „czyste", „nagie" fakty, że nasza percepcja nie jest po prostu czystym odbiciem postrzeganego faktu lecz także jego konstruowaniem na podstawie przyjętych z góry założeń interpretacyjnych. Stąd przeciwieństwo „empiria" - „teoria" wydają się również pozorne. Rozważania na ten temat miały swoje znaczenie w prze­ szłości, gdy trzeba było walczyć z idiografizmem etnografii ograniczającej się do prostego zbieractwa faktów, nie podporządkowanego żadnej refleksji teoretycznej. W etnografii polskiej wczesnego okresu tendencja ta była wyraźna, ale należy pamiętać, że tendencje nomotetyczne właściwe były już pierwszym kierunkom etnologii światowej, a więc np. ewoluqonizmowi. Autor omawianego szkicu podkreśla jednak istotny moment, że każdy stworzony przez naukę model teoretyczny jest modelem cząstkowym, wyjaśniającym tylko pewne aspekty rzeczywistości. Dotychczas zwykło się przyjmować, że odrębne modele teoretyczne stworzone przez jakąś gałąź wiedzy znoszą się niejako i każdy następny jest po prostu lepszy i bliższy prawdy obiektywnej. Tymczasem założenie, że wszystkie przedsięwzięcia teoretyczne stanowią pewną idealizację, ujmującą tylko pewne sfery rzeczy­ wistości - dopuszcza możliwość traktowania ich jako równorzędnych i komplementarnych „zdjęć" kultury. Przyjęcie tzw. postawy paradoksalnej w ujmowaniu rzeczywistości kulturowej uwzględniającej jej złożoność, paradoksalność i sprzeczność, wydaje się być bardzo płodną perspektywą poznawczą w badaniach nad kulturą, pozwalającą na przezwyciężenie jednostronności poszczególnych stanowisk teoretycznych (Olszewska-Dyoniziak 1991). Michał Buchowski z kolei rozważa zakres, znaczenie i stosowalność takich, obecnych w antropologii od samego zarania, kategorii pojęciowych jak: etnocentryzm - europocentryzm - scjentocentryzm. Każda z tych kate­ gorii jest szczególnym przypadkiem poprzedniej. Historia etnografii stanowi proces powolnego wyzwalania się z etnocentrycznej, europocentrycznej i scjentocentrycznej postawy na rzecz akceptacji innych od własnych, kul­ turowo uwarunkowanych przekonań, przywracania równorzędności i wza­ jemnego przenikania się myślenia racjonalistycznego i mistycznego, a także na rzecz relatywizmu poznania. Z wszystkich omówionych tu kolejno rozważań wynika, że główne dyle­ maty metodologiczne antropologii zostały dziś już całkowicie przesunięte na płaszczyznę epistomologiczną. Jej podstawowe problemy metodologiczne plasują się gdzieś na styku takich przeciwieństw jak obiektywizm i subiek­ tywizm poznania, racjonalizm i relatywizm, naturalizm i antynaturalizm, realizm i instrumentalizm czy wreszcie nomotetyzm i idiografizm. Współczes­ na metodologia unika jednoznacznych rozstrzygnięć, co stanowi szczególnie charakterystyczne znamię współczesnej świadomości metodologicznej antro­ pologii, przyjmującej postawę paradoksalną. �166 RECENZJE I OMÓWIENIA Spośród wymienionych wyżej opozycji najistotniejsza wydaje się opozycja pomiędzy relatywizmem i racjonalizmem. Relatywiści, jak już powiedzieliśmy, negują możliwość poznania obiek­ tywnego opartego na kategoriach pojęciowych i wiedzy właściwej kulturze europejskiej, opowiadając się za równoprawnością uwarunkowanych kul­ turowo przekonań. Racjonaliści natomiast opowiadają się za istnieniem wspólnego mianow­ nika dla systemów przekonaniowych różnych kultur, za istnieniem sądów uniwersalnych i obiektywnych oraz idei bazowych właściwych każdej kul­ turze. O różnicach kulturowych decydować mają idee i teorie wtórne (przy­ wodzi to na myśl „Elementargedanken" i „Kulturgedanken" Bastiana, co dowodzi, że świadomość tej opozycji ma już długą historię). Jednakże opowiedzenie się za jedną lub drugą postawą jest już dziś niemożliwe, przyjmując postawę relatywizmu, antropolog nie może wyrzec się europocentryzmu, scjentocentryzmu i racjonalizmu, które ukształtowały jego percepcję w takim stopniu, że wyrzeczenie się ich uniemożliwiałoby w ogóle wszelkie poznanie. Dlatego uważa się, że ujmowanie danej rzeczy­ wistości kulturowej z całkowicie emicznego punktu widzenia tzn. wolnego od własnych kategorii pojęciowych badacza, jest zadaniem niewykonalnym. Można tylko starać się minimalizować ich wpływ, całkowicie wyeleminować się go nie da. Wspomniane wyżej tendencje, cechujące świadomość metodologiczną współczesnych etnografów, podsumowała krótko w swoim referacie Ka­ tarzyna Kaniowska („Surrealizm a etnografia") - etnografia przestaje być nauką (odwrót od pozytywistycznego ideału nauki), a staje się ak­ tywnością (chodzi tu o aktywizację wyobraźni). Kulturę ujmuje jako rzeczywistość myślową (w większej mierze subiektywną niż obiektywną), poznawalną w większym stopniu przez ogląd intelektualny i doświadczenie wewnętrzne niż przez doświadczenie zewnętrzne. Wyznacza to nowe obszary poszukiwań i preferencję do zajmowania się mitem, snem i sztuką, ero­ tyzmem i magią, czyli kulturą symboliczną. Jest to znamię współczesnych czasów, ale w związku z tym nasuwa się pytanie, czy te nowe antypozytywistyczne tendencje mogą całkowicie przekreślić znaczenie analiz funkcjonalnych i scjentycznej orientacji w badaniach nad kulturą? Wydaje się, że nie. Rzeczywistość ludzkiego świata jest niejednorodna. Jest ona: 1) obiektywna, uniwersalistyczna i naukowo poznawalna, i to usprawied­ liwia analizy funkcjonalne, historyczne, materialistyczne, usprawiedliwia scjentyczną orientację w badaniach nad kulturą, mimo całej niechęci, jaką pozostawiła ona po sobie; 2) kulturowo-subiektywna i zrelatywizowana lecz koherentna i logicznie uporządkowana (i to usprawiedliwia analizy strukturalistyczne, etnonauki, antropologii symbolicznej, ukazujące sformalizowane cechy ludzkiego myś­ lenia i wszechobecność mitu); �RECENZJE I OMÓWIENIA 167 3) podmiotowo-subiektywna, a więc nieuchwytna, niejasna, dopuszcza­ jąca różne formy czysto indywidualnych impresji i ekspresji, (co usprawied­ liwia analizy fenomenologiczne najbliższe odkrywaniu podmiotowych i psy­ chicznych treści w kulturze). Stąd kontrowersyjna być może teza, że wszystkie te typy analizy są równoprawne, a jedynie niepokojący wydaje się fakt coraz większego od­ dalania się etnografów od konsekwentnie empirycznego stanowiska, które przecież decydowaało o tym, że tak wiele mieli oni do powiedzenia o kulturze ludzkiej i decydowało o ich wyjątkowej pozycji w zespole nauk o człowieku. Czy akademickie spory w sferze ogólnoepistemologicznej mogą zastąpić tę rzetelną wiedzę, którą w cichym trudzie zbierali badacze terenowi, uprzednio wprawdzie teoretycznie przygotowani, ale mający zawsze na uwadze teoriotwórczą rolę terenu? Literatura O l s z e w s k a - D y o n i z i a k B. (1991) O kulturze raz jeszcze - główne kontrowersje i podstawowe pojęcia, „Przegląd Humanistyczny", nr 1, s. 11 -27. T a r k o w s k a E. (1974) Durkheim.Mauss, Levi-Strauss.Ciąglość i zmiana w socjologii francuskiej, War­ szawa. Barbara Olszewska-Dyoniziak Ewa Nowicka Świat człowieka - świat kultury. Systematyczny wykład prob­ lemów antropologii kulturowej, PWN, Warszawa 1991. Ukazanie się w ostatnim roku w Polsce aż trzech podręczników an­ tropologii kultury (Brozi 1992; Olszewska-Dyoniziak 1991) w sytuacji, gdy przedtem ich w ogóle nie było, jest faktem znamiennym. Dowodzi, że dziedzina ta dopiero teraz zaczyna w Polsce, zyskiwać charakter dyscypliny wyraźnie już ukształtowanej, wyróżniającej się nie tylko lub raczej nie tyle przedmiotem, co raczej właściwym sobie aparatem pojęciowym, metodami oraz typami wyjaśniania naukowego. Dowodzi także tego, że zapotrzebowa­ nie na tę dyscyplinę wzrasta, o czym decydują nie tylko względy ogólnopoznawcze i szczególny klimat intelektualny, jaki antropologia wnosi do badań nad człowiekiem i kulturą (s. 26) ale również w coraz większym stopniu względy praktyczne. O tym szczególnym klimacie intelektualnym, którego znaczenie autorka słusznie podnosi decydują trzy względy: 1) Antropologia, w przeciwieństwie do socjologii oraz innych dyscyplin społecznych i humanistycznych zajmują­ cych się kulturą człowieka, przedmiotem badań czyni wszystkie kultury �168 RECENZJE I OMÓWIENIA ludzkie bez względu na czas i miejsce, w których się zrodziły, a nie tylko kultury z kręgu cywilizacji europejskiej i amerykańskiej - z fascynaq'i różno­ rodnością kultur się zrodziła i koncentrując się na badaniu tego fenomenu znacznie poszerzyła perspektywę poznawczą nauk o kulturze wytykając im niejednokrotnie pochopność w formułowaniu uogólnień opartych jedynie na badaniach własnej zachodniej kultury; 2) Po drugie, czyniąc społeczności pierwotne czy plemienne głównym przedmiotem swoich badań zwróciła szczególną uwagę na ich odmienność, co wiązało się z postulatem uchwyce­ nia subiektywnego aspektu badanych zjawisk tzn. właściwego badanym lu­ dziom sposobu postrzegania i konceptualizacji otaczającego świata, wolnego od kategorii pojęciowych, którymi posługuje się sam badacz. Ta „emiczna" postawa charakteryzująca zwłaszcza nowsze kierunki an­ tropologii - etnonaukę, antropologię kognitywną i symboliczną (choć nie obca również funkcjonalizmowi i strukturalizmowi), pozwalająca wyzwolić się z własnych stereotypów myślowych, zwiększająca humanistyczny współ­ czynnik badań nad człowiekiem i kulturą, prowadzi niejednokrotnie do nader interesujących obserwacji (por. np. prace amerykańskiego antropologa Edwarda Halla 1976, 1984, 1987), wiąże się jednak z szeregiem kłopotliwych problemów metodologicznych, gdyż zbadanie całej percepcji danej jednostki jest zadaniem niemal niewykonalnym, podobnie jak całkowite wyzwolenie się z własnych nawyków myślowych i przyswojonych kategorii pojęciowych; 3) Trzecią wreszcie przyczyną, która decyduje o owym szczególnym klimacie intelektualnym, jaki wnosi antropologia jest całościowe (można dodać: uni­ kalnie szerokie) spojrzenie na człowieka i stworzoną przez niego kulturę. Owa całościowość wyraża się zarówno w integralnym traktowaniu biologicz­ nego i kulturowego wymiaru rzeczywistości ludzkiej, środowiskowego i kul­ turowego, jak też w całościowym ujmowaniu samej kultury, wykrywaniu wzajemnych zależności pomiędzy dziedzinami i elementami kultury. Jak słusznie zauważa autorka, „Antropologia chętniej i częściej analizu­ je zjawiska kultury w związku z człowiekiem - istotą myślącą, przeżywają­ cą, odczuwającą, cierpiącą, nienawidzącą" (s. 34). Uwzględnianie tej emoc­ jonalnej strony życia w największym być może stopniu decyduje o owym szczególnym klimacie, jaki wnosi antropologia do rozważań nad kulturą, o tym, że jest nauką żywą, zdolną do dokonywania obserwacji, dostrzega­ nia faktów i dostarczania wyjaśnień, które wymykają się przedstawicielom innych dyscyplin badających bardziej zobiektywizowany świat wytworów człowieka. Dalej, autorka dokonuje oglądu dyscypliny z perspektywy innych, zwią­ zanych z nią nauk: archeologii, lingwistyki, religioznawstwa, antropologii filozoficznej, socjologii, historii (rozdz. II), wprowadzając własny, w moim przekonaniu słuszny, podział antropologii akademickiej na: antropologię społeczności pierwotnych, antropologię społeczności chłopskich (wiejskich), antropologię społeczności miejskich oraz antropologię historyczną (antropo­ logię dawnych cywilizacji). Jest to podział słuszny, dokonany wedle jedno- �RECENZJE I OMÓWIENIA 169 litego kryterium, jakie stanowi typ badanej społeczności, kryterium istot­ nego, gdyż odmienny typ materiału, jakiego na ogół dostarczają te cztery typy społeczeństw prowadzi do znacznych różnic w konceptualizacji pro­ blematyki badawczej, w stosowanych metodach badawczych, a nawet osią­ ganych wynikach badań (szczególnie instruktywnego przykładu mogą tu dostarczać np. różnice pomiędzy etnograficznymi badaniami społeczeństw chłopskich, powiedzmy w Polsce, a antropologicznymi badaniami społe­ czeństw plemiennych. To charakter materiału zapewne zadecydował o tym, że antropologii społeczeństw plemiennych przyświecały w większym stopniu cele nomotetyczne, etnografia społeczeństw chłopskich zaś miała przez długi czas charakter opisowy, konkretno-historyczny). Wprowadzone przez autorkę rozróżnienie jest także słuszne ze względu na to, że znaczenie podziałów między etnografią, etnologią, antropologią społeczną i kulturową zaczyna się już współcześnie zacierać wobec komplementarności metod i ce­ lów, jakie przyświecają wszystkim badaniom antropologicznym i braku jed­ noznacznych rozstrzygnięć pomiędzy takimi dylematami poznawczymi nauki jak nomotetyzm i idiografizm, relatywizm i uniwersalizm etc. (etnografia była dotąd uważana za naukę idiograficzną, etnologia i antropologia kultury za nauki nomotetyczne). Rozdział I I zawiera analizę podstawowych pojęć, jakimi posługuje się antropologia. Autorka traktuje antropologię jako dyscyplinę na tyle już ukształtowaną, że rozpatruje je w oderwaniu czy raczej niezależnie od szkół i kierunków, na gruncie których powstały, jako trwale związane ze schema­ tem pojęciowym antropologii. Jest to oczywiście uprawniony sposób po­ stępowania i akcent niewątpliwie optymistyczny -próba wprowadzenia pew­ nego ładu i ujednolicenia do rozbieżnie niejednokrotnie definiowanych pojęć. Słuszna jest też zasada ich klasyfikacji na te, które związane są z sys­ temowym podejściem do kultury, na te które służą do badania związków pomiędzy osobowością a kulturą oraz te, które służą badaniu dynamiki przemian. Jednakże abstrahowanie od założeń teoretycznych, z których te pojęcia wyrosły prowadzi do pominięcia całego ładunku krytycznego, jaki historycznie rzecz biorąc z tymi pojęciami się wiązał (np.dyfuzja jako mecha­ niczne pojmowanie przepływu treści kulturowych, abstrahujące od wszelkich procesów społecznych, jakie temu zjawisku towarzyszyły, wzór kulturowy jako pewna idealistyczna koncepcja, model stworzony w umyśle badacza, do którego się później nagina obserwowane zachowania, nawet samo pojęcie instytucji wprowadzone do antropologii głównie przez Malinowskiego, rów­ nież w wielu punktach było krytykowane). Rzecz charakterystyczna, wśród wymienionych przez autorkę pojęć nie pojawia się tak istotne dla szkoły kultury i ososbowości pojęcie charakteru narodowego. Brak też pojęć: „po­ trzeby", „funkcji" (?!), „standardu kulturowego", bez których trudno byłoby sobie wyobrazić jakiekolwiek funkcjonalne podejście do kultury, pojęć, których operacyjna przydatność w konkretnych badaniach, nie tylko same­ go Malinowskiego, została już wielokrotnie potwierdzona. Dalej. W świetle �170 RECENZJE I OMÓWIENIA wzrastającego znaczenia analiz strukturalnych w badaniach antropologicz­ nych, niezrozumiałe wydaje się także pominięcie przez autorkę pojęć - „zna­ ku" i „symbolu", tak charakterystycznych i nieodzownych dla wszelkich semiotycznych analiz kultury. Autorka zapewne uznała, że pojęcia te definowane są na ogół na gruncie semiotyki i socjologii, jako, że dotyczą semiotycznej interakcji: nadawca - odbiorca, ale nie jest to stanowisko słuszne. Współczesna antropologia ujmuje również kulturę jako system komunikacji, a rozróżnienia pomiędzy sygnałem, oznaką, znakiem i symbolem zostały precyzyjnie określone przez Edmunda Leacha (1989) i powinny wejść do trwałego arsenału pojęć antropologicznych. Nie sposób sobie bez nich w ogóle wyobrazić współczesnej antropologii, toteż to abstrahowanie od prezentacji konkretnych szkół i stanowisk i w tym przypadku stało się przyczyną istotnych pominięć. Należy się zatem zastanowić czy świadoma najprawdopodobniej rezygna­ cja przez autorkę z wykładu dotyczącego poszczególnych stanowisk teore­ tycznych była zabiegiem słusznym - zwłaszcza początkujący adept dyscyp­ liny może się poczuć zagubiony w tym świecie nie do końca, właśnie przez ten fakt, wyjaśnionych pojęć. Gdyby były one wyraźniej osadzone w teore­ tycznej kontekście, z jakiego wyrosły, stałyby się bardziej zrozumiałe i łatwiej przyswajalne. Z drugiej strony,za niewątpliwie słuszne uznać należy stanowisko, że nadszedł czas by niezależnie od wewnętrznych sporów, jakie miały miejsce pomiędzy różnymi szkołami, stworzyć pewien uniwersalny język antropolo­ giczny, przy pomocy którego antropolog mógłby atakować interesujące go problemy. Pojęcia te wymagałyby jednak głębszej krytycznej analizy także w kontekście historycznego kształtowania się ich znaczeń. Z faktu, że wprowadzenie podziału na nurt historyczny i scientystyczny w antropologii dalekie jest od ścisłości autorka w pełni zdaje sprawę (s. 116). Wręcz przeciwnie, najczęściej obserwuje się w praktyce łączenie tych dwóch postaw (monografie historyczno-socjologiczne) i jeśli można mówić o jakichś przeciwstawnych postawach, to raczej należałoby zaakcentować opozycję pomiędzy postawą scjentystyczną (pozytywistyczną) i antypozytywistyczną. Pierwsza charakteryzuje takie kierunki jak funkcjonalizm, materializm, druga takie kierunki jak strukturalizm czy fenomenologia. Kładzie się tu raczej nacisk na przeciwieństwo pomiędzy obiektywizmem i subiektywizmem poznania, aniżeli na różnice pomiędzy podejściem historycznym i scientystycznym. Podejście historyczne uważa się dziś za niezbędny postulat wszelkiego typu badań antropologicznych, nie wykluczające ujęcia scientystycznego. Gdy np. porównujemy dane historyczne dotyczące grup ludzkich z różnych terenów, którego celem jest formułowanie ogólnych praw rozwoju społecznego, nasze postępowanie jest na wskroś scientystyczne - wykorzys­ tując na pewnym poziomie analizy dane historyczne, odrywamy się następnie od nich, by formułować prawa uniwersalne wolne od korelatów czasu i przestrzeni. �RECENZJE I OMÓWIENIA 171 Typologię sposobów wyjaśniania naukowego w antropologii uważam natomiast za słuszną. Istotnie, wyjaśnianie przyczynowe, teleologiczne (funk­ cjonalne) i kontekstowe (strukturalne) należy uznać za trzy podstawowe typy wyjaśnień spotykanych, na gruncie antropologii, z tym, że wyjaśnianie teolo­ giczne może być (i najczęściej jest) również kontekstowe, o czym nie należy zapominać. Pisząc o technikach badań terenowych - tej domenie, z której antropolo­ gowie byli na ogół szczególnie dumni, Ewa Nowicka zwraca uwagę na niebezpieczną mitologizację terenu i metody terenowej, która jakoby powo­ dowała groźbę zaniku refleksji teoretycznej (s. 161). O ile z pierwszą częścią zdania nie sposób się nie zgodzić, o tyle druga jego część budzi istotne wątpliwości.Teoriotwórcza rola terenu była szczególnie podkreślana nie tyl­ ko przez takich badaczy jak Malinowski, ale została już ponad wszelką wątpliwość sprawdzona w wielu innych badaniach. Nadal więc specyfika antropologicznych technik badawczych wiąże się z tradycją bezpośrednich badań terenowych, wymagających długiego kon­ taktu z badanymi ludźmi. Na specyfikę tę składa się też patrzenie na kulturę przez pryzmat jednostek, ujmowanie jej od strony wewnętrznych treści kul­ tury, co nazwać możemy interpretacją humanistyczną. Te cechy różnią podejście antropologa od badań socjologicznych i historycznych, poza tym jednak wiele metod dzieli antropologia z tymi dwoma blisko z nią spokrew­ nionymi dyscyplinami, starając się jednak zachować swoją specyfikę i docie­ rać do tych sfer rzeczywistości, które wymykają się na ogół czysto socjo­ logicznym czy historycznym analizom. Rozdział V: „Problemy praktyki badawczej i zastosowania wyników badań", omawiający etyczne problemy antropologii, kulturowe, społeczne i instytucjonalne uwikłania antropologa, praktyczne efekty badań antropo­ logicznych i antropologię radykalną - zamyka Część I pracy, stanowiącą wnikliwy, mimo podniesionych wyżej niedostatków, przegląd problemów wiążących się z samym charakterem dyscypliny, właściwym jej schematem pojęciowym, metodami badawczymi, charakterem przedmiotu badań, wresz­ cie praktycznymi wynikami ekspertyz antropologicznych. Należy z uznaniem podkreślić, że rozważania te uczulają czytelnika na problematykę nigdy dotąd w naszej literaturze antropologicznej nie podnoszoną lub uwzględ­ nianą w niedostatecznym stopniu. Są to m.in. takie problemy jak: dystans kulturowy, kulturowy solipsyzm - czyli zasada uczestnictwa (kwestia stopnia poznawalności obcej kultury), istota natury ludzkiej, dylematy psychologicz­ ne badacza obcych kultur etc. Autorka uczula tym samym przyszłego ant­ ropologa na ogólnometodologiczne, ogólnopoznawcze i etyczne problemy dyscypliny, co może mu oddać cenne usługi w jego własnych badaniach. Tak się dotąd składało, że absolwenci antropologii dowiadywali się wiele o założeniach głównych kierunków teoretycznych antropologii, niewiele jed­ nak otrzymywali wskazówek co do tego, jak samemu prowadzić badania, jakim zestawem pojęć się posługiwać, na jakie problemy natury teoretycznej �172 RECENZJE I OMÓWIENIA i praktycznej być uczulonym. Sądzę, że ta książka przynajmniej częściowo, choć zapewne w stopniu niewystarczającym, spełnia rolę takiego drogo­ wskazu, mimo że daje się w niej odczuć wspomniany już kilkakrotnie brak pogłębionej analizy krytycznej dotychczasowych stanowisk i ustaleń teore­ tycznych antropologii. Skoro jednak zrobione to zostało gdzie indziej, czytel­ nik ma prawo oczekiwać zrębu pozytywnej wiedzy na temat współczesnych metod i technik badawczych oraz aktualnych problemów dyscypliny, skoro „dyskusje i spory pomiędzy szkołami zastąpiło wzajemne korzystanie z do­ świadczeń", a „wstępny etap podziału na szkoły i kierunki zaowocował względnym zaawansowaniem dyscypliny" (s. 128). Część I I pracy stanowi prezentację zasadniczego trzonu wiedzy, jaką na przestrzeni przeszło stuletniego okresu rozwoju dyscypliny udało się antropologom zgromadzić odnośnie takich dziedzin kultury jak: gospo­ darka, struktura społeczna, religia, magia i systemy światopoglądowe (rozdziały V I I I - X ) , jak też bardziej współczesnych problemów zmienia­ jącego się świata społeczeństw pierwotnych (rozdział XI). Dwa pierwsze rozdziały I I części pracy, zatytułowanej „Społeczeństwo pierwotne" - do­ tyczą: Genezy kultury (rozdział VI) oraz „Najwcześniejszych okresów rozwoju kultury ludzkiej" (rozdział VII). Wprowadzają nas one w takie zagadnienia jak: Miejsce człowieka w świecie przyrody - anatomiczne, fizjologiczne, behawioralne i intelektualne atrybuty człowieczeństwa, rozwój przedludzkich hominidów, punkty zwrotne w biologicznej ewolucji gatunku ludzkiego, pojęcie rasy etc. Rozdział poświęcony najwcześniejszym okresom rozwoju kultury ludzkiej omawia rudymentarne formy kultury, a przede wszystkim gospodarkę górnego paleolitu oraz neolitu, istotę rewolucji neolitycznej, okres powstawania wczesnych cywilizacji. Obecność tych dwóch rozdziałów w omawianym podręczniku sprawia, że można go uznać za nawiązanie do tradycji podręczników amerykańskich ujmujących przedmiot antropologii akademickiej bardzo szeroko w ścisłym jego po­ wiązaniu z antropologią fizyczną i archeologią (przykładowo można by wymienić: A.L. Kroebera, Anthropolgy, New York 1948, J.M. Herskovitsa, Man and his works, New York 1956 oraz tegoż autora Cultural An­ thropology, New York 1955, R. Lintona, The Study of Man, New York 1936, E.D. Chappie, C.S. Coona, Principles of Anthropology, New York 1953, E.A. Hoebla, Man in Primitive Worlds. Ar. Introduction to An­ thropology, New York 1955, M . Titieva, The Science of Man, An Introduction to Anthropology, New York 1956 i wiele, wiele innych). We wszystkich tych podręcznikach zagadnienie miejsca człowieka w przyrodzie, jego cech somatycznych i biologicznego podłoża zdolności kulturotwórczych, zajmują poczesne miejsce, podobnie jak rozwój przedludzkich hominidów i wczesne fazy rozwoju kultury ludzkiej rekonstruowane na podstawie danych archeologii. Jest to tradycja wywodząca się jeszcze od X V I I I -wiecznych historiozofów zakładających jedność świata organicznego i praw jego rozowju, właściwa Boasowi i antropologom wyrosłym z jego szkoły. �RECENZJE I OMÓWIENIA 173 Antropologowie brytyjscy byliby mniej zadowoleni z takiego ujęcia przed­ miotu, gdyż zagadnienie tak odległej historii pozostawały na ogół poza zasięgiem ich uwagi. Przyjęcie jednak takiej szerokiej (a w tym wypadku należałoby raczej powiedzieć głębokiej) chronologicznie perspektywy wydaje się jednak nieodzowne dla zrozumienia osobliwości człowieczeństwa na tle świata przyrody i genezy kultury. Wiele gatunków zwierzęcych posiada rozwinięte życie społeczne, posługuje się znakami umożliwiającymi pewien stopień komunikacji, można by też wskazać na pierwsze próby posługiwania się u nich narzędziami - jednakże dopiero człowiek stworzył wtórne, sztuczne środowisko pozwalające mu na pośrednie przystosowanie się za pomocą przedmiotowych wytworów, na pozabiologiczny sposób prze­ kazywania norm i reguł życia społecznego z pokolenia na pokolenie za pośrednictwem języka, który pozwala na akumulację wiedzy i do­ świadczeń oraz powstawanie kultury. Cechą kultury ludzkiej jest jej zmien­ ność i przestrzenne zróżnicowanie, tylko człowiekowi właściwe są pewne normy etyczne i estetyczne, tylko człowiek posiada zdolność przewidywania następstw swoich czynów, świadomość, czasu, przemijania, śmierci, prze­ szłości i przyszłości - wszystkie te formy świadomości obce są przed­ stawicielom innych gatunków zwierzęcych. Człowiek wreszcie ma w więk­ szym stopniu rozwinięte uczucia altruistyczne, które odgrywają bez wąt­ pienia ważną rolę kulturotwórczą (s. 214). To tylko przykładowo wy­ mienione cechy człowieczeństwa, których wagę dla powstawania i tworzenia się kultury autorka podkreśla. W dalszej części rozdziału przedstawia się etapy ewolucji biologicznej gatunku ludzkiego (Australopithecus, homo habilis, Homo erectus, Homo sapiens), Rozdział V I I , na podstawie danych archeologii ukazuje typy gos­ podarki z okresu paleolitu i neolitu, a także powstawanie pierwszych cywili­ zacji, których rozwój nastąpił ok. 4600 lat temu (Mezopotamia, Egipt, Chiny, później Ameryka Północna, Peru). W omawianych dwu rozdziałach, a także w kolejnym (VIII) dotyczącym roli środowiska i gospodarki pierwotnej autorka stara się odpowiedzieć na podstawowe pytania stawiane na ogół przez antropologów: 1) W jaki sposób przebiegała ewolucja biologiczna człowieka i jaki jest jej wpływ na powstawanie kultury ludzkiej? 2) jaki był przebieg ewolucji kulturowej począwszy od najwcześniejszych okresów rozwoju kultury ludzkiej? 3) w jaki sposó środowisko przyrodnicze wpływa na kulturę i odwrotnie (w jaki sposób kultura wpływa na środowisko naturalne) oraz relacje pomię­ dzy człowiekiem a środowiskiem, w którym żyje? Temu ostatniemu zagadnieniu głównie poświęcony jest rozdział VIII: „Gospodarka i sposoby adaptacji do środowiska naturalnego", gdzie mimo swojej niechęci do zajmowania się poszczególnymi szkołami antropolo­ gicznymi, autorka stosunkowo szeroko omawia kierunek ekologiczny, za­ początkowany przez Juliana H, Stewarda. Dowiadujemy się, że uboższe �174 RECENZJE I OMÓWIENIA środowisko w większym stopniu determinuje system gospodarczy społe­ czeństwa niż środowisko bogate, że różne dziedziny kultury są w nie­ jednakowym stopniu determinowane przez środowisko, że kultura pozo­ stawia zawsze znaczny margines swobody, jeśli chodzi o rozwiązywanie podstawowych ludzkich problemów. Samą gospodarkę przedstawia w spo­ sób opisowy (poprzez opis narzędzi, domostw, ubiorów najczęściej spo­ tykanych w społeczeństwach pierwotnych) wskazując też np. na zależność budownictwa nie tylko od środowiska naturalnego, ale i od struktury społecznej i politycznej danego społeczeństwa. Podobnie jest ze strojem, który obok funkcji czysto praktycznych pełni też funkcje estetyczne, jest wyróżnikiem społecznym etc. Dalej autorka omawia podstawowe typy zdobywania środków do życia - myśliwstwo i zbieractwo, kopieniactwo i pasterstwo, następnie zasady rządzące własnością, dystrybucją i wymianą dóbr. Nie wnikając w bliższą charakterystykę treści dalszych rozdziałów poświęconych strukturze społecznej (rozdział IX) czy systemom wyobrażeń 0 świecie (rozdział X), ogólnie można stwierdzić, że nie przedstawiają one wyników badań określonych szkół lecz stanowią bezpośredni opis zagadnień nie wolny oczywiście od uogólnień lecz wypływający z syn­ tetycznej wiedzy, stanowiącej podsumowanie wyników wielu badań o róż­ nych orientaqach. Należy jednak podkreślić, że zasługą autorki (w całej zresztą pracy) jest wprowadzanie pewnych własnych interesujących po­ działów i klasyfikacji (np. płaszczyzny kultury, podział antropologii, podział na tradycję marksizującą i socjologizującą w ujęciu struktury społecznej, określenie specyfiki myślenia pierwotnego przez wyartykułowanie kilku jego podstawowych cech itp.). Są to podziały i propozycje klasyfikacyjne uczulając na pewne problemy i porządkujące zagadnienia w określony sposób. Oczywiście można by wskazać na pewne luki w prezentowanej problematyce (np. na pewno nie wystarczająco potraktowane zagadnienie pierwotnego prawa), czy też samych pojęciach porządkujących (wspomi­ naliśmy o tym już wyżej, można tu jeszcze dodać, że np. nie tylko synkretyzm może być wynikiem akulturacji itd.), ale w tej chwili są to zarzuty mniej istotne. Ten bezpośredni, jeśli tak można powiedzieć, syntetyczny sposób przedstawienia kultury społeczeństwa pierwotnego, ilustrowany bogatym materiałem faktograficznym oswaja nas niejako z tym społeczeństwem, pozwala w większym stopniu skoncentrować się na przedmiocie badań, niż na ocenach uczonych, przez co zachęca do samodzielnych studiów 1 własnych przemyśleń, których obecność w wydaniu autorki jest w całym tekście wyraźnie widoczna. W sumie przybyła jeszcze jedna, wartościowa pozycja dotycząca pro­ blematyki u nas zaniedbanej (etnografia polska z opóźnieniem i w niedo­ statecznym stopniu przenosiła na grunt polski zdobycze antropologii za­ chodniej), książka wyraźnie artykułująca problemy i stanowiąca ambitną próbę wypełnienia dotkliwej luki, jaką do niedawna stanowił brak akademic­ kiego podręcznika antropologii kultury w Polsce. �RECENZJE I OMÓWIENIA 175 Literatura B r o z i K.J. 1992 Antropologia kulturowa. Wprowadzenie, 1.1, Zarys historii antropologu kulturowej, Lublin. H a l l E. 1976 Ukryty wymiar, Warszawa. 1984 Poza kulturą, Warszawa. 1987 Bezgłośny język, Warszawa. Leach E. 1989 Kultura i komunikowanie. Logika powiązań symbolicznych. Wprowadzenie do ana­ lizy strukturalnej w antropologii społecznej, [w:] E. Leach, A J . Greimas, Rytuał i tradycja, Warszawa. O l s z e w s k a - D y o n i z i a k B. 1991 Człowiek - kultura - osobowość. Wstęp do klasycznej antropologii kultury, Kra­ ków. Barbara Olszewska-Dyoniziak, Człowiek - Kultura - Osobowość. Wstęp do klasycznej antropologii kultury, Kraków 1991, ss. 297 Książka, jak pisze autorka, „pomyślana jest jako wprowadzenie w pod­ stawowe pojęcia i zagadnienia antropologii kulturowej" (s. 15). Na tle jej historycznego rozwoju B. Olszewska-Dyoniziak przedstawia tradycyjne za­ gadnienia antropologii i stara się podsumować jej dotychczasowe osiągnięcia w różnych dziedzinach badania kultury. Autorka wywodzi się ze szkoły funkcjonalnej, reprezentowanej u nas przez ucznia B. Malinowskiego - An­ drzeja Waligórskiego, którego pamięci książka została zadedykowana. Nic więc dziwnego, że „głos Bronisława Malinowskiego przewija się przez karty tej książki" (s. 15). Autorka twierdzi, że funkcjonalizm „stanowi wciąż żywą i twórczą inspiraqe i może oddawać usługi w konkretnych badaniach" (s. 15). Książka ma charakter podręcznikowy i stanowi „prezentację klasycz­ nych stanowisk antropologii kultury i tych jej koncepcji empirycznych, które opierały się na tradycyjnym przedmiocie badań antropologii, zwłaszcza an­ glosaskiej, jakim była pierwotna kultura społeczeństw plemiennych lub ro­ dowych" (s. 16). Założeniem jest „podanie czytelnikowi podstawowego ma­ teriału dla zrozumienia istoty i zakresu prezentowanej dyscypliny (...), by na tej kanwie mógł on prowadzić dalsze już samodzielne badania nad bardziej złożonymi, specjalnymi czy nowymi problemami" (s. 16). Rzecz składa się z dziesięciu rozdziałów podzielonych na podrozdziały. (Omówienie podsta­ wowej terminologii dotyczącej dyscypliny w powiązaniu ze skrótową charak­ terystyką rozwoju tej dyscypliny w Polsce, daje autorka we wstępie). Roz­ dział I i I I traktują o przedmiocie, zakresie, metodzie oraz historii badań antropologicznych. W rozdziałach I I I - V I I omówiono najważniejszą te­ matykę antropologii (gospodarka, organizacja społeczna, prawo, magia i re­ ligia, zmiana kulturowa) i różne podejścia do niej w najważniejszych now­ szych orientacjach badawczych. W rozdziale VIII - X natomiast powraca �176 RECENZJE I OMÓWIENIA (szczegółowego tym razem) omówienie trzech szkół (funkcjonalnej, amery­ kańskiej szkoły kultury i osobowości oraz strukturalizmu C. Lévi-Straussa). Taki układ może budzić pewne wątpliwości. Czy słuszne jest powracanie w końcowej części do tematyki, która już skrótowo została potraktowana w rozdziałach wstępnych? Czy nie lepiej byłoby potraktować omówienie kierunków łącznie a potem przejść do pola badań i pokazać, jak się one w nim realizują? Może jednak takie podejście autorki znajduje wytłumacze­ nie w chęci wykazania poprzez trzy najbardziej reprezentatywne współcześ­ nie (choć nie synchroniczne) kierunki, zmian, jakie zachodzą w spojrzeniu badaczy na przedmiot badań, o czym mowa w zakończeniu? Przejdźmy jednak do omówienia poszczególnych rozdziałów. W rozdziale pierwszym przedstawiony został zakres antropologii sensu largo. Dyscyplina ta zajmuje się wczesnymi formami rozwoju człowieka" w oparciu o dane archeologii antropologii fizycznej, jak też wszystkimi współcześnie istnieją­ cymi i historycznie opisanymi społeczeństwami ludzkimi"(s. 18). W myśl wzorca amerykańskiego, autorka dzieli antropologię na cztery podstawowe działy: antropologię fizyczną, społeczno-kulturową, archeologię i antropolo­ gię lingwistyczną (czyli naukę wykorzystującą w zasadzie te same techniki, co antropologia społeczno-kulturową do badania języków ludzkich i wza­ jemnych relacji między językiem a kulturą). Następnie omówiono różne podejścia do tej dyscypliny w Stanach Zjednoczonych (ze szczególnym uwzględnieniem jej prekursora F. Boasa oraz R. Piddingtona; wskazano również na istotne aspekty kultury: zjawisko społeczne, rzeczywistość histo­ ryczna, zespół form świadomości społecznej, system symboli, zjawisko psy­ chologiczne. Przedmiot badań przedstawia się w ujęciu autorki bardzo sze­ roko, gdyż, jak stwierdza, zainteresowania antropologów coraz bardziej przesuwają się na teren społeczeństw industrialnych czy rozwijających się. W rozdziale I I (zatytułowanym: „Drogi rozwoju w antropologii kulturo­ wej") przedstawiono w zarysie dzieje badań etnologicznych, poczynając od starożytności po czasy współczesne. Zasługą autorki jest tu obszerne, nie spotykane w dotychczasowych podręcznikach omówienie antropologii ame­ rykańskiej (m.in. takich kierunków jak: materializm kulturowy, antropologia kognitywna, etnonauka). Niezbyt przejrzyście natomiast została przedsta­ wiona metoda geograficzna i jej rola w innych kierunkach poza szkołą kulturowo-historyczną. Rozdział I I I traktuje o człowieku „ekonomicznym" i antropologicz­ nych badaniach nad gospodarką. Nawiązano tu znów do funkcjonalizmu R. Firtha, twórcy antropologii ekonomicznej. Podkreślony został również wkład B. Malinowskiego w tę dziedzinę. Podważył on twierdzenia niektórych ekonomistów, że w działaniu gospodarczym człowiek stawia sobie za cel osiągnięcie jak największych korzyści osobistych. Z badań Malinowskiego wśród Trobriandczyków wynikało, że „człowiek prymitywny często zainte­ resowany jest daleko bardziej wypełnianiem swoich zobowiązań moralnych niż osobistymi korzyściami" (s. 79). Założenia antropologii ekonomicznej �RECENZJE I OMÓWIENIA 177 zostały ściślej sprecyzowane przez Firtha, który stawia tej gałęzi wiedzy za cel badanie sposobów organizacji działalności dla-możliwie pełnego wyko­ rzystania ograniczonych możliwości, jakich dostarcza środowisko naturalne, a także sposobów przekształcania tego środowiska przez kulturę (s. 80). Uważa on, że wiele cech uznanych za charakterystyczne dla społeczeństw pierwotnych można też obserwować w społeczeństwach uprzemysłowionych, choć w społeczeństwach pierwotnych nie znajduje się m.in. takich kategorii, jak kapitał czy zysk. Ten pogląd Firtha został zakwestionowany przez wielu autorów podkreślających, że propozycje formalnej ekonomii nie mają uniwe­ rsalnego zastosowania. Trudno ustalić czy różnice między gospodarką pry­ mitywną a przemysłową są granicami stopnia czy rodzaju. Autorzy polemi­ zujący z Firthem (Dalton, Bohanan) proponują wydzielenie trzech typów systemów ekonomicznych: gospodarki bezrynkowej, gospodarki z rynkiem peryferyjnym i rynkowej w pełnym tego słowa znaczeniu. W społeczeństwach pierwotnych spotyka się jedynie pierwsze dwa typy gospodarki. Zasadnicze różnice między organizacją ekonomiczną społeczeństw industrialnych i pry­ mitywnych przejawiają się natomiast w prostocie procesów technologicznych oraz w skomplikowanym często systemie dystrybucyjnym u społeczeństw pierwotnych i odwrotną sytuacją w społeczeństwach industrialnych. Dal­ szymi wyróżnikami gospodarki prymitywnej są: oparcie podziału pracy na grupach płci i wieku, oraz wykonywanie pracy w grupach rodzinnych i krewniaczych, będących zazwyczaj grupami wielozadaniowymi nie nastawionymi tylko na produkcję. W rozdziale tym zostały też omówione funkcjonalne badania nad gospodarką pierwotną i ich rezultaty stanowiące egzemplifikację omawianych tez. Autorka przedstawiła także analizę marksistowską w odniesieniu do gospodarki pierwotnej ze szczególnym uwzględnieniem problemu alienacji, występującej jednak dopiero w społeczeństwach indust­ rialnych. Autorka dodaje, że nawet antropolodzy o orientacji marksistow­ skiej stwierdzili nieadekwatność i dezaktualizację koncepcji Marksa w wa­ runkach neokapitalizmu, co jednak nie usunęło problemu alienacji człowie­ ka. Uznano, że jej przyczyn należy szukać w warunkach społecznych, a więc nie przez ekonomię a przez socjologię, psychologię społeczną, antropologię. „Homo oeconomicus" musi ustąpić miejsca „homini sociológico", czyli człowiekowi, którego tożsamość jest określana przez role społeczne. Syg­ nalizuje tu autorka różne koncepcje człowieka wkraczając też na grunt filozofii i poprzez Freuda, Sartre'a, Lévi-Straussa dochodzi do wniosku, że ostatecznie w całościowej wizji człowieka największą rolę ma do spełnienia antropologia. W rozdziale IV przedstawione zostało antropologiczne podejście do zagadnień organizacji społecznej. Omówiono w nim podstawowe pojęcia z tego zakresu, m.in. pojęcie statusu jako zbioru praw i obowiązków, pojęcie jednostki, osoby, zbiorowości społecznej. B. Olszewska-Dyoniziak opiera się na definicjach podanych przez J. Szczepańskiego. Następnie przedstawia organizację społeczną na szczeblu pierwotnym, omawiając �178 RECENZJE I OMÓWIENIA poszczególne zasady łączenia się ludzi w grupy wg kryterium płci, wieku, pokrewieństwa, miejsca zamieszkania, pozycji społecznej, systemu władzy, siły politycznej. Najobszerniej omówiony został najbardziej znaczący czyn­ nik, tj. pokrewieństwo. Przedstawiono więc kolejno najważniejsze terminy dotyczące pokrewieństwa i zasad pochodzenia a także podstawowe ugrupo­ wania, jak: rodzina nuklearna poszerzona, lineaż, ród, wreszcie plemię. W tym ostatnim przypadku autorka podaje ciekawe przykłady dotyczące Afryki współczesnej, wykazujące płynność i zmienność koncepcji plemienia na skutek tworzenia się nowych granic państwowych, nieraz rozdzielają­ cych plemię. Tym niemniej poczucie przynależności plemiennej jest tam wciąż jeszcze bardzo silne i dominuje nad poczuciem przynależności narodowej. Autorka wspomina o ciekawym zjawisku państw-miast af­ rykańskich istniejących od starożytności i średniowiecza nieraz do czasów nowożytnych. Rozdział V dotyczy zagadnień prawa pierwotnego. Nawiązano tu znów do koncepcji Malinowskiego, który pierwszy zwrócił uwagę na to, że badając prawo pierwotne musimy przyjąć znacznie szerszą definicję prawa i badać nie tylko to, co nazywamy prawem karnym, lecz wszystkie siły, które zapewniają konformizm społeczny. „Badania nad prawem winna poprzedzać socjolo­ giczna analiza konkretnego zachowania ludzi w codziennych sytuacjach życiowych". Wszystkim bowiem zachowaniom towarzyszą pewne reguły, normy postępowania, obwarowane określonymi sankcjami, które na szczeb­ lu pierwotnym niekoniecznie muszą przyjmować postać kary. Autorka oma­ wia następnie trzy podstawowe definicje prawa stosowane w antropologii: 1) - przyjęta przez Radcliffe-Browna - prawo to systematyczne stosowanie siły przez politycznie zorganizowane społeczeństwo. Badaczy interesuje tu głównie problem prymitywnych zbrodni i kar, przypadki łamania reguł i sposoby ich karania; 2) - ujęcie Malinowskiego - które zalicza do prawa istniejące w danym społeczeństwie reguły i zobowiązania zmierzające do zachowania ładu i porządku społecznego (zasada wzajemności, sankcje opinii publicznej, które czasem mogą doprowadzić do samobójstwa, także nagroda sprawiająca, że tubylcom nie opłaca się łamać reguł; 3) - G. Wilson - prawo występuje wszędzie tam, gdzie w rozstrzyganie sporu jest zaan­ gażowany ktoś niezainteresowany. (Forma decyzji wydawana przez legalną władzę). Omówiona też została klasyfikacja reguł prawnych wg Malinows­ kiego, a także zagadnienie sankcji. Kulturowy kontekst zbrodni przedstawio­ no natomiast na przykładzie książki hinduskiego autora S.C. Varmy, doty­ czącej zabójstw w jednej z prowincji Indii. Nie wiem czy jest to przykład najlepiej dobrany do zilustrowania przyczyn zabójstwa u społeczeństw ple­ miennych. Bądź co bądź szczep ten obraca się już od dawna w kręgu cywilizacji. Przykład zabójstw w przypadku zagrożenia głodem dla zdobycia pożywienia nie byłby chyba aktualny dla wielu społeczeństw zbieracko-łowieckich, u których często dopuszczalne jest korzystanie z obcego terytorium łowieckiego czy nawet z upolowanej przez innego łowcę zwierzyny w przy- �RECENZJE I OMÓWIENIA 179 padku takiego zagrożenia. Autorka zastrzega zresztą na końcu rozdziału, że stopień konformizmu wobec norm społecznych wygląda różnie u różnych społeczeństw. Rozdział V I poświęcony jest magii i religii w badaniach antropologicz­ nych. Autorka omawia problem definicji religii poczynając od Tylora (teoria animizmu, wiary w istoty duchowe). Istotny moment, na jaki zwrócili uwagę pierwsi badacze religii to - według autorki - pojmowanie jej jako specyficz­ nej formy interpretacji i porządkowanie uniwersum oraz próby przystosowa­ nia się do niego. Zaczęli oni również wyjaśniać religię poprzez funkcję, jaką pełni ona w ludzkim życiu. Ten funkcjonalny charakter pojmowania religii - zrozumienie roli, jaką pełni ona w życiu indywidualnym i zbiorowym, zdaje się być dla autorki najważniejszy i jemu poświęca najwięcej uwagi. Orientację podkreślającą niezależność zjawisk życia religijnego od innych dziedzin kul­ tury uważa za właściwą głównie dla strukturalizmu. Pomija natomiast mil­ czeniem kierunek fenomenologiczny, który odegrał tak ważną rolę w pracach religioznawczych. Nie zostali też wymienieni autorzy, tacy jak: G. van der Leeuv czy G. Widengren. Spośród reprezentantów tego kierunku został jedynie przedstawiony bardzo pobieżnie M . Eliade. Nie powiedziano jednak o jego koncepcji symboli i mitów jako wyrazu ludzkiego odwiecznego prag­ nienia unieruchomienia czasu, zatrzymania czasu potocznego życia przez czas sakralny. Dość obszernie omawia natomiast autorka wierzenia i rytuały magiczno-religijne oraz strukturę religii, w tym również rolę wierzeń w bez­ osobową, niematerialną siłę przenikającą wszystkie żywe i martwe obiekty, także ludzi, nadając im moc i siłę. Przy omawianiu rytuałów religijnych zabrakło szerszego omówienia zagadnienia ofiary, zjawiska bardzo często spotykanego we wszystkich prawie kultach. W osobnym podrozdziale przed­ stawione zostało zagadnienie totemizmu. Rozdział V I I dotyczy antropologicznych badań nad zmianą kulturową. Zostały w nim przedstawione podstawowe typy zmiany kulturowej, jak: akulturacja, asymilacja, adaptacja. Procesy zmian kulturowych zaprezento­ wano w diagramach. Autorka omówiła też teorię kontaktu kulturowego Malinowskiego, wyrosłą na gruncie badań społeczeństw afrykańskich. Wią­ zało się to z przeświadczeniem o praktycznej funkcji, jaką ma do spełnienia antropologia. „Nauka naprawdę zaczyna się od jej zastosowania" (s. 168). W dalszym ciągu przedstawiono stanowisko A.R. Radclife-Browna i T. Parsonsa w zakresie teorii zmiany kulturowej. U tego ostatniego punkt wyjścio­ wy teorii zmiany społecznej stanowi pojęcie równowagi systemu i mechaniz­ mów kontroli społecznej. Źródeł zmian doszukuje się on na styku czterech systemów: społeczeństwa, kultury, osobowości i organizmu biologicznego. Równowaga systemu społecznego może, według niego, zostać zakłócona, ale nigdy nie bywa unicestwiona. Zostaje ona z czasem przywrócona, gdyż zachodzi proces dynamiczny polegający na stałym przełamywaniu i przywra­ caniu procesu równowagi. Bezpośrednim czynnikiem zmiany społecznej są - zdaniem Parsonsa - dewiacyjne zachowania jednostek. Autorka odnosi się �180 RECENZJE I OMÓWIENIA krytycznie do tego twierdzenia uważając słusznie, że akty indywidualnego zachowania wprowadzającego zmiany niekoniecznie muszą wynikać z proce­ sów dewiacyjnych. Koncepcja Parsonsa budzi, według niej, zastrzeżenia również ze względu na źródła, z jakich on korzysta. Parsons, jak twierdził Waligórski, nie przywiązywał większej wagi do przekładania wypracowanych przez siebie kategorii modelu na język konkretnych badań. Malinowski dysponował skuteczniejszymi metodami analizy ze swymi prostymi katego­ riami instytucji, standardu kulturowego i in. Jednak zarzut ahistoryczności dał assumpt dla szeregu stanowisk opozycyjnych antropologów brytyjskich (Evans-Pritchard, Max Gluckmann, E. Leach). Wskazują oni na koniecz­ ność wprowadzenia do modelu funkcjonalnego wymiaru czasowego. Autor­ ka omawia kolejno ich poglądy i zasady postępowania. Przedstawia ponadto stanowisko Lévi-Straussa w kwestii zmiany kulturowej. Rozdział V I I I poświęcony jest szkole funkq'onalnej w antropologii i kry­ tyce tego kierunku, a rozdział LX - amerykańskiej szkole kultury i osobowo­ ści. Rozdział X traktuje o strukturaliźmie antropologicznym Lévi-Straussa i jego badaniach nad sztuką. W zakończeniu autorka rozpatruje przyczyny zmian, jakie zaszły w kate­ goriach analiz antropologicznych w ostatnich czasach. Zostały one spowo­ dowane, jak twierdzi, przejściem antropologów do badania wielkich, wysoko rozwiniętych społeczeństw. Zwraca się dziś przede wszystkim uwagę na kulturę symboliczną. „Bardziej niż zobiektywizowany świat wytworów in­ teresują badaczy tworzone w umyśle ludzkim struktury idei, bardziej niż dyskursywna, interesuje ich myśl symboliczna" (s. 259). Można na zakończenie powiedzieć, że książka spełnia cel, jaki autorka sobie postawiła. Dodatkowym walorem są tak potrzebne w opracowaniach podręcznikowych wykazy ważniejszych lektur, obszerna bibliografia, indeks nazwisk a także słownik ważniejszych terminów z zakresu antropologii kultury. Teresa Karwicka Jerzy Damrosz, Rozwój pojęć podstawowych w polskiej nauce o kulturze ludowej do 1939 roku, Wrocław 1988, Ossolineum, ss. 183 Świadomość problemów i kondycji teoriopoznawczej uprawianej dyscyp­ liny naukowej stanowi trudną do przecenienia wartość; każda próba po­ szerzenia czy pogłębienia tej świadomości winna zasługiwać na uwagę. Błę­ dem byłoby zatem niezauważenie czy jedynie zdawkowe odnotowanie stu­ dium J. Damrosza, które jest właśnie taką próbą, tym cenniejszą, iż w znacz­ nej mierze stanowiącą dokonanie w swoim rodzaju pionierskie. Celem tej pracy jest historyczny przegląd kształtowania się aparatu pojęciowego pol- �RECENZJE I OMÓWIENIA 181 skiej nauki o kulturze ludowej od pierwszych lat X I X w. do 1939 r. Nie jest to jednak, jak podkreśla autor, ani „historia myśli etnologicznej (etnograficz­ nej)" (s. 9), ani też analiza gramatczna czy logiczna sensu stricto (s. 11). Pierwsze zastrzeżenie pozwala uniknąć zarzutu niewyczerpania problema­ tyki, drugie jest równie zrozumiałe i oczywiste: tego typu analiza mogłaby być interesująca dla badaczy języka, teoretyka kultury zmuszałaby jednak do uwzględnienia wszelkich znaczeń badanych kategorii pojęciowych bez względu na to, jak dalece sięgałyby rozbieżności między ich poszczególnymi przypadkami. Z drugiej strony konsekwentne jej stosowanie zmuszałoby autora do wyłączenia z obszaru zainteresowania badaczy, którzy choć znacznie przyczynili się do wzbogacenia dorobku intelektualnego omawianej dziedziny, nie posługiwali się terminami stanowiącymu tu swoiste kryterium kwalifikacyjne. Taki punkt widzenia prowadziłby - analogicznie - „do historii socjologii bez Marksa, bez Tocqueville'a, bez Freuda oraz bez dziesiątków innych autorów, którzy do postępu wiedzy o społeczeństwie przyczynili się bardziej, aniżeli rówieśni im profesjonalni socjologowie" (Szacki 1981, s. 16). Jakie rozwiązanie teoretyczne proponuje zatem autor, pragnąc prześledzić rozwój pojęć w polskiej nauce o kulturze ludowej? Przede wszystkim chce on osadzić swe rozważania w kontekście koncepcji teoretycznych, problemów badawczych, szkół naukowych i powiązań z innymi dyscyplinami oraz w kon­ tekście dokonujących się równocześnie przemian społecznych. Ta opcja zbliża się w pewnym przynajmniej stopniu do historii myśli etnograficznej, co - mimo pewnej niekonsekwencji wobec założeń wcześniejszych - jest jedyną sensowną decyzją dotyczącą ogólnych ram analizy. „Analiza socjokontekstu znaczeniowego", jak nazywa swą procedurę badawczą autor ma dotyczyć czterech naczelnych kategorii pojęciowych: 1) zakres „kultury ludowej" i pojęć pokrewnych, jak „kultura chłopska", „kultura wiejska" itp.; 2) zakres dyscyp­ liny naukowej i ujęć dyscyplinarnych - „etnografia", „etnologia" itp.; 3) zakres kategorii zróżnicowania przestrzennego, jak „region" itp.; 4) zakres kategorii zróżnicowania przestrzennego, jak „region" itp.; 4) zakres kategorii zróżnicowania w czasie, jak „zmienność i ciągłość kulturowa", „tradycja" itp. (s. 29). Wyszczególnienie opatrzone jest komentarzem, który kłóci się z wcześ­ niejszą oceną przydatności „analizy gramatycznej czy logicznej". Przedmiotem uwagi autora jest bowiem każda refleksja teoretyczna i wszelki materiał źródłowy dotyczący „kultury ludowej" (również pojęć synonimicznych i po­ krewnych), który obejmuje nawet odosobnione czy kontrowersyjne jej definic­ je (s. 29-30). O skutkach konsekwentnej realizacji tego typu podejścia była już mowa. To, że autorowi udało się ich uniknąć, dzięki czemu prowadzona przez niego analiza wolna jest od jałowych roztrząsań nad obszarem przypadków semantycznie niespójnych, to rezultat wprowadzenia - implicite - pewnych założeń teoretycznych ograniczających przedmiot rozważań do kultury ludo­ wej pojmowanej jako kultura społeczności lokalnych, przede wszystkim środowisk chłopskich i robotniczych (s. 30). Druga kategoria pojęciowa �182 RECENZJE I OMÓWIENIA dotyczy dyscypliny, którą autor określił ogólnym terminem „nauka o kulturze ludowej". Dziedziną, która za swój główny przedmiot obrała kulturę ludową jest oczywiście etnografia (etnologia), ale nie tylko ona zajmuje się jego eksploracją. W mniejszym czy większym stopniu są nimi zainteresowane: socjologia, antropologia kultury, archeologia, muzykologia, historia kultury materialnej, historia sztuki i inne. Stąd zastosowanie tak ogólnego terminu wydaje się w pełni uzasadnione. Rozdziały I I i I I I poświęcone są kwestii podstawowej, tzn. przeglądowi, zgodnie z zasadami wymienionymi w rozdziale I , pojęć, problemów i kon­ cepcji teoretycznych dotyczących kultury ludowej. Ogromną zaletą tej części jest udana próba powiązania rozwoju aparatu pojęciowego etnografii i za­ kresu jej zainteresowań (również dyscyplin pokrewnych) z jego społecznymi uwarunkowaniami. Nie jest to prosta charakterystyka stanowisk i teorii, wyizolowana i oczyszczona z wszelkich zewnętrznych zależności, co często ma miejsce w tego typu opracowaniach. Geneza i proces instytuq'onalizacji etnografii jako dyscypliny naukowej czy diagnoza kryzysu dyscypliny w ob­ liczu zaniku jej tradycyjnego przedmiotu (lud, chłopstwo itd.) to tylko przykłady problemów wnikliwie opracowanych przez J. Damrosza. Autor nie poprzestaje jednak na socjologicznym spojrzeniu na historię etnografii. Od czasu do czasu porzuca tę metaanalizę, by zająć własne stanowisko wobec metodologicznych problemów nauki o kulturze ludowej. Splotu od­ miennych punktów widzenia nie uzupełnia co prawda informacja o świado­ mym i celowym zastosowaniu dwu komplementarnych języków interpreta­ cyjnych, ale to formalne uchybienie nie powinno jednak przesłaniać przede wszystkim walorów socjologicznego opisu losów etnografii. Towarzyszy mu więc wątek dotyczący kondycji etnografii jako dyscypliny naukowej, jej dylematów metodologicznych, miejsca pośród innych gałęzi humanistyki, wreszcie roli i zadań stojących przed nią w nowej sytuacji kulturowej. Rozważaniom o swoistości i odrębności badań etnograficznych, jakie snuje autor, towarzyszy jednocześnie świadomość ogromnego uwikłania tej nauki w związki z innymi pokrewnymi dyscyplinami, jak filozofia, socjo­ logia, antropologia, archeologia, geografia (s. 103, 123). Wydaje się, że koneksje te są oczywiste, a nawet w niektórych przypadkach istniejąca relaq'a wykracza znacznie poza luźne „pokrewieństwo". Autor skupia jed­ nak swój wysiłek w głównej mierze na przedstawieniu racji mających wyka­ zać specyfikę nauki zwanej etnografią, etnologią, folklorystyką czy niekiedy ludoznawstwem. Powołuje się przy tym głównie na proces jej instytucjonali­ zacji (pierwsza wzmianka o „etnografii", pierwsze opisy kultury ludowej, przyjęcie w poczet nauk akademickich, wydawnictwa, w tym periodyki poświęcone kulturze ludowej, stowarzyszenia i organizacje powoływane do prowadzenia badań etnograficznych i opieki nad tradycją społeczności wiej­ skich, itp.), który obok swego wymiaru socjologicznego nabiera teraz nowe­ go znaczenia. Rozważanie problemu, czy etnografia jest czy nie jest nauką, a jeśli nią jest, to gdzie tkwią jej początki (wedle autora było to w roku 1802, �RECENZJE I OMÓWIENIA 183 za sprawą H. Kołłątaja) (s. 54) i czy jest nauką autonomiczną, trudno uznać za merytorycznie istotne. Po części świadom tego J. Damrosz stwierdza: „Pozorny jest spór o to, czy etnografia (etnologia) powinna być częścią nauk historycznych czy też społecznych (socjologii) - nauka o kulturach ludowych (regionalnych) i plemiennych zawiera różne perspektywy metodologiczne [...]". Zaraz jednak dodaje: „Właściwsze byłoby przyjęcie tezy o równorzędności nauk etnologicznych wobec nauk historycznych i nauk społecznych" (151 -152). Autor przyznaje więc, że etnografia posługuje się perspektywami metodologicznymi zaczerpniętymi z nauk społecznych, historii, geografii itd., co nie przeszkadza mu jednak wysunąć tezę o r ó w n o r z ę d n o ś c i tej dyscypliny wobec nauk historycznych i społecznych. Przyczyny tego stanu rzeczy należy chyba upatrywać w silnej potrzebie nadania etnografii jedno­ znacznego statusu odrębnej dyscypliny naukowej. Równorzędny jest np. opis środowiska przyrodniczego, w jakim żyją Eskimosi, sformułowany przez geografa, z opisem ram kulturowych, w jakich funkcjonuje ta społeczność, dokonanym przez etnografa. W obrębie samych nauk o kulturze (przyjmijmy to ogólne określenie jako obejmujące zarówno to, co autor nazywa naukami historycznymi, jak i społecznymi) równorzędne jest badanie kultury rozumia­ nej „jako system znaków i znaczących przekazów" z badaniem kultury rozumianej , jako konfiguracja wzorów myślenia i zachowania ludzi w danej zbiorowości" (Nowak 1985, s. 122). Są to perspektywy różne, ale równorzęd­ ne, odmienne, ale mające tę samą rangę heurystyczną. Należy więc postawić pytanie, na czym polega specyfika stanowiska (stanowisk) teoretycznego etnografii w stosunku do nauk o kulturze, w czym tkwi jej oryginalność. Inspirujące dla polskiej etnografii były, jak pisze J. Damrosz, założenia socjologii humanistycznej (Diłthey, Simmel, Tónnies, Weber), koncepcja grup pierwotnych Cooleya, praca Thomasa i Znanie­ ckiego Chłop polski w Europie i Ameryce, szkoła Durkheima, fenomenologia Husserla, funkcjonalizm Malinowskiego i Radcliffe-Browna, historyzm Boasa, kulturalizm Kroebera, idea animal symbolicum Cassirera. Przytoczo­ ny tu zestaw stanowi wybór klasycznych już dziś pozycji nauk o kulturze i filozofii. Koncepq'e tych autorów stanowią źródło metodologicznych roz­ wiązań, z których czerpią nie tylko etnografowie, ale badacze zajmujący się najrozmaitszymi fragmentami i problemami rzeczywistości społecznej. Zasa­ dnicze pojęcia poszczególnych, prezentowanych przez autora, kierunków w etnografii polskiej trudno uznać w najmniejszym chociaż stopniu za swoiste i-obce kulturom nie-ludowym. Rozwój i postęp (Moszyński), więź kulturowa (Poniatowski), tradycja i zderzenie kultur (Dobrowolski) czy wreszcie przestrzeń i czas, kategorie które autor włączył do zestawu naczel­ nych pojęć, nie tylko niczym nieznanym nie szokują, ale dawno już weszły do kanonu teoretycznego zarówno nauk o kulturze, jak i filozofii. Przedstawiona w książce J. Damrosza historia podstawowych pojęć i my­ śli etnografii stanowi zarazem prezentację dorobku intelektualnego tej dys­ cypliny. Pomińmy romantyczne wezwanie Z. Dołęgi-Chodakowskiego, by �184 RECENZJE I OMÓWIENIA „pójść i zniżyć się pod strzechą wieśniaka w różnych odległych stronach", choć dla autora stanowi ono „postulat badań terenowych" (s. 55) czy od­ biegające już znacznie od mody na ludowość stwierdzenie R.W. Berwińskiego: „Lud nie ma nawet samodzielnej twórczości ducha, a jeśli ją ma, to w takiej tylko mierze, mutatis mutandis, jak dziecko" (s. 71), gdyż ciężar gatunkowy tych sformułowań niezbyt dobrze świadczy o kondycji dziedzic­ twa teoretycznego etnografii, a nie są one przecież dla niego reprezentatyw­ ne. Przytoczenie przez autora tego typu treści usprawiedliwić może jedynie chęć w miarę pełnego przeglądu wydarzeń związanych z dziejami etnografii. Pozostały materiał empiryczny, gdzie przeważa większa dbałość o wyrażane myśli, nie obfituje jednak w twórcze koncepcje. Są to najczęściej twierdzenia wtórne, dość oczywiste, by nie powiedzieć trywialne i nie wykraczające poza doświadczenie nauk o kulturze w ogólności. Jedynym bardziej interesującym rozwiązaniem - wyróżnionym także przez Damrosza - jest koncepcja „treści kulturalnych" Bystronia, która odnosi się jak twierdzi sam jej autor, do różnych kultur, nie tylko ludowej, ale także szlacheckiej czy mieszczańskiej. Przyjęcie tezy o równorzędności nauk etnologicznych wobec nauk o kul­ turze nie jest więc zasadne i nie wynika to nawet - w głównej mierze - z tych powodów, które wymieniliśmy przed chwilą, ale z relacji o charakterze logicznym, jaka występuje między tymi dziedzinami. Kultura ludowa jest zaledwie j e d n ą z w i e l u form praktycznego istnienia kultury jako całości. Tę wielość stanowią np. kultura młodzieżowa, elitarna, masowa, mieszczań­ ska czy wielkoprzemysłowej klasy robotniczej. Ich podmiotami są każdora­ zowo konkretne zbiorowości społeczne wyróżniane w oparciu o takie stan­ dardowe kryteria, jak pochodzenie społeczne, rodzaj wykonywanej pracy, status ekonomiczny, styl życia, wykształcenie. Tworzenie odrębnych auto­ nomicznych dyscyplin naukowych do badania każdej z tych form byłoby pozbawionym sensu mnożeniem bytów pozornych, ponieważ jako jedynie fragmenty, różne postaci jednoczącej je całości, jaką stanowi właśnie kultura en bloc, nie mogą być badane z pominięciem podstawowej bazy metodolo­ gicznych i teoretycznych idei, jaką jest o g ó l n a n a u k a o k u l t u r z e . Równie nieuzasadniona byłaby np. próba obrony tezy o równorzędności socjologii pracy czy socjologii sztuki wobec socjologii ogólnej. „Etnografia" jest w istocie jedynie nazwą pewnego działu nauki o kulturze, działu doty­ czącego kultury ludowej. Z zagadnieniem tym wiąże się problem „kryzysu etnografii" polegający na zaniku jej przedmiotu badawczego w rezultacie procesów industrializacji i urbanizacji. Zdaniem autora takie kategorie jak „lud", „chłopstwo", „kul­ tura ludowa" „nie są adekwatne do rzeczywistości, ponieważ nie istnieje już pojęcie »ludu« czy »chłopstwa« w znaczeniu wyodrębnionej kategorii stanu społecznego jak niegdyś". Proponuje w związku z tym, by określenia te i odpowiadająca im pro­ blematyka pozostały domeną „etnografii historycznej", która zajmowałaby się właśnie badaniem „tradycji ludowych i jej współczesnych reliktów" �RECENZJE I OMÓWIENIA 185 (s. 149). Trzonem „nauki o kulturze ludowej" powinny być jednak, zdaniem Damrosza, badania nad kulturą „małych grup indywidualnych producentów rolnych lub w ogóle mieszkańców wsi bez względu na rodzaj pracy zawodo­ wej [...] i to niezależnie od tego, w jakim stopniu kultura ta nawiązuje do tradycji ludowych [...]. W tym wypadku proponować można nazwę: »kultura wsi«, »kultura wiejska«, a także »kultura społeczności lokalnych« oraz »kultura regionalna« (cały obszar wsi i miast wyodrębnionych regionów kulturo­ wych)" (s. 149-150). Należy również uwzględnić pięć „kategorii ponadwiejskich", do których zaliczono: „etnos, etos, ludowość, regionalność, ciągłość i zmianę kulturową". Tak więc „etnografii historycznej" winna towarzyszyć nauka o współczesnej kulturze wiejskiej i kategoriach ponadwiejskich czyli etnologia. Propozycja wyjścia z kryzysu zarysowana przez Damrosza, a głównie jego koncepcja „etnologii" nasuwa kilka wątpliwości. Pierwsza z nich doty­ czy zasadniczego w jej formule pojęcia wsi. Kryterium jej wyróżniania nie może być bowiem kultura ludowa, która ulega zanikowi; poza tym autor sam wyznaje, że więź z tradycją nie jest tu istotna. Nie jest nim także charakter wykonywanej pracy, gdyż nie chodzi tylko o producentów rol­ nych. W dalszym ciągu wywodu dowiadujemy się, że nie tylko kultura - trudnej do zidentyfikowania - wsi, ale także miast, jeśli znajdują się one w jednym „regionie kulturowym" wchodzi w zakres zainteresowań „etnolo­ gii". I znów pojawia się pytanie o kryterium wyodrębniania takich regionów w dobie powszechnej unifikacji kulturowej, hegemonii kultury środków masowego przekazu, ruchliwości przestrzennej i społecznej, a więc zjawisk w pełni docenionych przez autora, które, paradoksalnie, zrodziły u niego potrzebę określenia nowego przedmiotu „nauki o kulturze ludowej". Po trzecie wreszcie w zakres „etnologii" wchodzą takie zagadnienia, jak etnos, etos czy ludowość, a więc problemy, które zgodnie z wcześniejszym po­ glądem J. Damrosza miały być raczej badane przez „etnografię historyczną". Zmierzch tradycyjnej kultury ludowej jest faktem; w obliczu procesów urbanizacji, industrializacji i innych im towarzyszących jest to zjawisko nieuchronne. Nie oznacza to jednak, że niejako mechanicznie następuje zanik przedmiotu badań etnograficznych, że tracą one rację istnienia. W przeszłość odchodzi bowiem kultura ludowa jako pewien zamknięty, spójny układ norm i wzorów wspólnych określonym przestrzennie wydzielo­ nym społecznościom etnicznym, istnieją zaś jej rozproszone, mniej lub bar­ dziej zniekształcone relikty oraz ogół nowych tworów będących efektem zderzenia ludowej tradycji z nowoczesnością kultury masowej. Zakładając, że proces neutralizacji ludowości będzie się pogłębiał, zasadniczym przed­ miotem etnografii pozostaną badania historyczne. Taka jest rzeczywistość kultury ludowej i taką należałoby ją przyjąć dostosowując programy badaw­ cze do jej charakteru i zakresu, a nie odwrotnie. Tak jak pozorny jest spór o to, „czy etnografia (etnologia) powinna być częścią nauk historycznych czy też społecznych (socjologii)" (s. 151), tak równie złudne jest dokonane przez �186 RECENZJE I OMÓWIENIA autora „wzbogacenie" etnografii historycznej „etnologią" badającą „współ­ czesną kulturę wsi i kategorie ponadwiejskie". Należy przypuszczać, że jego celem było udzielenie odpowiedzi na, „przeniesione z poprzedniej epoki", pytanie: „Czy ograniczyć się do etnografii historycznej [...], czy zająć się szczególnie współczesnością, stosując metodologię nauk społecznych?" (s. 151). Pytanie to zostało w zasadzie źle postawione, a dowodem tego jest stanowisko samego autora, który znosi tak sformułowaną alternatywą i oba zakresy badań (i „tradycje ludowe" i jej „współczesne relikty") włącza po prostu w ramy etnografii historycznej. Ten sam autor jest zarazem zdania, że „nauka o kulturze ludowej" winna jednak silniej zaakcentować swą obecność w badaniach nad współczesnością, tzn. objąć swym zasięgiem większy obszar aktualnej rzeczywistości społecznej, niż tylko „współczesne relikty". Ambiwalencja poglądów między trzeźwą oceną sytuacji a próbą dowartościowania „nauki o kulturze ludowej" przy pomocy co najmniej dyskusyjnych posunięć jest następstwem nie tyle rzeczywistego zmierzchu etnografii, co raczej pochopnej i sformułowanej na fali ogólnej metody intelektualnej nauk humanistycznych diagnozy. Na zakończenie kilka słów na temat postulatu J. Damrosza dotyczącego wspólnego języka komunikaqi społecznej. Porozumiewanie się teoretyków i praktyków, badaczy i dziennikarzy, działaczy społecznych, urzędników itd. wymaga nie „ujednolicenia poglądów i postaw", nawet nie „wspólnej ter­ minologii", a jedynie „rozumienia pojęć i znajomości nazw (terminów)" (s. 21). Rzeczywistość znacznie odbiega jednak od tego wzorca; podstawowe kategorie, jak „lud", „kultura" czy „region", powszechnie stosowane nie oznaczają niestety zawsze tego samego. Język praktyki skażony jest stereo­ typowym sposobem myślenia, język teoretyków zaś narastającą hermetycz­ nością (s. 128, 146, 154). W tej sytuacji lansowany przez autora postulat nabiera szczególnego znaczenia, zwłaszcza w przypadku takiej dziedziny jak kultura ludowa, gdzie działalność praktyczna jest równie doniosła jak anali­ zy teoretyczne, a obustronnie korzystne byłoby zaistnienie płaszczyzny po­ rozumienia pozwalającej na swobodną przekładalność perspektyw. Przedstawione tu uwagi polemiczne nie powinny przesłaniać niekwestionowalnych zalet pracy J. Damrosza: przede wszystkim chodzi o udaną próbę naszkicowania rozwoju nie tylko podstawowych pojęć „nauki o kul­ turze ludowej", ale także wybranych koncepcji teoretycznych oraz procesu instytuq'onalizacji etnografii jako dyscypliny naukowej z zastosowaniem soqologicznego punktu widzenia. Dla samych etnografów będzie ona miała zapewne jeszcze większy walor, nie tylko bowiem zawiera historyczny prze­ gląd i zarazem uporządkowanie siatki pojęciowej, ale zainspiruje ich być może do studiów nad szeregiem problemów zasygnalizowanych jedynie przez autora. Jeśli nawet niektóre propozycje ich rozwiązań nie są wolne od mankamentów i budzą pewne wątpliwości, to istotniejsze jednak wydaje się samo postawienie ważkich pytań (jeśli prawdziwa jest myśl Heideggera, �RECENZJE I OMÓWIENIA 187 wedle którego „pytanie jest pobożnością myśli"), wskazanie interesujących kwestii, jakich wiele odnajdziemy na kartach tej książki. Literatura N o w a k S. 1985 Metodologia badań społecznych, Warszawa. Szacki J. 1981 Historia myśli socjologicznej, 1.1, Warszawa. Aleksander Lipski Andrzej Sakson, Mazurzy - społeczność pogranicza, Przedmowa Jana Szcze­ pańskiego, Poznań 1990, Wydawnictwo Instytutu Zachodniego, Ziemie Za­ chodnie - Studia i Materiały Nr 15, ss. 342 3 października 1990 r. rozpoczęła się nowa epoka w dziejach Niemiec. Data ta jest również ważną cezurą (nie tylko historyczną) dla pozostałych państw Europy. Mimo wielu wysuwanych hipotez i spekulacji na temat zjednoczenia, dalszych losów państwa niemieckiego, nikt obecnie nie może przewidzieć następstw, jakie wynikną z tego faktu dla naszego kontynentu. Zwłaszcza państwa sąsiadujące z Niemcami starają się dostrzegać wszelkie nowe aspekty, pojawiające się w polityce zagranicznej zjednoczonych państw niemieckich i uaktualnić bilateralne stosunki z nimi. Nowe płaszczyzny, w oparciu o które przebiegać będą wzajemne kontakty, szczególnej wymowy nabiorą dla naszego kraju. Znajdujemy się w sytuacji, gdy za zachodnią granicą znika jedno państwo (utrzymujące z Polską stosunki na podstawach utrwalonych nienaruszalnym przez dziesięciolecia układem sił w Europie) i pojawia się drugie, wraz z innymi dążeniami i oczekiwaniami. Zaskakująca szybkość procesu zjednoczeniowego ujawniła w wielu wypadkach brak kon­ cepcji racjonalnego rozwiązania niektórych zapomnianych bądź przemilcza­ nych procesów i zjawisk, występujących teraz z nową siłą. Jednym z nich jest problem mniejszości niemieckiej w Polsce. Dla wielu obywateli naszego kraju ta tematyka dawno została złożona do lamusa historii przy czynnym udziale powojennej propagandy, przekonującej o definitywnym rozwiązaniu pro­ blemu niemieckiego w Polsce. O istnieniu i o zasięgu tego zjawiska mogliśmy się przekonać naocznie podczas pierwszej wizyty kanclerza Helmuta Kohla w Rzeczypospolitej Polskiej oraz w czasie wyborów samorządowych. Za­ skoczenie było tym większe, im mniej do tej pory poświęcano w naszych środkach przekazu miejsca społecznościom lokalnym i mniejszościowym. Również na rynku księgarskim przez wiele lat ta tematyka była poruszana nader skąpo. W dużej mierze był to wynik błędnej polityki wydawniczej i społecznej. Paradoks polegał na tym, iż z jednej strony badania naukowe �188 RECENZJE I OMÓWIENIA nad różnymi grupami społecznymi (w tym narodowościowymi) były pro­ wadzone już od pierwszych lat powojennych przez naukowców z różnych ośrodków krajowych. Rezultaty ich poczynań niestety nie były w stanie przeniknąć przez coraz bardziej gęstniejące sito doktryn i wytycznych do szerszego kręgu odbiorców. Ci właśnie, z drugiej strony złaknieni rzetelnej, obiektywnej informacji, dysponowali przeważnie całą gamą stereotypów, utrwalanych przez propagandę oraz niewielką ilością opracowań prze­ znaczonych raczej dla wąskiego grona specjalistów. Kolejne zmiany ekip rządzących w minionych dziesięcioleciach nie wpływały bynajmniej na wielkonakładową politykę wydawniczą, nieodmiennie stojącą na straży jednolitego społeczeństwa socjalistycznego. Nie było tam miejsca na przed­ stawienie wewnętrznych odmienności i rozbieżności, nurtujących poszcze­ gólne grupy społeczne i narodowe. Przełom, jaki dokonał się jesienią 1989 r. w Polsce i jego dalsze etapy pozwalają żywić nadzieję na wyrównanie wieloletnich zaniedbań w tym względzie. Czy przybiegać to będzie z szyb­ kością zbliżoną do tej, jaka towarzyszyła zjednoczeniu Niemiec - należy wątpić. Niemniej jednak nowy układ sił w Europie, powstały u progu lat dziewięćdziesiątych winien przynieść polskiemu czytelnikowi poza masą literatury „solidarnościowo - niepodległościowo - rozliczeniowej" (zalegającej już półki księgarskie) również tytuły poświęcone obywatelom polskim, poczuwającym się poza przynależnością państwową do swego odmiennego pochodzenia lub przynależności do określonej grupy społeczno-kulturowej. Cieszy zatem fakt, iż niedawno mogliśmy powitać na rynku wydaw­ niczym książkę, wychodzącą naprzeciw oczekiwaniom szerokiego kręgu czy­ telników, dotyczą mniejszościowych grup społecznych. Są to Mazurzy - spo­ łeczność pogranicza pióra Andrzeja Saksona. Pozycja wydana przez Instytut Zachodni w Poznaniu jest kolejnym krokiem na drodze socjologicznych badań Ziem Odzyskanych. Zamierzeniem Autora było przedstawienie szer­ szemu kręgowi odbiorców wyników własnych badań, poczynionych w latach 1982-1986 wśród ludności mazurskiej zamieszkałej w Polsce oraz w RFN. Pierwszoplanowym zadaniem tej pracy jest niewątpliwie wyodrębnienie i scharakteryzowanie mechanizmów, funkcjonujących wśród grup pograni­ cza społecznego o niejednoznacznie wykształconym poczuciu tożsamości narodowej. Specyfiką tego problemu jest i to, że społeczności te były przez stulecia odcięte od macierzystego pnia, by dzięki przekształceniom dziejo­ wym po 1945 r. znaleźć się w ramach macierzystego organizmu pań­ stwowego. Zetknięcie się Mazurów z odrodzonym po I I wojnie Państwem Polskim obfitowało w wiele niespodzianek i problemów, rzucających najczęś­ ciej długi cień na powojenne stosunki społeczne w tym regionie. Złożyło się na to wiele przyczyn - od przemian ustrojowych aż po zwykłe, jednostkowe zatargi sąsiedzkie. Te i inne zagadnienia kształtujące przez dziesięciolecia aż do czasów nam współczesnych współżycie „polsko-mazurskie" przedstawił Andrzej Sakson w sposób na miarę możności obiektywny, popierając swe �RECENZJE I OMÓWIENIA 189 ustalenia rzetelną bazą faktograficzną i dobrym warsztatem naukowym. Jest to tym bardziej cenne, iż właśnie na Mazurach występowało wzajemne przenikanie się licznych sprzeczności w stopniu znacznie wyższym, niż na pozostałych Ziemiach Zachodnich. Mazurzy - społeczności pogranicza są także udaną próbą zapisania kolej­ nej „białej plamy" na gruncie społecznych przekształceń ludności Polski. Impulsem do szerokich, wielopłaszczyznowych badań Autora nad społeczno­ ścią mazurską była również szybko zmniejszającą się ilość jej przedstawicieli w naszym kraju (z około 80 tys. w 1947 r. do około 10 tys. obecnie). Istotnym było wyodrębnienie dla potrzeb badawczych Mazurów jako samo­ istnej grupy w przeciwieństwie do poprzednich badań socjologicznych, ujmu­ jących zazwyczaj Mazurów i Warmiaków jako jedną zbiorowość mającą te same problemy. Pomysł potraktowania Warmiaków jako społeczności po­ równawczej, alternatywnej, poza znaczeniem naukowym wydaje się ciekawy pod względem samej koncepcji. Dzięki niej skuteczniej można unaocznić różnice historyczne, kulturowe, lingwistyczne, psychospołeczne i inne, wy­ stępujące pomiędzy tymi dwiema grupami. Właściwe oddanie proporcji mię­ dzy poszczególnymi zagadnieniami prezentowanymi w książce jest rezul­ tatem m.in. ośmioletniego pobytu i pracy w Olsztynie -stolicy regionu. Obcowanie „na co dzień" z problematyką mazurską zapewniało łatwiejszy i pełniejszy dostęp do badanej społeczności, skądinąd nieufnej lub wręcz wrogo nastawionej do obcego otoczenia. Wcześniejsze artykuły Autora, publikowane też w wydawnictwach regionalnych, stanowiły dobry paszport do przekroczenia mazurskiego interioru. A rozciągał się on na rozległym, zróżnicowanym pod wieloma względami obszarze. Poza Olsztynem, będą­ cym naturalną stolicą mazurszczyzny (grupuje się tam przeważająca część inteligencji mazurskiej) A. Sakson przeprowadził swe badania w 38 miej­ scowościach regionu. Eksploracje porównawcze na Warmii objęły 4 repre­ zentatywne ośrodki. Dla Autora podstawowym kryterium wyboru miejsca była „wielkość skupiska ludności mazurskiej", lecz nie pomijał takich wsi i miast, w których autochtoni stanowili mniejszość lub też nie było ich w ogóle. Kreślony na tym tle obraz przemian, zachodzących zwłaszcza po I I wojnie światowej, jest dzięki temu pełniejszy i pozwala mieć zaufanie do kompetencji badającego. Poza kontaktami bezpośrednimi, wysiłek badawczy Autora przyniósł również bardzo pokaźny materiał archiwalny - niezbędny dla właściwego kształtowania ocen i refleksji. Doskonałym, lecz jakże często przykrym komentarzem do wielu dokumentów i postanowień władz (cytowanych ob­ szernie) są liczne wypowiedzi i opinie ich adresatów - Mazurów. Momentami można odnieść wrażenie jakby przeglądało się wielki, rozpisany na okresy historyczne akt oskarżenia, złożony przez ludność mazurską polskim ośrod­ kom władzy państwowej na ręce przyszłych pokoleń Polaków. Wyjazdy na stałe do Niemiec są tylko smutnym finałem rozgrywającego się od 45 lat dramatu. Nasuwa się jednak i inna refleksja. Przedstawiając zderzenie �190 RECENZJE I OMÓWIENIA autochtonów z ludnością napływową, autor mimo zajęcia obiektywnego, wyważonego stanowiska popartego licznymi dokumentami i wypowiedziami, nieco za mało zaprezentował racje tych ostatnich. Poza przypadkami ewiden­ tnego bandytyzmu i szabrownictwa (godnych jednoznacznego potępienia) w jakie obfitowały pierwsze lata powojenne, przybysze z innych stron Polski a zwłaszcza z terenów włączonych do ZSRR byli w podobnym stopniu poszkodowani, co ich mazurscy sąsiedzi. Wielu z nich musiało pogodzić się z utratą ukochanej ojcowizny na zawsze. Groby ich przodków także pozos­ tały za kordonem. Oderwani brutalnie od własnych pni kul­ turowych zostali nagle rzuceni w inny, nieznany i często nieprzyjazny świat obcej cywilizacji i umysłowości. Tragedią jednych i drugich było wzajemne niezrozumienie i uleganie stereotypom z góry klasyfikujących każdego w ka­ tegoriach: swój - dobry, obcy - wróg. Nie można dziwić się zbytnio, iż wychowani od wieków na katolickim podłożu przybysze nie od razu byli w stanie rozeznać się w niuansach religijnych ewangelickich w większości Mazur, przeplatanych tkwiącym gdzieniegdzie elementem niemieckim. Po­ nadto cierpienia, jakie były udziałem nowych osiedleńców przede wszystkim ze strony Niemców (utożsamianych najczęściej z protestantyzmem) oraz Rosjan, uniemożliwiały skutecznie racjonalne spojrzenie na otaczające zawi­ łości. Była to przecież grupa żądna rekompensaty, zadośćuczynienia za krzywdy wojenne, będące ich nieszczęsnym udziałem. Stąd można zrozumieć tendencje do zajmowania najlepszych gospodarstw, mieszkań itd., mimo istnienia ich prawnych właścicieli. Uważam, że trochę ten problem przem­ knął się bokiem. A szkoda. Byłby to jeszcze jeden obraz (poza mazurskim i warmińskim) wynikający nawet pośrednio z przeprowadzonych badań. Za to absolutnie można się zgodzić z poglądem, iż jedną z czołowych przyczyn trwania antagonizmów, rezygnacji połączonej najczęściej z regermanizacją i emigracją była nieudolna, nieodpowiedzialna a przez to wysoce szkodliwa polityka władz centralnych i lokalnych w odniesieniu do problemu mazurskiego. Mimo niewątpliwych walorów o charakterze historyczno-poznawczym nie należy zapominać, iż książka jest przede wszystkim pozycją socjologicz­ ną. Być może niektórzy czytelnicy nie w pełni zaspokoją swą ciekawość na temat Mazurów,ale przecież praca A. Saksona nie pretenduje do miana wyczerpującego wszystkie aspekty kompendium. Interpretacja zjawisk spo­ łecznych jest przeprowadzona przez pryzmat socjologicznych kategorii teorii dezintegracji społecznej i teorii trwania, wraz z wydobyciem cech wyznacza­ jących adaptację, dezintegrację i trwanie społeczności mazurskiej. Warto zaznaczyć, iż na ostateczny kształt pracy znaczny wpływ miało prowadzone przez wiele lat studium przypadku czterech rodzin mazurskich wraz z wy­ stępującymi w ich ramach małżeństwami mieszanymi. Bardzo trafnym wydaje się zaznajomienie czytelników ze swym warsz­ tatem badawczym i sposobami zbierania informacji przez Autora w pierw­ szej części pracy oraz jasne sprecyzowanie jej zadań i dróg ich rozwiązania. �191 RECENZJE I OMÓWIENIA Uważam, że uwzględniając te właśnie formalne wymogi pracy naukowej książka może służyć jako modelowy przykład właściwego rozłożenia i uję­ cia wyżej wymienionych zagadnień dla studentów nauk historyczno-społecz­ nych, piszących prace magisterskie i inne. Żałuję za to, iż przy okazji przeprowadzonych badań terenowych (połączonych z obserwacją uczestni­ czącą) Autor nie zebrał materiałów, obrazujących tę sferę kultury Mazurów, która swój wyraz znajduje w obrzędowości, obyczajach, twórczości ludowej itp. Uwzględnienie tych nieodłącznych elementów egzystencji badanej społe­ czności, ich zanikania, przechodzenia w nowe jakości, przenikania do innych grup bądź trwania z ich nosicielami nadałoby pracy znacznie szerszy zakres poznawczy oraz dokumentacyjny. Mazurzy wręcz na naszych oczach zdają się zanikać we mgle przeszłości i zapomnienia. Z jednej strony zaważył na tym ich wielki exodus do Niemiec w poszukiwaniu bardziej dostatniego i spokojnego życia, z drugiej coraz większym piętnem odciska się unifikujący wpływ cywilizacji technicznej. Dlatego tak ważnym jest działanie dokumen­ tujące rozpływające się obrazy niektórych historycznie ukształtowanych spo­ łeczności. Mazurzy -społeczność pogranicza A. Saksona rolę tę spełnia dodat­ kowo w wymiarze twórczym. Pobudzając do refleksji zda się zachęcać do kolejnych badań, wskazując wnikliwym odbiorcom nowe pola eksploracji naukowej, dotąd słabo lub zupełnie niezagospodarowane. W moim odczuciu, w odniesieniu do Mazurów jest to wielkim przesłaniem tej książki. Iwo Nowak Krzysztof Renik, Podpolnicy. Rozmowy z ludźmi Kościoła na Litwie, Łotwie, Białorusi i Ukrainie 1990-1991, Warszawa 1991, Oficyna Przeglądu Pow­ szechnego, ss. 350 Połączenie zawodu etnologa i dziennikarza nie jest zjawiskiem wyjąt­ kowym. W przypadku Krzysztofa Renika jest ono jednak szczególnie udane. Wykorzystanie dziennikarskiego talentu, pasji, wyczucia tematu idzie tu w parze z rzetelnym przygotowaniem warsztatowym, umiejętnością pracy w terenie, wśród ludzi reprezentujących różne kultury, grupy etniczne, spo­ łeczności. Znawca i miłośnik Indii, autor wielu artykułów, wystaw, fotografii, tym razem wyruszył na Litwę, Łotwę, Białoruś i Ukrainę. Podtytuł najnowszej książki K. Renika jednoznacznie określa krąg informatorów, wśród których ten nieprzeciętny badacz szukał odpowiedzi na pytania nurtujące z pewnoś­ cią także wielu polskich czytelników. Nie każdemu jednak dane jest uzys­ kanie odpowiedzi na miejscu. K. Renik spełnia więc rolę pośrednika między uczestnikami i świadkami procesów zachodzących za naszą wschodnią gra­ nicą a tymi, którzy chcieliby dowiedzieć się jak najwięcej o dokonujących się �192 RECENZJE I OMÓWIENIA tam przeobrażeniach, zmianach postaw wobec religii (nie tylko katolickiej), o pękających tamach zmowy milczenia wokół kwestii istnienia Boga (w wymiarze absolutnym i pojedynczego człowieka). Termin „podpolnicy", będący zarazem tytułem książki, brzmi raczej obco. Uprzedzając prezentację materiałów i garść osobistych refleksji Autor wyjaśnia więc, że chodzi tu o ludzi, którzy działali w podziemiu. „Podpolie, to po prostu podziemie. Książka jest zatem o ludziach Kościoła, którzy przez kilka, a niekiedy i kilkanaście lat prowadzili podziemną działalność kościelną [...]. Określenie to [...] przysługiwało głównie kapłanom, którzy kończyli podziemne seminaria i byli tajnie wyświęcani oraz tym duchownym, którzy po powrocie z zesłania lub obozu nie rejestrowali się u radzieckich władz wyznaniowych, by uzyskać prawo prowadzenia działalności duszpasterskiej, ale podejmowali taką działalność sekretnie, bez wiedzy i zgody władz ad­ ministracyjnych" (s. 5). Z książki tej trudno napisać recenzję, a jeszcze trudniej byłoby to uczynić uzbroiwszy się „w mędrca szkiełko i oko". O Podpolnikach można tylko mówić bardzo osobiście, zachęcając zarazem gorąco do sięgnięcia po tę wyjątkową pozycję, by spojrzeć na przemiany zachodzące na ziemiach b. ZSRR oczyma ludzi, którzy przeżywają je bezpośrednio, dla których są one częścią własnego, nierzadko dramatycznego i okrutnego życia. Z poszczególnych wypowiedzi układa się wyraźnie specyficzny, trójpłaszczyznowy wizerunek kościoła katolickiego na Litwie, Łotwie, Białorusi i Ukrainie. Pierwsza z tych płaszczyzn to przeszłość - porewolucyjna, stalinowska, poststalinowska - czas walki z Kościołem, prób wykorzenienia religii z ludzkiego życia, prześladowania kapłanów, zamykania i niszczenia budynków kościelnych, rozwiązywania seminariów duchownych itp. W tych czasach, mimo gróźb i represji, znaleźli się księża, ryzykujący życiem dla Kościoła i wiary, pełniący swe obowiązki nawet w ekstremalnych warunkach (obozy pracy, więzienia). To dzięki nim Kościół przetrwał, choć okoliczności wybitnie temu nie sprzyjały. Ocalili go też ludzie, którzy zachowali w pamięci modlitwy, przekazując je swym następcom, którzy pod nieobecność księdza udzielali chrztu i chowali zmarłych, celebrowali nabożeństwa, nierzadko z okazji różnych od tych, jakie występują w kościele katolickim w Polsce (np. dzień św. Agaty, Św. Błażeja). W warstwie historycznej mieszczą się więc nie tylko życiorysy księży, wspomnienia o ich rodzinach, drodze do duszpasterstwa, warunkach, w jakich zdobywali wiedzę i wykształce­ nie, otrzymali święcenia kapłańskie, lecz także ogólne informacje o polityce władz wobec religii i zjawiska religijności, wobec kleru i Kościoła, która ukształtowała los księży, zwłaszcza „podpolników". Uświadamiamy sobie zarazem, jak szczególnego charakteru, uporu, determinacji i odwagi, jak wielkiego umiłowania Boga wymagało zostanie i bycie księdzem na tamtych terenach, w nie tak jeszcze odległych czasach. Jak prawdziwie można tu mówić o powołaniu do kapłaństwa. Druga, wyraźna warstwa narracji obejmuje czas obecny, czas przełomu, większej swobody działania, odzyskiwania kościołów i budynków klasztor- �RECENZJE I OMÓWIENIA 193 nych, otwierania seminariów, zainteresowania ludzi kościołem, religią, ros­ nącej potrzeby uczestnictwa we mszy Św., korzystania z sakramentów. Jest to zarazem czas wielkiej próby i czas przeobrażeń w życiu duchowym mieszkańców wymienionych terenów. Jak zgodnie twierdzą księża - wiedza religijna ludzi pozbawionych przez dziesięciolecia słowa bożego, kontaktu z instytucją Kościoła (zwłaszcza mło­ dego pokolenia) jest niewielka. Katechizację trzeba właściwie zaczynać od początku, od znaku krzyża i podstawowych modlitw. Nauczanie religii utrudnia nie tylko brak odpowiednich podręczników, dobrych przekładów Pisma Świętego, modlitewników, lecz także - co może jest nawet ważniejsze - przyzwyczajenie ludzi do stylu życia, którego Kościół nie jest w stanie zaaprobować. Zerwanie z tym stylem, z życiem w grzechu, wymaga nie lada pracy, siły woli, jest próbą, przez którą nie każdy potrafi przejść. Nieodpar­ cie nasuwa się też pytanie, czy zainteresowanie religią (nie tylko katolicką) ogranicza się wyłącznie do udziału we mszy św. i korzystania z sakramentów (zwłaszcza chrztu) czy też idą za tym głębsze przemiany świadomości, moral­ ności, charakteru, stosunków społecznych? W wielu przypadkach jest to zapewne chwilowa moda na przeżycia duchowe, religijne... Poza pracą duszpasterską, ewangelizacją, księża wkraczają też na zupeł­ nie niezorganizowany obszar działalności charytatywnej - prowadzenia szpi­ tali, domów opieki, sierocińców. Niełatwo sobie z tym poradzić, dysponując szczupłą, dalece nie wystarczającą kadrą duchownych, obsługujących nie­ rzadko kilka parafii rozrzuconych na ogromnych przestrzeniach. Narodzinom potrzeby kontaktu ze sferą sacrum, wzbogacenia życia po­ przez religię, towarzyszy wzrost świadomości narodowej. Problem ten zary­ sowuje się znakomicie w wypowiedziach informatorów K. Renika. Okazuje się też m.in., że nasze na ogół stereotypowe wyobrażenia kreślące granicę między narodami tożsamą z granicą między wyznaniami - nie znajdują potwierdzenia w rzeczywistości. Katolikami są bowiem nie tylko Polacy mieszkający na Litwie, Łotwie, Białorusi czy Ukrainie,lecz także przedstawi­ ciele innych narodowości. Problem katechizacji, odprawiania mszy Św., wy­ głaszania homilii jest na tych wieloetnicznych obszarach niezwykle złożony, trudny i delikatny. Można sobie z nim poradzić tylko wówczas, gdy zna się i rozumie miejscową specyfikę: warunki życia, charakter kontaktów między­ ludzkich. Łatwo tu o błędy, których nie ustrzegli się np. księża przybywający okazjonalnie z Polski, przenoszący żywcem stosowane u nas wzory zacho­ wań na odmienny grunt. Było to nierzadko powodem zadrażnień, niepo­ trzebnego upolityczniania kościoła, gdy tymczasem, co zgodnie podkreślali informatorzy K. Renika - najważniejsza jest ewangelizacja, głoszenie jed­ ności kościoła przy jednoczesnym wspieraniu dążeń poszczególnych narodo­ wości do zachowania rodzimej kultury. Na terenach zróżnicowanych etnicznie i wyznaniowo niezwykle istotną rolę odgrywa język jako instrument porozumiewania się ludzi ze sobą, a także najważniejszy chyba wyznacznik świadomości i identyfikacji narodowej. Trzeba �194 RECENZJE I OMÓWIENIA przyznać, ze księża „podpolnicy" radzą sobie z tym delikatnym problemem doskonale. Przekazują wiernym katolikom - nie-Polakom streszczenia kazań w ich rodzimych językach, rozpowszechniają modlitewniki zawierające teksty modlitw w językach występujących na danym terenie, dającym wiernym możliwość wyboru języka modlitwy, organizują wspólne śpiewania, odprawiają niektóre msze po polsku, inne - po litewsku czy białorusku. W ten sposób budują poczucie wspólnoty religijnej, wznoszącej się ponad podziały językowe, etniczne, narodowościowe, państwowe i polityczne. „Podpolnicy" rozumieją swoje posłannictwo. Wiedzą, że kapłan ma służyć ludziom w takim języku, w którym jest dla niego zrozumiały. „Nie być Polakiem, nie być Litwinem - być katolikiem, bo wszyscy jesteśmy dziećmi Bożymi..." (s. 87) - oto prosta prawda, którą, niestety wielu odrzuca, wyolbrzymiając kwestie narodowościowe, identy­ fikując poczucie narodowości z określonym wyznaniem i wykorzystując kościół dla własnych interesów politycznych. Szczególnie jest to widoczne na Białorusi (np. s. 96,219 i in.) a także na Litwie i Ukrainie, gdzie próbuje się wywoływać nastroje antypolskie i antykatolickie głosząc hasła o zagrożeniu polonizacją. W wywiadzie dla Anny Baczewskiej, dziennikarki „Życia Warszawy", K. Renik powiedział: „Książka powstała z mojego sprzeciwu wobec dwóch obiegowych sądów. Wedle pierwszego, wszyscy na tamtych terenach garną się teraz do kościoła, drugi sugeruje, że tam kompletnie nie ma życia religijnego". Informacje księży - „podpolników" obalają ten obraz, nie mniej zakorzeniony w świadomości przeciętnego zjadacza chleba niż stereo­ typ: Polak - katolik, Białorusin - prawosławny itp. Weryfikuje go też życie, obnażając nieprawdziwość obiegowych sądów. Sami dziś bowiem doświad­ czamy kontaktów z przybyszami z b. ZSRR reprezentującymi skrajne po­ stawy wobec życia i religii, a wychowanymi w takich samych warunkach. Z jednej strony - rozmodlone tłumy młodzieży spieszącej na spotkanie z Ojcem Świętym, do religijnych sanktuariów, z drugiej - budzące grozę hordy handlarzy, przemytników i innych pospolitych przestępców. Jak wszę­ dzie bowiem, tak i na Litwie, Łotwie, Białorusi i Ukrainie żyją ludzie dobrzy i źli, wierzący i niewierzący. Trzecią warstwę relacji księży tworzą prognozy na przyszłość. Są one raczej optymistyczne, choć księża zdają sobie sprawę z głębokiego spus­ toszenia duchowego, z rozległego zasięgu demoralizacji, zatarcia granicy między grzechem i moralnością, ze strachu, który dziś jeszcze nie pozwala ludziom w pełni cieszyć się religijną wolnością, manifestować związku z koś­ ciołem, z określoną wiarą. Wiedzą też, że czekający ich ogrom pracy nie wyda owoców od razu. Ziarno rzucone w glebę wzejdzie być może dopiero w następnych pokoleniach... Wiele informacji zawartych w książce K . Renika ma charakter unikalny. Ich bezsprzecznym walorem jest też fakt pochodzenia z tzw. pierwszej ręki. Mimo coraz większej jawności, otwierania się na Wschód - problemy, o których mówią rozmówcy Autora nie należą do powszechnie znanych, ani nagłaśnianych. Myślę tu m.in. o charakterystyce stosunków etniczno-naro- �RECENZJE I OMÓWIENIA 195 dowościowych i wyznaniowych, o ocenach roli księży z Polski w pierwszym okresie odradzania się religijności na Wschodzie, o reakcjach ludności pol­ skiej na próby wprowadzenia innych języków do liturgii kościelnej, o od­ radzaniu się autorytetu księdza i in. To ostatnie zjawisko prowadzi do koncentracji pewnej grupy ludzi (także młodych) wokół postaci duchow­ nego, a zarazem nierzadko powoduje konflikt np. z tymi, którzy tracą swą dotychczasową pozycję, którzy przez całe lata zastępowali księdza w części jego obowiązków religijnych, a teraz - w czasach bardziej sprzyjających religii - muszą usunąć się w cień. Wypowiedzi księży wskazują, że sytuacja kościoła katolickiego na po­ szczególnych terenach jest odmienna. Wynika to m.in. z odrębnych jego losów w przeszłości. Szczególnie dramatyczne wydają się dzieje kościoła katolickiego na Białorusi. Nieco, ale tylko nieco lepiej, przychylniej patrzono na działalność kościoła na Litwie czy Łotwie. Inaczej też układały się sto­ sunki między przedstawicielami różnych wyznań na Litwie, Łotwie, Białorusi i Ukrainie. Problem ten jest związany z określoną strukturą etniczną, naro­ dowościową i religijną. Współżycie przedstawicieli różnych wyznań nie jest pozbawione napięć i konfliktów. Jest to też, niestety, sfera umiejętnie wyko­ rzystywana przez tych, którym nie na rękę pojednanie i spokój. Niektóre wątki powtarzają się wyraźnie w kolejnych wywiadach. Są to przede wszystkim pytania o kwestie narodowościowe i wyznaniowe, o dzia­ łalność księży z Polski, ocenę aktualnego stanu religijności i jej perspektywy. Mimo to książka nie jest nużąca w czytaniu. Poszczególne kwestie ukazywa­ ne są bowiem z indywidualnej perspektywy osób, których obserwacje i do­ świadczenia odnoszą się do różnych miejscowości, parafii, skupisk ludzkich, różnych terenów b. ZSRR. Pozwala to na pokazanie lokalnych odmienności, stanowiących ilustrację generalnych procesów. Informacje o specyfice poszczególnych terenów mogą być przydatne nie tylko osobom, które z różnych względów interesują się tym, co dzieje się na zachodnich rubieżach b. ZSRR, lecz także tym, którzy wybierają się do rodzin, znajomych, organizują akcje charytatywne itp. Książka przestrzega przed popełnianiem błędów, przed lekceważeniem miejscowej specyfiki, wa­ runków życia i ich korzeni, uświadamia konieczność postępowania ze szcze­ gólnym wyczuleniem. Księża, z którymi rozmawiał K. Renik niejednokrotnie mówili o lęku i niedowierzaniu towarzyszącym odradzaniu się życia religij­ nego na Wschodzie, o obawach przed ułudą, chwilowością odwilży. Lęk ten nie jest też obcy ludziom pochodzącym z tamtych terenów, a mieszkających po polskiej stronie granicy. Kiedy w rozmowie z pewną panią powiedziałem o badaniach polskich etnologów na kresach wschodnich - zawołała z prze­ rażeniem: „żebyście tylko czegoś nie zepsuli!" Właśnie dlatego, by nie zniszczyć tego, co tak ważne i dla naszych sąsiadów, by zrozumieć to, co dzieje się za polską granicą trzeba wziąć do ręki książkę K. Renika, szukając w niej nie tylko dramatycznej, nierzadko sensacyjnej warstwy politycznej wplecionej w konkretne ludzkie życiorysy, �196 RECENZJE I OMÓWIENIA lecz także, a może nawet przede wszystkim - rzetelnych faktów ukazujących i środowisko ludzi należących do kościoła katolickiego, i zmieniające się również środowisko, w którym ten kościół istniał i istnieje nadal, próbując się rozwijać, pokonywać bariery i problemy, ciesząc się też niekłamanymi osiągnięciami. Niewątpliwym walorem książki są mapki poszczególnych państw (czte­ rech dawnych republik radzieckich), na których zostały zaznaczone stolice i granice archidiecezji i diecezji oraz ważniejsze miejscowości, także te, gdzie prowadzone były wywiady. K. Renik szykuje się już do kolejnego wyjazdu. Tym razem obszarem jego peregrynacji będzie Kazachstan, Kirgizja, Uzbekistan i Tadżykistan. Jestem przekonana, że owoce tej podróży będą równie dojrzałe i znaczące, przybrane zarazem w tak niebanalną formę, jak książka o „podpolnikach". Iwona Kabzińska-Stawarz Zaolzie. Studia i materiały z dziejów społeczności polskiej w Czecho-Slowacji, M.G. Gerlich, D.K. Kadłubiec (red.), Katowice 1992, ss. 115. Publikacja, którą przedstawiam zasługuje na omówienie z co najmniej dwu powodów. Po pierwsze, w sposób odważny - przy wykorzystaniu istotnych materiałów naukowych - autorzy tego opracowania zbiorowego podjęli problematykę ciągłości kulturowej społeczności polskiej na spornym (od 1920 r.) terytorium, usytuowanym na pograniczu dwóch państw powstałych po I wojnie światowej. Po drugie, jest to pierwsza publikacja utworzonego niedawno Społecznego Centrum Badań Naukowych i Dokumentacji w Katowicach. Obie okoliczności wymagają krótkiego chociażby komentarza. W kwestii pierwszej należy zauważyć, że w omawianej pracy znalazły się opracowania wytrawnych badaczy Zaolzia, czy w ogóle Śląska Cieszyń­ skiego, jako pewnej całości historyczno-kulturowej. Zamieszczone w tomie artykuły nie budzą zastrzeżeń od strony źródłowej, warsztatowej. Są też interesujące poznawczo, wnosząc nową jakość do naszej dotychczasowej -jakże niepełnej, wręcz ubogiej - wiedzy o Polakach Zaolzia. Tom otwierają dwa artykuły Stanisława Zahradnika. W pierwszym z nich autor prezentuje szkicowo losy Polaków na Zaolziu w latach 1920-1990, w drugim natomiast dokonuje rzeczy stanowiącej pewne novum - zestawia podstawowe ustalenia historiografii Zaolzia (po 1945 г.): czechosłowackiej, polskiej i osobno zaolziańskiej. Taka właśnie prezentacja literatury przed­ miotu dobrze orientuje zainteresowanego czytelnika w dotychczasowych próbach badania, ale też i fałszowania historii Zaolzia. Pozostałe artykuły poświęcone są ukazaniu i wykazaniu - na wybranych przykładach - istotnych cech trwałości kultury polskiej na Zaolziu, szczegół- �197 RECENZJE I OMÓWIENIA nie w okresie ostatnich 50 lat. I tak, z jednej strony Daniel Kadłubiec dość obszernie przedstawia historię i współczesny rozwój badań nad cieszyńską kulturą ludową (ze szczególnym uwzględnieniem problematyki zaolziańskiej), z drugiej zaś Jan Szymik kreśli obraz tradycyjnych ludowych ob­ rzędów dorocznych Lachów Cieszyńskich. Niezwykle cenne poznawczo są też końcowe opracowania poświęcone językowi. Najpierw Janina Raclavska przedstawia szkic dziejów polszczyzny cieszyńskiej, a następnie Bożena Madecka zajmuje się bliżej scharakteryzowaniem zakresu funkcjonowania języ­ ka polskiego na Zaolziu (w świetle ankietowych badań socjolingwistycznych przeprowadzonych w latach 1988-89). Artykuły prezentowane przez wymienionych autorów są z jednej strony syntezą wcześniejszych ustaleń (i ich częściową przynajmniej weryfikacją), z drugiej zaś - próbą wzbogacenia ogólnego obrazu całości problemu o no­ we, znaczące elementy. I chociaż znaczenia tej interesującej pracy nie można przeceniać - z naukowego punktu widzenia - to trzeba na pewno uznać jej pionierski charakter i znaczne walory poznawcze, mimo fragmentaryczności ujęcia niektórych ważnych zagadnień. Ale, co może jest jeszcze ważniejsze - i tu wypada się zgodzić z Marianem G. Gerlichem piszącym w „Posłowiu" - iż praca ta „mówi o ludziach, którzy są zanurzeni, mimo różnych wirów historii, w polskości, a wyrazem ich tożsamości jest kultura i język". I właś­ nie fascynacja żywotnością języka i kultury Polaków zaolziańskich inspiro­ wała autorów do opracowania książki o Zaolziu w takim a nie innym kształcie. Nie wykluczone zatem, że konkluzje tej pracy zainspirują dalsze pożyteczne studia nad Zaolziem. Zadanie takie staje zapewne i przed Spo­ łecznym Centrum Badań Naukowych i Dokumentacji w Katowicach. Biorąc pod uwagę kompetencje i predyspozycje zespołu związanego z tym Centrum, jestem przekonany, że Ośrodek ten jest w stanie podjąć w niedługim czasie szeroko zakrojone badania nad procesami trwania i przebudowy tożsamości kulturowej nie tylko Zaolzia, ale całego Śląska, jako swoistego pogranicza etnicznego. Andrzej Stawarz J. Ligęza, Dzieła, 1.1, Katowice 1991, ss. 176; t. I I , Katowice 1992, ss. 126 + 96+152+lOnlb. Podjęta ostatnio, a zbiegająca się z 20 rocznicą śmierci Autora, inicjatywa opublikowania Dzieł Józefa Ligęzy (1910-1972) zasługuje na szczególną uwagę nie tylko znawców czy miłośników kultury Śląska, ale także znacznej części fotkorystów i etnografów. Rozpoczęte właśnie przedsięwzięcie, zakrojone na pięć tomów, zaowo­ cowało już dwiema istotnymi pozycjami. Tom pierwszy, przygotowany �198 RECENZJE I OMÓWIENIA wspólnie przez Dionizjusza Czubalę i Mariana G. Gerlicha, wypełniają bajki zapisane przez J. Ligęzę, w latach 50-tych na Górnym Śląsku, a incydentalnie także w Zagłębiu Dąbrowskim, Beskidzie Żywieckim czy w okolicach Czę­ stochowy. Publikacja została przygotowana na podstawie maszynopisów opracowanych niegdyś przez J. Ligęzę. Według ustaleń D. Czubali, Autor zapisów nie ujednolicał tekstów bajek stylistycznie, zachowując ich archaicz­ ny najczęściej charakter, a także dialektyzm, nieporadności stylistyczne i błę­ dy gramatyczne. Okazany szacunek dla autentyku niepomiernie podnosi wartość prezentowanego zbioru bajek. Osobną i wcale niełatwą sprawą było przygotowanie tego zbioru do druku. Sam Ligęza gromadząc latami teksty nie segregował ich wedle gatunków. Z tego względu należy w pełni docenić trud D. Czubali, który uporządkował zbiór zgodnie z systematyką bajek Juliana Krzyżanowskiego, z dodatkowymi oznaczeniami według klasyfikaqi międzynarodowej AT oraz niemieckiej. Dodatkowo D. Czubala zabezpieczył się przed ewentualnym zarzutem subiektywnego wyboru motywu przewod­ niego bajek jako kryterium klasyfikacji, oznaczając wątpliwe czy dyskusyjne klasyfikacje wątków stosownymi odsyłaczami. Po odrzuceniu tekstów niekompletnych D. Czubala uwzględnił w 1.1 Dzieł J. Ligęzy 78 bajek w następującym układzie: 1) bajki zwierzęce (poz. 1-11), 2) bajki magiczne (12-55), 3) bajki religijne - legendy (56-62), 4) bajki nowelistyczne - nowele (63-66), 5) bajki łańcuszkowe (67-69), 6) bajki ajtiologiczne (70), 7) bajki nie sklasyfikowane (71-78). Nie przeceniając wartości zbioru, w którym wyraźnie dominują bajki magiczne, trzeba zauważyć, iż sam fakt pierwodruku zbioru może mieć istotne znaczenie zarówno dla pewnych uzupełnień w zakresie badań porów­ nawczych, jak i dopełnienia wiedzy o folklorze Górnego Śląska. Innym istotnym walorem 1.1 Dzieła jest szkic M.G. Gerlicha poświęcony biografii i osiągnięciom badawczym Józefa Ligęzy. Opracowanie M.G. Ger­ licha jest napisane w sposób obiektywny i wyważony, z należnym szacun­ kiem dla dorobku Autora, nie zawsze przecież docenianego, a w przypadku kilku prac i cennych iniq'atyw badawczych - przemilczanego. Nie do końca też chyba etnografowie polscy uświadamiali sobie do tej pory fakt, iż J. Ligęza był jednym z pionierów badań nad społecznościami robotniczymi, przystępując jako pierwszy do współczesnych prac tego typu na Górnym Śląsku. Niemniej największe zasługi niewątpliwie poniósł on na polu badań nad folklorem górniczym tego regionu. I z tego właśnie względu wydawcy serii postanowili przypomnieć zainteresowanym ważniejsze prace Ligęzy publikowane przed laty. Pomieszczono je w I I tomie Dzieł (przygotowanym do druku przez M.G. Gerlicha) jako przedruki w następującej kolejności: „Ludowa literatura górnicza" (pierwodruk 1958 г.), „Śladami tradycji" (1968) oraz „Podania górnicze z Górnego Śląska" (1972). Prace te, w dużej mierze pionierskie ze względów poznawczych, nie były zbyt szeroko rozpowszechnione z uwagi na kształtujący się w PRL klimat polityczny wokół sprawy Śląska. �RECENZJE I OMÓWIENIA 199 Udanie zapoczątkowana edycja Dzieł rodzi nadzieję na to, że bogata spuścizna rękopiśmienna Józefa Ligęzy, wokół której narosło wiele niepo­ trzebnych nieporozumień, emocji czy mitów, ujrzy niebawem w całości światło dzienne. Zapewne z wielkim pożytkiem dla etnografii i folklorystyki polskiej. Andrzej Stawarz The Conservation of Culture: Folklorists and the Public Sector, Burt Feintuch, (ed.), Lexington: The University Press of Kentucky, 1988, s. 288 Troska o zachowanie kultury (conservation of culturé), jej ciągłości i zróżnicowania stanowi znaczący ruch we współczesnej rzeczywistości amerykańskiej. Obejmuje on zarówno zachowanie (preservation) dziedzictwa kulturowego lokalnej społeczności, jak i popularyzację poprzez publikację, programy edukacyjne czy publiczne wydarzenia, przy udziale sił akade­ mickich i społecznych. Oznaką dbałości państwa o zachowanie folklife (kultury, stylu życia i pracy danej społeczności lokalnej) stało się usta­ nowienie dekretem Kongresu z 1976 r. „American Folklife Center" za­ angażowanego w dokumentowanie i prezentowanie amerykańskiej wielokulturowości, przedstawianie modelowych projektów jej ochrony, pomoc lokalnym agencjom kultury ludowej. Obecnie realizowanych jest w USA ok. 40 stanowych programów zachowania folklife (pierwszy powstał w Penn­ sylvania w 1966 r.) w ponad 80% stanach, pobierających ok. 12% budżetu sponsorujących ich agencji. Jedną z głównych wartości takich programów są stawiane pytania, dotyczące stymulowania do refleksji nad miejscem przeszłości w teraźniejszości, utrzymania lokalnych tożsamości w sytuacji globalizacji kultury, przekształceń demokratycznych i pluralistycznych idei społecznych w kwestie polityki kulturalnej. Zdaniem fińskiego folklorysty L. Honko bowiem wiele współczesnych narodów rozwiniętych czerpie nowe siły intelektualne z rodzimych kultur ludowych jako sposób przeciwdziałania hegemonii kolonializmu, zachodniego komercjalizmu i mass mediów. Ze zjawiskiem tym współistnieje równocześnie świadomość kontrowersji i po­ laryzacji wynikających z napięć pomiędzy narodem i społecznością lokalną, społeczeństwem masowym i folklife. Wielość problemów, możliwości działań instytucjonalnych i ich koor­ dynacji, a jednocześnie refleksje nad bogactwem tradycji i kultur lokalnych stały się impulsem db zorganizowania przez B. Feintucha w Western Ken­ tucky University w 1985 r. konferencji pt. „Folklife and the Public Sector: Assessment and Prognosis" (Życie ludowe a sektor publiczny: ocena i prog­ noza), której pokłosiem jest prezentowana edycja. Konferencja skupiła pra­ wie 100 folklorystów z terenu USA reprezentujących stanowe i lokalne rady �200 RECENZJE I OMÓWIENIA sztuki, muzea, systemy szkolne, Bibliotekę Kongresu, uniwersytety, National Endownment for the Arts, towarzystwa historyczne, centralne i lokalne centra folklife, centralne agencje historycznego preservation, rady humanis­ tyczne, Smithsonian Institution. Zaprezentowane na niej 53 referaty skon­ centrowały się na roli folklorystów w zachowaniu kultury, a zwłaszcza na zbadaniu stanu amerykańskiej folklorystyki sektora publicznego. Obecny tom zawiera wybór 16 tekstów dających szerokie spektrum zagadnień: od problematyki historycznej po współczesną, jak też reprezentujących wielość perspektyw: od akademickich do praktycznych. Omawiana książka jest za­ tem obszernym głosem w dyskusji nad rolą w warunkach amerykańskich folklorystyki zorientowanej praktycznie (w publicznym sektorze), jej po­ trzebami, problemami, konkretnymi osiągnięciami, sytuując się tym samym opozycyjnie wobec badań akademickich opierających się głównie na doku­ mentowaniu i komentowaniu, a w tym kontekście szczególnie opozycyjnie wobec przydatności fińskiej metody historyczno-geograficznej stwarzającej fałszywy obraz folkloru amerykańskiego poprzez studiowanie przede wszyst­ kim zachowania w Ameryce form przeniesionych z Europy. Aspekt historyczny zaangażowania instytucji państwowych w zachowa­ nie i dokumentowanie ekspresji kulturowych zagrożonych przez wielość społecznych, ekonomicznych i politycznych presji prezentują eseje E. Brady „The Bureau of American Ethnology: Folklore, Fieldwork, and the Federal Government in the Late Nineteenth and Early Twentieth Centuries" (Biuro amerykańskiej etnologii: folklor, badania terenowe i rząd federalny w końcu XIX i początku X X stulecia) oraz J. Hirsch „Cultural Pluralism and Applied Folklore: The New Deal Precedent" (Kulturowy pluralizm a folklor stoso­ wany: precedens okresu New Deal). E. Brady podkreśla zwłaszcza rolę Bu­ reau of American Ethnology (działającego od r. 1879), stanowiącego pierw­ szą amerykańską agencję rządową zaangażowaną w systematyczne zbieranie i publikowanie materiałów etnograficznych (głównie z zakresu kultury ma­ terialnej) oraz jego zasadnicze znaczenie dla późniejszych programów sek­ tora publicznego, które oparte były już na innych celach i instytucjach. Natomiast J. Hirsch przywołuje historię folklorystyki sektora publicznego w okresie New Deal, stawiając tezę, iż stworzenie American Folklife Center w znacznej mierze bazuje na wizjach folklorystów właśnie tego znaczącego w dziejach Stanów Zjednoczonych AP okresu. Wśród idei z przeszłości aktualnych obecnie dostrzega np. przeciwstawianie się wzrostowi standary­ zowanej kultury masowej, relacje między folklorem a współczesnością i po­ trzebą korzeni, folklorem, romantyzmem i nacjonalizmem, folklorem i plu­ ralizmem kulturowym, folklorem i prowincjonalizmem, kosmopolityzmem, grupą, jednostką - sprawy te były bliskie centralnej problematyce badań prowadzonych przez folklorystów okresu New Deal. Autor eksponuje rów­ nież prace prowadzone nad folklorem w ramach Federal Writers'Project (FWP), którego przedstawiciele, opierając się na ideach R. Bourne'a i H . Kallena o kulturowym pluralizmie, „międzynarodowej" Ameryce, jej �RECENZJE I OMÓWIENIA 201 federacji kultur, orędowali zwłaszcza za pluralizmem i egalitaryzmem warto­ ści poszczególnych grup kulturowych, etnicznych i rasowych. Byli oni zwo­ lennikami kulturowego relatywizmu, akcentując raczej pluralizm historycz­ nie uwarunkowanych kultur niż hierarchiczno-ewolucyjny schemat kultury uniwersalnej, w której poszczególne grupy zajmowały niższe lub wyższe szczeble. Wyznawali idee kultury jako siły integrującej oraz pojęcie akul­ turacji, tak charakterystyczne dla F. Boasa i R. Benedict, uznali oni istnienie bogatych kultur lokalnych, które wyrosły z „American experience". Zda­ niem Hirscha, spuścizna tego nurtu badawczego to przede wteystkim okreś­ lony bagaż teoretyczny (nie tylko cała masa materiałów folklorystycznych) dotyczący roli, jaką mogą odegrać folkloryści sektora publicznego w warun­ kach ustrojowych państwa demokratycznego. Zatem FWP i cała reforma kulturalna New Deal miały istotne znaczenie dla powojennego ukształtowa­ nia się pluralistycznego obrazu kultury amerykańskiej - także dla widzenia tej kultury jako zarówno różnorodności, jak i całości. Obecne przesunięcie zainteresowań amerykańskich folklorystów w stronę sektora publicznego stanowiło więc kontynuację tendencji, które zaznaczyły się w okresie New Deal. Czymże zatem charakteryzuje się współczesna amerykańska folklorystyka sektora publicznego - spróbujemy dostrzec jej specyfikę w świetle dalszych esejów zawartych w „The Conservation of Culture". Wiele cennych informacji i ustaleń wprowadza już referat pro­ gramowy A. Greena „A Keynote: Stitching Patchwork in Public" (Myśl przewodnia: pozszywana pstrokacizna w sferze publicznej) omawiający kon­ cepcję publicznego sektora oraz rolę folklorystów w programach kultural­ nych wiążących estetyczną tradycję z narodową misją, wartości jednostkowe kultury ludowej ze społecznymi obligacjami. Pojęcia „sektor publiczny", „służba publiczna" kojarzą się zdaniem Greenea obecnie z nowymi znacze­ niami: zachowaniem zagrożonych form ekspresji, obroną praw mniejszości, równością kulturową, poszukiwaniem łączości pomiędzy ochroną środowis­ ka, zachowaniem historii i etnograficzną dokumentacją. Folkloryści sektora publicznego o jasno sprecyzowanym profilu zawodowym pojawili się w USA niedawno, bo dopiero od 1981 г., a legislacyjnym zwycięstwem tak zorien­ towanej folklorystyki było ustanowienie w 1976 r. American Folklife Preser­ vation Act. Istotne stało się więc dostrzeżenie rangi czynności zbierackich i komentarzowych oraz widzenia jednostkowych zjawisk kulturowych w kontekście zachodzących aktualnie szerszych trendów społeczno-politycz­ nych, a nawet biurokratycznych. Kluczowymi elementami folklorystycznego credo Greenea są: jednostkowość (particularity), zachowanie (preservation), pluralizm. Zastanawia się on także zarówno nad kompetencjami folklorystów-praktyków, jak i trudnościami związanymi z ich pracą terenową. Otwar­ te pozostawia pytanie czy folkloryści tak zorientowani przyczyniają się do utrwalenia „wielokolorowej" kultury narodowej czy też raczej do tendencji separatystycznych w niej. Na specyfikę prac sektora publicznego folklorys­ tyki wpływa też, zdaniem autora, brak prostej definicji pojęcia „folk" - jest �202 RECENZJE I OMÓWIENIA ono badzo szerokie, obejmuje wiele różnorodnych przejawów kultury lokal­ nej, niesie konotacje potęgi i marginalności, siły i słabości. W swoich dąże­ niach do uznania doniosłości działań folklorystów sektora publicznego prze­ ciwstawia się poglądowi, iż powinni oni jedynie przekazywać te stare, zmur­ szałe praktyki do muzeum, gdyż grupy lokalne chcą się wtopić w zunifiko­ waną społeczność. Jest to pogląd fałszywy, albowiem właśnie owa różnorodność nadaje im niepowtarzalną tożsamość. Analizę promocji kultury ludowej poprzez programowanie publiczne na 3 konkretnych przykładach obejmujących bardzo zróżnicowane w cha­ rakterze kulturowym obszary: wieloetniczną (z ludnością zamieszkałą też sezonowo) Florydę, stan Vermont (zamieszkały przez dwie osadnicze grupy: autochtonów i ludność napływową z nizin), oraz również wieloetniczną metropolię Baltimore przywołują szkice P.A. Bulger „Folklife Programs in Florida: The Formative Years" (Programy „folklife" na Florydzie: lata formatywne); J.C. Beck „Public Sector Folklore in Vermont" (Folklor sektora publicznego w stanie Vermont) i E. Eff „Birth of a New Tradition: A City Folklorist for Baltimore" (Narodziny nowej tradycji: foklorysta miejski dla Baltimore). Eseje te łączą elementy analizy historycznej, opisowej i komentarze osobiste w prezentowaniu ewolucji programowania „folklife" na wybranych terenach. Stanowią też określoną sumę doświadczeń wy­ nikającą z realizacji konketnych programów, które przyniosły sukces oraz perspektywy przyszłej działalności folklorystów sektora publicznego w zróż­ nicowanych etnicznie społecznościach. Specyficzne środowisko Florydy zaakceptowało rolę folklorysty publicznego przede wszystkim w związku z organizowanym tam (cyklicznie od lat 50-tych) i cieszącym się dużą popularnością Florida Folk Festival, stanowiącym zdarzenie o znaczeniu rytualnym, które nadawało sens estetycznym wyborom, odnawiało więzi pokrewieństwa, umożliwiało publiczne ukazanie spopularyzowanej wersji tradycyjnej ekspresji podbarwionej sentymentalnością. Właśnie festiwal ten był katalizatorem programu „folklife". Zdaniem P.A. Bulger jej sukces wiązał się nie tyle z wiedzą naukową, co z umiejętnością rozwiązywania problemów praktycznych, prawnych i finansowych, przygotowania sen­ sownego programu i wywiązywania się z terminów narzuconych przez kalendarze rządowe. Inny charakter przybrała realizacja programu „folklife" w stanie Ver­ mont, która doprowadziła do ustanowienia w roku 1984 Vermont Folklife Center (tego typu forma organizacyjna, bazowa dla działalności folklorystów zmierzających do zachowania i propagowania kultur regionalnych, stanowi najnowsze zjawisko w folklorystyce sektora publicznego). Jego celem stało się zorganizowanie archiwum gromadzącego wszystkie materiały związane z tradycyjnymi kulturami stanu Vermont: zbieranie, badanie, dokumentowa­ nie i interpretowanie tradycyjnych kultur społeczności zamieszkującej ten stan oraz spożytkowanie materiałów archiwalnych do oddziaływania eduka­ cyjnego na szkoły i szerszą publiczność. Osiągnięcie tego sukcesu poprzedziły �RECENZJE I OMÓWIENIA 203 liczne prace rekonesansowe zmierzające do kulturowego „oswojenia" i roz­ poznania terenu, identyfikacji informatorów, twórców kultury, np. poprzez obserwację głównego domu towarowego, miejsca gdzie spotykali się wszyscy okoliczni mieszkańcy, poprzez prelekcje, wystawy, wywiady, działalność edukacyjną w szkołach (lekcje o sztuce ludowej, wywiady z artystami ludo­ wymi, wystawy sztuki ludowej, konspekty i lekcje do przeprowadzenia przez nauczycieli). O działalności folklorysty sektora publicznego w warunkach wielkomiej­ skich traktuje szkic E. Eff. Baltimore było pierwszym miastem amerykańs­ kim, które ustanowiło w 1985 r. stanowisko miejskiego folklorysty, został on podporządkowany nie lokalnym agencjom artystycznym, jak zdecydo­ wana większość folklorystów sektora publicznego, lecz urzędowi miejskiego planowania i przebudowy. Program „folklife" wiązał się z wyeksponowa­ niem związku pomiędzy kulturą zamkniętych społeczności etnicznych w obrębie metropolii Baltimore, a urbanistyczną transformacją miasta, np. przebudowa North Avenue dokonała się z uwzględnieniem naturalnych i historycznych więzów skupisk ludzkich na tym terenie. E. Eff wskazuje na typowe metody pracy folklorysty w warunkach dużego miasta, tj. prze­ glądy, dokumentacje fotograficzne i video, nagrania dźwiękowe, dokument fotograficzny historyczny, identyfikowanie i zbiór obiektów kultury (ar­ tifacts), formami zaś jego działalności są: wycieczki, festiwale, forum, warsztaty, wystawy, kursy rzemiosła ludowego, audycje radiowe, publika­ cje. Program obecny realizowany przez autorkę dotyczy Bożonarodzenio­ wych ogródków z choinkami (,,Christmas gardening", wyprowadzone z tradycji germańskiej), czyli konkretnie polega na nauce uprawiania tej postaci sztuki ludowej. Z form pracy folklorysty sektora publicznego zwłaszcza dwie poddane zostały szczegółowemu oglądowi: stanowe wystawy sztuki ludowej: R.T. Teske „State Folk Art Exhibitions: Review and Preview" (Stanowe wystawy sztuki ludowej. Przegląd a prapremiera) oraz tzw. „żywe cele­ bracje" - living celebrations J. Santino, „The Tendency to Ritualize: The Living Celebrations Series as a Model for Cultural Presentation and Va­ lidation" (Tendencja do rytualizowania: serie „żywych celebracji" jako model dla kulturowej prezentacji i uprawomocnienia). Celem eseju R.T. Teske stało się prześledzenie trendów rozwojowych stanowych wystaw sztuki ludowej (zapoczątkowanych obchodami 200-lecia Ameryki), wśród których ponad 100 zorganizowanych było przez folklorystów sektora pu­ blicznego dokumentujących regionalne, etniczne i zawodowe tradycje. Ewo­ lucja struktury tych wystaw przebiegała od koncentracji na formach sztuki poszczególnych grup osadniczych do przesuwania organizacyjnego punktu ciężkości ku elementom wspólnym, łączącym różne środowiska, różne et­ niczne, regionalne, zawodowe i religijne tradycje. Nacisk przesunął się następnie z tych elementów sztuki ludowej, które łączą wielu przedstawicieli różnych grup na artystę ludowego jako jednostkę pracującą w ramach �204 RECENZJE I OMÓWIENIA tradycji cementującej określone środowisko społeczne. Stanowe wystawy sztuki ludowej ujawiniły zatem przesunięcie badań folklorystycznych z do­ minującego nacisku na grupę i jej rolę w kształtowaniu i utrzymywaniu tradycji w kierunku większego uwrażliwienia na umiejętności indywidu­ alnego artysty ludowego tworzącego i eksperymentującego w ramach stru­ ktur danej tradycji. Ujawniły również przesunięcie z wcześniejszego hi­ storycznego rozumienia sztuki ludowej w kierunku jej współczesnego poj­ mowania lub kompromisu pomiędzy jej rozumieniem z perspektywy historii sztuki i folklorystyki. Wśród postulatów dotyczących korekt tego rodzaju przyszłych prezentacji znalazła się konieczność wypracowania intelektualnie uzasadnionej definicji sztuki ludowej, która pozwoliłaby na precyzyjną identyfikację produktów sztuki kolektywnej i indywidualnej - zatem problem otwarty nie tylko dla współczesnego środowiska amerykańskich wspólnot kulturowych. Na szczególną uwagę wśród nowych form pracy folklorysty sektora publicznego zasługują zwłaszcza tzw. „żywe celebraq'e", transformacje pry­ watnego rytuału w zdarzenie, publiczne połączenie świata sztuki i rytuału, odgrywanie przed oczami uczestników rytualnych scen z maksymalną mini­ malizacją podziału ról na wykonawców i publiczność. J. Santino przeprowa­ dza analizę tego sposobu zachowania i popularyzacji folklife w kontekście zorganizowanej w 1982 r. w Smithsonian Institution wystawy pt. „Celebration: A World of Art and Ritual". Istota tych „żywych celebracji" jako zjawiska kulturowego wiąże się z ideą organizowania w USA tzw. muzeów „żywej historii", którego doskonałym przykładem może być chociażby Fort Snelling zbudowany w latach 20-tych poprzedniego stulecia u zbiegu rzek Mississippi i Minnesota dla ochrony ówczesnej północno-zachodniej granicy Stanów Zjednoczonych Ameryki. Stanowi on klasyczną twierdzę obronną z owych czasów, zarówno w swym wystroju zewnętrznym jak i wewnętrz­ nym. Urządzone w nim w istocie stereotypowe muzeum historyczne zostało ożywione przez grupę występujących w nim aktorów w kostiumach z ówczes­ nej epoki, zachowujących się według ówczesnych norm, reprezentujących ówczesną mentalność i odgrywających rytualne role, jakie pełnili w tym forcie jego mieszkańcy w latach 20-tych XIX wieku. W ten sposób muzealna prezentacja historii uzyskuje olbrzymią atrakcyjność, narzucając turystom współuczestnictwo w niej. Prezentowanie tradycyjnych świątecznych celebracji w sposób sformali­ zowany w warunkach muzeum (galerii) przybrało charakter rytuałów inten­ syfikowania grupowej jedności i tożsamości. Owe rytuały intensyfikacji miały także pewne cechy obrzędów przejścia ze względu na rzeczywiste transfor­ mare postaw uczestniczących w nich osób: poprzez wymienność ról wyko­ nawców i publiczności, aż do pełnej integracji w części finalnej celebracji: zatem od separacji poprzez liminalność, do ostatecznej agregacji. Jednakże ta końcowa asymilacja odbywała się nie do dominującej kultury amerykań­ skiej, lecz do kultury mniejszościowej, etnicznej. Zdaniem autora, tego typu �RECENZJE I OMÓWIENIA 205 zrytualizowane serie „żywych celebracji" odgrywają bardzo dużą rolę w two­ rzeniu nowych symboli i rytuałów, mogą być interpretowane jako symbolicz­ ne procesy, które powstały w odpowiedzi na nowe społeczne sytuacje (imig­ racja, zmiana klasy społecznej, urbanizacja, itp.). Zjawiska te można również interpretować w płaszczyznach symbolu i rytuału, jest to zatem działalność symbolotwórcza, która powinna być rozpatrywana w kategoriach antropo­ logicznych i semiologicznych. Jednakże patrząc z innej perspektywy prak­ tyka ta jest niebezpieczna, albowiem wiąże się z upublicznianiem lokalnych wierzeń, zmianą społecznego tła oraz z wielopoziomowym skomplikowaniem tych wielokroć sakralnych wydarzeń. Problemom metodologicznym i etycznym badaczy i działaczy sektora publicznego w sferze folkloru zawodowego, transformacji kultury miejsca pracy w prezentację publiczną poświęca swe refleksje R. McCarl „Occupational Folklife in the Public Sector: A Case Study" (Zawodowe „folklife" w publicznym sektorze: studium konkretnego przypadku). Stara się on wskazać na niesłuszność obiegowego sądu, iż folklor zawodowy ginie w ob­ liczu wzrastającej automatyzacji i komputeryzacji. Za kluczowy czynnik w stworzeniu i utrzymaniu kultury zawodowej uznaje sposób produkcji, który daje badaczom realistyczne podejście do zmieniających się zajęć oraz form kulturowej ekspresji. Owa ekspresja grupy zawodowej przybierać może bardzo wiele postaci: od żargonu do pełnych opowieści, od indywidualnych zwyczajów do skomplikowanych rites de passage, od prostego rękodzieła do złożonych technologicznie czynności. W pezentacji folkloru zawodowego 0 charakterze festiwalowym za najważniejsze uważa umiejętność przetłuma­ czenia zawiłości procesu wytwórczego w jego metaforyczne ekspresje, skon­ centrowanie się na prezentacji nie tyle samej wiedzy i doświadczeń zawodo­ wych, ile symboliki pracy (rzemiosła), zatem przesunięcie akcentu na meta­ foryczny opis rzeczywistych zachowań. Ten kierunek działania w upowszech­ nianiu folkloru zawodowego {occupationalfolklore) pozwala wyjść poza krąg stereotypów i martwych eksponatów i ukazać tkwiących za nimi praw­ dziwych ludzi i ich kulturowy dynamizm. Na relację między pracą na rzecz folklife a zachowaniem (preservation) historii i środowiska naturalnego wskazują szkice: O.H. Loomis „Links Between Historie Preservation and Folk Cultural Programs" (Związki po­ między zachowaniem historii a ludowymi programami kulturalnymi); M.A. Williams „The Realm of the Tangible: A Folklorist's Role in Architec­ tural Documentation and Preservation" (Strefa tego co namacalne: rola folklorysty w zachowaniu i dokumentacji architektury); M . Camitta „The Folklorist and the Highway: Theoretical and Practical Implications of the Vine Street Expressway Project" (Folklorysta a autostrada: teoretyczne 1 praktyczne implikacje programu budowy autostrady Vine Street) oraz M . Hufford („Stalking the Native View: The Protection of Folklife in Natural Habitats" (Zbliżanie się do poglądu autochtonicznego: ochrona folklife w środowiskach przyrodniczych). Ruch zachowania historii w swej �206 RECENZJE I OMÓWIENIA początkowej fazie dotyczył ochrony unikalnych struktur o znaczeniu narodowo-historycznym. Obecnie folkloryści argumentują za utrzymaniem nie tylko tych struktur, ale również ożywiającej ich ludzkiej tkanki. Istnieje zatem zbieżność pomiędzy tymi dwiema początkowo całkowicie różnymi perspektywami: zachowaniem historii a programami folklife. Zdaniem O.H. Loomisa dialog folklorystów z historycznymi peservationists pozwala wyraźnie artykułować wartość nieuchwytnych elementów kultury, które są również historycznie istotne. Autor omawia też przykłady działań z zakresu historie preservation, w których mogliby partycypować folkloryści, np. przygotowanie narodowego rejestru starych budynków rolniczych w rejonie Jacksonville (koncepqa przekształcenia go w muzeum żywej historii i miejsce folklorystycznych prezentaq'i) czy program zachowania, udokumentowania i zinterpretowania kompleksu architektonicznego budynków w Ybor City, jednego z pierwszych kubańskich osiedli na Florydzie, ze znajdującą się tam fabryką cygar, również jako miejsca na festiwale etniczne. Połączenie wysiłków nad zachowaniem folklife i historycznego dziedzictwa regionu służy jednemu celowi - ochronie kulturowej różnorodności amerykańskiego społeczeństwa. Zadanie to ma tym istotniejsze znaczenie w świetle za­ chodzących przemian, których adwokatem stają się amerykańskie agendy rządowe. Ich legislaq'e nie zawsze właściwie oceniają lokalne wartości, jak np. w przypadku dezintegracyjnego, negatywnego wpływu budowy auto­ strady na społeczność jednej z dzielnic w Filadelfii. Studium folkloru w środowisku, które zostało przeobrażone przez taką inwestycję - studium etycznych, teoretycznych i praktycznych implikacji tej transformacji, przy­ wołuje właśnie praca M . Camitty. Stanowi ona jednocześnie głos-apel 0 przemyślenie konsekwencji podobnych programów urbanistycznych, doprowadzających do uwiądu zastane społeczne i kulturowe struktury. Ów głos wskazuje również na rolę folklorysty sektora publicznego i konieczność przedkładania kulturowych preferencji nad ekonomiczną i społeczną uży­ teczność. W podobnym duchu kształtuje rolę folklorysty W.A. Williams w odniesieniu do architektonicznej dokumentaqi i ochrony zabytków przeszłości, które to działania powinny być elementem szerszego programu zachowania folklife uwzględniającego kryterium typowości bądź niepo­ wtarzalności, indywidualności danego obiektu (utrzymanie równowagi pomiędzy tymi elementami). Za najważniejsze w najbliższej przyszłości w zachowywaniu zabytków architektury uważa określenie praw jednostek 1 społeczności w obliczu interwencyjnej natury działań dla utrwalenia architektury, badanie sposobów zrozumienia wartości przypisywanych obiektom architektonicznym oraz zdefiniowanie nowych kryteriów doku­ mentacyjnej adekwatności. Natomiast w świetle szkicu M . Hufforda folklife należy postrzegać jako przedłużenie skarbnicy historycznej, archeologicznej i przyrodniczej, czyli określenie jej relacji do zasobów historycznych i naturalnych danego terenu. Konieczna jest zatem współpraca również z ruchem ochrony środowiska. �RECENZJE I OMÓWIENIA 207 Jednym z centralnych aspektów działalności folklorysty sektora publicz­ nego jest świadomość jej interwencyjnego charakteru. Zwracają nań uwagę zwłaszcza: S. Staub „Folklore and Authenticity: A Myopic Marriage in Public Sector Programs" (Folklor a autentyczność: krótkowzroczne małżeń­ stwo w programach sektora publicznego); J. Haskell Speer „Unshared Visions: Folklife and Politics in a Rural Community" (Odrębne wizje: „folklife" i polityka w wiejskiej społeczności); D.E. Whisnant „Public Sector Folklore as Intervention: Lessons from the Past, Prospects for the Future" (Folklor sektora publicznego jako interwencja: lekcje z przeszłości, perspektywy na przyszłość), którego konsekwencje mogą być bardzo różnorodne: kształtowany obraz danej kultury poprzez realizację okeślonych programów badawczych może polegać na wiernym zachowaniu jej rzeczywistych wartości lub np. na podporządkowaniu jej potrzebom roz­ maitych grup nacisku zewnętrznego, chociażby polityczno-ekonomicznego. Inna kwestia to dokonywane wybory - zarówno konkretnych społeczności, jak tych spośród ich kulturowych czynności, które należy prezentować (priorytet muzyki, tańca, rzemiosła i sztuk dekoracyjnych z uwagi na ich widowiskowość). Poprzez wybór (kogo i co prezentować) kształtowana jest zatem publiczna świadomość zakresu folklife, często rozbieżna z akademic­ kim jego widzeniem. Według S. Stauba, folkloryści sektora publicznego, wykształceni w uniwersytetach i pracujący w agendach rządowych powinni służyć lokalnej społeczności, która nie jest zorientowana ani na gusta akademickie, ani na biurokrację instytucji państwowych, powinni być orędownikami kultury tej społeczności, transponować tradycyjne wartości i praktyki na formy zrozumiałe dla szerokiego odbiorcy. Zasadniczą bowiem rolą każdego publicznego programu folklorystycznego jest jego oddziaływanie edukacyjne, jednym zaś z kluczowych pojęć staje się w tym kontekście „autentyczność", pojmowana wszakże wieloznacznie: w ujęciu uniwersyteckim jako spuścizna przeszłości, tradycja, w potocznym zaś rozumieniu jako symboliczna konstrukcja obejmująca ciągłość i nieciągłość kulturową. Używając terminu „autentyczność" folklorysta sektora publicz­ nego konotuje swój dystans wobec społeczności, których kulturę i folklife określa tym mianem. Z punktu widzenia tej kategorii, artystów ludowych można zatem podzielić na tradycyjnych (autentycznych) oraz tych, którzy z pozycji środowiska bliskiego folklorysty zajmują się utrwalaniem tradycji ludowych (zawodowych). Na moralny aspekt interwencji kulturowej zwraca uwagę J. Haskell Speer. Ingerencja w życie danej społeczności może prowokować wewnętrzne konflikty społeczne, ujawniać złożoność etycznych napięć w obrębie badanej społeczności, jej politycznych zaangażowań i etycznych wyborów, stwarza często konieczność przezwyciężenia sprzeczności interesów publicznych i prywatnych (np. pomiędzy dążnością do eiitaryzmu w działalności lo­ kalnych ośrodków kultury). Moralne dylematy towarzyszą i realizatorom publicznym programów folklife: czy celem ich poczynań ma być głównie �208 RECENZJE I OMÓWIENIA włączenie lokalnej społeczności w aktywne działanie na rzecz zachowania swej tradycji, czy też raczej stworzenie materiałów o dużej wartości nauko­ wej, lecz o małej praktycznej użyteczności przez daneśrodowisko. Zasadniczy problem wynikający z powyższych refleksji wiąże się więc z podstawowymi pytaniami, które stawia D.E. Whisnant: jak interweniować i z jakimi skutkami, w jakich okolicznościach historycznych, politycznych i kulturowych, i w służbie jakich wartości i wizji społecznych; nawet najlepsze bowiem intencje folklorysty sektora publicznego nie gwarantują pewnych pozytywnych następstw jego interwencji w życie danej społeczności. W zwią­ zku z tym bardzo istotnym jego celem jest nie poddawanie się tendencji do nadmiernego romantyzowania, lecz rozumienie, interpretowanie i wzmac­ nianie żywotnych i twórczych procesów kulturowej adaptacji i zmiany, właściwe wartościowanie kulturowych preferencji w obliczu ekonomicznej i społecznej rzeczywistości, a tym samym obrona pojęcia tradycji przed ahistorycznym ujmowaniem i polityczną manipulacją (tu krytyka kursu prawicowego, konserwatywnej władzy Reagana; wskazanie na konieczność przyjęcia przez współczesnych folklorystów sektora publicznego bardziej zdecydowanej postawy, wykroczenia poza liberalno-konserwatywną opcję swych poprzedników). Zachowanie folklife w warunkach postępujących procesów cywilizacyj­ nych, industrializacji środowisk wiejskich staje się obecnie problemem nie tylko społeczeństwa amerykańskiego i wspólnot zachodnioeuropejskich o wysokim stopniu rozwoju gospodarczego, lecz w coraz większym zakresie obejmuje również społeczności krajów Europy Środkowej i Wschodniej. Dlatego wydaje się, iż wartościowe i inspirujące doświadczenia amerykań­ skich folklorystów sektora publicznego można włączyć w ogólną dyskusję dotyczącą form ochrony zróżnicowanych zjawisk współczesnej kultury śro­ dowisk wiejskich i zawodowych, a zwłaszcza dyskusję o folkloryzmie, które to pojęcie notabene nie funkcjonuje w świadomości autorów prezentowa­ nych szkiców. Należałoby tu mówić o folklorze „żywym", lecz już z pewnoś­ cią w bardzo zredukowanych formach, folklorze „potencjalnym", żyjącym jeszcze w świadomości starszego pokolenia autochtonów czy emigrantów, folklorze „reanimowanym" na podstawie istniejących źródeł bądź praktyki terenowej, jak też folklorze „nowym" tworzącym się pod wpływem zacho­ dzących zmian współcześnie (zob. Lubelska rozmowa o folkloryzmie, „Lite­ ratura Ludowa" nr 4/6: 1987, s. 73-103). Amerykańscy folkloryści sektora publicznego (ukierunkowani głównie pragmatycznie), jakby tych istotnych subtelności, nie tylko terminologicznych, nie dostrzegali, również pozo­ stających w tej sferze „grzechów" folkloryzmu (w ujęciu O. Sirovátki), spro­ wadzając swoje działania głównie do „reanimacji" i edukacji pro publico bono, a więc „kultury prezentacyjnej", pozostawiając kwestię łączenia do­ świadczeń akademickich z praktyką terenową bardziej w sferze postulatów. Anna Brzozowska-Krajka, Wiesław Krajka �RECENZJE I OMÓWIENIA 209 Vladimir Vaclik, Lidové Betlémy v Čechách a na Moravě, Praha 1988, wyd. Vyšehrad, s. 127, ilustr. W roku 1988 upłynęło blisko 80 lat od wydania pierwszej (i jedynej) pracy o jednej z dziedzin czeskiej kultury ludowej, a mianowicie książki K. Procházky „O betlémech" (O szopkach). W ciągu tego czasu wprawdzie bardzo wiele się zmieniło w ludowym szopkarstwie, lecz nie zaniknęło ono zupełnie. Równocześ­ nie stan wiedzy na jego temat poszerzył się, wymagając opracowania nowej syntezy zagadnienia. Naprzeciw istniejącym potrzebom wyszedł, zajmujący się szczegółowo problematyką ludowych szopek, profesor Vladimir Vaclik, pracow­ nik naukowy w Trebechovicih. Po długoletnich badaniach wymagających wielostronnych studiów, zgromadzenia ogromnego materiału faktograficznego, szerokiej wiedzy o warstwach rzemieślniczych przygotował on opracowanie zatytułowane Szopki ludowe w Czechach i na Morawach. Przedmiotem rozprawy są szopki ludowe i artystyczne wykonywane przez profesjonalistów w wielu regionach etnograficznych Czech i Moraw. Szopkarstwo ludowe rozwijało się na tych terenach od drugiej połowy X V I I I w., gdy pod wpływem prądów i reform Oświeceniowych z kręgu kultury elitarnej szopki przeniknęły do ówczesnych mieszkań, stając się ich ozdobą w okresie Bożego Narodzenia. Tym bowiem stały się sceny narodzenia Zbawiciela, których liczne przykłady sięgają do naszej tradycji. Ich realizm opierający się na obserwacji spraw codziennych w połączeniu z naiwną fantazją są przede wszystkim dziełem twórców ludowych. Bogato ilustrowana kolorowymi i czarno-białymi fotografiami książka Vaclika składa się właściwie z 2 części, z których pierwsza poświęcona została omówieniu ogólnych problemów związanych z szopkarstwem w jego rozwoju historycznym i technicznym, druga natomiast zawiera analizę kon­ kretnych przykładów tej twórczości z poszczególnych regionów etnograficz­ nych Czech i Moraw. Jak czytamy w części I , we wspomnieniach z dzieciństwa zachowaliśmy obraz świąt Bożego Narodzenia, z zielonym drzewkiem, pod którym czekały podarki, oraz życzenia spokoju i szczęścia składane domownikom. Symbolem Bożego Narodzenia w Czechach, tak jak i w wielu innych europejskich i zamorskich krajach jest zielone drzewko (choinka), bogato przyozdobione. Nie zastanawiamy się nad tym, że pierwotnie było to tylko drzewko, które dopiero z czasem przybierano jabłuszkami, orzechami, cu­ kierkami, własnoręcznie wykonanymi ozdobami, świeczkami, zimnymi og­ niami, a wraz z rozwojem techniki i elektrycznymi lampkami. Na temat genezy zwyczaju stawiania drzewka bożonarodzeniowego jest wiele teorii, z których autorowi najbliższe jest wyjaśnienie, że żywy świerk, w dzień zimowego przesilenia, dzięki swej zieleni miał symbolizować zwycięsto życia nad śmiercią. Jedna z pierwszych wzmianek o drzewku bożonarodzeniowym w Cze­ chach pochodzi z 1845 r. od Václava Krolmuse, który w Opowieściach �210 RECENZJE I OMÓWIENIA staroczeskich pisze, że: w wieczór wigilijny w pomieszczeniach trzymali ludzie świerczek lub jodełkę ubraną owocami, pieczywem i innymi smakołykami, a wśród nich piernikami i rodzynkami. Drzewko zawieszone było szpicem do ziemi. Krolmus słusznie zauważył, że strojenie bożonarodzeniowego drzewka nie jest zwyczajem słowiańskim. Obecnie przeważa pogląd, iż przyszedł on do Czech z Austrii lub Niemiec ok. 1815 r. Początkowo zagościł w domach szlachty i bogatego mieszczaństwa dużych miast (Praha), w dalszej kolejności przeniknął do miast mniejszych, aż w końcu trafił do wiejskich chat, przy tym w niektórych regionach górskich dopiero w XX w. Wraz z rozpowszech­ nianiem się zwyczaju stawiania i strojenia drzewka bożonarodzeniowego kurczyły się zasięgi występowania ludowych jasełek i szopek, które miały znacznie starsze rodowody i tradycje na ziemiach Czeskich. Obecnie nie jest możliwe prześledzenie genezy i rozwoju rozmaitych form ludowych jasełek i szopek. Ważną sprawą jest natomiast ustalenie tego, gdzie się pojawił zwyczaj wytwarzania i stawiania szopek, uzależniony od ist­ niejących potrzeb najszerszych warstw ludowych - przede wszystkim przez rzemieślników i twórcow-chałupników. Następnie należy ukazać rozwój his­ toryczny tych form, jeśli stały się wzorem dla ludowego twórcy. Wreszcie przeanalizować literaturę przedmiotu, czyli prace badaczy zajmujących się historią jasełek, którzy koncentrują swoją uwagę nie tylko na szopkach, ale i kontekście kulturowym bożonarodzeniowych zabaw, gier i misteriów w od­ ległej przeszłości. Przy tym należy dodać, że w okresie Bożego Narodzenia w antycznym Rzymie obchodzono święta pogańskie, które zawierały wiele elementów przypominających narodzenie Chrystusa. Niektóre z nich zostały zaadoptowane i wykorzystane przez Chrześcijaństwo zanim jeszcze zrodził się zwyczaj stawiania szopek. Biblijna przypowieść o narodzeniu Chrystusa - tak jak ją przekazuje Ewangelia i późniejsze apokryfy - była przedstawiana za pomocą trzech głównych kompozycji postaci: dziecka leżącego w stajence między dwoma zwierzętami lub dziecka na matczynych kolanach, dalej - kłaniających się pasterzy i trzech mędrców ze wschodu, którzy przyszli pokłonić się nowona­ rodzonemu i przynieśli mu dary. Analiza tych zasadniczych kompozycji postaci jest podstawą badań niektórych historyków śledzących genezę jasełek i ich przemiany. Jednym z układów postaci, który zachował się w jasełkach i szopkach do naszych czasów, są trzej królowie. Malarze przedstawiali ich, aż do X I w. w strojach, które świadczą o tym, że trzej królowie dostali się do społeczności figurek jasełkowych najprawdopodobniej z terytorium ówczesnej Persji. Przy tym interesujące jest, że nie zawsze było trzech króli, bywali i czterej, a są przykłady występowania nawet 12 i 14 władców. Mędrców kłaniających się małemu Jezuskowi przedstawiano najpierw jako powabnych młodzieńców. Był to bez wątpienia wpływ antyku, gdzie uważano, że starcy nie mogą sprawiać swymi podarunkami szczęścia dziec­ ku. Następnie trzej królowie byli przedstawiani jako mężczyźni w różnym �RECENZJE I OMÓWIENIA 211 wieku, a jeszcze później jako reprezentanci trzech ras ludzkich. Stara arysto­ kracja widziała w trzech mędrcach - królach uosobienie swojej potęgi i do­ stojeństwa, trudno więc było jej pogodzić się z faktem skojarzenia i ob­ razowania jej majestatu uosabianego przez czarną rasę. Z tego powodu, jak twierdzą historycy, do grona trzech króli Mauretanin dostał się znacznie później. Upłynęło blisko 1000 lat zanim mędrcy ze wschodu pozbyli się perskich szat, zaczęli upodabniać swój ubiór do stroju szlachty i założyli królewskie korony. W najstarszych przedstawieniach sceny w Betlejem nie jest jeszcze widoczna żadna stajnia ani jaskinia. Tylko dziecko zawinięte w chustę leży między osłem a wołem, a dookoła Niego kłaniają się pasterze. Maria Panna i święty Józef na tych obrazach nie byli obecni. Do całej sceny narodzenia Chrystusa zostali dodani później. Równie interesujące jest przedstawienie obu zwierząt. Jeszcze na długo przed tym zanim zostały wprowadzone do sceny betlejemskiej w apokryficznej przypisywanej św. Mateuszowi Ewan­ gelii, widzimy je na rzeźbach sarkofagowych, leżące koło nowo narodzone­ go Chrystusa. Antyczny byk, który w czasach starożytnych na terenie całego basenu Morza Śródziemnego był symbolem siły i płodności przemie­ nił się w lichego kastrata. Na podstawie analizy źródeł, jak zauważa Vaclik, można stwierdzić, że oba zwierzęta dostały się do betlejemskiej scenerii nie tylko dlatego, aby utrwalić twierdzenie, że Chrystus narodził się w stajni, lecz żeby udokumentować pogląd, iż starzy, antyczni bogowie wzięli udział w nowym obrządku oraz wyrazili posłuszeństwo i oddanie nowo narodzo­ nemu dziecku - Bogu. W literaturze czeskiej i obcej poświęconej genezie jasełek często powtarza się opinia, że autorem pierwszej z nich, jest św. Franciszek z Asyżu, który z pomocą swoich przyjaciół - zwierząt, przedstawił ją przed Bożym Naro­ dzeniem 1223 r. w jaskini leśnej nieopodal Greccio w Umbrii. Był to żłób z sianem, przy którym jak przy ołtarzu stały dwa żywe zwierzęta: osioł i wół. Do tej pory nowo narodzony Jezus był malowany w ołtarzach i na obrazach jako cesarz, otoczony przepychem i dobrobytem. Czyn św. Franciszka był zatem oceniany jako bardzo nieobyczajny i sprzeczny z tradycją. Jednak tajemnicza atmosfera tej chwili, fantazja i pewna powaga mistyczna sprawiły, że misterium Franciszkańskie, będące jakby preobrazem jasełek, po śmierci świętego zaczęto wystawiać w różnych klasztorach pod Jego wezwaniem. Rozwój tych form, ściśle związany z początkiem i rozwojem tak zwanych zabaw liturgicznych, możemy śledzić od połowy X V I w. aż do dnia dzisiej­ szego. Prawdą jest, że jasełka narodziły się na terenie kościoła, ale zanim to nastąpiło, już w dobie gotyku ich elementy występowały w kościelnych zabawach bożonarodzeniowych, chociaż nie można jeszcze mówić, że właś­ nie z nich wywodzą się późniejsze jasełka kościelne. Figury Jezusa, Marii i św. Józefa były tu odtworzone z drewna, wosku, ale inne postacie grali żywi ludzie. Później, w okresie baroku, te zabawy kościelne przemieniły się w ża­ kowskie, ówcześni studenci chodzili od domu do domu i kolędowali. �212 RECENZJE I OMÓWIENIA Istnieje przypuszczenie, że Franciszkanie byli jedynie twórcami pomysłu stawiania jasełek i szopek. Według źródeł, których Vaclik podaje liczne przykłady, ich budowę w kościołach Czeskich i Morawskich rozpoczęli Jezuici pod koniec X V I w., w okresie kontreformacji. Od ok. drugiej połowy X V I I w. - oprócz kościołów - pojawiają się jasełka w majątkach prywat­ nych, na początku X V I I I w. obserwujemy rozszerzanie się zasięgu ich wy­ stępowania na siedziby drobnej szlachty, a od połowy X V I I I w. - także w domach mieszczańskich. Wykonywali je na zamówienie kościołów profesjonalni rzemieślnicy, oraz poddani chłopi w dobrach prywatnych i kościelnych. Po 1780 г., na skutek oświeceniowych reform józefińskich (Józefa II) m.in. w kościołach zabroniono wystawiania jasełek jako zwyczaju nie stosownego w tym miejscu. Przyczyną tych restrykcji był zaobserwowany fakt coraz większego zagęszczenia w nich elementów świeckich, które bardziej oddziaływały i przyciągały wiernych niż figury i obrazy świętych. Jasełka musiały więc opuścić teren kościołów, ale nie zostały wymazane z pamięci ludu, który w biblijnej opowieści narodzin Chrystusa w ubogiej stajni czerpał podniety dla własnej wyobraźni i stwierdzania wielu analogii z osobistą sytuacją. Rzemieślnicy i uzdolnieni chłopi, zgodnie ze swą fantazją, wrażliwością estetyczną i umiejętnością patrzenia na otaczającą rzeczywistość zaczęli tworzyć malowidła i figury ze scenami betlejemskimi i przechowywać je w domach. Szopkarstwo ludowe stawało się dla wielu ludzi pasją i zajęciem przez całe życie. Autor, poświęcając oddzielny rozdział ludowym i profesjonalnym twór­ com szopek, pisze m.in., iż ich wyrób i stawianie jest przede wszystkim wyrazem kultury ludowej małych miasteczek o rzemieślniczej tradycji, sta­ rych centrów przemysłowych (np. tekstylnych, obuwniczych itd.), zwłaszcza tych, gdzie długo zachowała się kultura tradycyjna. Wiele miejscowości szopkarskich w Czechach i na Morawach zamieszkiwała ludność etnicznie zróżnicowana: Czesi, Polacy, Niemcy. Analizując i szczegółowo charakteryzując figurki występujące w szop­ kach Vaclik stwierdza, że poza tymi, które przedstawiają podstawowy mo­ tyw akcji narodzin Chrystusa, wszystkie inne postacie rozwiązywane były z ogromną fantazją oraz odzwierciedleniem lokalnych cech kultury danego regionu, widocznych m.in. w stroju, charakterze gospodarki (np. pasterstwa) czy wykonywanych zajęciach. Na ziemiach Czech i Moraw występowała ogromna różnorodność typów i konstrukcji szopek. Autor szczegółowo omawia te formy, zwracając szcze­ gólną uwagę na to czy są one stałe czy przenośne, skrzyniowe, malowane, czy figurki są mechaniczne-obrotowe, czy przenoszone przez kolędników itd. Wskazuje na ich genezę i cechy charakterystyczne. Oddzielnie Vaclik pisze o tworzywie, z jakiego wykonywane były figury szopek. Przede wszystkim stosowano w tym przypadku: papier, drewno, szkło, glinę, ciasto, cukier, czekoladę. Za każdym razem zaznacza jego rodzime lub obce pochodzenie. �RECENZJE I OMÓWIENIA 213 Najbogaciej rozwijało się szopkarstwo ludowe na przełomie X I X i X X w., chociaż jego początki sięgają ostatnich lat X V I I I stulecia, uzyskując mno­ gość form i bardzo wysoki poziom artystyczny tej dziedziny sztuki ludowej. Jedak w 1895 r. na praskiej wystawie sztuki ludowej nie ma o nich nawet najmniejszej wzmianki. Tym większa więc zasługa ówczesnego muzeum kul­ tury ludowej w Pradze, które z inicjatywy Karla Procházky zaczęło w pierw­ szych latach naszego stulecia kompletować ludowe jasełka i szopki z całego terenu Czech, Moraw, Śląska i Słowacji. Zbiory te w następnych latach znakomicie rozrosły się w niezwykle cenną ekspozycję ludowych szopek, którą znawcy uważają za jedną z największych i najcenniejszych w Europie. Część I I pracy Vaclika poświęcona została omówieniu szopkarstwa 16 regionów etnograficznych Czech i Moraw na podstawie konkretnych kolekcji. Każdy zbiór został opatrzony krótkim rysem historycznym, infor­ macjami o twórcach oraz charakterystyką szopki zawierającą m.in. opisy jej konstrukcji, technicznych zasad budowy figurek, ich ubiorów i cech szcze­ gólnych, częstokroć będących wyrazem odrębności regionalnych i różnych zajęć gospodarczych mieszkańców. Uzupełniają te dane liczne, znakomite technicznie i artystycznie, w większości barwne ilustracje, krótki wykaz literatury przedmiotu i indeks miejscowości, z których pochodzą eksponaty. Ta niezwykle interesująca, oparta na szerokim materiale źródłowym i pięknie graficznie wydana stricte naukowa praca posiada jeszcze jeden bardzo rzadki walor, a mianowicie - język, którego forma zapewnia jej szerokie kręgi czytelników nawet o odmiennych zainteresowaniach. Mirosława Drozd-Piasecka P. Salner a kolektiv, Taká bola Bratislava, Bratislava 1991, s. 199 Nakładem wydawnictwa Słowackiej Akademii Nauk „Veda" ukazała się urocza książka popularnonaukowa o przedwojennej Bratysławie. Jej auto­ rzy, w tym trzech etnografów (V. Feglová, D. Luther i P. Salner), historyk (V. Obuchová) oraz archiwistka (E. Mannová), opierając się głównie na literaturze pamiętnikarskiej oraz współcześnie zapisanych relacjach 50 infor­ matorów, starali się odtworzyć obraz życia codziennego i odświętnego Braty­ sławy sprzed kilkudziesięciu lat. W dwunastu rozdziałach ukazane zostały chyba wszystkie ważniejsze przejawy aktywności społecznej, kulturalnej i towarzyskiej mieszkańców Bratysławy od schyłku X I X w. aż po lata 30-te. Wiele form aktywności bratysławian zaniknęło w okresie I I wojny światowej lub też niedługo po 1945 г. I może właśnie z tego powodu intencją redaktora i autorów było stworzenie dzieła o niekoniecznie przesadnych ambicjach naukowych, świet­ nie natomiast wypełniającego zadanie ukazania młodemu pokoleniu miasta �RECENZJE I OMÓWIENIA i jego tradycji w niedawnej przecież epoce ich rodziców czy dziadków. Nie dziwi zatem bardzo osobisty stosunek autorów do rodzinnego i dla nich miasta (wszyscy urodzili się po 1945 г.), a także dbałość o uchwycenie (na podstawie relacji i wspomnień) klimatu, rytmu, swoistych smaków i zapa­ chów - specyficznego powabu Bratysławy. A że było to miasto o wielu swoistych cechach niech świadczy fakt ukształtowania się ciekawej struktury etnicznej. Przestrzeń i klimat miasta, cała niemal jego kultura, były w X I X w. i początkach naszego stulecia kształtowane przez Niemców, Węgrów i Słowaków oraz, w małym stopniu, Żydów. Jeszcze u schyłku X I X w. przeważali Niemcy (do 60% ogółu ludności miasta), żartobliwie nazywani tutaj „kraxelhuberi". Ale już około 1910 r. proporcje między Niemcami i Węgrami wyrównały się (odpowiednio 42% i 40,5%). Słowacy stanowili nadal mniejszość (do 15%), na pozostałe grupy (Żydzi, Czesi i in.) przypa­ dało mniej niż 2,5%. Proporcje te w dużej mierze odwróciły się po utworze­ niu Republiki Czechosłowackiej. W krótkim czasie zaczęli przeważać Słowa­ cy (40-42%), na niekorzyść Niemców, a głównie Węgrów. Bratysława lat międzywojennych, to - w pamięci indagowanych przez etnografów informatorów oraz przedwojennych pamiętnikarzy - miasto licznych winiarni, kawiarni, restauracji, także piwiarni. Miasto miało sto­ sunkowo niewielką grupę bogatych przedsiębiorców (ze słynnym Batą na czele), a przede wszystkim dość zamożną i ruchliwą klasę średnią (kupcy, rzemieślnicy, drobni producenci, właściciele winnic) oraz warstwę urzę­ dniczą. Było ponadto ośrodkiem uniwersyteckim o poważnych tradycjach. Wpływy kultury niemieckiej były tutaj wszechobecne, odnosiło się to także do sfery rozrywki i życia towarzyskiego. Bardzo liczne winiarnie czy ka­ wiarnie, a także pięknie usytuowane restauracje, stanowiły prawdziwe oś­ rodki spotkań wielu bratysławian, czy to w kręgach przyjaciół i dobrych znajomych, czy też miejscowej bohemy. Okazją do ciągłych spotkań i biesiad był nie tylko czas wypoczynku sobotnio-niedzielnego, ale także liczne ceremonie i święta miejskie. Bodaj najbardziej demokratycznym miejscem towarzyskich zebrań były wewnętrzne podwórka domostw właścicieli winnic. Wspólne picie wina „pod viechou" było powszechne. Takich „lokali" istniało w Bratysławie końca lat 30-tych już ponad 800 - przy 35 ulicach! „Pod viechou" spotykali się ludzie wszystkich narodowości i wielu zawodów. Przy winie zacierały się podziały społeczne, różnice polityczne, etniczne. To były miejsca integracji społecznej o niebagatelnym znaczeniu. Ale do czasu. Wszystko upadło z nastaniem ery niemieckiego faszyzmu: wszak właścicielami ogromnej większości winnic byli przed wojną... Niemcy. To tylko jeden z charakterystycznych rysów ówczes­ nej rzeczywistości życia społecznego i kulturalnego Bratysławy. Innym była niezwykła wręcz akywność publiczna mieszkańców skupionych w ponad 600 różnego rodzaju stowarzyszeniach: oświatowych, kulturalnych, społecz­ no-politycznych, charytatywnych, kombatanckich, zawodowych i in. Wiele stowarzyszeń miało swoje doroczne uroczystości, jubileusze, święta. Wszyst- �RECENZJE I OMÓWIENIA 215 ko to dodawało miastu blasku i koloru. A trzeba jeszcze wspomnieć chociaż­ by o wspaniałym Dunaju, który i tutaj - podobnie jak w pobliskim Wiedniu (dokąd jeździło się po prostu „električkou") czy Budapeszcie - spełniał rozliczne funkcje. Autorzy nie pominęli także tematu osobliwych postaci, typów i fizjonomii, z typowym dla Bratysławy Schóner Náci na czele. Miniona rzeczywistość, może nieco idealizowana przez wielu wspomina­ jących tamte czasy, miała też swoje niedostatki, a także cienie życia społecz­ nego. Nie zapomnieli o tym autorzy pisząc rzetelnie o dzielnicach lumpenproletariatu i biedoty, pladze prostytutek czy żebraków. W ten sposób obraz przedwojennego życia bratysławian stał się pełniejszy, bliższy obiektywnej prawdzie. Na koniec kilka uwag o szacie edytorskiej, która zwraca uwagę niezwykłą starannością i dbałością o dobór interesujących (w tym wielu kolorowych) ilustracji. Co ciekawe, obok licznych fotografii znalazły się też reprodukcje ogłoszeń i reklam prasowych, co wydatnie podniosło atrakcyjność publikacji. Praktycznie, jak do tej pory, jest to jedyne opracowanie tego typu w naszej części Europy. I co jest jeszcze ważne, autorzy daleko wykroczyli poza problematykę kultury środowisk robotniczych, dotychczas dominującą w czecho-słowackiej (a także i polskiej) etnografii miasta. Z tego punktu widzenia należy dostrzec istotne walory omawianej pozycji, trudnej do prze­ cenienia jeżeli chodzi o możliwości inspirowania następnych tego rodzaju badań i studiów, także w Polsce. Andrzej Stawarz Svod etnografičeskich ponjaüj i terminov. Ětnografija i smežnye discipliny. Etnografičeskie subdyscypliny. Školy i napravlenija. Metody, Moskva 1988, ss. 223 Pozycję tę, będącą rezultatem współpracy etnografów radzieckich i nie­ mieckich (b. NRD) warto chyba przypomnieć w momencie przelewającej się właśnie przez środowisko polskich etnografów kolejnej fali dyskusji o nazwie dyscypliny. Jest to druga część z serii pod nazwą: „Svod etnografičeskich ponjatij i terminov". Pierwsza ukazała się w 1986 r. i nosiła tytuł: Socjal'no-ekonomičeskie otnošenija i socionormativnaja kul'tura. Zestaw prezentowanych haseł ma przede wszystkim służyć ukazaniu związków etnografii z innymi dziedzinami nauki, dyscyplinami wiedzy. Stąd m.in. hasła: paleoetnografia, etnografia historyczna, etnografia etniczna, etnogeografia, etnozoologia, demografia etniczna, etnografia agrarna, ekologia etniczna, etnografia normatywna, etnoarcheologja itp. Nie zabrakło, rzecz jasna, rozważań o takich podstawowych pojęciach, jak: Etnografia, Etnologia, Volkskunde, Vólkerkunde, Folklorystyka, Antropologia kulturowa i społeczna �216 RECENZJE I OMÓWIENIA i in. W sumie w części poświęconej związkom etnografii z innymi dyscyplinami oraz subdyscyplinom etnograficznym znalazło się 35 haseł. Omówienie po­ szczególnych terminów wzbogacono informacjami o najważniejszych pozycjach bibliograficznych. Druga część książki poświęcona jest przeglądowi głównych kierunków i szkół etnograficznych. Przegląd rozpoczyna się od radzieckiej szkoły etno­ graficznej i szkoły mitologicznej. Nie pominięto żadnego z klasycznych już dziś kierunków, poświęcając też nieco miejsca prądom mniej znanym, mniej popularnym w nauce światowej, które nie zdobyły tak powszechnego uzna­ nia, jak ewoluq'onizm, funkqonalizm czy strukturalizm, dyfuzjonizm, szkoła kulturowo-historyczna i in. Myślę tu m.in. o freudyzmie i neofreudyzmie, antropologii działania (action athropology, antropología dejstvija), teorii holokulturalizmu (holocultural theory) i in. Wśród haseł zwracają uwagę omówienia etnografii narodowych: radzieckiej, francuskiej, holenderskiej (szkoła amsterdamska i lejdeńska), fińskiej, szwedzkiej i chińskiej, stanowią­ cych - jak można przypuszczać - przykład wypracowania oryginalnych metod badawczych i zastosowania ich w badaniach naukowych, najczęściej dla ściśle określonych celów (zwłaszcza praktycznych - widać to wyraźnie na przykładzie szkoły chińskiej i holenderskiej). W tej części znalazło się 39 haseł charakteryzujących ważniejsze kierunki i szkoły etnograficzne. Można się jednak zastanawiać nad kryteriami doboru niektórych przy­ kładów, zwłaszcza dla prezentacji szkół narodowych. Czyżby etnografowie i etnolodzy innych krajów (poza wspomnianymi) ograniczyli się tylko do naśladownictwa? Czyżby nie wnieśli niczego nowego, oryginalnego do skarb­ nicy ogólnoświatowej wiedzy etnologicznej? W tym miejscu można by się także oddać rozważaniom nad - podnoszonymi nie tylko w naszym środowisku - kwestiami centrum i peryferii nauki, a zarazem zastanowić głęboko nad dorobkiem polskiej etnografii, etnologii, antropologii kul­ turowej oraz reprezentujących te dyscypliny (subdyscypliny?) ośrodków. Myślę, że trwająca obecnie dyskusja prędzej czy później zmusi nas do gruntownego rachunku sumienia, podsumowania dotychczasowych osią­ gnięć. Jestem przekonana, że nie mamy się czego wstydzić ani przed Zachodem, ani przed Wschodem. Dla wszystkich możemy być partnerami w dyskusji, w długofalowej współpracy badawczej, w wymianie publikacji. Nie należymy do bogatych krajów świata i większość ośrodków badawczych funkq'onuje na skromnym poziomie ekonomicznym. Naszym bogactwem jest natomiast spora grupa naukowców o głębokiej wiedzy, nieprzeciętnych zdolnościach i pracowitości, umiejętności oryginalnego i twórczego myślenia, o dorobku, którego nie powstydziłby się żaden uczony z wielkich - cen­ tralnych ośrodków naukowych. Ostatnia część pracy ma być w zamyśle poświęcona prezentacji metod etnograficznych. Część zamieszczonych tu haseł (wywiad, obserwacja, an­ kieta, kwestionariusz itp.) ukazuje jednak bardziej techniki badawcze. Wy­ daje mi się również, że i tu autorzy nie zastosowali jednolitych kryteriów �RECENZJE I OMÓWIENIA 217 doboru haseł. Omówili bowiem zaledwie cztery metody (funkcjonalno-strukturalną, porównawczo-historyczną, typologiczną i analizę składnikową), włączając omówienie pozostałych do haseł, których zadaniem jest prezenta­ cja kierunku lub szkoły. Te drobne, kosmetyczno-kompozycyjne usterki nie obniżają jednak zna­ cząco ogromnych walorów książki - podręcznika, encyklopedii, zestawu haseł, który - moim zdaniem - powinien znaleźć się na półce każdej podręcz­ nej biblioteki etnologicznej i w spisie podstawowych lektur etnografów, etnologów, antropologów (każdy znajdzie tu z pewnością wiele podstawo­ wych informacji ukazujących w sumie dorobek i interesujące dzieje naszej dyscypliny). Iwona Kabzińska-Stawarz „Ethnologia Europae Centralis. Časopis pro národopis střední, východní a jihovýchodní Evropy", Nr 1: 1992, ss. 93 Zła sytuacja ekonomiczna, brak sponsorów i dotacji nie przeszkodziły grupie czeskich i słowackich etnologów w wydaniu pierwszego numeru nowego czasopisma poświęconego - najogólniej mówiąc - etnologii Europy środkowej, wschodniej i południowo-wschodniej. Zamiarem członków Ko­ mitetu Redakcyjnego, wśród których znajdują się znane dobrze m.in. w Polsce nazwiska Václava Froleca (redaktor naczelny), Josefa Vařeki, Jany Volfovej, Bohuslava Beneša, Jána Botíka i in. - jest publikacja studiów i artykułów ukazujących procesy etnokulturowe i zmiany zachodzące w wa­ runkach i sposobie życia ludności zamieszkującej wymienione obszary Euro­ py. Redakcja zachęca ponadto do współpracy, dyskusji i rozważań nad zagadnieniami teorii, metodologii i szeroko rozumianej problematyki an­ tropologicznej. Jak wyjaśniono we Wstępie, impulsem do wydania „Ethnologia Europae Centralis" było poczucie konieczności naukowej integracji krajów Europy należących do byłego „bloku wschodniego" z resztą naszego kontynentu. Nie chodzi przy tym o zwykłą fuzję i naśladownictwo, lecz o lepsze wyko­ rzystanie teoretycznych i metodologicznych osiągnięć etnologii europejskiej, a także amerykańskiej antropologii kulturowej, przy jednoczesnym zachowa­ niu własnego, narodowego charakteru dyscypliny i dotychczasowych tradycji badawczych. Współczesny obraz etnologii europejskiej jest złożony i bogaty. Etnologia byłych krajów socjalistycznych zajmuje w nim miejsce szczególne. Mimo pewnego skażenia ideologią, ma ona przecież niekwestionowane osiągnięcia i wyraźną specyfikę. „Ethnologia Europae Centralis" ukazuje się w okresie burzliwych prze­ mian zachodzących na naszym kontynencie i nowych prób samookreślenia �218 RECENZJE I OMÓWIENIA się, nie pozostających bez wpływu na kulturę poszczególnych narodów (w tym także - na kulturę ludową). Istnieje dziś pilna konieczność wyjścia poza dotychczasowe obszary eksploraq'i, poszukiwania nowych metod pracy, przede wszystkim jednak - zaakcentowania obecności i roli etnologów w badaniu współcześnie występujących procesów. Etnolog nie może pozos­ tać obojętny wobec takich zjawisk jak: budzenie się świadomości odrębności etnicznej, określanie własnej tożsamości kulturowej, etnicznej, powstawanie regionów i in. Redaktorzy przyznają, iż procesy narodowościowe nie były dotychczas wnikliwie badane przez etnologów w naszej części Europy. Koncentrowano się też raczej na szukaniu podobieństw, tego co wspólne w kulturze poszczególnych państw i grup dowodząc, iż nastąpiła niemal całkowita unifikacja wzorów i integracja kulturowa, gdy tymczasem - co widzimy wyraźnie - pod przykrywką owej rzekomej unifikaqi toczył się proces utrwalania cech specyficznych dla kultury np. określonej grupy etnograficznej. Temu co wspólne i co odmienne w kulturze Europy, jej korzeniom, roli niektórych obszarów o szczególnym znaczeniu dla współczesnego obrazu kultury europejskiej (m.in. Karpaty, Bałkany), zmianom mentalności doko­ nującym się pod wpływem określonych wydarzeń historycznych i poszukiwa­ niom własnej tożsamości, inspirującym nowy humanizm, poświęcony jest artykuł Václava Froleca pt. „Przestrzeń kulturowa Europy środkowej i połu­ dniowo-wschodniej. Sfera kultury ludowej". Soňa Švecová natomiast ukazuje na przykładzie Słowacji jakże dziś aktualny problem istnienia grup etnograficznych i kształtowania się regio­ nów, dowodząc iż mimo silnych, odgórnych dążeń unifikacyjnych grupy te zachowały wyraźną odrębność kulturową (artykuł ilustrowany jest dwoma mapkami). Kolejny artykuł (Josefa Vařeki i Aleny Plessingerovej) jest próbą okreś­ lenia kierunków, rezultatów i celów badań tradycyjnego budownictwa wiej­ skiego w Czechach. Autorzy podkreślają m.in. konieczność zastosowania semiotyki do badania budownictwa, które jest nie tylko obiektem tzw. kultury materialnej lecz także swoistym centrum kulturowym, nadto - zja­ wiskiem ekonomiczno-społecznym. Zmiany w czeskiej obrzędowości weselnej i różne warianty wesela, roz­ patrywane w dwóch planach: znaczeniowym i ekspresyjnym, są natomiast tematem artykułu Václava Froleca. Integralną część tekstu stanowią foto­ grafie pochodzące z 1980 i 1986 г., które dokumentują ciągłość i aktualność pewnych tradycji, widocznych m.in. w stroju i obrzędach. Podstawowe problemy czeskiej etnografii: wypracowania nowych teorii i ich zastosowania do systematycznych badań tradycyjnej kultury ludowej rozważa Jan Souček. Wskazuje on niektóre dziedziny kultury, takie jak: muzyka, pieśni i szeroko rozumiany folklor, gdzie tradyq'e ludowe zachowa­ ne są do dziś. Ich przekaz a zarazem utrwalanie następuje m.in. poprzez rozmaite festiwale folkloru i ruch amatorski na wsi. Zastanawiając się nad �RECENZJE I OMÓWIENIA 219 przyczynami długotrwałego kryzysu w etnografii czeskiej i słowackiej autor nie wini wyłącznie sytuacji politycznej lat 1948-1989, lecz twierdzi, iż przy­ czyny te tkwią w konkretnych ludziach i mają czysto subiektywną naturę. Jin Langer zastanawia się natomiast nad nowymi koncepcjami i moż­ liwościami organizacji skansenów, które znalazły się obecnie na rozdrożu. W pierwszym numerze „Ethnologia Europae Centralis" zamieszczono ponadto wspomnienia o dwóch znaczących dla etnografii postaciach: An­ tonina Václavíka i Petra Bogatyreva. Odrębny dział stanowią Recenzje, omawiające najnowsze osiągnięcia wydawnicze etnografii czeskiej, słowackiej i węgierskiej. Miejmy nadzieję, że - zgodnie z zamierzeniem twórców pisma - „Ethno­ logia Europae Centralis" stanie się platformą wymiany myśli, doświadczeń i obserwacji oraz naukowej dyskusji i miejscem integracji etnologów europej­ skich, a także tytułem, po który sięgać się będzie równie chętnie, jak po czasopisma mające już ugruntowaną pozycję w świecie etnologicznym. W imieniu własnym i Redakcji „Etnografii Polskiej" życzę twórcom i współ­ pracownikom nowego pisma, by ich marzenia spełniły się i by wprowadziło ono nowe, ożywcze prądy do etnologii europejskiej. Iwona Kabzińska-Stawarz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/624320e3fc9fd3196bdd9279889d80cb.pdf 77b38001cb979da409deb69fa31f37fe Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1463 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1353 Title A name given to the resource Konflikt, symbioza, izolacja. Stosunki etniczne na polskim Podkarpaciu / ETNOGRAFIA POLSKA 1992 t.36 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1992 t.36 z.1, s.65-80 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mucha, Janusz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XXXVI: 1992, z. 1 PL ISSN 0071-1861 JANUSZ MUCHA (Katedra Socjologii U M K , Toruń) Konflikt, symbioza, izolacja. Stosunki etniczne na polskim Podkarpaciu 1 Córce Marcie, towarzyszce wędrówek szlakami karpackich cerkiewek i kirkutów Karpaty Zachodnie i zachodnia część Karpat Wschodnich stanowiły przez setki lat, a w pewnej mierze stanowią i dzisiaj, południową granicę państwa polskiego. Gdy mówimy o Karpatach Polskich i o polskim Podkar­ paciu, to tę właśnie część omawianych gór mamy na uwadze. Gdy wy­ dzielamy ten teren z punktu widzenia związanych z nim różnych grup i systemów społecznych, zainteresować się musimy w szczególności okresem, w którym istniała już wystarczająco wyraźna świadomość etniczna, świado­ mość kulturowej odrębności poszczególnych grup. Zajmować się więc bę­ dziemy polskim Podkarpaciem od połowy dziewiętnastego wieku do I I wojny światowej, kiedy to jego zróżnicowanie etniczne straciło swój poprzedni charakter. Czasy późniejsze będą tu wspominane, ale zasadniczo nie będą analizowane. Jest tego kilka powodów. W wyniku wojny nastąpiły w Polsce ogromne zmiany społeczne, w tym również w interesującym nas tu zakresie. Spośród wielkich przesunięć teryto­ rialnych ważna dla nas jest jedna kwestia: przejęcie przez ówczesny ZSRR południowo-wschodnich regionów przedwojennego Państwa Polskiego, a zwłaszcza Podkarpacia, wraz z całą jego mieszanką kulturową. Druga ważna zmiana to wymordowanie przez hitlerowców prawie wszystkich polskich 1 Tekst ten oparty jest na nieopublikowanej dotąd po polsku, znacznie obszerniejszej całości pod tytułem „Zróżnicowanie etniczne polskiego Podkarpacia", wykonanej w ramach prac badawczych Zakładu Antropologii Społecznej Instytutu Socjologii Uniwersytetu Jagielloń­ skiego i sfinansowanej częściowo przez Instytut Religioznawstwa Uniwersytetu Jagiellońskiego. �66 JANUSZ MUCHA Żydów, a następnie emigracja pozostałych. Trzecia zmiana to kikuetapowe wysiedlanie Niemców z całego Podkarpacia. Czwarta to akcja „Wisła", w wyniku której około dwustu tysięcy osób ukraińskiej (ruskiej) przynależnoś­ ci etnicznej zostało, wbrew swej woli, wysiedlonych na Ziemie Zachodnie i Północne. Do tych kwestii będziemy wracać. Nowa sytuacja etniczna Podkarpacia, odzwierciedlająca w przybliżeniu fakt, iż około 95% ludności całej powojennej Polski to Polacy, nie jest dla nas bardzo interesująca. Problematyka grup etnicznych doczekała się ogromnej literatury, po­ święconej jednak przede wszystkim nowoczesnym społeczeństwom przemys­ łowym. Podobnie jak wielu badaczy, za grupę etniczną uważam zbiorowść o swoistych w danym układzie społecznym, przekazywanych z pokolenia na pokolenie, cechach kultury i o świadomości pochodzenia od wspólnych przodków. Wśród cech kulturowych za szczególnie istotne uważa się na ogół język i religię. Ważną funkcją grup etnicznych jest tworzenie silnego „po­ czucia jedności", tożsamości, wspólnoty (por. np. Mucha 1983, s. 129-130; Marger 1991, s. 17-18). Zbiorowości, którymi będziemy zajmować się w tym tekście, ulokowane są historycznie w konstytucyjnym okresie dziejów Galicji (i Śląska Austria­ ckiego) oraz w I I Rzeczypospolitej Polskiej. Dlatego też nie możemy patrzeć na nie jak na grupy etniczne wchodzące w skład nowoczesnego, pluralistycz­ nego społeczeństwa przemysłowego, czy grupy takie społeczeństwo konsty­ tuujące. Zbiorowości, o których będzie mowa, to raczej (choć nie tylko) „grupy etnograficzne", czy „grupy ludowe". Roman Reinfuss (1946, s. 9) podkreślał związek „grup etnograficznych" z określonym terytorium geogra­ ficznym. Józef Obrębski kładł nacisk na powiązanie grup ludowych (a więc związanych głównie z szeroko rozumianym rolnictwem) ze „sformalizowa­ nymi formacjami społecznymi", takimi jak gmina, powiat czy wreszcie pań­ stwo. Co istotne u tego uczonego, a szeroko rozwijane i przez dzisiejszą myśl socjologiczną i antropologiczną, to fakt, iż podstawowym powodem poja­ wienia się tożsamości grupowej, poczucia grupowej przynależności, są kon­ takty i stosunki członka danej grupy z innymi ludźmi, należącymi do innej grupy. „Etniczność" uzewnętrznia się tylko wtedy, gdy dochodzi do kontak­ tu dwóch różnych grup etnicznych, a więc w płaszczyźnie zróżnicowań kulturowych. Ogromnie ważne staje się tu w takim razie pojęcie „obcego" (1936, s. 187). Mówiąc językiem klasyka, konflikt z grupą zewnętrzną wzmacnia tożsamość grupy wewnętrznej (Sumner 1979, s. 12-13). Czego spodziewać się możemy po konfliktach etnicznych? Jakie jest ich społeczne podłoże, jakie są ich społeczne funkcje poza funkcją właśnie wymienioną? Ogólnoteoretyczna, oraz poświęcona kwestiom etnicznym lite2 2 Literatura dotycząca okresu powojennego jest wyjątkowo uboga. Źródła na temat sytuacji wcześniejszych są bogatsze, ale niestety zawierają one znacznie więcej informacji o kulturze materialnej niż o stosunkach społecznych. Z naszego punktu widzenia jest to poważna niedo­ godność. �STOSUNKI ETNICZNE NA POLSKIM PODKARPACIU 67 ratura proponuje nam pewną liczbę hipotez; tutaj interesuje nas jednak głównie konkretna, historycznie i terytorialnie określona sytuacja. Przed dokonaniem jej oglądu niezbędne będzie wskazanie, jak rozumiany jest w tym tekście konflikt. W literaturze socjologicznej spotykamy trzy zasad­ nicze pojęcia konfliktu: (a) tkwiącej w strukturze systemu społecznego nie­ zgodności, wzajemnego wykluczania się celów grupowych, spowodowanej ograniczoną ilością powszechnie pożądanych dóbr („sprzeczność interesów); (b) „antagonistycznych" działań czy stosunków społecznych typu walki i współzawodnictwa (metody, jakimi prowadzony jest tak rozumiany kon­ flikt mogą być rozmaite); (c) stan wrogich postaw czy/i uczuć między grupa­ mi czy osobami. Zauważyć można, że zarówno rozpatrując konflikt jako ciąg działań, jak i jako wrogość czy napięcia psychiczne, szuka się na ogół jego źródeł w strukturze sytuacji. I odwrotnie: rozpatrując sprzeczności interesów zwraca się uwagę na jej konsekwencje (nie pojawiające się jednak samoistnie i zawsze - stąd problem czynników, które te konsekwencje wy­ zwalają) w postaci szeroko rozumianych wrogich postaw, uczuć i wrogich działań (por. Mucha 1978, s. 15). W tak krótkim tekście, który przedstawić ma stosunki etniczne na ogromnym obszarze i w ciągu prawie stu lat, skoncentrujemy się głównie na behawioralnej i świadomościowej stronie problemu, pozostawiając sobie na inną okazję analizę jego aspektów struk­ turalnych. Wróćmy jednak na chwilę do wspomnianych wyżej hipotez. W tak zwanych konfliktowych modelach społeczeństwa znajdujemy dwie ogólne hipotezy, które będą dla nas interesujące. Pierwsza przyjmuje, że konflikt jest zjawiskim powszechnym w zróżnicowanych systemach społecznych. Druga mówi, że konflikt prowadzi do zmiany społecznej (Dahrendorf 1972). Jakie będą to konflikty i jakie zmiany w naszym konkretnym przypadku, pokaże nam analiza empiryczna. Polskie Podkarpacie podzielimy tutaj na trzy części o nierównej wielkości i zróżnicowaniu etnicznym. Omawiać je będziemy idąc od zachodu, a więc od Bramy Morawskiej, na wschód. Pamiętamy, że nie interesuje nas tu cała Galicja (i cały Śląsk Austriacki), nie interesują nas wszystkie grupy społecz­ ne. Zajmujemy się JEDYNIE Podkarpaciem i grupami o ludowym zasad­ niczo charakterze. „Śląsk Austriacki" dzielił się na dwie części. Część opawska była et­ nicznie czeska. Część cieszyńska była bardzo mieszana. Na początku X X wieku Polacy stanowili tam 60% ludności, Czesi około 25% i Niemcy około 15%. Przewaga Polaków miała do 1919 roku jedynie liczebny cha­ rakter. Politycznie i kulturowo dominowali Czesi i Niemcy. Polskie tradycje podupadały. Zaniepokojenie wyrażali działacze polscy oraz uczeni (por. np. Rusiński 1915, s. 50-51; Gawełek 190, s. 69). Konflikty miały charakter polityczny, ekonomiczny, a nawet religijny (na Śląsku Cieszyńskim mie­ szkało bardzo wielu polskich Protestantów oraz niemieckich i czeskich Ka­ tolików). Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości zmienił się całościowy �68 JANUSZ MUCHA układ społeczny. Teraz dominowali Polacy. Napięcia narodowe między Po­ lakami a Czechami były wciąż wielkie, tak że ludność czeska w znacznej mierze emigrowała do niepodległej teraz Czechosłowacji (por. Tomaszewski 1985a, s. 157-158). Jak się więc wydaje, liczba Niemców nie uległa po­ ważnemu zmniejszeniu. Podobnie ich pozycja ekonomiczna (na temat Niem­ ców w Polsce w okresie międzywojennym patrz np. Tomaszewski 1985a, s. 121-147; Tomaszewski 1985b, s. 208-236). Pierwszy wzór sytuacji społecznej, jaką zaobserwowaliśmy, polegał na tym, że mimo silnych napięć etnicznych, w ramach względnie pluralistycz­ nego systemu społecznego, jakim była Monarchia Habsburgów, udawało się utrzymać równowagę między grupami. Zmiana sytuacji, polegająca na odej­ ściu od polityki pluralistycznej (zarówno w Polsce, jak i w Czechach) do­ prowadziła do „rozwiązania konfliktu" poprzez wymuszenie na jednej ze stron wycofania się z niego. Podobnie jak z ludnością czeską na Śląsku, sytuacja przedstawiała się z Niemcami w Białej, a więc na zachodnim skra­ ju Galicji Zachodniej, sąsiadującym bezpośrednio ze śląskim Bielskiem. W 1910 roku ludność niemiecka miała tam stanowić około dwie trzecie całości, a w 1921 roku już tylko niecałe 9% (por. Stoliński 1927). Zróżnicowanie etniczne Galicji Zachodniej było jeszcze większe niż Śląska Cieszyńskiego. Obok polskich (i ruskich) górali spotykamy tam Niemców, Żydów, Cyganów, Słowaków. Dość trudno określić liczbę Niemców na tym terenie, choć wiemy, iż było ich mało (za czasów I I Rzeczypospolitej w całym województwie krakowskim stanowili oni 0.4% ludności). Osadnictwo ich miało wprawdzie bardzo długą, bo sięgającą dwunastego wieku tradycję, ale zasymilo­ wali się w ciągu kilku wieków i pozostały po nich jedynie nazwy (Sromowce, Tylmanowa, Waksmund, Szaflary, Harklowa, itp;). To nie Niemcy stanowili więc podstawowy kontekst kulturowy dla „lud­ ności tubylczej" w Galicji Zachodniej. Z tego punktu widzenia najważniejsza była zbiorowość żydowska. Żydzi mieszkają w Polsce od X I I I wieku, ale ogromny wzrost ich liczby nastąpił na polskim Podkarpaciu dopiero pod koniec X V I I I wieku na skutek antyżydowskiej polityki wewnętrznej Austrii. Jeszcze za panowania cesarzowej Marii Teresy (1745-1780), 40% Izraelitów w Galicji Zachodniej mieszkało na wsi. Dopiero później, po zniesieniu praw „de non tolerandis Judaeis", nastąpiła ich silna urbanizacja. Na przełomie XLX i X X wieku, około 13% Żydów zachodniogalicyjskich pracowało w rol­ nictwie i leśnictwie, a z handlu (włączając w to prowadzenie karczm) żyło ponad 37% Żydów. Stosunki między ludnością polską (i ruską) a Żydami zależały głównie od zawodu tych drugich. Słowiańscy chłopi traktowali Żydów-chłopów bez wrogości i uprzedzeń, a nawet zdarzały się przypadki wyboru Żydów-rolników do rad gminnych. Inny był stosunek między polskimi chłopami a arendarzami. Jak widać, „obcość" była cechą stopniowalną. Około 80% karczm na galicyjskiej wsi arendowanych było przez Żydów. Żydowski karczmarz występował wobec chłopów jako samodzielny przed- �STOSUNKI ETNICZNE NA POLSKIM PODKARPACIU 69 siębiorca, w pełni i wyłącznie odpowiedzialny za swą działalność i jej skutki, jak na przykład pijaństwo chłopów, ich zadłużanie się, a niekiedy upadek ich gospodarstw. Chłopi na ogół nie zdawali sobie sprawy z tego, że wyzys­ kiwanie ich przez karczmarza związane jest głównie z bardzo wysokimi kosztami dzierżawy, którą musiał on opłacać właścicielowi wsi, na ogół katolickiemu, polskiemu szlachcicowi. Nienawiść chłopów kierowała się też ku Żydom-handlarzom, zwłaszcza parającym się lichwą lub sprzedającym na kredyt, która to sprzedaż równie często prowadziła ekonomicznie i mentalnie nie przygotowanych do niej chłopów do licytacji ich dorobku i do ruiny. Trzeba tu dodać, że u Żydów pożyczało się pieniądze dużo łatwiej niż w instytucjach kredytowych lub u chrześcijańskich handlarzy, ale trzeba było płacić im znacznie wyższy procent. Kolejnym powodem wielkiej niechęci chłopów do Izraelitów było przekonanie o ich wielkim bogactwie oraz zawiść wobec niego. Patrząc na dobytek, którym dysponował Żyd-karczmarz, chłop nie zastanawiał się na ogół nad tym, co jest jego prywatną własnością, a co warsztatem pracy. Na przekonanie o bogactwie Żydów miało też ogromny wpływ nazwisko Rotschildów i głęboka wiara w to, że każdy Żyd galicyjski miał możliwość korzystania z ich wielkiego majątku. Wreszcie mamy wśród galicyjskich chłopów do czynienia z przekonaniem o lenistwie i bezczynności żydowskich arendarzy. Chłopi uważali za pracę jedynie uprawianie ziemi. Stąd ich poztywny stosunek do nielicznych Żydów-rolników, ale negatywny do karczmarzy i handlarzy. Arendarz spędzał cały swój czas w karczmie, dokąd chłop chodził dopiero po pracy. Dla bardzo nielicznych chłopów było rzeczą zrozumiałą to, że prowadzenie karczmy też jest pracą. Raczej sądzili oni, że arendarz sprzedaje wódkę „przy okazji" siedzenia w karczmie. Jak zauważa Jarosław Krawczyk, z którego badań historycznych (1985) tu korzystamy, głęboko zakorzeniona i stereotypowa w swym charakterze niechęć chłopów do Żydów była głównym powodem wielu antyżydowskich wystąpień, które nie miały na ogół innych ważnych, konkretnych przyczyn. Jego zdaniem, owe wystąpienia, czy pogromy, a już zwłaszcza te, które odbywały się w końcu lat dziewięćdziesiątych ubiegłego wieku na polskim Podkarpaciu, związane były też z nagłym powiększaniem się w niektórych regionach procentu ludności żydowskiej. Rozruchy antyżydowskie, którymi zajmował się Krawczyk, miały miejsce w 1897 roku w Chodorowie i Schodnicy, a w 1898 roku w całej prawie Galicji Zachodniej. W konsekwencji pogromów, które nie miały podobno żadnej istotnej, jednorazowej przyczyny, wprowadzony został w Galicji w czerwcu 1898 roku stan wyjątkowy. Uspokoiło to nieco nastroje w jej części zachodniej, ale tymczasem wieści o rozruchach dotarły do Galicji Wschodniej i wywołały tam burdy. Uczestniczyła w nich głównie polska, a nie ukraińska ludność chłopska. Jak możemy zinterpretować konflikty między chłopami a Żydami? Żydzi byli „obcy", „inni" pod względem wyznawanej religii, całokształtu kul­ tury, zawodu. Byli „mniejszością pośredniczącą" (por. np. Turner, Bonacich �70 JANUSZ MUCHA 1980), co czyniło ich „naturalnym" kozłem ofiarnym w konflikcie między grupą dominującą a grupą ekonomicznie upośledzoną, która nie rozumiejąc całokształtu sytuacji podejmuje działania nie uwarunkowane główną w da­ nych okolicznościach sprzecznością interesów. Zauważmy, że konflikt trwał przez dekady, a przegrywająca grupa nie miała, jako całość, możliwości pełnego wycofania się. Duża emigracja Żydów galicyjskich do Ameryki pokazuje jednak, iż takie próby podejmowane były przez bardzo liczne indywidualne rodziny. Kolejną niesłowiańską grupą zamieszakującą Polskie Karpaty są Cyganie wyżynni. Jak się wydaje, przywędrowali tu między trzynastym a piętnastym wiekiem, wraz z migrującymi Wołochami (por. Bartosz 1976; Mirga 1988). W odróżnieniu od innych grup cygańskich, które przybyły do Polski znacz­ nie później, Cyganie wyżynni, czyli „Bergitka Roma", prowadzą od pokoleń osiadły tryb życia. Mieszkali głównie w dawnych powiatach nowotarskim i nowosądeckim, w takich miejscowościach, jak Nowy Targ, Harklowa, Maniowy, Jurgów. Czarna Wieś, Szaflary itp. Byli to najbiedniejsi Cyganie w Polsce. Utrzymywali się nie tyle z wróżby, co z żebraniny. Główny zawód męski to tłuczenie kamieni, w coraz mniejszej mierze kowalstwo - spadało bowiem na nie zapotrzebowanie. Można by powiedzieć, że Bergitka Roma był to cygański proletariat. Dawnej mieszkali w bieda-ziemiankach, później w dość nędznych chałupskach. Zarówno na Podhalu, jak i na Spiszu, gdzie mieszkało i wciąż mieszka najwięcej polskich Cyganów wyżynnych, ich stosunki z góralami były bardzo złożone. Z jednej strony górale potrzebowali Cyganów do wykony­ wania (zazwyczaj drobnych i nie wymagających wysokich kwalifikacji) prac kowalskich, Cyganie zaś potrzebowali górali jako dostawców wyżywienia. Z drugiej strony, górale gardzili Cyganami, a ci też nie bardzo poważali ludzi zajmujących się systematyczną pracą. Aż do lat pięćdziesiątych X X wieku trwał jednak stan symbiozy, zmieniony dopiero przez indus­ trializację, możliwość intratnej pracy w Czechosłowacji, rozwój turystyki, które poprawiły ekonomiczną sytuację Cyganów. Nie zmieniły one jednak stosunku górali do nich. Stereotyp pozostał, a nawet się wzmocnił. Nowe bogactwo zaczęło drażnić górali. Dotychczasowa symbioza zakładała, że miejsce Cyganów znajduje się na dnie hierarchii społecznej (por. Jaklińska-Duda 1978). Popatrzmy na dwa przykłady niechęci górali do Cyganów, wzięte z ostat­ nich kilkudziesięciu lat. Do I I wojny światowej znajdowało się w Szaflarach duże skupisko Cyganów. W czasie okupacji gmina szaflarska wyrzuciła ich ze wsi do wybudowanych poza nią szałasów. Mieszkali tam jeszcze w drugiej połowie lat siedemdziesiątych (por. Fenigsen-Orłowska 1978). W nieco in­ nym regionie, w Limanowej, Cyganom spaliły się budy, w których mieszkali tuż koło miasta. Zaczęli więc częściej niż dotąd pojawiać się w centrum i „rzucać się ludziom w oczy". Rozpoczęły się protesty, iż przynoszą ujmę miastu i próbowano usuwać ich siłą (Depczyńska 1978). �STOSUNKI ETNICZNE NA POLSKIM PODKARPACIU 71 Istnieją podobieństwa i różnice między konfliktem góralsko-żydowskim a góralsko-cygańskim. Cyganie, choć katolicy, różnili się kulturowo od górali pod każdym prawie innym względem. Byli więc typowymi „obcymi". Nie byli jednak „mniejszością pośredniczącą" i nie było powodu traktowania ich jako kozła ofiarnego. Stąd konflikt miał głównie charakter „psycho­ logiczny". Pogromy były rzadkie, gdyż nie było co rozbijać ani rabować. Co więcej, ważnym wzorem kulturowym było bezinteresowne pomaganie bardzo biednym Cyganom przez pogardzających nimi górali (por. Bartosz 1978). Zauważmy też, że zarówno Żydzi, jak i Cyganie, uznani być mogą za kulturowe „mniejszości wycofujące się", które żyły na marginesie grupy dominującej, w pewnego typu „konfliktowej symbiozie" z nią i które same działań konfliktowych nie rozpoczynały. W przypadku Żydów, wycofanie się z konfliktu było z jednej strony bardzo potrzebne (z uwagi na znacznie bardziej drastyczny charakter konfliktu) a z drugiej strony łatwiejsze (emi­ gracja do Ameryki). Cyganie nie byli aż tak aktywnie atakowani, a i szanse emigracji nie były wielkie. Dodamy, że obie te grupy spotkał podobny los podczas I I wojny światowej. Zostały one zdziesiątkowane przez hitlerowców. W polskich Karpatach Zachodnich na zachód od Śląska mieszkała, obok polskiej ludności góralskiej i niesłowiańskich „obcych", również niepolska, słowiańska, rolnicza ludność „tubylcza". Byli nią Słowacy, a na wschód od Nowego Sącza - Łemkowie. Słowacy mieszkali głównie w polskiej części Orawy i Spiszą. Grupa ta była i jest dość mało rozpoznana. Jak więc się wydaje, wielu Słowaków o jasnym poczuciu narodowym emigrowało po 1918 roku do Czechosłowacji. Zrobili więc tak samo, jak „polscy" Czesi, mieszkający na Śląsku. Słowacy nie mieli w Polsce międzywojennej własnych szkół. Byli więc pod tym względem mniejszością wyjątkowo upośledzoną. Brak ten wynikał być może z bardzo małej liczby osób o wyraźnej słowackiej świadomości naro­ dowej (mniej niż tysiąc osób). Własny język mogli pielęgnować tylko w domu i w kościele (Tomaszewski 1985a, s. 162). Obecnie, po I I wojnie światowej, ma być wedle szacunków około 20 tysięcy Słowaków w Polsce (por. Byczkowski 1976, r. I I I ) . O ile te przybliżone dane są trafne, oznaczałyby one rozwój słowackiej świadomości u grup, które poprzednio takiej świadomości nie miały. W powojennej Polsce Słowacy nie są już upośledzeni. Mają własne szkoły. We wsiach Orawy i Spiszą znajdujemy słowackie napisy na sklepach. Ale z kolei w kościele sytuacja się pogorszyła. Polscy księża długo nie chcieli uznawać mniejszości słowackiej. Stąd na przykład ostry konflikt parafialny, jaki miał miejsce w latach siedemdziesiątych w Nowej Białej. Nie można jednak powiedzieć, aby był to poważny konflikt etniczny. Ani granice tery­ torialne, ani społeczno-kulturowe nie dzieliły poważnie dwóch zbiorowości. Podobieństwo kultury, trwające setki lat powiązania między wsiami i rodzi­ nami po obu stronach granicy, przewaga świadomości regionalnej i pań­ stwowej (węgierskiej) nad „narodową" były ważnymi czynnikami utrzymu­ jącymi „pokój etniczny". Jak się wydaje, kończył się on wtedy, gdy różnice �72 JANUSZ MUCHA między Polakami a Słowakami wykorzystywane były przez instytucje pań­ stwowe i kościelne, a także ideologów narodowych, dla realizacji celów daleko odbiegających od dążeń ludności Orawy i Spiszą. W Karpatach Zachodnich (a więc na zachód od Przełęczy Łupkowskiej) i w Galicji Zachodniej (a więc na zachód od Sanu) znajdują się miejscowości, w których od wieków mieszkała jeszcze jedna rolnicza, słowiańska i niepol­ ska grupa. Są nią Rusini (Ukraińcy). Podobnie jak grupy góralskie uznawa­ ne za „czysto polskie", są one pochodzenia polsko-ukraińsko-wołoskiego (por. Dobrowolski 1938). Z punktu widzenia genezy ludności, nie da się sensownie oddzielić od siebie Karpat Zachodnich i Wschodnich. Również wschodniokarpaccy góra­ le, właściwie nawet przede wszystkim oni, wywodzą się, przynajmniej częś­ ciowo, z imigracyjnych fal wołoskich. Po zachodniej stronie Sanu mamy do czynienia z grupą łemkowską, znajdującą się pod szczególnie silnymi wpły­ wami polskimi i słowackimi. Dalej na wschód żyje grupa Bojków, ludność pochodzenia rusko-wołoskiego. Jeszcze dalej na wschód, na granicy z rumuńsko-ruską Bukowiną, osiedliła się grupa Hucułów, o najmniejszych genetycznych wpływach północno-słowiańskich (ruskich, polskich, słowa­ ckich), a największych wpływach rumuńsko-bałkańskich. Istnieją różne poglądy na temat granic Łemkowszczyzny. Nie wchodząc w te dyskusje, uznajmy za Andrzejem Kwileckim, iż jest to obszar ciągnący się między Popradem na zachodzie a Przełęczą Dukielską na wschodzie (1974, s. 51-63). O ile granica między osadami polskimi a łemkowskimi była ostra i ustabilizowana, o tyle po południowej stronie Karpat grupy ruskie i słowackie przenikały się nawzajem. Nazwa „Łemko" powstała w X I X wieku. Sami Łemkowie nazywali siebie Rusnakami i tak też długo określani byli przez sąsiadów. Łemków wyróżniała głęboka i aktywna niechęć do Cyganów i Żydów. Stosunek do Polaków, jako do „nośników wyższej kultury", był znacznie bardziej pozytywny. Polacy byli „pozytywną grupą odniesienia", ale granice kulturowe między tymi dwiema grupami były bardzo silne. Łemkowie nigdy się nie zasymilowali. Odróżniali się od Polaków jako wyraźnie odrębna zbiorowść etniczna, charakteryzująca się zespołem cech kultu­ rowych, które najłatwiej wpływają na powstanie poczucia wspólnoty i po­ czucia odrębności od innych. Te cechy to przede wszystkim „ruski" język oraz greckokatolicke (bądź prawosławne) wyznanie. Izolacjonizm grupy łemkowskiej wyrażał się między innymi w wyłączności życia to­ warzyskiego i w tendencji do ścisłego przestrzegania endogamii etnicznej. Polacy nie zachęcali zresztą Łemków do kontaktów. Mieli poczucie wy­ ższości kulturowej, któremu bardzo często dawali wyraz. Polskie władze państwowe przciwstawiały się dążeniom Łemków do autonomii (na temat podłoża konfliktowych stosunków między Polakami a szeroko rozumianymi Ukraińcami, patrz np. Tomaszewski 1985a, s. 52-76; Tomaszewski 1985b, s. 67-104). �STOSUNKI ETNICZNE NA POLSKIM PODKARPACIU 73 Jak podkreśla Andrzej Kwilecki, ruska ludność Łemkowszczyzny dzieliła siebie na szereg mniejszych, lokalnych grup, mających swe własne, tradycjne nazwy w języku łemkowskim. Silna początkowo więź wewnętrzna w obrębie tych lokalnych grup etnograficznych osłabła jednak pod koniec X I X wieku, kiedy powoli i stopniowo zastępować ją zaczęło poczucie przynależności do regionalnej grupy ogólnołemkowskiej, bądź do narodowej grupy ukraińskiej (ruskiej). Jedność kulturowa Łemków miała swobodne warunki umacniania się w ramach wielonarodowej i stosunkowo tolerancyjnej Monarchii Austro-Węgierskiej, a więc od 1867 roku do I wojny światowej. Później pojawiły się na tym obszarze nacjonalistycznie nastawione państwa sukcesyjne: Polska i Czechosłowacja, przecinające Łemkowszczyznę politycznymi granicami i przerywające swobodne kontakty kulturowe między Łemkami z południa a Łemkami z północy Karpat. Po obu stronach gór zaczęły się organizować stowarzyszenia i komitety. Łemkowie próbowali stworzyć też szersze struk­ tury polityczno-narodowe. W roku 1918 usiłowali zorganizować Ruską Na­ rodową Republikę Łemków, a potem Łemkowską Ruską Republikę. Ta druga istniała około 16 miesięcy. W marcu 1920 roku jej przywódcy zostali, jak informuje Kwilecki, aresztowani przez władze polskie, ale po procesie w Nowym Sączu zostali wypuszczeni na wolność. Od połowy X I X wieku silne były na Łemkowszczyźnie wpływy „staroruskie", czyli pan-rosyjskie. Na początku X X wieku pojawiła się jednak, a właś­ ciwie zaczęła się umacniać, gdyż istniała i wcześniej, wspomniana już ideo­ logia odrębności i jedności całego narodu ukraińskiego, kulturowo niezależ­ nego i od Rosji i od Polski. W jej ramach Łemkowie uznawani byli, a często sami uznawali siebie, za część wspomnianego narodu. W całym okresie od końca X I X wieku do I I wojny światowej mamy do czynienia z fluktuacją wpływów różnych ideologii narodowych na Łemków, czy właściwie na różne ich grupy. Koncepcja przynależności tej zbiorowości do narodu ukraińskiego, choć głośna, nie była silnie zakorzeniona. Świad­ czy o tym choćby fakt, że aż do roku 1937 miał miejsce, jak twierdzi Kwilecki, proces odchodzenia Łemków od kościoła unickiego i przechodze­ nie ich na prawosławie. Ryt greckokatolicki charakterystyczny był dla Ukraińców (oficjalna nazwa to Ukraiński Kościół Katolicki), stąd wspo­ mniany trend może być trafnie interpretowany jako przerywanie więzi między Łemkami a Ukraińcami. Pod koniec okresu międzywojennego zaczął się jednak proces odwrotny: powrót Łemków do kościoła grecko­ katolickiego. Emigracja rdzennej, ruskiej ludności Łemkowszczyzny rozpoczęła się w czasie I I wojny światowej, i to nawet przed wybuchem działań wojennych między Niemcami a ZSRR w czerwcu 1941 roku. Będąc jeszcze w przy­ jaznych stosunkach po zajęciu i podzieleniu Polski, okupanci dokonali przygranicznej wymiany ludności. W latach 1944 -46 miała miejsce re­ patriacja ochotników z Polski na radziecką Ukrainę. Teoretycznie była �74 JANUSZ MUCHA ona dobrowolna, ale w praktyce stosowano przymus. W Polsce pozostało jednak 30-40% ruskiej ludności Łemkowszczyzny. Kolejną akcją, której ofiarą stali się Łemkowie, była prowadzona od kwietnia do lipca 1947 roku Akcja Wisła. Polskie władze państwowe (prawdopodobnie w porozumieniu z radziecką administracją wojskową) uznały wówczas, że jedyną skuteczną metodą wygrania wojny domowej, jaka wciąż trwała w południowo-wschodnich regionach kraju w jego nowym kształcie, było pozbawienie zbrojnego ukraińskiego podziemia antykomuni­ stycznego jego oparcia w góralskiej ludności cywilnej. Nie badano jednak wcale udziału cywilnych Rusinów w walkach i w zaopatrywaniu podziemia, nie próbowano nikomu dowieść popierania partyzantki. Przymusowe przesiedlenie dokonywane było wyłącznie na podstawie kryterium etnicz­ nego; wywożono nawet wiejskich działaczy PPR. Ogółem przesiedlono wówczas 30-35 tysięcy Łemków, a więc praktycznie ich wszystkich. Zostali oni rozproszeni po całych uzyskanych przez Polskę po wojnie Ziemiach Zachodnich i Północnych (por. Kwilecki 1974; Wierzbicki 1974; nie można mieć żadnych wątpliwości co do tego, że optymizm obu autorów co do losów Łemków na Ziemiach Zachodnich był bardzo przesadzony). Skutkiem Akcji Wisła było wyludnienie gęsto dotąd zasiedlonych wsi i ruina ekonomiczna Łemkowszczyzny. Innym skutkiem jest trwające do dziś poczucie krzywdy bezprawnie wysiedlonych górali. Omówiony właśnie konflikt odbywał się według interesującego wzoru. Podkreślić trzeba fakt, iż mamy tu do czynienia z kilkoma jego płaszczyz­ nami. Z jednej strony jest to relacja między polską grupą dominującą kulturowo i politycznie, a podporządkowaną jej grupą ruską. Z drugiej strony jest to konflikt między polskim, rodzącym się na nowo, państwem, a aspirującą do suwerenności państwowej mniejszością narodową. Z trzeciej strony spotykamy tu problem wewnętrznego konfliktu ideologicznego w ob­ rębie grupy łemkowskiej. Z czwartej strony, w interesujący sposób nakładają się tu na siebie zróżnicowania narodowe i religijne. I wreszcie mamy tu do czynienia z wykorzystaniem przez polskie władze państwowe Łemków jako kozła ofiarnego i z próbą rozwiązania konfliktu między nimi a zbrojnym ukraińskim podziemiem poprzez przymusowe przesiedlenie grupy bezbron­ nej i politycznie słabszej. Teren Łemkowszczyzny jest i dziś miejscem konfliktu. Jest to bardzo silny spór między wyznawcami Ukraińskiego Kościoła Katolickiego, a wier­ nymi Kościoła Rzymsko-Katolickiego. Na wschód od terenów zamieszkałych przez Łemków znajdują się ziemie Bojków a dalej Hucułów. Są to grupy jeszcze bardziej odległe kulturowe od zachodniej cywilizacji i słabiej politycznie zorganizowane niż Łemkowie. Bojkowie i Huculi (por. np. Reinfuss 1939; Ossendowski; Schneider 1899) żyli daleko na wschód od zasadniczych siedlisk ludności polskiej i na północny-wschód od Słowaków, i mało mieli kontaktów z nowoczesnością. Roman Reinfuss uważał nawet, że obszar zamieszkały przez Bojków to wyśmienity �STOSUNKI ETNICZNE NA POLSKIM PODKARPACIU 75 teren dla analizy dynamiki przemian kulturowych. Szczególnie ciekawe mo­ głyby być, zdaniem tego uczonego, badania nad wpływem polskiej szlachty zagrodowej, a także kolonii niemieckiej na Bojków. Kolonie te, pochodzące głównie z końca X V I I I wieku, znajdowały się w kilku powiatach zamiesz­ kałych przez Bojków. Reinfuss zwracał szczególną uwagę na kolonie uloko­ wane w powiecie stryjskim. W niektórych wsiach bojkowskich Niemcy sta­ nowili około 20% ogółu mieszkańców. Sam autor zwraca jednak uwagę na to, że owi Niemcy w pełni izolowali się od „tubylców" i zachowali bardzo silną odrębność kulturową. Reinfuss wzywał do badań nad dynamiką prze­ mian kulturowych w publikacji z 1939 roku, co sugeruje, że w okresie międzywojennym badań takich nie prowadzono. Wybuch wojny, przemiesz­ czenia i wywózki ludności polskiej, ruskiej, niemieckiej, zajęcie tych terenów przez Ukrainę Radziecką spowodowały, że propozycja ta wkrótce straciła swą praktyczną atrakcyjność dla uczonych polskich. Tak Bojkowie, jak i Huculi, byli ludami bardzo biednymi, o niskim wykształceniu. Nie mieli silnych elit kulturalnych i politycznych, a więc nie byli w stanie wyrażać aspiracji dotyczących autonomii kulturowej i politycz­ nej. Nie byli polonizowani ani germanizowani. Polacy dbali tylko o to, aby nie wiązali się oni silnie z graniczącymi z nimi na północy Ukraińcami. Przywykli do życia indywidualnego, mieszkali w gospodarstwach odległych jedno od drugiego. Brak konfliktu etnicznego między nimi a sąsiadami nie oznacza współdziałania, lecz kulturową izolację. Na zakończenie omawiania zróżnicowania etnicznego polskiego Podkar­ pacia wróćmy do grup niesłowiańskich, ale mieszkających w Karpatach Wschodnich. Wspomnieliśmy już o kolonistach niemieckich. Wyróżniali się oni od chłopów polskich i ruskich sposobem zorganizowania i urządzenia gospodarstw rolnych, ale na ogół biegle mówili po polsku. Niektórzy mówili po polsku nawet w domu. I I wojna światowa przyniosła kres niemieckiej społeczności Karpat Wschodnich. Po zajęciu tych terenów przez I I I Rzeszę, wszyscy zostali ewakuowani do Niemiec. Inną grupą niesłowiańską, mieszkającą na wschód od Sanu, byli Żydzi. Żydzi wschodniogalicyjscy trudnili się głównie handlem i rzemiosłem. Żyli na ogół w małych miasteczkach. Byli oni wręcz przysłowiowo biedni. Równo­ cześnie była to bardzo „barwna" grupa, kulturowo „egzotyczna", a więc silnie „obca". Było tak ze względu na chasydyzm, z dworami świętych cadyków, pielgrzymkami do nich, etc. (por. Langer 1988; Buber 1986). Stosunki między nimi a ludnością polską i ruską nie były dobre ze wspom­ nianych już powodów. Ważnym czynnkiem modyfikującym było jednak to, że do I I wojny światowej żyli oni na ogół w zamkniętym kulturowo świecie, starając się minimalizować kontakty z „gojami". Holocaust zniszczył do­ szczętnie żydowską społeczność Podkarpacia. W 1931 roku Żydzi stanowili 7,5% mieszkańców województwa sta­ nisławowskiego, zaś Niemcy 1,1%. Były to więc zbiorowści nieporów­ nywalne liczbowo, ale obie były bardzo widoczne. W Karpatach Wschodnich �76 JANUSZ MUCHA mieszkały jednak również bardzo małe, niemal niewidoczne, mniejszości niesłowiańskie. Wspomnijmy kilkusetosobową grupę Karaimów, mieszka­ jących tu od X I V wieku i Greków, osiedlonych w 1951 roku w kilku wsiach powiatu ustrzyckiego. Grecy i greccy Macedończycy (ci byli więc Słowianami) przybyli do Polski jako uchodźcy po wojnie domowej. Przy­ jechało ich nie więcej niż trzy tysiące osób. Niektórzy pozostali do dziś. Grecy stanowili w Bieszczadach względnie izolowaną społeczność, ale ta izolacja nie mogła być i nie była pełna. Konflikty między nimi a Polakami były niewielkie, a wynikały głównie stąd, że Gracy byli bezwyznaniowymi komunistami, a do tego mieli niezrozumiały dla tubylców sposób roz­ wiązywania własnych, wewnątrzgrupowych, ale widocznych na zewnątrz, konfliktów. Zasadniczo uchodźcy cieszyli się sympatią Polaków (por. Bie­ rnacka 1973). Podsumujmy ten artykuł. Na bardzo dużym obszarze, który został tu omówiony, spotykamy różne typy grup etnicznych. Jest to przede wszyst­ kim ludność uważana w interesującym nas okresie za polską, ale faktycznie różnego pochodzenia (w tym wołoskiego i niemieckiego). Są to przede wszystkim katoliccy chłopi o zdecydowanie etnocentrycznym nastawieniu. Spotykamy tu też „tubylczą" rolniczą ludność czeską, słowacką i ruską. Wraz z nią dostrzegamy i inne niż katolicyzm religie: na Śląsku pro­ testantyzm (wśród Polaków), grekokatolicyzm i prawosławie. Spotykamy tu rolniczą i małomiasteczkową ludność niemiecką, traktowaną często jako napływową. W Karpatach Wschodnich była ona faktycznie z naszej perspektywy napływowa (kolonie zakładano w X V I I I wieku), ale w Kar­ patach Zachodnich była na ogół tak samo dawnym, stabilnym elementem krajobrazu jak wsie, które zakładała. Niemcy traktowani byli jednak jako „obcy". Między nimi a grupą polską istniała jednak pewna równowaga, ograniczająca otwarte konflikty. Na obszarze tym spotykamy wreszcie grupy nierolnicze, o wzorach kulturowych zupełnie innych, niż wzory kulturowe dominujące wśród polskich rolników. Chodzi mi o Cyganów i Żydów. Zauważmy, że ci „obcy" byli, podobnie jak Niemcy, dość trwałym elementem mozaiki etnicznej Podkarpacia. Traktowanie ich jako element napływowy jest zrozumiałe, ale dość słabo uzasadnione z perspektywy historii tamtejszego osadnictwa. Ważnym elementem „obcości" były ich nierolnicze zajęcia. Jeśli skoncentrujemy się na pozapolitycznych i pozaideologicznych sto­ sunkach społecznych, to dostrzeżemy, iż konflikt etniczny zachodził przede wszystkim między grupami rolniczymi a nierolniczymi, które zasadniczo akceptowały swój status „mniejszości wycofujących się". Jeśli włączymy do analizy państwo i ideologie narodowe, to okaże się, że również i grupy rolnicze, nawet traktowane jako tubylcze, mogą być uznawa za „obce" przez dominujące politycznie zbiorowości rolnicze i stać się przedmiotem agresyw­ nych działań. Co ciekawe, to one właśnie zmuszane były do wycofywania się (jak Czesi i Słowacy) lub były usuwane siłą z areny, na której nie walczyły �STOSUNKI ETNICZNE NA POLSKIM PODKARPACIU 77 już poszczególne zbiorowości, lecz tragicznie w skutkach „działa się His­ toria" (Łemkowie, Niemcy wschodniogalicyjscy). Pamiętać też trzeba o tym, że eksterminacja mniejszości nierolniczych (Żydzi, Cyganie) też nie była efektem konfliktu etnicznego między lokalnymi zbiorowościami, lecz polityki i ideologii o globalnym zasięgu. George E. Simpson i J. Milton Yinger (1985) przedstawiają sześć głów­ nych wzorów stosunków etnicznych: pluralizm, asymilacja, prawna ochrona mniejszości, przesiedlanie ludności, trwałe ujarzmienie i eksterminacja. Na­ sza analiza pokazała przykłady prawie wszystkich tych wzorów. Zwróciliśmy też uwagę na bardziej konkretne sytuacje. Jakiekolwiek ogólne czy szczegółowe modele moglibyśmy zaproponować w naszej sytuacji, pozostaje do uwzględniania jeszcze jedna kwestia. Konflik­ ty odbywają się na ogół w oparciu o jakąś wspólną podstawę, platformę. Tak też było w naszym podkarpackim przypadku. Wszelkie stosunki między rozmaitymi grupami etnicznymi polskiego Podkarpacia miały, z niewielką przerwą od końca X V I I I do drugiej połowy X I X wieku, podwójną wspólną podstawę. Odbywały się one mianowicie w sposób regulowany przez polskie ustawodawstwo państwowe (włączając w to prawo wydawane przez rząd autonomicznej Galicji po 1867 roku). Przedstawiciele wszystkich grup kul­ turowych musieli przestrzegać polskich praw, wyróżniających tym samym jeden - polski - z elementów mozaiki; musieli uczyć się w polskich szkołach. Drugi aspekt tej wspólnej podstawy to stosunki własnościowe na wsi. In­ teresowały nas tu głównie grupy ludowe. Choć chłopi, arendarze i rzemieś­ lnicy reprezentowali różne grupy etniczne, właścicielami ziemi byli na ogół Polacy. Nawet wtedy, gdy Galicją rządzili bezpośrednio Austriacy, oni umacniali polską dominację. Literatura B a r t o s z A. 1976 2 badań nad cygańskim kowalstwem na polskim Spiszu, [w:] Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie, tom V I , Wydawnictwo Literackie, Kraków, s. 167-195 1978 Ekonomiczne i kulturowe uwarunkowania cygańskiego żebractwa, „Lud", t. LXII, S. 177-185. Biernacka M . 1962 Dawne oraz współczesne formy organizacji pasterstwa w Bieszczadach, „Etnografia Polska", t. VI, s. 41-62. 1973 Osady uchodźców greckich w Bieszczadach, „Etnografia Polska", t. XVTI, z. 1, s. 83-93. Buber M . 1986 Opowieść chasydów. W drodze, Poznań. B y c z k o w s k i J. 1976 Mniejszości narodowe w Europie 1945-1974. Wybrane zagadnienia, Instytut Ślą­ ski, Opole. �78 JANUSZ MUCHA D a h r e n d o r f R. 1972 Class and Class Conflict in Industrial Society, Routledge and Kegan Paul, Lon­ don. D e p c z y ń s k a J. 1978 Adaptacja Cyganów do życia w mieście, „Etnografia Polska", t. X X I I , z. 2, s. 55-68. Dobrowolski K. 1938 Dwa studia nad powstaniem kultury ludowej w Karpatach Zachodnich, Kraków. F e n i g s e n - O r ł o w s k a J. 1978 Cyganie nowotarscy - sytuacja współczesna i kierunki zmian, „Etnografia Polska", t. X X I I , z. 2, s. 111-125. G a w e ł e k F. 1909 Z Jaworza na Śląsku austriackim, „Lud", t. XV, s. 69-91. J a k l i ń s k a - D u d a A. 1978 Cyganie osiadli w opinii górali spiskich, „Etnografia Polska", t. X X I I , z. 2, s. 161-169. K r a w c z y k J. 1985 Rozruchy antysemickie w Galicji Zachodniej w 1898 roku, praca magisterska, Instytut Historii UJ, maszynopis. K w i l e c k i A. 1974 Łemkowie. Zagadnienie migracji i asymilacji, PWN, Warszawa. Langer J. 1988 Dziewięć bram do tajemnic chasydów, Znak, Kraków. M a r g e r M.N. 1991 Race and Ethnic Relations. American and Global Perspective, Wadsworth, Belmont. M i r g a A. 1988 Krajobraz wiejski z Cyganami. Z badań nad stereotypem Cyganów w Polsce, red. Anna Zambrzycka-Kuchanowicz i Andrzej Mirga, Prace Etnograficzne UJ nr 24, PWN-UJ, Warszawa-Kraków, s. 97-123. M u c h a J. 1978 Konflikt i społeczeństwo. Z problematyki konfliktu społecznego we współczesnych teoriach zachodnich, PWN, Warszawa. 1983 Przeobrażenia społeczeństwa wieloetnicznego pod wpływem konfliktów etnicznych, [w:] Założenia teorii asymilacji, red. Hieronim Kubiak i Andrzej K. Paluch, Ossolineum, Kraków, s. 127-146. O b r ę b s k i J. 1936 Problem grup etnicznych w etnologii i jego socjologiczne ujęcie, „Przegląd Socjologiczny", t. IV,z. 3-4, s. 177-195. Ossendowski F.A. [b.d.w.] Huculszczyzna. Gorgany i Czarnohora, Wydawnictwo Polskie R. Wagnera, Poznań. R u s i ń s k i F. 1915 Polska etnografia, Cz. I , Stan posiadania, Gebethner i Wolff, Warszawa. Reinfuss R. 1939 Ze studiów nad kulturą materialną Bojków, [w:] Rocznik Ziem Górskich, nadb., s. 1-45. 1946 Pogranicze krakowsko-górałskie w świetle dawnych i najnowszych badań etno­ graficznych, Towarzystwo Ludoznawcze, Lublin. Schneider J. 1899-1900 Z kraju Hucułów, „Lud", t. V, s. 57 - 62, 147-154, 207 - 220, 336 - 345; „Lud", t. VI, s. 157-160, 257-267. �STOSUNKI ETNICZNE NA POLSKIM PODKARPACIU 79 Simpson G.E., Y i n g e r J.M. 1985 Racial and Cultural Minorities. An Analysis of Prejudices and Discrimination, Plenum, New York. S t o l i n s k i Z. 1927 Liczba i rozmieszczenie Niemców w Polsce, „Sprawy Narodowościowe", nr 4, nadb., s. 1-15 Sumner W.G. 1979 Folkways and Mores, Schocken Books, New York. T o m a s z e w s k i J. 1985a Ojczyzna nie tylko Polaków. Mniejszości narodowe w Polsce w latach 1918-1939, MAW, Warszawa. 1985b Rzeczpospolita wielu narodów, Czytelnik, Warszawa. T u r n e r J.H , B o n a c i c h E. 1980 Toward a Composite Theory of Middleman Minorities, „Ethnicity", vol. 7, s. 144-158. W i e r z b i c k i Z.T. 1975 Awans społeczno-kulturalny ludności ukraińskiej w PRL po 1956 roku, „Lud", t. LVIII, s. 5-39. JANUSZ MUCHA Conflict, Symbiosis and Isolation. Ethnic Relations in the Polish Part of the Carpathian Region Summary This paper discusses both theoretical and empirical questions. The theoretical issues include the conflict model of society and its application to the analysis of ethnic relations; the concept of ethnic groups (..ethnographic groups", „folk groups"); the problem of ethnic relations in pre-industrial societies; and the models of ethnic relations among various kinds of folk groups. This paper is also an empirical assessment of the relations between various cultural groups in the Polish part of the Carpathian region. The Western Carpathians and the western part of the Eastern Carpathians have constituted for many centuries the southern border of the Polish state and of the Polish settlement. In our analysis, we will focus only on this period of time when the ethnic consciousness of various groups was relatively well developed and when many different groups co-existed in this region. It is the period beginning in the second half of the 19th century and ending with the Second World War. From 1867 to 1918, this region belonged to the ..constitutional" Austro-Hungarian Empire, to its two lands: Silesia and Galicia (both Western and Eastern). From 1918 to World War I I , this region belonged to the Polish Republic and was divided among Silesia, Małopolska and the so-called Eastern Małopolska. The three main ethnic groups in the Teshen Silesia were the Poles, Bohemians and Germans. Before World War I , the Poles were numerically dominant; however, the Bohemians and the Germans had greater cultural and political influence. With the re-emergence of the Polish state after the war, relations changed completely and, consequently, the Bohemians emigrated to Czechoslovakia. In Western Galicia, the three main Slavic groups of highlanders were the Poles, Slovaks and the Ruthenians. Additionally, the non-Slavic groups who occupied this region include a few Germans, many Jews and some Gypsies. The changing relations between Poles and these ethnic groups are discussed in the paper. Particular attention is given to the Polish-Jewish and �80 JANUSZ MUCHA Polish-Gypsie relations. Jews and Gypsies were considered „aliens". In addition to cultural reasons, they were not involved in agriculture, which was the only legitimate occupation in the eyes of the Polish peasants; however, they were very useful. Therefore, relations with them had a character of both conflict and symbiosis. The Ruthenians have lived in both the Western and Eastern Galicia. There are three main groups of the Ruthenians: the Lemkos, the Bojkos and the Huculs. The paper discusses the cultural similarities and differences between these groups and the reason for their isolation from the Poles and from the other ethnic collectivities that lived in the same region, i.e., Germans and Jews. The focus of this paper is on the impact of state and national ideologies on ethnic relations in the Carpathian region. The destruction of cultural pluralism (including the extermination of the Jews and a majority of the Gypsies) was not the consequence of ethnic conflict between various collectivities but the consequence of global politics and nationalism. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/33a7b852f532a758b0bc2113c669e743.pdf 0838fb672fe66b324d050ede64e9948f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1462 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1352 Title A name given to the resource Współczesne podziały górnośląskiej zbiorowości regionalnej jako problem etnograficzny / ETNOGRAFIA POLSKA 1992 t.36 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1992 t.36 z.1, s.35-64 Creator An entity primarily responsible for making the resource Gerlich, Marian Grzegorz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XXXVI: 1992, z. 1 PL ISSN 0071-1861 MARIAN GRZEGORZ GERLICH (Katowice) Współczesne podziały górnośląskiej zbiorowości regionalnej jako problem etnograficzny Uwagi wstępne „Górny Śląsk wrze [...]: skomplikowane podziały etniczne, dotychczas skrzętnie przemilczane, wybuchły z siłą, której nikt się nie spodziewał. Nagle okazało się, że istnieją różnorodne grupy ludności, które mają różne interesy, stojące w sprzeczności z interesami innych grup. Nadal jednak grupy te nie zostały zadowalająco zdefiniowane. Prasa ogranicza się na ogół do szerokiej prezentacji dychotomii polsko-niemieckiej, co nawet w przybliżeniu nie odpowiada rzeczywistym liniom podziałów: ani mniejszość niemiecka, czy to, co się rozumie potocznie pod tym pojęciem, ani też tym bardziej społeczność polska nie są jednolite. Co więcej, akces do jednej z tych grup często spełnia rolę wyboru zastępczego" (Bieniasz 1990, s. 9). Tak rozpoczyna się artykuł Stanisława Bieniasza - polsko­ języcznego, śląskiego pisarza z Zabrza, mieszkającego od lat w Niemczech. Na Górnym Śląsku wywołał on żywą dyskusję, bo rzeczywiście od schyłku lat 80-tych trwał tu żywiołowy proces artykulacji tożsamości regionalnej i narodowościowej, który znalazł odbicie w instytucjonalizacji śląskiego ruchu. Rozwijał się niespotykany dotąd w takiej skali proces upodmio­ towienia śląskiej ludności rodzimej. Poza ośrodkami wrocławskim i opol­ skim nauka polska na Śląsku pozostała jednak wobec tych procesów 1 1 W interesującym nas ujęciu problemowym chodzi zwłaszcza o studia z zakresu historii i w mniejszym stopniu z socjologii i etnologii, realizowane w ramach Resortowego Programu Badań Podstawowych 1П.36, koordynowanego przez Uniwersytet Wrocławski („Przeobrażenia społeczne i narodowe na Śląsku"). Poza badaczami reprezentującymi ośrodek wrocławski uczestniczyli w nim także badacze opolscy i - w mniejszym zakresie - katowiccy. �36 MARIAN G. GERLICH obojętna. Faktem bezsprzecznym jest natomiast postępujący tu w latach 80-tych wzrost poczucia regionalnej tożsamości, a nawet pewnej odrębności Ślązaków od Polaków i Niemców. Na I Kongresie Ruchu Autonomii Śląskiej, jednej z lokalnych organizacji, wyraźnie wyartykułowano zróż­ nicowanie mieszkańców Śląska, a konkretnie Górnego Śląska. Według przyjętej klasyfikacji, wyróżniono trzy kategorie ludności, którymi są: „pnioki", „krzoki" i „ptoki". I tak: „Pnioki" oznaczają pień, rodowód. Ci ludzie tworzą Ruch Autonomii Śląska. „Krzoki" - to ludzie przypadkowo mieszkający na Śląsku, a „ptoki" to ci, którzy zakładają tu swoje gniazda i często z nich odlatują (Szuber 1991, s. I ) . Propozycja ta jest coraz bardziej akceptowana przez ludność rodzimą. Faktem jest jednak, że po­ działy są tu bardziej skomplikowane. Odwołując się do realizowanych aktualnie badań przytoczę wstępną (nie w pełni jeszcze zweryfikowaną) klasyfikację deklarowanych tu postaw: 1. „Jestem Ślązakiem [...]; 2. „Jestem Ślązakiem o opcji niemieckiej"; 3. „Jestem Ślązakiem o opcji polskiej"; 4. „Jestem Ślązakiem pochodzenia niemieckiego"; 5. „Jestem Niemcem pochodzenia śląskiego"; 6. „Jestem Polakiem ze Śląska"; 7. „Sam już nie wiem czy jestem Niemcem, czy Polakiem, najbardziej chyba Ślązakiem" . Te kategorie tylko pozornie na siebie zachodzą, jest to bowiem klasyfikacja zdecydowanie rozłączna. Nie wyczerpuje ona jednak złożoności obecnej sytuacji, gdyż na omawianym terenie żyje jeszcze ludność napływowa. Pozos­ taje ona jednak poza kręgiem naszych zainteresowań. Proces upodmiotowienia śląskiej ludności rodzimej, w tym również for­ mułującej się mniejszości niemieckiej, znalazł odzwierciedlenie w następują­ cych organizacjach: Związek Górnośląski, Ruch Autonomii Śląskiej, Zwią­ zek Górnoślązaków oraz Towarzystwo Społeczno-Kulturalne Mniejszości Niemieckiej województwa katowickiego, Towarzystwo Społeczno-Kultural­ ne Mniejszości Niemieckiej na Śląsku Opolskim oraz Niemiecka Wspólnota Robocza „Pojednanie i Przyszłość". Celem naszych rozważań jest próba prezentaqi wybranych aspektów procesu upodmiotowienia śląskiej ludności rodzimej mieszkającej na terenie wschodniej części Górnego Śląska, a konkretnie mówiąc - na obszarze 2 3 2 Zdecydowanie odmienny podział ludności rodzimej w okresie formowania się na tym obszarze świadomości narodowej przedstawił redaktor „Orędownika" Roman Szymański. „Lud górnośląski" dzielił on na „cztery klasy". Do pierwszej zaliczał renegatów, narodowych zdrajców, do drugiej - ludzi, którzy ulegli procesowi germanizacji, zwłaszcza wskutek od­ działywania szkoły i wojska, do trzeciej - „prostaczków" posługujących się wyłącznie językiem polskim lecz „za Polaków się nie uważających" i do czwartej - „prawdziwych wiarusów, polonusów" (Szymański 1872). Badania własne autora. 3 �PODZIAŁY GÓRNOŚLĄSKIEJ ZBIOROWOŚCI REGIONALNEJ 37 województwa katowickiego. Nie wchodząc w szczegóły, koncentrujemy się więc na tej części Śląska, która została włączona do Macierzy w 1922 roku. Mimo występujących podobieństw, między Opolszczyzną a przemysłową częścią Górnego Śląska zachodzą jednak znaczne różnice, których źródła tkwią w okresie kształtowania się stosunków kapitalistycznych, latach mię­ dzywojnia, rozdzielającego te tereny kordonu granicznego oraz determinan­ tach społecznych, ekonomicznych, kulturowych i politycznych, jakie wy­ stąpiły po 1945 roku. Przedmiotem naszych zainteresowań będą deklaraqe ideowe i programo­ we związane z narastającym tu poczuciem tożsamości regionalnej i narodo­ wościowej. W kontekście procesu „długiego trwania" będziemy określać niektóre historyczne aspekty występujących współcześnie zjawisk i tendencji. Bazę źródłową opracowania stanowią dokumenty organizacyjne poszcze­ gólnych ugrupowań (statuty, deklaracje, referaty, dokumentacja bieżąca), publiczne wypowiedzi ich liderów, a także różnego rodzaju druki agitacyjne, afisze, ulotki itd. Odrębna kategoria to źródła prasowe. Częściowo prezentowane będą również wyniki badań empirycznych opar­ tych na kwestionariuszu wywiadu dotyczące sytuacji narodowościowej na Górnym Śląsku. Nie wchodząc na razie w szczegóły zaznaczmy tylko, że śląski ruch jest ruchem wewnętrznie zróżnicowanym. Zawsze jednak w pro­ gramach poszczególnych organizacji dominuje tendencja skierowana na eks­ ponowanie lokalnej specyfiki, a w sensie politycznym coraz bardziej zdaje się tu przeważać opcja modyfikacji polskiej ustawy zasadniczej i dokonania nowego podziału kraju na autonomiczne regiony. Często podkreśla się, że najbardziej jest do tego przygotowany Górny Śląsk, a konkretnie chodzi o woj. katowickie, którego znaczna część leżała w obrębie przedwojennego województwa śląskiego posiadającego od 15 lipca 1920 roku, a więc jeszcze przed formalnym włączeniem tej ziemi do Polski (co nastąpiło 20 czerwca 1922 roku) status autonomiczny. Od kilku jednak miesięcy zróżnicowany dotąd ruch śląski dąży do inte­ gracji. Pojawiają się informacje, trudne do zweryfikowania, iż trwają prace zmierzające do powołania organizacji „Śląsk", która skupiałaby samodzielne organizacje śląskie, to znaczy: Związek Górnośląski, Ruch Autonomii Śląska oraz mniejszość niemiecką. 4 Skąd przybywamy? Kim jesteśmy? Dokąd idziemy? Związek Górnośląski Te znamienne pytania, stanowiące tytuł obrazu sławnego francuskiego symbolisty, od kilku lat pojawiały się coraz. częściej wśród rodzimych śląskich elit. Inspirowały do nowych poszukiwań. Jeden z organiza­ torów formułującego się śląskiego ruchu mówił: „Ślązacy byli przez lata 4 Badania własne autora, marzec - kwiecień 1992 r. �38 MARIAN G . GERLICH 5 gnębieni. Trzeba było odpowiedzieć sobie na podstawowe pytania. Wie­ dzieć, jakie nasze korzenie i jaki nasz cel. Nie mogliśmy już dłużej czekać i być dalej w niewoli. Nam nie potrzeba żadnych kulturtregrów , ale mu­ simy wziąć swoje sprawy w swoje ręce" . Jest to relacja dotycząca schyłku 1987 roku. Pierwsza jednak publiczna inicjacja narastającego procesu ak­ tywizacji śląskiej ludności rodzimej nastąpiła w dniu 7 lutego 1988 roku na łamach „Gościa Niedzielnego", organu kurii biskupiej w Katowicach. Andrzej Klasik ogłosił wtedy artykuł Tożsamość Górnego Śląska, w którym scharakteryzował, główne, jego zdaniem problemy śląskiej tożsamości. Próbował też określić specyfikę - użyjmy tu określenia śląskiego pisarza Wilhelma Szewczyka - „śląskiego syndromu" (Szewczyk 1986). Klasik stwierdził: „W tradycji Górnego Śląska mamy do czynienia ze swoistą triadą, w skład której wchodzą wartości rodziny, wartości religijne i wartości pracy. Wymienione wartości są fundamentem więzi i spójności regionalnej i tak być powinno w przyszłości, mimo niepokojących zjawisk ich rozkładu, a nawet zanikania w niektórych środowiskach społecznych" (Klasik 1988). Etnolog Czesław Robotycki analizując tę wypowiedź stwierdza: „Wartości takie, jak wierność, praca, rodzina, religia są uniwersalne (co najmniej w skali tradycji łacińskiej Europy), tym samym nie wyróżniają Śląska. Takie przyporząd­ kowanie to znany mechanizm funkcjonowania mitu. Polega na redukcji zjawiska do skali własnej i nadania mu nowego znaczenia" (Robotycki 1990, s. 32). Z całą pewnością dochodzi tu do swoistego zawłaszczenia wartości uniwersalnych. W warunkach funkcjonowania kultury tradycyjnej tego ro­ dzaju mechanizm byłby niewątpliwie przejawem specyficznych reguł myś­ lenia i „funkcjonowania mitu". W interesującym nas jednak przypadku działanie tego mechanizmu jest wykluczone, albo w znacznym zakresie ogra­ niczone. Gdy jest natomiast formułowane przez ideologa i polityka, którym niedługo później stał się Klasik (będąc m.in. prezesem Związku Górnoślą­ skiego) musimy mieć świadomość działalności rozmyślnej i celowej. Nie oznacza to jednak, że wśród ludności rodzimej nie funkcjonują nadal pewne 6 7 5 Odwoływanie się do tzw. krzywdy śląskiej było niezwykle silnie eksponowane od początku formowania się śląskiego ruchu. Gwarowe określenie nawiązuje tu zwłaszcza do terminologii hitlerowskiej. Coraz częściej jednak niem. termin Kulturtrager stosowany jest wobec wszystkich obcych, w tym także Polaków z innych regionów. Specyficzny stosunek do obcych pojawia się ostatnio również w wypowiedziach niektórych przedstawicieli śląskiej elity. Typowe dla tego stanowiska są wypowiedzi w rodzaju: „Pseudointelektualiści zza miedzy już co najmniej dwukrotnie (po 1922 i 1945 roku) przybywali do nas z misją nauczania co jest dla nas dobre, a co złe i co jest »autentyczną wartością« Górnego Śląska. Marzyło nam się byśmy mogli na własnej ziemi choć w tym pokoleniu powiedzieć coś własnym głosem. Prowadzona od dzisięcioleci kolonizacja Górnego Śląska różni się dość istotnie od tej dokonanej na ludach Ameryki, Australii czy Afryki. Tam kolonizatorzy na ogół przywozili ze sobą cywilizację wyprzedzającą znacznie autochtonów. Na Śląsku niestety było na opak. Trzeba o tym pamiętać i czasami wykazać trochę pokory" (Sarnowicz. Smolorz 1991, s. 2, zob. też Kopeć 1986). Badania własne. Wywiad nr 23. 6 7 �PODZIAŁY GÓRNOŚLĄSKIEJ ZBIOROWOŚCI REGIONALNEJ 39 przeżytki tradycyjnego myślenia, co w sytuacji wzrostu poczucia tożsamości regionalnej ma swoje znaczenie. Budowana jest bowiem pewna ideologia. Lokalne autostereotypy znajdują też swoje odzwierciedlenie w publicystyce, a nawet pracach naukowych. Nie uchroniła się przed tym również lokalna śląska etnologia. Przykładowo, w jednej z prac czytamy: „[...] w przemysło­ wych rejonach Górnego Śląska badacz bez trudu dostrzega funkcjonowanie systemu wartości, którego głównym mechanizmem trwania i kontynuacji jest tradycja". A dalej „[...] wartościami jest praca i jej widoczny, trwały efekt w postaci zarobku i stanu posiadania; wartością jest dobra organizacja pracy i życia, są tradycją uświęcone normy społeczno-obyczajowe, zwyczaje i reli­ gijność, wartościami są: człowiek i jego trud codzienny, dobro, prawda i piękno" (Bukowska-Floreńska 1987, s. 160). W programowej wypowiedzi Klasika znalazły się też pewne tradycyjne stwierdzenia dotyczące ludności napływowej. „Wśród nowych jakości wno­ szonych przez przybyszów warto wskazać na wartości kultury [...] propago­ wane dzięki przemieszczeniu się na Górny Śląsk części elity intelektualnej z terenu Małopolski, Kresów Wschodnich, a w późniejszym okresie także innych regionów Polski. Jednak i w tym przypadku zbyt często mieliśmy do czynienia, i chyba w dalszym ciągu mamy, z niepokorną wobec bogactwa duchowej tradycji śląskiej, a także trudną do przyjęcia w życiu codziennym ostentacyjną postawą „posłannictwa i misji" przybyszów, usiłujących zawsze i wszędzie odgrywać rolę ludzi oświeconych, przynoszących przysłowiowy kaganek pod strzechę" (Klasik 1988). Stykamy się z kontynuacją pewnej niechęci do „obcych" . Odnajdujemy ją już w X V I I I skargach chłopskich, jak i wielu innych formach ludowych wypowiedzi z X I X w. Dziś zawarta jest także w agresywnych w swej treści pieśniach i murariach. XVIII-wieczny tekst mówił: 8 „Cudzoziemce sie k'ną pierą, Wszystko nasze z renków bierą, Bierą słóżby i dochody Kat wi, skąd jejich przychody" (Szramek 1934, s. 33). Dziś natomiast śpiewa się pieśni w rodzaju: „Pierony ze Śląska jeszcze nie przegrali, jeszcze nie przegrali i bydom „gorolom" i bydom „gorolom" po pyskach dawali, po pyskach dawali" (Gugoł 1990, s. 32). Na murach zaś pojawiają się napisy: „Śląsk dla Ślązaków", „Gorole raus", „Obowiązkiem Ślązaka jest zabić co tydzień Polaka". Jednak tego rodzaju wypowiedzi są przejawem znamiennego myślenia stereotypowego 8 Współcześnie nabiera ona nowych treści i znaczeń. �40 MARIAN G. GERLICH 9 tylko części ludności rodzimej. Zastanawiające jest natomiast to, że niechęć do obcych zawarta jest również w programowej wypowiedzi Klasika. Poja­ wia się ona zresztą także w innych publicznych wystąpieniach reprezentan­ tów śląskiej, rodzimej elity. Zwłaszcza nasycona nią była kampania wybor­ cza do Sejmu. Ten sposób myślenia pojawia się zresztą w wielu innych sytuacjach. Z całą jednak pewnością po I I wojnie światowej pierwszą i , jak to określa wielu działaczy śląskich - intelektualną wypowiedzią na temat śląskiej tożsamości, a także roli przybyszów, był artykuł Klasika. Jego zawartość intelektualna, programowa i ideowa były ważne dla formułujące­ go się ruchu śląskiego. Jest ona również interesująca dla badań typu soc­ jologicznego i etnologicznego. Oto bowiem w szczególnych realiach demon­ tażu i upadku starego porządku pojawił się w historii śląskich „głosów wołających na puszczy" nowy głos odwołujący się i upominający o za­ chowanie śląskiej tożsamości. Wypowiedź Klasika stanowi szczególnego rodzaju odwołanie do tradycji regionalnej, do tego, co - zdaniem autora - jest nadal żywotne i warte przekazania następnym pokoleniom. Tak więc okazuje się, że tradycja - mimo zmieniających się warunków społecznych, ekonomicznych i politycznych - jest nadal znacząca i to zwłaszcza w per­ spektywie ochronnej. Nie chodzi tu więc o działania ofensywne, lecz raczej defensywne. Ważne jest zamknięcie się w kręgu zweryfikowanych, odziedzi­ czonych po antenatach wartości. Dla etnologii ten sposób myślenia i związane z nim konkretne ruchy społeczne, a nawet polityczne, winny stać się obiektem systematycznych badań. Ważne jest wieloaspektowe badanie lokalnej tradycji (a więc aspektu przedmio­ towego, czynnościowego i podmiotowego) , a także przyczyn jej żywotności, funkq'i oraz obecności w programach lokalnych organizacji i partii politycznych. Z tego ostatniego punktu widzenia dawna definicja Szackiego mówiąca, że „Problem dziedzictwa to problem warunków zastanych, w jakich przychodzi nam prowadzić swą działalność; problem transmisji to problem środków, przy pomocy których warunki te były i są kształtowane; problem tradyq'i to problem celów jakim podporządkowujemy naszą działalność, hierarchii wartości, jaką narzucamy zastanemu światu" (Szacki 1971, s. 152) nabiera nowego znaczenia, staje się w innym wymiarze płodna i inspirująca. 10 11 9 Chodzi tu o pewien utrwalony typ „myślenia potocznego", wyrastającego z funkcjonowa­ nia stereotypu. Na omawianym terenie stereotyp obcego jest niezwykle żywotny, zwłaszcza wśród najstarszej grupy ludności. Ostatnio jednak jest on również znamienny dla pozostałych kategorii wiekowych. Tymczasem „współczesne »racjonalne« społeczeństwa wyzbywają się dawnej sakralizacji (demonizacji) obcego, co nie pociąga za sobą zanikania stereotypów. Żyją one często nadal oderwane od podłoża, opustoszałe" (Benedyktowicz, Markowska 1979, s. 230). W realiach śląskich nabierają one nowego znaczenia. Miarka (1984). Studium to publikował Miarka na łamach „Gwiazdki" od 23 paździer­ nika do 12 grudnia 1863 r. Odegrało ono istotną rolę w okresie kształtowania się świadomości narodowej na Śląsku. Zob. np. M.G. Gerlich (1981) oraz Błaszczak-Wacławik (1990). 1 0 1 1 �PODZIAŁY GÓRNOŚLĄSKIEJ ZBIOROWOŚCI REGIONALNEJ 41 Wypowiedź Andrzeja Klasika, przez ostatnie lata głównego, śląskiego ideologa, zapowiadała uformowanie się nowego ruchu regionalnego, skiero­ wanego zwłaszcza na obronę śląskiej tożsamości. Od początku był on popie­ rany przez lokalną, katowicką Kurię Biskupią. Formalna rejestracja nowego Związku Górnośląskiego nastąpiła 30 czerwca 1989 r. Obecnie liczy on około kilkunastu tysięcy członków. W terenie działa ponad 60 kół. Wiele z nich istnieje przy parafiach katolickich. Inicjatorami Związku, poza wspomnia­ nym już Andrzejem Klasikiem (do niedawna prezesem), byli m.in.: Józef Buszman, Idzi Panic, Jerzy Wuttke, Jan Rzymełka oraz ks. ks. Janusz Wycisło i Stanisław Tkocz. Odszedł natomiast z tego grona Franciszek Antoni Marek. W deklaracji programowej stwierdzono: „U podstaw Związku Górno­ śląskiego leży zamiar obrony wartości kulturowych i cywilizacyjnych Gór­ nego Śląska powstałych na gruncie chrześcijańskim, jak również dążność do integracji społeczności regionu wokół jego wartości dawnych i nowych oraz do harmonijnego rozwoju zamieszkałej tu ludności zapewniającego dobro każdej osoby" . Nastąpiło tu odwołanie do Górnego Śląska. Związek jed­ nak, jak dotąd, działa głównie w obrębie woj. katowickiego, wyraźnie od­ wołując się do tzw. Wielkiego Śląska, co wynika z lansowanej przez niego koncepcji autonomicznego regionu górnośląskiego w jego historycznych gra­ nicach. Znajduje to swoje wyraźne odzwierciedlenie w działalności lokalnych władz administracyjnych, składających się głównie z działaczy Związku Gór­ nośląskiego. Wyraźnie też deklaruje, iż „Związek pragnie osiągnąć swe cele, które od pokoleń były wyznacznikiem górnośląskiej tożsamości. Są to: przy­ wiązanie do tradycji i wartości chrześcijańskich, etos pracy, umiłowanie wolności, równość stanowa, a także ukierunkowanie społeczne „od siebie ku drugiemu" oraz „gospodarność". Wyraźnie podkreślano niezależność od władzy, apolityczność. Jednak w stosunkowo krótkim czasie Związek prak­ tycznie objął władzę w województwie katowickim. Rzecznik prasowy Związ­ ku Paweł Wieczorek tłumaczył ten fakt sukcesem „ludzi ^e Związku, a nie Związku". Wydaje mi się normalne - podkreślał dalej w wywiadzie udzielo­ nym katowickiemu dodatkowi „Gazety Wyborczej" z 23 lutego 1991 roku - że ludzie wybijający się obejmują przywództwo, tworzą swoją strukturę. Proszę pamiętać, że władzę wykreowali wyborcy, a nie Związek". * W Deklaracji wyraźnie stwierdzano także, iż Związek jest „stowarzysze­ niem, wspólnotą osób identyfikujących się z wartościami, które symbolizują Górny Śląsk". Członkowstwo jest zaś uzależnione od emocjonalnego związ­ ku z regionem, co wyraża stwierdzenie: „kto czuje się uczuciowo związany 12 13 1 12 Deklaracja Związku Górnośląskiego, „Biuletyn Związku Górnośląskiego", Cieszyn-Katowice-Opole 1990, nr l , s. 2. Tamże. Polsce potrzebne są silne regiony. Rozmowa z A. Klasikiem - prezesem i P. Wieczorkiem - rzecznikiem prasowym Związku Górnośląskiego, „Gazeta Wyborcza" (dod. „Gazeta Kato­ wicka", 23 lutego 1991 г., s. 2). 1 3 14 �42 MARIAN G. GERLICH z Górnym Śląskiem i traktuje ten region jako miejsce życia dla siebie, swoich dzieci i przyszłych pokoleń [...]". Jednoznacznie też zobowiązuje się człon­ ków do odpowiedzialności za los „małej Ojczyzny", za lokalne dziedzictwo kulturowe, w tym także za dialekt i zwyczaje [...], za swą tożsamość". Od początku konieczność akceptacji lokalnej tożsamości wywoływała krytykę ze strony ludności napływowej. „Urodziłem się we Lwowie. Mnie też rodzice uczyli miłości do rodziny, poszanowania pracy, rzetelności, gos­ podarności. Czy te moje wartości lwowskiego domu są inne od śląskich? A może to śląskie są jedyne i najlepsze? Wielu takiej polityki nie rozumie. My, przybysze, przyjechaliśmy tu na Śląsk i tu pracujemy. Pokochaliśmy tę ziemię, ale dlaczego mamy uznawać kulturę śląską? Ja też chcę pracować dla dobra tej ziemi. Może chciałbym pracować w jakimś związku, ale w żadnym wypadku nie za cenę akceptacji tego, co jest ważne dla Ślązaków. To jest ich kultura, ich zwyczaje i obyczaje. Lecz obojętnie jak patrzeć, to są to tylko tradycje regionalne od nich, Ślązaków. Nigdy o Ślązakach nie mówiłem „oni", lecz teraz Ślązacy prowadzą politykę separatyzmu. Ich kultury nie wolno stawiać ponad kulturą narodową. Komu zależy na takim dzieleniu mieszkańców województwa katowickiego? [...] Dziwi mnie, dlaczego przyna­ leżność do Związku Górnośląskiego jest uzależniona od akceptacji śląskich wartości i też od tego, żeby dalej tu żyły moje dzieci i wnuki. To są straszne manipulacje polityczne pod parawanem ochrony śląskiej kultury i gwary, którą chce się tu nawet wprowadzać do szkół". Tak obszerne przytoczenie argumentów strony przeciwnej, tzn. przedstawiciela ludności napływowej, jest uzasadnione. Na podstawie prowadzonych aktualnie badań trudno jed­ nak określić procentową reprezentatywność takiego stanowiska. Zdaje się ona jednak zwolna zyskiwać coraz większe poparcie społeczne. Już zresztą w ubiegłym roku reprezentant kierownictwa Związku wyjaśniał: „Nie szuka­ my w metrykach, gdzie kto się urodził. O przynależności decyduje czyjaś świadomość, wybór [...]" . 15 16 17 18 Na podstawie wstępnie zgromadzonych wyników badań można stwier­ dzić, iż nie istniejący w ostatnim okresie na Górnym Śląsku, konkretnie na obszarze województwa katowickiego, konflikt kulturowy między ludnością rodzimą a napływową jest teraz wywoływany w kategoriach politycznych wskutek lansowanego prymatu śląskości nad kulturą ludności napływowej czy nawet kulturą ogólnonarodową. Trudno zaś mówić o konflikcie kulturo­ wym rozumianym klasycznie, jako „kontakt dwóch kultur o przeważająco konfliktowym charakterze, pojawiający się w związku z niemożnością połą­ czenia zawartych w nich przeciwstawnych wartości i interesów". Obiektyw19 19 Deklaracja... Tamże. Badania własne. Wywiad nr 36. Polsce potrzebne są regiony... (patrz przyp. 14). Zob. Słownik Etnologiczny (1987, s. 175-176), hasło: konflikt kulturowy (орг. К. Kwaśniewski). 1 6 1 7 18 1 9 �PODZIAŁY GÓRNOŚLĄSKIEJ ZBIOROWOŚCI REGIONALNEJ 43 nie dochodzi tu bowiem po 1945 roku do kontaktu kultur i nosicieli kultur stanowiących elementy polskiego etnicum. Trudno w kategoriach obiektyw­ nych wykazać różnice genetyczne, strukturalne, aksjologiczne czy funk­ cjonalne poszczególnych części. Gdyby odwołać się do przeszłości, do okresu formowania się na Górnym Śląsku świadomości narodowej, to trzeba by powiedzieć, iż trudno w jakikolwiek sposób podważyć etniczną polskość śląskiej grupy etnograficznej. Jest ona osadzona w konkretnych realiach czaso-przestrzennych, a wyraża się właśnie w kulturze i języku. Tak więc w konkretnym wymiarze badawczym przez „tożsamość kulturową regionu" rozumie się „elementy inności form kulturowych (gwary, zwyczajów, wy­ tworów), stanowiące rezultat kontekstu dwustronnych konfrontaqi z for­ mami kulturowymi innych regionów i z raqi tej inności nie podlegające logicznemu wartościowaniu (chyba tylko z pozyq'i nielogicznego regional­ nego szowinizmu)" (Kwaśniewski 1987, s. 49). Wydaje się, iż na Górnym Śląsku znów pojawiła się swoista postawa ideologiczna. W latach narodowej niewoli miała ona swoje uzasadnienie właśnie narodowe, w latach międzywojnia była przejawem polaryzacji świa­ domości i dochodzenia części ludności rodzimej do polskiej kultury ogól­ nonarodowej, a po I I wojnie światowej była efektem narzuconego, zade­ kretowanego pojmowania rzeczywistości i tego regionu. Zadaniem nie tylko dla etnologów jest poszukiwanie odpowiedzi na pytanie o współczesne przy­ czyny tej postawy. Jest ono tym bardziej ważne, że postawa ideologiczna staje się domeną części lokalnych elit. Nie wiadomo jednak czy wynika ona z kontynuaq'i pewnej typowej dla kultury ludowej postawy samoobronnej, czy też jest wyrazem pewnych tendenqi politycznych. Odwoływanie się do tradycji regionalnych trzeba rozpatrywać w szerokim kontekście społecznym, ekonomicznym i politycznym. Faktem jest bowiem iż wśród ludności rodzimej dokonują się istotne przeobrażenia świadomoś­ ciowe. Część optuje za Polską, część za Niemcami, część zachowuje postawę indyferentną, a część określa się mianem „Ślązaków". Trzeba również zwró­ cić uwagę na tę kategorię ludności, która zupełnie nie potrafi odnaleźć i zdefiniować swej tożsamości. Okazuje się, czego dowodzą wyniki różnych badań, iż potenq'alne wybory czy opcje też nie są zadowalające. Działa tu nadal swoiste prawo tła. Zgodnie z nim, Ślązacy na tle Niemców nie są Niemcami, na tle Polaków nie są Polakami. Tak więc w tym kontekście należy analizować kwestię eksponowania śląskiej tożsamości przez Związek Górnośląski, a także inne lokalne organizacje. Tkwią w tym konkretne wyzwania dla etnologii. Badania wykazują, że nadal znamienne jest dla wielu śląskich środowisk chłopskich, a nawet miejskich zamykanie się w kręgu własnej tradycji. 20 2 0 Tendencje te można dostrzec także w śląskich, rodzimych środowiskach miejskich, zob. пр.: H . Gerlich (1984), M.G. Gerlich (1989), H. Gerlich, M.G. Gerlich (1989, s. 367 -434; 1992, s. 198 -223). �44 MARIAN G. GERLICH Można się nawet spotkać z pewnymi tendencjami izolacyjnymi. Wydaje się, że eksponowanie śląskości przez Związek Górnośląski potęguje ten proces. Izolacjonizm, zwłaszcza w X I X stuleciu, miał tu swoje uzasadnienie, był formą samoobrony. Trudno jednak określić, czemu ma służyć dzisiaj. Od kilku miesięcy Związek Górnośląski (którego prezesem został Joa­ chim Otte) zdecydowanie zmienia charakter swojej działalności. Coraz bardziej staje się quasi partią polityczną. W ubiegłym roku dość wyraźnie odcinał się od autonomii. Obecnie stał się jej orędownikiem. Związek odwołuje się do historycznych granic Górnego Śląska, który ma posiadać, jak inne regiony, status autonomiczny. Koncepcje samorządowe są od­ rzucane. Lansowanie autonomii dla Górnego Śląska uzasadniane jest następująco: „Doprowadziła do tego sytuacja w kraju. Ten widoczny stopniowy upadek państwa - mówi Joachim Otte - i kryzys gospodarczy unaoczniły nam, iż nie możemy oczekiwać, że Warszawa wypracuje jakieś cudowne formuły, które pozwolą nam tu, na Śląsku, egzystować. Upadek państwa spowodował też, że bardziej ostro formułujemy nasze postulaty [...]". Alternatywą w rozumieniu Związku Górnośląskiego może być tylko »powstanie, w sensie wzburzenia ludności [...]«" (Cieszewska 1992). Tego rodzaju demagogia jest tu coraz gwałtowniejsza. Pierwsze jej objawy pojawiły się już w ubiegłym roku. Przewodniczący Związku Gmin Górnego Śląska, Janusz Paczocha, na spotkaniu ze Związkiem Gmin Śląska Opol­ skiego 10 lipca 1991 r. wręcz nawoływał, aby wspólnie ze Związkiem Górnośląskim i Związkiem Wielkopolan walczyć o autonomię. „Jeżeli my i oni będziemy silni nikt nam nie podskoczy" (Szuber 1991). Tego rodzaju wypowiedzi wywołują coraz większe i gwałtowniejsze reakcje, zarówno wśród ludności rodzimej, jak i napływowej. Zdecydowanie zresztą podkreśla się te różnice. Związek przeszedł znamienną ewolucję. Na początku działalności od­ woływał się do konieczności obrony śląskiej tożsamości. Dzięki temu zyskał poparcie ludności rodzimej. Dziś coraz wyraźniej stawia sobie cele politycz­ ne. Nadal lansuje prymat lokalnej tożsamości, ale dodatkowo także regiona­ lizacji kraju (konkretnie wspomnianych regionów autonomicznych) oraz „Europy regionów". Dla niektórych polemistów taka działalność Związku Górnośląskiego stanowi „Zaproszenie do Juglosławii" (Piskor 1992, s. 5). Ruch Autonomii Śląska Kolejna znacząca dla krystalizacji ruchu śląskiego wypowiedź to artykuł Antoniego Kositzy (1991 г.). O ile wypowiedź Andrzeja Klasika zapowiadała proces upodmiotowienia śląskiej ludności rodzimej, to późniejsza o 3 lata wypowiedź Kositzy stanowiła już artykulację poglądów konkretnej części śląskiej ludności rodzimej. Klasik pojmował jeszcze kulturę śląską jako element kultury polskiej, Kositza natomiast już jednoznacznie skončen- �PODZIAŁY GÓRNOŚLĄSKIEJ.ZBIOROWOŚCI REGIONALNEJ 45 trował się na podkreślaniu wszelkich odmienności. Samych Ślązaków określa on zaś terminem „Schlesierzy". Twierdzi, iż nie są oni 100%-owymi Polaka­ mi, ani 100%-owymi Niemcami, są natomiast Schlesierami. Główne tezy tego artykułu są następujące: - „[...] od zarania wśród Ślązaków silna była dążność do tworzenia separatystycznych planów utworzenia państwa górnośląskiego"; - „Przed 70 laty obwołaniu samodzielności Górnego Śląska przeszkodzi­ ło zainspirowane przez rząd polski I Powstanie [...]"; - „Tylko raz, w marcu w 1921 roku w drodze Plebiscytu, zapytano rdzenną ludność Śląska, jaka ich zdaniem powinna być państwowa przyna­ leżność Górnego Śląska"; - „70-letni okres repolonizacji i dezintegracji nie przyniósł zasadniczych zmian w poczuciu tożsamości Ślązaków"; - „Idea śląskiej autonomii, tkwiąca głęboko i mocno w świadomości Ślązaków odżyła z nową siłą teraz, jako reakcja na 70-letnią niszczycielską polską politykę wobec Śląska i jego mieszkańców" (Kositza 1991). Ten tak jednoznacznie typowy dla pewnych kręgów ludności rodzimej pogląd został po I I wojnie sformułowany po raz pierwszy. Kositza w imieniu Ruchu Autonomii Śląskiej odwołał się do tych, o których już działacze Związku Górnośląskiego mówili, iż żyją na Śląsku tacy ludzie, „którzy nie chcą lub nie potrafią siebie inaczej nazwać, 'jak Ślązakami". Tego rodzaju kategoria na Śląsku obiektywnie istnieje od XLX w. Józef Chałasiński stwierdzał nawet przesadnie, iż „Górnoślązak ma poczucie od­ rębności, którego cechą jest w dużym stopniu to, że nie czuje się on całkowicie ani Polakiem ani Niemcem" (Chałasiński 1936, s. 223; por. też. Brożek 1988). Nie wyjaśnia też złożoności problemu inne stwierdzenie tego badacza: „Ślązakom nie tyle chodzi o to aby należeć do Niemiec lub do Polski [...], ale żeby mogli pozostawać sobą, gospodarzami swojej dzielnicy - Ślązakami (Chałasiński 1936, s. 223). Problem jest bardziej złożony. Wiązać go należy zarówno z pewną postawą obronną, zgodnie z którą „narodowość może się zmieniać, śląskość pozostaje" (Ossowski 1967 up. 291), jak i kategorią ludności indyferentnej narodowo. Pojawienie się warstwy Zwischenschicht (czyli warstwy - jak to określali Niemcy - pośredniej) upatrywać należy w kontekście procesu wynaradawiania oraz procesu formowania się nowoczesnej świadomości narodowej. Proces ten w sensie ogólnym przebiegał tu podobnie jak na innych obszarach tej części Europy i miał też dwie zasadnicze fazy, tj. , językowo-kulturalną" (Chlebowczyk 1983, s. 38-43) i „polityczną" (tenże, s. 43-56). Lokalna odmienność procesu narodotwórczego polega zaś właśnie na ukształtowaniu się kategorii ludności indyferentnej. Zwróćmy uwagę, że u zarania tego procesu panował tu „instynktowny etnocentryzm" oraz „świadomość wspólnej więzi z wszystkimi swojakami". Dominowała obrona tego, co własne. Na tym poziomie formowała się identyfikacja. Wskutek braku poważniejszych kontaktów zewnętrznych panujące więzi regionalne były �46 MARIAN G. GERLICH tu substytutem więzi narodowej, co w sytuacji braku „ojczyzny ideo­ logicznej" miało tu swoje konsekwencje. Z czasem okazało się jednak, że pewna część ludności rodzimej wykazuje typowy dla pogranicza nominalizm w sprawach narodowych, albo też jej proces identyfikacji nie wychodzi poza ramy lokalności. W tym drugim przypadku mogły zachodzić zdecydowanie przeciwstawne postawy. Jedna mogła więc wynikać z in­ stynktownego zamknięcia się w ramach zweryfikowanego systemu, a druga - być efektem świadomego samookreślenia się tylko na tym poziomie, co znalazło oddźwięk w konkretnych koncepcjach powołania odrębnego państwa górnośląskiego. Zaznaczmy też, że pewna część ludności indyferentnej narodowo czyniła ze swej postawy element przetargu politycznego. Tak było zwłaszcza w okre­ sie międzywojennym. Zauważmy, iż znaczną część elektoratu niemieckich partii w wyborach do Sejmu Śląskiego, jak i sejmu warszawskiego stanowiła właśnie ta kategoria mieszkańców ówczesnego województwa śląskiego. Opcje tej, jak i wszystkich innych kategorii ludności rodzimej zawsze były tu oceniane w kategoriach moralnych. Było to jednak przede wszystkim znamienne dla strony polskiej. To właśnie w latach międzywojnia ks. Emil Szramek pisał: „Zjawiskiem typowo granicznem są ludzie o chwiejnej równo­ wadze narodowej, wiecznie niezdecydowani, istne trzciny, które pod powie­ wem lada wietrzyka przechylają się to w tę, to w ową stronę" (Szramek 1934, s. 20). Z kolei w 1945 Edmund Osmańczyk stwierdzał, że „zagrożona w swo­ im istnieniu etnia powoduje to, iż odchodzą od niej jednostki o słabym charakterze, a pozostają bardziej wartościowe" (Osmańczyk 1946, s. 21). Kontynuację takiego sposobu pojmowania sytuacji narodowościowej na Śląsku odnajdujemy również współcześnie m.in. w pracy Franciszka An­ toniego Marka Głos Śląska zniewolonego. Rozdział „Poczucie niemieckości czy demoralizacja?" rozpoczyna tam następujące stwierdzenie: „To, co dzieje się na Śląsku Opolskim, powinno być rozpatrywane nie w kategoriach narodowych, lecz w kategoriach moralnych. Przytłaczająca większość tych, którzy zapisali się do mniejszości niemieckiej, to tacy, których na Śląsku nazywamy przechrztami i zaprzańcami" (Marek 1991, s. 37). W innej zaś pracy Marek określa istniejące na Śląsku postawy jako: „proniemiecką", „propolską" i „separatystyczną". Czy jednak rzeczywiście trzecią z potaw nazwać można tym terminem? Właśnie na terenie Śląska Opolskiego zanu­ rzenie w śląskości stało się ponownie gwarantem przetrwania i sposobem zachowania komunikaqi społecznej w sytuacji dokonujących się przeobrażeń świadomościowych. Danuta Berlinańska prezentuje jedną z typowych wypo­ wiedzi relacjonujących omawiany proces: „My tu nie mamy z kim żyć, bo dużo naszych wyjechało do RFN. Nie ma się z kim kontaktować, bo 21 2 1 Na Śląsku dominowała polskość etniczna, a nie ideologiczna. Lokalna więź nawykowa była jednak substytutem więzi narodowej, mimo braku właściwych i typowych konotacji związanych z „ojczyzną ideologiczną" (zob. Ossowski 1967b, s. 210-213). �PODZIAŁY GÓRNOŚLĄSKIEJ ZBIOROWOŚCI REGIONALNEJ 47 z Polakami, to inaczej, to nie tak, jak z naszymi" (Berlińska 1990, s. 136). Tego rodzaju postawa jest też znamienna dla osiedli robotniczych wojewódz­ twa katowickiego. „Dużo się mówi o Górnoślązakach. Ale gdzie oni są? Starzy poumierali, młodzi pojechali do Niemiec. W tych blokach koło nos, to mieszko ino zbieranina z całyj Polski. Jako z nimi godka? Łoni nos nigdy nie zrozumiejom, a my ich. Jak by my do nich przyjechali to tyż by tak było. Kożdy ma swoja ziemia. Niech loto, ale zawsze trzeba mieć swoja ziemia [...]" . Polska ludność napływowa coraz częściej jawi się jako obca kategoria. Dawne antagonizmy znów odżyły. Okazuje się, że wspólnota kulturowa z ludnością z innych regionów, zamieszkałą na Śląsku nawet od kilkudziesięciu lat nie znajduje realnego potwierdzenia w życiu codziennym. Podnoszone przez naukę procesy integracyjne uległy zahamowaniu, lub nawet przerwaniu. Warto zastanowić się na tą tezą, iż jednym z czynników pobudzających tego rodzaju postawę jest działalność śląskich organizacji, a zwłaszcza ich intensywne posługiwanie się pewnymi regionalnymi hasłami, które stają się wręcz aksjomatami typu: „Górnoślązacy byli zawsze krzyw­ dzeni albo przez Niemców, albo przez Polaków"; „Górnoślązacy są uczciwi, pracowici, wierni [...]"; „Kultura górnośląska jest chrześcijańska"; „Sym­ bolami tożsamości górnośląskiej są wartości rodziny, pracy i religijne", a także: „Nas zawsze przyjezdni chcieli uczyć kultury, a sami jej nie mieli"; „Na Śląsku zawsze była wyższa cywilizacja niż gdzie indziej w Polsce". Trudno określić wielkość grupy Schlesierów. Można jednak postawić hipotezę, że będzie ona ulegać powiększeniu. Zadecydują o tym już nie tyle determinanty historyczne, ale współczesne, wśród których najistotniejsze znaczenie ma postępująca słabość ekonomiczna państwa (po raz drugi prys­ ka tu mit Polski, (por. Kopeć 1986, s. 46-79), potencjalnie największe bezrobocie, ekspansja mniejszości niemieckiej, a także najbardziej groźne dla tego procesu programy separatystyczne. Odwołujące się do odrębności kul­ turowej i etnicznej Ślązaków, a w sensie społecznym i politycznym lansują hasło zasobności regionu śląskiego pod warunkiem jego daleko idącej autonomiczności. Akceptacja tych programów może nastąpić, zwłaszcza obecnie, w sytuacji wskazywanego przez badania socjologiczne wzrostu poczucia własnej tożsamości śląskiej. Ustawiczne odwoływanie się do śląskiej toż­ samości może wywołać tu trudne do przewidzenia skutki, tym bardziej, że przecież w programowej wypowiedzi Kositzy przypisuje się Ślązakom cechy narodowości. Pojawiają się one również w innych dokumentach Ruchu Autonomii Śląskiej, których wiarygodność trudno określić. Trudno też określić, co w rozumieniu działaczy tego ruchu decyduje o pojmowaniu dziedzictwa śląskiego w kategoriach narodowych. Z całą przecież pewnością 2Z 23 2 2 Badania własne. Wywiad nr 5. W. Jacher (1990, s. 29) pisze, iż „wśród ludności rodzimej istniał i nadal istnieje (fakty po roku 1980 wzmogły ten proces) wysoki stopień integracji etnicznej, która polega na tym, że przetrwało tu silne poczucie tożsamości ze swoją grupą [...]". 2 3 �48 MARIAN G. GERLICH „Cechą charakterystyczną grupy narodowej, pozwalającą traktować ją w ka­ tegoriach narodowych, a nie wyłącznie etnicznych, jest inny charakter dzie­ dzictwa kulturowego aniżeli w grupie wyłącznie etnicznej i innych charakter świadomości grupowej" (Pawluczuk 1972, s. 31). Nie istnieją obiektywne dowody absolutnej odmienności tradycyjnej, śląskiej kultury chłopskiej , ani też tradycyjnej kultury robotniczej. W latach międzywojennych regionalizm był tu rozumiany, jako „budo­ wanie kultury na tradycjach i podstawach miejscowych" (Dybowski 1929, s. 172). Istnieje wyraźna kontynuacja tego sposobu myślenia, która jednak bardziej jest skierowana na eksponowanie odrębności. Wypowiedź Kositzy należy uzanać za typową wypowiedź programową Ruchu Autonomii Śląskiej. Choć formalnie pochodzi z początku 1991 г., to sama idea ruchu uformowała się w początkach poprzedniego roku, tzn. konkretnie 13 stycznia 1990 r. Wtedy to w Rybniku powołano „Ruch na Rzecz Autonomii Śląska". Przechodził on różne metamorfozy. Jego linia programowa nie była jednak szerzej znana. Pierwszą znaczącą publiczną wypowiedzią był dopiero wspomniany artykuł Kositzy. Ukazał się on już po formalnej rejestracji ruchu śląskich autonomistów, który przyjął nazwę Ruch Autonomii Śląska. Podstawowym celem tej organizacji jest dążenie do osiąg­ nięcia pełnej autonomii Śląska. Michał Lis, analizując podstawowe doku­ menty Ruchu (statuty, deklaracje programowe i uchwały zjazdów) stwierdza, iż swój cel RAŚL pragnie osiągać „poprzez następujące etapy: - utworzenie Skarbu Śląskiego i Sejmu z własną jurysdykcją, podział dóbr oraz równe prawa w zagospodarowaniu majątku: - wybranie samorządów, które określają zakres autonomii; - pełną autonomię z nazwą regionu określoną przez zapis konstytucyj­ ny" (Lis 1991, s. 128). Również ta organizacja odwołuje się przede wszystkim do wartości chrze­ ścijańskich i śląskich. Jako szczególnie istotne dla Ruchu pojawiają się takie pojęcia jak: „ochrona trwałości rodziny", „serdeczność i życzliwość wzglę­ dem drugiego człowieka", „chrześcijańska wartość życia". Liderzy bardzo wyraźnie eksponują w swych publicznych wystąpieniach problem tzw. śląs­ kiej krzywdy. Z całym przekonaniem mogą mieć rację ci z badaczy, którzy podkreślają, iż właśnie ten aspekt pogramowy Ruchu „w przyszłości może zaważyć na skupieniu wokół tej organizacji części bardziej radykalnie i kse­ nofobicznie nastawionej ludności rodzimej" (Nawrocki 1991, s. 29). Tego rodzaju postawa staje się znamienna także dla coraz szerszych kręgów średniego i młodego pokolenia. Popularność zyskuje typ organizacji 24 25 26 2 4 Świadczy o tym zarówno dorobek XIX-wiecznego ludoznawstwa, jak i wyniki badań z okresu międzywojnia i współczesne, (por. Pośpiech 1977; Folklor... 1989). Odwołać się tu można do prac dotyczących najbardziej typowej profesji śląskiej i zwią­ zanej z nią subkultury (zob. Ligęza, Żywirska 1964; Górniczy stan... 1988). Wniosek ten formułuję na podstawie wstępnie opracowanych wyników badań dotyczą­ cych sytuacji narodowościowej na Górnym Śląsku. 2 5 2 6 �PODZIAŁY GÓRNOŚLĄSKIEJ ZBIOROWOŚCI REGIONALNEJ 49 .jednorodnej etnicznie". Charakteryzuje ten rodzaj myślenia następujący rodzaj opcji: „Na szczęście Ślązoki przestali sie boć. Zaczynajom walczyć o swoje. A wszystkie swoje krzywdy mogą nadrobić tylko sami. Musi być organizacja tylko dlo nos. Ruch Autonomii coroz bardziej sie podobo, bo mogą w nim działać tylko Ślązoki. Jak w nim bydzie tylko jedna nacja, znaczy nasza, śląsko nacja, to zrobimy tu wreszcie porządek". Jest istotne, że właśnie omawiana organizacja sformułowała jednoznaczne kryteria przynależności członkowskiej. Nieważna jest narodowość, nieważne obywatelstwo, ważny jest jedynie śląski rodowód. Ślązakiem jest co najwyżej tylko ten, którego jeden z rodziców mieszkał na Śląsku przed 1939 rokiem". „W praktyce jednak bardzo uważomy na takich, co majom tylko jednego z rodziców Ślązoka. Prowda godając stawiomy ino na tych, co są echt Ślązokami". Liderem Ruchu Autonomii Śląska jest Paweł Andrzej Musioł. Komitet Założycielski, jak i obecne władze, stanowią głównie inżynierowie oraz technicy. Ruch skupia obecnie około 7000 członków. Zdaniem kierownictwa or­ ganizacji, trwa bezustanny wzrost bazy członkowskiej. Siedzibą RASL jest Rybnik. W tych też okolicach ma on najwięcej sympatyków. 27 28 Związek Górnoślązaków We wstępie zaznaczyliśmy, iż będziemy prezentować organizacje działa­ jące na terenie woj. katowickiego. Tak więc w tym miejscu jedynie z kronikarkiej powinności, a także ze względów socjologicznych, gdyż opolski Związek Górnoślązaków ma na omawianym obszarze pewne wpływy, przed­ stawimy kilka podstawowych danych na jego temat. Związek powstał w grudniu 1989 г., a zarejestrowany został przez Sąd Wojewódzki w Opolu 26 stycznia 1990 r. W Deklaracji programowej stwier­ dza się m.in.: „[....] jesteśmy spadkobiercami dorobku tonącego w mroku dziejów ciągu osadniczego nad środkową Odrą, jesteśmy potomkami tych, którzy przez półtora tysiąca lat krainą opolską włodarzyli, uczynili ją żyzną, gospodarną, piękną, jesteśmy Górnoślązakami". Związek uważa Górno­ ślązaków jako odrębną kategorię etniczną, różną od Niemców i Polaków. W Deklaracji podkreśla się poszanowanie „na zasadach wzajemności oby­ czajów ludności napływowej i nie traktowania jej jako na Śląsku obcą". W okresie formowania się Związek liczył około 200 osób skupionych w 6 kołach. Obecnie nie podaje danych dotyczących liczby członków. Siedzi­ bą Związku jest Opole. 29 Badania własne. Wywiad nr 123. Badania własne. Wywiad nr 57b. Deklaracja programowa. Związek Górnoślązaków. �50 MARIAN G. GERLICH Mniejszość niemiecka Na odrębną uwagę zasługuje narastający od połowy lat 80-tych proces aktywizacji części śląskiej ludności rodzimej, który charakteryzuje się róż­ nymi formami deklarowania niemieckiej tożsamości narodowej. Niewąt­ pliwie szczególne znaczenie dla jego formowania się, poza sferą subiektyw­ nych odczuć i deklaracji, miała pomoc udzielana przez niemieckie ziomkostwa Ślązaków. One to podjęły próby zmierzające do ożywienia sparaliżo­ wanej i częściowo spolonizowanej niemieckiej grupy narodowościowej za­ mieszkującej na obszarach państwa polskiego. Początek instytuq'onalizaqi ruchu niemieckiego wiązać należy głównie, jeśli nie wyłącznie z „Niemieckimi Kołami Przyjaciół" (Deutscher Freunschaftskreis). Wzbudzały one olbrzymie zainteresowanie wśród znacznych kręgów śląskiej ludności rodzimej. W marcu 1989 r. w czasie prowadzonych w kilku miejscowościach badań sondażowych na ten temat, wśród respon­ dentów dominowała obawa przed ujawnianiem jakichkolwiek informaqi. Ponad 70% badanych wyrażało jednak przekonanie, iż powstające koła są zaczątkiem powołania „prawdziwej niemieckiej organizacji" i „uznania praw Niemców w Polsce". W tym czasie zjednej strony trwa „akcja emigracyjna, z drugiej nasila się na Śląsku aktywność DFK, zwłaszcza po uchwaleniu przez Sejm (wiosną 1989 r.) nowego prawa o stowarzyszeniach (Więcek 1990, s. 174-175). Najbardziej aktywne koło gogolińskie podejmuje też próbę zarejstrowania w Opolu „Stowarzyszenia Społeczno-Kulturalnego Mniejszości Niemieckiej na Śląsku Opolskim". Podstawowe jednak znaczenie dla procesu formowania się niemieckiej mniejszości miało ogłoszenie w październiku 1990 r. słynnych 16 punktów, czyli „Postulatów Niemców w Rzeczypospolitej Polskiej". Nim jednak przej­ dziemy do omawiania programu i struktur organizacyjnych tej kategorii ludności Śląska zaznaczmy, iż na tym obszarze obok etnicznych Niemców żyje jeszcze ludność deklarująca (zgodnie z normami europejskimi ) swą przynależność do narodu niemieckiego, której jednak obiektywne związki z językiem i kulturą niemiecką są znikome i sporadyczne. Uwzględniając historyczne losy mieszkańców Śląska, a także ich współ­ czesne położenie można postawić tezę, iż intensywne powstawanie mniejszo­ ści niemieckiej na tym obszarze w znacznym zakresie rozumieć należy jako konsekwencję nie rozwiązanego problemu tutejszej ludności rodzimej. Szcze­ gólne znaczenie mają tu zwłaszcza błędy w polityce władz komunistycznych, a ostatnio kryzys państwa polskiego, który jest zresztą wyraźnie i przesadnie podkreślany przez wszystkie śląskie ruchy regionalne. W tym kontekście nie 30 31 3 0 Badania własne. Chodzi tu o cały pakiet norm prawnych obowiązujących we Wspólnocie Europejskiej, który dotyczy mniejszości narodowych i etnicznych. 3 1 �PODZIAŁY GÓRNOŚLĄSKIEJ ZBIOROWOŚCI REGIONALNEJ 51 można pomijać równoczesnej atrakcyjności państwa niemieckiego, a także konkretnych uregulowań prawnych zawartych w jego konstytucji. Chodzi tu zwłaszcza o art. 116, który śląską ludność rodzimą wyraźnie definiuje w ka­ tegoriach narodowościowych. Trudno w sposób szczegółowy odwoływać się do znanych w nauce polskiej i niemieckiej danych stytystycznych dotyczących mieszkańców tej części Śląska. Nawet w sytuacji kształtowania się świadomości narodowej wskazują one na etnicznie polską przynależność ludności tubylczej. Pomijając znane, w tym również etnologii, analizy demograficzne warto jednak odwołać się w tym miejscu do pewnych danych dotyczących mieszkańców Śląska po I I wojnie światowej. Stanisław Malarski (1990, s. 91) komentując badania z lat 80-tych stwierdza, iż w latach 1945-1949, na podstawie decyzji czterech mocarstw wysiedlono z Polski ponad 3,2 min osób narodowości niemieckiej, a liczbę osób tej narodowści pozostałą w Polsce po 1945 r. szacuje się na 160-200 tys. Skoro uwzględni się, iż w wyniku łączenia rodzin, a także w ramach emigracji zarobkowej wyjechało z Polski (głównie do RFN) około 1 min osób (w tym w latach 1955-1982 ok. 800 tys.), to „[...] wg. stanu na 1987 r. ludność narodowości niemieckiej w Polsce nie przekracza kilku do kilkunastu tysięcy osób, wykazując w związku z dalszymi wyjazdami tendencję malejącą". Tymczasem właśnie u schyłku lat 80-tych następował na Śląsku proces formowania się mniejszości niemieckiej. Mówiono tam wówczas: „Jest nas pół miliona". Jednocześnie trwał na tym obszarze znamienny proces wzrastania tożsamości regionalnej. Jako typowy dla tej tendenqi określić należy następują­ cy typ deklaracji: „my som Ślązoki. Jasne, że mówimy po polsku, momy taką samą religię, taką samą kulturę, ale my dlo prawdziwych Poloków nie som prawdziwi Polocy. Jak sie jedzie do Niemiec, to tyż na nos krzywo patrzom. Jedni ciągnom do siebie, drudzy do siebie. Kożdy ino nos chce wykorzystać i won". Bezrefleksyjne albo świadome zamknięcie się w ramach swoiście definiowanej śląskości znów zaczęło tu odgrywać coraz bardziej znaczącą rolę. Znów rozpoczął się targ o „śląskie dusze". „Nos ino wszyscy chcom kupić i sie o nos targują. Tu som kopalnie i huty. My umiemy w nich robić. Przez to kożdy, jak tu przyjdzie - Polok czy Niemiec zaroz napoczyno targ o nasze dusze". W tej realnie zachodzącej konfrontacji strony polskiej i niemieckiej wygrywa coraz bardziej ta druga. Wyraźnie problem ten postawili liderzy mniejszości niemieckiej. Na łamach „Oberschlesische Zeitung", pisma Towarzy­ stwa Społeczno-Kulturalnego Mniejszości Niemieckiej na Śląsku Opolskim, wręcz stwierdzono: „Nastała godzina prawdy, Ślązak w Polsce nia ma szans. Tzw. polska opcja Ślązaków może oznaczać tylko pełną polonizację. Inaczej nie zostanie się w tym kraju zaakceptowanym. Nie pomoże tu nawet najbardziej czołobitne deklarowanie polskości ani demonstracyjna antyniemieckość [...]. 32 33 34 3 2 3 3 3 4 Podstawowe znaczenie mają niemieckie spisy ludnościowe, a także wyniki wyborów. Badania własne. Wywiad nr 36. Badania własne. Wywiad nr 78. �52 MARIAN G. GERLICH Ślązak jeśli chce zostać Polakiem, musi przestać być Ślązakiem. Naród polski jest organizmem, który wszelkie odrębności - w tym i Ślązaków - odrzuca jako obcy przeszczep. Jeżeli coś śląskiego może się jeszcze zachować, to pod parasolem niemieckości" (Muskała 1991, s. 2). Nowego znaczenia nabiera obecna interpretacja Volkslisty. Nie znajduje to wprawdzie odzwierciedlenia w wypowiedziach liderów, ale jest obecne w życiu codziennym. Nie wchodząc w szczegóły wyjaśnijmy tylko, że Volkslista została ogłoszona 4 marca 1941 г., a wprowadzona w życie 13 marca tegoż roku. Funkcjonowała na terenach włączonych do I I I Rzeszy. O wpisaniu na listę decydowało niemieckie pocho­ dzenie i rasa, a także niemiecka narodowość wykazywana w okresie międzywo­ jennym. Lista obejmowała 4 grupy, a właśnie na terenie Śląska, Pomorza i Kraju Warty akcja rejestracyjna miała swoją specyfikę. Kryteria przynależności do poszczególnych grup były następujące: I grupa - obejmowała osoby narodowości niemieckiej, które w okresie międzywojennym charakteryzowały się aktywnym uczestnictwem w niemiec­ kim życiu, to znaczy w organizacjach politycznych, kulturalnych, gospodar­ czych, sportowych; I I grupa - to według obowiązujących uregulowań osoby narodowości niemieckiej, które nie uczestniczyły do wybuchu I I wojny w niemieckich organizacjach, lecz zachowywały swoją odrębność językową oraz kulturową; I I I grupa - obejmowała 3 kategorie osób: 1. kategoria - osoby pochodzenia niemieckiego, częściowo spolonizowa­ ne, które nie przeciwstawiały się niemczyźnie; 2. kategoria - osoby obcego pochodzenia żyjące w małżeństwach miesza­ nych z Niemcami; 3. kategoria - osoby obcego pochodzenia, lecz skłaniające się ku kulturze niemieckiej; IV grupa - obejmowała osoby narodowości niemieckiej (zwane przez propagandę niemiecką renegatami), które uległy spolszczeniu i nadto aktyw­ nie uczestniczyły w polskim życiu, zwłaszcza w organizacjach politycznych. Jest to najogólniejsza próba przedstawienia zakresu i specyfiki Volks­ listy. Na obszarze byłego województwa śląskiego udział poszczególnych kategorii ludności w wyodrębnionych grupach był następując: I - 6.16%, I I - 14,69%, I I I - 64,19% i IV - 4,26. Obywatele Rzeszy i osadnicy stanowili natomiast 4,89%, a reszta nie była objęta spisem. Podstawą niemieckiej polityki narodowościowej było założenie, że w latach międzywojnia śląska ludność uległa na terenie „polskiego Śląska", czyli woj. śląskiego, polonizacji. Wprowadzenie listy miało więc doprowadzić do segregacji narodowej. Cel ten jednak nie został podówczas osiągnięty. W jednym z niemieckich wojennych raportów tak określano przyczyny i okoliczności wpisywania się Ślązaków na niemiecką listę: „Raczej pragnie się przez to osiągnąć polski cel, aby utrzymać posiadane w polskich czasach pozycje gospodarcze w mieście 35 3 5 Zob. Boda-Kreżel (1978); por. stanowisko Kościoła (Adamski 1946). �PODZIAŁY GÓRNOŚLĄSKIEJ ZBIOROWOŚCI REGIONALNEJ 53 i na wsi. W tych dążeniach mieli pozostać Polacy wraz z po polsku czującymi Górnoślązakami umocnieni przez polskie audycje radia angielskiego. W tych audycjach radzono [...] górnośląskim Polakom starać się o przyjęcie DVL, aby Polacy pozostali na miejscu [...]. Stawianie wniosku o DVL uchodziło przez długi czas wśród Polaków za zdradę narodową. Teraz w każdym razie stało się stawianie tych wniosków elementem polskich dążeń" (Popiołek 1958, s. 81). Właśnie tych szczególnych uwarunkowań związanych z wpro­ wadzeniem i obecnością na Górnym Śląsku Volkslisty nie można pomijać przy analizie współczesnej sytuacji narodowościowej na Śląsku. W odpo­ wiednim kontekście politycznym, konkretnej sytuacji ekstremalnej, a nie w kategoriach swobodnej i świadomej deklaracji proniemieckiej należy wi­ dzieć całą tę akcję. Dziś, nie może ona służyć argumentacjom pseudo-etnicznym czy narodowościowym. Dla obiektywnego ujęcia toczących się współcześnie procesów narodowo­ ściowych na Śląsku niezbędne jest również odwołanie się do kwestii po­ chodzenia regionalnego obecnych mieszkańców Śląska, a zwłaszcza tej jego części, która została włączona do Polski po 1945 r. Niestety, w odniesieniu do teraźniejszości nie dysponujemy odpowiednimi danymi. Warto jednak dla ilustracji odwołać się do danych obrazujących sytuację w kilka lat po I I wojnie światowej. Dodać tylko należy, że już w pierwszych miesiącach po wyzwoleniu spod jarzma hitlerowskiego nastąpiło wysiedlanie ludności nie­ mieckiej. Tab. I . Pochodzenie terytorialne ludności części odzyskanego w 1945 r. Śląska w grudniu 1950 r. Województwa ludność ogółem ludność rodzima w tym repatrianci prze­ siedleńcy reemigranci procent ludności rodzimej do ogółu opolskie: miasta wieś 805 529 221 307 588 222 418252 65875 352377 179192 65853 113 339 203 739 84972 118767 8 343 4607 3739 51,6 29.8 59.9 katowickie:" miasta wieś 588767 480197 ЦЭ8 379 350160 264 036 86124 76 371 70275 6096 144 852 130992 13860 17193 14894 2299 59,5 55,0 79,5 wrocławskie: miasta wieś 1698911 842466 856455 83 521 45200 38321 593 681 234 130 359 551 937 706 523985 413 721 84003 39151 44852 5,0 5.4 4.5 Śląsk ogółem" 3097016 851933 849 244 1286297 109 542 27,5 w tym: miasta wieś 1543 970 1553046 375111 476822 370258 478 986 739 949 546 348 58652 50890 24,3 30,7 * cześć odzyskana w 1945 r. Źródło: Z. Kowalski, Weryfikacja narodowościowa na ziemiach zachodnich i północnych w latach 1945-1949, Zeszyty Naukowe Wyższej Szkoły Inżynierskiej w Opolu. Nauki Społeczne, 1986, z. 15, s. 125. �54 MARIAN G. GERLICH Układ stosunków narodowościowych na terenie woj. śląskiego w okresie międzywojennym , lata wojny, liczebność ludności rodzimej do ogółu miesz­ kańców po I I wojnie światowej, przesiedlenia ludności niemieckiej po 1945 r. , emigracja , a wreszcie wzrost poczucia tożsamości regionalnej to pewien zespół czynników, które muszą być w sposób szczególny uwzględ­ niane przy analizie problemu formułującej się na Śląsku mniejszości niemiec­ kiej. Analizy wyłącznie systemu kulturowego i to w odniesieniu do Słowiań­ szczyzny czy polskiego etnicum są ważne, lecz nie wyczerpują złożoności zagadnienia. Uproszczony obraz śląskiej ludności rodzimej i stan badania jej kultury wyłącznie w perspektywie związków z kulturą polską, doprowadziło do niebezpiecznego zaułka. Pozostawanie w nim może prowadzić do falsyfikacji problemu śląskiej kultury i toczących się tutaj przeobrażeń. Za­ stanawiająca jest zresztą nieobecność polskiej etnologii w poważniejszych przedsięwzięciach naukowych na tym terenie w ostatnich latach. Proces formowania się mniejszości niemieckiej z całą przecież pewnością nie może dalej być pomijany przez tę dyscyplinę. W skomplikowanej sytuacji Górnego Śląska proces formowania się mniejszości niemieckiej jest zjawiskiem, które na żadnym etapie dotych­ czasowego rozwoju nie przyjęło charakteru żywiołowego. Co najwyżej moż­ na mówić o pewnych zdecydowanie incydentalnych zjawiskich. Zresztą rów­ nież w ich przypadku nie jest wykluczone sterowanie. Od początku formowanie się mniejszości niemieckiej przebiega w sposób zorganizowany i przemyślany. Tak było w okresie kształtowania się Niemie­ ckich Kół Przyjaźni, jak i w czasie dalszego formalno-prawnego procesu instytucjonalizacji ruchu. Znamienne są także okoliczności związane ze sfor36 37 3 6 38 Według spisu polskiego z 1931 г., 74,5 tys. osób w byłej pruskiej części woj. śląskiego podawało jęz. niemiecki. Niemieckie listy wyborcze zyskiwały natomiast w latach międzywojnia poparcie znacznej części ludności rodzimej. Istotne dla naszych rozważań są zwłaszcza przesiedlenia z obszaru byłego woj. śląsko-dąbrowskiego (Łempiński 1974). Tzw. wyjazdy stałe z Górnego Śląska do RFN kształtowały się następująco: I. Lata 1956-1959 z woj. katowickiego - 55 563 osoby z woj. opolskiego - 47 185 osób I I . Lata 1963-1970 z woj. katowickiego - 32444 osoby z woj. opolskiego - 17304 osoby (Źródło: Rauzdński 1988, s. 219). I I I . Lata 1971-1975 z obszaru Górnego Śląska - 28 056 osób, co stanowiło 44,9% ogółu wyjeżdżających z tego terenu oraz Ziem Zachodnich i Północnych. IV. Lata 1976-1979 z obszaru Górnego Śląska - 87306 osób, co analogicznie stanowiło 64,9%. V. Lata 1980-1985 z obszaru Górnego Śląska - 99462, co stanowiło 59,7% całej emigracji (Źródło: Korbel 1988, s. 59, 64, 69). 3 7 3 8 �PODZIAŁY GÓRNOŚLĄSKIEJ ZBIOROWOŚCI REGIONALNEJ 55 mułowaniem tzw. 16 punktów, które były pierwszym publicznym wyraże­ niem tożsamości przez mniejszość niemiecką w Polsce po 1945 r. Sygnatariu­ szem „Postulatów Niemców w Rzeczypospolitej Polskiej" była Centralna Rada Towarzystw Niemieckich w Rzeczypospolitej Polskiej. Ogłoszone w październiku 1990 r. wzbudziły żywy oddźwięk zarówno wśród samych zainteresowanych, jak i w części społeczeństwa polskiego,zwłaszcza w woje­ wództwach opolskim i katowickim. Zaznaczmy, że deklaracja ta została sformułowana dopiero w okresie, gdy praktycznie zakończył się proces budowy struktur organizacyjnych. Tak więc postulaty Niemców nie inic­ jowały ruchu, ta jak to było w przyadku wcześniej omówionych organizacji typowo śląskich, lecz zostały sformułowane i ogłoszone po okrzepnięciu podstawowych struktur ruchu. W preambule do październikowych „Postulatów" stwierdzano m.in.: - „My Niemcy, żyjący na obszarach na wschód od Odry i Nysy, chcemy dalej żyć w naszych stronach ojczystych i pomagać przy odbudowaniu gospodarki i utrzymaniu środowiska"; - „Chcemy żyć tutaj bez strachu [...]"; - „Potrzebujemy jednak pewności, że możemy tutaj mieć przyszłość jako Niemcy". Ze względów obiektywnych trudno prezentować całą listę niemieckich postulatów. Ograniczymy się tylko do niektórych. I tak, w pkt 1 mówi się o „Uznaniu i gwarancji statutu grupowego dla niemieckiej grupy narodowo­ ściowej"; pkt 3 - o prawie , jednostki do swobodnego uznania przynależno­ ści do swojej grupy narodowościowej"; pkt 5 - o urzeczywistnieniu „prawa do stron rodzinnych również dla tych Niemców, którzy poprzez wypędzenie lub przesiedlenie musieli opuścić strony ojczyste"; pkt 7 - o zakazie „asymilacji, nie tylko bezpośredniej przymusowej, lecz również pośredniej [...]"; pkt 14 - o niestawianiu „przeszkód dla współpracy pomiędzy organizacjami Niemców w Rzeczypospolitej Polskiej i organizacjami wypę­ dzonych i przesiedlonych w Republice Federalnej Niemiec i pkt 15 - o nieusuwaniu i nieograniczaniu „postanowień konstytucyjnych lub ustawowych w Republice Federalnej Niemiec, dotyczących przyjęcia Niemców z ob­ szarów na wschód od Odry i Nysy, którzy chcą na zawsze opuścić strony rodzinne". Niemieckie postulaty wywołały duże zainteresowanie pewnych kręgów społeczeństwa polskiego, ale także obawy. Ponownie ujawniły się znane stereotypy. Obiektywna analiza tego dokumentu może być jednak dokonana 39 40 3 9 Październik 1990. „Postulaty Niemców w Rzeczypospolitej Polskiej. Centralna Rada Towarzystw Niemieckich w Rzeczypospolitej Polskiej" (druk powielony), s. 1. Tamże, s. 2-3. Zaznaczyć też należy, że zakres merytoryczny wystąpień oraz sposób organizacji życia mniejszości wynikały nie tylko z pomocy ziomkostw, ale także czynników oficjalnych. Wśród mniejszości krążyły różne materiały informacyjne. Zob. np. „Informacje dla Niemców mieszkających w Rzeczypospolitej Polskiej". Pełnomocnik Rządu Federalnego do spraw mniejszości, Bonn, Juni 1990. 4 0 �56 MARIAN G. GERLICH tylko w kontekście uregulowań prawnych zawartych w deklaracji niemiecko-polskiej z 14 listopada 1989 г., czy Międzynarodowych Paktów Praw Politycznych z 19 grudnia 1966, porozumień KBWE, a w tym pewnych ustaleń szczegółowych, jak dokumentu kopenhaskiego z czerwca 1990 г., czy dokumentów grup eksperckich konferencji KBWE w Genewie. Analiza złożonych współczesnych aspektów życia oraz identyfikacji kulturowej i narodowościowej grup mniejszościowych zamieszkujących obszar Polski musi uwzględniać zasygnalizowane uwarunkowania prawne. Jest to zwłasz­ cza niezbędne w kontekście określonych badań etnologicznych. Chodzi tu m.in. o cały złożony problem narastającego rozdźwięku między identyfikacją kulturową i etniczną, czy obiektywnie narodowo określonym typem stoso­ wanego języka i realizowanej kultury, a deklaracją o przynależności do innego narodu. Mówiąc o mniejszości niemieckiej w kontekście europejskich norm praw­ nych należy też powiedzieć, iż w Radzie Europy kwestiami mniejszości zajmuje się przede wszystkim Komisja „Demokracja przez Prawo". Ona to w dniu 29 maja 1990 r. przyjęła „Zbiór zasad o mniejszościach narodo­ wych". W dniu 1 października 1990 r. Zgromadzenie Parlamentarne Rady Europy na podstawie „Zbioru" uchwaliło Rekomendację 1134 (1990) „O prawach mniejszości". Zgodnie z tą Rekomendacją, a zwłaszcza precy­ zyjną definicją zawartą w „Zbiorze", pod pojęciem „mniejszości" rozumie się grupę „liczbowo mniejszą od reszty ludności państwa, której członkowie, chociaż są obywatelami państwa, mają różne od reszty ludności cechy etnicz­ ne, religijne lub językowe i kierują się wolą zachowania swojej kultury, tradycji religii i języka" (Kędzia b.r.w., s. 6). Na interesującym nas obszarze województwa katowickiego działają dwie organizacje mniejszości niemieckiej, tzn. Towarzystwo Społeczno-Kulturalne Ludności Pochodzenia Niemieckiego województwa Katowickiego oraz Nie­ miecka Wspólnota Robocza „Pojednanie i Przyszłość". Na terenie woj. opolskiego natomiast działa Towarzystwo Społeczno-Kulturalne Mniejszości Niemieckiej Śląska Opolskiego. W Katowicach największe jest T.S.K.L.P.N. Zostało ono zarejestrowane 16 stycznia 1990 r. przez Sąd Wojewódzki w Katowicach. Tak więc powstało ono wcześniej niż bratnia organizacja opolska. Celem katowickiego stowa­ rzyszenia jest m.in. rozwijanie niemieckiej oświaty, kultury i sztuki, popula­ ryzacja literatury i prasy niemieckiej, renowacja i odbudowa zabytków nie­ mieckiej kultury. W rozdziale I I I statutu określono cele Stowarzyszenia, którymi są przykładowo: organizowanie ośrodków krzewienia kultury i sztu­ ki niemieckiej, popieranie amatorskiego ruchu artystycznego, organizowanie wydawnictw w języku niemieckim oraz nawiązywanie „stosunków kultural­ nych z organizacjami kulturalnymi w kraju i za granicą oraz organizowanie wymiany kulturalnej i sportowej". 41 4 1 Statut TSKLPN. �PODZIAŁY GÓRNOŚLĄSKIEJ ZBIOROWOŚCI REGIONALNEJ 57 Prezentując tę organizację warto ze względów sensu stricto etnolo­ gicznych przytoczyć odpowiednie sformułowanie Sądu Wojewódzkiego zawarte w akcie rejestracyjnym: „[...] precyzyjne zdefiniowanie grupy np. narodowościowej, etnicznej czy religijnej natrafia na takie trudności, że praktycznie jest niemożliwe do ustalenia. Kryteria bowiem mogą być najróżniejsze, jak np. więzy krwi, środowisko kulturowe, pielęgnowanie tradycji itp. [...]". Pierwszą siedzibą Towarzystwa były Gliwice, obecną jest Racibórz. Prak­ tycznie jednak ośrodek ruchu znajduje się w domu prezesa Błażeja Hańczucha w Bieńkowicach. Bazując na informaq'ach werbalnych, które nie zostały zweryfikowane, aktualnie T.S.K.L.P.N w województwie katowickim ma 6 oddziałów. Liczebność jest następująca: Oddział raciborski - 17000 członków, gliwicki - 20500 członków, katowicki - 6000 członków, bytomski - 5000 członków, wodzisławski - 900 członków, zabrski - 3500 członków. Z końcem lata 1990 r. jeden z działaczy katowickiej mniejszości niemie­ ckiej Dietmar Brehmer podjął starania zmierzające do scalenia rozdrob­ nionego w całym kraju ruchu. W efekcie we wrześniu powołana została Rada Naczelna Stowarzyszeń Niemieckich w RP. Od początku jednak wystąpiły w tym ciele znaczne różnice poglądów. Prezydium Rady tworzyli działacze trzech województw. Karol Nossol i Henryk Król reprezentowali woj. opol­ skie, Fryderyk Sikora - katowickie, a Jerzy Bryłka - częstochowskie. D. Brehmer natomiast pełnił funkqc sekretarza generalnego Rady. Od po­ czątku prowadziła ona intensywną działalność. Przede wszystkim nawiązano kontakty z wybitnymi politykami zachodnioniemieckimi. 11 października 1990 r. Rada ogłosiła „Memoriał", w którym podkreśla, iż miejszość będzie pełnić rolę „pomostu" między „dwoma wielkimi Narodami". Apelowano do obu rządów odrębnie, a w końcowej partii apelowano o otwarcie w Katowi­ cach konsulatu niemieckiego. Uzasadniono to następująco: „Na terenie województwa katowickiego zamieszkuje 4 min osób, z czego ponad 2 miliony posiada rodziny lub krewnych w Niemczech". Wyrażano też „chęć współ­ pracy w dziele przezwyciężania uprzedzeń narodowościowych pomiędzy Po­ lakami i Niemcami f . . . ] " . Spory trwające w Radzie doprowadzają do usunięcia z jej składu Brehmera, co stało się podczas jego oficjalnej wizyty w RFN. Jeszcze w tym samym miesiącu, w listopadzie 1990 r. podejmuje on próbę powołania dru­ giej organizaq'i niemieckiej na terenie woj. katowickiego, tzn. Niemieckiej 42 43 44 2 * Dokumenty rejestracyjne Towarzystwa. * Podobne dane zawarte są także w ostatnim raporcie dotyczącym mniejszości niemieckiej opracowanym przez zespół socjologów Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach. ** Statut Niemieckiej Wspólnoty Roboczej „Pojednanie i Przyszłość", Katowice, 1 lutego 1991 r. 3 �58 MARIAN G. GERLICH Wspólnoty Roboczej „Pojednanie i Przyszłość". Oficjalna rejestracja na­ stępuje 28 maja 1991 r. Jako pierwszy cel (art. 4, p k t ) Stowarzyszenie stawia: „Pełnienie roli łącznika pomiędzy ludnością pochodzenia niemieckiego a społeczeństwem polskim". Dopiero w następnych punktach Statut pod­ kreśla kultywowanie tradycji niemieckiej, pielęgnowanie języka, kultury, historii, organizowanie sympozjów naukowych, działania na rzecz zdegrado­ wanego Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego (art. 5, pkt 4). Organizacja ta podejmuje wiele inicjatyw na rzecz swoich członków, ale także akcje charytatywne. Lider ruchu wielokrotnie podkreśla przy­ wiązanie członków Stowarzyszenia do Górnego Śląska, a nadto deklaruje ustawiczną chęć pełnienia roli pomostu w procesie zbliżenia polsko-niemieckiego. Siedzibą Stowarzyszenia są Katowice. Organizacja ma swoją stałą, coty­ godniową audycję radiową w języku niemieckim nadawaną przez rozgłośnię w Katowicach. Rozpoczyna wydawanie czasopisma „Auf schlesischer Erde" - „Na Śląskiej ziemi". Organizacja nie prowadzi ewidencji członków. Trudno więc określić liczebność Stowarzyszenia. Omawiając niemieckie organizacje nie można pominąć znamiennej „otoczki" tego ruchu, którą uosabiają bliżej nieznane kręgi głoszące hasła nacjonalistyczne i szowinistyczne. Pierwszym znamiennym ich wy­ stąpieniem była akcja podjęta przy okazji oficjalnego spotkania mniej­ szości, które odbyło się w dniach 18-19 maja 1991 r. na Górze św Anny. Przyjacielskie Spotkania Zespołów Folklorystycznych i Orkiestr, określone podówczas jako „Schlesischen Treffen", stały się okazją również do wystąpień antypolskich. Choć miały zdecydowanie ograniczony zasięg, to jednak kolportowane wtedy ulotki wyrażały intencje bliżej nieznanej grupy. Liderzy niemieckiego ruchu nie odcięli się jednak formalnie od tej akq'i. Rozrzucane licznie ulotki krytykowały „polskie porządki", pod­ ważano granicę na Odrze i Nysie. Na jednej z nich widniała mapa Nie­ miec, która obejmowała tereny ówczesnej RFN, NRD, a także obszary Pomorza, Powiśla, Warmii i Mazur, tzw. Brandenburgii Wschodniej, Śląska Dolnego, Ziemię Opolską oraz obszar Austrii, tzw. Sudeten Land oraz wybrane połacie Szwajcarii i Francji. Obok mapy umieszczono na­ pisy: „Niemcy Zjednoczona Ojczyzna". „My jesteśmy jednym narodem", „Nigdy nie zrezygnujemy z terenów wschodnich", „Całe Niemcy Niem­ com", a także: „Tylko jedność Niemiec prowadzi do ich wolności jako narodu". Tego rodzaju wystąpienia mają incydentalny charakter. W żadnym po­ ważniejszym zakresie nie określają specyfiki działalności mniejszości nie45 46 4 5 Tamże. Ulotka „Deutschland Einig Vaterland", w posiadaniu autora. Dwie inne ostre w swej treści ulotki sygnowane byly przez Ostdeutscher Bund oraz przez mieszkańca RFN T. Becka. 4 6 �PODZIAŁY GÓRNOŚLĄSKIEJ ZBIOROWOŚCI REGIONALNEJ 59 mieckiej w Polsce. Niemniej jednak istnieją. Z braku odpowiednich danych nie można przedstawić socjologicznego oblicza tego nurtu. Nie do przyjęcia wydają się być stwierdzenia zaliczające go do szeroko rozumianego ruchu skinheadów. Uwagi końcowe Ze względu na sposób prezentacji problemu, a także charakter, zakres, natężenie i zmienność opisywanego zjawiska trudno podjąć próbę for­ mułowania wniosków końcowych. Dokonane zostało zadanie scharak­ teryzowania deklaracji ideowych i programów, a w pewnym zakresie także działalności śląskich organizaq'i związanych z szeroko rozumianym proce­ sem upodmiotowienia ludności rodzimej. Przyjmuje on różne opq'e poli­ tyczne, kulturowe i narodowościowe. Trudno podjąć próbę uogólnienia. Zasygnalizowane opcje ulegają ciągłym zmianom, przy wyraźnym jednak prymacie śląskości. Wprawdzie wiele aspektów badanego problemu ma swoje źródła w przeszłości, zwłaszcza w XDC w., co starano się przedstawić, to jednak ulegają one współcześnie ponownemu wzmocnieniu. Wydaje się, że można w związku z tym postawić tezę, iż zakres i natężenie śląskich ruchów wiązać należy z ambicjami politycznymi i osobowością liderów. Zgromadzony materiał zawierający ich publiczne wypowiedzi wskazuje, iż odwołują się oni przede wszystkim do „specyficznej śląskiej kultury", „odrębności losów śląskich", „krzywdy śląskiej", „kolonizacyjnej polityki polskiej wobec Śląska", a zarazem wskazują, iż jedyna droga „ratunku dla Śląska" (co widać zarówno w wypowiedziach typowych organizacji ślą­ skich, separatystycznych, propolskich jak i częściowo niemieckich) wiedzie poprzez autonomię. Dynamicznie zmieniająca się śląska rzeczywistość stanowi wyzwanie dla etnologii, która nie może pozostać wobec niej obojętna. Post scriptum Już po złożeniu artykułu do druku na Górnym Śląsku doszło do częś­ ciowej integracji działających na tym obszarze stowarzyszeń. 4 lipca 1992 r. w Rybniku powołano Porozumienie Górnośląskie. Ma ono „działać dla dobra regionu i jego mieszkańców". Zachowując autonomię organizacyjną porozumienie podpisały: Ruch Autonomii Śląskiej, Niemiecka Wspólnota Robocza „Pojednanie i Przyszłość", DFK, Związek Górnoślązaków, To­ warzystwo Przyjaciół Katowic, Górnośląskie Towarzystwo Charytatywne oraz Światowy Związek Górnoślązaków. Tymczasową siedzibą władz został Rybnik. �60 MARIAN G. GERLICH Literatura A d a m s k i S. 1946 Pogląd na rozwój sprawy narodowościowej w województwie śląskim w czasach okupacji niemieckiej, Katowice. Benedyk to wicz Z., M a r k o w s k a D. 1979 O niektórych problemach identyfikacji kulturowej w procesie porozumiewania się, „Etnografia Polska", t. 23, z. 2, s. 205-236. B e r l i ń s k a D. 1990 Procesy społecznego „wchodzenia" ludności rodzimej w społeczeństwie polskim na Śląsku Opolskim na przykładzie społeczności lokalnej (w świetle badań), [w:] Polska ludność rodzima na Śląsku w okresie Polski Ludowej. Materiały z badań w 1989 roku nad przeobrażeniami społecznymi i narodowymi na Śląsku, M . Lis (red.), Opole, cz. 3, z. 2. Bieniasz S. 1990 O autonomię dla Górnego Śląska, „Kultura", Paryż, nr 2. B ł a s z c z a k - W a c ł a w i k K. 1990 Miejsce i rola kultury w procesach życia społecznego zbiórowści Górnego Śląska do roku 1945, [w:] Górny Śląsk, szczególny przypadek kulturowy, Warszawa, s. 7—66. B o d a - K r ę ż e l Z. 1978 Sprawa Volkslisty na Górnym Śląsku. Koncepcje likwidacji problemu i ich realizacji, Opole. B r o ż e k A. 1988 Świadomość narodowa ludności na obszarze etnicznym Śląska do 1945 roku, [w:] Kultura ludowa sercem Śląska, B. Bazielich (red.), Wrocław, s. 46—66. Bukowska-Floreńska I . 1987 Społeczno-kulturowe funkcje tradycji w społecznościach industrialnych Górnego Śląska, Katowice. C h a ł a s i ń s k i J. 1936 Antagonizm polsko-niemkcki w osadzie fabrycznej „Kopalnia" na Górnym Śląsku, „Przegląd Socjologiczny", t. 3. C h l e b o w c z y k J. 1983 O prawie do bytu małych i młodych narodów. Kwestia narodowa i procesy narodowotwórcze we wschodniej Europie Środkowej w dobie kapitalizmu (od schyłku XVIII do początku XX w.), Wrocław-Kraków. Cieszewska B. 1992 Autonomia dla Górnego Śląska, „Rzeczypospolita", 4 maja 1992 r. D y b o w s k i R. 1929 Młodzież akademicka Śląska a położenie międzynarodowe Pobki, „Zaranie Ślą­ skie" z. 4 Folklor 1989 Folklor Górnego Śląska, D. Simonides (red.), Katowice. Gerlich H. 1984 Narodziny, zaślubiny, śmierć. Zwyczaje i obrzędy w katowickich rodzinach gór­ niczych, Katowice. G e r l i c h M.G. 1981 Problem tradycji i zmiany kulturowej na Śląsku a zagadnienie odrębności regional­ nej, „Zaranie Śląskie", z. 3-4, s. 354-378. 1989 Strachy. W kręgu dawnych wierzeń śląskich, Katowice. 1990 Nous et les autręs - la différenciation ethnique, [w:] Haute-Süésie - L'espace déchiré. Spécificité d'une region fort industrialisée, J. Wódz (red.), Katowice 1990. �PODZIAŁY GÓRNOŚLĄSKIEJ ZBIOROWOŚCI REGIONALNEJ 61 G e r l i c h H., G e r l i c h M.G. 1989 Zwyczaje, obyczaje i obrzędy rodzinne w miastach Górnego Śląska od schyłku XIX w. do polowy XX w. „Zaranie Śląskie", z. 3-4, s. 367 -434. 1992 Święto religijne i wzory świętowania w miastach górnośląskich w okresie między­ wojennym, Studia i Materiały z Dziejów Śląska, K. Matwijowski, I . Sroka (red.), Katowice, s. 198 -223. Górniczy stan 1988 Górniczy stan w wierzeniach, obrzędach, humorze i pieśniach, D. Simonides (red.), Katowice. G u g o ł F. 1990 Górny Śląsk w oczach Górnoślązaków, [w:] Górny Śląsk w oczach Górnoślązaków, J. Wódz (red.), Katowice. Jacher W. 1990 Integracja ludności rodzimej na Śląsku, [w:] Polska ludność... K ę d z i a Z. [b.r.w.] Ochrona mniejszości narodowych, Biuro Studiów i Ekspertyz Kancelarii Sejmu RP. K l a s i k A. 1988 Tożsamość Górnego Śląska, „Gość Niedzielny", 7 lutego 1988 r. K o p e ć E. 1986 „My i oni" na polskim Śląsku. 1918-1939, Katowice. K o r b e l J. 1988 Emigranci z Polski do RFN w świetle statystyki i analiz (1952-1985), Opole. K o s i t z a A. 1991 Autonomia - jedynym wyjściem, „Jaskółka Śląska" - organ Ruchu Autonomii Śląska, nr 1, s. 2-4. K w a ś n i e w s k i K. 1987 Integracja społeczności regionalnej: Śląsk Opolski, Opole. L i g ę z a J., Ź y w i r s k a M . 1964 Zarys kultury górniczej, Górny Śląsk, Zagłębie Dąbrowskie, Katowice. Lis M. 1991 Polska ludność rodzima na Śląsku po II wojnie światowej, Opole. Ł e m p i ń s k i Z. 1974 Przesiedlenia ludności niemieckiej z województwa śląsko-dąbrowskiego w latach 1945-1950, Katowice. M a l a r s k i S. 1990 Prawne regulacje położenia ludności rodzimej po I I wojnie światowej, [w:] Polska ludność... M a r e k F.A. 1991 Głos Śląska zniewolonego, Opole. M i a r k a K. 1984 Głos wołającego na puszczy górnośląskiej, czyli o stosunkach ludu polskiego na Śląsku. Słowo wstępne A. Brożek, Katowice. M u s k a ł a P. 1991 Zwycięsto czy porażka? „Oberschlesische Zeitung" 16-30 listopada 1991 r. N a w r o c k i T. 1991 Ruch mniejszości niemieckiej na scenie politycznej województwa katowickiego, • [w:] Społeczne uwarunkowania restrukturyzacji Górnego Śląska, B. Jałowiecki, A. Kukliński (red.), Warszawa. O s m a ń c z y k E. 1946 Sprawy Polaków, Katowice. �62 MARIAN G. GERLICH Ossowski S. 1967a Zagadnienie więzi regionalnej i więzi narodowej na Śląsku Opolskim, [w:] Dzieła, t. 3, Warszawa. 1967b Z zagadnień psychologii społecznej, [w:] Dzieła, t. 3, Warszawa, s. 210-213. P a w l u c z u k W. 1972 Światopogląd jednostki w warunkach rozpadu społeczności tradycyjnej, Warszawa. P i s k o r S. 1992 Zaproszenie do Jugosławii? Polemiki, „Dziennik Zachodni", 11 maja 1992 г., s. 5 P o p i o ł e k K. 1958 Śląsk w oczach okupanta, Katowice. P o ś p i e c h J. 1977 Tradycje folklorystyczne na Śląsku w XIX i XX wieku (do roku 1939), Warszawa-Wrocław. R a u z i ń s k i R. 1988 Przemiany demograficzne i migracje na Śląsku w latach 1945-1985, [w:] Polska ludność rodzima na Śląsku w okresie Pobki Ludowej, Opole. R o b o t y c k i Cz. 1990 Śląska historia i śląska tradycja, Śląskie Prace Etnograficzne, Katowice, t. 1 S a r n o w i c z W., S m o l o r z M . 1991 Kontr-wywiad z Rafałem Szymańskim, „Gazeta Wyborcza" (dod. „Gazeta Kato­ wicka"), 5 czerwca 1991 r. Słownik Etnologiczny 1987 Słownik Etnologiczny. Terminy ogólne, Z. Staszczak (red.), Warszawa-Poznań. Szacki J. 1971 Tradycja. Przegląd problematyki, Warszawa. Szewczyk W. 1986 Syndrom śląski, Katowice. Szramek E. 1934 Śląsk jako problem socjologiczny. Próba analizy. Reprint odbitki artykułu z Rocz­ ników Towarzystwa Przyjaciół Nauk na Śląsku, t. 4. Szuber I . 1991 Spotkanie autonombtów, „Gazeta Wyborcza" (dod. „Gazeta Katowicka"), 10 lipca 1991 r. S z y m a ń s k i R. 1872 Od Redakcji, „Orędownik", 29 sierpnia 1872 r. W i ę c e k W. 1990 Związki przesiedleńcze w RFN wobec ludności autochtonicznej na Śląsku, [w:] Polska ludność... M A R I A N GRZEGORZ GERLICH Ethnographical Aspects of Contemporary Division of High Silesian Local Communities Summary The indigenous population of the whole area of High Silesia and in particular in Katowice Province has recently been gaining more authonomy. Except some differences of no relevance, the justification of this process relies upon the local culture - oriented concept. The emphasis has been put on preserving traditional culture in this area. The cultural and social goals of the �PODZIAŁY GÓRNOŚLĄSKIEJ ZBIOROWOŚCI REGIONALNEJ 63 Silesians have been expressed in terms of political activity within the national context. This tendency goes back to the past. In order to account this process for, it would be helpful to recall some historical changes which had begun at the moment of forming the national identification in this area until the end of interwars period. In the meantime, it is also a contemporary Silesian Separatism which has been going hand with Polish-oriented nationalism. There are three main sources of national identification in the area of High Silesia. There are people who identify themselves with the Polish national tradition. Others seem to stick to own Silesian identification. Still others recognize themselves as part of German Nation. There is no room for doubt that the models of identification mentioned above sometimes mix together. It becomes evident as well that we should not talk about this division as a complete one. For instance there are such groups of Silesians who turn out to be indifferent in respect of their nationality. The most important Silesian organisations are as follows: The High Silesian Association (with the seat in Katowice), Silesian Authonomy Movement (with the seat in Rybnik), Social-Cultural Society of German Minority of Katowice Province (with the seat in Racibórz), German-Work Community "the Reconciliation and the Future" (with the seat in Katowice). Two others organisations from Katowice Province should be mentioned in addition: these are German minority groups with the seat in Gogolino and High-Silesian Association with seat in Opole. Translated by Witold R. Jacórzyński � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7a8eff58bf3338fea7d55f2ae552ea5a.pdf 79e922b1b35ae14164c75f2095e0f1fe Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1461 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1351 Title A name given to the resource Konflikt pozytywny Lewisa A. Cosera / ETNOGRAFIA POLSKA 1992 t.36 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1992 t.36 z.1, s.25-34 Creator An entity primarily responsible for making the resource Drozd-Piasecka, Mirosława Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XXXVI: 1992, z. 1 PL ISSN 0071-1861 CZĘŚĆ U MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA (Instytut Archeologii i Etnologu PAN, Warszawa) Konflikt pozytywny Lewisa A. Coserá Zgodność i konflikt to skrajne wobec siebie, biegunowo opozycyjne procesy regulujące wszystkie podstawowe czynności każdego organizmu tak żywego, jak i społecznego. Zachodzące w ostatnich latach gwałtowne zmiany obejmują główne dziedziny działalności człowieka, dotyczą całego globu ziemskiego w tym również naszego kraju. Ich skala i dynamika zdaje się świadczyć o dominującej - wobec współdziałania i integracji - roli konfliktu w życiu społecznym. Rzeczywistość stawia więc wyzwanie współczesnym badaczom kultury do skoncentrowania uwagi na analizie zjawisk konflik­ towych, do weryfikowania i poszerzania dotychczasowych osiągnięć myśli humanistyczno-społecznej wspartych szczegółowymi pracami terenowymi. Problemy te stały się ostatnio przedmiotem wzmożonego zainteresowania polskiego środowiska etnologicznego podejmującego m.in. zagadnienia prze­ obrażeń kultury wsi, mniejszości narodowych w kraju i Polonii zagranicznej. W obliczu nowych zadań niezbędna jest znajomość różnych teorii konfliktu społecznego, które zweryfikowane winny stać się punktem wyjścia dla przyszłych badań. O randze tej kwestii w nauce zachodniej świadczy chociaż­ by fakt, iż np. w Stanach Zjednoczonych od dziesiątków lat na Uniwer­ sytecie w Michigan istnieje Center for Research in Conflict Resolution, które ściśle współpracuje m.in. z Institue for International Order (za pośred­ nictwem Committee on Research for Peace) i Peace Research Institue in Washington, czy też ogromna liczba publikacji dotyczących konfliktu bada­ czy z innych ośrodków. Jak dotąd wśród autorów zajmujących się konflik­ tem figurują najznamienitsze nazwiska antropologów i socjologów kultury, ekonomistów, psychologów ( np. Vilhelm Aubert, Jessie Bernard, Kenneth E. Boulding, Percy S. Cohen, Lewis A. Coser, Robert A. Dahl, Ralf Dahrendorf, Fryderyk Engels, Max Gluckman, Raymond W. Mack, Karol Marks, �26 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA Charles W. Mills, Talcot Parsons, John Rex, Georg Simmel, Richard C. Snyder, Herbert Spencer, William G. Summer). Główne założenia i usta­ lenia niektórych z nich komentuje m.in. Janusz Mucha, Konflikt i społeczeńs­ two: z problematyki konfliktu społecznego we współczesnych teoriach zachod­ nich (Warszawa 1978), nie jest więc moim celem ponowne omawianie już dokonanych podsumowań. Pragnę natomiast przybliżyć czytelnikowi pol­ skiemu podstawy teorii Lewisa A. Coserá, która moim zdaniem - podej­ mując problem form stosunków konfliktowych, ich uwarunkowań i konsek­ wencji - zasługuje na szczególną uwagę etnologów, badających różne dzie­ dziny zmieniającej się rzeczywistości kulturowej. Ten urodzony w 1913 r. amerykański socjolog jest autorem jednej z pier­ wszych i najbardziej zananych w X X w. koncepcji konfliktowej wizji życia społecznego, uważanej za swoiste uzupełnienie funkcjonalizmu. Analizy Coserá dotyczą głównie współczesnego społeczeństwa amerykań­ skiego i rozwniętych krajów Europy Zachodniej. Ich wyniki i teoretyczne konstatacje opublikował w pracach: Toward a sociology of social conflict (Columbia University 1954 - rozprawa doktorska), The functions of social conflict (New York-London 1956, 1964), Continuities in the study of social conflict (New York-London 1967, 1970, zawierającej zbiór artykułów za­ mieszczonych w różnych periodykach sozologicznych), jak również licznych rozpraw w specjalistycznych czasopismach w tym „Sociological Inquiry" „The Journal of Social Issues", „British Journal of Sociology". Lewis A. Coser jest również autorem tłumaczonego na język polski, nie związanego bezpośrednio z teorią konfliktów studium Men of ideas (New York 1965). Charakterystykę podstawowych poglądów Coserá należy rozpocząć od definicji konfliktu. Autor zaznacza, iż w nauce był on bardzo różnie pojmo­ wany. Dla potrzeb własnych rozważań przyjmuje, iż jest to okresowa walka wokół jakichś wartości (eksponowanych pozycji społecznych, władzy, dóbr), która obejmuje żądania (pretensje), próby zastraszenia (pogróżki) i stosowa­ nie innych środków neutralizujących oponentów, aż po użycie siły nie tylko w celu osiągnięcia pożądanych wartości, ale zniszczenia i wyeliminowania rywali (The functions... 1956, s. 8). Konsekwenqa takiego stanowiska jest m.in. podział na konflikty realis­ tyczne (realistic conflicts) i nierealistyczne (nonrealistic conflicts). Przy tym mogą być one ze sobą silnie powiązane. Pierwsze występują wówczas, gdy konflikt jest środkiem do osiągnięcia pożądanych celów i wartości, które są tu najważniejsze. Może więc mieć swoje alternatywy funkcjonalne jeśli pojawią się inne bardziej efektywne środki zapewniające ten sam rezultat. W typie drugim, przeciwstawnym, konflikt jest sam celem. Brak więc tu alternatyw funkcjonalnych (w znaczeniu środków), nie stwarza on bowiem możliwości takiego wyboru, agresywne zachowania wypływają z niego same­ go. Wrogie działania podejmowane są przez grupę czy jednostkę wobec innej grupy lub jednostki dla rozładowania frustracji. Analogicznie grupa nie �K O N F L I K T POZYTYWNY LEWISA A. COSERÁ 27 potrafiąca rozwiązać własnych wewnętrznych sprzeczności celem ich złago­ dzenia czy regulacji, podejmuje walkę z grupą zewnętrzną. Jedyne alter­ natywy funkcjonalne w tym konflikcie dotyczą wyboru form antagonizmu (The functions... 1956, s. 49-55, 59, 87, 156). Ogólne założenia teorii konfliktów Coserá sprowadzają się do przyjęcia, iż podstawą struktury społecznej, najważniejszą częścią społeczeństwa, są grupy (wymiennie określane terminem: system) i jednostki pozostające w konflikcie z grupą. Żadna grupa nie może być całkowicie zharmonizowa­ na, pozbawiona byłaby bowiem struktury i procesu. W obrębie każdej grupy zachodzą procesy „disharmony as well as harmony, dissociation as well as association" (The functions... 1956, s. 31), a formacja grupy jest ich rezul­ tatem. Zarówno czynniki pozytywne, jak i negatywne konstytuują więc relacje grupowe. Konflikt tak samo jak współdziałanie pełni określone funk­ cje społeczne, jak to sprecyzował Georg Simmel „conflict is a form of socialization" (The functions... 1956, s. 31). Analizy konfliktów są więc równie ważne jak analizy współdziałania i integracji. Te postawy różni głównie przedmiot badań. Pojęcie porządku (order) nie może istnieć i być rozpatrywane bez odniesienia do swego przeci­ wieństwa disorder, bowiem „we know a light is on only if we know what is for a light to be off" (Continuities... 1967, s. 111). Są to dwa pojęcia komplemen­ tarne, które uczony, zwłaszcza socjolog winien zawsze mieć na uwadze. Również należy pamiętać, iż equilibrium jest szczególnym przypadkiem dise­ quilibrium nie zaś odwrotnie. Według Coserá - co uzasadnia za Durkheimem - konflikt nie jest wyłącz­ nie czynnikiem negatywnym, dzielącym, lecz może również przyczyniać się do wzrostu integracji, tak w małych grupach jak i większych systemach społecznych (Continuities... 1967, s. 112). Interesują go zatem głównie te funkcje konfliktu, które wpływają na wzmocnienie (a nie osłabienie) więzi w grupie i stosunkach interpersonalnych. Nie zaprzecza więc istnieniu „ne­ gatywnych" funkcji konfliktów społecznych. Bada jednak przede wszystkim ich funkcje „pozytywne", czyli te konsekwencje, które wpływają na wzrost a nie zmniejszenie się adaptacji czy przystosowania w grupach. Źródeł konfliktu poszukuje Coser raczej w aspiracjach jednostek niż we właściwościach struktury społecznej. Zajmuje się bowiem wpływem konflik­ tów społecznych na tę strukturę a nie odwrotnie. Wprawdzie struktura społeczna rzutuje na sposób przejawiania się i rozwiązywania sprzeczności, ich podłoża należy jednak szukać gdzie indziej. Analizuje więc konflikt jako formę wzajemnego oddziaływania jednostek, tym samym nie przywiązuje większej wagi do pojęcia antagonistycznych interesów grupowych. Szczegółowe badania Coserá są analizami konfliktów w obrębie pewnego koherentnego systemu. Dotyczą one problemów granic grupy, wpływu kon­ fliktu na ich wzmocnienia, związku między bliskością stosunków społecz­ nych w grupie a zaistnieniem sprzeczności i trwaniem konfliktu, znaczenia typu struktury systemu dla prawdopodobieństwa wybuchu konfliktu i jego �28 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA konsekwenqi. Interesuje go również oddziaływanie stosunków międzygrupowych na strukturę grupy, a także powstanie nowego typu powiązań między grupami będącymi w konflikcie. Jednostka jest bardzo ważnym elementem całości jeśli jej stosunki z grupą są antagonistyczne. Może ona funkcjonować w obrębie systemu lub poza nim. W pierwszym przypadku kwestionując jego wartości i interesy stanowi zagrożenie dla jedności grupy. W drugim, gdy ją opuszcza, przyłącza się jawnie do opozycji lub tworzy własną, dysydencką jest mniej niebezpieczna dla grupy macierzystej (The functions... 1956, s. 1, 5-10, 13). Lewis A. Coser zakłada, iż każda grupa posiada wartości podstawowe, rdzenne i drugorzędne, nie definiując ich jednak bliżej. Ogranicza się do stwierdzenia, iż stosunki społeczne w systemie opierają się na istnieniu i akceptacji tzw. zawartości rdzennej, czyli określonych, podstawowych cech struktury, ogólnie przyjętych wartości i norm oraz takich, które mają zna­ czenie drugorzędne. Pierwsze z nich decydują o trwaniu systemu, mimo przemian w charakterze drugich. Dopóki nie są kwestionowane społeczeń­ stwo trwa, mimo podważania wartości i norm mniej ważnych i wywodzących się stąd konfliktów. Co więcej, jeśli konflikt dotyczy wartości mniej istotnych może się on przyczynić do trwałości grupy, podczas, gdy konflikt w zakresie wartości podstawowych jest zagrożeniem dla danego systemu (The func­ tions... 1956, s. 73, 92-94; Continuities... 1967, s. 18). Konflikt występuje w każdej strukturze społecznej, stopień zachowania równowagi układu, rodzaj zmiany wywołanej przez konflikt, jego przejawy i konsekwenqe zależą natomiast od charakteru systemu, w którym ujawniają się antagonistyczne cele i zachowania. Z tego punktu widzenia Coser wyróż­ nia dwa biegunowe typy struktury społecznej systemów: zwartego, sztyw­ nego i przeciwstawnego mu - elastycznego, otwartego. Pierwszy stanowią closely knit groups. Charakteryzują się one bliskimi, ścisłymi stosunkami w ich obrębie, dużym zaangażowaniem członków i ich liczebnością w uczestnictwie w życiu zbiorowym. Stopień integracji wewnątrz nich jest wysoki. Proporqonalnie do niej występuje tu większa tendencja do ukrywania wrogich uczuć przy równocześnie bardzo dużej wrażliwości na to wszystko co grupy dotyczy. Jednostki są tu zainteresowane trwaniem grupy, jeśli więc ktoś według nich narusza jej normy, to po okresie tłumienia napięcia reagują szczególnie gwałtownie. Znacznie gwał­ towniej, niż osoby mniej zaangażowane. Istnieje więc wtedy duże prawdo­ podobieństwo rozbicia systemu. System zwarty i sztywny (rigid social system) umożliwia ujawnienie się tylko dużych sprzeczności dotyczących samej istoty stosunków. Mechanizmy kontroli są w nim dostatecznie skuteczne, by tłumić konflikty mniej inten­ sywne, obejmujące problemy drugorzędne. Konflikt podstawowy jest nato­ miast dodatkowo stymulowany, nie ogranicza się do sfery będącej przyczyną jego wywołania, lecz ożywia wszystkie tłumione dotąd antagonizmy. Inten­ sywność tego typu konfliktów (mierzona liczbą członków grupy w nich �K O N F L I K T POZYTYWNY LEWISA A. COSERÁ 29 zaangażowanych) jest wysoka. Gwałtowność przejawia się w rodzaju środ­ ków użytych w sporze, a ich wybór jest proporcjonalny do stopnia, w jakim zantagonizowane grupy czują się włączone w strukturę systemu, w którym uczestniczą. Konflikty w obrębie tego systemu atakują podstawowe wartości, naruszają consensual basis i prowadzą do jego zmiany (The functions... 1956, s. 60-65, 67-68, 152). Wszystkie społeczeństwa dla utrzymania równowagi stosunków mają wykształcone naturalne mechanizmy kanalizujące i dyskontujące sprzecz­ ności na wypadek pojawienia się wewnętrznych antagonizmów. Mechanizm taki opiera się na zasadzie „safety-valve", wentyla czy klapy bezpieczeńst­ wa, dostarcza substytutów, na które przenoszona jest wrogość i agresja. Instytucje „safety-valve", określane też mianem „kozła ofiarnego", wy­ stępują w obu typach struktury społecznej i indywidualnym systemie zabezpieczenia, ich funkcjonowanie jednak nie jest w każdym z nich takie samo. Lewis Coser wysuwa hipotezę, iż konieczność istnienia ,jafety-valve" rośnie wraz ze sztywnością struktury społecznej i stopniem, w jakim nie pozwala ona na wyrażanie antagonistycznych celów (Continuities... 1967, s. 156). W systemach sztywnych wrogość jest więc w pewnym stopniu kanalizowana przez instytuqc „kozła ofiarnego", kierującą agresję nie przeciw rze­ czywistemu przeciwnikowi lecz osobie lub grupie, które łatwo oskarżyć o nieprzyjazne zamiary i łatwo pokonać. Nie rozwiązuje ona jednak faktycz­ nych sprzeczności, które (kumulowane) w dalszej perspektywie stanowią niebezpieczeństwo dla grupy jako całości. Drugi, przeciwstawny typ to systemy, których struktura stwarza moż­ liwość ujawnienia konfliktu natychmiast po jego zaistnieniu. Lewis A. Coser nazywa je luźnymi, elastycznymi, otwartymi (flexibl social structures). Me­ chanizm równoważący tworzą tu instytuq'onalne kanały ujawniania sprzecz­ ności. W konsekwencji, mimo pozornie małej spójności grupy, nie zachodzi tu niebezpieczeństwo powstania konfliktu rozbijającego cały system (The functions... 1956, s. 45, 79, 154). Stopień zachowania równowagi układu jest więc wyższy w grupach o mniejszym zaangażowaniu członków, gdzie nie istnieje tendencja do tłumienia napięć. Stabilność całego społeczeństwa, zdaniem Coserá, jest zależna od liczby istniejących w nim konfliktów i związków między nimi. Im więcej różnych konfliktów przecina się w społeczeństwie, im bardziej złożone są powiązania między jego grupami, tym trudniej o stworzenie jednego frontu dzielącego członków na dwa obozy nie mające wspólnych wartości i norm. Zatem, im więcej niezależnych od siebie konfliktów, tym lepiej dla jedności społeczeń­ stwa. Zwiększają one świadomość członków, ich identyfikację z grupą, sprzy­ jają zachowaniu wewnętrznej równowagi poszczególnych elementów struk­ tury układu. Konflikty te nie naruszają podstaw consensusu są nawet tamą przed konfliktami naruszającymi je. Powodują one wciąż nowe, stopniowo postępujące przystosowywanie się systemu do zmieniających się warunków �30 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA w których on się znajduje. Konflikt zapewnia systemowi względną stabilność (The functions... 1956, . 33-35, 72-80, 155). Konflikt w systmie otwartym, elastycznym przebiega więc odmiennie niż w systemie sztywnym. Ujawnić się tu mogą wszelkie sprzeczności, a konflikty doprowadzają do ich rozwiązania. Częściowe uczestnictwo w każym z nich i przecinanie się frontów konfliktów przeciwdziałają głębokim przedziałom, sprawiając również, że intensywność konfliktów (mierzona globalnie jako wypadkowa, niezależnie od natężenia każdego z nich) jest niska. Systemy te obok innych zalet nie są narażone na niebezpieczeństwo zmiany struktural­ nej, czego przykładem są współczesne społeczeństwa Ameryki Północnej i Europy Zachodniej. Charakter konfliktu, jego rozwój, nasilenie, gwałtowność, radykalizm są więc według Coserá zależne od bliskości stosunków w grupie. Niebezpieczne cechy konfliktu są właściwe strukturom sztywnym, zwartym, w których ujawniają się tylko niektóre sprzeczności, ale za to wielką siłą... Łagodny przebieg konfliktu gwaratują natomiast systemy elastyczne, w których nie niszczy on ich rdzenia, dzięki odpowiednim mechanizmom regulującym, instytuq'onalizujacym i kierującym go w specjalne kanały (The functions... 1956, s. 71-72). Co więcej tu konflikt nie musi być powiązany z uczuciem wrogości do przeciwnika. Wrogie uczucia są oczywiście dodatkową motywaq'ą dla działań agresywnych, wzmacniają ich skuteczność. Jednak, gdy w da­ nym systemie krzyżują się fronty różnych konfliktów znienawidzony z jed­ nego powodu przeciwnik, może być sprzymierzeńcem, a nawet potencjalnym przyjacielem z innego. Sytuacja taka powoduje wygaszenie agresji konfliktu. Czynnik ten ma swoje tamujące walory oczywiście tylko wówczas, gdy zaangażowane w nich jednostki wszystkie konflikty traktują jako jednakowo ważne, bez względu na ich przedmiot. Strony konfliktu często też według Coserá same ustalają pewne normy i reguły dotyczące jego przebiegu. Dzieje się tak wówczas, gdy wcześniej został przez nie ustalony sposób jego zakoń­ czenia i wynik (Continuities... 1967, s. 37-52). W systemach elastycznych konflikt między dwiema grupami nie tylko zwiększa ich spójność, ale - jak stwierdził wcześniej Georg Simmel - każdy akt wejścia z kimś w konflikt - stwarza nową relację, wiąże dotąd nie powiązane ze sobą elementy. Rezulatatem może być oczywiście zniszczenie jednej ze stron. Jeżeli jednak to nie nastąpi powstają metody regulaq'i sprzeczności, ograniczenie ich form, wspólne zasady, normy dotąd nie ist­ niejące lub nie uświadamiane. Opozycjoniści też są zainteresowani spójnością przeciwnika, przestrzeganiem przez niego określonych reguł pozwala to im bowiem na stosowanie standardowych metod walki. Spójność i standaryzaqa metod ułatwiają im z kolei zachowanie równowagi i kompromisu (The functions... 1956, s. 121-133, 154). Analizując funkcje konfliktu społecznego Coser podkreśla jego rolę w tworzeniu związków i koalicji. Zajmuje się antagonistycznym współdzia­ łaniem występującym w sytuaqi, kiedy dwie różne, o często odmiennych �KONFLIKT POZYTYWNY LEWISA A. COSERÁ 31 interesach strony pragnąc uniknąć izolacji szukają sprzymierzeńców, podej­ mują walkę ze wspólnym wrogiem. Konsekwencją tego może być powstanie nowej grupy z nowymi granicami, ideologią, wspólnymi wartościami etc. lub jedynie związek instrumentalny zaistniały w obliczu wspólnego zagrożenia (The functions... 1956, s. 140-141). W przypadku, gdy fundamenty struktury społecznej są stabilne, pod­ stawowe wartości i normy nie podlegają kwestionowaniu każdy konflikt z inną grupą jest wyzwaniem w ich obronie. Następuje wówczas ożywienie świadomości ich wartości i celów nawet wtedy kiedy wcześniej uznawane były za naturalne i nie stanowiły przedmiotu zbytniej uwagi członków grupy. Przy tym stopień integracji jest zależny od tego czy zewnętrzne zagrożenie dotyczy całej grupy czy tylko jakiejś jej części. Wobec braku natomiast podstawowego consensusu w grupie już samo zagrożenie z zewnątrz zamiast konsolidacji powoduje jej ogólną apatię i w efekcie narażenie na dezintegra­ cję (The functions... 1956, s. 88-95). Lewis A. Coser zajmuje się zarówno przyczynami konfliktów, instytu­ cjonalizacją i regulacją trwających, jak również samym ich rozwiązaniem. Według niego, grupa nie mogąca zaspokoić swoich potrzeb próbuje różnych sposobów ich realizacji. Gdy mimo to, jej roszczenia nie zostają spełnione, a wszelkie inne mechanizmy i rozwiązania zawodzą, ostateczną i zazwyczaj najskuteczniejszą formą jest konflikt w jego różnych, nawet najbardziej gwałtownych odmianach (Continuities... 1967, s. 96-97, 101). Również we­ wnątrz grup społecznych częste są antagonizmy między ich członkami, wy­ nikające z reguły ze sprzeczności interesów lub zróżnicowania społecznego i wiążącym się z nim nierównym podziałem przywilejów. Te wrogie uczucia nie muszą jednak zawsze prowadzić do konfliktu. Kluczowym regulatorem w takich przypadkach, pozwalającym równo­ cześnie ocenić prawdopodobieństwo wystąpienia konfliktu, jest znajomość podstawowych norm prawnych obowiązujących w danym systmie społecz­ nym. Ich świadomość pozwala ocenić krzywdę oraz możliwość jej wyelimi­ nowania bez rozpoczynania agresywnych działań (The functions... 1956, s. 175). Roszczenia uznane za uzasadnione z reguły prowadzą do konfliktu. Powstaje świadoma grupa interesu i konflikt rozpoczyna się. Tylko w warun­ kach zapewniających indywidualną ruchliwość jednostek sprzeczności i nie­ równości nie naruszają pokoju, w grupach o bliskich stosunkach społecznych z reguły natomiast przybierają postać konfliktu. Sztywność systemu, gdzie w formie zastępczej utrzmanie status quo zapewnia do pewnego stopnia instytucja „kozła ofiarnego", jest jdynie okresową gwarancją pokoju. Wszel­ kie jednak substytuty czy zduszenie wrogości dają uczestnikom mniejszą satysfakcję, niż otwarte starcie z rzeczywistym przeciwnikiem, nie rozłado­ wują one całkowicie napięcia i niebezpieczeństwa wybuchu, ani też nie eliminują czy rozwiązują faktycznych sprzeczności społecznych. W trwającym konflikcie decyzja o jego zakończeniu podejmowana jest przez samych zainteresowanych i nie może być narzucona z góry przez �32 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA reguły, tak jak to się dzieje w grach. Brak tych postanowień może do­ prowadzić aż do destrukcji jednej ze stron. Stosując kryterium istnienia lub braku wspólnych uzgodnień dotyczących zasad rozwiązania sporu można, według Coserá, stworzyć typologię konfliktów. Klasyfikacja taka, sporzą­ dzona obrazowo, przybiera postać pewnego continuum, od w pełni zin­ stytucjonalizowanych z wytyczonym punktem zakończenia do totalnych. Zantagonizowane strony znajdujące się bliżej pierwszego bieguna muszą tak samo rozumieć rezultat konfliktu. Osiągnięcie tego stanu nie jest łatwe, ponieważ dążenie do pokoju jest czymś innym, niż uznanie własnej porażki. Zakończenie konfliktu zależy więc w bardzo dużej mierze od strony prze­ grywającej, od tego kiedy zrezygnuje ona z oporu. Dlatego też precyzyjne określenie przedmiotu walki, a zwłaszcza pewnych symboli, których przejęcie gwarantuje wygaśnięcie sporu jest szczególnie ważne. Jeśli ich brak racjonal­ ne rozwiązanie jest niezwykle trudne, chociaż i w tym przypadku destrukcji może zapobiegać struktura systemu dopuszczająca istnienie wielu przecina­ jących się konfliktów (Continuities... 1967, s. 40-43). Wywoływanie przez konflikt zmian w obrębie systemu można przyjąć za podstawowe założenia teorii Coserá, według którego konflikt może być zarówno rezultatem, jak źródłem zmiany, a zmiana bez względu na jej źródło prowadzi do napięcia i konfliktu (Continuities... 1967, s. 32). Konflikt pod­ trzymuje i przeobraża system, przy tym autor kładzie nacisk na jego funk­ cjonalność. Zmiana społeczna może być analizowana, według Coserá, wyłącznie w odniesieniu do konkretnej struktury, określonego systemu społecznego. Uważał on, iż powszechne, dotyczące wszelkich społeczności są tylko ciągłe, powolne zmiany w obrębie systemu. Stanowią one istotną jego cechę, chociaż z uwagi na swoją powszechność i funkcjonalność wobec grupy mogą być punktem wyjścia dla zmiany innego typu. Rówcześnie przyznawał, iż w wy­ niku konfliktu ulegają przekształceniom całe systemy społeczne, a nie tylko następują zmiany w obrębie istniejącej struktury (Continuities... 1967, s. 26). Zmiany strukturalne i zmiany systemów w ujęciu Coserá są synonimami. Zachodzą one wówczas, gdy ulegają przekształceniom główne powiązania strukturalne, podstawowe instytucje i dominujące systemy wartości. Nie­ stety, nie określa jakie instytucje i systemy wartości należy uznać za pod­ stawowe lub dominujące. Wskazuje natomiast na historyczną ciągłość rze­ czywistości społecznej, która powoduje łączenie się zmian w systemie ze zmianami systemów. Przy tym te ostatnie mogą zachodzić stopniowo, powoli (Continuities... 1967, s. 28-29). Konfliktom przypisuje więc Coser stymulowanie zmian głównie w ob­ rębie systemu. Jednym z typów takich zmian jest podniesienie spójności grupy. Innym, postęp w różnych dziedzinach życia. Należy do nich: pow­ stanie nowych form i instytucji społecznych, własności systemu i jego ele­ mentów bardziej przystosowanych do nowych warunków. Konflikt powodu­ je postęp techniczny i gospodarczy (np. likwidacja sprzeczności w przemyśle �KONFLIKT POZYTYWNY LEWISA A. COSERÁ 33 może w konsekwencji zniszczyć ważny bodziec dla innowacji technicznych). Jest on pewnego rodzaju wyzwaniem dla grupy, która (jeśli go nie napotyka) traci zdolności twórcze (Continuities... 1967, s. 21, 24). Może okazać się groźny dla systemu tylko wówczas, gdy jego struktura jest sztywna, zwarta. System otwarty, elastyczny, dopuszczający wiele konfliktów, których fronty przecinają się i przez to osłabiają, jest zawsze spójny. Założenia te, nie dotyczące zmian ani konfliktów w ogóle, lecz właśnie funkcjonalnych, wska­ zują wyraźnie, że ideałem autora jest społeczeństwo zmienności i postępu, ale 0 tyle tylko, o ile te nie wykraczają poza ramy uznane za podstawowe dla tego społeczeństwa. W bardzo dużym uproszczeniu można powiedzieć, iż teoria konfliktu pozytywnego Coserá opiera się na uwypukleniu tych jego funkcji, które są korzystne dla społeczeństwa. Najważniejsze z nich to - obok zmiany kon­ struktywnej - wzrost integracji i zgodności w grupie. Wyniki analiz nato­ miast określają, w jakich warunkach ich osiągnięcie jest realne. Sądzę, iż scharakteryzowane w dużym skrócie poglądy Coserá zachęcą do lektury prac tego oryginalnego socjologa. Jego zainteresowanie funkcjonal­ nością różnego typu sprzeczności i konfliktów wobec systemu społecznego, a ściślej badaniem pozytywnych funkcji konfliktu w określonych strukturach społecznych sprawia, iż bardzo często przedmiotem rozważań czyni on niezwykle interesujące tematy. Przykładem tego jest analiza aktów przemocy 1 pozornie destrukcyjnych zachowań irracjonalnych. Ich występowanie zale­ ży od wielu różnych zmiennych społecznych. Przemoc jest konsekwencją frustracji pewnych grup pojawiającą się na ogół w biednych i zaniedbanych okręgach. Przestępstwa popełniają z reguły nie widzący naturanych dróg do zajęcia atrakcyjnych pozycji, którzy w przemocy widzą jedyną realną szansę zmiany sytuacji. Standardy normatywne obowiązujące w społeczeństwie są bowiem internalizowane głównie przez warstwy uprzywilejowane (są to ich standardy i im służą). Dlatego też bronią je przed atakiem warstw niższych. Przemoc w tym przypadku pełni przynajmniej trzy ważne funkcje i w dłuż­ szej perspektywie może przynieść pozytywne rezultaty: 1) jest środkiem do osiągnięcia pożądanych celów przez nie mających do nich legalnego dostępu; 2) jest sygnałem niebezpieczeństwa; 3) może być katalizatorem wzmacniają­ cym uczucia moralne i solidarność grupy przeciw łamiącym normy (Con­ tinuities... 1967, s. 55-65). Badanie pozytywnych funkcji konfliktów społecznych według Coserá jest szczególnie uprawnione we współczesnych społeczeństwach zachodnich, gdzie struktura instytucjonalna zostawia miejsce dla konfliktu i wolności. Podobno my też jesteśmy już takim społeczeństwem, co otwiera nam nowe możliwości ukazując równocześnie jeszcze jedno pole penetracji naukowej. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/092ab177442b7a7f0960b8b057c5cd8b.pdf f64c002787215c327540a9034dbcafbc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1460 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1350 Title A name given to the resource Po co nam antropologia? / ETNOGRAFIA POLSKA 1992 t.36 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1992 t.36 z.1, s.21-24 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szynkiewicz, Sławoj Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XXXVI: 1992, z. 1 PL ISSN 0071-1861 Po co nam antropologia? W końcu maja 1992 r. odbyło się zebranie Komitetu Nauk Etiologicz­ nych PAN o charakterze samounicestwiającym. Rozważano na nim bowiem czy nie należy pożegnać się z nazwą dyscypliny „etnologia" i zastąpić jej terminem „atropologia". Wyrażano przypuszczenie, że taka operacja mogła­ by uplasować etnologię polską na lepszej pozycji wobec innych dyscyplin, czyli wyciągnąć ją z zapaści, na którą jest niechybnie skazana z powodu niemodnego brzmienia, często lekceważonego przez innych uczonych, a co ważniejsze, przez dysponentów funduszy badawczych. Powyższe zdanie nie charakteryzuje całej dyskusji, tylko te jej fragmenty, które niżej podpisanego przyprawiły o smutne refleksje. Rozumując we wspomniany sposób, etnologowie uciekli się do fetyszyzacji nazwy, czyli zabiegu opisywanego przez innych ich kolegów jako zachowanie magiczne, zastępcze wobec zachowań będących w stanie roz­ wiązać istniejące problemy. Już sam ten fakt wskazuje na to, iż przyczyną musiała być poważna sytuacja stresowa, w jakiej znaleźli się uprawiający tę dyscyplinę. We wprowadzeniu do dyskusji wspomniano o godnych tradycjach ter­ minu „etnologia" i o jego równorzędności wobec „antropologii". Wspom­ nienia te utonęły jednak w mrocznym obrazie świata coraz powszechniej uciekającego od stosowania pierwszego z nich na rzecz tego drugiego. Etno­ logia, w Polsce znana częściej jako etnografia i kojarzona z folklorystyką, nie znajduje się raczej na naukowym Olimpie, pod jej bokiem zaś socjo­ logowie tworzą ośrodki antropologii społecznej, zmierzając do zgarnięcia laurów przynależnych etnologii. Rozsądnie wskazywano na to, że nic nie wyniknie z prawowania się o tytuł pierwszeństwa czy też o zawłaszczenie działki z pola badawczego etnologii, gdyż we współczesnej nauce nie uznaje się takich praw własnościowych. Zaproponowano zatem remedium w postaci �22 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ antropologizacji etnologii, czyli ewentualnej zmiany nazwy, a na pewno sięgnięcia po zastrzyk teorii i metod sprawdzonych w antropologii. Lecz „sprawdzone w antropologii" wykłada się nie inaczej jak „spraw­ dzone w etnologii anglosaskiej", oba używane tu terminy są bowiem synonimiczne. Trzeba to dobitnie podkreślić, gdyż zbyt częste są próby wynoszenia odmienności do rangi różnic między dyscyplinami. Tożsamość znaczeniowa obu terminów występowała w końcu X I X w. z pewną przewagą na rzecz popularności „etnologii", nawet w nauce amerykańskiej, i w tym lub zbliżo­ nym znaczeniu są one do dziś w niej używane. Równoznaczność tę potwier­ dza Dictionary of Anthropology Ch. Winick'a (1964, hasło ,,Ethnology"). Do niedawna jeszcze (1985) „American Anthropologist" grupował materiały recenzyjne w działy antropologii, wśród których kulturowa etnologia wy­ stępowała pod wspólną nazwą obok stosowanej, lingwistycznej, archeologii itd. Inne pismo amerykańskie „Ethnology" nosi podtytuł „Journal of Cul­ tural and Social Anthropology", czyli przyznaje etnologii pozycję jeśli nie nadrzędną, to uogólniającą wobec pozostałych. Zatem w kraju, w którym antropologia zajmuje miejsce mocarstwowe nie uznaje się bynajmniej etno­ logii za młodszą siostrę. Amerykanie nie uważają etnologii za plamę na honorze w przeciwieństwie do Anglików, którzy nadal jeszcze odżegnują się od niej energicznie. Godzi się przypomnieć genezę dzisiejszego zróżnicowania terminologicz­ nego. Pojawiło się ono wraz z funkcjonalistyczną rewolucją przeciw ewolucjonizmowi i dyfuzjonizmowi, czyli głównym kierunkom wczesnej etnologii. Był to protest przeciwko dominującemu w niej historyzmowi i manifest badania jedynie współczesnego stanu społeczeństwa w izolacji od jego włas­ nej przeszłości i bodźców płynących od innych społeczeństw. Zaważyła tu durkheimowska tradycja, iż społeczne bada się za pośrednictwem społecz­ nego i , zgodnie z nią, Malinowski nazywał początkowo swe badania socjo­ logicznymi. Najistotniejsze dla niego było bowiem zademonstrowanie odręb­ ności od metod ówczesnej etnologii. Dla podkreślenia owej odrębności me­ todzie funkcjonalnej przyznano nazwę dyscypliny: „antropologia społecz­ na", którą odziedziczyły postfunkcjonalne kierunki etnologii brytyjskiej. Tak więc to, co istnieje dziś w kilku krajach jako dziedzina wiedzy stanowi frakcję światowej etnologii, rezultat kontestacyjnego pochodzenia samego terminu. Antropologia amerykańska rozwijała się wielokierunkowo, część jej kon­ tynuowała twórczo tradycje etnologiczne, część w inny sposób rozwijała studia historyczne nad kulturami ludzkimi we współpracy z archeologią. Zbiorczo całą dyscyplinę nazywało się antropologią, często z przydatkiem „kulturowa", chociaż nikomu nie przeszkadzało, że równolegle odwoływano się do etnologii. Brytyjczycy byli bardziej dogmatyczni, ale i oni z czasem zaczęli nieśmiało powracać do studiów historycznych przy okazji opisu konkretnego społeczeństwa. E. Gellner nazwał to głaskaniem ogona komety w takiej konfiguracji gdy jądrem komety jest badane społeczeństwo, ogonem zaś jego historia. �PO CO NAM ANTROPOLOGIA? 23 Parabola Gellnera idzie dalej, sięga etnografii radzieckiej, której niebo­ skłon rozjarzony jest światłem mnóstwa komecich ogonów, składających się na historię ludzkości, pieczołowicie studiowaną w kontekście kilku już teorii o ewolucjonistycznym rodowodzie. W oglądzie brytyjskim etnografia radzie­ cka jest klasyczną etnologią, w amerykańskim natomiast typową antropolo­ gią, gdyż badania etnograficzne wchodzą też na teren socjologii, antropologii fizycznej, archeologii, językoznawstwa, demografii, ekologii, nie mówiąc już 0 historii. Toteż wydawcy przedruków prac autorów radzieckich (a wśród wydawców są Brytyjczycy) nie mieli wątpliwości gdy nadawali serii tytuł Soviet Anthropology and Archaeology. Sami Rosjanie określają się jako etnografowie/etnolodzy i ostatnio zmienili nazwę swego Instytutu w Akade­ mii Nauk na Instytut Etnologii i Antropologii, przy czym ostatni człon odnosi się do antropologii fizycznej, dość intensywnie uprawianej w tymże Instytucie. Prywatnie komentowali to jednak jako dań dla tych cudzoziem­ ców, których widnokrąg ograniczony jest etykietą antropologii. Z powyższego wynikać musi konstatacja, że poza Wielką Brytanią etnologia i antropologia są nadal synonimami. Już w latach 30-tych tego wieku ich zasięg przestrzenny był wyraźnie rozgraniczony: etnologia obej­ mowała kontynent europejski, antropologia zaś kraje anglosaskie i byłe kolonie angielskie. Występują między nimi różnice przedmiotu i metody, nie większe jednak niż w obrębie każdej z nich, jest to różnica szkół, a nie dyscyplin. Ilustruje to zresztą porównanie haseł „Etnologia" oraz „Antropologia społeczna" zamieszczonych w Słowniku etnologicznym (red. Z. Staszczak, PWN 1987). To ostatnie odnosi się praktycznie do etnologii, niezależnie od poglądów jego autora, zwolennika autonomii obu, rzekomo odrębnych, dyscyplin. Teza o odrębności lub podrzędności etnologii wobec antropologii ma wybitnych poprzedników. Należy do nich Lévi-Strauss, który w antropologii widział naddyscyplinę koronującą wiedzę o człowieku. Wynikało to z trady­ cji francuskiej, typologizującej nauki w porządku hierarchicznym (filozofia kartezjańska, socjologia Durkheima), ale także ze słusznego przekonania, że jego własne koncepcje lepiej wpisują się w teoretyczne osiągnięcia antropo­ logii anglosaskiej niż etnologii francuskiej czy europejskiej. Autorytet Lévi-Straussa oraz szybko rosnąca dominacja nauki amerykańskiej sprawiły, że w drugiej połowie naszego stulecia Europa zaczęła poddawać się wpływom tej ostatniej, w wyniku czego kolejne ośrodki akademickie dokonywały przechrzczenia etnologii na antropologię. Wiązało się to z przejmowaniem bardziej wyrafinowanych założeń teoretycznych i narzędzi analizy naukowej powstałych na gruncie amerykańskim i częściowo brytyjskim. Nowe teorie 1 metody sprawiały wrażanie, że reprezentują inną dyscyplinę, a nie tylko doskonalszy poziom wiedzy uprawianej od dawna u siebie. Zabieg metaboli, zmiany terminu, miał sankcjonować nowy status starej dyscypliny. Przeprowadzenie podobnego zabiegu proponuje się teraz w Polsce. Jest on logicznie wadliwy, co usprawiedliwiałoby sarkazm na temat bezdroży �24 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ „powrotu do Europy", gdyby motyw owej propozycji nie był nadzwyczaj poważny. Idzie o ratowanie miejsca naszej etnologii zarówno w odbiorze publicznym, jak też w wewnętrznym rankingu nauki polskiej. Wątpię, by cel ten można było osiągnąć przez mechaniczne kopiowanie najbardziej nawet przodującego wzoru anglosaskiego, a praktycznie amerykańskiego. Status antropologii jest wysoki nie z powodu jej nazwy, lecz jej potencjału intelek­ tualnego; należy więc orientować się na ten ostatni. Antropologizację pol­ skiej entologii trzeba zatem rozumieć jako jej dynamizaq'e i poszukiwanie (w tym zapożyczanie) subtelniejszych podstaw teoretycznych dla dotych­ czasowych i nowych tematów badawczych oraz sposobów ich realizacji. Nie jest to postulat łatwy do spełnienia, gdyż wymaga nie tylko dobrej znajomo­ ści światowych tendencji badawczych, lecz przede wszystkim instytucjonal­ nych reform w organizacji ośrodków etnologicznych w celu ich wzmocnienia. Etnologia przoduje bowiem tam, gdzie liczba personelu badawczego jest proporcjonalna do ilości wzorów analitycznych. Kryzys stanu nauki polskiej nie rokuje tu optymistycznie Powstające w środowiskach socjologicznych antropologiczne grupy stu­ dyjne (określające się u nas zwykle mianem antropologii społecznej) są między innymi rezultatem regresu badań socjologicznych i konieczności zatrudnienia wolnego personelu w tej dziedzinie. Nie jest to związane z po­ ważniejszymi nakładami, gdyż antropolodzy tej proweniencji zajmują się studiami gabinetowymi, czyli akurat tym, co stanowiło dotąd trudno osięgalny luksus w etnologii. Przyszłość tych badań w Polsce ograniczona jest perspektywą ich wyjałowienia bez towarzyszących im badań empirycznych w terenie. Toteż racjonalnym wyjściem będzie w przyszłości raczej fuzja niż konkurenqa między „nową" antropologią i „starą" etnologią. Manipulacje polegające na zmianie nazwy nie mogą niczego zmienić w samej istocie rzeczy. Zmienić się może na krótko jedynie samopoczucie niektórych etnologów przemianowanych na antropologów. Z drugiej strony, powstaje pytanie czy nie należy liczyć się z modą, która narzuca Europie amerykanizację i w konsekwencji kalkę nazewniczą. Byłby to zabieg pusty, chociaż nie pozbawiony symbolicznego znaczenia o wymowie zarówno ne­ gatywnej, jak i w jakiejś części pozytywnej. Pozytywny aspekt upatruję w podniesieniu progu ambicji samych badaczy i (wątpliwym w pewnych wypadkach) obłaskawieniu socjologów, który zajęli się antropologią i lek­ ceważąco traktują etnologów, głównie ze względu na dominującą niegdyś wśród tych ostatnich czystą etnografię. Negatywy widzę w przejmowaniu cudzych wzorów, utracie bogatych tradycji europejskiej etnologii i tym samym jej tożsamości. Ta ostatnia nie musi być przecież, i na pewno nie jest, skamieliną. Sławoj Szynkiewicz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/adeef40e27f46881ebaf8e5d771945c6.pdf 36776ac40fcd2c8d27841279f8bb102b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1467 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1357 Title A name given to the resource Nic w przyrodzie nie ginie / ETNOGRAFIA POLSKA 1992 t.36 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1992 t.36 z.1, s.135-160 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kabzińska-Stawarz, Iwona Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XXXVI: 1992, z. 1 PL ISSN 0071-1861 CZĘŚĆ III IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ (Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa) Nic w przyrodzie nie ginie* Narodzenie się to pewność śmierci. Śmierć to pewność narodzin. Nie godzi się więc, byś się smucił tym czego nie można uniknąć... Bhagawadgita Popularne powiedzenie „nic w przyrodzie nie ginie", używane najczęściej żartobliwie w sytuacji, gdy uda nam się odnaleźć długo poszukiwaną zgubę, nie jest pozbawione ogólniejszego i poważniejszego znaczenia. Można je bowiem także odnieść do innych specyficznych przypadków cyrkulacji „dóbr", nie mających nic wspólnego z poszukiwaniem zagubionego obiektu. Nie chodzi przy tym ani o ten rodzaj wymiany ekonomiczno-społecznej, zawierającej domieszkę symboliki i pierwiastka duchowego, o jakim pisał np. B. Malinowski, R. Firth, C. Lévi-Strauss, К. Birket-Smith i inni, mimo że obiekty materialne odgrywają w niej dość ważną rolę, ani też o klasyczną wymianę darów, choć aspekt ten w jakimś stopniu charakteryzuje interesu­ jący mnie typ zachowań. Spektakularne przykłady wymiany prezentów w sytuacjach ceremonial­ nych wskazują, że materialna wartość darów bywa sprawą uboczną. O wiele ważniejsza wydaje się ich symbolika i sam akt obdarowywania, któremu w określonym kontekście obrzędowym przydaje się funkcje magiczne. Skutki tego działania oczekiwane są najczęściej w dwóch podstawowych sferach; * Tekst ten jest rozszerzoną wersją wystąpienia przygotowanego na sympozjum na temat: „Człowiek - społeczeństwo a zjawisko homeostazy", które miało się odbyć w 1991 r. Niestety, sytuacja w nauce okazała się daleka od stanu równowagi, co spowodowało odsunięcie or­ ganizacji wspomnianego sympozjum w bliżej nieokreśloną przyszłość. �136 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ przyjmuje się bowiem, że dar ma moc pomnażania stanu posiadania a jedno­ cześnie wzmacnia strumień życiodanej energii, siły płodności, manifestując też ich pożądaną obecność na różnych poziomach rzeczywistości. Przedmioty występujące w funkcji daru mają wiec siłę tworzenia różnorodnych substancji materialnych i niematerialnych. Zachowują przy tym swą postać przez czas dłuższy (np. gdy jako dar występuje odzież, sprzęty gospodarstwa domo­ wego, pieniądze, biżuteria) lub szybko ulegają zniszczeniu (do tej grupy należą przede wszystkim artykuły spożywcze pochłaniane w czasie kon­ sumpcji). Niezależnie jednak od trwałości podarunku podstawowe znaczenie symboliczne aktu obdarowywania pozostaje niezmienione. Chciałabym przy tym zaznaczyć, że w wielu przypadkach podział na „materialne" i „duchowe", podobnie jak wyznaczanie wyraźnych granic między tymi sferami, jest wyłącznie sprawą umowną, służącą celom porząd­ kowym, mimo że ten sposób widzenia właściwy jest zarówno większości badaczy kultury, jak i wielu badanym przez nich społeczeństwom, zwłaszcza tym, które daleko odeszły od pierwotnych systemów wierzeń i zachowań. Materia ma bowiem swego „ducha", tj. określony rodzaj promieniowania, energii, prany, plazmy itp. Potwierdzają to m.in. rozwijające się błyskawicz­ nie w ostatnich latach badania w takich dziedzinach jak: biofizyka, bioelektronika, psychotronika, radiestezja i in. Śledząc efekty tych badań dochodzę jednak do wniosku, iż bardzo często mamy do czynienia z ponownym odkrywaniem przed światem istoty pierwotnych wierzeń i przekładaniem ich na precyzyjny język współczesnej nauki. Pora jednak wrócić do zasadniczego nurtu rozważań. Najprostsza sytuacja ceremonialnego przekazu darów ma charakter rela­ cji dwustronnej, dwukierunkowej. Można też przyjąć, że jej uczestnicy dzia­ łają dobrowolnie, spodziewane korzyści zaś nie zależą od wielkości i wartości materialnej podarunków. Nikt też nie powinien czuć się poszkodowany. Zdarzają się jednak sytuacje, gdy przekaz dóbr odbywa się na innych zasadach. Osoba oddająca przynależne jej dobro nie otrzymuje bowiem w zamian niczego. Można również wątpić, czy czyni to ochotnie, zwłaszcza jeśli jest świadoma znaczenia zachowań, w których centrum się znajduje. Dla ilustracji posłużę się przykładem bliskiej mi kultury mongolskiej (będę się do niej jeszcze odwoływać parokrotnie). W okresie noworocznym powszechnie realizowany jest tu zwyczajowy wymóg odwiedzania rodziny, znajomych, sąsiadów, zwłaszcza zaś ludzi sta­ rych. Te masowe wizyty traktowane są najczęściej (i przez pasterzy mongol­ skich, i przez badaczy) jako przejaw dążenia do wzmocnienia więzi społecz­ nych, wyraz szczególnych uczuć, przede wszystkim szacunku dla starców, jeden z możliwych sposobów spędzania świątecznego czasu itp. Jednak tak gorliwe odwiedzanie starców podczas Nowego Roku posiada tzw. „drugie dno" nie mające nic wspólnego z uczuciami ani realizacją potrzeby kontak­ tów towarzyskich, a kryjące pewną matematyczną kalkulację o symbolicz­ nym znaczeniu. Wyłożę ją słowami jednego z moich informatorów (z ajmaku �NIC W PRZYRODZIE NIE GINIE 137 kobdoskiego): „Kiedy składa się wizyty ludziom starym podczas Nowego Roku, jest to nie tylko oznaka szacunku. Przede wszystkim chodzi o to, by wziąć lata od starego człowiek i dodać je do własnych, by żyć tak długo jak ów starzec" . Ta ciekawa - przyznajmy - koncepcja nieodparcie rodzi pytanie: czy „zabierając lata" staremu człowiekowi skraca mu się jednocześnie życie? Odpowiedź wydaje się jednoznaczna... „Odejmowanie lat" starcowi i „dodawanie ich" do własnych sankcjono­ wane jest przez specyficzny stosunek Mongołów - potwierdzony jeszcze dla przełomu X I X i X X w. - do śmierci. Raz jeszcze oddajmy głos mongol­ skiemu pasterzowi (mieszkańcowi ajmaku wschodniogobijskiego): „Dawniej mówiono, że gdy ludzie umierają, to będzie dobrze bo znów się odrodzą. Jeżeli człowiek żył długo, to było złym znakiem. Mówiono, że śmierć go nie chce. Przodkowie wierzyli, że człowiek umiera, a potem szybko się odradza. Dobrze jest urodzić się, szybko umrzeć, a potem znów się odrodzić. To lepiej niż żyć długo". Na ścisły związek między długością życia starców i reprezentantów kolej­ nych pokoleń wskazują wierzenia Buriatów-szamanistów, zgodnie z którymi długie życie jest grzechem, długowieczni ludzie zaś żyją na rachunek swoich wnuków i prawnuków (Michajlov 1980, s. 80; podkr. I.K-S). Jak widać, starość miała nie tylko naturalne ale i społecznie określone granice, a śmierć starego człowieka mogła być wydarzeniem oczekiwanym przez pozostałych członków wspólnoty, przyjmowanym przez nich z ra­ dością a nawet z ulgą, jak przyjmuje się wszelkie działania niwelujące skutki „złych znaków". Okazuje się też, że postawa Mongołów i Buriatów wobec długowieczności, tak często stanowiącej cel zabiegów magicznych (m.in. w XIX-pocz. X X w.), ucieleśnianej w rozmaitych symbolach, uka­ zywanej w literaturze jako szczególnie pożądana cecha (wartość) egzy­ stencjalna, nie była jednoznaczna i wyłącznie dodatnia. Podobnie - pozycja ludzi starych, która była gwarancją spokojnego i bezpiecznego żywota tylko do pewnego czasu. Świadectwem stosunku Mongołów do śmierci jest też np. terminologia stosowana na określenie miejsc pochówku. Nazywa sieje пр.: bajan (bogate), elbeg (obfite), dżargałtaj (szczęśliwe), cagaan chiireet (białe obozowisko) itp., wyrażając w ten sposób ideę pomyślności (Tangad 1992, s. 132). Próby zrozumienia sposobu myślenia pasterzy mongolskich i odczytania znaczenia ich słów, oddzielenia tego co potwierdzone przez fakty kulturowe od symbolicznych alegorii, sytuacji życzeniowo-modelowych od rzeczywis­ tych zachowań, przypominają czasem stąpanie po kruchym lodzie. Są ryzy­ kowne, ale pociągające, niekiedy konieczne. Do końca też nie wiadomo, co znajduje się pod spodem. Spektakularnym przykładem może tu być m.in. 1 1 Cytowane tu materiały pochodzą z badań terenowych, jakie przeprowadziłam, uczest­ nicząc w pracach ekspedycji etnograficznej PAN do Mongolii. ( �138 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ informacja o praktykach uśmiercania starców (co ciekawe, w Mongolii mieli im być poddawani wyłącznie mężczyźni). Jak można przypuszczać, celem tych zabiegów było zapobieganie groźnym społecznie skutkom, jakie mogło­ by spowodować przedłużające się ponad miarę życie starego człowieka (wydaje się, że tą społecznie dozwoloną granicą życia było przekroczenie 75-80 lat). Według informacji, które zostały mi podane przez kilkunastu informatorów, reprezentujących zarówno Chałchasów, jak i mongolskie mniejszości etniczne, np. Eletów i Miangatów, jako rzeczywiste fakty z prze­ szłości - kiedy nadchodził czas gdy stary człowiek powinien był rozstać się z życiem, rodzina urządzała uroczystą ucztę w jego domostwie. W pewnym momencie starca częstowano kawałkami tłuszczu z baraniego ogona, a wy­ znaczona osoba (najczęściej wnuk starca) wpychała mu je głęboko do ust i przełyku, pomagając sobie kością goleniową barana. Powodowało to śmierć przez uduszenie. Ten rodzaj zgonu uważany był przez Mongołów za niezwykle szczęśliwy, podobnie jak np. śmierć spowodowana zadławieniem się baranim astragalem podczas posiłku. Jak mi mówiono, człowieka które­ mu się to przydarzyło nie ratowano, pozwalając mu umrzeć w ten „wy­ brany" sposób. Ów szczególny rodzaj postępowania z osobami, które za­ dławiły się jedzeniem został już odnotowany przez Piano Carpiniego. Infor­ muje on ponadto o bezwzględnym zabijaniu ludzi w takich sytuacjach (Putešestvija... 1958, s. 30; por. też Herodot 1959, s. 118). Zwróćmy uwagę na rolę, jaką w przywróceniu stanu równowagi, za­ chwianej przedłużającym się życiem starca, miał do odegrania jego wnuk. Bywało też, że starzy ludzie - świadomi czekającej ich z rąk wnuka śmierci - przyjmowali jego narodziny słowami: „Oto ten, który zada mi śmierć w przyszłości". Nie rzutowało to jednak - jak się wydaje - na stosunki w rodzinie, nie przejawiało się też np. jakimiś aktami niechęci czy braku sympatii w relacjach: dziadek-wnuk. Zwyczaj uśmiercania starców miał być znany także Buriatom i innym ludom Syberii. Informuje o nim np. Potanina (1895, s. 18) sugerując, że praktyka ta była jeszcze stosowana „do niedawna". Technika zabijania była podobna jak u Mongołów - starzec dusił się przełykając długie pasma baraniego tłuszczu. Podobna była też oprawa i sytuacyjny kontekst wyda­ rzenia: uczta urządzana przez krewnych w jurcie starca. Potanina twierdzi, że tego rodzaju praktyce zadawania śmierci podlegali starcy, którzy prze­ kroczyli 70 lat życia. Nie wyjaśnia natomiast przyczyn ani celów wspom­ nianych zachowań. O występowaniu obyczaju „dobrowolnej śmierci" starych ludzi (kobiet i mężczyzn) - przez zadławienie się kawałkami tłuszczu lub mięsa - u Buriatów (a także Jakutów) pisze też np. Michajłow (Michajlov 1980, s. 80-81). Według niego, te początkowo rzeczywiste praktyki z czasem zastąpiono symbolicznymi. Śmierć lub odejście starca miało symbolizować zamknięcie go w zagrodzie. Należy przy tym zauważyć, że moment ten wyznaczało nie przekroczenie określonej granicy wieku lecz narodziny praprawnuka. �139 NIC W PRZYRODZIE NIE GINIE Niektórzy współcześni badacze - np. S. Szynkiewicz - kwestionują rze­ czywistość występowania praktyk zabijania ludzi, którzy osiągnęli konkretny wiek, lokalizując je wyłącznie na poziomie wydarzeń legendarno-mitycznych. Abstrahując od sytuacji porzucania ludzi słabych, chorych lub nie mogących przyjmować posiłków i skazywania ich w ten sposób na śmierć (które istotnie miały miejsce, zwłaszcza w okresach kryzysowych) Szynkiewicz określa za­ bijanie starców jako „hipotetyczny obyczaj pre-społeczny, ilustrację czasów chaosu" (Szynkiewicz 1981, s. 192). Z chaosem asocjować można jednak także ową sytuację porzucania czy zabijania ludzi starych z powodów - naj­ ogólniej mówiąc - ekonomicznych. Jak wskazują np. badania Kisljakowa (Kisljakov 1970) i Zelenina (1937) - wierzenia różnych ludów Azji stawiają wyraźny znak równości między wprowadzeniem zakazu zabijania starców i zapanowaniem upragnionego ładu. O porzuceniu dawnych praktyk (=cha­ osu) miała zadecydować mądrość starych ludzi i ich życiowe doświadczenie, przydatne dla umocnienia panującego porządku. Dla potrzeb tego szkicu ważna wydaje się jednak nie tyle rzeczywistość czy powszechność występowania praktyk zabijania starców, którzy prze­ kroczyli społecznie dozwoloną granicę życia, lecz cel, jakiemu - w myśl ludowych interpretacji - miałyby one służyć. Zgodnie ze wspomnianą tu mongolską koncepcją życia i śmierci możemy przyjąć, że nadmierna długo­ wieczność hamowała pożądany bieg wydarzeń. Śmierć starca była więc konieczna, by otworzyć drogę dla życia. Nie była to przy tym śmierć ostateczna, absolutna. Starzec odradzał się bowiem z czasem w innej postaci. Jako warunek konieczny dla trwałości życia wspólnoty i całej Natury miała ona nadto znaczenie pozajednostkowe. Informacje o związku przyczynowym między przedłużeniem życia poza określoną granicę a zakłócaniem naturalnego biegu wydarzeń, hamowaniem życiodajnego strumienia, odnajdujemy również m.in. w wypowiedziach nie­ których pasterzy mongolskich na temat zagadek. Według nich, zbyt częste zadawanie zagadek - zwłaszcza w okresie noworocznym - sprawia, że „lata dzielą się i nigdy się nie kończą" (szczególnie niebezpieczne mają być przy tym zagadki, na które nikt nie potrafi znaleźć odpowiedzi) . Dopiero zakoń­ czenie pewnego etapu, potwierdzonego przez śmierć, jawi się jako warunek zmiany stanowiącej możliwość przejścia do nowego okresu (życia). Jest to kardynalna zasada, na której opiera się porządek świata. Jak twierdzi E. Kongás-Maranda, w zagadce następuje gra z ustalonym porządkiem, naruszenie granic aby dla intelektualnego zadowolenia po­ kazać, że nie wszystko jest stałe (Kongás-Maranda 1984 s. 49-50). W myśl tego twierdzenia, zadawanie zagadek podczas noworocznego krystalizo­ wania się ładu, wychodzenia z czasu śmierci, byłoby zabiegiem nie tylko 2 2 Gwoli ścisłości należy dodać, że spotkałam się też z zupełnie przeciwstawnymi opiniami na temat zagadek i zadawania ich podczas Nowego Roku (szerzej patrz: Kabzińska-Stawarz 1991, s. 78-79). �140 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ nierozsądnym, ale i niebezpiecznym. Burzyłoby też harmonię między działa­ niami człowieka i wydarzeniami zachodzącymi w najszerszym, kosmicznym planie. Dążenie do tej harmonii było zaś jedną z cech kultury mongolskiej (wskazują na to m.in. przeprowadzone przeze mnie badania dotyczące gier; patrz: Kabzińska-Stawarz 1991). Motyw śmierci, przez którą rodzi się życie, nowa forma materialnego i duchowego istnienia, pojawia się m.in. w popularnej w Mongolii legendzie 0 genezie instrumentu smyczkowego zwanego morin chuur, a także w zano­ towanych przeze mnie pasterskich opowieściach o powstaniu gry w domino. Materiałem użytym do budowy instrumentu było końskie włosie i skóra. Kamienie domino zaś miały powstać z kości dwunastoletniego chłopca, który zmarł gwałtowną śmiercią. Celem, jaki przyświecał skonstruowaniu obydwu przedmiotów było pragnienie zatrzymania, przedłużenia życia uko­ chanego syna (domino) i konia-przyjaciela (morin chuur). Dzięki zmianie materialnej formy istnienia śmierć człowieka i zwierzęcia stawała się pozorną, czyniąc rozstanie mniej bolesnym. Większość etnologów, jak sądzę, skłania się ku uznaniu koncepcji śmierci (będącej podstawowym warunkiem odrodzenia życia) za jedną z kardynal­ nych zasad tzw. pierwotnego myślenia. Realizacja tej zasady odbywa się zarówno na poziomie abstrakcyjnym, symbolicznym, jak też poprzez nama­ calną, widzialną śmierć konkretnego człowieka lub zwierzęcia, przyjmującą np. formę ofiary. Ofiary te przeznaczone były najczęściej dla rozmaitych duchów, bóstw i sił rządzących życiem człowieka. Podobnie jak w przypadku darów, towarzyszyła im nadzieja na rewanż, otrzymanie określonych dóbr 1 przekaz życiodajnej energii będącej m.in. źródłem płodności natury i kon­ tynuacji wszelkich form życia. Taki był m.in. cel składania ofiar przez pasterzy mongolskich jeszcze na początku naszego stulecia; tak też np. postępowano w Indiach okresu wedyjskiego pragnąc zadośćuczynić bogom i zarazem uzyskać od nich określone łaski: liczne potomstwo, długie życie, obfitość bydła, zwycięstwo w walce (Basham 1973, s. 292-293). Według E. Leacha пр., ten model zachowań oparty jest na zasadzie wymuszania na bóstwach zwrotu przekazanych im w akcie ofiarnym dóbr. Zabicie ofiary zaś służy oddzieleniu jej treści metafizycznej („ducha") od ciała i przeniesienia owej treści do „tamtego świata", by przeszła tę samą drogę, jaką przebyła dusza zmarłego człowieka. Tymczasem - jak twierdzi Leach - bogowie nie potrzebują od ludzi prezentów lecz domagają się znaków podporządkowania, akt ofiarny zaś jest symbolem daru jako pew­ nego rodzaju wyraz stosunków wzajemności, a nie wymiany materialnej (Leach, Greimas 1989, s. 85). Nie wdając się w polemikę z Leachem odnośnie do sposobu interpretacji znaczenia ofiary, chciałabym natomiast zwrócić 3 3 Na asocjację: koń-muzyka zwrócił m.in. uwagę C G . Jung (1956, s. 136) podkreślając, ze muzyka - podobnie jak koń - genetycznie należą do sfery reprodukcji. Asocjacja: kości - gra w domino oparta jest - jak sądzę - na tej samej zasadzie. �NIC W PRZYRODZIE NIE GINIE 141 Fot. Dagnoslaw Demski, 1991 uwagę na istotny dla moich rozważań aspekt uwalniania „ducha" ofiary od jej materialnej powłoki i transportowania jej w tej postaci do „tamtego świata". Jest to bowiem wymowny przykład ilustrujący tezę, w myśl której nic w przyrodzie nie ginie (do kwestii tej jeszcze powrócę). R. Girard określił ofiarę terminem „korekcyjnej interwencji" (Girard 1987, s. 298). Choć można by się sprzeczać o to, czy owa funkcja korygująca dotyczy wszystkich rodzajów ofiary (co np. z ofiarą dziękczynną mającą raczej utrzymywać i sankcjonować pewien porządek niż przyczyniać się do jego zmiany?) istotne wydaje się jednak owo regulujące działanie ofiary, zwłaszcza w momencie zachwiania równowagi. Od najdawniejszych czasów tę magiczno-homeostatyczną funkcję przypisywali ofierze m.in. Chińczycy (patrz пр.: Fitzgerald 1974, s. 55-63) nadając jej wymiar kosmiczny. Po­ dobne znaczenie miały też np. ofiary składane przez Buriatów zmarłym przodkom, by zapewnić sobie ich przychylność a zarazem umożliwić im korzystne przerodzenie (Lamaizm... 1983, s. 152). Choć ofiara posiada �142 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ najczęściej konkretne formy materialne, zakres jej oddziaływania i penetracji jest o wiele szerszy. Obejmuje bowiem także obszary niematerialne, wkracza­ jąc w różne wymiary czasu i przestrzeni. Po złożeniu ofiary nie pozostaje żaden widoczny ślad. To, co nadaje się do jedzenia - ulega spożyciu. Niejadalne resztki zaś zbiera się skrupulatnie i np. spala w ogniu. Przychodzi jednak czas, w którym człowiek - jak wierzy - zaczyna doświadczać efektów swego rytualnego działania. Dzieje się tak np. podczas wiosennego ożywienia przyrody, które - jak inne oznaki życia - jest świadectwem płodności natury i krążenia życiodajnej energii na róż­ nych poziomach kosmosu. Zasoby tej energii nie są jednak niewyczerpane. Ich regeneracja wymaga też pomocy człowieka, który sam korzysta z życio­ dajnych strumieni energii (boskiej, kosmicznej). Służą temu m.in. rozmaite zabiegi magiczne praktykowane powszechnie w przeszłości np. w przełomo­ wych momentach cyklu rocznego, a gdzieniegdzie występujące i dziś, choć nie zawsze jesteśmy świadomi ich znaczenia. Przykładem mogą być choćby polskie zwyczaje wielkanocne, zarówno te o pradawnych korzeniach, jak i zaliczane do późniejszej tradycji religijnej, kościelnej. Szczególne znaczenie dla regeneracji zasobów energii kosmicznej i przy­ wrócenia równowagi w naturze mają ofiary, zwłaszcza krwawe. „Zapewniają [one] krążenie energii kosmicznej między różnymi regionami kosmosu; dzięki temu krążeniu utrzymuje się totalne życie" (Eliade 1970, s. 178-179). Interpretując hebrajski zwyczaj ofiarowywania bogom pierworodnego dziecka Eliade stwierdza: „Krew dziecka zasilała nadwyrężoną energię boga, bo bóstwa płodności wyczerpywały swą własną substancję w wysiłku wkładanym w podtrzymywanie świata i zapewnienie obfitości; same więc musiały podlegać okresowej regeneracji". Dopiero kult Jahwe ukształtował innego rodzaju spojrzenie na ofiarę. Moc Jahwe bowiem była niezniszczalna (tamże, s. 179). Ofiary z ludzi występowały w różnych kulturach świata. Składano je w Indiach (Basham 1973, s. 397) i w Chinach (Granet 1973, s. 40, 44, 50, 191 -192 i in.). Praktyki te znane były także Mongołom. Jak donosi „Chronograf' z końca XVII w. (przy czym informacja dotyczy okresów wcześniejszych, nie została bowiem potwierdzona w praktyce w XVII-wiecznej obrzędowości mongolskiej, ani też np. tybetańskiej) ofiary z ludzi przeznaczone były dla bóstwa Nowego Roku i w tym też okresie składane. Na ofiarę przenaczano wybranych młodzieńców [ilu?] i dwie dziewczyny. Młodzieńców zabijano a ich krew wlewano do dzbana i ofiarowywano bóstwu. Uważano też, że jeżeli krew z naczynia zostanie wylana w kierunku nieba - przy wtórze modlitw - to niebo ześle pożądany deszcz w okresie dojrzewania zbiorów. Cały okres noworoczny związany był też z kultem płodności, a dobre powitanie Nowego Roku miało gwarantować pomyślność w nadchodzących miesiącach: dostatek jadła, wzrost stad bydła itp. (Tichomirov 1958, s. 21, 26-27). Motyw składania ofiar z ludzi pojawia się także w legendach mongol­ skich. Jedna z nich, zapisana przeze mnie w ajmaku kobdoskim, powiada, �NIC W PRZYRODZIE NIE GINIE 143 że na ofiarę dla władcy Natury Lus sabdaga przeznaczano osiemnastoletnich chłopców. Los padł także na Amgaaseda, który - jako znaleziony w górach sierota - od trzynastego roku życia wychowywany był przez lamę. „Ciało chłopca spalono w ogniu, a Lus poprowadził go drogą stworzoną przez dym do swego państwa. Amgaased został władcą lusów [duchów Natury] i prze­ kazywał im wiedzę, jaką sam zdobył od lamy. Lusy uznały go za swego boga, a Amgaased zabronił im przyjmowania ludzi w ofierze". O ofiarach z ludzi składanych przez Mongołów pisze też np. Michajłow, przytaczając informacje zawarte w kronikach (пр.: Altan tobčzí), w zapis­ kach Raszid ad-dina, Palladija i in. (Michajlov 1980, s. 255-257). Wskazują one m.in., że jeszcze w X V I w. - mimo zakazu wydanego dużo wcześniej przez Kubiłaja - w ważnych momentach życiowych Mongołowie składali ludzi w ofierze przeznaczonej dla Nieba, wybierając w tym celu chińskich jeńców. Z okazji wstąpienia na tron Ugedeja [1229 г.] natomiast ofiarowano duchowi jego ojca - Czyngis-chana - 40 pięknych dziewcząt pochodzących z najlepszych rodów, a także najwspanialsze konie. Jak pisze Michajłow, wspomniany zakaz chana Kubiłaja nie obowią­ zywał jedynie w przypadku ceremonii poświęcenia wojskowego buńczuka (tug, siilde). Informatorzy A. Burdukowa twierdzili, że ofiary ludzkie - przeznaczone dla sztandaru - miały miejsce jeszcze na początku naszego stulecia, m.in. w 1911 i 1912, kiedy to po zwycięskiej bitwie o Kobdo złożono w ofierze chińskich jeńców. Burdukow wyjaśnia, że bojowy sztandar uważany jest przez Mongołów za wcielenie boga wojny, który wymaga morza krwi (Burdukov 1927, s. 184-189). Termin siilde i synonimiczny tug tłumaczone są najczęściej jako: dusza, duch opiekuńczy, charyzma itp. Oddawanie czci buńczukowi jest też m.in. związane z wierzeniami o jego sile życiowej. Jest ona umiejscowiona w koń­ skich włosach, stanowiących zasadniczy element buńczuka (Galdanova 1992, s. 84). Jak przypuszczam, ofiara z człowieka, składana siilde, miała pobudzać tę siłę, energię życiową i utrzymywać ją na stałym poziomie, a zarazem zapewnić wieczne trwanie przebywającemu w siilde opiekuńczemu duchowi rodu wodza. Przykładem działań mających pobudzać energię, życiodajne siły Natury, są także rozmaite współzawodnictwa. W Mongolii początków naszego stu­ lecia np. na przełomie wiosny i lata lub lata i jesieni organizowano naadotn, podczas którego budzono (ożywiano) władcę Natury strzelaniem z łuku i gromkimi okrzykami wznoszonymi po każdym celnym strzale. Zawody łucznicze miały ponadto odstraszać złe duchy i torować drogę siłom dobra, tj. życiodajnej energii warunkującej płodność ludzi i zwierząt oraz obfitość wszelkich dóbr, zwłaszcza traw i wody. Zasadniczy udział w procesie regeneracji płodnych sił Natury, jej życio­ dajnej energii, przypisywali też Mongołowie zapaśnikom - zwycięzcom za­ wodów, organizowanych corocznie, podobnie jak turnieje łucznicze, podczas �144 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ ceremonii składania ofiar na kamiennych usypiskach kultowych owoo. Naj­ lepszy, najsilniejszy z zawodników otrzymywał od sędziów talerze z jedze­ niem (najczęściej były to produkty mleczne, zwłaszcza suszony ser). Następ­ nie przykładał garście pożywienia do czoła, po czym odgryzał kawałki jadła, resztę rzucając „w stronę Nieba, Ziemi, gór i owoo oraz widzów". Ci zaś dzielili je między sobą. W tym przypadku nie mamy do czynienia z typową konsumpcją (tej bowiem w dużej mierze służyła uczta towarzysząca ceremo­ nii ofiarnej). Mongołowie wierzyli bowiem, że kawałki sera rzucane przez zapaśnika nadzielone są jego siłą (same też dodają człowiekowi sił, jak wszelkie pokarmy zaliczane do grupy tzw. „białego jedzenia", mong. cagaan ideé). Każdy kto je spożył, otrzymywał więc część owej mocy, stawał się silniejszy. Jednocześnie - również dzięki mediacyjnej funkcji kawałków su­ szonego sera - energia zapaśnika transmitowana była do Natury, służąc wzmocnieniu sił, od których przychylności i kondycji zależała egzystencja człowieka. Zapaśnik „karmiący" Ziemię serem, któremu Mongołowie przy­ pisywali znaczny ładunek energii* powiększony dodatkowo o część energii zawodnika, zwracał jej jednocześnie cząstkę sił otrzymanych przed walką. Zanim bowiem doszło do starcia z przeciwnikiem - zawodnicy dotykali dłońmi do powierzchni ziemi, pocierali je piaskiem wierząc, że tą drogą otrzymują część ziemskiej energii, ziemskich sił. Zauważmy przy tym, że po zwycięskiej walce zapaśnik przykładał garść sera do czoła, a więc do miejsca najbliższego siedliska energii życiowej tj. mózgu, po czym dopiero przekazy­ wał naładowany dodatkowo tą energią ser ludziom i całej Naturze. Zanotowane przeze mnie informacje dowodzą, że walki zapaśnicze, sta­ nowiące nieodłączny element ceremonii składania ofiar na owoo, były trak­ towane przez Mongołów jak środek magiczny, mający zapewnić pasterzom wszelką pomyślność. Jej wyznacznikiem - podobnie jak w przypadku daru i ofiary - było przede wszystkim zwiększenie liczby zwierząt hodowlanych, obfitość paszy i wody oraz zdrowie i dodatni przyrost naturalny ludzi. Wszystko to, co traktowane jest przez pasterzy jako miara powodzenia, szczęścia, czego oczekiwali po wypełnieniu określonych zabiegów, jest zara­ zem widomym świadectwem życia i obecności niezbędnej dla jego istnienia energii Natury, którą - wychodząc poza mongolski sposób ujmowania pew­ nych zjawisk - możemy określić jako energię kosmiczną, boską itp. Na­ stępuje przy tym cyrkulacja energii pomiędzy Ziemią oraz innymi obszarami świata, zapaśnikiem i widzami, w której zasadniczą rolę odgrywa „białe jedzenie". Można też mówić o szczególnym procesie wytwarzania energii czy też przetwarzania materii w energię. Jej źródłami są: suszony ser, człowiek (najlepszy z zapaśników) oraz wybrane elementy przestrzeni. Dzięki wszech­ obecnej energii, wytworzonej i pobudzonej do działania podczas zawodów, * Co ciekawe, medycyna chińska np. nie zalicza sera do potraw dostarczających energii. Podobnego zdania są też niektórzy lekarze polscy, propagujący zdrową i „energetyczną" żywność. �NIC W PRZYRODZIE NIE GINIE 145 powstają też nowe formy materialnego istnienia (stada zwierząt, ludzie, rośliny, pożywienie i in.). Przedstawiony tu schemat cyrkulacji energii i jej związków z materią kojarzy się z występującymi w przyrodzie łańcuchami pokarmowymi, choć oczywiście różni je pewna otoczka kulturowo-obrzędowa i świadomość celu określonych zachowań. Czyż jednak w obydwu przypadkach nie mamy do czynienia z wędrówką energii wzdłuż pewnego łańcucha, dzięki przyswaja­ nym substancjom chemicznym i zasobom materii organicznej, oraz przeka­ zem energii na różnych poziomach tych łańcuchów? Rola, jaką odgrywali zapaśnicy mongolscy w procesie cyrkulacji energii kosmicznej może być w pewnym stopniu przyrównana do roli braminów, od których - jak pisze Basham (1973, s. 295) „zależał cały porządek natury". To oni „magiczną mocą obrzędu [ofiarnego] utrzymywali istnienie bogów i wy­ wierali na nich wpływ". Dzięki ofierze świat rodzi się na nowo. To ona zapewnia trwałość procesów kosmicznych i zapobiega powrotowi chaosu. Według R. Caillois, jedną z głównych cech święta, a zarazem sposobem zaprzeczenia codzienności, jest marnotrawienie siły mięśni. Równolegle na­ stępuje marnotrawstwo żywności, bogactwa i siły seksualnej (Caillois 1973, s. 158). Nie chodzi tu jednak, jak się wydaje, o puste, bezsensowne działanie, lecz raczej o świąteczne wykraczanie poza reguły, przepisy, naruszanie miary. W innym miejscu bowiem Caillois interpretuje wszelkie nadużycia (a jest nimi - jak sądzę - również owo sakralne marnotrawstwo) jako działanie „dowodzące nadmiaru siły żywotnej, który może tylko sprzyjać obfitości i pomyślności oczekiwanej odnowy". W sytuacji zagrożenia istnienia społecz­ ności i świata przypływ nowej, bujnej siły żywotnej jest niezbędny (Caillois 1973, s. 143-144). Badania przeprowadzone przeze mnie w Mongolii dowiodły wyraźnie, że energia wydatkowana przez uczestników zawodów (np. zapaśników i konie wyścigowe) - stanowiących zasadniczy element m.in. obrzędów ofiarnych - jest wyraźnie skierowana na tworzenie nowych dóbr i zachowanie/przy­ wrócenie harmonii w Naturze. Do tego wniosku prowadzą np. pasterskie informacje o celach organizacji współzawodnictw i poszczególnych dys­ cyplin, wskazujące zarazem na magiczne funkcje zawodów (szerzej patrz: Kabzińska-Stawarz 1991, s. 81-110). W ten sam sposób, jak sądzę, można interpretować innego rodzaju współzawodnictwa stanowiące zasadniczy ele­ ment nie tylko mongolskich obrzędów, nie wykluczając - rzecz jasna - in­ nych możliwości odczytania ich znaczenia. Charakterystycznym rysem ceremonii ofiarnych jest spożywanie cząstek obiektów składanych w ofierze przez uczestników obrzędu. Nie mamy tu jednak do czynienia z typowym aktem konsumpcji. Spożycie niewielkich na ogół kawałków mięsa, roślin lub innych artykułów jadalnych nie służy bowiem napełnieniu żołądka i zaspokojeniu uczuciu głodu. Bywa ono nato­ miast interpretowane jako szczególna postać komunii: spożycie samego boga lub/i uczestnictwo człowieka w uczcie bogów i duchów. Dzięki niej staje się �146 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ możliwe przekroczenie granic czasu i przestrzeni, zniwelowanie podziałów społecznych i wytworzenie poczucia jedności, wspólnoty, połączenie żywych ze zmarłymi, którzy na ten czas powracają do swoich siedzib. Ich zgon jest bowiem tylko odrzuceniem materialnej, cielesnej powłoki, skrywającej duszę, świadomość i in. wieczne formy trwania. Mimo śmierci ofiary, oznaczającej najczęściej zniszczenie jej ciała, powstaje nowa jakość, nowe pożądane dobra widzialne i niewidzialne. Temu celowi służy również np. zjadanie zwierząt kwalifikowanych jako obiekty totemiczne. Podobne znaczenie ma też - jak sądzę - spożywanie cząstek zwierzęcia (głównie kozła) występującego jako rekwizyt w zawodach polegających na walce jeźdźców konnych o jego tuszę, popularnych do niedawna m.in. w Azji Środkowej i Zachodniej. Ma to szczególną wymowę w kontekście obrzędu weselnego i innych obrzędów rodzinnych przepojonych magią płodności i mnogości, zapewniającą obieg życiodajnych sił (energii). Na fundamentalną rolę pożywienia w obrzędzie ofiarnym zwracał m.in. uwagę B. Malinowski (1958, s. 417-419) określając je mianem „podstawo­ wego ogniwa pomiędzy człowiekiem pierwotnym a opatrznością". Pożywie­ niem, traktowanym jako dowód dobrodziejstwa tego świata człowiek dzielił się ze swymi bóstwami, korzystając wraz z nimi z dobroczynnych sił opatrz­ ności. „Tak więc korzenie zwyczaju składania ofiar przez społeczności pier­ wotne tkwią w psychologii darów - to znaczy we wspólnym dzieleniu się dobroczynną obfitością". Malinowski podkreślał ponadto rolę pożywienia (i daru - ofiary) w podrzymywaniu więzi między żywymi i zmarłymi (duchami, bóstwami, demonami itp.), oraz przeniesienie idei dawania i sensu wymiany podarunków na wszystkie etapy kontaktów społecznych, co ode­ grało wielką rolę w ofierze religijnej. Podczas ceremonii ofiarnych owe duchy, demony i bóstwa otrzymywały także należną im część, wydzieloną z ogólnych zasobów, podobnie jak otrzymywali je żywi - goście, osoby odwiedzające itp. Wierzenia tzw. ludów pierwotnych a także te, które zyskały miano systemów religijnych, kwestionują na ogół ostateczny wymiar śmierci. Umie­ ra - ulega zniszczeniu - tylko ciało, pozostaje jednak jakaś niewidzialna cząstka człowieka (dusza lub kilka dusz, świadomość itp.). Tego rodzaju wierzenia sprawiają, że człowiek podtrzymuje kontakt z duchami przodków, wierząc w ich stałą lub okazjonalną obecność, uczestnictwo w życiu wspól­ noty. Podtrzymaniu tej więzi służą także: ofiary, czynności tzw. „karmienia dusz", kwiaty i świece zapalane na mogiłach w określonym czasie, itp. I . Wilson przytacza zabawną anegdotę, która nie tylko ilustruje wierzenia w istnienie życia po śmierci lecz także wskazuje na pewne różnice kulturowe. Pozwolę sobie zacytować ją tu z całą powagą. Pod warstwą zabawnych słów kryje się bowiem interesująca także dla etnologa kulturowa głębia: „Anglik i Chińczyk udali się na cmentarz, by odwiedzić groby swych bliskich zmar­ łych. Anglik przyniósł bukiet kwiatów, Chińczyk jedzenie. Anglik, zdumiony tak oczywistym martnotrawstwem, pyta Chińczyka: - Kiedy twoi zmarli �NIC W PRZYRODZIE NIE GINIE 147 Fot. Dagnosław Demski, 1991 przychodzą zjadać to wszystko? Na to Chińczyk: - Wtedy, gdy twoi przy­ chodzą wąchać kwiaty" (Wilson 1990, s. 26). Formy łączności ze zmarłymi mogą przejawiać się na różne sposoby. Poza „eleganckimi", akceptowanymi przez Europejczyków, takimi jak np. zwyczaje zaduszkowe czy rozmaite zachowania ofiarno-modlitewne, zdarzają się bowiem także m.in. akty sakrokanibalizmu - spożywania ciała zmarłego. Malinowski, który - jak pisze - obserwował je wśród Melanezyjczyków na Nowej Gwinei, interpretuje ów zwyczaj jako „pragnienie utrzymania łącz­ ności" a zarazem [tak typową dla obrzędów pogrzebowych] - chęć zerwania więzi (Malinowski 1958, s. 424 - 425). Pobudzający wyobraźnię zwyczaj zjadania niektórych organów, pocho­ dzących np. z ciała zabitego w walce wroga lub ofiary ludzkiej, o którym wspominają rozmaite teksty epickie i źródła historyczne, jest natomiast - jak sądzę - interesującym przykładem istnienia związku między materią i energią, na który nakłada się zależność: życie - śmierć - życie... Szczególnie preferowanymi organami są przy tym najczęściej: wątroba, serce i mózg, a więc te części ciała, które - w myśl tradycyjnych wierzeń i wiedzy medycznej - traktowane są jako siedlisko energii decydującej o kondycji człowieka. Znane są ponadto praktyki spożywania niektórych organów �148 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ zwierzęcych przez myśliwych lub noszenia ich w charakterze amuletów. I w tym przypadku są to najczęściej: wątroba, serce a także oczy. Niektóre zwierzęta mają tu pozycję uprzywilejowaną, wynikającą - ogólnie mówiąc - z miejsca, jakie zajmują w systemie wierzeń i charakteru relacji za­ chodzących między nimi a człowiekiem. Zwierzęciem tym może być np. niedźwiedź lub inny ssak, określony gatunek ryb, ptactwa itp. Zauważmy, że spożywanie wybranych organów zwierząt lub ludzi łączy się ze śmiercią jednej istoty, służąc życiu innej. Następuje przy tym zawładnięcie energią uśmier­ conego zwierzęcia lub człowieka, zawłaszczenie jej, przy jednoczesnym zniszczeniu jej materialnego (cielesnego) siedliska. „Życie bowiem żywi się tylko śmiercią, to rzecz wiadoma" (Dorst 1987, s. 27) . Kultura mongolska np. wyznaczyła szczególne miejsce jeleniowi. Jest on m.in. symbolem długowieczności, zwierzęciem boskim, asocjowanym ze Słońcem. Mongołowie wierzyli, że wysłuchanie „pieśni" jelenia - raz do roku - gwarantuje człowiekowi długie życie (słuchający powinien w tym czasie stanąć koło młodego drzewka rosnącego w lesie). Według moich infor­ matorów, zabijanie jeleni i konsumpcja ich mięsa były też w przeszłości bardzo rzadkim zjawiskiem. Wierzono bowiem, że może to przyspieszyć śmierć człowieka. Pozostawienie zwierzęcia przy życiu miało natomiast przedłużyć życie myśliwemu. „Jeleń mówił: kto mnie zabije, niech weźmie wiek moich rogów, a kto mnie nie zabije - niech weźmie mój wiek". Słowa te (zanotowane w ajmaku kobdoskim) ukazują pewną zależność między długością życia jelenia i człowieka. Śmierć jelenia odbiera wprawdzie cząstkę życia człowiekowi, może on jednak - jak wiemy - odrodzić się w innej postaci. Zabiegi magiczne, podejmowane przez myśliwych, mają natomiast spowodować re-kreację zwierzęcia, jego powrót i rozmnażanie się (z tym typem wierzeń spotykamy się powszechnie w innych kulturach, gdzie główną lub jedną z podstawowych gałęzi gospodarki jest myśliwstwo). Starsi pasterze często krytykowali zachłanność współczesnego człowieka i nadmierną żądzę zysku, która prowadzi do stałego uszczuplania zasobów bogactwa, jakim jest dla Mongołów obfitość dzikich zwierząt i ptactwa. Twierdzili też, że dawniej człowiek zabijał tylko tyle, by zaspokoić niezbędne, minimalne, potrzeby. Mnogość dzikich zwierząt i ptaków była gwarancją bezpiecznego życia, dostatku, podstawowym warunkiem egzystencji człowie­ ka. Tego typu stwierdzenia mogą być współcześnie odbierane jako sygnały troski o ochronę środowiska naturalnego, która staje się pierwszoplanowym 5 5 L.V. Thomas wprowadza rozróżnienie na egzo- i endokanibaJizm. Różnica między nimi polega zarówno na pochodzeniu trupa, który może być „swoim" lub „obcym" wobec okreś­ lonej grupy: rodziny, klanu, plemienia, wspólnoty etnicznej, jak też na wynikających z tego celach spożywania ludzkiego mięsa. Dla nas szczególnie ważne wydaje się ustalenie dotyczące egzokanibalizmu, który łączy się z „przekazaniem żywemu siły życiowej zmarłego za pośred­ nictwem zjadanego ciała" (Thomas 1991, s. 164). Endokanibalizm natomiast polega na „inkor­ poracji przez potomków tego, co najlepsze w bycie nieboszczyka. Ponadto rytuał ten daje zmarłemu możność przeżycia w ciele swoich bliskich" (tamże). �NIC W PRZYRODZIE NIE GINIE 149 zadaniem także w Mongolii. Istotniejsze wydaje mi się jednak podkreślenie owej zależności między światem ludzkim i zwierzęcym, która - jak można wnosić z przytoczonych wypowiedzi - stanowi podstawowy warunek równo­ wagi w Naturze. W słowach mongolskich pasterzy pobrzmiewa nuta znanych wierzeń, filozofii Wschodu (buddyzmu zen, hinduizmu czy taoizmu) mówią­ cych o konieczności życia w harmonii z Naturą i ochrony jej zasobów m.in. przez kontrolowane korzystanie z tych bogactw. Śmierć dzikich zwierząt jest wprawdzie dopuszczalna, a nawet konieczna, m.in. dla podtrzymania ludz­ kiego życia, nie może jednak przekroczyć pewnych granic, poza którymi zaczyna się pustka, chaos, a więc stan wykluczający egzystencję człowieka. Wydaje się przy tym interesujące, że współcześni Mongołowie, będący prze­ cież pasterzami, hodowcami, widzą zagrożenie ludzkiego bytu nie w nad­ miernym wytrzebieniu pogłowia zwierząt domowych lecz właśnie w niekon­ trolowanym, spychającym człowieka ku krawędzi jego własnej śmierci, wy­ niszczaniu dzikich zwierząt i ptactwa. Możliwość odtwarzania źródeł życiodajnej energii, które w tym przypad­ ku reprezentują przedstawiciele dzikiej fauny, jest - jak widać - ograniczona. Podobnie, jak np. moc starożytnych bóstw, które mogły jedynie odtwarzać i pomnażać życie, rządzić kosmicznymi rytmami, nie były jednak w stanie ocalić kosmosu w chwilach kryzysu (Eliade 1970, s. 132). Przypomniany tu Eliade odnosi owe słowa do starożytnych Hebrajczyków. Mają one jednak z pewnością znacznie szerszy wymiar. Pierwotne obawy i wierzenia oraz sposoby postrzegania i określania zjawisk natury odżywają dziś w rozmaitych teoriach zagłady świata i kata­ stroficznych wizjach końca ludzkiej cywilizacji, mówiących m.in. o wchodze­ niu Ziemi w stan antymaterii, zmianie położenia biegunów i innych czekają­ cych nas nieuchronnie zagrożeniach, m.in. ekologicznych. Współczesna nauka potwierdza też to, co już dawno dostrzegł człowiek, jakże chętnie określany mianem prymitywnego: ścisłą zależność między działalnością mieszkańców Ziemi, zwłaszcza zaś ich stosunkiem do dóbr przyrody i umie­ jętnym korzystaniem z jej dobrodziejstw, a istnieniem naszej planety. Róż­ nica sprowadza się niekiedy wyłącznie do używanych pojęć i aparatury badawczej. Pierwotny człowiek uczynił Słońce bogiem, składając mu ofiary i hołdy, widząc w nim główne źródło życia i sił, dzięki którym następuje wzrost roślin i zwierząt, warunkujący życie ludzkiej populacji i określający jej jakość. Czyż daleko odeszliśmy od tych wierzeń twierdząc np. - za Dorstem - że cała biosfera otrzymuje bez przerwy energię z zewnątrz w postaci promieniowania słonecznego. Ten strumień energii równoważy siły degradacji (jaka następuje przy przechodzeniu energii z jednego poziomu łańcuchów ekologicznych na inny) i utrzymuje całą organizację na jej optymalnym poziomie. „Jeśli tylko mechanizmy biosfery pozostaną sprawne, będzie ona działała dopóty, do­ póki istnieć będzie Słońce" (Dorst 1987, s. 37-38). Dla uspokojenia dodaj­ my, że nie wszystkie systemy filozoficzne zakładają nieuchronność katastrofy �150 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ kosmicznej (przykładem może być m.in. dżajnizm). Te zaś, które traktują kataklizm jako podstawową zasadę istnienia Wszechświata (np. buddyzm, hinduizm) nie stawiają znaku równości między nim a absolutnym końcem. Wszechświat jest bowiem wieczny, a jego trwanie wyznacza nieskończona ilość podobnych do siebie cyklów. Czasy dekadencji zastępowane są przez czasy postępu, po którym znów nadchodzi schyłek cywilizacji. Jego objawem ma być m.in. skracanie się długości ludzkiego życia, malejący wzrost, zani­ kanie wszelkich wynalazków łącznie z powrotem ludzi do jaskiń i nieużywania ognia (patrz np. Basham 1973, s. 347, 379-381). Ten model przemian, zakładający trwanie świata i nadejście czasu ładu, spokoju i powszechnej miłości po - obserwowalnym dziś - okresie „rozhermetyzowania świata", wyjątkowej brutalności, ucisku, kultu pieniądza przy jednoczesnej pogardzie dla ludzkiego życia, pojawia się również we współczesnych wizjach przyszło­ ści opartych m.in. na obserwacji układu planet (np. Zawadzki 1991) i prze­ powiedniach (patrz пр.: Bobrowska 1988). Pewne wątki mitycznego modelu przemian występują też współcześnie np. w naszym życiu społeczno-politycz­ nym (patrz: Kabzińska-Stawarz, Tu i teraz..., 1992). Ku koncepcji cykliczności i zmian przez zagładę, degradację, skłaniają się także poważne autorytety naukowe. Należy do nich np. prof. W. Sedlak. Według niego, dzięki degradacji próżni, będącej początkiem wszystkiego, podstawowym universum, powstała plazma - ów „duch materii". Degenera­ cja plazmy z kolei dała początek ciałom stałym, w tym również Ziemi (Sedlak 1986, s. 125, 132). Prof. Sedlak przyjmuje też, że „organizmy po śmierci wracają do swego stanu podstawowego - do materii Wszechświata. Życie powinno wracać do swego stanu podstawowego - do próżni. Także świado­ mość człowieka. Wynika to z gigantycznego prawa symetrii w przyrodzie [...]". Odradzanie się po śmierci, określane potocznie jako reinkarnacja, choć dla prof. Sedláka nie jest to równoznaczne, polega na „wcielaniu się bioplaz­ my obarczonej konkretnymi cechami jednostki w nowy organizm" (por. wyobrażenia o wiecznie trwałej świadomości u Tybetańczyków, Buriatów i in.). A więc: nic w przyrodzie nie ginie. Między energią i materią zaś istnieją ściśle określone typy zależności. Jeśli spojrzymy na zasadę, sprowadzaną najczęściej do krótkich lecz jakże wymownych stwierdzeń typu: „Śmierć jest warunkiem życia" lub: „Życie rodzi się ze śmierci" przez pryzmat ofiary, zauważymy pewną nierównoważność. Spodziewane lub otrzymane za pośrednictwem ofiary dobra nie są bowiem „bilansowane" przez materialną wartość samej ofiary. Przykładem swoistej równoważności są natomiast wspomniane wcześniej przypadki spo­ żywania organów wewnętrznych człowieka lub zwierzęcia, gdy śmierć jed­ nego istnienia służy życiu drugiego, jak też wiara, że „odbierając lata" starcowi można „dodać je" do własnych i przedłużyć swe życie. Wyraźną 6 6 Z wywiadu z prof. Sedlakiem, przeprowadzonego przez E. i A. Niewiadowskich, „Nie z tej Ziemi", nr 5: 1991, s. 10. �151 NIC W PRZYRODZIE NIE GINIE Fot. Dagnosiaw Demski, 1991 „zewnętrzną" dysproporcję między rodzajem ofiary a jej efektami do­ strzegamy np. wówczas gdy w roli tej występują tylko części zwierzęcej tuszy, kośćca, włosie, fragment uprzęży, garść artykułów spożywczych, drobne monety itp. Jednakże nawet wówczas gdy na ofiarę przeznacza się zwierzę w całości (zamiast reprezentującej je części) nie ma mowy o równo­ ważności. Na uwagę zasługuje natomiast, że siła i moc np. zwierzęcia ofiarnego nie ginie wraz z jego śmiercią fizyczną i unicestwieniem ciała, lecz - przeciwnie - właśnie rozkwita najpełniej. Zwierzę ofiarne służy przy tym zarówno zmarłym, jak i żywym. Jako przykład można podać zwyczaj chowania zwierząt (zwłaszcza koni) wraz z ich zmarłymi właścicielami, znany m.in. z różnych terenów Azji. Jakuci np. grzebali wraz z człowiekiem konia, kobyłę i źrebaka czyniąc to po to, by zmarłemu nie zabrakło pożywienia i by mnożyły się jego tabuny. Jednocześ­ nie wierzyli, że koń powróci - w dodatku nie sam, lecz w towarzystwie licznych stad (Lipiec 1982, s. 124). Spektakularnym przykładem wierzeń w trwałość życiodajnej energii konia (mimo jego śmierci fizycznej) jest 7 7 R. Girard we właściwy sobie sposób komentuje pośmiertne oddziaływania ofiary na sprawy tego świata, pisząc: „Skoro ofiara może zsyłać z zaświatów dobra na tych, którzy ją zabili, znaczy, iż jest wskrzeszona albo nie umarła naprawdę" (Girard 1987, s. 69). �152 IWONA KABZIŃSKA-STAWAR Z staroindyjski zwyczaj symulowania aktu płciowego, w którym uczestniczyła żona zmarłego władcy i trzy inne kobiety oraz konie, które miały być pochowane wraz z nim. Akt ten miał zapewnić przepływ męskich sił i nasie­ nia zwierząt na kobietę oraz powszechną płodność (Stutley 1977, s. 25-26). Służył też zapewne podtrzymaniu życia zagrożonego w swym istnieniu przez śmierć władcy i przywróceniu zakłóconej harmonii. (Szerzej o roli, jaką w utrzymaniu kosmicznego i społecznego porządku odgrywał w Indiach władca patrz пр.: Basham 1973, s. 114-115). Współcześni Mongołowie - jak wiele innych ludów - przypisują szczegól­ ne znaczenie końskiej czaszce. Jej posiadanie ma zapewnić człowiekowi powodzenie, zwłaszcza zaś - tak oczekiwany przez wszystkich, przyrost stad. Jeden z informatorów (zamieszkały w Ułan Bator) opowiadał mi o niezwykle zamożnym mieszkańcu ajmaku uwsnurskiego, noszącym imię Cewendordż, którego wnukowie łączyli bogactwo dziadka z niezwykłym znaleziskiem. „Pewnego razu młody, 15-16-letni Cewendordż chciał przywiązać konia. Nie miał jednak czym wbić palika. Użył więc leżącej opodal starej czaszki końskiej. Czaszka rozbiła się i wypadł z niej brązowy kamień. Cewendordż pokazał go matce. Oboje pomyśleli, że musi to być cenny przedmiot. Matka położyła go więc na domowym ołtarzyku. Minęły trzy lata i tabuny Cewendordża rozrosły się ogromnie, osiągając liczbę 10 ООО. Od tego czasu ludzie zaczęli czcić końską głowę" . Wiele ludów, np. zamieszkujących obszary Azji Środkowej, przypisywało funkcje magiczne spożyciu gotowanego mięsa z głowy wybranego zwierzęcia (np. barana). Był to również sposób oddziaływania na naturę dla osiągnięcia, a nawet wymuszenia na niej, określonych korzyści, zwłaszcza zaś odrodzenia i powiększenia posiadanych stad (patrz пр.: Vajnštejn 1961, s. 172-175). Przykład ten potwierdza, jak niewspółmierna do oczekiwanych korzyści jest materialna wartość obiektu magicznego. Z drugiej strony wiadomo też, że to właśnie stare, zużyte i pozornie bezwartościowe przedmioty często nabierają szczególnego znaczenia w magii... Poza wyjątkowymi przypadkami, ofiary składane rozmaitym duchom i bóstwom nie muszą być szczególnie okazałe ilościowo. Nierzadko bowiem przeznacza się na ten cel jedno zwierzę, garść produktów rolnych, roślin, ziół, 8 9 8 Liczby tej nie należy traktować dosłownie. Na podstawie przeprowadzonych badań doszłam bowiem do wniosku, że za jej pomocą Mongołowie oddają pojęcie ogromu, obfitości, dostatku a nie konkretną wielkość matematyczną. Na marginesie warto może wspomnieć o szczególnym znaczeniu czaszek ludzkich. Zwią­ zane z nimi wierzenia mieszczą się bowiem w toku prezentowanych tu rozważań. Rzecz do­ tyczy przede wszystkim polowań na głowy, praktykowanych m.in. przez Indian Jivaro z Ama­ zonii, a także przez indonezyjskie i melanezyjskie wspólnoty etniczne. Jak pisze Thomas, „polowanie na głowy odpowiada w istocie mitowi o górnym i dolnym świecie - symbolowi odwiecznego konfliktu między życiem i śmiercią: chwilowe niepowodzenie jednej grupy zakłada odrodzenie grupy przeciwnej. Posiadanie trofeów daje więc gwarancję przetrwania całej zbio­ rowości". W istocie chodzi zaś przede wszystkim o przejęcie siły witalnej nieprzyjaciela (Thomas 1991, s. 99). 9 �NIC W PRZYRODZIE NIE GINIE 153 10 czarkę napoju, kawałki tłuszczu itp. W zestawieniu z nimi uderzać może natomiast obfitość jadła i napojów spożywanych w czasie uczt obrzędowych. Nieumiarkowanie w jedzeniu i piciu jest nie tylko przejawem świątecznego rozpasania. Nie upatrywałabym w tym również pustego, bezcelowego marnotrawienia żywności. Najczęściej bowiem sam akt kon­ sumpcji, podobnie jak dobór ceremonialnych potraw i ich składników, pełni określone funkcje symboliczno-magiczne o znaczeniu podstawowym dla ludzkiej egzystencji. W sytuacjach ceremonialnych ponadto, konsu­ mpcja prowadzi wprawdzie do widomego zniszczenia spożytych pokarmów, w szerszym planie nie oznacza to jednak totalnego unicestwienia lecz tylko swoistą zmianę „stanu skupienia", podobnie jak nie jest ostateczną śmierć ofiary. Przykładem zachowań, które mogą przywodzić na myśl marnotrawstwo i bezzasadne niszczenie dóbr są uczty organizowane po śmierci wybitnych osób (np. przywódców rodowych, głowy rodziny i in.) w dniu pogrzebu, a także w ustanowione dni upływające od tego momentu (tzw. wypominki), połączone z ofiarami i prezentami dla licznych uczestników obrzędu. Były one powszechnie praktykowane m.in. przez ludy tureckie Azji Środkowej i niektórych mieszkańców Kaukazu jeszcze na początku X X w. R. Caillois uznałby je zapewne za objaw marnotrawstwa żywności i bogactwa. Jednakże ten sam autor dostrzega w tego rodzaju zachowaniach pewną formę obrony przed grozą śmierci, która wymaga przejawów szczególnej żywotności. Jest to także widome działanie zasady nieładu i nadmiaru, panującej przejściowo w określonym czasie po śmierci człowieka. Zasada ta zaś jest twórczynią uniesienia, z którego odradza się nowy, wzmocniony ład (Caillois 1973, s. 144, 146). Według Thomasa, „związek śmierć-pożywienie jest powszechny. Ponie­ waż pożywienie związane jest z życiem, oczywiste wydaje się, że fakt jedzenia stanowi zachowanie obronne, zmierzające do zanegowania śmierci [...] właś­ nie przez takie symboliczne przesunięcie zmarły reintegrowany jest z życiem: albo się go odżywia, aby przeżył, albo łączy się z nim w posiłkach, do których jest pretekstem" (Thomas 1991, s. 67). Autor znakomicie zauważa przy tym różnicę w zachowaniach społeczeństw zachodnich i tradycyjnych. 1 0 Jak pisze Leach, „materialne ciało sakralnej ofiary może rzeczywiście mieć poważną wartość ekonomiczną dla ofiarodawcy, lecz na poziomie metafizycznym ekonomia nie odgrywa żadnej roli". [...] W gruncie rzeczy większość mięsa zabitego zwierzęcia spożywana jest przez członków «społeczności», którzy są przyjaciółmi i krewnymi ofiarodawcy. Jeżeli jest inaczej, to przypuszczalnie zwierzę będzie małe, albo zastąpione czymś o znikomej wartości ekonomicznej, np. w niektórych sytuacjach Nuerowie (jak to opisał Evans-Pritchard) wołu zastępują dzikim ogórkiem!" (Leach, Greimas 1989, s. 85). Dodajmy, źe oczekiwania co do skuteczności ofiary nie zależą od jej wielkości i wartości ekonomicznej. Nie zmieniają się one np. niezależnie od tego, czy obiektem ofiarnym jest zwierzę czy też ofiarodawca ogranicza się do posmarowania ust posągu bóstwa spożywanym następnie przez siebie jadłem, czy jak mistrz zen - przeznacza na ofiarę dla istot niewidzialnych ok. 7 ziarenek ryżu. �154 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ Te pierwsze przeżywają posiłek pogrzebowy, jako „środek ukojenia smutku, umacniający więzi jednoczące żywychw obliczu braku zmarłego". Drugie, przez organizację wystawnych uczt oddają cześć zmarłemu. Jest to zarazem akt komunijny, w którym uczestniczy zmarły i sposób wyrażenia zamiaru zintensyfikowania więzi z nim, przekonania się, że nie umarł on zupełnie, zatrzymanie go we wspólnocie (tamże, s. 69). Ucztom pogrzebowym (i wypominkowym) towarzyszy często ostenta­ cyjne rozdawanie prezentów, pozbywanie się dóbr nagromadzonych przez zmarłego i jego najbliższych przez lata. Owa wystawność, dla współczesnych nierzadko granicząca z marnotrawstwem i rozrzutnością, jest również - jak sądzę - formą działania obronnego a zarazem kreującego nowy porządek rzeczywistości. Siła tradycji może być przy tym tak wielka, że nie są jej w stanie złamać żadne trudności ekonomiczne (przykładem mogą być repub­ liki środkowoazjatyckie, b. ZSRR ). Rozważania o zależności między życiem i [pozorną] śmiercią można by ciągnąć w nieskończoność. Poruszenie jednego zagadnienia powoduje bo­ wiem odkrywanie nowych obszarów, nowych zakresów spraw, o których należałoby jeszcze wspomnieć. Takim obszarem jest chociażby folklor, będą­ cy szczególnego rodzaju komentarzem do wydarzeń, których uczestnikiem jest człowiek. Obserwacja i konstatacja cykliczności zmian zachodzących w Naturze np. dostarczyła człowiekowi tworzywa do konstrukcji słownych fabuł, mających wyjaśniać pewne zjawiska. Przykładów jest mnóstwo. Szczególnie interesują­ cy wydał mi się eskimosko-czukocki sposób interpretowania zachowań zwierząt, związanych ze zmianą pór roku, ilustrujący nadto tytułowe zagadnienie: „Ludzie nie mogli pojąć, gdzie zimą, gdy morze jest skute lodem, podziewają się orki. Być może chęć zrozumienia tego faktu stała się przyczyną powstania legendy mówiącej o przekształcaniu się orki w wilka. Eskimosi wierzyli, że wilk i orka przemieniaję się w siebie w zależności od zmiany pór roku. Ściśle: zimą, gdy orki oddalały się ku miejscom bardziej wysuniętym na południe, mieszkańcy wybrzeża sądzili, że stają się one na ten czas wilkami i mieszkają w tundrze. Eskimosi i Czukcze wierzyli, że przemiana ta dokonuje się w jeziorach znajdujących się w zagłębieniach na wierzchołkach wzgórz. Wdzięczność dla orek za to, że naganiają wieloryby w stronę brzegu i wiara, że są to istoty nadnaturalne sprawiły, że i wilk stał się zwierzęciem świętym, nietykalnym. Zdarzało się więc, że pasterze nie tylko nie zabijali ale nawet nie odpędzali wilka napadającego na stada wierząc święcie, że jest to 11 1 1 W Kirgizji np. koszty prezentów ofiarowanych z okazji obrzezania wynoszą 2000 rubli. Cena tzw. kałymu w dolinie Fergany dochodzi do 5000 rubli, w Chorezmie wynosi 10000, w Tadżykistanie i Turkiestanie zaś osiąga 30000-40000 rubli i więcej. Murowane mazary kosztują kilkadziesiąt tysięcy rubli (w Kirgizji np. 60000). Tego rodzaju informacje podane zostały przez gazety, takie jak: „Sovietskaja Kirigizija", „Turkmenskaja Iskra", „Nauka i Religija", „Komsomolskaja Pravda" (za: Bennigsen 1989, s. 93-96). �NIC W PRZYRODZIE NIE GINIE 155 przemieniona orka. «Zima orki zabierają ludziom jelenie, a latem oddają je w zamian za wieloryby» - te wierzenia zachowały się jeszcze do początku naszego stulecia (Sergeev 1970, s. 113). I jeszcze mongolskie momento dla współczesnych, ukazujące m.in. wyraź­ nie zależność między gromadzeniem dóbr a długością ludzkiego życia (infor­ macja została zapisana w Ułan Bator): „Życie człowieka związane jest z rzeczami. Jeżeli człowiek ma dużo niepotrzebnych rzeczy to jego wiek się skraca wraz z ilością nagromadzonych przedmiotów. Powinno się mieć tylko to, co niezbędne do życia. Gromadzenie rzeczy przeszkadza w rozmnażaniu bydła. Gdy ktoś ma dużo bydła, to nie potrzebuje drogich rzeczy. Jeśli ktoś ma dużo drogich rzeczy, to będzie miał mało bydła. Nie powinno być tak, żeby bydło i rzeczy było razem. To powinno być zróżnicowane, jak pięć palców człowieka [...]". Na koniec - wyjaśnienie. Występujące w tym szkicu terminy „materia" i „energia" stosowane są przeze mnie w ich potocznym rozumieniu. Materią jest dla mnie całe bogactwo form obiektywnie istniejącej rzeczywistości, jawiących się człowiekowi i poznawalnych za pośrednictwem zmysłów. Terminu „energia" zaś, używam najczęściej synonimicznie z pojęciem „życiodajnych sił", występujących na różnych poziomach Natury. Jest ona także m.in. sposobem przejawiania się materii w przyrodzie i w zachowa­ niach człowieka. To ruch, działanie, podstawowa zasada istnienia życia. Związki między materią i energią oraz rządzące nimi prawa można precyzyj­ nie ująć i określić językiem nauk ścisłych: fizyki, biofizyki, bioelektroniki, i in., nie chciałabym jednak wkraczać na grunt, po którym nie poruszam się dość pewnie. Z drugiej jednak strony, prawa sformułowane przez nauki ścisłe (np. prawo zachowania energii i materii, zasady termodynamiki i in.) i dokonane przez nie odkrycia można często przełożyć na język nauk humanistycznych, odwołując się do przykładów wierzeń i ludowych sposo­ bów postrzegania zasad istnienia świata. Tę właśnie możliwość próbowałem zasygnalizować w przedstawionym tu szkicu, dalekim od doskonałego kształtu naukowego dzieła i w żadnym stopniu nie wyczerpującym istoty zagadnienia, które można poszerzać nie tylko o nowe obszary zachowań i przykłady z bardzo wielu kultur, lecz także o informacje o współczesnych osiągnięciach nauk ścisłych oraz dyscyplin zaliczanych do tzw. paranauki, w których etnolog - nierzadko ku własnemu zdumieniu - odnajduje ślady wydawałoby się dalekich i zapomnianych wierzeń . A jednak - nic w przy­ rodzie nie ginie... 12 1 2 Czy dla etnologa może być np. absolutną rewelacją najnowsza teoria chaosu (tzw. teoria Feigebauma), według której chaos poprzedza powstanie układów uporządkowanych, a granica między nimi jest elastyczna? �156 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ Literatura Basham A. 1973 Indie. Od początku dziejów do podboju muzułmańskiego, Warszawa. B o b r o w s k a L. 1988 Graviora manent - czyli najgorsze dopiero przed nami, „Lud", t. LXXII, s. 127-146. B u r d u k o v A.V. 1927 čelovečeskie žertvoprinošenija u sovremennych mongolov, „Sibirskie Ogni", nr 3, s. 184-189. C a i l l o i s R. 1973 Żywioł i ład, Warszawa. D o r s t J. 1987 Siła życia, Warszawa. Eliade M . 1970 Sacrum, mit, historia, Warszawa. F i t z g e r a l d P.C. 1974 Chiny. Zarys historii kultury, Warszawa. G a l d a n o v a G.R. 1992 Sémantika archaičnych ělementov svaďby и tjurko-mongolov, [w:] Tradicionnaja obrjadnosť mongolskich narodov, Novosibirsk, s. 71 -89. G i r a r d R. 1987 Kozioł ofiarny, Łódź. Granet M . 1973 Cywilizacja chińska, Warszawa. Herodot 1959 Dzieje; 1.1, Warszawa. Jung C G . 1956 Symbols of Transformation, New York. Kabzińska-Stawarz I . 1991 Games of Mongolian Shepherds, Warszawa. 1992 Tu i teraz, czyli rzeczywista realizacja scenariusza mitycznego, [w:] Religie wobec życia, V I Pieniężnieńskie Spotkania z Religiami, Pieniężno, s. 94-99. K i s l j a k o v N.A. 1970 O dřevném obyčae v folklore tadzikov [w:] Folklor i ětnografija, Leningrad, s. 70-82. К ón gás-Mar an da 1984 Teorija i praktika analiza zagadok, [w:] Paremiologičeskie issledovanija, Moskva, s. 47-60. Lamaizm 1983 Lamaizm v Burjatii. XVIII-nacalo XX v. Struktura i socialnaja rol kultovoj sistemy, Novosibirsk. Leach E., Greimas A.J. 1989 Rytuał i narracja, Warszawa. Lipec R.S. 1982 Otraženie pogrebalnogo obrjada v tjurko-mongol'sko epose, [...] Obrjady i obrjadovyj folklor, Moskva. Malinowski В 1958 Szkice z teorii kultury, Warszawa. M i c h a j l o v T.M. 1980 Iz istorii burjatskogo śamanizma. S dřevnějších vremen po XVIII v., Novo­ sibirsk. �NIC W PRZYRODZIE NIE GINIE 157 P o t a n i n a A.V. 1895 Iz putešestivij po vostočnoj Sibiři, Mongolii, Tibetu i Kitaju, Moskva. Pu te šest vija 1958 Putešestvija v vostočnye strany Piano Karpini i Rubruka, Moskwa. S e d l á k W. 1986 Na początku bylo jednak światło, Warszawa. Sergeev D.A. 1970 Motivy eskimosskogo folklor a v drevneberingomorskoj skulptuře, [w:] Folklor i etnografija, Leningrad, s. 105-113. S t u t l e y M.J. 1977 A Dictionary of Hinduism. Its Mythology, Folklore and Development. 1500 B.C. - A.D. 1500, Bombay-New Delhi - Calcutta. S z y n k i e w i c z S. 1981 Rodzina pasterska w Mongolii, Wrocław. Tangad D. 1992 Zametki o pochoronnych obyčajach v zapadnych rajonach MNR, [w:] Tradicionnaja obrjadnosť mongolskich narodov, Novosibirsk, s. 127-133. Thomas L.-V. 1991 Trup, Łódź. T i c h o m i r o v M.N. 1958 O dvenadcati mongolskich mesjacach v starinnoj russkojpismennosti, „Sovetskaja Etnografija", nr 3, s. 21 -27. V a j n š t e j n S.I. 1961 Tuvincy-Todžincy. Istoriko-ětnografičeskie očerki, Moskva. Wilson I . 1990 Życie po śmierci, Warszawa. Z a w a d z k i L. 1991 Końca świata nie będzie, Warszawa. Z e l e n i n D.K. 1937 Obyčaj „dobrovolnoj smerti" u primitivných narodov, [w:] Pamjati V.G. Bogoraza, M oskva-Leningrad. IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ Nothing Gets Lost in Nature Summary The main object of this article is the description and analysis of a special sort of circulation of goods. It has little to do however with any kind of socio-economical exchange. The circulation mentioned above can be properly understood in the particular context of the system of beliefs concerning life - death cyclical relations and matter - energy relationships. It reminds from time to time a classical exchange of gifts. For, the material objects are reported to posess a special power to create various material and non-material substances such as vital functions, fertility, cosmical energy. To exemplify the present thesis, the author has collected examples of Mongolian shepherds beliefs. These date had been gathered during the ethnographical investigations conducted by the Polish ethnographical expedition. It is beyond doubt that exchanging gifts is reciprocal and can be understood in terms of gain - loss approach. These are cases however, when interrelationships are not reciprocal and �158 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ somebody must loose to profit somebody else. A good example of this might be a custom of visiting elders in the New Year - practiced among Mongolian shepherds. According to the author's informants, the main purpose of the visit consists among others in "taking years" from the elder and "adding" them to the younger visitor. This mathematical symbolical calculus can be accounted for in terms of Mongols attitudes toward death. In the past they regarded too long-lasting life (more than 75 or 80) as an ill-omened sing. On the other side the cycle: birth - early death - reviveal is considered as advantageous. What is of great relevance here is also a terminology used to designate funeral places.The terms in question express an idea of prosperity (wealthy, abundant, happy etc.) Among Mongols as well as among other peoples from Asia, the customs of disposal of elders are reported to have been practiced. Those elders who surpassed the socially accepted threshold had to die. An execution should have been performed by a grandson who - according to the informants - used to suffocate his grandfather or grandmother by putting a lamb-tail grease into his or her throath with lamb's shinbone. For there is a short evidence of this practice and it is possible that all this information was completely invented by Mongolian informers, we should procede carefully. What is relevant here is not whether these customs took place, but to what purpose they have been performed. The concept of death mentioned above can throw more light on this phenomenon. It brings us to the conclusion that too long life could prevent a desirable course of events and for this reason it was entirely blameworthy. Death was thus necessary to allow the elder to revive elsewhere as well as maintain the community in constant existence. It was a grandson who played a peculiar role in the act of redressing the balance. The suggestion that there has been links between death and re-creation of life are enhanced by some information on inventing the dominoes game and musical instrument called-/jiorm chuur. The other evidence may rest on the beliefs according to which giving riddles in the New Year causes that "years divide and never end". These are offerings which are the most spectacular example of the links between life and death, matter and energy. They let create basic goods as well as regenerate supplies of this cósmica! energy which has been diminishing. Human and animal sacrifices were of particular importance. The human sacrifices were widely practiced on the vast territories of India, China, Tibet and Mongolia. There are several reliable literary sources as well folk-tales of Mongolian shepherds which let us in on this phenomenon. The first and foremost purpose of these sacrifices was stimulation of life-giving natural forces and obtaining desired material goods. One cannot help suspecting that man brings offerings expecting to get more than he gives away. There is a gap between what he can give and what he expects to receive. The power of the offerings and its expected efficiency do not vanish with the moment of death - the converse is rather true. The power of the offerings flourishes fully after death of the body rendering profit to these who are alive as well to those who have died (especially when the offering was given during the funeral). One of the discerning features of these offerings is the incorporation of parts of it in a ritual. In these rites people participate in a feast together with gods and ghosts. These are gods which are consumed in a kind of communion. The death of the sacrified is likewise a death of a common person and his ancestors. It pusts an end to the organic existence but not to the soul. The spiritual substance (soul, consciousness) which is the form of everlasting vital energy having enough power to reincarnate remains inact. Likewise, a destruction of material forms of food or other offered objects does not amount to there total annihilation. The energy freed from the material covering contributes to the creation of future goods. Another example of the links between life and death on the one hand and matter and energy on the other is the well known ritual act of consuming selected organs taken out from a human or animal body. The preffered organs regarded as source of vital energy and powers are: liver, heart, brain and eyes. The ritual consumption of organs contributes - the Mongols think - keeps the energy of the victim under control and makes use of it for the sake of the �NIC W PRZYRODZIE NIE GINIE 159 living. The most striking example of such an attitude is an act of sacrocanibalism (consumption of the corpse at the funeral) and head-hunting. To weaken one group amounts in this case to the strengthening of energy the vital of another. The link between life and death and the adequate relationship of matter - energy are necessary conditions for saving balance in Nature, and in consequence - all human existence on the earth. What is particularly important is preserving the harmony between the human community and Nature, most of all - the world of animals. The importance of such an interrelationship has much weigh in various religions (eg. in Hinduism, Zen-buddism, Taoism, etc.). Mongols believe that the abundance of wild animals and birds living in the mountains matains the harmony between man and Nature possible. It has been reported, that there is a correlation between the lenght of human life and the life of a deer (it is a deer which is in Mongolian culture provided with all divine attributes). A hunter who has not killed a deer, may have a long life expectancy. A hunter - who happened to kill a deer would have a shorter life (as deer's horns which cannot be worn for a long time). Another element which contributes considerably to preservation of life-giving powers of Nature on the appropriate level and the creation of material things of high importance for human beings - seems to be sport-contests. The author criticizes the theory R. Caillois, according to which the discerning features of the feast are waste of physical forces, wealth, food and sexual potency. Taking into account symbolic-magical sense of the sport-contests, there is nothing to do with any kind of waste. Likewise, the destruction of much food, the giving valuable gifts or the giving away the material goods at a funeral, gathered by the deceasad in his Ufe, contributes to establishing a new order and brings society as well as the whole Nature to the state of equilibrium. For the equilibrium in question is usualy unsettled in extreme situations. Destructions of material goods turns out to be apparent. Like death of human being, it comes to release spiritual forces inherent in every object, in order to create new goods. The author admits that the results of contemporary science (e.g. biophysics, bioelectronics, astronomy) have something in common whith old beliefs and folk-cultures - cosmologies. The main differences between science on the one hand and non-literal cosmologies on the other rely on using different language-games and apparatus. These are world-origin, cyclical change-theories, and theories of the central role of the sun in the existence of biosphere which are of particular interest both to science and folk-cosmologies. The cliche: "nothing gets lost in Nature" can be considered in connection with the relation between life and death on the one side and matter - energy on the other. This brings us to the conclusion that folk-concepts and beliefs may be of interest to members of modern societies and should not be forgotten. Translated by Witold R. Jacórzyński � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c014e46ea50986bce12061acbc1ff143.pdf 27d86cf1cc5efa892d244f2489fa103d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1465 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1355 Title A name given to the resource Niektóre problemy pogranicza kulturowego na przykładzie społeczności pasterskich z północno-zachodnich Indii / ETNOGRAFIA POLSKA 1992 t.36 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1992 t.36 z.1, s.99-118 Creator An entity primarily responsible for making the resource Demski, Dagnosław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XXXVI: 1992, z. 1 PL ISSN 0071-1861 DAGNOSŁAW DEMSKI (Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa) Niektóre problemy pogranicza kulturowego na przykładzie społeczności pasterskich z północno-zachodnich Indii Szukając odpowiedniej do badań grupy pasterzy hinduskich na terenie Radżastanu i Gudżaratu wybrałem Dheberiya i Kaczczhi Rabari. Głównym kryterium wyboru było zachowanie do dnia dzisiejszego śladów koczow­ niczego trybu życia. Dheberiya i Kaczczhi Rabari to dwie endogamiczne subkasty, pierwotnie pasterze wielbłądów, obecnie hodujący głównie owce i kozy, ale także krowy, wielbłądy, czasem - bawoły. Pierwsze kontakty z nimi w 1989 r. potwierdziły fakt ich półkoczowniczego trybu życia, a także istnienie wielu archaicznych elementów kultorowych, np. stroju. Rabari żyją nie tylko w Kaczczh, ale również w pozostałych częściach Gudżaratu, w pakistańskim Sindzie i Radżastanie, z którego migrowali w poszukiwaniu nowych pastwisk w kierunku południowym i południowo-zachodnim. Pierwsze wywiady i rozmowy w Kaczczhu przyniosły zasko­ czenie. Na pytanie kim są Rabari - różni informatorzy odpowiadali, że to hindusi, muzułmanie albo (jak powiedział jeden z nich) - to członkowie sekty ,,pirana". Tak różne odpowiedzi padały zarówno z ust ludzi wy­ kształconych, jak i prostych mieszkańców wsi. Brak zgodności w tej pod­ stawowej kwestii uświadomił mi, że znajduję się na terenie pogranicza kulturowego, gdzie granice nie zawsze są równie klarowne i przejrzyste dla wszystkich, i gdzie szereg większych czy mniejszych grup może pre­ zentować elementy kulturowe należące do obu stron. Pojawia się pytanie co decyduje ostatecznie o przynależności do jednej lub drugiej strony? Jak wzajemne wpływy hindusko-muzułmańskie w Kaczczhu i Gudżaracie mają się do szerszego kontekstu procesów zmian kulturowych zachodzących w północno-zachodnich Indiach? �100 DAGNOSŁAW DEMSKI W ten sposób wyłonił się problem, który jest jednym z najważniejszych w badaniach pogranicza w krajach południowej Azji. W tym artykule przed­ stawiam trzy jego aspekty: 1) różne formy adaptacji kulturowej na pograniczu kultur pasterzy Rabari, ale również Gudżar, Dżat, Czaran, Ahir, Bharwar, Samma i Beludż na obszarze Gudżaratu, Radżastanu i Sindu; 2) procesy zmian kulturowych w północno-zachodnich Indiach; 3) specyfika obszaru pogranicza i procesów tam zachodzących w kontek­ ście północno-zachodnich Indii. Jest to jeden z podstawowych problemów antropologii zajmującej się terenem Indii i ma swoją, dość obszerną literaturę. Nie będę więc szerzej tłumaczył głównych pojęć z tym związanych; odsyłam czytelnika do od­ powiedniej literatury. Warto tu przede wszystkim wymienić prace prekursora tego zagadnienia Srinivasa (1952) . Nie staram się tu odpowiedzieć czy Rabari są ostatecznie muzułmanami, czy też hindusami. Ważniejsze wydaje się przyjrzenie mechanizmom prowa­ dzącym do tego rodzaju podziałów. Pomimo szeroko omawianego wcześniej tematu, uważam, że problem nie został wyczerpany, tym bardziej jeśli anali­ zie poddamy przypadek oddziaływania tych mechanizmów nie w centrum kręgu cywilizacji indyjskiej lecz na jej krańcach, a dokładniej na jej zachod­ niej granicy z cywilizacją islamu. Powstaje pytanie czy te same wzory proce­ sów adaptacyjnych miały miejsce na peryferiach oddziaływań pax india i w jego środku? Jaki ewentualny wpływ miały czynniki obce, zewnętrzne, w sposób naturalny działające tam znacznie silniej? Inspiracją były dla mnie dwa artykuły prof. Uberoi'a z połowy lat 70-tych, a więc z czasów, kiedy powstawało nowe państwo na subkontynencie indyjskim - Bangla Desz. Był to moment szczególny dla historii tego regionu z racji podziału jednego państwa i pawstawania nowych granic. Stąd też ówczesne dyskusje na temat specyfiki społeczeństw, powstawania państw i granic w południowej Azji. Prof. Uberoi w krótkich esejach zaproponował własną koncepcję granicy jako „pewnego rodzaju regionu lub strefy, fizycz­ nej lub ekologicznej, geopolitycznej, etnolingwistycznej lub kulturowej, a nie politycznie narzuconej linii granic pomiędzy państwami" (Uberoi 1976, s. 74-75). Problem wysunięty przez niego jest jednym z bardziej interesują­ cych z uwagi na to, że dotyczy obszaru, w którym wpływy hinduskie słabną 1 2 1 Jest to klasyczne opracowanie problemu zmian kulturowych na przakładzie południo­ wych Indii. Autor wprowadził do tego rodzaju rozważań termin sanskrytyzacja jako proces zmian kulturowych polegający na przejmowaniu elementów klas wyższych, głównie braminów, ale także radżputów (radżputyzacja) przez kasty pozostające niżej w hierarchii hinduskiej w celu osiągnięcia wyższego statusu społecznego. Obok prac Srinivasa istotny przyczynek w tej kwestii dali również: David (1977), Singer (1972) i inni. Singh Uberoi (1973), Uberoi (1976). W obu tych pracach zajmował się obszarem dzisiej­ szego pogranicza pakistańsko-afgańskiego, czyli strefą leżącą pomiędzy Azją Centralną a subkontynentem indyjskim. 2 �POGRANICZE KULTUROWE PÓŁNOCNO-ZACHODNICH INDII 101 i ścierają się twardo z obcymi elementami z zewnątrz. Propozyq'e Uberoi'a stały się dla mnie punktem wyjścia do dalszych rozważań nad istotą zmian kulturowych zachodzących na pograniczu. Badania terenowe przeprowadzi­ łem w Kaczczhu, Gudżaracie, Mallani, Dżaisalmer i Marwar (Indie) oraz w pakistańskiej prowincji Sind. Cywilizacja indyjska przez wiele setek lat była źródłem i miejscem naro­ dzin wielu zjawisk kulturowych, w tym religii. Przekraczały one granice subkontynentu we wszystkich kierunkach: na zachód, północ i wschód. Naturalne granice geograficzne subkontynentu pozostały jednak ostatecznie granicami cywilizacji. Góry Assamu, Mizoramu i Nagalandu oddzielające Indie od Birmy są np. do dzisiaj wschodnią granicą hindusko-buddyjską, północna granica hindusko-buddyjską - Himalaje - pozostały także ob­ szarem wzajemnych wpływów indyjsko-tybetańsko- mongolskich, góry Hindukusz natomiast oraz rzeka Indus przez setki lat stanowią granicę, a w koncepcji Uberoia region wymieszania różnych wpływów, pierwotnie indyjsko-środkowo- lub zachodnioazjatyckich, a następnie hindusko-muzułmańskich. Pakistańska prowincja Sind, zachodnia część Gudżaratu (Kaczczh, Banaskantha) i Radżastanu (Marwar, Dżaisalmer, Mallani) mają wiele wspólnych cech kulturowych i są częścią południowej strefy pogranicza opierającej się na rzece Indus. Historia Indii to proces podporządkowania sobie kolejnych społeczności plemiennych i asymilacji elementów obcych przez główny nurt cywilizacji hinduskiej, którego elementy stanowią: wedy, brahmany, upaniszady, Ramajana i Mahabharata oraz purany. Problem adaptacji kulturowej na pograni­ czu hindusko-muzułmańskim jest znacznie szerszy. Na tym terenie mamy bowiem nie tylko do czynienia z przypadkami potwierdzającymi proces klasycznej akulturacji na osi pomiędzy tradycją plemienną lub lokalną a wielką tradycją hinduizmu, ale z pojawieniem się trzeciego elementu kul­ turowego, jakim okazał się islam. Spowodowało to, że procesy akulturacji zachodziły także bezpośrednio na linii: społeczności plemienne - islam. W tym przypadku mamy do czynienia z trójkątem: islam \ \ hinduizm tradycja plemienna / / Miejsce bardziej jednolitego modelu procesu akulturacji, opisywanego przez Srinivasa i innych, zajął bardziej złożony model trójkąta: tradycja plemienna - hinduizm - islam. Oznacza to, że istniała tam możliwość wyboru. Co w takim razie decydowało ostatecznie o dokonywanym wybo­ rze? Polityka? Przymusowe nawracanie? Ekonomiczna koniunktura? Należy postawić pytanie, jakie korzyści płynęły z dokonania określonego wyboru? Jest to problem dość złożony, a każdy wybór z pewnością związany był z określonym, indywidualnym kontekstem. Niemniej musiały istnieć bardziej �102 DAGNOSŁAW DEMSKI powszechne lub częściej powtarzające się motywy, które można w szerszym ujęciu traktować jako pewne wzory tych mechanizmów. Z uwagi na złożoność tego zagadnienia i różnorodne przypadki, związane z wielkimi odległościami przestrzennymi, dużym zróżnicowaniem etnicznym, czy też ogromną liczbą kast zamieszkujących te regiony, zdecydowałem się ograniczyć zakres swoich zainteresowań. Ostatecznie przedmiotem badań stały się społeczności pasterzy (koczownicze, półkoczownicze lub dzisiaj już częściowo osiadłe), a więc grupa jednolita zawodowo (pomijam tu specjalizację związaną z rodzajem hodowli lub specyfiki pasterstwa), lecz zróżnicowana etnicznie, językowo i kulturowo. Można by się zastanawiać, na ile zabieg ten był uprawniony? Wiadomo, że w przeszłości znacznie więcej kast i plemion tego regionu zajmowało się pasterstwem. Zmieniły już jednak swoje tradycyjne sposoby zdobywania środków do życia, a co za tym idzie straciły stare elementy kulturowe na rzecz nowych form adaptacji. Czy uzyskane w ten sposób odpowiedzi nie miały zastosowania tylko do tej wąskiej grupy zawodowej? Uważam, że nie, tym bardziej, że w ten sposób zawężony przedmiot badań wcale nie zlikwidował różnorodności zachodzących przypadków. Jak się okaże, wśród tych kilka wybranych społeczności pasterskich zmiany kulturowe zachodziły na wszystkich trzech możliwych liniach przedstawionego tu trójkąta. Z tego też powodu wydaje mi się uprawnione rozważanie kwestii pogranicza, w tym przypadku jako miejsca zetknięcia się trzech wymienionych elementów, na przykładzie kilku wybranych społeczności pasterskich. Łączy je wspólna tradycja wykonywanego zawodu oraz i trwałe związki historyczne. Jak już wspomniałem, podmiotem badań byli pasterze mieszkający na obszarze obu państw: Indii i Pakistanu - przede wszystkim Rabari, także Gudżar, częściowo Dżat, oraz kilka innych równie liczących się grup, z którymi jednak miałem mniejszy kontakt. Najstarsze wzmianki o hindus­ kiej kaście pastrzy Rabari pochodzą z Marwar (zachodni Radżastan) z X I I I w. Historia ich pochodzenia nie jest do końca jasna, pełna różnorod­ nych wątków. Najstarsze źródła podają, że służyli oni różnym miejscowym klanom radżpuckim - ówczesnym władcom lokalnym - jako hodowcy wiel­ błądów wykorzystywanych przez armię i w transporcie, oraz przede wszyst­ kim jako posłańcy. Nazwa grupy najprawdopodobniej nie jest nazwą etnicz­ ną; pochodzi od ra - bari (Westphal-Hellbusch 1973, s. 26), co mogło oznaczać kogoś poruszającego się poza drogami, utartymi szlakami, nawet banitę. W przeszłości Rabari byli tylko pasterzami wielbłądów, później, podobnie jak czynią to obecnie, zajęli się również hodowlą owiec, kóz, krów. Na skutek różnych okoliczności ekonomiczno-politycznych Rabari zaczęli emigrować w kierunkach południowo-zachodnim, południowym i południo­ wo-wschodnim. Z tego powodu dzisiaj obok rodzimego prawdopodobnie Marwaru, w którym rządził radżupacki klan Rathor, osiedlali się także 3 3 Wetrphal-Hellbusch w swej pracy poświęconej etnografii hinduskich pasterzy załączyła także daně dotyczące historycznych wzmianek o Rabari. Na ten temat patrz także Tod (1899). �POGRANICZE K U L T U R O W E PÓŁNOCNO-ZACHODNICH INDII 103 w przeszłości w Dzaisalmer, korzystając tam z opieki klanu Bhatti (ziemie te następnie opuścili w X V I I I w. Osiedlali się także w prowincji Sind, gdzie sytuacja polityczna zmieniała się częściej niż w Radżastanie, a ziemie opano­ wywane były przez różne plemiona radżpuckie z grupy Samma. Rabari z Sindu według tradycji związani byli głównie z klanem Sumra. W Kaczczh, dokąd zaczęli przybywać po upadku dynastii Sumra, związali się z klanem radżpuckim Dżaredża. Druga fala Rabari ruszyła z Marwar w kierunku południowym przez Mallani, Banaskantha do Saurasztra , gdzie związali się oni z różnymi drobnymi lokalnymi władcami. Pewna część tej fali poszła w kierunku północno-wschodniej części Gudżaratu (dzisiejsza Mahesana, Ahmedabad, Baroda). Ostatnia, trzecia część Rabari przeszła przez Mallani do Mewaru, gdzie znaleźli zajęcie u potężnego klanu Kaczwaha panującego w Udajpur i Czitor. Te dwie ostatnie grupy Rabari, jak również ci, którzy pozostali do dziś w Marwar, nazywane są Raika. Wszystkie wymienione grupy Rabari uważa się za Hindusów . Pomimo przestrzegania - od chwili opuszczenia pierwotnych siedzib - zasady endogamiczności, zachowały one szereg wspólnych cech kulturowych. Umieszczono je na sporządzonej przez tzw. Bakshi Commission liście kast i grup zapóźnionych cywilizacyjnie OBC (Other Backward Classes) . W praktyce oznacza to, że Rabari znaleźli się w dolnej części hierarchiii kastowej; poniżej są już tylko kasty nieczyste i społeczności plemienne. Drugą grupą pasterzy, o której wspomniałem są Gudżarowie . Istnieją dwie koncepcje na temat pochodzenia ich nazw: 1) jest to nazwa etniczna wywodząca przeważnie od Hazarów, zamiesz­ kujących pogranicze Pakistanu i Afganistanu, lub starożytnych Gurdżarów; 2) jest to nazwa zawodowa, pochodząca od Gau-czari, co oznacza paste­ rza krów, bydła. Współcześnie Gudżarów można spotkać zarówno w północ­ nych prowincjach Pakistanu (Northwest Frontier Province, North Province 4 5 6 7 6 9 * Według własnych informacji terenowych, Rabari opuścili te ziemie w XVIII w. i do dziś omijają te tereny podczas swoich wędrówek, ponieważ zostali stamtąd usunięci siłą. Rzeczywiś­ cie nie ma ich tam obecnie. Plemiona Samma mieszkają na lewym brzegu Indusu (głównie w Pakistanie) ale także w Radżastanie i Gudżaracie. Sami określają siebie jako plemiona radżpuckie, w ten sposób podkreślając różnice wobec plemion zamieszkujących prawy brzeg Indusu np. Buludżowie, Brahui. Dzielą się na 12 klanów wywodzących się od wspólnego przodka Sammy, a wśród nich m.in. Rahu, Halaputra, Juneja, Rayasiputra, Hengorja. Obecnie spotyka się ich w całej Saurasztrze, gdzie większość stanowią pasterze Bharwar. Rabari są czasem traktowani jako część Bharwar. Prawdopodobnie część z nich po przejściu do Gudżaratu wymieszała się z nimi. Bharwar są grupą o pochodzeniu lokalnym. Na liście OBC znalazły się wszystkie grupy pasterzy z Rad zastanu i Gudżaratu. Gudżarowie (Gujar) są obok Dżatów i Pathanów pierwotnymi mieszkańcami północnej części Pakistanu. W dolinach Hindukuszu nazywani są m.in. Muqaddan, co oznacza pierw­ szych mieszkańców dolin. Znana jest odwieczna wrogość i rywalizacja pomiędzy Gudżarami, Dżatami i Pathanami w Pakistanie. Dżatowie (Jat). 5 6 7 8 9 �104 DAGNOSŁAW DEMSKI i Pendżab), także w Afganistanie, jak i w Indii. W północnym Pakistanie każdy pasterz bydła nazywany jest Gudżarem, nawet jeśli w rzeczywistości pochodził z innej społeczności. Wszyscy Gudżarowie w Pakistanie są muzuł­ manami Sunnitami Hanifa. Zajmują się hodowlą bawołów i krów, a w gó­ rach głównie owiec i kóz. Prowadzą koczowniczy lub półkoczowniczy tryb życia. W Indii zamieszkują zarówno Kaszmir i Himaczal Pradesz, Garhwal, jak i Pendżab, a nawet zachodnią część Madhja Pradesz oraz Khandesz w północnej Maharasztra. Gudżarowie z Kaszmiru i Himaczal są muzuł­ manami sunnitami sekty hanifa, pozostali Gudżarowie są Hindusami. Od­ łam Gudżarów pochodzących z dolin Kohistanu przybył do Kaszmiru sto­ sunkowo niedawno i na skutek wprowadzienia nowych podziałów politycz­ nych został odcięty od swoich ziomków. Traktowany jest on obecnie jako odrębna grupa endogamiczna - Bakkarwala (Rao 1988). Dodać jeszcze należy, że termin Gudżar pojawia się także w nazwach geograficznych np. stan Gudżarat w Indii, lub miasta Gudżarat i Gudżranwala w Pakistanie, a także w nazwiskach klanowych (Radżpuci) i lineażowych (Czaran, Rabari, Ahir). Gudżarowie mówią językiem nazywanym hindko w pakistanie, a gudżari lub godżari w Kaszmirze. Trzecią wymienioną przeze mnie grupą są Dżatowie . Niektórzy autorzy wiążą tę nazwę z znanym w wzmiankach historycznych ludem Saka . Dżatowie zamieszkują głównie Pendżab i Sind w Pakistanie, oraz Pendżab, Uttar Pradesz, Radżasthan i Gudżarat w Indii. Trudnią się głównie rolnictwem, są farmerami. W pakistańskiej prowincji Sind natomiast do dziś zajmują się także pasterstwem. Każdy pasterz wielbłądów nazywany jest „dżat". Wszyscy są muzułmanami, sunnitami lub szyitami. W Indii muzułmańscy Dżat żyją głównie w Kaczczh i Radżastanie, pozostali są hindusami lub Sikhami. Posługują się językiem pendżabi, saraiki, radżasthani . Jak z tego wynika, istnieją pewne związki historyczne pomiędzy tymi grupami pasterzy. Prawdopodobnie wszystkie te grupy są obcego pochodzenia, potomkami koczowniczych przybyszów z Azji Centralnej. Dżatowie do dziś w różny sposób podkreślają swoją niezależność. Gudżarowie dotarli najdalej do Khandesz (północnej części Maharasztry na granicy z Gudżaratem i Madhja Pradesz). Do pokrewieństwa z nimi przyznaje się kilka kast. Rabari powstali jako kasta pełniąca odpowiednią rolę w nowo powstającym systemie państwa radżpuckiego po najazdach Hunów, prawdopo­ dobnie dopiero około X w. n.e. Pozostałe grupy, którymi się zajmowałem to: Bharwar, Ahir, Beludż i Brahui, także Czaran. Omawiany przeze mnie teren to obszary, które zawsze w wielusetletniej historii Indii najwcześniej i najwyraźniej podlegały wszelkim wpływom z zachodu, począwszy od Ariów, przez czasy Aleksandra 10 11 12 1 0 Saka uważani są według niektórych autorów za Scytów. Językiem saraiki posługuje się ludność z pogranicza Pendżabu i Sińdu. Tym językiem posługują się także Dżatowie zamieszkujący ten obszar. Na temat wpływów z zachodu patrz (Thapliyal) 1971. 1 1 1 2 �POGRANICZE KULTUROWE PÓŁNOCNO-ZACHODNICH INDII 105 Macedońskiego do najazdu muzułmańskiego, zarówno z Azji Centralnej, jak i z Bliskiego Wschodu . W związku z tym, obszary te wykazują pewne odmienności kulturowe, które stają się wyraźniejsze, jeśli skonfrontujemy je z indyjskim południem. Przykładem tego może być kwestia dominacji języ­ ków indo-irańskich na zachodzie i północy, w przeciwieństwie do południa, gdzie nadal rozwijają się języki drawidyjskie. Również pod względem raso­ wym różnice są wyraźne, a elementy drawidyjskie wzrastają wraz z przesu­ waniem się w kierunku południowym lub wschodnim. Islam pojawił się na zachodzie, ale zdobył wpływy także na wschodzie i na południu. Informacje 0 języku ukazują szerszy kontekst etniczny i historyczny. Indie są państwem niejednorodnym. Obok wielkiej tradycji hinduizmu, równie znaczące dla tej kultury są tradycje dżajnijska, buddyjska, sikhijska, chrześcijańska, zoroastryjska, a przede wszystkim - muzułmańska. Poza tym podziałem znalazły się jeszcze społeczności plemienne z kultami określanymi najczęściej w literaturze przedmiotu jako animistyczne. Religie plemienne ukazywały przede wszystkim ścisły związek wierzeń z określoną formą życia zbiorowości, w tym i formą samowystarczalnej gospodarki bez specjalizacji 1 szerszej wymiany za światem zewnętrznym. Na drugim biegunie społecznym tradycji plemiennej znajduje się wielka tradycja hinduska, pielęgnowana i podtrzymywana przez warstwy wyższe, ale przede wszystkim przez braminów. W strukturze hinduskich państw feudalnych przewidziane było miejsce dla wszystkich warn (varná) w tym klasy rządzącej kszatrija, która w sferze rytuału różniła się pierwotnie dość znacznie od tradycji bramińskiej. Powoli, wraz z umacnianiem swej pozycji straciła jednak cechy zbyt konstrastujące, chociaż ślady tradycyjnych ele­ mentów są jeszcze widoczne. Pozostałe warstwy to banija, których rola w każdym państwie była silna, oraz warstwy pracujące - siudrowie. Znalazło się tam również miejsce dla ludzi wykonujących prace nieczyste, ale koniecz­ ne w każdej zbiorowości. Za pomocą trójkąta przedstawiłem schemat procesów akulturacji, za­ chodzących na tym terenie. Jak jednak zakwalifikować np. tzw. Kafrów lub Kalaszów z Hindukuszu . Czy jest to enklawa hinduizmu, czy też miesz­ kający wysoko w niedostępnych dolinach górskich Kalasze zachowali starą plemienną strukturę społeczną lub religię? Te trzy główne elementy wy­ znaczają kierunki zachodzące w przeszłości procesów zmiany kulturowej. Pziom natężenia tych procesów jest bardzo różny. O ile przechodzenie z tradycji plemiennej w kierunku hinduizmu było i jest zjawiskiem powszech­ nym, to ruch w kierunku odwrotnym - od hinduizmu w stronę tradycji plemiennej - jest sporadyczny i w skali historycznej zanikający. Za wyjątek można uznać pewne współczesne ruchy polityczne szermujące hasłami po­ wrotu do tradycji plemiennej w centralnej części Indii (Madhja Pradesz, 13 14 1 3 1 4 Wyjątkiem są Kafirowie - Kalasze z północnego Pakistanu. Patrz Loude (1984, 1987) Jako argument podaje się to, że hindusem można się tylko urodzić. �106 DAGNOSŁAW DEMSKI Bihar, Orissa) zmierzające do uniezależnienia się od władzy centralnej i stwo­ rzenia nowego państwa Dżharkhand. Także ruch od tradyqi plemiennej w kierunku islamu był zjawiskiem obecnym na subkontynencie indyjskim (głównie na północnym zachodzie kraju). Ruch odwrotny natomiast (od islamu w kierunku hinduizmu) praktycznie nie istniał. Ostatni z możliwych ruch od hinduizmu w kierunku islamu był zjawiskiem w pewnych okresach historii Indii powszechnym, dzisiaj jednak w praktyce się skończył. Ruch od islamu w kierunku hinduizmu czyli przechodzenie lub powracanie na hin­ duizm, jest natomiast praktycznie niemożliwy. "Z hinduizmu jest tylko wyjście, nie ma powrotu. Do islamu prowadzi wiele dróg" (Ahmed 1977). Jak dotychczas prace antropologiczne nastawione na badanie zmiany kulturowej omawiały zwykle jeden z wyżej wymienionych przypadków praw­ dopodobnie z uwagi na to, że były to tzw. case studies analizujące tylko określony przypadek. Wiele z tych prac potwierdza tezę, że większość bada­ nych społeczności stanowi przypadek pośredni, tzn. że, w skład zbioru elementów kultorowych danej społeczności wchodzą elementy pochodzące zarówno z jednego, jak i drugiego sąsiedniego wierzchołka trójkąta. A więc w tej strefie znajdzie się olbrzymia większość społeczeństwa Indii. Dlatego też można mówić o ludowym hinduizmie , który powstał właśnie na skutek asymilacji tradycyjnych elementów plemiennych przez cywilizację hinduiz­ mu. Opodobnym tendencji możemy mówić w procesach interakcji zachodzą­ cych pomiędzy islamem a tradycją plemienną. Różnorakie formy islamu plemiennego z Pakistanu są tego najlepszym przykładem . W obu przapadkach przechodzenia od tradycji plemiennej na hinduizm i islam można mówić o podobnych ogólnych zarysach strategii zmierzającej do asymilacji społeczności plemiennych przez oba systemy kulturowe. Nie odrzucać i nie potępiać, a przeciwnie - docierać do tych ludzi posługując się językiem ich pojęć i symboli, powszechnie zrozumiałym. Wydawałoby się, że jest to oczywiste, a jednak należy postawić pytanie, dlaczego takie plemio­ na jak: Beludżowie, Brahui, Gudżar, Dżat przyjęły ostatecznie islam, inne (np. Bhil, Koli) pozostały w kręgu kultury hinduskiej. W literaturze spoty­ kamy się z twierdzeniem, że wszystkie lokalne społeczności, które przyjęły islam są konwertytami. Myślę jednak, że nie można autororytatywnie stwier­ dzić, że np. Dżat z Sindu byli hindusami w chwili pojawienia się Moham­ mada bin Qassim . W obu tych przypadkach możemy zauważyć zderzenie pomiędzy tradycją ludową, lokalną, a wielką tradyq'a pochodzącą z ze­ wnątrz. Obie wielkie tradycje stworzyły specjalne grupy funkq'onariuszy kulturowo-religijnych skierowanych lub po prostu działających na obrzeżach 15 16 17 1 5 Termin ludowy hinduizm wiąże się także z podziałem na kulty bramińskie i niebramińskie. Przykłady islamu plemiennego z Pakistanu można znaleźć w książce „Tribal Islam" (ahmed 1980). W czasach panowania bramina o imieniu Dahir nie wolno było w Sindzie Dżatom posiadać konia, nosić turbana na głowie, ani broni przy boku. 1 6 1 7 �POGRANICZE KULTUROWE PÓŁNOCNO-ZACHODNICH INDII 107 swojej kultury. W historii subkontynentu bylo dużo wielkich, powszechnie znanych postaci pracujących na tym polu po obu stronach. Szankaraczarja - wielki reformator, a właściwie twórca lub odnowiciel współczesnego hin­ duizmu był chyba najwybitniejszą z nich w kręgu cywilizacji hinduskiej. To on m. in. sformułował zakony ascetyczne określane wspólną nazwą Dasanami . Mogli do nich należeć nie tylko członkowie eksluzywnej kasty bra­ mińskiej, ale niemal wszyscy, prócz niedotykalnych. Tak zwani Bawa, czy to Gosain, Atit itp. jeszcze dzisiaj pełnią funkcjekapłanów w świątyniach siwaickich lub innych przeznaczonych dla ludności niebramińskiej. Są to funkcjonariusze kulturowi obsługujący tę ludność we wszystkich niemal najważniejszych rytuałach oprócz ceremonii małżeństwa, której odprawianie zarezerwowane zostało dla niższych rangą braminów . Podobną rolę funkcjonariuszy lub raczej pośredników religijnych w is­ lamie na tym pograniczu - pełnili suficcy święci. Chociaż należy pamiętać, że w islamie nie istnieje zinstytucjonalizowana funkcja kapłana, każdy może pełnić tę rolę, a ulema czy maularía to nie kapłan, raczej uczony w prawie. Ulema lub maulana jest konserwatywnym reprezentantem wielkiej tradycji islamu odrzucającym wszelkie innowacje, lub zmiany, które wydają mu się nie mieścić w ramach tradyq'i islamskiej (Singh 1986 s. 65). Islam rozwinął się w środowisku koczowników, a jego struktura społeczna miała bardziej charakter egalitaryzmu wspólnoty plemiennej. Przyjęcie z fazy egalitaryzmu zorientowanego krewniaczo na fazę egalitaryzmu zorientowanego religijnie było więc stosunkowo łatwe (Singh 1986 s. 70). Jednak wraz z rozległymi podbojami ta plemienno-demokratyczno- egalitarna struktura władzy zmie­ niła się wkrótce we wzorzec feudalno-autorytarny. 18 19 20 maulana - bramin aszrafizacja - sanskrytyzacja Obie te postacie to funkcjonariusze stojący na straży wielkiej tradycji po obu stronach. Rodzaj relacji, w jakiej poszczególne grupy społeczne lub jednostki pozostają z nimi, lub zakres korzystania z ich usług rytualnych, decyduje natomiast o pozycji w hierarchii społecznej zarówno w islamie, jak i w hinduizmie, bez względu na to, czy będzie to przedstawiane w katego­ riach czystości rytualnej, czy też - znajomości kanonu prawa. Warto dodać, że jeszcze na początku wpływów islamskich w Indii ten rodzaj „kapłaństwa" muzułmańskiego nie był dziedziczny (Singh 1986 s. 66). Jednak ostatecznie, prawdopodobnie na skutek zderzenia z potężnym miejscowym żywiołem, który wpłynął na zmianę oblicza islamu w Indii, przyjął wówczas formę systemu dziedzicznego. Aż do dziś funkcjonariusze podtrzymujący wielką 1 8 D asan ami to nazwa 10 zakonów ascetycznych założonych przez Szankaraczarję. Bramini z subkasty Radżgor i Saraswati związani są z Rabari, Czaran a także Radżputami; Pardżija z Ahirami; Gulra obsługują kasty nieczyste. Ulema lub inaczej maulana, ma ul vi to znawca prawa kanonicznego, a nie kapłan. 1 9 2 0 �108 DAGNOSŁAW DEMSKI tradycję islamu uważani są za potomków najeźdźców. Są więc obcego po­ chodzenia i to decyduje o ich przynależności do aszraf, czyli 4 głównych grup: Sajjed, Szejkh, Mughal i Pathan , Z tej czwórki pierwsi dwaj - Sajjed i Szejkh są przyjmowani jako potomkowie świętych, podobnie jak bramini. Mughal i Pathan natomiast stanowili arystokrację feudalną i wojsko. Oczywiście, na skutek głębokiego kontaktu z żywiołem miejscowym islam musiał ulec pewnym modyfikacjom i wchłonął wiele wcześniejszych elemen­ tów kulturowych lub społecznych. Jak to zwykle bywa, podbój Indii nie wywodził się tylko z pobudek czysto religijnych, decydowały motywy doraź­ ne i materialne (Singh 1986 s. 68). Do X V I w. n.e. powstało w Indii 17 szkół sufickich. Tradycja sufizm podkreślała mocno to, co przemawiało najbardziej do prostych ludzi - nie­ śmiertelny wymiar świata (Singh 1986 s. 68). A także postacie, funkcjonujące do dziś w kulturze ludowej Indii i Pakistanu, jak fakir, pir, swym przykładem nieprawdopodobnego czasem ascetyzmu i pobożności skutecznie oddziały­ wały na wyobraźnię ludową, pociągając różne grupy, zarówno plemienne, jak i kastowe w kierunku islamu. Również brak rygorystyczne przestrzega­ nego rytuału był w tym przypadku elementem sprzyjającym atrakcyjności islamu. To właśnie tego rodzaju postacie przyczyniły się najbardziej do nawrócenia na islam tak dużych mas ludzkich, przede wszystkim dzięki temu że przemawiały tak samo lub bardzo .podobnie jak lokalni ludzie wiary i wiedzy. Okazały się mniej sztywne, ortodoksyjne i rygorystyczne niż np. ulemowie. O zderzeniu obu żywiołów (hinduskiego i muzułmańskiego) w ka­ tegoriach wielkich tradycji hinduizmu i islamu pisze (Singh 1986 s. 70). W jego ujęciu podział na małą i wielką tradyqe hinduizmu jest jednak zbyt uproszczony. Zaliczył on do wielkiej tradycji islamu tylko grupy np. Pathanów, Arabów, a do małej tradycji - tylko konwertytów z hinduizmu. Przecież mamy również przykład małej tradycji Beludżów, czy wymienianych przez niego Pathanów. W przypadku relaq'i zachodzących pomiędzy trady­ cją plemienną a hinduizmem lub islamem nie istniała prawdopodobnie tylko otwarta konfrontaq'a. Całkowite zanegowanie jakichkolwiek wartości dru­ giej strony. Co jest natomiast charakterystyczne dla relacji hinduizm - islam w kategoriach wielkich tradyqi, to niemożliwa do pokonania bariera orto­ doksji i rytuału, przepaść, postrzeganie drugiej strony jako absolutne za­ przeczenie własnej kultury i religii, odwrócony obraz obcej kultury i wiary . 21 22 2 1 Proces aszrafizacji polega na przejmowaniu cech warstw wyższych przez konwertytów. Przypomina to analogiczny proces sanskrytyzacji. Najczęściej wymieniane różnice pomiędzy nimi hindusami a muzułmanami są następują­ ce: muzułmanie - preferują małżeństwo kuzynowskie, - modlą się w kierunku na zachód, - jedzą mięso, w tym wołowinę, - zapinają ubrania z innej strony - nie malują znaku „tika" na czole, - grzebią ciała swoich zmarłych w ziemi. 2 2 �POGRANICZE KULTUROWE PÓŁNOCNO-ZACHODNICH INDII 109 Ten sam sposób patrzenia ma miejsce po obu stronach, ponadto każda ze stron uważa się za leżącą zdecydowanie wyżej od drugiej. Bardziej precyzyjne określenie granicy pomiędzy hinduizmem i islamem wymagałoby podania definicji np. hinduizmu, ale to przekroczyłoby tylko zakres tego artykułu, tym bardziej, że zawsze przysparzało kłopotów. Nie­ mniej trzeba stwierdzić, że istnieją liczne zbieżne elementy pomiędzy ludo­ wym a ortodokcyjnym hinduizmem. Nie można więc traktować tych żywio­ łów jako całkowicie odrębnych. Na hinduski mechanizm procesu akulturacji można też spojrzeć z innej strony. Wiąże się on z powolnym porzucaniem starej struktury społecznej i gospodarczej opartej na samowystarczalności, ograniczeniu kontaktów zewnętrznych i powtarzaniu corocznego porządku. Proces ten określić moż­ na jako pozbywanie się elementów etnicznych. Jest to więc forma de-etnizacji drobnych społeczności plemiennych i asymilowania ich w szerszym kontek­ ście społecznym, w którym o miejscu i statusie zajmowania przez grupę decyduje określona użyteczność dla większej całości, czyli funkcja ekono­ miczna i symboliczna w nowym systemie. Czy i w jakich przypadkach całkowita de-etnizacja jest możliwa w Indii? Czy zawsze miała miejsce? Dżatowie z pogranicza indyjsko-pakistańskiego mogą być np. wyjątkiem od tej reguły. Z drugiej strony, proces islamizacji nowych plemion nie prowadził do ich de-etnizacji, przeciwnie - zachowywał nietknięte zastane struktury plemienne i lokalne. Jest jedną z podstawowych różnic pomiędzy strategią adaptacji kulturowych hinduizmu i islamu. Poniższa tabela przedstawia zarys modeli kulturowych trójkąta. Jest to propozycja mająca za cel unaocznienie podstawowych różnic pomiędzy ele­ mentami tradycji plemiennej, hinduizmu i islamu. Podobne propozycje mo­ delowe przedstawiali m.in. David Gellner pracujący na materiale nepalskim (Gellner 1991, a częściowo Andre Beteille (Beteille 1970, 1977) i Mahadev Apte (Apte 1977). Przejście z tradycji plemiennej na hinduizm polega m. in. na przyjmowa­ niu bardziej złożnego rytuału, uznania zasad hierarchii społecznej jako or­ ganizujących współżycie i współpracę wszystkich członków, wprowadzeniu zorganizowanego podziału pracy i wzięciu pod większą kontrolę pozycji kobiet oraz ograniczeniu związków z innymi religiami. Niektóre z tych elementów pojawiałyby się przy przejściu z tradycji plemiennej na islam. Nie omawiam szerzej tego przypadku ponieważ kwestia ta wymaga pogłębionych badań, np. wśród Pathanów, Beludżów lub Brahui. Nie spotkałem się z tego rodzaju porównaniem w literaturze. Celem zasygnalizowania problemu przedstawiam tylko kilka przykładowych różnic: 23 2 3 Na temat znaczenia terminu qaum występują rozbieżności (Rao 1988). Jest to pojęcie stosowane powszechnie na terenie Pakistanu, ale również przez niektóre grupy muzułmanów lub Dżatów w północno-zachodnich Indiach. W zależności od kontekstu można oznaczać naród, plemię, klan. �по DAGNOSŁAW DEMSKI kapłani rytuał panteon hierarchia gospodarka podział pracy stosunek do państwa struktura społe­ czna pozycja kobiet pokrewieństwo posag zięć związki z innymi religiami język kapłani rytuał struktura społ. obszar język małżeństwo hinduizm tradycja plemienna brahman „czysty" maksimum komplikacji zbliżony do królewskiego, miejski Brahma, Wisznu, Siwa hierarchia osiadłe rolnictwo zorganizowany pod kontrolą lokalny specjalista krwawe ofiary prosty wiejski lokalne bóstwa, Matadżi równość przejściowe rolnictwo, pasterstwo prosty poza kontrolą państwa organizacja kastowa klanowa pod ścisłą kontrolą zakaz powtórnego małżeństwa wdów zakaz rozwodów zakaz ślubu z kuzynem matki posag (dowry) swoboda lewirat, poliandria czczony jako Wisznu brak rozwody preferowana córka brata matki cena za pannę, lub pan młody odpracowuje służy teściowi otwarte literacki, sanskryt analfabetyzm, dialekty islam tradycja plemienna maulana (ulema) meczet klanowa, qaum szerszy literackie preferowana córka brata matki lokalny specjalista, pir darga klanowa, qaum lokalny tradycja ustna preferowana córka brata matki, lewirat 23 Ale wróćmy do początku, czyli do pasterzy, których życie z racji codzien­ nych wędrówek przynosi więcej kontaktów. Te liczniejsze kontakty rodzą więcej sytuacji, prowadzących do konfrontacji postaw i manifestacji swojej tożsomosci w zależności od osoby lub grupy, z którą pasterz się spotyka, albo od miejsca, w którym ten kontakt zachodzi. Jest to jednak temat który wymaga odrębnego opracowania. Jak stwierdził Brian Spooner „nomadyzm pasterzy był pierwotnie sposobem przeżycia i jako taki obejmował adaptację do środowiska naturalnego, co niekoniecznie oznaczało jakiekolwiek zjawis­ ko kulturowe" . Oznacza to, że był to raczej stan niedookreśloności niż 24 ** Podaję to za (Sharma 1976). �POGRANICZE KULTUROWE PÓŁNOCNO-ZACHODNICH INDII 111 w pełni rozwinięte zjawisko kulturowe. Był to żywioł, który dopiero po bardziej intensywnych kontaktach z otoczeniem, np. przez osiedlenie lub drogą większej wymiany usług, nabiera nowych kształtów o bardziej wyra­ zistych cechach kulturowych. Niektórzy autorzy mówią wręcz o jakiejś formie świeckiego charakteru nomadów. Ich religijną ekspresję cechuje inne zabarwienie niż w bardziej powszechnych przejawach tego zjawiska. Mary Douglas pisze o nich tak: „[...] świeccy w sensie tego świata, świeccy w sensie braku poszukiwań transcendentnego znaczenia w życiu codziennym, świeccy w sensie niekorzystania z jakichś określonych wyspecjalizowanych instytucji religijnych [...]" (Douglas 1973, s.134). Wydaje się, że trudno byłoby od­ mówić im wiary, z pewnością jest ona głęboka i stanowi zaplecze, dzięki któremu byli w stanie przetrwać. Być może mniej uwagi poświęcają rytuało­ wi, lub rytuał ten został ograniczony dominimum. Z powodu trybu życia i licznych kontaktów dla obserwatorów z zewnątrz wydają się bardziej neutralni lub nieokreśleni. Zderzenie z otoczeniem, czy osiedlenie staje się wyzwaniem dla ich dotychczasowego trybu życia i wiary, jest to sytuacja, która wymaga od nich określenia się. Z tego też powodu mogły zaistnieć pewne wątpliwości, których wyrazem było np. uznawanie Rabari za muzuł­ manów, o czym była mowa na początku, a także przynależnośćć niektórych nomadów-pasterzy z pogranicza, jak np. Beludżowie, Gudżarowie, do jednej z bardziej tolerancyjnych sekt muzułmańskich hanifa, a nie innej. Przypadek pasterzy-nomadów z terenów pogranicza północno-zachod­ nich Indii można prześledzić na podstawie źródeł historycznych. Region Sindu, zachodniego Radżastanu i Gudżaratu, a więc obszar od rzeki Indus na zachodzie po łańcuch gór Aravalli w Radzastanie i błota Rann w Gudżaracie, podobnie jak całe północne tereny Indii, był w IV w. n.e. świadkiem inwazji plemion koczowniczych z Azji Centralnej, która doprowadziła do upadku wielkiego imperium Maurja Guptów . Najeźdźcy znani są z prze­ kazów historycznych jako Hunowie, ale towarzyszyli im m.in. Gurdżarowie. Założyli oni kilka małych państw, z których najbardziej znane było państwo Toramany. Był to okres dużego rozdrobnienia, migracji ludów i wymieszania z obcymi elementami w północnych Indiach. W V I I I w. n.e. pojawili się na subkontynencie indyjskim pierwsi muzułmanie. Był to Mo­ hammad bin Qassim, który przybył do Sindu, gdzie wówczas istniało pańs­ two hinduskie, w którym władzę sprawował uzurpator Chach. Muzułmanie nie mieli przewagi wojskowej, ale nieoczekiwanie przybyszów poparły nie­ które lokalne plemiona, m.in. Dżat. Legenda Mohammada bin Qassima jest żywa wśród Dżatów z Sindu aż do dnia dzisiejszego. Według niej, Dżatowie poparli przybyszów ponieważ byli pozbawieni jakichkolwiek praw w tym czasie. Wystąpienie nowej siły na zachodzie Indii i jej kolejne sukcesy spowodowały reakcję. Jest to czas pojawienia się na scenie historii subkon­ tynentu indyjskiego nowej klasy - Radżputów. To właśnie w północno25 Maurja Gupta był Dżatem według (Pradhan 1966). �112 DAGNOSŁAW DEMSKI zachodnich Indiach powstało w owym czasie wiele państw rządzących przez klany radżpuckie. Byli oni Hindusami, jednak charakteryzował ich odmien­ ny etos. Nawiązywali do etosu legendarnej warstwy rycerskiej (kszatrija). Nie byli jednak z pewnością ich potomkami, a wśród większości klanów radżpuckich można doszukać się elementów obcych sugerujących raczej ich ścisłe związki z koczowniokami, którzy najechali Indie kilka wieków wcześniej i zasymilowali się. Charakterystyczne, że większość współcześnie żyjących kast pasterzy podtrzymuje swoje historyczne związki z Radżputami (Rabari), albo wywodzi swoje pochodzenie od Kryszny (Ahir). Z kolei kasta Czaran, która porzuciła swoje tradycyjne zajecie-pasterstwo, znana jest powszechnie w północno-zachodniej Indii jako najbardziej zaufana kasta Radżputów. Są oni prawdopodobnie potomkami warstwy kapłańskiej przybyszów, ale to odrębny temat. Państwa radżpuckie stały się ostatecznie główną siłą stano­ wiącą opór późniejszym falom podboju Indii przez muzułmanów. Ludowy folklor pasterzy z tego regionu przechowuje do dzisiaj etos walki z żywiołem muzułmańskim. Lata podboju północno-zachodnich Indii przez muzułma­ nów spowodowały, że pozostające jeszcze do niedawna w stanie dość nieza­ leżnym plemiona pasterzy koczowników zmuszone były powoli do samookreślenia. W sytuacji zmian politycznych, powstawania nowych granic stan nieokreślenia przestał być już wystarczający. Stąd decyzje o podejmowamiu ściślejsszych więzów z lokalnymi ośrodkami władzy. W ten sposób powstali zapewnie Rabari, jako jeszcze do niedawna grupa niezależnych pasterzy wielbłądów, zajmująca się także chętnie rozbojem (stąd pochodzi ich nazwa Rabari), teraz w wyniku większych związków z lokalną władzą Radżputów znaleźli się w kręgu cywilizacji indyjskiej. Podaje się nawet miejsce i orien­ tacyjną datę powstania władz kastowych - Umarkot w pakistańskiej prowinq'i Sind około 1000 roku n.e. . Jak już wspomniałem, inne wersje podają, że Rabari powstali lub przynajmniej wywodzą się z Marwaru. Gudżarowie i Dżatowie w miejscach gdzie dominowali liczebnie zachowali większą siłę i przetrwali zachowując wewnętrzną integrację . Na terenach, na których ostatecznie zwyciężyła dominacja jednej lub drugiej strony, tzn. islamu lub hinduizmu, przyjęli wiarę preferowaną przez lokalną władzę. Zderzenie się dwóch systemów kulturowych doprowadziło na tym terenie do synkretyzmu, któremu nie uległo tylko niewiele społeczności. Z pewnością dużo zamiesza­ nia wprowadza np. uczestnictwo Rabari w świętach hinduskich z jednej strony oraz w niektórych świętach muzułmańskich z drugiej strony. Wiara w cudowną moc grobów świętych muzułmańskich jest równie powszechna. Powiada się, że np. w Kaczczhu patronami niemal każdej wsi są: jedna z wielu Matadżi i jeden z tysiący lokalnych pirów. Sprawa przestrzegania rytuałów rodzinnych też wzbudza nieco zamieszania. Osiedlanie się lub 26 27 2 6 Miejscem założenia kasty Czaran, według ich tradycji, była miejscowość Andżar w Kaczczh (również około 1000 roku. Przykładem tego jest państwo Dżatów w Bharatpur w X I X w. n.e. 2 7 �POGRANICZE KULTUROWE PÓŁNOCNO-ZACHODNICH INDII 113 potrzeba intensywniejszej wymiany usług z otoczenia wymusza konieczność zamanifestowania sweojej przynależności do określonego systemu. W spo­ łecznościach plemiennych lub wiejskich poziom integracji grupowej oparty na systemie krewniaczym był wystarczający przede wszystkim z racji względ­ nej samowystarczalności, z tym wiązała się także władza i możliwość kont­ roli. W większej zbiorowości np. wiejskiej lub państwowej integracja nie może natomiast opierać się już na bazie grupy krewniaczej (wówczas nowy wspólny rytuał przejmuje rolę czynnika integrującego). Czym jest w takim razie uczestnictwo Rabari lub innych hindusów w corocznym rytuale po­ święconym lokalnemu pirowi? Przypomnijmy, że czasem inni Hindusi twier­ dzą, że Rabari są muzułmanami lub wyznawcami świętych muzułmańskich, sami zainterosowani natomiast, np. Rabari, oczywiście temu zaprzeczają, deklarując równocześnie głośno swoją wrogość wobec wszystkich wyznaw­ ców islamu. Czasem także sugerują, że to Rabari z pakistańskiego Sindu są muzułmanami. Generalnie Rabari są akceptowani jako Hindusi. Prawdopo­ dobnie jednak jako zbiorowość manifestują swoje niewątpliwe związki z jed­ ną z form hinduizmu, z drugiej jednak strony na niższym, lokalnym pozio­ mie regionalnej społeczności, w której połowę stanowią muzułmanie, mani­ festują jak gdyby na użytek „wewnętrzny" łączność z tą ziemią, na której jej genius loci wyraża się w taki właśnie sposób. Jest to zaspokajanie swoich potrzeb duchowych (poznawczych) równie spontanicznie jak w pozostałych rytuałach. Uczestnictwo w wielkich dorocznych świętach obejmuje natomiast rytuały związane z wielką tradycją hinduizmu, Divali, Kriszna dżajanti, Navaratri, w których biorą udział wspólnie na równych prawach obok wszystkich pozostałych kast, w tym również tych najwyższych. 28 Hinduski rytuał religijny Kula Devi ma odpowiednik w rytuale rodzin­ nych bóstw opiekuńczych w tradycji plemiennej. Jest on jednym z ostatnich elementów, jakie zanikają w warunkach kontaktu i akulturacji. Kula Devi jako bósteo rodzinne łączy danego członka rodziny z całym szeregiem jego przodków. Znane są jednak przypadki zmiany bóstwa opiekuńczego, nie tylko w drodze konwersji na islam. Z drugiej strony przykładem wskazują­ cym trwałość i powolne zanikanie dotychczasowego rytuału są znane przy­ padki (m.in. wśród Gudżarów nawróconych na islam) przestrzegania pew­ nych form kultu bóstw opiekuńczych, a nawet składanie ofiary z pożywienia na grobie zmarłego członka rodziny. Więcej powiedziano już o opozycji tradycja plemienna-hinduizm, znacznie mniej prac zostało poświęconych relacji tradycja plemienna-islam. Na omawianym pograniczu niektóre grupy muzułmanów, a wśród nich także Dżatowie z Dolnego Sindu, nie korzystają z usług maulany, posiadają natomiast własnych funkcjonariuszy religijnych. Takim funkqonariuszem rytualnym może być np. wymieniany już kilka­ krotnie pir. W takim przypadku wpływ ortodoksji muzułmańskiej jest raczej M Kula devi - bóstwo opiekuńcze rodziny. Rytuał odprawiany codziennie przez gospodarza domu. �114 DAGNOSŁAW DEMSKI ograniczony. Warto pamiętać, że święci niektórych niebramińskich kultów np. Gorakhnatha (Briggs 1982) są także czasem określani terminem pir. W kulturze ludowej pir to święty człowiek, jak się okazuje nie zawsze muzułmanin. Na styku tych trzech modeli w przypadku subkontynentu indyjskiego szuka się tradycyjnie elementów hinduskich w kulturze społeczności muzuł­ mańskich. Oczywiście jest to uzasadnienie z tej racji, że większość muzuł­ manów to konwertyci. Pozostali to obcy, którzy przybyli do Indii z Bliskiego Wschodu lub Azji Centralnej. Niemniej tereny pogranicza, które tu omawia­ łem uważam z jednej strony za przykład owej zmiany kulturowej na linii hinduizm - islam, ale z drugiej strony, co jest z pewnością równie ciekawe, przykład zachowania elementów kultur wcześniejszych, tzn. zarówno pre-hinduskich, jak i pre-islamskich np. wspomniani wyżej Kafrowie (Kalaszowie), czy Beludżowie. Głębsza analiza dałaby nam możliwość zrozumienia różnic w stosowanych przez obie te wielkie religie strategiach ekspansji, jak i różnic w oferowanym przez nie przesłaniu lub objawieniu. Obydwie trady­ cje, aby móc rozszerzyć lub utrzymywać swoje wpływy musiały liczyć się z nieustającą wymianą elementów kulturowych pochodzących z lokalnego podłoża małej tradyq'i. Prawdopodobnie jest także przyczyną istnienia wielu wspólnych elementów obu stron na poziomie tradycji. Być może porównanie przykładowe jednej z sąsiadujących ze sobą małych tradycji hinduizmu i islamu z terenu pogranicza przyniosłoby wiele nowych, ciekawych i może nieoczekiwanych spostrzeżeń. W mniej lub bardziej dokładny sposób prześledzić można zmiany za­ chodzące w ramach procesów hinduizacji i islamizacji społeczności plemien­ nych. Są to procesy przebiegające względnie płynnie, a ruch zachodzi tylko w jedną stronę (wyjątkiem może być wspomniany już ruch Dżharkhand w Indii). Zmiany na styku hinduizmu i islamu natomiast zachodziły zwykle w bardziej gwałtowny sposób, a przynajmniej były bardziej naładowane emoq'ami; przejście na dregą stronę często traktowano wkategoriach zdrady. Dlaczego? Było to przejście pomiędzy dwoma równorzędnie rozwiniętymi systemami kulturowymi, nie wiązało się jednak z awansem cywilizacyjnym, raczej z konkretnymi doraźnymi korzyściami. W takiej sytuaq'i, kiedy druga strona nie objawia znaków słabości, a przez to stanowi zagrożenie - jej obraz postrzegany jest w kategoriach wroga, odwrócenia panujących na tym świecie wszelkich norm i wartości. Nie ma też praktycznie możliwości rozwiązania spornych spraw drogą po­ kojową. Konflikt, który jest przecież zjawiskiem naturalnym nie może być inaczej rozwiązany jak poprzez użycie siły. W rzeczywistości obszary po­ granicza, na którym doszło do zderzenia obu systemów, z uwagi na swój 29 2 9 Związana z kultem niebramińskim postać założycieli zakonu joginów - Gorakhnatha jest interesująca. Uważany był przez buddystów za jednego z buddyjskich mahasidhów. Jeden z jego uczniów Dhoramnath przybył do Kaczczhu z Paszawaru. �POGRANICZE KULTUROWE PÓŁNOCNO-ZACHODNICH INDII 115 autentyczny charakter są zwykle w stanie zaoferować rozwiązanie, będące próbą syntezy. W naszym przypadku są to sekty wyrosłe zarówno na pod­ łożu hinduizmu, jak i islamu. Do tych sekt można zaliczyć Sikhów, jak i ismaelitów, ale także (chociaż może w mniejszym stopniu) Rabari, Gudżarów i Dżatów. Kulty, sekty, jak i synkretyzm prezentowany przez grupy żyjące na tym obszarze pogranicza wynikły z potrzeby znalezienia nowej tożsamości niezależnej od obu stron oraz potrzeby zamanifestowania naj­ ważniejszej kwestii, jaką jest poczucie autonomiczności i niezależności. Choć spotkały się z silną presją z obu stron, są one najlepszym przykładem tego, o czym mówił Uberoi, że historia pogranicza, strefy, lub regionu auto­ nomicznego podlega rytmicznym zmianom w postaci kolejnych procesów oddzielenia, ponownego zetknięcia i wymiany na różnych poziomach życia (Uberoi 1976, s. 74). Istotne wydaje się być to, że wymiana kulturowa w sferze materii przede wszystkim, ale także i w sferze ducha jest zawsze żywa. Jednakże na poziomie świadomości i tożsamości podlega zwykle bardziej rygorystycznym regułom. Nie można mieć równocześnie dwóch bogów. Dlaczego? Sprawa tożsamości jest zawsze reakcją na wyzwanie z zewnątrz, dlatego też wymaga od nas konkretnej odpowiedzi, podczas gdy rzeczywistość ducha i materii pozwala nam sięgać swobodnie bez koniecz­ ności traktowania ich w innych kategoriach. Literatura A h m a d Z. 1977 Caste Elements Among the Muslims of Bihar, [w:] The New Wind. Changing Identities in South Asia, K. David (red.), The Hague, s. 337-356. A h m e d A. (red). 1970 Tribal Islam, London. Apte M. 1977 Region, Religion and Language: Parameters of Identity in the Process of Accul­ turation, [w:] 77ie New Wind. Changing Identities in South Asia, K. David (red.), The Hague, s. 383-392 B a r n e t t S. 1977 Identity Choice and Caste Ideology in Contemporary South India, [w:] The New Wind. Changing Identities in South Asia, K. David (red.), The Hague, s. 393-416. B a r t h F. 1969 Ethnic Groups and Boundaries: The Social Organization of Culture Difference, Bergen. B e t e i l l e A. 1970 Race, Caste and Gender, „Man" (N.S.), t. 25, s. 489-504. 1977 The Definition of Tribe, [w:] Tribe Caste and Religion in India, (red.) R. Thapar, Meerut, s. 7-14. Brigss G.W 1982 Gorakhnath and the Kanphata Yogis, New Delhi. B u r g h a r t R. 1978 Hierarchical Models of the Hindu Social System, „Man" (N.S.), 1.13, nr 4, s. 519-536. �116 DAGNOSŁAW DEMSKI Douglas M . 1973 Natural Symbols, New York. F u l l e r C.J. 1988 The Hindu Pantheon and the Legitimation of Hierarchy, „Man" (N.S.), t. 23, nr 1, s. 19-39. Gaborieau M . 1989 From Al-Beruni to Jinnah. Idiom, ritual and ideology of the Hindu-Muslim confron­ tation in South Asia, „Anthropology Today", t. 3, s. 37-44. Geertz C. 1966 Religion as a Cultural System, [w:] Anthropological Approaches to the Study of Religion, M . Banton (red.), London, s. 1-46. G e l l n e r D. 1991 Hinduism, Tribalism and the Position of Women: The Problem of Newar Identity, „Man" (N.S.), t. 26, nr 1 s. 105-125. Glazer N . , M o y n i h a n D.P. (red.) 1975 Ethnicity: Theory and Experience, Cambridge Mass. Isaacs H . 1975 Idols of the Tribe: Group Identity and Political Change, [w:] Ethnicity: Theory and Experience, N . Glazer, D.P. Moynihan (red.), Cambridge Mass. K i e n i e w i c z J. 1980 Historia Indii, Warszawa. K a u r R. 1986 Jat Sikhs: a question of identity, ..Contribution to Indian Sociology"" (N.S.), t. 20, nr 2, s. 221-139. L o u d e J-Y., V. L i e v r e 1984 Solstice Paien, Fetes d'hiver chez les Kalash du nord Pakistan, Paris. 1987 Fetes d'ete chez les Kalash du Nord-Pakistan: Cascades de lait, vin de jambes et berger geniteur, „FEthnográphie", Nouvelle Serie, nr 100-101, s. 191-220. M e n c h e r P. 1974 The Caste System Upside Down or The Not-so Mysterious East, „Current An­ thropology", t. 15, nr 4, s. 469-494. Negi R.S. 1982 Population Structure of a Pastoral Nomadic Community of the Himalayas, [w:] Nomads in India: Proceedinges of the National Seminar, A. Misra, K.C. Malhotra (red.) Calcutta. P r a d h a n M.C. 1966 The Political System of the Jats of Northern India, Bombay. Rao A. 1988 Levels and Boundaries in native models: Social grouping among the Bakkarwals of the Western Himalayas, ..Contributions to Indian Sociology", (N.S.), t. 22, nr 2, s. 195-227. Sahlins M . 1968 Tribesmen, Englewood Cliffs N.J. Salzmann P. 1978 Ideology and Change in Tribal Society, „Man" (N.S.), t. 13, nr 4, s. 618-637. Sarkar R., V. Sarkar, M . K . Raha 1982 The Gujjars and their society, [w:] Nomads in India: Proceedings of the National Seminar, A. Misra, K.C. Malhotra Calcutta Sharma J.C. 1982 Communicational and Educational Problems of Gujars - A Pastoral Nomadic Tribe, [w:] A. Misra, K.C. Malhotra (red.) Nomads in India: Proceedings of the National Seminar, Calcutta. �POGRANICZE KULTUROWE PÓŁNOCNO-ZACHODNICH INDII 117 Singer M . . 1972 When a Great Tradition modernizes, New York. Singh Y. 1986 Modernization of Indian Tradition (A Systemic Study of Social Change), Jaipur. Sihgh U b e r o i J.P. 1973 Between Oxus and Indus. A lokal history of the frontier 500 ВС to 1925 AD, Smith, В., Indian Horizons", t. XXXII, nr 1, s. 67-83. 1991 Classifying Animals and Humans in Ancient India, „Man" (N.S.), t. 26, nr 3, s. 527-548. Srinivas M.N. 1952 Religion and Society among the Coorgs of South India, Oxford. Thapliyal U. 1971 Foreign Elements in Ancient Indian Society. 2nd century ВС to 7 th century AD, new Delhi. T o d J. 1899 The Annals and Antiquities of Rajasthan or the Central and Western Rajpoot States of India, Calcutta, 1.1—II. U b e r o i J.P.S. (patrz - Singh Uberoi, J.P.) 1973 U b e r o i J.P.S. 1976 The Structural Concept of Asian Frontier, [w:] History and Society. Essays in honor of Niharanjan Ray, D. Chattopadhyaya) (red.), Calcutta, s. 67-77. W e s t p h a l - H e l l b u s c h S. 1964 The Jat of Pakistan, Berlin. W e s t p h a l - H e l l b u s c h S., Westphal H . 1974 Hinduistische Viehzuchter in Nord-Westliche Indian, t. 1, Die Rabari, t. 2, Die Bharvad und die Choran), Berlin. DAGNOSŁAW DEMSKI Some Problems of Cultural Frontier in the Case of Pastoral Communities from North-West India Summary It is no doubt to mention a large number of publications concerned to the folk Hinduism. The most significant contributions to the exegesis of Hindu tradition dealt with the mutual influences of two poles: orthodox and tribal tradition, Great and Little traditions. Process of cultural change and the uncountless ways of social adaptation has been undertaken and studied thoroughly by some authors from Islamic countries including those from Pakistan and those described the casse of the process of sanskritization. The examples of tribal Islam and folk Hinduism are well displayed by scholars. But what about the frontier regions? Author of this paper focused on another aspect of this problem. The main question is about the choices possible for people inhabiting the cultural frontiers in their struggle for cultural survival. The main material of this research were several pastoral castes and tribes mostly from Gujarat, Rajasthan, Punjab and Sindh from Indo-Pakistani border. There are many cultural similarities between them and in some of these cases is an awareness of common historical past, not mention the same professional work. Rabaris, Ahirs, Jats, Gujars, Baloches and Samma tribes or Brahuis lived neighbouring each other for so a long time. The political and historical events had changed there so many and it were always the outside changing force. Most of pastoral �118 DAGNOSŁAW DEMSKI tribes were challenged many times by political or economical circumstances and finally forced to settle down here or there despite of permanent instability of ruling classes, and forced to live dose to other communities frequently for the first time in their history. This fact marked tremendously on their life. Because of these processes pastorals from the same stock being under the pressure of distinct influences replaced their outlook, but mostly still keeping some of old cultural traits thus creating a peculiar mixture of two forces: Islam and Hinduism. Author suggested that on the frontier cultural zone here on the periphery of Hinduism traditional tribes had probably the choice of adaptation, thus he pointed out the triangle Islam - Hinduism - tribal tradition as a dominant cultural pattern there. Author mention several cultural distinctions between them being aware that many of them part of cultural pattern of for example Rabaris from Kutch or Gujars from Punjab. This cultural syncretism is possible even on the border of such hostile forces like Islam and Hinduism. Author came back to the concept of prof. Uberoi that people from the Asian frontier zone live according to their own independent and local rhythm of Ufe which inevitably consists of elements from both cultural patterns and periodically coming close to one and going further from other side of border. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a8aaf5b5e71889d6a5486dad05104bc0.pdf 60cac1503d948d230242681725b101f5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:493 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1961 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:449 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1961 t.5 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1961 t.5, s.289-386 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K A Л&1 HORÁK w 75 rocznicę urodzin Prof. dr Jifí Horák, członek Czechosłowackiej Akademii Nauk, dyrektor Instytutu Etnografii i Folklorystyki w Pradze, czołowy uczony czeski, który pracą całego swojego życia położył poważne zasługi dla rozwoju historii literatury i etnografii, doczekał się w końcu 1959 r. godnego uwagi jubileuszu: dożył siedemdziesięciu pięciu lat w pełni żywotnych sił, w nieprzerwanej twórczej pracy naukowej. Jifí Horák urodził się 4 grudnia 1884 r. w Benesowie koło Pragi. Ojciec jego, doktor praw Otokar Horák, adwokat krajowy, był prawdziwym przyjacielem ludu, a swoją miłość do ludu wpajał również dzieciom. Przy wykonywaniu praktyki adwokackiej kierował się zasadą, że po­ wołanie adwokata podobne jest do powołania lekarza, który leczy ułomności ciała, adwokat ma natomiast leczyć wady społeczne. Ojciec umarł, gdy Jifí miał czternaście lat, uczęszczał wtedy do czwartej klasy gimnazjalnej w Benesowie. Po śmierci ojca wszystkie kłopoty życiowe i troska 0 rodzinę spadły na owdowiałą matkę, która przy szczupłej emeryturze musiała dokonywać nad­ zwyczajnych wysiłków, ażeby umożliwić trzem synom ukończenie szkoły średniej i kontynuowanie nauki w szkołach wyższych. Matka, Karolina Horáková z domu Paroubková, która już jako dzie­ cko przejawiała wyjątkowe zdolności muzyczne, była absolwentką praskiego konserwatorium. Po ukończeniu studiów przygotowywała się do zawodu aktorskiego i jako śpiewaczka została zaangażowana do Hamburga, jednakże przed wyjazdem w 1874 r. wyszła za mąż i zrezygnowała z wyjazdu za granicę. Matka poświęcała wychowaniu dzieci dużo uwagi i starała się im dać również należyte wykształcenie muzyczne, budząc w nich żywe zainteresowanie muzyką i pieśnią ludową, którym to studiom poświęcił później Jifí Horák dużo trudu w ramach swojej rozległej i wielo­ stronnej działalności w ciągu całego życia. Jifí Horák po ukończeniu gimnazjum zapisał się w 1902 r. na Wydział Filozoficzny Uniwer­ sytetu Karola w Pradze, gdzie przez kilka lat studiował głównie slawistykę i filologię germańską. Z uniwersyteckich wykładowców największy wpływ wywarli na niego w szczególności Jifí Polívka 1 Jan Máchal, których Jubilat z wdzięcznością i czcią stale wspomina. Po osiągnięciu kwalifikacji na nauczyciela szkół średnich języka czeskiego i niemieckiego (później również filologii klasycznej) pracuje w I Czeskim Gimnazjum Realnym w Pradze, przy ul. Jećnej, a od 1910 r. w Czeskim Wyższym Gimnazjum w Pradze, na Winohradach. Podczas tej działalności pedagogicznej przygotowywał dysertację, pt. Trzej czescy pisarze w Galicji , a po jej przyjęciu i po zdaniu egzaminów rygorowych z porównawczej historii literatur słowiańskich i ze słowiańskiej literatury ludowej otrzymał w 1916 r. doktorat filozofii. Na podstawie pracy habilitacyjnej, Źródła ukraińskie w literaturze czeskiej do roku 1874 , zostaje w 1919 r. docentem na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Karola w Pradze 1 2 1 Dysertacja została ogłoszona drukiem: Tri cesti spisovatelé v Halići, „Narodopisny vestník 6s.*', R. 10: 1915, s. 101-156. Praca habilitacyjna Jifego Horáka została odznaczona nagrodą prof. Jifego Polívki i była publikowana we fragmentach w czasopismach: „Narodopisny vestník ćs.", R. 14: 1921, s. 89-96; „Slavia", 1939-1940, s. 99-109, oraz w księdze pamiątkowej Z déjin ceské literatury, która była poświęcona prof. J. Vlckovi z okazji jego 60 rocznicy urodzin, Praha 1920, s. 355. 2 Etnografia polska, t. V 19 �290 KRONIKA w zakresie porównawczych literatur słowiańskich. Po trzyletniej działalności na uniwersytecie praskim przeszedł w charakterze profesora nadzwyczajnego na uniwersytet do Brna, a z począt­ kiem 1927 r. wrócił jako profesor zwyczajny do Pragi na Uniwersytet Karola, na którym działał aż do przymusowego zamknięcia czeskich szkół wyższych przez nazistowskie Niemcy w 1939 r. Prof. dr Jifí Horák Podczas okupacji niemieckiej prof. Jifí Horák jako świadomy czeski patriota był prześla­ dowany przez Niemców, a z powodu swojej szczerej i nieugiętej postawy patriotycznej zostaje w 1944 r. aresztowany i więziony do 1945 r. Po zakończeniu I I wojny światowej wraca na uniwer­ sytet praski, ale już w październiku 1945 r. zostaje mianowany ambasadorem czechosłowackim w Moskwie, gdzie przebywa do maja 1948 r. Po powrocie z Moskwy wykłada znowu na uniwer­ sytecie praskim aż do 1952 г., kiedy to z przyczyn zdrowotnych przeszedł na emeryturę. Jifí Horák jednak, charakteryzujący się zaciętą, świadomą celu gorliwością, kontynuuje swoją twórczą pracę z nieustającym zapałem również i na emeryturze. Obok licznych ważnych funkcji naukowych, które piastuje, prowadził od wielu lat Państwowy Instytut Pieśni Ludowych �291 KRONIKA w Pradze, który w 1952 r. zostaje objęty działalnością Czechosłowackiej Akademii Nauk, a w 1953 r. połączony z Gabinetem Etnografii ĆSAN. W ten sposób powstaje nowa placówka naukowa, a mia­ nowicie Instytut Etnografii i Folklorystyki ĆSAN, którym od początku 1956 r. aż do chwili obecnej kieruje prof. Jifí Horák. W 1956 r. zostaje nasz Jubilat za zasługi położone dla rozwoju nauki cze­ chosłowackiej mianowany rzeczywistym członkiem Czechosłowackiej Akademii Nauk . Działalność naukowa członka Akademii Nauk Jifego Horáka jest niezwykle wszechstronna i bardzo rozległa. Podczas swojej długoletniej działalności na uniwersytecie praskim i brneńskim wychował wielu badaczy należycie pcd względem naukowym przygotowanych, wykorzystując nadal swoje wielkie doświadczenie pedagogiczne w przygotowaniu nowej kadry pracowników naukowych Instytutu Etnografii i Folklorystyki ĆSAN. Trzeba wysoko ocenić rozległą pracę organizacyjną i popularyzacyjną prof. Horáka na polu naukowym, szczególnie zaś Jego działalność w zakresie literatury, która powiązana jest z różnymi gałęziami naukowymi. Działalność etnograficzna prof. Jifego Horáka była związana ściśle przede wszystkim z Jego bardzo owocną aktywnością w Czesko-Słowackim Towarzystwie Etnograficznym (obecnie Cze­ chosłowackie Towarzystwo Etnograficzne) i czasopiśmie „Narodopisny vestník ćs.", którego głównym współpracownikiem i redaktorem przez kuka dziesięcioleci t y ł właśnie prof. Jifí Horák. Dodajmy, że w latach 1923 — 1928 pełnił funkcję sekretarza Czesko-Słowackiego Towarzystwa Etnograficznego, a następnie tył jego przewodnicząc}m (1928 — 1932), a cd tego czasu do chwili obecnej pełni funkcję zastępcy przewodniczącego. Jednakże praca etnograficzna prof. Horáka łączy się przede wszystkim z wjmienioną już działalnością w Państwowym Instytucie Pieśni L u ­ dowej w obecnym Instytucie Etnografii i Folklorystyki ĆSAN, gdzie pełni, jak to już wspomniano, funkcję dyrektora. Wśród jego głównych prac etnograficznych czołowe miejsce zajmuje pionierskie studium Národopis ceskoslovensky , które jest pierwszym syntetycznym przeglądem rozwoju etnografii w Czechosłowacji na tle etnografii słowiańskiej i światowej. W licznych pracach Horáka z zakresu folklorystyki autor zajmuje się przede wszystkim po­ równawczym studium tekstowych wzorów pieśni ludowych, jak np. Narodopisny material z Posázaví czy Ze studii o motivech lidovych písní ¿eskoslovenskyc№. Przy badaniu pieśni ludowych dużą wagę przykłada prof. Horák do powstania, życia i rozwoju pieśni, a na rozległym materiale porównawczym wskazuje zależność pomiędzy sąsiednimi narodami. Opublikował też wiele prac na temat ballad ludowych, z których przytoczymy przynajmniej niektóre: Ze studii o lidovych baladách ceskoslovenskych"!, Ze studii o lidovych baladách slovanskych i Slovenské ludové balady . Oprócz tego poświęcił prof. Horák wiele uwagi również baśniom, legendom, przypowieściom i opowiadaniom. Z tej dziedziny folklorystyki wydał liczne publikacje, jak Ćesky Hanza™, Ćeske pohádky , Béloruské lidové pohádky a povídky , Ćarodejnd moSna , Ćeske legendy *, Pohádky a písné luzickych Srbú ^. 3 4 5 s 11 12 13 9 1 1 3 Oprócz tego Jifí Horák jest członkiem: Národopisné spolećnosti ceskoslovenské v Praze Spolećnosti ceskoslovenskych národopiscu pfi Ceskoslovenské akademii ved v Praze, Ćeskoslovenské národní rady badatelské v Praze, Ucené spolećnosti Safafíkovy v Bratislava; Warszawskiego Towarzystwa Naukowego, Madarské národopisné spolećnosti (Magyar Neprajzi Társaság) w Buda­ peszcie itd. 4 „Ćeskoslovenska Vlastiveda", t. 2, Praha 1933, z. 2 Clovek, s. 305-472. „Narodopisny vestník ćs.", R. 2: 1907, s. 271-286. « „Narodopisny vestník ćs.", R. 3: 1908, s. 32-41. „Narodopisny vestník ćs.", R. 12: 1917, s. 418-440. 8 „Narodopisny vestník ćs.", R. 31: 1951, s. 161-203. 9 Bratislava 1956, ss. 420; I I wyd. skrócone 1958, ss. 225. io Praha 1941, ss. 283; 1957, ss. 283. u Praha 1944, ss. 436. 12 Praha 1957, ss. 195. 1 Praha 1958, ss. 395. 14 Praha 1950, ss. 245. is Praha 1959, ss. 369. 5 7 3 �292 KRONIKA W ramach studiów historycznoliterackich analizuje Jifí Horák głównie zagadnienia histo­ rycznego rozwoju literatur słowiańskich i ich wzajemnych kontaktów. Wyniki badań nad litera­ turami słowiańskimi dał w pierwszym rzędzie w zbiorze 32 artykułów, wydanym pod tytułem Z dejin literatur slovanskych ^. W dziele tym autor gromadzi zagadnienia rosyjskiego realizmu literackiego i polskiego romantyzmu, ze szczególnym zwróceniem uwagi na Adama Mickiewicza, i wskazuje na wzajemne stosunki literatur słowiańskich. Dzieło to poprzedziły liczne studia z za­ kresu literatur słowiańskich i stosunków pomiędzy Słowianami, niektóre z nich wydane zostały właśnie w ciężkim okresie ucisku narodów słowiańskich przez niemiecki faszyzm, np. Tradice slovanského vy'chodu , Slovanské literatury v rozvoji evropske' slovesnosti i inne. Akademik Jifí Horák starał się zawsze ożywiać w swojej pracy naukowej tradycje czeskie, sło­ wackie i w ogóle słowiańskie, szczególnie żywotną twórczość sztuki i literatury ludowej, a także propagować myśl więzi słowiańskiej, co miało budzicielskie znaczenie w tamtych czasach ucisku narodowego. Jeżeli przejrzymy wielostronną i bardzo płodną działalność Jifego Horáka, która jest w tym artykule zaledwie naszkicowana, zobaczymy, że dokonał on pracy o niezwykłym znaczeniu, czym zyskał sobie nieprzemijające zasługi dla rozwoju nauki czechosłowackiej i ' . Z okazji znakomitego jubileuszu życzymy członkowi Akademii Nauk Jifemu Horákowi, żeby jeszcze długie lata mógł w dobrym zdrowiu kontynuować swoją twórczą pracę na polu naukowym. 1 11 li Emanuel Balas (Praha) STAN I ROZWÓJ N A U K ETNOLOG1CZNYCH I M U Z E A L N I C T W A ETNOGRAFICZNEGO W IZRAELU Izrael przedstawia przebogaty teren dla badań etnograficznych. Trudno znaleźć gdziekolwiek na świecie taką koncentrację różnorakich przejawów życia, choć wywodzących się z jednego źródła, tj. prastarej kultury żydowskiej. W ostatnim dwunastoleciu, licząc od czasu uzyskania suweren­ ności, zebrały się na małej przestrzeni izraelskiej szczepy żydowskie ze wszystkich stron świata. Każdy z nich, strzegąc przez wieki swoich starych zwyczajów i sposobu życia, przesiąkał jednak — w większym lub mniejszym stopniu — wpływami z otoczenia i kształtował swój odrębny typ. Prze­ nikanie tych wpływów na różnych połaciach geograficznych, ich stopień i rodzaj, a z drugiej strony siła i wytrzymałość niektórych pierwotnych, prastarych elementów — to jedno z najciekawszych, a zarazem najtrudniejszych i najrozleglejszych zagadnień etnologicznych, wyłaniających się na utejszym terenie. t 16 Praha 1948, ss. 540. 1 „Strażce tradice", Praha 1940, s. 234-261. is „Slavia", 1939-1940, s. 99-109. i ' O życiu i działalności członka Akademii Nauk Jifego Horáka informują także nastę­ pujące prace: A. N o v á k opracował hasło o Jerzym Horáku w słowniku Otta Slovník naucny nové doby, t. 2, Praha 1933, s. 1200-1201. Dalej następuje szczegółowa praca D . Stranskej, Jifí Horák, „Narodopisny vestník R. 33: 1956 nr 3-4, s. 161-171, do której jest dołączona biblio­ grafia prof. Horáka. Szczególnie tu trzeba zwrócić uwagę na bardzo dokładnie opracowane arty­ kuły J. Racka, К sedemdesátinám profesora PhDr Jifiho Horáka, „Ćeskoslovenska Etnografie", R. 2: 1954, s. 392-395, a zwłaszcza artykuł: Jifí Horák. Jubilejní úvaha, „¿eskoslovenská Etnogra­ fie", R. 7: 1959, s. 331-347, w którym prof. Jan Racek bardzo starannie i szczegółowo ocenił życiową działalność członka Akademii J. Horáka. Dalej trzeba jeszcze wymienić następujące prace: J. D o lansky, Profesor Jifí Horák, ućitel dejin slovanskych literatur, „Ćesky Lid", R. 41: 1954, s. 251-253; A. M e l i c h e r ć i k , Prof. dr J. Horák sedemdesiatrocny, „Kulturny Żivot", 1954 nr 50, s. 8; J. M j a r tan, Sedemdesiatiny prof J. Horáka, „Slovensky Národopis", R. 3: 1955, s. 145-149; L . K u n z , 75 let akademika Jifiho Horáka, „Ćesky Lid", R. 46: 1959, s. 241-242; L . K h á s , Rozhovor s feditelem Üstavu pro etnografii a folkloristiku ĆSA V akademikem J. Horákem, „Dejiny a soućasnost" R. 1: 1959 nr 10, s. 6-9. 7 �KRONIKA 293 Ludność Izraela wzrosła od 1948 r. o około 150% i wynosi dziś ponad 2 miliony mieszkańców. Wiadomo, że wzrost stanu liczebnego populacji żydowskiej Izraela jest w pierwszym rzędzie wy­ nikiem aliji (imigracji), która od chwili powstania państwa płynęła nieprzerwaną falą. Do 1948 r. budowali nowe formy życia izraelskiego przeważnie pionierzy przybyli z Europy Wschodniej pod koniec X I X i na przełomie X X stulecia (z Rosji, Polski, Rumunii, a po latach 30;tych także z Nie­ miec). Ludność dawno osiadła zawierała w sobie większość grup, wywodzących się z różnych stron Wschodu. W ostatnim 12-letnim okresie przybysze rekrutują się, jak już wspomniałam, z całego świata, a więc Europy, Ameryki, Australii oraz najbliższych geograficznie krajów Wschodu: Azji i Afryki. Wystarczy wyliczyć grupy etniczne, aby się zorientować w różnorodności przywiezionych kultur. A zatem przybyli Żydzi z Afryki (Magreb), z Tunisu, z Maroka, z Algieru, dalej z Egiptu (wśród nich wielka grupa Karaitów), z Libii, a w ostatnich latach zanotować się dają początki imigracji Żydów z Abisynii (Falasze). Z Azji przywędrowali Jemenici, stanowiący odrębny i bardzo ciekawy szczep. Żydzi z Buchary, Kurdystanu, Indii, Afganistanu, Persji, Turcji, Iraku, Syrii i Libanu. Nie wyliczam szczegółowo grup europejskich oraz anglosaskich, które — mimo pewnych odrębności — nie przedstawiają już tak bogatego materiału dla badań ludoznawczych. Ponadto są tu grupy mniejszości narodowych, również bardzo wartościowe dla badań etnograficznych i etnologicznych, a więc obok Arabów (muzułmanów i chrześcijan) znajdują się Beduini i Druzowie. Odrębną i bardzo dawno osiadłą grupę stanowią Samarytanie, których większość skoncentrowana jest w Nablusie (teren Jordanii), ale wielka ich kolonia znajduje się w Cholonie w Izraelu. 1 Г. D Z I A Ł A L N O Ś Ć N A U K O W O - B A D A W C Z A I D Y D A K T Y C Z N A Wielu jest w tutejszym społeczeństwie naukowców i miłośników, którzy od dawna zajmo­ wali się zbieraniem i opracowywaniem materiału etnograficznego, a przede wszystkim folkloru, oraz rozprzestrzenianiem wiedzy w tym zakresie, jednakże wartki nurt życia i jego realne potrzeby wysunęły na pierwsze miejsce inne nauki. Etnografia, w porównaniu z wielkimi dokonaniami na tym polu w innych krajach, nie stanęła jeszcze na wysokim poziomie. Etnografowie pracują w dość ciężkich warunkach, bo przeważnie obok pracy zarobkowej w innej dziedzinie. Mimo to w ostat­ nich latach nastąpił poważny jej rozwój. Czekają na etnografów nowe wielkie możliwości, które niewątpliwie posuną studium tych dyscyplin szybko i pokaźnie naprzód, tym bardziej że zachodzi konieczność przeprowadzenia badań możliwie szybko wobec nowoczesnego tempa życia, które kieruje różnorodność zwyczajów i tradycji w kierunku jednolitej, nowej formy. 1. Uniwersytety i instytuty naukowo-badawcze 2 Chociaż żadna z tutejszych wyższych uczelni nie posiada zakładu etnografii, to jednak na Uniwersytecie w Jerozolimie są katedry i instytuty, które zajmują się także zagadnieniami z dzie­ dziny tej dyscypliny lub ustąpiły jej w swoich ramach nieco miejsca na wykłady. I tak: a) w katedrze socjologii Janina Talmon wykłada o prymitywnych społeczeństwach oraz socjologię ludów afry­ kańskich; b) przy katedrze literatury hebrajskiej utworzono dział literatury ludowej, którym kie­ ruje dr Dov Noy (dyrektor Muzeum Etnologicznego w Haifie), wykładając obok starożytnej li­ teratury ludowej także literaturę ludową różnych etnograficznych grup czy szczepów żydowskich 1 Szczególnie grupy z Południowej Europy (cała grupa śródziemnomorska, tzw. Sefardim) zachowały dużo cech odrębnych i język „ladino", tj. judeo-español. Są trzy uniwersytety w Izraelu: Uniwersytet Hebrajski w Jerozolimie, Uniwersytet w Tel-Avivie i Uniwersytet „Bar-Ilan" w Ramat-Ganie. 2 �294 KRONIKA i in. narodów; с) tenże badacz przy katedrze literatury żydowskiej (jidisz), kierowanej przez prof Dova Sadana, autora licznych znakomitych prac z dziedziny literatury, lingwistyki i folkloru ży­ dowskiego, wykłada również literaturę żydowską (2 godziny tygodniowo). Dodajmy, że prof. S. D. Goitein, wykładowca na katedrze orientalistyki, jest doskonałym znawcą kultury Żydów Jemenu i wydał kilka prac z tego zakresu. Podobnie prof. Rywlin, b. wykładowca na katedrze arabskiej literatury (przetłumaczył Koran na język hebrajski), znany jest z badań przeprowadzanych wśród Żydów Kurdystanu. Należy również wspomnieć, że na nowej katedrze „Jahadut bat-zmanemu" (Żydostwo współczesne) prof. M. Dawis kieruje badaniami nad akulturacją Żydów w róż­ nych krajach (przede wszystkim kraje Ameryki, Półn. Afryki). Przy Uniwersytecie w Jerozolimie istnieje Instytut etno-muzykologii dla badań nad żydowską muzyką orientalną. Założony w 1950 r. przy Ministerstwie Oświaty i Wychowania, wcielony został w 1953 r. do katedry nauk orientalnych. Kierowniczką jest Edit Gerson-Kiwi, doktor muzyki Uniwersytetu w Heidelbergu i autorka wielu prac z dziedziny muzykologii, a w szczególności mu­ zyki orientalnej i jej instrumentacji. Instytut posiada obecnie ok. 4000 fonogramów, nagranych w terenie w większości z żydowskich środowisk orientalnych, ale również z środowisk nieżydowskich, żyjących w Izraelu, jak Arabów, Druzów, Armeńczyków i in. Archiwum posiada też pokaźną ilość dokumentarnych kolorowych filmów, przedstawiających tańce Żydów orientalnych w ich strojach ludowych. Zaznaczyć tu należy, że pierwsze archiwum muzyki orientalnej założył jeszcze przed 20 laty (tzn. w 1939 r.) dr Robert Lachman na Uniwersytecie Hebrajskim na górze Scopus. Sporządzał on płyty gramofonowe tekstów liturgicznych, pieśni i melodii tańców ludowych. Wów­ czas to zaczęła z nim współpracować dr Gerson-Kiwi. Instytut etno-muzykologii dzięki swej kie­ rowniczce nawiązał kontakty z zagranicą. Dr Gerson-Kiwi jest też przedstawicielką Izraela w Ko­ mitecie Międzynarodowym dla muzyki ludowej (UNESCO); uczestniczyła ponadto w kilku zjaz­ dach międzynarodowych, wygłaszając odczyty na Uniwersytetach w Szwajcarii, Holandii i Anglii. W 1957 r. była również na Pierwszym Zjeździe Międzynarodowym dla muzyki żydowskiej w Paryżu i należy do utworzonego wówczas Towarzystwa Międzynarodowego dla Muzyki jako przedsta­ wicielka Izraela. W rzędzie placówek naukowo-badawczych należy wymienić przede wszystkim Instytut BenZwi dla badań nad historią żydowskich grup etnicznych ze Wschodu, założony i kierowany przez prezydenta państwa Izaaka Ben-Zwi, który sam zajmuje się studiami historyczno-etnograficznymi i napisał kilka prac z tej dziedziny, m. in. monografię o Samarytanach. Cele i zadania tego Insty­ tutu, którego sekretarzem jest Meir Benayahu, stykają się na wielu odcinkach z nauką etnografii. Historia bowiem tych grup obejmuje również ich sposób życia, zwyczaje i obyczaje oraz całą ich kulturę. Instytut gromadzi więc wszelkie materiały odnoszące się do Żydów Wschodu: a) sporządza fotokopie i mikrofilmy rękopisów oraz rzadkich książek z wielkich bibliotek Europy i Ameryki (materiał ten jest skatalogowany i gotowy do użytku badacza); b) zbiera druki i rękopisy, wśród nich wiele artystycznie wykonanych i wchodzących w zakres sztuki (posiada m. in. kolekcję z Północ­ nej Afryki i spod dawnej okupacji tureckiej Bliskiego Wschodu); c) opracowuje bibliografię książek hebrajskich, wydanych we wszystkich tych krajach, oraz wszelkich prac, dotyczących tych środo­ wisk żydowskich i w ogóle wschodnich, co stanowi również dla etnografa doskonały klucz biblio­ graficzny. Ponadto biblioteka tego Instytutu (bibliotekarz Atal) dostarcza też etnografowi wiele cennego materiału. Instytut wydaje „Studies and Reports" (Ben-Zvi Institute for Research on Jewish Communities in the Middle East, The Hebrew University), a także rocznik „Sefunoth" (Annual for Research on the Jewish Communities in the East), gdzie drukują się prace Instytutu. Osobno wydawane są monografie. Na wykończeniu jest praca o Żydach Jemenu, ich zwyczajach sposobie życia, opracowana przez b. członka gminy Sana w Jemenie, rab. Józefa Kapacha . 3 3 Najlepszą jednak dotychczas pracą o Żydach Jemenu jest wydana w 1934 r. w Heidelbergu Ethnologie der jemenitischen Juden dra Ericha Brauera. Pozostała w rękopisie praca tegoż auto­ ra (zmarł w 1942) O Żydach Kurdystanu została wydana pośmiertnie w 1947 r. w Jerozolimie. �295 KRONIKA Izraelski Instytut Muzyki Religijnej w „Hechal Szlomo" (pałac Salomona) w Jerozolimie został założony przez Ministerstwo Oświaty i Wychowania oraz Min. Wyznań. W tej to instytucji M. S. Geszuri, muzykolog i socjolog, pracuje nad melodiami różnych skupień chasydzkich. Wydał już kilka cennych prac. Pierwszy tom z serii tego wydawnictwa, Melodia i taniec chasydzki, ukazał się w 1955 r. Praca zakrojona na szeroką skalę została odznaczona Nagrodą Engla**. Od tego czasu wyszły 3 tomy tej pracy, zaopatrzone nutami i ilustracjami, a materiał do dalszych 7 tomów (500— 600 stron każdy) jest gotowy do druku. Ponadto tenże autor publikował w różnych czasopismach ok. 500 artykułów z dziedziny muzyki, wśród nich o ciekawych rezultatach badań historycznych w tej dziedzinie. Obecnie redaguje wydawnictwo Instytutu: „Wiadomości Instytutu Izraelskiego dla muzyki religijnej", których pierwszy zeszyt zawierający 120 stron druku ukazał się zimą 1959 r. (następny jest w przygotowaniu). W Instytucie pracuje również muzykolog Avigdor Herzog, który zbiera i opracowuje żydowskie pieśni liturgiczne z całego świata, a głównie kantorskie. 2. Stowarzyszenia oraz instytucje naukowo-badawcze i popularyzacyjne Instytucją spełniającą rolę towarzystwa ludoznawczego, która dziś skupia w swych szeregach prawie wszystkich fachowców i miłośników w tej dziedzinie, jest „Yeda-Am" („Wiedza o ludzie"). Towarzystwo zostało założone w 1942 r. z inicjatywy dra Jcm-Tow Lewińskiego. W roku po­ wstania liczyło 15 członków, którzy pracując w bardzo trudnych ówczesnych warunkach, za mandatu angielskiego, postawili sobie za cel zbieranie folkloru i jego zbadanie oraz publikowanie. Zaraz na początku sporządzono kwestionariusze, a pierwsze z nich zredagowano z myślą o 3 żyjących jeszcze Bilujczykach . W 1943 r. urządzono pierwszy zjazd w Mikwe-lzrael , dokąd zaproszono owych Bilujczyków wraz z rodzinami, zbierając na miejscu wiele cennego materiału dotyczącego pierwszych osiecTi, kształtowania się ich życia, pieśni czy zwyczajów. Na początku istnienia To­ warzystwa urządzano zebrania i odczyty w święta, a także w dni obchodów ludowych, na które zapraszano ludzi z rozmaitych środowisk etnicznych, a przy tej sposobności na miejscu zbierano materiały. Z biegiem lat rozrosły się oczywiście prace Towarzystwa, którego siedzibą jest obecnie Tel-Aviv. Wzrosła też ilość członków sięgająca ok. 500 osób. Towarzystwo posiada oddziały w Je­ rozolimie, Haifie, w większych miastach i w wielu kibucach , i urządziło kilka zjazdów krajowych. Najbliższy zjazd zaprojektowany na jesień 1960 r. w Haifie poświęcony będzie postaci proroka Eliasza w wierzeniach i legendzie. W 1959 r. odbył się Zjazd Międzynarodowy w Tel-Avivie, na którym ukonstytuowało się Centrum Międzynarodowe dla badań nad folklorem żydowskim. Sekretarzem naukowym został Haim Schwarzbaum. Utworzono sześć nowych komórek na wzór istniejącej już i działającej od 4 lat sekcji bajki ludowej. Sekcja ta założona w 1955 r. liczy obecnie 20 członków , poważnych pracowników na niwie naukowej, badawczej i zbierackiej. Doroczne spotkania członków odbywają się w Sdoth-Micha, 5 6 7 8 Dr Brauer zbierał też (za czasów mandatu angielskiego w Palestynie) przedmioty zabytkowe, a głównie ubiory oraz okazy sztuki ludowej Żydów i Arabów, które wystawione były w „Wieży Dawida", gdzie mieściły się wówczas zbiory w rodzaju muzeum regionalnego. 4 Nagroda dla muzyki żydowskiej. Pierwsi pionierzy, zwani „Bilu", przybyli w 1882 r. z Rosji. Jedno z najstarszych osiedli, niedaleko Tel-Avivu. K i b u c — osiedle wiejskie, oparte na zasadach zbiorowego życia (charakterystyczne dla Izraela). Rab. Ávida (Złotnik), dr Ch. Bardajan, M. Benayahu, M. Ben-Jeschekel, E . Bin-Gurion, J. Cidkoni, E . Dawidson, M. Ehrlich, prof. Goitein, D. Cohen, dr J. T. Lewiński, S. Lewin-Epstein, dr D. Noy (kierownik sekcji), dr I. Olsvanger, prof. D. Sadan, Salman Falach, Eliszewa Schoenfeld, H. Schwarzbau, prof. E . Urbach (dziekan Instytutu Studiów Żydowskich i prof, starożytnej literatury ludowej, Agada, na Uniw. Hebr. w Jerozolimie), dr S. Werses. Wspomnieć należy tu 5 6 7 8 �KRONIKA 296 osiedlu Żydów z Maroka koło Jerozolimy, nazwanym imieniem pisarza, Michy Józefa Berdyczewskiego, pierwszego wielkiego zbieracza i popularyzatora hebrajskiej bajki ludowej. Zjazdy te trwają cały dzień i poświęcone są referatom, sprawozdaniom, rozdzielaniu nagród za najwy­ bitniejsze prace. Sekcja posiada archiwum bajek i legend ludowych w liczbie 2100 (Israel Folktale Archivesifa — sekretarka Heda Jason), zebranych w ciągu czterech lat z ust ludu. Archiwum to mieści się obecnie w Muzeum Etnologicznym w Haifie i jest dostępne dla studentów i badaczy. Dal­ sze sekcje organizują się i zaczynają obecnie podobną działalność. „Yeda-Am" posiada też ogólne archiwum i bibliotekę. Wydaje własne czasopismo, również pod nazwą „Yeda-Am" (23 numer jest obecnie w druku), którego redaktorem, a zarazem długo­ letnim prezesem Towarzystwa, jest dr Jom-Tow Lewiński, jeden z najpoważniejszych etnologów w kraju . Wydał on w latach 1944 — 1950 z udziałem prof. D. Sadana 5 wielkich tomów „Reszumoth" (notatki), poświęconych etnografii. Ponadto zredagował, zaopatrzył uwagami i częściowo opracował 8 tomów „Święta", w których zebrał olbrzymi materiał odnoszący się do historii świąt oraz zwyczajów od starożytności po dzień dzisiejszy, z uwzględnieniem odmian u różnych szczepów. Ponadto dr Lewiński redagował wiele książek z zakresu etnografii, a obecnie wykańcza do druku „Encyklopedię zwyczajów żydowskich", którą zamknie prawdopodobnie w trzech tomach. Pracę naukowo-badawczą prowadzą również Oddziały Towarzystwa. Tak np. Mosze Bik, nauczyciel muzyki w Haifie i kompozytor, zebrał w ciągu wielu lat z ramienia oddziału haifskiego „Yeda-Am" około 2000 pieśni ludowych Żydów wschodnioeuropejskich. Poza tym wydał dru­ kiem w 1951 r. zbiór ludowych pieśni miłosnych, do których skomponował nuty do śpiewu i na instrumenty, zaopatrując je oryginalnym tekstem słownym w języku żydowskim oraz w tłumacze­ niu hebrajskim Szymszona Melcera (również wierszem). Opracował też pieśni ludowe dla chórów Związków Zawodowych, co przyczynia się do rozpowszechnienia starych pieśni i ich wątków. Biblioteka i pracownia im. Feitlowicza w Tel-Avivie, prowadzona przez Emanuela Bin-Gurioп а Ч , poświęcona jest wyłącznie Falaszom (Żydom Abisynii), skupiając książki i rękopisy odnoszą­ ce się do tego tematu. W instytucji tej odbywają się odczyty naukowe i dyskusje z dziedziny ludoznawstwa; prowadzone są też kursy języków etiopskich. Oddział Towarzystwa „Yivo" w Tel-Avivie (kierownik A. Liss) zbiera folklor w języku ży­ dowskim i przesyła materiały do centrali. Oddział radia izraelskiego (kierownik Josef Ben-Izrael i Karl Salomon) prowadzi również prace w kierunku zbierania i rozpowszechniania pieśni ludowych rozmaitych grup etnicznych. 9 10 12 3. Indywidualna d z i a ł a l n o ś ć n a u k o w o - b a d a w c z ą i popularyzacyjna W dziedzinie folkloru prowadzone są w Izraelu także prace indywidualne, mające ważne zna­ czenie dla całokształtu nauki w etnografii. Rab. J. L . Ávida (dawne nazwisko Złotnik) jest znanym i poważanym folklorystą, który prowadzi od lat badania publikując bardzo wiele prac. Dr Hirschberg pracował nad grupami żydowskimi Wschodu i Afryki Północnej. Jego opisy z podróży po tych 13 również dwóch zmarłych ostatnio członków: M. D. Gaona (folklor sefardyjski) i dra J. Nachta (badania porównawcze), obydwaj poważni etnografowie, po których pozostała bogata spuścizna naukowa. s Wśród nich: z Jemenu 440, ze Wschodniej Europy 390, z Iraku 240, z Afganistanu 120, z Maroka 110, z Tunisu 100 itd. Archiwumjest indeksowane wedle systemu Aarne-Thompson, a wiele bajek ze Wschodniej Europy wedle indeksów prof. J. Krzyżanowskiego i prof. Andrejewa. Pochodzi z Polski, z Zambrowa, w ziemi łomżyńskiej. Autor pracy Drogi legendy i in. z dziedziny literatury i folkloru (syn M. J. Berdyczewskiego). „Yivo" (Jidischer Wissenschaftlicher Institut) — Żydowski Instytut Naukowy w Wilnie posiadał bardzo sprawnie działającą sekcję etnograficzną i prowadził na wielką skalę zakrojone prace zbierackie i wydawnicze do czasu ostatniej wojny. Obecnie centrala w Nowym Jorku, prowa­ dzona już na znacznie mniejszą skalę. B. rabin w Gombinie obok Płocka. 1 0 1 1 1 2 1 3 �297 KRONIKA krajach zawierają wiele cennego materiału. Haim Schwarzbaum zajmuje się mitologią żydowską i arabską na tle porównawczym, wyławiając wątki i motywy międzynarodowe w bajkach i legen­ dach żydowskich i arabskich. Wyniki badań drukował w licznych artykułach i pracach tak w kraju, jak i za granicą. Dr I . Olsvanger zebrał i opublikował, pt. Rosinkess mit Mandlen, Yiddische Volksanekdoten in lateinischer Umschrift (wyd. Schweizerische Gesellschaft für Volkskunde, 1921), doskonale opracowane przysłowia, opowiadania i anegdoty Żydów europejskich, a później w 1947 r. Royte Pomerantsev Jewish Folk Humor i L'haim (wyd. New York, Schocken Books). Opracował też starą źródłową książkę o Żydach w Indiach (Tel-Aviv 1935). Izrael Cohen, redaktor i eseista, prowadzi badania porównawcze nad przysłowiami hebrajskimi. Jego książka Ze lemant ze (To wobec tamtego) zawiera około 3000 przysłów ze źródłowym opracowaniem i wykazem ekwiwalen­ tów angielskich i niemieckich. M. Ben-Jecheskiel, doskonały zbieracz i znawca bajki ze Wschodniej Europy, wydał 4-tomowy Zbiór bajek z opracowaniem. Efroim Dawidson, zbieracz i znawca folk­ loru humorystycznego, wydał wielką antologię humoru żydowskiego. Zbieraniem dowcipu i humoru, szczególnie w dziedzinie folkloru dziecięcego, zajmuje się dr A. Bawli. Także prof. D. Sadan w roz­ ległym polu swoich zainteresowań poświęcił dużo uwagi badaniu nad dowcipem ludowym. Również Jakov Cidkoni poza pieśniami izraelskimi i w ogóle nowym folklorem izraelskim zbiera też materiał z zakresu ludowego humoru. Mordechaj Halter, członek galilejskiego kibucu Dafna, zbiera nowo tworzące się izraelskie przysłowia i powiedzenia ludowe. Jego broszura Wiejskie powiedzonka wywołała żywe dyskusje między izraelskimi etnografami, wielu z nich bowiem kwestionuje folklo­ rystyczną wartość tego rodzaju zbiorów. Chasydzką legendą zajmuje się rab. Sz. J. Zewin, pisarz EHezer Steinman i prof. Martin Buber. Dawid Kohen jest popularyzatorem i doskonałym opowiadaczem legend ludowych, w szczegól­ ności chasydzkich. Dr Ch. Bardajan, dr S. Weses i M. Ehrlich badają wpływy bajek i folkloru na literaturę hebrajską ostatniego stulecia. W dziedzinie folkloru muzycznego prowadzone są także liczne prace indywidualne. Wymie­ nimy najważniejsze. A więc melodie chasydzkie i inne pieśni Żydów wschodnioeuropejskich zbiera Jechojachim Stuczewski, muzyk (celo) i kompozytor, który napisał pracę w 2- tomach, Graj­ kowie ludowi . Dr L . Lewi, prowadzący prace nad pieśniami grup sefardyjskich, jeszcze przed laty zaczął notować przy pomocy magnetofonu pieśni ludowe wśród Żydów we Włoszech, Francji, Grecji i Turcji. W kraju zaś przeprowadził badania terenowe nad pieśniami orientalnymi. Posiada obecnie archiwum zawierające ok. 3000 pieśni. Ostatnio zajmuje się głównie indeksowaniem, a to w dwóch kierunkach: a) pieśni grup sefardyjskich, b) starych wątków liturgicznych grup chrześcijańskich. Menasze Rabina, muzykolog tel-avivski, prowadzi również prace badawcze nad pieśniami ze Wschodniej Europy oraz nad pieśniami Jemeńczyków i Samarytanów. Meir Noy, nauczyciel mu­ zyki w Tel-Avivie, pracuje nad indeksowaniem nowej izraelskiej pieśni ludowej. Jego kartoteka, uwzględniająca stronę słowną i muzyczną, zawiera dotychczas ok. 4500 kart. Emanuel Zamir z PetachTikwy, rolnik i kompozytor, specjalizuje się w znajomości pieśni ludowej w całej jej różnorodności i rozpoznawaniu najrozmaitszych jej elementów. Zna też pieśni arabskie i beduińskie, studiując wzajemne wpływy w melodiach. Za cel postawił sobie rozpowszechnianie pieśni ludowej wśród młodzieży. Jeździ wśród różnych szczepów, zbiera i uczy się ich pieśni, a później przenosi je w inne grupy etniczne. Z poszczególnych środowisk czerpie też inspiracje dla własnych kompozycji. Od siedmiu lat rozwinął szeroką akcję wśród młodzieży. Wie, że młodzież lubi „kumsitz" i wspólny śpiew. Urządza więc takie zebrania, uczestniczy w nich rozpowszechniając i przenosząc pieśni, śpiewane przeważnie przy akompaniamencie instrumentów ludowych. Stworzył 30 kółek mło14 15 1 4 J. Stuczewski, Grajkowie ludowi (Klezmorin). Ich historia, sposób życia i twórczość, z rycinami i nutami, Jerozolima 1959, ss. 273 (po hebrajsku). Żydowscy grajkowie ludowi, tzw. klezmorin, znani byli głównie na terenach Polski i Rosji. „Kumsitz" przyjęte tu ogólnie słowo na określenie „siedzenie w grupie", przeważnie wokół ogniska. 1 5 �298 KRONIKA dzieżowych, obejmujących około 5000 osób. Od 2 lat wydaje też czasopismo poświęcone współ­ czesnej pieśni ludowej. Badania terenowe przeprowadziła też w czasie swego pobytu w Izraelu Johanna Spector. Jej zbiory znajdują się dotychczas w Nowym Jorku, gdzie wykłada obecnie muzykologię w Ży­ dowskim Seminarium Teologicznym. Drugim ważnym działem folkloru muzycznego jest taniec ludowy. Obszerny materiał do tej dziedziny kultury ludowej zebrał Cwi Friedhaber. Jego praca o historii tańca ludowego w Izraelu jest gotowa do druku. Gurith Kadman bada i zbiera tańce ludowe i wprowadza je na nowo w życie. Nad folklorem czasów okupacyjnych pracuje mgr N. Blumental. Zebrał on bogaty ma­ teriał wprost od ludzi, którzy ten okres przeżyli, jak i ze złożonych w archiwach zeznań i rękopisów. Materiał zgromadzony w latach 1944—1960 wynosi ok. 3000 pozycji i zawiera przeważnie „słowa" i przysłowia oraz ok. 700 pieśni. Autor owych zbiorów publikował w rozmaitych czaso­ pismach kilka artykułów, m. in. O teorii ówczesnej twórczości ^, a obecnie przyjęto do druku jego rozprawę O magicznym myśleniu w okresie okupacji. Jeszcze w Polsce ukazała się praca Blumentala Słowa niewinne, wydana przez Żydowski Instytut Historyczny w Warszawie w 1947 r. Od 1956 r. ukazują się też w kwartalniku filologicznym „Yivo" w Nowym Jorku Słowa i przysłowia żydowskie z okresu okupacji ; dotychczas wyszły litery A—D. Autor przygotował poza tym do druku tom pieśni i wiele innego materiału. Pieśni czasów okupacyjnych zbierał również Mosze Prager . W latach powojennych ukazują się rozmaite Księgi pamiątkowe, poświęcone miastom i miastecz­ kom, w których skupiska Żydów zostały w czasie ostatniej wojny zupełnie zniszczone. W nich znaleźć można sporo materiału etnograficznego. W ostatnim czasie na przykład ukazała się książka o Borszczowie, redagowana i częściowo napisana przez Blumentala, w której folklor zajmuje kilkadzie­ siąt stron. Cytowane są np. polskie piosenki, śpiewane przez żydowskie dzieci, mentowania oraz bajki i legendy, rozpowszechnione tak wśród polskich, jak i żydowskich mieszkańców tej miej­ scowości. Romancą hiszpańską (sefardyjską) zajmuje się Mosze Atias. Jego książka Romancere sefardí po hebrajsku odznaczona została Nagrodą Prezydenta. Poza tym nad etnografią Żydów perskich pracuje emerytowany nauczyciel Chanina Mizrach, Żydów Iraku — Eliahu Agasi oraz Abraham Ben-Jacob . Folklorem Druzów zajmuje się młody student druzyjski, Salman Falach, a folklorem arabskim dziennikarz arabski Atalla Mancur. Dodajmy, że samarytańskim folklorem zajmuje się Samarytanin Racon Cedaka, urodzony w Nablusie (Jordania), a od kilku lat zamieszkały w Izraelu. Jeszcze na jedną dziedzinę badań należy zwrócić uwagę, a mianowicie objętą problematyką pasterstwa. Zagadnieniem pasterstwa zajmuje się od lat Matatjahu Shelem ', członek kibucu Ramat-Jochmanan (pasterz kibucu). W 1958 r. ukazała się jego książka Pasterz izraelski, w której zebrał materiał z całego kraju, zredagował go i włączył własne prace i innych, odnoszące się do tego zagadnienia. Książkę tę wydał związek pasterzy, a współpracowali wyłącznie pasterze. Nawet ilustracje przygotował pasterz, który obok swego zawodu zajmuje się malarstwem. Książka jest rodzajem antologii, w której zebrany jest bogaty materiał ludoznawczy . Druga praca M. Shelem 1 11 18 19 20 2 22 1 6 N. Blumental, O teorii ówczesnej twórczości, „Yiddish Kultur", New York 1947. N. Blumental, Słowa i przysłowia żydowskie z okresu okupacji, „Yiddishe Shprakh", A journal devoted to the problems of standard Yiddish, New York 1956. M. Prager. De profundi's. Pieśni gett i obozów, Jerozolima 1955, ss. 239; tenże, Pieśni ginącego narodu, „Dawar", 1946, s. 297-323. Dyrektor departamentu dla Żydów orientalnych przy Związkach Zawodowych w TelAvivie. Dyrektor szkoły w Jerozolimie. M. Shelem pochodzi z Polski, z Zamościa, skąd przybył do Izraela w 1922 r. Pasterz izraelski, red. M. Shelem i D. Zamir, rysunki D. Alef. Wyd. Związek Pasterzy w Izraelu, Merchawia 1957, ss. 362, tabl. 24 i ryc. Wyłania się tu charakterystyczne w swoim rodzaju 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 2 2 �299 KRONIKA 23 nosi tytuł Święto postrzyiyn owiec . Zebrany jest w niej wyczerpujący materiał, dotyczący tej uro­ czystości z uwzględnieniem wszelkich wzmianek o tym święcie w piśmiennictwie biblijnym i sta­ rożytnym pobiblijnym. Ponadto dołączony jest materiał pomocny w urządzaniu imprez na to święto (teksty przedstawień ludowych, nuty). Książka ukazała się po raz pierwszy w 1937 r. i doczekała się już trzeciego wydania w 1955 r. Wydana w 1950 r. książka Pasterze u stóp Gilboa (z ilustracjami) zawiera zbiór własnych pieśni . Shelem jest bowiem także znanym kompozyto­ rem wielu pieśni pasterskich , które rozeszły się po kraju i są ogólnie śpiewane. Zebrał też i urzą­ dził w kibucu małe muzeum pasterskie zawierające zbiór fujarek i innych instrumentów oraz przedmiotów odnoszących się do pasterstwa, także wielki zbiór fotografii, dokumentujących życie pasterzy. Podobnie jak z pasterstwem ma się rzecz z rybołówstwem. Zbieraniem zwyczajów rybackich zajmuje się od lat kilkunastu Mendel Nun, rybak i członek kibucu Ejn-Gew nad jeziorem Kineret (Genezaret!)). Nie tylko zbiera i bada zwyczaje i wierzenia rybackiego życia obecnie, ale przestu­ diował je w Starym i Nowym Testamencie oraz w całej pobiblijnej starożytnej literaturze (Miszna, Talmud). Rezultaty swej pracy publikował głównie w „Alon-ha-dajagim", czasopiśmie wydawanym przez stację badań nad rybołówstwem i zrzeszenie rybaków. W encyklopedii hebrajskiej opra­ cował wspólnie z drem Noyem rozdział: Rybołówstwo w wierzeniach i folklorze. 24 25 4. Czasopisma Wspcmieć również należy o ważniejszych czasopismach publikujących rozprawy i materiały etnograficzne. Do takich należy przede wszystkim „Yeda-Am", wydawane przez Towarzystwo Ludoznawcze tejże nazwy, o którym już była mowa. W latach 1945—1948 The Palestine Institute of Folklore and Ethnology Jerusalem wydawał czasopismo „Ejdoth" (Szczepy), zawierające cenne naukowe materiały. Redaktorami byli profesorowie: R. Patai i J. Rywlin. Poza tym „Geszer" (Most), wydawany przez Żydowski Kongres Światowy, Oddział w Tel-Avivie, zawiera popularne wiadomości o szczepach żydowskich, wśród których wiele jest materiału etnograficznego. Nadto J. L . Molcho, folklorysta i filolog, wydaje kwartalnik * poświęcony badaniem Żydów sefardyj­ skich; wiele miejsca zajmują artykuły z dziedziny twórczości ludowej i języka „ladino". W gazecie codziennej „Omer" drukuje się każdego tygodnia w rubryce „Z ust ludu" kilka nowo zapisanych opowiadań, legend czy baśni. W rubryce tej współpracuje „Omer" z sekcją „Yeda-Am" w zbie­ raniu bajki ludowej. Na zakończenie tych nieco lakonicznych informacji należy jeszcze wspcmieć o mającym powstać w Jerozolimie „Centrum dla kultur ludowych narodów świata". Piękny gmach dla tej instytucji jest wykończony , a celem jej będzie wychowanie młodzieży — tez różnicy przyna­ leżności etnicznej i wyznania — w kierunku zapoznania się z rozmaitymi kulturami. Na dyrektora wyznaczony jest historyk, dr Izrael Margalith. Mają się tam odbywać wykłady, dla których prze­ widziane są wszelkie naukowe środki pomocnicze. To byłyby mniej więcej ogólne dane o tym, co się dzieje w Izraelu na polu pracy zbierackiej i badawczej w dziedzinie etnografii i etnologii. Na podstawie tego przeglądu widzimy, że zainte­ resowanie folklorem wysuwa się na pierwsze miejsce. Złożyły się na to dwa momenty: jeden ogólnie 21 27 zjawisko, że pasterz zainteresowany jest w zbieraniu materiału i badaniu kultury pasterskiej. Zjawisko to rzuca snop światła na istotę nowych form życia ludowego w Izraelu. Kilka obszer­ niejszych uwag o pasterstwie w osobnym artykule. Święto postrzyiyn owiec, red. M. Shelem. Wyd. Związek Pasterzy w Izraelu 1954, ss. 120 z nutami. M. Shelem, Pasterze u stóp Gilboa, pieśni. Wyd. Związek Pasterzy w Izraelu, 1950, ss. 58. Odznaczony nagrodą m. Te!-Aviv. „Tesoro de los Judies Sefardíes". Estudies sobre la historia, de los Judíos Sefardíes y su cultura. Red. J. R. Moleho. Jerusalem-Israel (w 1960 r. wyszedł tom 3.). Założycielami i fundatorami są Żydzi amerykańscy Silberstone. 2 3 2 4 2 5 2 6 2 7 �KRONIKA 300 znany, wszędzie bowiem zaczynano najpierw zajmować się folklorem, a dopiero z biegiem czasu nastąpiło także zainteresowanie kulturą materialną. Drugi natomiast jest bardziej charakterysty­ czny dla stosunków żydowskich. Mianowicie przeważająca większość populacji zna biblię i starą literaturę pobiblijną . To piśmiennictwo było właściwie źródłem i podstawą, na których tworzy­ ło się i opierało życie ludowe. Życie w rozproszeniu po całym świecie zacieśniało tę więź i kładło główny nacisk na swoistą kulturę duchową. Strona praktyczna życia uzależniona była już raczej od wpływów otoczenia , a więc folklor jako taki wysunął się na pierwsze miejsce. W ostatnich czasach jednak zaczyna się u badaczy izraelskich przejawiać głębsze zainteresowanie kulturą ma­ terialną. Prace z tej dziedziny, szczególnie sztuki ludowej, uwzględniamy w rozdziale o muzeach. 28 29 II. E T N O G R A F I C Z N E PLACÓWKI MUZEALNE Zbiory etnograficzne — tak żydowskie, jak też obce — znajdują się po różnych muzeach jako odrębne grupy wśród innych działów. Muzeum wyłącznie etnograficzne jest tylko jedno, a miano­ wicie w Haifie. Ponadto jest skromna liczba muzeów przeznaczonych wyłącznie dla sztuki ludowej i żydowskiego przemysłu artystycznego. 1. Muzea publiczne Największym muzeum w kraju jest założone w 1906 r. przez prof. Borysa Schatza Muzeum Narodowe Becalel w Jerozolimie (dyrektor Karol Katz). Jest to muzeum sztuki, posiadające wielkie zbiory ze wszystkich dziedzin, począwszy od archeologii do najnowszych dzieł sztuki artystycznej. Posiada ono też największą bibliotekę z zakresu sztuki, zawierającą około 50 000 vol. oraz bogate archiwum. Celem Muzeum jest budzenie rozumienia sztuki i piękna, w szczególności u młodzieży. Urządza się w Muzeum oprócz stałych i zmiennych wystaw (najmniej 20 w roku) również wystawy objazdowe, odczyty i pokazy filmowe. Muzeum publikuje też prace o sztuce. Posiada ono bogaty dział zbiorów z zakresu etnografii żydowskiej i obcej. Wyszczególnić tu należy: zbiór „Iudaica" , jeden z największych w świecie (ok. 5000 eksponatów), zbiór monet i medalionów-talizmanów (ponad 20 000 okazów), sztukę ludową przedniego Orientu, na którą składają się arabskie, jemenickie, perskie ubiory, ozdoby i klejnoty oraz fajanse, ceramika i brązy, sztukę afrykańską, meksykańską i Oceanii. Niektóre z tych zbiorów, np. jemenicka sztuka ludowa, perska ceramika, zostały opracowane i opublikowane w formie broszur lub katalogów. Zbiory są zinwentaryzowane i skatalogowane. Prace te zostały przeprowadzone gruntownie w ostatnich latach pod kiero­ wnictwem dra H . Feuchtwangera, który od śmierci dyrektora M. Narkisa jako doskonały znawca tej dziedziny jest kierownikiem działu żydowskiego . Trudno mówić o Muzeum, a w szczególności o zbiorach etnograficznych w Becalelu, i nie poświęcić kilku słów zmarłemu w 1957 r. b. dyrektorowi M. Narkisowi . Od 1924 r. asystent i współpracownik prof. Borysa Schatza, dyrektora i założyciela Muzeum Becalelowskiego, został po śmierci dyrektora w 1932 r. jego następcą. Doskonały ten specjalista w dziedzinie żydowskiej sztuki, jeden z nielicznych w świecie, potrafił rozbudować zbiory do olbrzymich rozmiarów i otoczyć je fachową opieką. Pozostawił liczne publikacje z najrozmaitszych dziedzin sztuki, wśród nich także bardzo cenne o żydowskiej sztuce ludowej . 30 31 32 33 34 2 8 Która zawiera też wiele materiału z dziedziny legend i przypowieści (Midrasze). Podczas wieków bytowania na różnych ziemiach nie było na przykład własnych narzędzi rolniczych ani swoistego sprzętu domowego itp. „Iudaica" — przedmioty rzemiosła artystycznego i sztuki ludowej, odnoszące się do świąt i zwyczajów rodzinnych. Ozdoby i klejnoty stanowią u ludów Wschodu integralną część ubioru kobiecego. Pracuje honorowo. Urodzony w 1898 r. w Skale obok Krakowa w Polsce, studia (historia sztuki, numizmatyka) odbył w Austrii i Niemczech. Bodajże najcenniejszą z jego prac jest wielka monografia o lampach chanukowych. 2 9 3 0 3 1 3 2 3 3 3 4 �KRONIKA 301 Muzeum sztuki w Ęjn-Harod, jedno z najpoważniejszych, a przestrzennie największe w kraju, powstało w 1939 r. w drewnianym namiocie kibucu Ejn-Harod z inicjatywy malarza, członka kibucu, Atar-Apotekera. Zaczęto gromadzić dzieła żydowskich artystów (rzeźby i grafikę), a w krót­ kim czasie także sztukę ludową, która dziś zajmuje ważne miejsce wśród tego rodzaju krajowych zbiorów. Obecnie dział ten posiada ponad 1000 obiektów, na które składa się wielka kolekcja lamp chanukowych i świeczników, misy paschowe, przeważnie cynowe, ozdoby na Torę, hafty synagogalne, stare druki i rękopisy, np. umowy ślubne z Włoch, Persji, Indii, Afganistanu, wycinanki z Europy Wschodniej i wiele innych przedmiotów z zakresu rzemiosła artystycznego. Przy Muzeum jest archiwum i biblioteka z dziedziny sztuki żydowskiej, zawierająca około 4000 książek. Oprócz udzielanych wyjaśnień przy zwiedzaniu pracownicy urządzają odczyty na miejscu oraz wystawy objazdowe, przeważnie na podstawie zbiorów archiwum — w domach Rad Robotniczych, w klu­ bach pracowników Związków Zawodowych, w fabrykach. Obecnie np. jest w cyrkulacji po kraju wystawa (z odczytami) o bożnicach drewnianych w Polsce i o rozwoju związanej z nimi sztuki lu­ dowej. Odczyty prowadzi przeważnie dyr. Z. Efron, który wydał poważną pracę oraz wiele arty­ kułów i rozpraw o sztuce żydowskiej . Ostatnio naukowiec ten pracuje nad zagadnieniem źródeł stylu sztuki żydowskiej oraz pochodzenia motywów zwierzęcych i ornamentu -roślinnego. Utrzy­ muje też kontakty z muzeami i instytucjami równoległymi, nie tylko w kraju, ale i za granicą . W nowym, wspaniałym gmachu „Hechal Szlomo" w Jerozolimie otwarte zostało w 1958 r. muzeum, które nosi nazwę „Midor 1'dor" (Z pokolenia w pokolenie) i które zapowiada powię­ kszenie zbiorów w dziale etnograficznym do wielkich rozmiarów. Celem tej instytucji jest zbieranie: przedmiotów kultu religijnego wszystkich szczepów żydowskich z całego świata, wytworów o cha­ rakterze obyczajowym z życia codziennego, klejnotów ludowych, pamiątek pochodzących ze współ­ życia gmin, dokumentów historycznych, rękopisów ilustrowanych itp. W posiadaniu muzeum znajduje się obecnie około 600 zarejestrowanych w księdze inwentaryzacyjnej i opisanych szcze­ gółowo w kartotece przedmiotów o wysokiej wartości zabytkowej i ekspozycyjnej. W opracowaniu jest katalog ilustrowany, mający zawierać odbitki i opisy około 150 eksponatów. Pokaźna część zbiorów pochodzi z Polski; są to pamiątki sztuki ludowej ze sławnych starych miast polskich, jak Kraków, Lublin, Sandomierz i in. Dyrektorem tej instytucji, kierującym stroną naukową i orga­ nizacyjną, jest L . Bialer. W swych badaniach poświęcił on dużo miejsca nagrobkarstwu na cmen­ tarzach żydowskich w Polsce i obecnie przygotowuje pracę na ten temat. Poświęcił też dużo studiów żydowskiej sztuce ludowej i tematom folklorystycznym. W druku ukazały się Legendy o Warszawie oraz obszerne monografie historyczne o Lublinie i Krakowie, zawierające bardzo dużo materiału etnograficznego '. W Tel-Avivie zarząd miasta oddał gmach dla muzeum szczepów izraelskich, ale na razie prace przygotowawcze do otwarcia tego muzeum są jeszcze w toku. Natomiast w 1959 r. otwarte zostało z ramienia „Ginzy" jedyne w Tel-Avivie Muzeum Sztuki Ludowej. Od 10 lat istnieje w tym mieście Towarzystwo „Ginza — koło dla żydowskiej sztuki ludowej", założone z inicjatywy architekta Jakuba Pinkerfelda. Towarzystwo to skupiło grupę znawców sztuki ludowej , którzy postawili sobie za zadanie zbieranie rozsianych w różnych 35 36 37 38 3 40 3 3 Zawiera ono m. in. dział architektury bożnic i reprodukcje ze sztuki ludowej. « Np. Jewish Art, red. Z. Efron i C . Roth, Israel 1957, ss. 902, ryc. 379 barw. tabl. 10. Z muzeami żydowskimi w Pradze, Amsterdamie, Londynie i Paryżu, Akademią Nauk w Budapeszcie, nowym Muzeum Żydowskim w Krakowie i niektórymi instytucjami naukowymi w Polsce. Zainicjował swego czasu odremontowanie starego cmentarza żydowskiego w Warszawie, sprofanowanego podczas okupacji niemieckiej i sfotografował wówczas ok. 200 starych nagrobków. L . Bialer jest też poetą — oprócz publikacji w rozmaitych czasopismach wyszedł też dru­ kiem tom jego pieśni hebrajskich. Inż. D. Dawidowicz, arch. Eisenberg, S. Lewin-Epstein (jeden z bardzo czynnych organizatorów nowego Muzeum), arch. J. Pinkerfeld, dr K . Schwarz (b. dyrektor Muzeum Żydowskiego w Berlinie, historyk sztuki i autor wielu prac w tej dziedzinie), dr Zeitlin i in. Słowo 3 3 7 3 8 3 9 4 0 �KRONIKA 302 stronach kraju przedmiotów sztuki ludowej, celem uchronienia ich od zniszczenia, i rozprzestrze­ nianie wiadomości o tej gałęzi twórczości. Z braku własnego lokalu urządzano w muzeum telavivskim corocznie doskonale zorganizowane i opracowane w katalogach wystawy* , na które składały się własne zbiory Towarzystwa oraz eksponaty zebrane w całym kraju, tak z muzeów, jak i prywatnej własności. Urządzano też odczyty. Ponieważ wielu członków pracowało zawodowo w dziale architektury i inżynierii, naświetlano niektóre zagadnienia ludowej twórczości z tej tak mało dotychczas poruszanej strony . Od 1959 r. Towarzystwo, dzięki pomocy miasta TelAvivu, posiada już własne muzeum, w którym jedna sala nazwana jest imieniem tragicznie zmarłego przedwcześnie przed trzema laty Jakuba Pinkerfelda, tak bardzo zasłużonego w dziedzinie badań nad synagogami . Ten to archeolog i doskonały znawca sztuki ludowej odbył kilka większych podróży w celach naukowych. Przywieziony przez niego z Włoch materiał ilustracyjny jest dziś — po zniszczeniu niektórych starych zabytkowych bożnic tamtejszych podczas wojny — jedynym materiałem dokumentacyjnym. Pinkerfeld pozostawił monografie: Synagogi w Izraelu , Świątynie muzułmańskie w Izraelu , Synagogi we Włoszech , Synagogi regionu Djerba , i wydaną w 1958 r. pośmiertnie księgę pamiątkową Drogami sztuki żydowskiej' oraz wiele pomniejszych prac i rozpraw. Dodajmy w tym miejscu, że nad zagadnieniem bożnic w szczególności, a także różnych aspektów sztuki ludowej pracuje inny członek „Ginzy", a mianowicie inż. D. Dawidowicz . W 1960 r. ukazała się jego monografia Zburzone synagogi w Polsce, będąca częścią drukującej się obecnie w języku żydowskim w Buenos Aires wielkiej 3-tomowej pracy o synagogach w Polsce. Muzeum „Ginzy" posiada również bibliotekę i archiwum. W ramach Instytutu im. Haima Avshaloma (przy Związkach Zawodowych w Tel-Avivie) dla badań nad krajową kulturą istnieje mały, doskonale zorganizowany oddział: „Człowiek i jego praca" (kierownik: dr Sh. Avitzur). Oddział ten zbiera we współpracy z kołami krajoznawczymi materiał i przeprowadza badania nad tubylczymi palestyńskimi narzędziami pracy, nad starą za­ chowaną tradycją w arabskich wsiach, małych osiedlach beduińskich i wśród żydowskich rze­ mieślników miejscowego pochodzenia. Od 1958 r. posiada ta placówka muzeum pod nazwą „Czło­ wiek i jego trud", które rozpracowało różne działy pracy so i spełnia ważką rolę w kierunku wy­ chowania i podkreślania wielkiego znaczenia kultury materialnej dla rozwoju społeczeństwa i jego historii. Muzeum to rozwija się i czeka na możliwość urządzenia się w ramach typu skansenowskiego. Jedynym muzeum, które zajmuje się wyłącznie etnografią ogólną i żydowską, jest założone w 1956 r. Miejskie Muzeum Etnologiczne w Haifie si (dyrektor dr Dov Noy). Działalność tego Muzeum, jak to zwykle bywa, rozwija się w kilku kierunkach: 1 42 41 44 45 46 41 4S 4Э „Ginza" urobione jest od czasownika li-gnoz 'ukryć, przechować', oznaczać ma więc miejsce względnie schron na przechowanie cennych przedmiotów. M. in. wystawa wycinanek w 1955 г., wystawa rzeźby w drzewie w 1957 r. Np. „Motywy architektoniczne w lampach chanukowych" i in. Badania te przeprowadził ze szczególnym uwzględnieniem wszelkich aspektów etnogra­ ficznych. Napisał np. wyczerpujący artykuł na temat rozpowszechnionej bardzo na Wschodzie jako talizman „chamsy" (ręki pięciopalcowej), spotykanej też często w synagogach w formie wiszącej lampy. J. Pinkerfeld, Synagogi w Izraelu, Jerozolima 1946, ss. 59, ryc. 75, tabl. 22. J. Pinkerfeld, Świątynie muzułmańskie w Izraelu (Some Principal Muslem Religious Buildings in Israel), Jerusalem 1950, ss. 50, ryc. 60 (wyd. w językach: hebrajskim, arabskim i angielskim). <> J. Pinkerfeld, Synagogi we Włoszech, Jerozolima 1954, ss. 70, ryc. 80. J . Pinkerfeld, Un témoignage du passé en voie de disparition. Les synagogues de la region de Djerba, „Cahiers de Byrsa", t. 7: 1957, s. 127-137, ryc. 25. 48 J. Pinkerfeld, Ścieżkami sztuki żydowskiej, Merchawia 1958, ss. 155, ryc. 170. 9 D. Dawidowicz, Synagogues in Poland and their destruction, Jerusalem 1960, ss. 96 (hebr.) i 7 (ang.), tabl. 30. Obok rozmaitych narzędzi są prasy do wyciskania wina, oliwy, stare instalacje studzien i w. in. si Ethnological Museum and Folklor Archives, 19. Artosoroff St. Haifa. 4 1 4 2 4 3 4 4 4 5 4 4 7 4 5 0 �KRONIKA 303 a. Zbiory. W ciągu tych 4 lat zgromadzono około 1300 wyselekcjonowanych przedmiotów. Składają się na nie głównie: ubiory Żydów Wschodu, przedmioty związane z żydowskimi obrzę­ dami świątecznymi i rodzinnymi, a ponadto okazy z dziedziny kultury materialnej Burmy, Indo­ nezji, Indian Ameryki oraz przemysłu i sztuki ludowej z Europy Środkowej i Wschodniej. b. Wystawy. Dotychczas odbyło się ich około 30, w tym 40% na tematy żydowskie, 60% na o g ó l n e . Obecnie odbywa się wystawa ubioru i zdobnictwa Indian Ekwadoru oraz stalą wystawa ubiorów ludowych Żydów Jemenu, Buchary i Tunisu. c. D z i a ł a l n o ś ć wychowawcza. Od 3 lat istnieją przy Muzeum koła młodzieży „Przy­ jaciół Muzeum" . Prowadzi je nauczycielka (Aviva Harnea), która dwa razy w tygodniu miewa odczyty i pogadanki związane przeważnie z tematyką wystaw, ale zakrojone na szerszą skalę i ilu­ strowane częstokroć filmami oraz muzyką ludową (płyty patefonowe, magnetofony). Kilkakrotnie młodzież przygotowywała własne wystawy w malej sali odczytowej (afrykańska, japońska, znaczki pocztowe na różne tematy), które cieszyły się liczną frekwencją. Odbywają się też referaty dla dorosłych, związane zazwyczaj z tematyką wystaw. d. Praca naukowa. Muzeum prowadzi badania terenowe. Rezultatem pierwszych poczynań w tym kierunku jest materiał zebrany do stroju weselnego Żydów Jemenu, nad którym pracuje obecnie asystentka Muzeum, Aviva Lancet. e. Publikacje. Muzeum wydaje katalogi z opracowaniem tematyki wystaw. W tłumaczeniu i opracowaniu dra Noya wydana została przez UNESCO broszura Muzea i nauczyciele; ponadto Zbiór bajek ludowych (17) w lekkiej hebrajszczyźnie w cyklu „Szaar". W pierwszych 2 latach dru­ kowano miesięczny biuletyn, który na razie z braku funduszów został zawieszony. f. Biblioteka (kieruje dr Giza Frenklowa) zawiera około 3000 książek i czasopism. Główny nacisk położony jest na czasopisma naukowe z różnych stron świata; bieżących czasopism posiada biblioteka ponad 120 w 18 językach. g. Archiwum folklorystyczne. Część zbiorów archiwalnych, najbardziej się rozwijają­ cych, stanowią materiały do bajki ludowej, gromadzone przez sekcję „Yeda-Am". h. Kontakty z z a g r a n i c ą utrzymywane są przez korespondencje w sprawach naukowych. Dyrektor Noy jest jednym z 7 członków Międzynarodowego Komitetu dla badań nad bajką lu­ d o w ą . W międzynarodowych kongresach etnologicznych ostatnich 4 lat uczestniczyli z ramienia Muzeum dr Dov Noy i Aviva Lancet. Najbliższym zadaniem jest stworzenie muzeum pod otwartym niebem. Tereny na ten cel są już wyznaczone przez zarząd miasta Haify, na Karmelu. Jest nadzieja, że z czasem znajdą się też fundusze do zrealizowania tego planu. Muzeum Miejskie w Acre, które mieści się w obszernym budynku starożytnej łaźni tureckiej (dyrektor dr Z. Goldman), posiada również dział etnograficzny. W 1958 r. urządzono tam w ra­ mach jubileuszu dziesięciolecia istnienia państwa wielką wystawę mniejszości narodowych. Wystawa, zaplanowana na okres trzech miesięcy, otwarta byla przez cały rok, a odwiedziło ją ponad 150 000 osób. Ekspozycją objęto arabskie środowiska (mahometan i chrześcijan) oraz Druzów i Czerkasów. Rekonstruowano sceny z życia, rynki ze straganami, izby mieszkalne, wnętrze namiotu beduiriskiego uzupełnione manekinami w oryginalnych strojach ludowych. Ponadto był dział narzędzi gospodarczych i pokaz wykonywania pracy oraz wiele innych działów kultury materialnej. Materiał ekspozycyjny pochodził częściowo z własnych zbiorów Muzeum, częściowo wypoży­ czony był wśród odnośnych grup etnicznych. Niektóre części tej wystawy pozostały w Muzeum jako wystawa stała. 52 53 54 5 2 Między nimi dwa razy wystawa polskiej książki z kącikiem sztuki ludowej, a ponadto: Indianie Brazylii; Burma; Wycinanka chińska; Ludowa sztuka jugusłowiańska i w. in. Młodzież w wieku 9-16 lat, w dwóch grupach. Jednym z członków tego Komitetu jest prof. Julian Krzyżanowski. 5 3 3 4 �304 KRONIKA W Beer-Shewie, stolicy Negewu (połud. cześć Izraela), znajduje się małe muzeum poświęco­ ne przeważnie kulturze Beduinów (dyr. Cwi Ofer). W Tiberias nad jeziorem Genezaret istnieje muzeum regionalne, w którym zebrane są prze­ ważnie ubiory i narzędzia gospodarskie Arabów i Druzów. 2. Zbiory prywatne Wśród szeregu zbiorów prywatnych istniejących w Izraelu niektóre uporządkowane są celowo i odpowiednio utrzymane, dzięki czemu posiadają bardzo pozytywną wartość. 1. Zbiory dra Feuchtwangera w Jerozolimie zawierają przedmioty żydowskiej sztuki ludowej i rzemiosła artystycznego. Zbiory te, doskonale fachowo uporządkowane, składają się z 2500 przed­ miotów pochodzących ze wszystkich krajów żydowskiego zasiedlenia (diaspory). Tworzą one w mieszkaniu właściciela piękne, rozmieszczone w 3 pokojach muzeum. Dr Feuchtwanger roz­ począł gromadzenie zbiorów jeszcze w latach dwudziestych w Europie, a od 1936 r. kontynuował je w Palestynie. W 1930 r. opublikował w Niemczech prace wraz z kwestionariuszami o pielęgnacji zabytków, inwentaryzacji i ich katalogowaniu . Poza tym pisał rozmaite przygodne artykuły z zakresu żydowskiej sztuki ludowej. Jest też doskonałym fachowcem w tej dziedzinie, kieruje działem żydowskim w Muzeum Becalel, a ponadto jest doradcą naukowym w Muzeum „Midor 1'dor". Zbiór H. Górnickiego w Haifie jest doskonałym przykładem pozytywnych rezultatów mrów­ czej pracy indywidualnej, mającej swe źródło w zamiłowaniu do zbieractwa i umiłowaniu sztuki ludowej. Od trzydziestu lat zbiera H . Golnicki przedmioty odnoszące się do życia rodzinnego, obrzędów i uroczystości świątecznych Żydów. Z początku laik, dziś — mimo że samouk — doskonały znawca tej dziedziny i pierwszorzędny konserwator, poświęcający wolny czas i zaoszczędzony grosz swemu muzeum. Jest ono uporządkowane systematycznie i rozmieszczone w 3 pokojach prywatne­ go mieszkania. Obecnie Golnicki opracowuje obszerny katalog, do którego przewidziane są liczne ilustracje. Wymienić należy jeszcze małe zbiory prywatne. W Jerozolimie dr Ticho posiada piękny zbiór lamp chanukowych , a dr Kirschner przedmioty sztuki ludowej i artystycznej. Piękne zbiory z dziedziny sztuki, a wśród nich małą grupę cennych przedmiotów sztuki ludowej, posiada też dr M. Atlas. W Tel-Avivie jest w posiadaniu Gaji Kaduri zbiór wycinanek używanych do przy­ strajania okien na Zielone Święta (szawuosłech) . Wycinanki te pochodzą ze spuścizny po skrzętnym zbieraczu folkloru dr. Józefie Reizesie. Jehuda Nahumlewi (Jemenita) posiada w Cholonie obok Tel-Avivu piękny i oryginalny zbiór przedmiotów sztuki ludowej oraz rękopisów Żydów jemeń­ skich. Aby uprzystępnić je publiczności, zorganizował wystawę pod nazwą „Ginzej Tejman", („Skarby Jemenu") w przybudowie domku, który zamieszkuje. Także w niektórych kibucach znaleźć można małe zbiory z dziedziny sztuki. Wprowadzeniem w życie twórczości ludowej, podobnie jak w Polsce CPLiA, zajmują się w Izraelu „Maskit" (prze­ ważnie wyroby tkackie, koszykarstwo, ceramika itp.) oraz „Wizo" (głównie hafty i wyroby biżuteryjne, w których celują Żydzi jemeńscy). Placówki te przyjmują do zbytu wyroby chałupnicze i wpływają na wydajność pewnych działów wyrobów ludowych. W głównych zarysach byłby to przegląd stanu nauk etnologicznych i odnośnych placówek muzealnych. Mimo najlepszych chęci ukształtowania pełnego obrazu mogłam jednak pewne dro­ bne dane przeoczyć. Ponadto nasuwają się rozmaite problemy, które jednak wychodzą już poza ścisłe ramy tematu i nadają się do osobnych rozważań. 55 56 57 58 Giza Frenklowa (Haifa) 5 5 H . Feuchtwanger, Jiidische Denkmalpflege. Im Auftrage des Landesverbandes Bayrischer Israelitischer Gemeinden, „Hamburger Israelitisches Familienblatt", Juli 1935. Pochodzi z Grodna, z zawodu jest skromnym pracownikiem instytucji budowlanej. Święto „Chanuka" przypada na okres obchodów grudniowych (przesilenia słonecznego). Święta te zwą „Szawuoth" („święta tygodni") — stąd nazwa wycinanek „szawoosłech". 5 6 5 7 5 8 �305 KRONIKA Z DZIAŁALNOŚCI I N S T Y T U T U E T N O G R A F I I I F O L K L O R U CZECHOSŁOWACKIEJ A K A D E M I I N A U K ZA R O K 1959 I. P R O B L E M A T Y K A Z A S A D N I C Z A 1 Rok 1959 stanowi w rozwoju Instytutu Etnografii i Folkloru początek nowego okresu. Dzia­ łalność całego zespołu pracowników skoncentrowała się nad problematyką historii kultury narodu czeskiego, czego rezultatem jest przygotowana do wydania Czechosłowacka wiedza o kraju oj­ czystym. W pierwszych miesiącach 1959 r. nieomal cały zespół pracował nad podstawowym planem tego dzieła, który został podjęty szeroko i opracowany bardzo szczegółowo, tak że niejednokrot­ nie ułatwiał pracę nad redakcją problematyki zasadniczej. Plan został rozesłany do wszystkich pracowni VI Sekcji, a poza tym do wszystkich instytucji, stowarzyszeń i pojedynczych osób, któiych praca jest związana z I E F . Z końcem czerwca 1959 r. sekcja zorganizowała dyskusję, w której wzięły udział wszystkie pracownie sekcji. Przyczynki do dyskusji zostały nagrane na magnetofon i rozesłane w pierwszym rzędzie wszystkim uczestnikom dyskusji. Historia kultury ludu czeskiego obejmuje wszystkie części składowe kultury materialnej i duchowej w opracowaniu, które będzie zawierać całkowitą literaturę, a luki uzupełni się — dopóki to będzie możliwe — przy pomocy badań terenowych oraz studiów w muzeach i archiwach . Oto kilka danych dotyczących Czechosłowackiej wiedzy o kraju ojczystym. W latach 1930 — 1931 praskie wydawnictwo „Sfinx" opublikowało obszerną pracę zbiorową pod nazwą Czechosłowacka wiedza o kraju ojczystym (wyszło 10 tomów), a w 1936 r. został wydany jako uzupełnienie tom poświęcony czeskiemu i słowackiemu językowi literackiemu. Praca została dawno wyczerpana, a poza tym rezultaty badań naukowych w ciągu ostatnich 30 lat wymagają koniecznie nowego opracowania zbiorowego. Czechosłowackie Towarzystwo Szerzenia Wiedzy Politycznej i Naukowej przy udziale pra­ skiego wydawnictwa „Orbis", pod opieką Czechosłowackiej Akademii Nauk, postanowiło przy­ gotować pod starym tytułem Czechosłowacka wiedza o kraju ojczystym nową pracę zbiorową, która zostanie podzielona na 10 tomów po 500—600 stron oraz będzie bogato ilustrowana, uzu­ pełniona mapami, wykresami itd. Pierwszy tom ma się ukazać w 1962 г., a ostatni w 1965 r. •Tom I I I będzie zawierać zbiorowe opracowanie czeskiej i słowackiej etnografii oraz folkloru (500 stron). Ostateczne sprecyzowanie planu zostało dokonane na konferencji w Smolenicach (na Słowacji) we wrześniu 1959 i. przy licznym udziale pracowników czeskich i słowackich. W s t ę p (część I) będzie zawierał w trzech rozdziałach omówienie znaczenia historii czeskiej i słowackiej etnografii oraz folkloru, zarys etnogenezy Czechów i Słowaków i etnograficzny obraz Czechosłowacji (z oznaczeniem poszczególnych ugrupowań etnograficznych). C z ę ś ć II poświęcona ludowej kulturze czeskiej zostanie podzielona w sposób następujący: A. Historia kultury materialnej: 1. Gospodarka i technika; 2. Pożywienie; 3. Osiedla i budynki; 4. Strój ludowy. B. Historia stosunków społecznych: 1. Cechy charakterystyczne rozwoju sto­ sunków społecznych wśród ludu wiejskiego; 2. Cechy charakterystyczne życia rodzin robotniczych za czasów kapitalizmu. Życie społeczne klasy robotniczej, stowarzyszenia, zrzeszenia, partia; 3. Obecne zmiany stosunków społecznych. C . Historia kultury duchowej: 1. Światopogląd (Rozwój światopoglądu narodu czeskiego. Racjonalne i irracjonalne części składowe. Religia i jej wpływ na dzieje kultury duchowej. Ludowe synkretyczne pojęcie chrześcijaństwa. Wierzenia ludowe i obrzędy. Pozytywne i zabobonne przejawy ludowego lecznictwa. Zaklęcia i zamawiania); 2. L i ­ teratura ludowa, muzyka i taniec (proza ludowa, przysłowia, porzekadła, przepowiednie, zagadki. Zabawy dziecięce i wyliczanki. Pieśni ludowe, muzyka i taniec. Teatr ludowy); 3. Ludowe rze­ miosło artystyczne. 2 1 W dalszym tekście używam skrótu I E F . Instytut należy do VI Sekcji (historycznej) CzSAN. Problematykę zasadniczą oznaczam skrótem HKLCz. W ramach tego przeglądowego artykułu nie podaję szczegółowych informacji dotyczących planu dzieła. Zagadnieniu temu będzie poświęcony samodzielny artykuł. 2 Etnografia polska, t. V 20 �306 KRONIKA C z ę ś ć Ш zostanie poświęcona ludowej kulturze słowackiej, a podział jej będzie zgodny z pla­ nem części czeskiej. C z ę ś ć IV obejmie kulturę ludową mniejszości narodowych: 1. Mniejszości w Czechosłowacji; 2. Czesi i Słowacy za granicą. C z ę ś ć V omówi miejsce, znaczenie i tradycję czeskiej i słowackiej kultury ludowej w cało­ kształcie kultury narodowej i światowej. C z ę ś ć VI obejmuje wybraną bibliografię. Z wyżej podanego przeglądu wynika, że obszerne dzieło zbiorowe będzie stanowić dobrą podbudowę do opracowania zasadniczej syntezy historii kultury narodu czeskiego. W tym miejscu należy wspomnieć, że zwarta monografia poświęcona etnografii i folklorowi ziem czeskich została już opracowana, i to w większości przez członków instytutu, dla radzieckiej encyklopedii Narody świata. Rękopisy i ilustracje zostały posłane do Moskwy w 1958 r. Te nowe zadania przyczyniły się do konsolidacji' działalności instytutu i pracy zespołowej. Postępy prac, będące wynikiem planowego działania w dążeniu do realizacji problematyki zasa­ dniczej, podajemy poniżej. Etnografia 1. Osiedla wiejskie i budynki na ziemiach czeskich Kierownik Dr Emanuel Bałaś i liczny zespół pracowników całego szeregu instytucji. Dr Bałaś przeprowadził razem z pracownikiem kontraktowym dr V. Klimą wspólne badania w okolicach Sázavy i Łaby. Nad Sázava (powiat Ledeć nad Sázava) przebadano 57 osiedli, nad Łabą (powiat Melnik, Doksy, Roudnice nad Łabą) 71 osiedli. Przy poszukiwaniach orientacyjnych przebadano szereg gmin w powiatach Ceská Lipa i Novy Bor. Szczególną uwagę poświęcił dr Bałaś dawnym mieszkaniom jaskiniowym, które zostały z punktu widzenia etnograficznego zbadane po raz pierwszy. 2. Rolnictwo Zespół: kierownik dr Jaroslav Kramarík, abs. hist. Jaroslav Stika, abs. hist. Frantiśek Vancík. Dr Kramarík systematycznie uzupełniał materiał m. in. z 5 zachodnioczeskich muzeów do mono­ grafii Problemy etnograficzne starego rolnictwa szumowskiego. Główna uwaga została poświęcona różnicy pomiędzy czeskimi a niemieckimi starymi formami rolnictwa. Rezultatem badań było ustalenie w kilku wypadkach ścisłych granic określonych zjawisk, co posiada znaczenie i dla przy­ szłego atlasu etnograficznego CSRS. Abs. hist. Stika badał wysokogórskie pasterstwo „wołoskie" w zachodnich obszarach karpackich na szerokim tle porównawczym, wykorzystując literaturę poświęconą pasterstwu polskiemu i rumuńskiemu oraz Słowian Bałkańskich. Abs. hist. Vancík zbierał materiał do monografii o corocznych cyklach kalendarzowych ludowych zwyczajów rol­ niczych i przesądów. Rezultaty studiów uzupełnił badaniami nad Wełtawą (na rozległym terenie budowli wodnych) i w południowo-zachodnich Czechach (na Klatovsku). 3. Wyroby ludowe Zespół: kierownik kand. nauk dr Vladimir Scheufler, dr Hana Hynková, kand. nauk dr Jitka Stañková, abs. hist. Vlasta Svobodová, dr Vera Trkovská. Kand. nauk dr Scheufler poświęcił się przede wszystkim pracom przygotowawczym do monografii o czeskiej ceramice ludowej i malo­ widłach na szkle. Została przeprowadzona dokumentacja fotograficzna i katalogizacja w 41 muzeach w poszczególnych okręgach Czech, badania informacyjne w 15 archiwach i kilku istniejących jeszcze pracowniach ceramicznych. Badania przyniosły wyjaśnienia charakteru ceramiki ludowej wschod­ nich i północno-wschodnich Czech. Dr Hynková zajęła się pracą nad strojem ludowym i z zespołem �KRONIKA 307 specjalistów opracowała tematy planowanych prac w Czechach, na Morawach i na Słowacji. Do­ konała badań w 20 gminach w Górach Orfickich (północno-wschodnie Czechy) i uzupełniła stu­ diami w 5 muzeach tego okręgu. Kand. nauk dr Stañková obroniła pracę kandydacką Tkaniny ludowe i tkactwo na Źdarsku w latach 1880—1914. Uzupełniła materiał terenowy i przestudiowała zbiory w 16 muzeach w południowo-wschodnich Czechach i na Wyżynie Czesko-Morawskiej. Poświęciła w równym stopniu uwagę tak tkaninom ludowym, jak i ostatnim fragmentom sztuki ludowej: przedmiotom z drzewa, obrazkom na szkle, kształtom masek karnawałowych, wyci­ nankom itd. Abs. hist. Svobodová zajmowała się badaniami terenowymi stroju ludowego w za­ chodnich Morawach i opracowała inteiesujący rrateriał archiwalny, a także ikonograficzny, który pomoże objaśnić cechy charakterystyczne stroju ludowego w zachodnich Morawach w przeszłości. Dr Trkovská zestawiła bibliografię do średniowiecznych miniatur i ilustrowanych rękopisów (200 pozycji). 4. L u d o w a kultura materialna na obszarach g ó r n i c z y c h i p r z e m y s ł o w y c h Zespół: kierownik dr Olga Skalníková, kand. nauk dr Kareł Fojtik, abs. hist. Jarmila Stastná» Dr Skalníková odbyła studia przygotowawcze w Belgii, zapoznając się z zachodnioeuropejską literaturą o klasie robotniczej, szczególnie dotyczącą górnictwa i górników. Do monografii o stroju górniczym w czasie feudalizmu zebrała bardzo ważny materiał ilustracyjny z map górniczych w archiwach w Kutnej Horze w Czechach i w Banskej Stiavnicy na Słowacji. Badania terenowe skoncentrowała na obszarach górniczych w Czechach (Mostecko, Svatoñovicko), przestudiowała materiały z życia robotników w 14 muzeach w Czechach (wsch. i płn.) i na Słowacji oraz w kilku archiwach. Kand. nauk dr Fojtik (oddział w Brnie) dokonał badań w gottwaldowskim okręgu przemysłowym (Morawy) i poświęcił się studiom nad stosunkami społecznymi i rodzinnymi oraz nad typowymi cechami codziennego życia rodzinnego. Zwrócił przede wszystkim uwagę na dokładne studia źródeł z X V I i XVII w. Poprzez studia w centralnych i powiatowych archiwach zebrał duży material, który będzie podstawą monografii o czeskim społeczeństwie i rodzinie w X V I i XVII w. Abs. hist. Stastná przygotowuje dwa rozdziały: Etnografia klasy robotniczej i Poży­ wienie. W 1959 r. studiowała głównie życie robotników tekstylnych zachodnich i północnowschodnich Czech. Poprzez badania terenowe i studia w muzeach uzyskała cenne dane dotyczące rozwoju przemysłu fabrycznego i sposobu życia robotników. Do rozdziału Pożywienie wykorzy­ stała regionalną literaturę etnograficzną i beletrystyczną z zakresu, w jakim dokonywała badań związanych z życiem klasy robotniczej. 5. Czeska m n i e j s z o ś ć za g r a n i c ą Dr Iva Heroldová uzupełniła bibliografię publikacji o czeskich mniejszościach za granicą i w związku z rozbudową tej pracy nawiązała kontakt z Czechosłowackim Instytutem Zagranicznym. Chodzi tu także o pozyskanie współpracowników z kręgu reemigrantów, o gromadzenie pisanych dokumentów z krajów, z których odczuwa się brak relacji (z Ameryki Południowej, Kanady, Teksasu itd.). Dr Heroldová przeprowadziła w 7 wsiach na Horsovotynsku w płd. Czechach ba­ dania terenowe o sposobie życia i o stosunkach kulturalnych Czechów, którzy w 1947 r. powrócili do ojczyzny z radzieckiej części Wołynia. Są to prace przygotowawcze do monografii o Horsovotynsku. Folklor 1. P i e ś ń ludowa i muzyka Obszar południowoczeski jest ważny dla studiów nad czeską pieśnią ludową, ponieważ za­ chowały się tam najstarsze cechy. Z inicjatywy dyrektora został stworzony w instytucie zespół, który przygotowuje zbiorowe wydanie pieśni południowoczeskich. �308 KRONIKA Wytyczano granice zakresu badań, rozwinięto współpracę z rozgłośnią w związku ze zbiera­ niem materiałów oraz ukończono spis południowoczeskich śpiewników, materiałów rękopiśmien­ nych i innych źródeł do zbioru pieśni południowoczeskich. Przeprowadzono badania terenowe na niektórych obszarach nadwełtawskich na odcinku południowoczeskim. Zespół: dyrektor I E F prof. Jifí Horák, kand. nauk dr Vladimir Karbusicky, kand. nauk dr Hannah Laudová, kand. nauk dr Jaroslav Marki, st. asystent Bohumir Nuśl i niektórzy praco­ wnicy kontraktowi, zwłaszcza dr Lubomir Soukup, kierownik czechosłow. radiostacji w Czes. Budejovicach i inni. Kand. nauk dr Karbusicky obronił pracę kandydacką Pieśń robotnicza w kulturze narodowej. Razem z dr V. Piętką zbierał materiał do zbiorowego wydania pieśni, które stały się ludowymi. Rozpisano, a w większej części i zmikrofilmowano 500 rękopiśmiennych śpiewników. Prócz tego rozpoczął spisywanie ludowych i półludowych pieśni oraz przeróbek pieśni światowych w drukach jarmarcznych, przygotował studium o teorii pieśni ludowej i zmienionej na ludową. Ukończył niektóre rozdziały pracy Pieśń robotnicza w kulturze narodowej. Kand. nauk dr Marki ukończył pracę o rozwoju historycznym czeskich pieśni ludowych, w której krytycznie analizuje różną wartość zasadniczych zbiorów. Obszerne wydanie jest przygotowane do druku i stanie się ważnym źródłem do właściwych rozdziałów HKLCz. Starszy asystent Nuśl katalogował melodie pieśni ludowej, sklasyfikował 2000 pieśni według wstępów melodycznych i zajmował się fotograficznym drukiem pieśni. Dr Karol Vetterl (oddział w Brnie) założył katalog melodii Morawskiej Wołoszczyzny (Valassko — ogółem 1200 melodii). Przeprowadził analizę akcji kwestionariuszowej o muzykalności na Morawskiej Wołoszczyźnie (500 pytań) i zaczął przygotowywać bibliografię instrumentalnej pieśni ludowej i ludowych muzykantów. Abs. hist. Olga Hrabalová (oddział w Brnie) zbierała lu­ dowe pieśni żniwne we wschodniej i zachodniej Słowacji, w północnej Morawskiej Wołoszczyźnie i w południowo-wschodnich Morawach. Badania terenowe uzupełniła studiami w kilku archi­ wach. 2. Taniec ludowy Kand. nauk dr Laudová obroniła pracę kandydacką Ludowe uroczystości taneczne i zabawy od czasów odrodzenia narodowego i zapoczątkowała wstępne prace nad katalogowaniem czeskich tańców ludowych. Asystent techniczny Zdenka Jelínková (oddział w Brnie) przeprowadziła w 7 gminach w zachodnich Morawach badania tańców ludowych. Uzupełniła wykaz tzw. kręcących się tańców na Śląsku i w Polsce. Badania terenowe zostały pogłębione studiami w bibliotekach i w centralnych archiwach. Abs. hist. J. Gelnar kontynuował systematyczne badania muzyki ludowej w okręgach śląskim i walaskim ze szczególnym zwróceniem uwagi na tańce ludowe. 3. Proza ludowa Dyrektor Instytutu, prof. Jifí Horák, przygotował pełny wykaz czeskich ballad ludowych, który winien stać się podstawą do opracowania danego tematu w HKLCz i Czechosłowackiej wiedzy o kraju ojczystym. Do tej pory opracowano prawie wszystkie teksty z drukowanych zbiorów i zna­ czną część materiału przechowywanego w Archiwum I E F . Uczestniczył on zwłaszcza w pracach nad systematycznym spisem i analizą południowoczeskich ballad. Z pracami tymi pozostaje w ści­ słym związku krytyczne wydanie zbioru czeskich pieśni ludowych K . J. Erbena. Wydanie oparte na badaniu wszystkich drukowanych zbiorów zbliża się ku końcowi. Oprócz tego zbierał on ma­ teriał do monogram o rozwoju badań historycznych nad czeskimi opowieściami ludowymi. Dr J. Jech przygotował do druku I I tom zbioru czeskich opowiadań ludowych J. S. Kubina, a poprzez badania nad prozą ludową w Kłodzku uzyskał materiały do części HKLCz poświęconej czeskim mniejszościom za granicą. Dr D. Klímová pracowała nad monografią poświęconą ludowym �KRONIKA 309 podaniom w Javomiku (w południowo-wschodnich Morawach) i w tym celu uzupełniła materiał badaniami terenowymi i studiami archiwalnymi na tym terenie. Kand. nauk dr Oldfich Sirovátka (oddział w Brnie) zbierał materiał do wykazu zbiorów i materiałów dotyczących ludowych utworów prozaicznych na Morawach i zanotował blisko 1700 spisów opowiadań. Obok tego przeprowadził badania terenowe na Morawskiej Wołoszczyźnie. Pracownik specjalny, Josef Spilka, zebrał w latach ubiegłych około 40 000 przysłów, około 30 000 ludowych powiedzonek i mnóstwo przypowieści i zagadek. W ubiegłym roku podzielił materiał według treści i uzupełnił bibliografię czeskich i sło­ wackich zbiorów przysłów ludowych. Przygotował do druku drugie wydanie dzieła Jaroslava Zaorálka, Przysłowia ludowe, które ukażą się nakładem CzSAN. Dr V. Trkovská od dłuższego czasu ekscerpuje odpowiednią literaturę i przygotowuje spis czeskich przypowieści ludowych. Dotąd zebrała 4000 pozycji. Wyżej wymienione prace dotyczące różnych odcinków HKLCz dowodzą, że wszyscy pra­ cownicy skoncentrowali się nad dziełem zbiorowym, z którym są ściśle powiązane zadania dru goplanowe. II. Z A D A N I A D R U G O P L A N O W E Niektórzy pracownicy uzupełniali swój plan przy zastosowaniu dawniejszych tematów, których opracowanie było zaawansowane i należało je jedynie dokończyć; inni znowu zajęci byli pracami redakcyjnymi itp. 1. Prace redakcyjne Dr Bałaś jako właściwy redaktor zajmował się wydawaniem czasopisma „Ćeskoslovenska etnografie". Dr Kramafik był wyznaczony do współpracy z Instytutem Encyklopedii CzSAN. Dokonał przeglądu haseł z zakresu etnografii, folkloru i dziedzin pokrewnych dla podręcznej en­ cyklopedii, którą wyda CzSAN. Dr Skalníková, jako naczelny redaktor, redagowała czasopismo „Ćesky lid". 2. Opracowania z r ó ż n y c h d z i a ł ó w kultury C z e c h o s ł o w a c j i i i n . Abs. hist. Vancík opracował materiał stosując badanie we wsiach spółdzielczych na pograniczu. Kand. nauk dr Scheufler przygotował dla Rozpraw CzSAN monografię o żegludze na rzekach południowoczeskich. Kand. nauk dr Stañková przeprowadziła badania terenowe na temat tkanin ludo­ wych na Horehroniu (Słowacja) w celu uzupełnienia materiału do monografii tego obszaru, którą przygotowuje Instytut Etnograficzny Słowackiej Akademii Nauk. Dr Heroldová zapoczątkowała prace bibliograficzne do monografii o czeskim pożywieniu ludowym. Dr Karbusicky działał jako sekretarz Towarzystwa Czechosłowackich Etnografów przy CzSAN. Dzięki wnikliwym badaniom w kilku okręgach przemysłowych uzyskał cenny materiał folklorystyczny. Kand. nauk dr Marki opracował krytycznie zapiski pieśni ludowych z archiwum Czechosłowackiej Radiostacji w Ćes. Budejovicach, podjął badania terenowe w południowych Czechach i doskonale prześledził dzia­ łalność południowoczeskich ludowych zespołów pieśni i tańca. St. asystent Nuśl zbierał materiały o kapelach górniczych w niektórych okręgach przemysłowych i zestawił bibliografię artykułów o ludowej muzyce w południowych Czechach. Dr Jech ukończył antologię czeskich bajek, która wyjdzie drukiem w niemieckim przekładzie. Dr Klímová przeprowadziła wnikliwe badania w Pelhfimovsku (w Czechach) współpracując z pracownikami Słowackiej Akademii Nauk w Debreczynie (Węgry). Kand. nauk dr Sirovátka wydał książkową antologię Bajki z Moraw. Specjalista Spilka ukończył obszerną monografię o wybitnej gawędziarce ludowej Karolinie Stikovej. Dr Hynková kończy monografię porównawczą o czeskich opisach podróży do Bułgarii, szczególnie w X V I — X V I I I wieku. �310 KRONIKA. 3. Sekcje etnografii ogólnej Oprócz sekcji poświęconej etnografii i folklorowi czechosłowackiemu i słowiańskiemu tworzy I E F sekcję etnografii powszechnej, która posiada wielkie znaczenie zwłaszcza dla teorii i metodyki. Chwilowo pracuje w tej sekcji pracownik specjalny Ćestmir Loukotka, który jako amerykanista zyskał uznanie na forum światowym. W 1958 r. działał na uniwersytecie w Rio de Janeiro, a po po­ wrocie do kraju przygotował do druku materiał uzyskany w czasie badań terenowych i studiów w muzeach. Nadto opracował i wykonał wielką mapę etnograficzną Brazylii (dla uniwersytetu w Rio de Janeiro) oraz dokonał wyboru przy uporządkowaniu rękopisów zmarłego podróżnika H . V. Fricla, przeznaczonych do publikacji. Przygotował również objaśnienia do wystawy „Jak doszli Czesi i Słowacy do poznania Ameryki Łacińskiej", którą Ministerstwo Szkolnictwa i Kul­ tury CSRS organizuje w Ameryce Południowej. Wygłaszał także liczne wykłady ze swojej dziedziny, a na zaproszenie UNESCO pracował w Paryżu w Musee de 1'Homme. Abs. hist. Ladislav Holy, młody pracownik w dziedzinie afrykanistyki, przygotował mono­ grafię o systemie społecznym plemion wschodnioafrykańskich, ogłosił kilka artykułów, referatów i recenzji ze swojej dziedziny i przygotował się do podróży naukowej do Sudanu. III. DZIAŁALNOŚĆ P U B L I C Y S T Y C Z N A Członkowie Instytutu opublikowali w ubiegłym roku w sumie 61 pozycji (rozpraw, studiów) i 137 recenzji, referatów i sprawozdań. Z tego na dział etnografii przypada 25 rozpraw i 94 recenzje, referaty i sprawozdania, a na dział folkloru 36 rozpraw i 43 recenzje, referaty i sprawozdania. 1. Publikacje k s i ą ż k o w e Prof. J. Horák wydał kilka rozpraw, między innymi artykuł Feudal survivals in Slovak popular balladry (Księga zbiorowa Histórica, tom I I , wyd. przez CzSAN). Dr J. Jech opublikował zebrane w terenie Ludowe opowiadania z Kladska (ss. 537), dołączył do nich wstępne studium krytyczne oraz opatrzył je uwagami. Praca ta (antologia) jest obecnie tłumaczona na niemiecki (Tschechische Volksmárcheñ). Kand. nauk dr O. Sirovátka wydał Bajki z Moraw (ss. 266). Poza dokonaniem wyboru napisał wstęp i uwagi od wydawcy. Nadto J. Spilka opracował wybór bajek ludowych z Ukrainy Zakarpackiej (3 wyd.). W jesieni 1959 r. wyszła nakładem CzSAN obszerna księga zbiorowa, Kladensko. Życie i kultura ludu w okręgu przemysłowym (ss. 591), z licznymi tablicami i wkładkami ilustracyjnymi. Zespół pracowników Instytutu zebrał tu wyniki kilkuletnich badań. Jest to pierwsze fachowe dzieło na­ ukowe poświęcone kulturze górniczego ludu od strony etnograficznej i folklorystycznej na rozległym i wysoko uprzemysłowionym obszarze. Obcy fachowcy wyrażali się z pełnym uznaniem o pracy zespołu. Syntetyczną monografię o życiu kladenckich górników z końca XDÍ i z początku X X wieku opracowała dr O. Skalniková. Podany tam dojrzały wybór krytyczny opracowań był niezbędny, żeby badania terenowe umiejętnie połączyć z liczną, wszechstronną literaturą, aby monografia pozostała w ramach etnograficznych, a podała przykładowo obraz życia i kultury materialnej w da­ nym regionie. Jest to pierwsze opracowanie tego rodzaju w naszej literaturze etnograficznej. Ważny rozdział Opowiadania ludowe w Kladensku opracował dr J. Jech. Monografię swoją oparł na nowych metodach badawczych, które podkreślają znaczenie gawędziarzy. Praca ta podaje charakterystyki nosicieli twórczości ludowej, oparte na psychologii, szczegółowo analizuje środo­ wisko, z którego pochodzi opowiadanie, dołącza analizę rzeczową, materiałową i estetyczną opo­ wiadań, śledzi stosunek folkloru robotniczego reprezentowanego przez pracę do folkloru trady­ cyjnego, stwierdza obszerność materiałów (materiały miejscowe, krajowe, międzynarodowe), spe­ cyfikę kladeńskich opowiadań, fantastyczny i rodzajowy skład i rozprzestrzenienie repertuaru �KRONIKA 311 fcladeńskiego, charakteryzuje kulturę ludową itd. Jest to pierwsze w tym ujęciu obszerne studium 0 czeskiej prozie ludowej. J. Spilka opracował monograficznie Górniczy humor na Kladensku. Ten najbardziej indywi­ dualny rodzaj ludowego opowiadania na danym obszarze popart typowymi cechami życia gór­ niczego. Ograniczywszy rodzaj i jego charakterystyczne cechy podzieli! autor opowieści według treści na pięć działów: Życie „na dole", Życie rodzinne, Życie na wsi. Wojsko, wojna, okupacja. Wesoły kladeński górnik — Frantisek Varhulik. Analizę budowy humorystycznych opowieści górniczych uzupełniają fachowe objaśnienia form czasownikowych, zasobu słów, wyrazy z zakresu języka górniczego, obserwacje wyrazów ekspresywnych i przysłów, a ogólnie podana jest cha­ rakterystyczna fonetyka górniczych anegdot i humoresek. Uzupełnieniem do monografii Jecha i Spilki jest antologia, do której Spilka zaliczył 112 pozycji. Kand. nauk dr V. Karbusicky opracował monografię Robotnicza pieśń w Kladensku. Zawiera ona w 10 rozdziałach przegląd materiałów źródłowych i zasadniczych rodzajów pieśni w środowisku górniczym: od pieśni religijnych do pieśni robotniczych typu folklorystycznego i pieśni socjali­ stycznych, których rozwój śledził od pierwszej wojny światowej. Ponadto autor objaśnił wpływ pieśni na uświadomienie klasowe i ich znaczenie w ludowym kolektywie. Końcowe rozdziały ana­ lizują formalną i konstrukcyjną stronę pieśni na ziemi kladeńskiej, dają objaśnienia dotyczące metody opracowań i zawierają antologię sięgającą 94 pozycji. Dołączone drobne uwagi zawierają ważny, wnikliwy materiał porównawczy, który tworzy podstawę do dalszej pracy w tym kie­ runku. Rozwój górniczych kapel w okolicach Kladna opracował B. Nuśl na podstawie historycznych danych i szczegółowych materiałów o ich działalności. Monografia objaśnia skład kapel, obsadę instrumentów, repertuar, stosunek kapel do życia górniczego, wpływ wojskowych orkiestr, sta­ nowiska muzykantów, ich sposób życia, wykształcenie i wpływ kapel. W ten sposób praca Nuśla, która powstała z dokładnych studiów źródeł, zawiera krytycznie opracowany rozległy materiał. L . Janacková opracowała rozdział o ludowej tradycji i artystycznej twórczości w dziedzinie pieśni ludowej, dołączyła wybór i alfabetyczny spis początków pieśni oraz wykaz śpiewaków. Uważamy za wielkie osiągnięcie fakt, że udało się włączyć do planu wydawniczego wydaw­ nictw CzSAN jeszcze dwie ważne, obszerne publikacje: 1. Kand. nauk dr K . Fojtíka i kand. nauk dr O. Sirovátki, Rosicko-Oslavensko (ta etnograflczno-folklorystyczna monografia dotyczy gór­ niczej części Moraw); 2. Dr K . Vetterla, Ludowe pieśni wolosko-kiobuckie. IV. PRACA ORGANIZACYJNA I POPULARYZACYJNA W zależności od doświadczenia i działalności publicystycznej poważna część pracowników poświęciła się pracy organizacyjnej w Instytucie. Dyrektor prof, dr J. Horák zajmował się pracami administracyjnymi i organizacyjnymi, sporządził roczne plany i sprawozdania, a przede wszystkim organizował zespoły badawcze. Zastępca dyrektora, dr E . Bałaś, brał udział we wszystkich pracach związanych z prowadze­ niem Instytutu, a sam kierował zagadnieniami mającymi charakter prawny i finansowy. Wielu uczestników brało udział w prawnej i naukowej komisji, działały zespoły robocze, którym zostały przydzielone poszczególne odcinki pracy, jak referaty, agendy prawne itd. Archiwista, Anna Janousková, przeprowadziła inwentaryzację 4000 negatywów, 300 rysunków 1 sporządziła miejscowy i rzeczowy katalog 1500 fotografii. Działalność ideologiczną i badawczą dobrze uzupełnia wykładami i poradami nowo założone Towarzystwo Czechosłowackich Etnografów przy CzSAN. Doskonale na rozwój Instytutu wpływała wielostronna współpraca z innymi zakładami i in­ stytucjami, przede wszystkim z Ministerstwem Szkolnictwa i Kultury CSRS, z uniwersytetami, szczególnie Czechosłowacką Akademią Nauk Rolniczych, z licznymi instytutami Akademii, z To­ warzystwem Czechosłowackich Etnografów, z Czechosłowackim Towarzystwem Etnograficznym, �KRONIKA 312 z Czechosłowackim Instytutem Zagranicznym, z muzeami, z Czechosłowackim Radiem i z bardzo licznymi zakładami okręgowymi oraz towarzystwami na terenach Czech i Słowacji. Członkowie Instytutu pogłębili łączność z praktyką. Rozwijali ożywioną działalność wykładową na terenach Czech, pracowali w radio, w różnych komisjach, pomagali przy organizacji muzeów i wystaw, uczestniczyli jako doradcy w różnych towarzystwach i kołach, w okręgowych domach kultury, w zespołach tanecznych i chórach itd. Kierownictwo Instytutu z zadowoleniem podkreśla sukcesy, ale jest świadome licznych nie­ dociągnięć w swojej działalności i w swoich osiągnięciach. Rozwój Instytutu świadczy właśnie o tym, że pracownicy coraz bardziej instensywnie koncentrują swą uwagę na zadaniach ściśle okre­ ślonych, pogłębiają swoją fachową wiedzę, znajomość przedmiotu i języka i zmierzają do coraz bardziej rozleg ych prac, z których wyłoni się ostateczne opracowanie HKLCz i Czechosłowackiej wiedzy o kraju ojczystym. l Jifí Horák (Praha) P R A C E Z Z A K R E S U HODOWLI BYDŁA I PASTERSTWA W POŁUDNIOWO-WSCHODNIEJ E U R O P I E Wydawnictwo Węgierskiej Akademii Nauk wkrótce opublikuje zbiorową pracę o hodowli i pasterstwie w basenie środkowego Dunaju, w Karpatach i na Bałkanach. Na całość pracy złożyły się artykuły badaczy bułgarskich, czechosłowackich, jugosłowiańskich, polskich, rumuńskich, ukraiń­ skich i węgierskich. Zbiorowe dzieło obejmuje studia nad wieloma formami hodowli bydła na odmiennych geograficznie i etnicznie terenach, począwszy od ekspansywnego pasterstwa puszty węgierskiej do halnej i w ogóle sezonowej gospodarki Karpat i koczownictwa na Półwyspie Bałkań­ skim. Prace węgierskie, znajdujące się oczywiście w liczebnej przewadze, dają przegląd różnych form hodowli bydła i pasterstwa na Węgrzech w historyczno-regionalnym ujęciu. S. Bokónyi na pod­ stawie znanego dotychczas wykopaliskowego materiału kostnego przygotował zooarcheologiczne studium o gatunkach i rasach bydła domowego na Węgrzech w okresie średniowiecza. Marta Belényesy, kierowniczka zespołu gromadzącego wczesnośredniowieczny materiał do kultury ma­ terialnej, w artykule o hodowli bydła w X I V w. na Węgrzech dała nam interesujący przekrój tej gałęzi gospodarki, do której scharakteryzowania wykorzystała wszystkie poznane źródła archiwalne badanego okresu. Wśród prac dotyczących poszczególnych regionów Węgier w pierwszym rzędzie wymienić należy pracę I . Balogh, omawiającą pasterstwo nizinne w okolicach Debreczyna. Autor zapoznaje nas w swoim studium z podstawowymi formami pasterstwa stepowego, a zwłaszcza bazującego na węgierskich pusztach, obejmujących ponad sto tysięcy morgów (jochów) w krainie Hotobagy. Znajdowano tam podstawowe formy pasterstwa w ogóle charakterystyczne dla ekstensywnej ho­ dowli bydła na Wielkiej Nizinie Węgierskiej. Dla tegoż obszaru A. Beres opracował częściowo zagadnienie dotyczące naczyń pasterskich i sposobów pędzenia bydła. Te wytwory kulturowe zostały zakwalifikowane jako najbardziej reprezentatywne dla omawianego rodzaju pasterstwa, świadczące o jego charakterze stepowym (np. pędzenie bydła przy pomocy konnych pastuchów, lasso, baty o krótkich rączkach). G. Varga rozpatruje w zwartym studium podstawowe formy hodowli bydła spotykane na bagnistych jeszcze do niedawna terenach południowo-wschodnich Węgier. Z. Bene charaktery­ zuje w swojej pracy hodowlę owiec na obszarach pagórkowatych północno-wschodnich Węgier, �KRONIKA 313 która co najmniej w terminologii wykazuje powiązanie z pasterstwem karpackim. Inny autor, L . Timaffy, opisuje hodowlę owiec, jaka występuje na obszarach zachodnich Węgier. Pasterze w korycie Dunaju wraz z owcami przeprawiają się w bród z wyspy, wędrując wiele razy w ciągu jednego sezonu. (Artykuł zaopatrzony jest w bardzo piękne ilustracje.) Badacz z tymi sposobami i formami życia pasterzy zapoznał się jeszcze w okresie międzywojennym. O stosowaniu podobnych form pasterskiego życia w południowym korycie Dunaju pomiędzy X V I I a X I X w. pisze B. Andrásfalvy. W przygotowanym tomie znajdują się również trzy prace węgierskich autorów, opisujących życie pasterskie na podstawie materiału z Siedmiogrodu. Rozpatrywane przez nich zagadnienia należą już do zakresu studiów bałkańsko-karpackich. Piękną serię tego rodzaju artykułów otwiera studium V. Marinova o hodowli owiec u Karakaczan, prowadzących do dziś nomadyczny tryb życia. V. Novak w plastyczny sposób zobrazował formy hodowli bydła stosowane w słoweńskich Alpach. Autor daje przegląd tych form w rozwoju historycznym, zajmuje się także stosunkiem pasterstwa słoweńskiego do szwajcarskiego, włoskiego, a nawet śródziemnomorskiego. Cytowane materiały posiadają duże znaczenie dla badaczy pasterstwa w Karpatach, gdyż otwierają nowe perspektywy na to frapujące zagadnienie. Praca I. Vladu(iu zapoznaje nas w sposób realny z halową gospodarką hodowlaną oraz sezonowym wypasem w górach Siedmiogrodu Karpat Południowych. Te dwa sposoby stanowią na tym obszarze przejście od koczowniczych form nomadów bałkań­ skich do szałaśnictwa pasterskiego w Karpatach. L . Fóldes, opisując zespołowe pasterstwo Szeklerów (etniczna grupa węgierska zamieszkała w Siedmiogrodzie), porusza zagadnienie stosunków gospodarczych i prawnych oraz rozdziału produktów pasterskich. Podobnie niektórymi zaga­ dnieniami pasterskimi środkowej części niecki siedmiogrodzkiej zajmuje się L . K . Kovács, opisując przede wszystkim przeróbkę mleka i rozdział tych przetworów. Ceniony ten badacz daje konkretną i wnikliwą analizę materiałów w sposób dotychczas nie podawany w fachowej literaturze. Jest jeszcze jedno godne podkreślenia. Opisywane przez Kovácsa tereny zamieszkuje ludność mieszana węgiersko-rumuńska, w związku z czym autor podaje terminologię używaną w obydwu językach, dając przez to możliwości porównania i wyprowadzenia wniosków ogólnych. Inny badacz kultury pasterskiej, B. Gunda, analizuje liczne powiązania, jakie w perspektywie historycznej zachodzą w Siedmiogrodzie pomiędzy formami osadnictwa a gospodarką hodowlaną. I. Simonenko, opisując halną gospodarkę pasterską, uprawianą przez ludność ukraińską w lasach karpackich, wypełnił lukę, jaka do niedawna istniała w tym zakresie. B. Kopczyńska-Jaworska podała bardzo obiektywną charakterystykę pasterstwa zarówno dla całego obszaru, jak też poszczególnych regionów Karpat Polskich. Jak wiadomo, zachodnim obszarem pasterstwa karpackiego jest Wołoszczyzna Morawska. Na tym terenie znane są obecnie całkiem nowoczesne formy hodowli. Dla badacza kultury Karpat i ten odcinek jest równie ważny, jak i poprzednie. Do poznania tego właśnie terenu przyczynia się L . Kunz swoją cenną pracą o chłopskiej hodowli i wypasaniu bydła w XVIII w. na obszarach średnich Moraw. Wreszcie należy wymienić zapowiedzianą, a ze wszech miar interesującą pracę K . Dobro­ wolskiego o typach wędrówek pasterzy w Karpatach Polskich, ujętych w perspektywie historycznej od form koczownictwa, poprzez wędrowne, sezonowe pasterstwo, do współczesnego pasterstwa osiadłego. Wielką zasługą autora jest syntetyczne ujęcie tego ważnego problemu dla badań kar­ packich. W ramach tego krótkiego ujęcia jest rzeczą niemożliwą podanie szczegółowego omówienia poszczególnych prac, ich tematyki i wyników. Ale już samo wyliczenie rozpraw daje zaintereso­ wanym badaczom pewien pogląd na charakter pasterstwa większości opisywanych obszarów. Na­ leży jednakże podkreślić, że w omawianym dziele wszyscy autorzy potraktowali hodowlę i pas­ terstwo głównie jako system gospodarczy. Dlatego też pewne zagadnienia kultury pasterskiej, jak np. folklor, sztuka plastyczna, zostały potraktowane marginesowo. Jednakże zapowiedziana �314 KRONIKA praca zapoznaje nas z formami życia wielu ludów Europy, które wielostronnie naświetlone po­ wiązały się poprzez podziały państwowe i etniczne w wielobarwną jedność. Ponieważ celem wydawnictwa jest m. in. przysłużenie się międzynarodowej współpracy na­ ukowej, przeto powyższa publikacja będzie wydana w jednym z języków kongresowych, w tym wypadku po niemiecku. Wielką też wagę położono na możliwie pełne podanie ludowej termino­ logii. Chciano przez to nie tylko zgodnie z metodą „Wort und Sache" lepiej naświetlić podjęte za­ danie, ale przede wszystkim mniemano, że terminologia na tak zmieszanym ludnościowo obszarze, jakim jest południowo-wschodnia Europa, posiada dla badacza międzyetnicznych stosunków szczególnie ważne znaczenie. W skład przygotowywanej pracy, poza omówionymi artykułami, wejdzie także bogaty ma­ teriał ilustracyjny. Wydaniem tego zbiorowego dzieła, jak już wspomniano, chlubnie zapisała się Węgierska Akademia Nauk, a prace redakcyjne przypadły w udziale László Foldesowi przy współ­ pracy Marty Belényesy i Béla Gunda. László Fóldes (Budapest) POWOJENNA DZIAŁALNOŚĆ E T N O G R A F I C Z N A W R U M U N I I Z E SZCZEGÓLNYM UWZGLĘDNIENIEM BADAŃ ŻYCIA PASTERSKIEGO i Powojenna działalność etnograficzna została zorganizowana w czterech centrach: Bukareszt, Cluj, Jassy, Sibiu. Przy czym badacze kultury ludowej z innych części Ludowej Republiki Ru­ muńskiej pracują w powiązaniu z jednym z tych czterech głównych ośrodków etnograficznych. Bukareszt. Działalność naukowo-badawczą w Bukareszcie skupia się w dwóch jednostkach akademickich i w dwu muzeach specjalnych, a mianowicie: w Sekcji Sztuki Ludowej przy Insty­ tucie Historii Sztuki Akademii R P R (Academia Republicei Populare Romina, Institutul de istoria artei, Sec(ia de arta populará), prowadzonej przez dr Florea Bobu Florescu, oraz w Sekcji Etno­ grafii przy Instytucie Archeologii Akademi RPR (Akademia RPR, Institutul de archeologi, Sectia de etnografie), kierowanej przez prof, dr Romulus Vuia; następnie w Muzeum Sztuki Ludowej RPR (Muzeul de arta populará al RPR), pod dyrekcją dr Tancred Banateanu, i w Muzeum Wsi (Muzeul satului 7), którego kieiownikiem jest dr Gheorghe Focsa. Jassy. W tym centrum uniwersyteckim i akademickim Mołdawii działalność etnograficzna rozwija się w ramach Muzeum Etnograficznego Mołdawii (Muzeul etnografie al Moldavei), prowa­ dzonego przez mgr. Gheorghe Bodor. Ta placówka ma w tej chwili najbardziej naukowo opra­ cowaną w Rumunii ekspozycję muzealną. Sibiu. Jak wiadomo, miasto Sibiu posiada godną uwagi tradycję badań i działalności po­ pularyzatorskiej z zakresu etnografii i folkloru. Pracuje tutaj Sekcja Sztuki Ludowej przy Muzeum Brukenthal (Muzeul Brukenthal, Sec{ia de arta populará), prowadzona przez dr Cornel Irimie. Cluj. W głównym mieście Transylwanii, którym jest Cluj, rozwijane są różnorodne formy działalności etnograficznej. Przede wszystkim należy wymienić Filię Akademii RPR, w której przy Sekcji Historii Sztuki (Filíala Cluj a Academiei RPR, sectorul de arta populfri al Sect'ei de istoria artei) zorganizowany jest dział sztuki ludowej; przy Komisji do badań nad ukształtowaniem się języka i ludu rumuńskiego (Comisia pentru studiul formárii limbii ci poporului romin) pracuje kolektyw clujański. Obydwie jednostki są prowadzone przez dr Nicolae Dunáre. Do pierwszej z nich należą także etnografowie, współpracownicy Akademii z Sibiu: O. Stalin, Timisoara, Arad i in. i Artykuł został przygotowany do druku przez Marię Gładyszowa na podstawie dostarczonych Redakcji wyciągów i streszczeń z konferencji i odczytów wygłoszonych przez dr Nicolae Dunáre, wiceprezesa Towarzystwa Nauk Historycznych i Filologicznych RPR, Filia Cluj, z okazji jego pobytu w Polsce w 1960 r. ��316 KRONIKA Nadto działalność badawcza obok muzeograficznej rozwija się w Muzeum Etnograficznym Transylwanii (Muzeul etnografie al Transilvaniei) prowadzonym przez prof. Gheorghe Dancus. Wreszcie liczne formy działalności etnograficznej rozwijają się w kierowanej przez dr Nicolae Dunare Sekcji Etnograficznej i Folkloru Towarzystwa Nauk Historycznych i Filologicznych RPR — Filia Cluj (Societatea de stiin(e istorice si filologice din R P R — Filíala Cluj-Sectia de etnografie ei folclor). Należy zaznaczyć, że na posiedzeniach i sympozjach tej Sekcji, mającej charakter jak gdyby koła etnografów i folklorystów z Cluj, odbywanych raz lub dwa w miesiącu, biorą udział wszyscy pracownicy z dziedziny kultury ludowej z Akademii, Uniwersytetu, Muzeum, Instytutu Folkloru, Instytutu Sztuk Plastycznych, Urzędu Konserwatorskiego, jak również nauczyciele szkół średnich. Na tych zebraniach dyskutuje się zagadnienia badań terenowych, problemy odnoszące się do hi­ storii etnografii i folkloru, tematykę muzeograficzną, kursów uniwersyteckich oraz nowości bi­ bliograficzne. Jakie znaczenie dla rozwoju działalności etnograficznej i folklorystycznej posiada ten ośrodek, warto dodać, że na posiedzeniach została ustalona liczba zespołów dla badań w następujących dziedzinach: a) historii etnografii i folklorystyki, b) historii folkloru, c) folkloru robotniczego, d) folkloru współczesnego, e) monografii folklorystycznych i etnograficznych, f) słownika etno­ graficznego i folklorystycznego rumuńsko-węgierskiego i węgiersko-rumuńskiego, g) publikacji periodycznej dla Muzeum Etnograficznego Transylwanii, h) atlasu etnograficznego i folklorystycz­ nego. Tamże został opracowany program kolektywu przygotowującego etnograficzną monografię wsi. Wówczas po raz pierwszy w Rumunii zostało szczegółowo przygotowane badanie kolektyw­ ne wsi położonej w centrum regionu etnograficznego Cimpia Transilvaniei (Pole Transylwańskie). W badaniach tych uczestniczyli etnografowie, folkloryści, historycy, lingwiści i muzeografowie rumuńscy i węgierscy z Cluj, Tg. Mures etc. Dodajmy, że zespół ten organizuje spotkania ze spe­ cjalistami innych krajów odwiedzających Rumunię, aby móc przedstawić i przedyskutować wyniki swoich badań. II. T E M A T Y K A BADAŃ Na wstępie należy podkreślić, że pierwsze poszukiwania przedsięwzięte w Transylwanii zaini­ cjowane zostały w 1945 r. przez Biuro Studiów Ministerstwa Narodowości. Miały one na celu naświetlenie bardzo licznych pozytywnych kontaktów między ludem rumuńskim a mniejszościami narodowymi. Badania te naświetlały od strony etnograficznej i społecznej rezultaty współistnienia rumuńsko-węgierskiego na terytorium Rumunii. Było to nowe ujęcie w powojennej etnografii rumuńskiej, mające tak poważne znaczenie w historii jej rozwoju. Obecnie główną rolę w kierowaniu badaniami etnograficznymi odgrywa Akademia RPR. Pod jej egidą pierwsze badania rozpoczęto w 1949 r. i jako główny cel obrano zagadnienia ze sztuki ludowej. Zostały one przeprowadzone przez etnografów rumuńskich, węgierskich i saskich z Bu­ karesztu, Cluj i Sibiu. Badania nad architekturą ludową, którymi do chwili obecnej objęto przeszło /Ą obszaru Rumunii, w pierwszym rzędzie przeprowadzali: Paul Petrescu, Paul Stahl, Gheorghe Focsa i Károly Kós. Ceramika ludowa, przedstawiająca w Rumunii szerokie pole możliwości badaw­ czych, pociągnęła wielu etnografów: Tancred Báná(eanu,'Julius Bíelz, Florea Bobu Florescu, Paul Petrescu, Paul Stahl, Cornel Irimie, Herbert Hoffmann, Károly Kós, Nicolae Dunáre. Równie popularny temat w badaniach rumuńskich stanowi od dawna strój ludowy. Z tego zakresu opu­ blikowali różnego rodzaju materiał następujący autorowie: T. Báná(eanu, J. Bielz, N . Dunare, F. B. Florescu, G. Focsa, C . Irimie, J. Nagy, J. Szentinvei, R. Vuia. Od początku 1958 r. sektor sztuki ludowej (Sekcja Historii Sztuki Filii Cluj Akademii R P R ) przygotowuje pod redakcją N. Dunare obszerną monografię, Stroje ludowe rumuńskie Transyl­ wanii, która ma być opublikowana w 1965 r. Podjęto również badania nad zagadnieniem wsi wyspecjalizowanych w różnych rzemiosłach. W Rumunii, podobnie jak i w wielu innych krajach, zwłaszcza w strefach pogranicza gór i nizin, 3 �317 KRONIKA większość wsi specjalizuje się w jednym lub kilku jakichś rzemiosłach. To zjawisko znane było w dużej rozpiętości podczas okresu kapitalizmu. Dotychczas zostały opublikowane trzy studia etnograficzne z tego zakresu, dotyczące Gór Apusenii (zachodnia Transylwania). Autorami ich są: T. Bañateanu (okręg Bihor), N. Dunare (okręg Závand), К. Kós (okręg Huedin). Nadto zostały zapoczątkowane badania nad nową twórczością ludową oraz sposobami użyt­ kowania nowych form kultury i sztuki ludowej w dziedzinie produkcji, a także ekspozycji muze­ alnej. Studia nad tym zagadnieniem podjęli: N. Dunare, B. Zderciuc, P. Petrescu. Ryc. 2. Pasterz z Karpat Południowych (Góry Retezat). Dolina Jiu Fot. N . Dunare NAJWAŻNIEJSZE W Y D A W N I C T W A Pierwsza powojenna publikacja, zamieszczająca regularnie prace i materiały ze sztuki ludowej oraz etnografii, to „Studia i badania z historii sztuki" („Studii si cercetari de istoria artei"), organ Instytutu Historii Sztuki R P R w Bukareszcie. Od 1954 r. drukuje się po dwa wielkie tomy rocznie. W Cluj rozpoczęto wydawanie „Rocznika Muzeum Etnograficznego Transylwanii" („Anuarul Muzeului Etnografie al Transilvaniei"). Pierwszy tom ukazał się za dwa lata: 1957 i 1958, obecnie drukuje się drugi tom za lata 1959 i 1960. Również Muzeum Sztuki Ludowej RPR wydaje od 1959 r. biuletyn roczny „Studia i badania etnograficzne oraz sztuki ludowej" („Studii si cercetari de etno- �318 KRONIKA grafie si de arta popularea"). Ponadto należy wymienić rocznik „Problemy muzeografii" („Probleme de Muzeografie") wydawany przez Radę Ludową regionu Cluj, w którym od 1955 r. publikowane są artykuły etnograficzne. Obecnie Sekcja Etnograficzna Instytutu Archeologicznego Akademii R P R w Bukareszcie przygotowała pierwszy tom nowego peiiodyku, zatytułowanego „Etnografia". W końcu należy zaznaczyć, że pewna liczba prac etnograficznych, jak również dotyczących sztuki ludowej, oryginalnych lub przekładów (w pierwszym rzędzie prace radzieckie) ukazała się Ryc. 3. Pasterz z Karpat Południowych (Góry Paring). Dolina Jiu Fot. N . Dunare w następujących wydawnictwach: Wydawnictwa Akademii RPR, Wydawnictwo literatury i sztuki (redakcja dotycząca plastyki jest obecnie przeniesiona do Wydawnictwa „Meridiane"), Wydawnictwo naukowe, Wydawnictwo techniczne Bukaresztu i Wydawnictwa Muzeum Brukenthal w Sibiu. Na ściśle określonym obszarze etnograficznym badania są przeprowadzane zazwyczaj kolek­ tywnie. Stąd rezultaty studiów przybierają często charakter monografii regionalnych. Pierwsza tego rodzaju praca, pt. Sztuka ludowa doliny Jiu (region Hunedoara), zredagowana przez Filię Aka­ demii w Cluj pod kierunkiem N. Durare, zestala złożona do druku w Wydawnictwie Akademii R P R w styczniu 1960 r. Monografia ta zawiera 600 stron tekstu, tyleż fotografii, rysunków, szki- �KRONIKA 319 ców, kart i plansz barwnych. Poza wstępem teoretycznym i informacjami, dotyczącymi historii badań, składa się z następujących rozdziałów: 1) charakterystyka geograficzna i historyczna re­ gionu i zajęcia ludności, 2) narzędzia i ich walory artystyczne, 3) architektura ludowa, 4) ceramika, 5) tkaniny, 6) strój ludowy, 7) rozważania estetyczne, 8) podsumowanie, 9) słownik terminów gwarowych. Na wiosnę tegoż roku złożono w tym samym wydawnictwie podobną monografię dotyczącą Sztuki ludowej w dolinie Bistrija (region Suceava), opracowaną pod kierunkiem naukowym F . B. Florescu, P. Stahl i P. Petrescu. IV. B A D A N I A E T N O G R A F I C Z N E ŻYCIA P A S T E R S K I E G O Problem życia pasterskiego w Rumunii interesował wielu badaczy. Zajmowali się nim histo­ rycy, geografowie, lingwiści, folkloryści, etnografowie, socjologowie etc., lecz dotychczas nie do­ prowadzili do opracowania syntetycznego, jakie na przykład zaczęło się ukazywyć w Polsce, pt. Pasterstwo Tatr Polskich i Podhala. Tłumaczy się to brakiem dostatecznej ilości opracowań monograficznych zasadniczych regionów Rumunii. N. Dunáre w artykule programowym Problem badań etnograficznych życia pasterskiego (Problema cercetarii etnografice a pastoritului), opublikowanym w 1956 г., wykazuje konieczność, aby badania etnograficzne życia pasterskiego były robione kolektywnie przez etnografów, jak również przez specjalistów pokrewnych nauk (historia, geografia, antropologia, dialektologia, folklor, ekonomia i socjologia). Koncepcja ta została zrealizowana przez kolektyw z Cluj w bada­ niach monograficznych dotyczących życia pasterskiego Muntii Apuseni (w zachodniej Transylwa­ nii), prowadzonych w terenie w latach 1949 — 1958. Powyższa monografia jest w stadium znacznego zaawansowania redakcyjnego. Kolektyw ten doszedł do przekonania, że w powyższy sposób ba­ dania doprowadzą do wartościowych rezultatów, do których nie doszłoby się ograniczając je do zagadnień czysto etnograficznych. W rzeczywistości bowiem nigdy nie natrafia się na zjawiska etnograficzne całkowicie uniezależnione ani od miejsca, ani od czasu, ani nie związane z rolą, jaką spełniają w życiu społecznym. W warunkach szybkiego procesu przemiany ekonomicznej i kulturalnej nowej Rumunii naczelną potrzebą jest zarejestrowanie zjawisk pasterskich w ich archaicznych formach jeszcze istniejących, jak również przejściowych i wreszcie nowych. Kolektywna monografia życia pas­ terskiego w Rumunii winna być, według programu N. Dunáre, rozpatrywana z dwu punktów widzenia: jako encyklopedia faktów życia pasterskiego w Rumunii i jako synteza historycznoetnograficzna. Chociaż kolektyw z Cluj zapoznał się tylko z jednym regionem Muntii Apuseni, niemniej na potrzeby porównawcze zebrano liczne informacje terenowe również gdzie indziej w Tran­ sylwanii, a dla kilku zjawisk (trepanacja baranów, siano, ser, „żywy ogień", byt pasterski) także w całym kraju, a niekiedy i poza jego granicami. W 1959 г., kończąc poszukiwania na terenie Muntii Apuseni, rozpoczęto pod kierunkiem N. Du­ nare badania nad życiem pasterskim na północy i północnym zachodzie Transylwanii (regiony: Mramures, Oas, Ugocea, Sátmar, Sálaj, Lapus, Násáud-Rodna). Badania nad życiem pasterskim w zachodniej Transylwanii rozpoczęły się w 1949 r. Od 1956 r. rozwinęły się w ramach Komisji do Badań Nad Kształtowaniem się Języka i Ludu Rumuńskiego Akademii RPR pod przewodnictwem akademika prof, lorgu Jordan. W ramach tej Komisji doko­ nuje badań etnograficznych nad pasterstwem prof, dr Romulus Vuia w regionie Hunedoara (góry Paring, Vílcan, Retezat) i kand. n. h. dr lon Vladu{iu w kraju Birsa (region wschodni Południowych Karpat Rumuńskich). Podobnie prof, dr Traían Herseni i dr Cornel Irinie przygotowują analizę dotyczącą życia pasterskiego w ramach monografii kolektywnej, która jest przygotowywana dla regionu etno­ graficznego „Marginimea Sibiului" (środkowa część Karpat Południowych Transylwanii). �320 KRONIKA Przed całkowitym podsumowaniem materiałów dotyczących monografii Życie pasterskie w Górach Apusenii, a także przed posunięciem naprzód nowych badań rozpoczętych w 1959 r. na północnym zachodzie Transylwanii N. Dunare poddał dyskusji specjalistów polskich tematykę i metodę badań terenowych, a także kilka wyników. Przedłożył również układ przygotowywanej monografii. A. Morfologia pasterstwa. 1. Rozprzestrzenienie terytorialne w przeszłości. a. Najdawniejsze formy zajęć (rolnictwo, pasterstwo i in.) i rola warunków naturalnych (równina, góra itd.). Stopniowe uwalnianie się od środowiska geograficznego. Jedność funkcji Ryc. 4. Kobiety powracające do wsi z wyrobami pasterskimi. Zachodnie Karpaty Transylwanii (Góry Apusenii) Fot. B. Jaworska ekonomicznych rodziny i gospodarstwa chłopskiego w okresie gospodarki naturalnej. Paster­ stwo jako pierwszy wyłom w życiu gospodarczym wsi (stado poza gospodarstwem, pastwisko poza wsią itp.). b. Regiony i strefy życia pasterskiego (podkreślenie rozwoju dawniejszego życia pasterskiego w ścisłym znaczeniu przez bazy hodowli rolniczej, pastorit agricolo, występujące w całej Rumunii, oraz okoliczności, w których oddzieliły się strefy pasterskie). c. Rekonstrukcja ewolucji obszaru pasterskiego (pastwiska i wędrówki). d. Migracje ludności pasterskiej i osiedlanie się w innych strefach (strefy kolonizacji i infil­ tracji pasterskiej). �KRONIKA 321 2. Obecne rozprzestrzenienie terytorialne. 3. Typy życia pasterskiego. B. Kultura materialna. 1. Gospodarstwo pasterskie. 2. Osiedla pasterskie. 3. Produkcja pasterska. 4. Sprzedaż produktów pasterskich. 5. Pożywienie i ubiór pasterzy. C. Sposoby życia. 1. Organizacja pasterska. 2. Analiza życia pasterskiego jako typu etnograficznego. Pasterstwo jako zajęcie. Życie męż­ czyzn w czasie wykonywania zajęć, zakazy i ułatwienia związane z pasterstwem. Konkretne formy życia pasterzy. Ramy życia pasterskiego (przestrzeń, czas, obyczaje e/c). Świadomość społeczna (grupy, hierarchia, różnice społeczne i zawodowe, różnice klasy społecznej w środowisku paster­ skim). Wpływ pasterstwa na inne przejawy życia. 3. Walka klasowa w życiu pasterskim. D. Kultura duchowa. 1. Sztuka pasterska. 2. Zwyczaje i tradycje. 3. Folklor pasterski. 4. Terminologia pasterska. E . Przyczyny kształtowania się życia pasterskiego. 1. Warunki ekonomiczno-społeczne. Sposób produkcji (rozwój tego zajęcia poprzez formacje społeczno-ekonomiczne: wspólnota pierwotna, niewolnictwo, kapitalizm, socjalizm). Stan spo­ łecznych sił produkcyjnych (narzędzia, ludzie, doświadczenie w produkcji, posiadacze, źródła produkcji, rzut historyczno-rozwojowy). 2. Środowisko geograficzne. 3. Ewolucja demograficzna. F. Rola i ewolucja życia pasterskiego w Rumunii. . 1. Rola pasterzy w życiu ludu rumuńskiego. 2. Proces rozkładu archaicznych zajęć pasterskich. 3. Rozwój pasterskiego sektora socjalistycznego. V. N I E K T Ó R E W Y N I K I B A D A Ń Jednym z najważniejszych zadań, jakie zostały postawione przed nauką rumuńską, jest roz­ wiązanie problemu ciągłości istnienia ludu rumuńskiego na swoim terytorium od czasu staro­ żytnej Dacji i zajęcie stanowiska wobec dotychczas wysuniętych dwu przeciwstawnych tez, według których lud rumuński był w swej przeszłości wyłącznie pasterski bądź wybitnie rolniczy. Tymczasem badania etnograficzne, jak również najnowsze rezultaty poszukiwań archeologicznych, historycznych i in. pozwalają uważać, że lud rumuński, podobnie jak i inne ludy, był jednocześnie rolniczy i pas­ terski, trudniąc się przy tym innymi zajęciami nierolniczymi i niepasterskimi. Wszystkie te zajęcia są związane licznymi węzłami współzależności zjawisk w warunkach walki człowieka, celem wyko­ rzystania wszystkich bogactw środowiska geograficznego. Tezę tę umacniają dwa społeczno-etnograficzne rysy, które pozostają w ścisłej zależności ze sobą jeszcze od epoki formowania się ludu rumuńskiego, a mianowicie: charakter kolektywny (obstesc), wspólny i złożność czy różnorodność (rolnictwo, pasterstwo, myślistwo i in.) starożytnej gospodarki protorumuńskiej i rumuńskiej. Przed penetracją kapitalizmu w rolnictwie Rumunii hodowla i zajęcia pasterskie miały nie­ zawodnie większe i specyficzne znaczenie ekonomiczne w całokształcie sposobu życia wsi rumuń­ skiej. Na taką sytuację wpłynęło również kilka czynników, a przede wszystkim możliwość użytkoEtnografia polska, t. V 21 �322 KRONIKA wania lasów. Sprzyjała ona rozwojowi życia pasterskiego i praktykowaniu pewnych prymitywnych technik w rolnictwie, co poza ustaleniem ścisłego związku pomiędzy rolnictwem a zajęciami pa­ sterskimi i hodowlą dawało chłopom wielką swobodę w działalności pasterskiej. Pomimo pozytywnego znaczenia zajęć pasterskich należy podkreślić fakt o szczególnym zna­ czeniu historyczno-etnograficznym, a mianowicie, że ludzie zajęci bezpośrednio w pracach pas­ terskich stanowili zawsze tylko część ludności chłopskiej. W czasie gdy stada wspólnoty wiejskiej Ryc. 5. Gospodarstwo pasterskie w zamkniętym czworoboku (rum. ,,okol"). Karpaty Zachodnie (Góry Apusenii) Fot. N . Dunáre pozostają pod opieką pasterzy, tj. grupy zawodowej zamkniętej, znaczna większość mieszkańców tej samej wsi może oddawać się spokojnie uprawie ziemi. To, że rolnictwo stanowi powszechne zajęcie ludności rumuńskiej, może wynikać z faktu, iż towarzyszyło zajęciom pasterskim i hodowli aż do wysokich obszarów karpackich, podobnie jak zajęcia pasterskie i hodowla towarzyszyły rolnictwu aż do nizin. 2. Typy ż y c i a pasterskiego A. W regionie karpacko-bałkańskim zarejestrowano z punktu widzenia morfologii pięć głównych typów ruchu pasterskiego: a. Nomadyzm jako forma życia pasterskiego znana jest jedynie na południu Półwyspu Bał­ kańskiego, a mianowicie u Aromunów „Firseroti" w Albanii. Niedawno była również praktykowana przez niektóre plemiona górali albańskich; b. P ó ł n o m a d y z m został zarejestrowany wyłącznie na południe od Dunaju, przede wszyst­ kim u Aromunów w Grecji, Karakaczan w górach Bułgarii, w pewnej mierze występuje także u pas­ terzy serbskich w Bośni; �KRONIKA 323 c. Transhumancja stanowi najbardziej rozpowszechnioną formę ruchów pasterskich w Ru­ munii; d. Okresowy ruch pasterski ogranicza się do letnich wypasów (váratul) i gór sąsiadu­ jących z wsiami, w których znajdują się zimowiska (iernatul); e. Pasterstwo o s i a d ł e nazywane również lokalnym (pastorit local) albo hodowlą rolną (pastoril agricol). Ryc. 6. Owce w wiejskiej zagrodzie zimowej w Karpatach Południowych (Márginimea Sibiului) Fot. M . Gladysz Transhumancja (łącznie ze swoją formą bardziej zredukowaną, tj. ruchem okresowym) stanowi formę najbardziej charakterystyczną dla życia pasterskiego dako-rumuńskiego, tj. na północ od Dunaju. Nomadyzm i półnomadyzm nie zostały stwierdzone jako występujące na północ od Dunaju co najmniej od początku feudalizmu. Na północ od Dunaju zajęcia pasterskie w ścisłym znaczeniu tego słowa, tj. transhumancja i okresowy ruch pasterski, rozwinęły się na bazie rolnej, która pokrywa całą Rumunię. B. Natomiast z punktu widzenia gospodarczego i prawnego zarejestrowano w Rumunii sześć innych typów: a. Pasterstwo indywidualne praktykowane w wielkich własnościach, u bogatych chło­ pów i u tych rolników, dla których miało całkiem uboczne znaczenie. Ta forma organizacji pas­ terstwa nie istnieje już obecnie w Rumunii; b. W s p ó l n o t a pasterska jest to archaiczna forma organizacji kolektywnej (obsteasca). Objęci są nią właściciele owiec całej wsi lub jej części, a niekiedy nawet kilku wiosek; c. Kapitalistyczne p r z e d s i ę b i o r s t w o pasterskie to forma organizacji, która była praktykowana w X I X w. i pierwszej połowie X X w.; �324 KRONIKA d. S p ó ł k a pasterska jest początkową formą organizacji socjalistycznej, bardzo rozpo­ wszechnionej w ostatnim dziesięcioleciu; e. Kooperatywa pasterska rozwinęła się ostatnio w powiązaniu ze spółdzielczością wiejską; f. Kolektywne gospodarstwo pasterskie jest organizowane od 5 do 10 lat, całko­ wicie według zasad prawnych i ekonomicznych gospodarstw rolno-kolektywnych. 3. Uczestnictwo kobiet w ż y c i u pasterskim Nie wszędzie na obszarze karpacko-bałkańskim kobieta spełnia tę samą rolę w codziennych zajęciach pasterskich. U nomadów i półnomadów na południe od Dunaju kobieta uczestniczy w wędrówkach pas­ terskich, jak u Aromunów „Armateli" w Grecji, Karakaczan w Bułgarii, Aromunów „Firseroti" Ryc. 7. Sprzedaż tkanin i wyrobów z drzewa. Karpaty Południowe (Marginimea Sibiului) Fot. M . Gladysz w Albanii, a także u Albańczyków i Serbów w Bośni. Można rzec, że jest to sytuacja nieodłączna ,od życia koczowniczego i półkoczowniczego. Nieobecność kobiety szczególnie w przeszłości występuje we wszystkich wyższych formach pasterskich począwszy od terytorium Rumunii. Jest to konsekwencja odpowiadająca jakiejś wspól­ nocie etnicznej, w której większa liczba ludzi (łącznie z kobietami) musiała pozostawać w nor­ malnych osiedlach. Dodajmy, że właśnie na północ od Dunaju kobieta zawsze obecna jedynie była w hodowli rolnej, a także w niższych formach okresowego ruchu pasterskiego, to znaczy we wszyst­ kich wypadkach przydomowej hodowli. �325 KRONIKA 4. Prymitywne zabiegi lecznictwa pasterskiego W czasie przeprowadzanych przez zespół z Cluj badań napotykano pasterzy, którzy prakty­ kowali jeszcze w swoim życiu pewne prymitywne zabiegi weterynaryjne. Tak na przykład na długo przed rozpowszechnieniem zabiegów weterynarii naukowej pasterze w całej Rumunii stosowali na ospę rodzaj uproszczonej szczepionki. Brali nawleczoną igłę, przeprowadzali ją przez ropień chorej na ospę owcy, a następnie przewlekali nią uszy zdrowych owiec, co stanowiło zabieg ochron­ ny. Archeolog, prof. С. S. Nicoláescu-Plopsor, i historyk medycyny, prof, dr Valerin L . Bologa, uważają, że w tym wypadku można mówić o pewnej reminiscencji zaczątkowej medycyny, która niegdyś była praktykowana w Rumunii, a prawdopodobnie i w innych krajach. Pasterze rumuńscy znają także groźną chorobę, zwaną kołowacizną (capiatul) . Choroba ta jest następstwem umiejscowienia się larwy tasiemca (Taenia coenurus) albo w mózgu, albo rzadziej w rdzeniu kręgowym. W tym wypadku pasterze rumuńscy, podobnie jak macedońsko-rumuń2 Ryc. 8. Początek zabiegu trepanacji owcy chorej na „kołowaciznę". Karpaty Zachodnie Fot. N . Dunáre scy w Grecji, Karakaczanie w Bułgarii, Słowacy, Morawianie i Węgrzy, próbowali kilku sposobów zwalczania tej choroby. Można by je podzielić na: a) magiczne i religijne (przechowywanie na strychu domu zatkniętej na kół głowy owcy dotkniętej kołowacizną; uderzanie chorej owcy po głowie „przez siedem ranków z rzędu"; wzywanie mocy boskiej lub odmawianie modlitwy); b) stosowanie lekarstw (herbata z malin, liście malva neglecta wprowadzane do ucha owcy, wprowadzanie kwasu i soli do pyska owcy); c) zabiegi chirurgiczne (wypalanie przy pomocy żelaza, przebicie szydłem lub igłą, trepanacja czaszki wykonana starą techniką wiercenia przy pomocy ostro zakończonego noża). 2 Fr. letournis, bułg. virtoglavst, niem. die Drehung albo die Drehkrankheit, węg. kergekor albo kergeseg. �326 KRONIKA Nacięcia przy otwieraniu czaszki przybierają na ogół formy stosowane dawniej w Europie przy trepanacjach u ludzi, a między innymi u Trako-Gotów, to znaczy w postaci koła, elipsy, trój­ kąta, półkola albo linii prostej. Nawiasem należy dodać, że pasterze nie przyswoili sobie techniki wyskrobywania, bardziej postępowej, przyniesionej po najściu Węgrów prawdopodobnie przez znachorów węgierskich i rozpowszechnionej przy trepanacji człowieka w Transylwanii. Na uwagę zasługują również nazwy na oznaczenie narzędzi i samego zabiegu trepanacji po­ siadające etymologię łacińską. I tak cutit, łac. cotitus, 'nóż'; crista, łac. crestare, 'nacięcie'. Natomiast Ryc. 9. Pozycja pasterza wykonującego trepanację i pasterza pomagającego przy niej. Karpaty Zachodnie Rys. M . Baluu Ryc. 10. Cięcie trepanacyjne w kształ­ cie elipsy. Karpaty Zachodnie Rys. M . Báláu nazwy dotyczące choroby i jej objawów są wyłącznie pochodzenia starosłowiańskiego. U Ru­ munów na północ od Dunaju istnieje nazwa kopija, capie 'dotknięty kołowacizną'; vruteti 'owca, która się obraca', a na południe od tej rzeki u Macedo-Rumunów Vrulu, vrilá 'wściekła'; Virlire, capiat ^obłęd'. W związku z tym N. Dunáre wysuwa hipotezę, że trepanacja jako zjawisko kultury ludowej zostało przez starożytnych pasterzy rumuńskich przeniesione z ówczesnej medycyny do wetery- �KRONIKA 327 narii w czasach współżycia rzymsko-słowiańskiego (VII w. n. e.) na terytorium Rumunii. Prakty­ kowanie trepanacji na ludziach, owcach lub koniach na tym obszarze lub w krajach sąsiednich i znaczenie pasterstwa rumuńskiego dla południowo-wschodniej Europy pozwalają na wysunięcie wniosku, że z Rumunii, od przodków obecnych Rumunów, zabieg ten rozszerzył się ha okoliczne terytoria. W końcu warto wymienić praktykę magiczną i leczniczą związaną z „żywym ogniem". Zapalanie żywego ognia u pasterzy rumuńskich jest bardzo starym lokalnym zwyczajem. Było praktykowane jako zabieg leczniczy zarówno przy zwalczaniu choroby (tej samej nazwy) u owiec, krów, jak również u ludzi. Był także elementem higieny w szałasie, spełniał rolę zabiegu magicznego i wszedł do tradycji jako praktyka z okazji rozpoczynającego się na wiosnę życia pasterskiego. W rozpalaniu żywego ognia nie mogły brać udziału czynnego kobiety, żonaci mężczyźni, a także młodzież męska, która rozpoczęła życie dojrzałe. 5. Przyczynek do klasyfikacji ornamentu ludowego Badacze rumuńscy uważają, że zagadnienie klasyfikacji ornamentu ludowego nie jest należycie wypracowane. Trzeba bowiem z jednej strony rozpatrywać jego morfologię i styl, a z drugiej brać pod uwagę treść i źródło inspiracji. Stwierdzono w licznych wypadkach, że autorowie mylą formę z treścią, posługując się na przykład w tej samej grupie ornamentów takimi terminami, jak: motywy geometryczne, antropomorficzne, zoomorficzne itd., wbrew faktowi, że określenie „geometryczne" dotyczy formy, natomiast terminy „zoomorficzny", „antropomorficzny" odnoszą się do treści czy podmiotu mo­ tywów. W celu usunięcia powyższych niewłaściwości klasyfikacji N. Dunáre rozpoczął w 1952 r. badania, w których m. in. stwierdził w ornamencie geometrycznym sporo motywów będących odbiciem środowiska naturalnego i społecznego. W rezultacie wiele z ornamentów sklasyfikowanych jako geometryczne miały za temat świat naturalny, były więc zoomorficzne, antropomorficzne, a zwłaszcza fitomorflczne. Nawet w nowych pracach rumuńskich powtarza się jeszcze to pomie­ szanie. W publikacji o sztuce ludowej, która ukazała się w 1958 г., wyrażona jest opinia tego ro­ dzaju, że „motywy geometryczne zaczęto zastępować roślinnymi". Jest to oczywiście dowód po­ mieszania przez autora stylu z tematem. Wyniki badań nad monografią kolektywną dotyczącą sztuki ludowej w dolinie Jiu (region Hunedoara w południowo-zachodniej Transylwanii) wykazały, że motywy ornamentów mogą być podzielone z kilku punktów widzenia, a mianowicie pod względem formy (geometryczne i wypły­ wające ze swobodnego rysunku), podstawowej treści (fitomorficzne, zoomorficzne i antropomor­ ficzne i in.), terytorialnego pochodzenia (miejscowe, rodzinne, obce), czasu powstania (archaiczne, tradycyjne i nowe). Dwu pierwszym kategoriom poświęcono specjalną uwagę. Analizując polimorfizm ornamen­ tu ludowego, podzielono różne dziedziny sztuki ludowej według tematu, czyli treści, oraz formy albo rodzaju stylu. Rozpatrując treść tematyczną ornamentów ludowych łatwo można wyróżnić motywy zbli­ żone do abstrakcji albo całkiem abstrakcyjne, a następnie motywy o tematyce konkretnej, reali­ stycznej, powtarzające się w tradycji różnych regionów etnograficznych. Ogólnie biorąc kategoria ornamentów abstrakcyjnych jest rozumiana jako przedstawienia dekoracyjne, które wynikają wyłącznie z technik, struktury materiału, a nie są czerpane z otacza­ jącej rzeczywistości. Pochodzenie ich nie jest jeszcze wytłumaczone na obecnym etapie badań. Ta kategoria należy wyłącznie lub prawie wyłącznie do stylu ściśle geometrycznego. Kategoria ornamentów pochodzenia konkretnego, według badań autora, obejmuje sześć grup motywów: kosmiczne (przedstawienia ciał niebieskich i następstwa pór roku), fitomorficzne, zoomorficzne, antropologiczne, socjalne i symboliczne. Przy czym grupa motywów socialnych �328 KRONIKA Ryc. 11. Lokalizacja w terenie stosowania trepanacji pasterskich w Rumunii i w krajach sąsiednich Wyk. N . D u n á r e �329 KRONIKA obejmuje: sprzęty i narzędzia gospodarskie, konstrukcje, sceny z życia gospodarczego, wyobra­ żenia dotyczące zwyczajów folklorystycznych, emblematy itd. Motywy symboliczne dotyczą te­ matów związanych z pojęciami religijnymi czy z dawnymi wierzeniami i przesądami ludo­ wymi. Przechodząc do rozważania formy stylistycznej motywów N. Dunare dzieli je, jak wyżej za­ znaczono, na geometryczne czy zbliżone do geometrycznych, a realizowane przez osie i linie, oraz na wyrażone w swobodnym konturowym rysunku. Do pierwszej grupy wchodzą wszystkie mo­ tywy abstrakcyjne lub te, w których przejawia się tendencja do abstrakcji, następnie pewna część motywów konkretnych, wreszcie spora liczba starożytnych motywów, częstych w sztuce ludowej, a pochodzenia konkretnego, poddanych z biegiem czasu procesowi przeróbki i abstrakcji. W rumuńskiej sztuce ludowej w grupie motywów stylizowanych przy pomocy swobodnego rysunku znajduje się pewna część ornamentów pochodzenia realistycznego, które z wyjątkiem kilku form elementarnych pochodzą z ostatniego stulecia i odnoszą się do przedmiotów konkretnych, widzianych. Analiza struktury morfologicznej ornamentacji ludowej rumuńskiej dowiodła bezpodstaw­ ności tezy, według której przejawy estetyczne zawarte w sferze stylu geometrycznego winny wynikać wyłącznie z gry mechanicznej zastosowanych technik. Przeciwnie, zdano sobie sprawę z roli czynnej artysty ludowego, który interweniuje z intencją zużytkowania i kombinowania elementów de­ koracyjnych, czy to aby poprawić wyniki technik, czy to aby dokładnie ustalić rozmieszczenie motywów na polu ornamentacyjnym, a także aby dozować walory barwne. Wkład osobisty każ­ dego twórcy ludowego uwypukla się także przez różnorodność morfologiczną, w jakiej są od­ dane motywy ornamentacyjne, przez tendencję ciągłego ich narastania, która wynika z obserwacji przedmiotów sztuki. Zjawisko różnic indywidualnych spotyka się w łonie tej samej rodziny zależnie od wieku, płci, a nawet w grupie tego samego wieku, zależnie od gustu osobistego i ustalonych upodobań każdego twórcy ludowego. Różne dziedziny sztuki rumuńskiej, a także innych ludów, zdradzają pomysły dążące do niepowtarzania formy, objętości, kolorytu czy układu składników dekoracyjnych w kom­ pozycji. W rezultacie realizm ornamentacji ludowej przejawia się w tendencji do wykazania znajo­ mości otaczającego świata, doświadczenia artystycznego nagromadzonego przez społeczeństwo lub wypraktykowanego przez każdego twórcę. Nicolae Dunáre (Cluj) BADANIA K A R P A C K I E ZAKŁADU E T N O G R A F I I U.Ł. ORAZ ZESPOŁU E T N O G R A F I C Z N E G O I H K M PAN W ŁODZI Łódzki ośrodek etnograficzny w pierwszych latach po wojnie prowadził badania nad for­ mami pomocy wzajemnej i współdziałania w wybranych wsiach Śląska Cieszyńskiego (Istebna i Koniaków, lata 1946 — 1947), Spiszą (Kacwin i Krempachy, 1949 г.), Orawy (Lipnica Wielka, 1948 г.), Żywieckiego (Milówka, 1947 r.) i częściowo Sądeckiego (kilka wsi, 1948 г.). W badaniach uczestniczyli pracownicy Zakładu Etnografii U.Ł. przy współudziale studentów etnografii, socjo­ logii, geografii i prawa. Badania były prowadzone w myśl jednolitych wytycznych zawartych w dwóch kwestionariu­ szach: 1) ogólna charakterystyka badanej wsi i 2) pomoc wzajemna i współdziałanie!. W wyniku i K . Zawistowicz-Adamska, Żywe tradycje współdziałania na wsi, Łódź 1948, s. 51-59; por. tejże, Technika etnograficznych badań terenowych w świetle doświadczeń ośrodka łódzkiego, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Łódzkiego", Seria I, z. 3, s. 183-187. �KRONIKA 330 2 badań nad pomocą wzajemną opublikowano tom V I I I — I X Prac i Materiałów Etnograficznych , poświęcony współdziałaniu, uwzględniający w dużym stopniu tereny karpackie . Ponadto w latach 1950—1955 asystentka Zakładu, mgr B. Jaworska, biała udział w zespo­ łowych badaniach nad Podhalem zorganizowanych przez dr A. Kowalską-Lewicką. W ramach prac kompleksowych B. Jaworska prowadziła badania nad chowem i wypasem zwierząt domowych na Podhalu, posługując się własnym kwestionariuszem. Badania powyższe nie zostały zakończone. Zebrane materiały opracowano w pierwszej redakcji, wymagają one jednak badań uzupełniają­ cych . W ramach badań nad różnymi formami współpracy gospodarczej Zakład Etnografii U.Ł. rozpoczął w 1951 r. badania nad organizacją spławu. W pierwszej fazie opracowano materiały dotyczące organizacji retmańskiej oraz zgromadzono część materiałów do techniki spławu. Po kilkuletniej przerwie zagadnienie to podjęła w Pracowni Łódzkiej I H K M PAN mgr M. Misińska, przygotowując większe studium o spławie drzewa na rzekach polskich w drugiej połowie X I X i na początku X X w. Po opracowaniu spławu drzewa na Pilicy i Odrze specjalną uwagę zwróciła na spław na rzekach górskich. Na podstawie badań, prowadzonych w 1948 — 1960 г., opracowany został spław na Dunajcu, Popradzie, Sanie i Sole . Badania powyższe prowadzone były indywidualnie z funduszów I H K M . Polegały one na prze­ prowadzaniu wywiadów we wsiach, skąd drzewo spławiano i skąd pochodzili flisacy. Tam, gdzie spław jeszcze istnieje (Dunajec, San), robiono zdjęcia i rysunki tratew oraz sporządzano opisy pracy na spławie. W badaniach uwzględniono przede wszystkim budowę tratwy i technikę spławu, organizację spławu oraz rolę spławu w życiu gospodarczym i społecznym wsi nadrzecznych. W badaniach terenowych posługiwano się dwoma kwestionariuszami: własnym, obejmującym podstawowe za­ gadnienia dotyczące organizacji, techniki i roli gospodarczej spławu, oraz kwestionariuszem opra­ cowanym w Zakładzie Etnografii U.Ł., zawierającym dyspozycje robocze do badań osad flisac­ kich 8. Z problematyki karpackiej opracowywanej w Zakładzie Etnografii U.Ł. zajmowano się głównie organizacją pasterstwa wysokogórskiego. Podczas tych badań, zainicjowanych przez dr K . Zawistowicz-Adamską, kierownika Zakładu Etnografii U.Ł., zajmowano się zrzeszeniami pasterski­ mi, jako jedną z form tradycyjnej współpracy gospodarczej. Zgodnie z tymi założeniami badano szczegółowo organizację zespołu pasterskiego, podział pracy na szałasie, stopień zaangażowania w pracach szałasowych współwłaścicieli pastwiska, owiec itp. W wyniku takiego ustawienia na plan pierwszy wysunęły się badania zakresu pracy na szałasie, nie pominięto jednak inwentaryzacji przedmiotów i wytworów związanych z całokształtem życia pasterskiego (budownictwo, sprzęt, strój, wyposażenie szałasu). Ponadto w badaniach starano się uwzględnić związek pasterstwa z cało­ kształtem kultury góralskiej. W 1947 r. zbadano wszystkie czynne szałasy w Beskidzie Śląskim (powtórne badania kon­ trolne odbyły się w 1958 i.). W roku następnym przeprowadzono badania wyrywkowe w Żywiec­ czyźnie, a pełna inwentaryzacja czynnych szałasów nastąpiła dopiero w 1958 r. W latach 1948—1959 3 4 5 6 7 2 Łódź-Lublin 1950/1951, ss. 777. Np. artykuł M. Szubertowej, Obrzędy i zwyczaje związane z narodzinami dziecka, tamże, s. 597-616, oparty jest w całości na materiałach ze Śląska i Orawy. Na podstawie tych badań B. Jaworska opublikowała artykuł Hodowla w kulturze trady­ cyjnej Podhala, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej", R. 5: 1957 nr 2, s. 291-298. 5 „Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi", Seria Etnogra­ ficzna, t. 2: 1958, s. 25-45. Praca oddana do druku w monografii zbiorowej wsi Siołkowice Stare, wyd. Zakładu Etno­ grafii I H K M w Krakowie. Patrz artykuł M. M i s i ń s k i e j w niniejszym tomie „Etnografii Polskiej". K . Zawistowicz-Adamska, Wpływ flisu na życie gospodarcze i kulturalne wsi, Prace i Materiały Etnograficzne, t. 8-9: 1950-1951, s. 187-189. 3 4 6 7 8 �331 KRONIKA zbadano: Orawę (szałasy należące do wsi Lipnica Wielka i Chyżne), Podhale (przebadano wszystkie szałasy tatrzańskie czynne w 1952 i 1953 r. oraz wsie będące centrami pasterskimi), Spisz (szałasy wsi Kacwin i Łapsze), Gorce (szałasy Obidowej oraz Szczawy), Sądeckie (szałasy na tzw. nowych terenach wypasu we wsiach Szlachtowa, Czarna Woda i Jaworki). Ponadto prowadzono badania porównawcze w 1957 r. na Słowacji i Wołoszczyźnie Morawskiej, a w 1959 r. w Rumunii. Do 1950 r. badania były prowadzone przez Zakład Etnografii U. Ł. w kilkuosobowych ze­ społach pod kierownictwem mgr B. Jaworskiej. Natomiast w latach późniejszych były to tylko poszukiwania indywidualne przewidziane w ramach Pracowni Łódzkiej I H K M PAN. W toku prac badawczych opracowano cztery kolejne kwestionariusze: trzy o charakterze regionalnym, a ostatni przeznaczony do badań porównawczych . W wyniku powyższych badań kilka prac zo­ stało ogłoszonych drukiem . Zimą 1960 r. ośrodek łódzki przystąpił do serii badań monograficznych w wybranych wsiach górskich. W pierwszej kolejności do pogłębionych badań została wybrana Obidowa, leżąca u stóp Gorców, w powiecie nowotarskim. Głównym celem prac było zbadanie specyfiki gospodarczej wsi, wzajemnej proporcji zajęć podstawowych i pobocznych oraz roli, jaką w niej pełni gospodarka pasterska i polaniarska. • Materiały z badań, niezależnie od publikacji, gromadzone są w Archiwum Zakładu Etnografii U. Ł., na które składają się przede wszystkim wywiady, ponadto fotografie, rysunki i mapy. Każdy wywiad stanowiący odrębną pozycję inwentarza jest uporządkowany zapisem rozmowy prowa­ dzonej z jednym informatorem (zapis taki obejmuje od 2 do 20 i więcej stron) . Jeżeli chodzi o dalsze plany badawcze odnośnie do spławu drzewa na rzekach górskich, po­ żądane byłoby stwierdzenie podobieństw i różnic między spławem w Polsce i Czechosłowacji, tak pod względem budowy tratw, techniki i organizacji spławu, jak jego roli w życiu społecznym i gospodarczym. Zwraca uwagę to, że w Polsce w porównaniu z Czechosłowacją ubogi jest folklor flisacki. Nasuwałoby to pewne sugestie dotyczące odmiennej pozycji flisu w obu krajach. Pożądane byłoby również zbadanie porównawcze nomenklatury (podobieństwa nomenklatury spotykamy na rzekach czeskich i górnej Odrze). Wreszcie zapewne interesujące byłoby zapoznanie się etno­ grafów czechosłowackich z żywymi jeszcze ośrodkami flisackimi w Polsce. Dalszy plan badań nad organizacją pasterstwa wysokogórskiego uzależniony jest w dużym stopniu od ogólnego planu badań Międzynarodowej Komisji do Badań Kultury Ludowej Karpat, ze swej strony ośrodek łódzki szczególną uwagę chce zwrócić na region żywiecki i Gorce, słabo opracowane w dotychczasowej literaturze pasterskiej. Ponadto planuje się badania monograficzne w wybranych wsiach karpackich, przy czym tematem naczelnym dalszych badań będzie zagadnienie tradycyjnych wspólnot i ich użytkowania. 9 10 11 Bronisława 9 Kopczyńska-Jaworska B. K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , Badania nad organizacją wypasu w pasterstwie wysokogór­ skim na Podhalu, „Studia i materiały do historii kultury wsi polskiej w XLX i X X wieku", Wrocław 1958, s. 303-307. B. K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , Pasterstwo w Beskidzie Śląskim, „Sprawozdania z czynności 1 posiedzeń PAU", Kraków 1949 nr 9, s. 543-547; tenże, Gospodarka pasterska w Beskidzie Śląskim, „Prace i Materiały Etnograficzne", t. 8-9: 1950-1951, s. 155-322, 2 mapy, 39 rys., 10 tabl.; tenże, Badania nad organizacją wypasu w pasterstwie wysokogórskim na Podhalu, tamże, s. 251-311, 1 mapa, 2 tabl.; tenże, Materiały do badań nad pasterstwem na Słowacji, „Slovensky Národopis", t. 7; 1959 nr 3, s. 387-432, 21 fot. W Archiwum Zakładu Etnografii U . Ł . znajdują się: 172 wywiady i 118 fot. z badań na Śląsku Cieszyńskim; 50 wyw. i 48 fot. z Żywieckiego; 75 wyw. i 5 fot. z Orawy; 157 wyw. i 15 fot. ze Spiszą; 272 wyw. i 250 fot. z Podhala; 62 wyw. i 80 fot. z Gorców; 21 wyw. i 3 fot. z Sądec­ kiego oraz 30 wyw. i ok. 40 fot. z badań nad flisem na rzekach górskich. Ponadto 35 wyw., 70 fot. i 96 rys. z badań porównawczych nad pasterstwem w Czechosłowacji oraz 14 wyw. i 351 fot. z Ru­ munii. 1 0 1 1 �KRONIKA 332 E T N O G R A F I C Z N E BADANIA T E R E N O W E W K A R P A T A C H Z A C H O D N I C H PROWADZONE W 1960 R. PRZEZ KATEDRĘ E T N O G R A F I I OGÓLNEJ I SOCJO­ L O G I I U. J. Powojenne badania Katedry Etnografii Ogólnej i Socjologii U. J. zostały omówione niedawno na łamach „Wierchów" . W nawiązaniu do tego sprawozdania podaję kilka uzupełniających uwag o pracach badawczych, prowadzonych w 1960 r. Poza kontynuacją badań w Miętustwie, gr. Ciche, pow. Nowy Targ, poświęconych rozpadowi związku rodowego i jego przejściu w społeczność terytorialną, Katedra zorganizowała we wrześniu 1960 r. obóz ćwiczeniowo-badawczy w Ochotnicy Dolnej, pow. Nowy Targ. W obozie tym, prze­ znaczonym dla studentów socjologii U. J . , wziął również udział zespół etnografów, i to zarówno studentów, jak i wykwalifikowanych badaczy teienowych (mgr Barbara Bazińska, mgr Krystyna Cholewianka, mgr Władysław Kwaśniewicz i mgr Edward Pietraszek). Podstawowa problematyka badawcza, przygotowana przez prof, dr Kazimierza Dobrowol­ skiego, oparta na odpowiednich kwestionariuszach, była poświęcona rodzinie wiejskiej na tle społecz­ ności lokalnej i zmierzała do wykrycia procesów zmian, jakie dokonały się na tym wycinku rze­ czywistości społeczno-kulturowej w ciągu ostatnich 60-80 lat. Punktem wyjścia było zagadnienie gospodarki na łanie leśnym, prowadzonej przez grupę rodzin, zamieszkujących położone tu zwarte zwykle osiedle i nieraz powiązanych pokrewieństwem. W trakcie badań dążono do ustalenia faktycznego stanu współzależności gospodarczych i społecz­ nych mieszkańców poszczególnych osiedli u schyłku X I X w., a następnie do uchwycenia postę­ pującego procesu załamywania się tych współzależności i przechodzenia na tory gospodarki o silniejszych tendencjach indywidualistycznych. Na tym tle starano się ustalić wszystkie zasad­ nicze przeobrażenia w obrębie rodziny chłopskiej, biorąc pod uwagę różnorodne dziedziny jej życia społeczno-kulturowego. Równolegle przedmiotem badań była gospodarka pasterska. W tym zakresie przeprowadzono między innymi inwentaryzację wszystkich czynnych, jak i porzuconych już szałasów pasterskich. Uwzględniono również dawne zwyczajowe prawo pasterskie i proces jego zanikania. Niezależnie od tego członkowie ekipy badawczej zajęli się zbieraniem onomastyki zwierzęcej. Łączy się to z prowadzonymi od lat przez prof. К. Dobrowolskiego studiami nad elementami rumuńsko-bałkańskimi w nazewnictwie ludowym Karpat Zachodnich. 1 Władysław Kwaśniewicz P R A C E ZAKŁADU E T N O G R A F I I SŁOWIAN U. J. NA T E R E N I E K A R P A T Problematyka kultury ludowej w Karpatach nie stała wprawdzie nigdy na czele zainteresowań Zakładu Etnografii U. J., była raczej czymś sporadycznym, jednak jego pracownicy oraz studenci pod kierunkiem prof. К. Moszyńskiego zebrali i opracowali dość bogaty materiał z różnych dziedzin tej kultury. Do prac sprzed I I wojny światowej należą: M. G ład у sza, Góralskie zdobnictwo drzewne na Śląsku, oraz tegoż autora Zdobnictwo metalowe na Śląsku. Obydwie prace są dobrze znane. Uwalnia mnie to od ich omawiania, a czytelnika odsyłam do licznych recenzji, które się o nich ukazały . Przypominam również ocenę prof. К. Moszyńskiego zamieszczoną we wstępie do Góral1 1 K . Dobrowolski, Badania powojenne nad kulturą ludności polskiej w Karpatach Zachodnich prowadzone przez Zakład Etnografii Ogólnej i Socjologii U. J. przy współudziale Zakładu Etnografii IHKM w Krakowie, „Wierchy", R. 28: 1959, s. 221-224. M. G ł a d y s z , Góralskie zdobnictwo drzewne na Śląsku, Kraków 1935, ss. VII, 151, nib. 1, tabl. 108 (K. M o s z y ń s k i , Przedmowa, s. III-V). Prace były wielokrotnie recenzowane. Kilka z nich podaje: R. Bednárik, „Sbornik Muzealnej Slovenskej Spolećnosti", Turć. Martin, R. 29: 1935, 1 �KRONIKA 333 skiego zdobnictwa drzewnego. Także przed wojną w latach 1930 i 1931 grupa etnografów pod kie­ runkiem prof. К. Moszyńskiego zbierała materiały do Atlasu Kultury Ludowej w Polsce, między innymi również w Karpatach (M. Gładysz, J. Klimaszewska, S. Kołtatow). Po wojnie zagadnienia kultury ludowej Karpat były tematem kilku prac magisterskich stu­ dentów Zakładu Etnografii Słowian U. J., a mianowicie: Zdzisław Szewczyk, Strój ludowy w dolinie górnego biegu Stradomki; Anna Zambrzycka, Rzemiosło na Podhalu; Irena N i z i ń s k a , Porów­ nanie rolnictwa podhalańskiego i krakowskiego; Zofia Szromba, Pożywienie ludności wiejskiej wsi rolniczej i pasterskiej w powiecie cieszyńskim w końcu ubiegłego wieku i polowie bieżącego; Jan Bujak, Porównanie budownictwa ludowego Gór Świętokrzyskich z budownictwem podhalańskim na podstawie budownictwa mieszkalnego dwóch wsi; Magdalena Me res, Ludowa wiedza o drze­ wie i jego użytkowanie na terenie pow. żywieckiego w pierwszej polowie XX wieku; Magdalena Krukierek, Ludowa wiedza o drzewach w Lubatowej pow. krośnieński; Ewa Fryś, Garncarstwo ludowe w zachodniej części woj. krakowskiego. S. K u b i a k o w a zebrała i opracowała materiały do garncarstwa w Starym Sączu (praca seminaryjna). Poza tym pracownicy, studenci i absol­ wenci Zakładu brali udział w latach 1953 i 1954 w badaniach dla Polskiego Atlasu Etnograficz­ nego na terenie Karpat. W roku 1958 grupa studentów pod kierunkiem mgr Z. Szewczyka w ramach praktyk studen­ ckich przeprowadziła badania w Szczyrzycu i okolicy, zbierając materiały do budownictwa i obrzę­ dowości. Wspomnieć również należy, że w opracowaniu mgr M. Bujakowej znajduje się garncar­ stwo ludowe Rabki i okolicy. Wartość naukowa wymienionych rozpraw magisterskich jest różna. Omawiam jedynie ich treść ze względu na przydatność źródłową. Praca mgr Z. Szewczyka, Strój ludowy w dolinie górnego biegu Stradomki, daje dokładny opis tradycyjnego stroju z okolic Szczyrzyca (pogranicze Krakowskiego i Góralszczyzny) z uwzględ­ nieniem przemian, jakim on uległ pod koniec X I X i X X wieku. Autor wykazuje elementy odzieży dwóch grup etnicznych, zróżnicowanie tego ubioru w związku z rozwarstwieniem społecznym ludności, omawia przyczyny zmian w nim zachodzących, najpierw rozwoju, a potem zanikania, wpływy, jakim w różnych okresach ulegał, i w czym się one przejawiają. Materiały do pracy autor zebrał w latach 1951 i 1952 w 16 wsiach, gdzie strój ten jeszcze był zachowany. W literaturze, poza luźnymi wzmiankami, brak danych o tym stroju. Liczne rysunki i fotografie ilustrują omawiane w tekście elementy. Sprawozdanie czy streszczenie pracy mgr A. Zambrzyckiej-Kunachowicz, Rzemiosło na Podhalu, ukazało się w „Etnografii Polskiej" . Autorka podaje przegląd literatury dotyczącej wytwórczości rzemieślniczej Podhala oraz obraz zmian zachodzących w tej dziedzinie w okresie od uwłaszczenia do 1954 r. Zagadnienie jest bardzo rzeczowo i ze znawstwem opracowane. Oparte głównie o własne badania terenowe, przeprowadzone w latach 1953 i 1954, ilustrowane rysunkami i fotografiami. Bardzo ciekawym, a nawet wnikliwym studium jest praca mgr 1. N i z i ń s k i e j , Porównanie rolnictwa podhalańskiego i krakowskiego. Rolnictwo Podhala opracowane jest głównie na podstawie badań terenowych przeprowadzonych przez autorkę indywidualnie lub w zespole kierowanym 2 s. 218-219; J. Wiktor, „Polska Zachodnia", R. 10: 1935 nr 232; J. Lakota, „Anthropos", Wiedeń, t. 31: 1936, z. 3-4, s. 638; A. Fischer, „Lud", t. 34: 1936, z. 287; E . Boidol, „Der Oberschlesier", Opole, R. 17: 1935, s. 609; „Revue des études Slaves", Paryż 1935, s. 148; A. W a n tuła, „Zaranie Śląskie", R. 12: 1936, nr 4, s. 271-272; Z. B u z k o v á , „Slezsky Sborník", Opava, R. 48: 1950, z. 4, s. 550-552; M. G ł a d y s z , Zdobnictwo metalowe na Śląsku, Kraków 1938, ss. XVIII, 312, tabl. 56, wyd. PAU (SI. P. E . nr 3). Rea: E . Boidol, „Der Oberschlesier", R. 20: 1938, s. 618; K . M a ś l a n k i e w i c z , „Czas", 1938, nr 353, s. 14; Z. B u z k o v á , „Slezsky Sborník", R. 48: 1950 z. 4, s. 552-553. A. Zambrzycka, Z badań nad rzemiosłem na Podhalu, „Etnografia Polska", t. 1: 1958, s. 257-268. 2 �KRONIKA 334 przez dr A. Kowalską-Lewicką w latach 1951-1953. Natomiast rolnictwo Krakowskiego opraco­ wane jest wyłącznie na podstawie literatury. Jest to niewątpliwie pewne niedociągnięcie metodyczne. Materiały dotyczące Podhala są dość szczegółowe, opracowane w aspekcie historycznym, w po­ wiązaniu z innymi działami gospodarki, jak hodowla bydła, pasterstwo wysokogórskie, gospodarka leśna i inne, w oparciu o dzieje osadnictwa z uwzględnieniem warunków glebowych, klimatycznych, geomorfologicznych itd. Przy badaniach nad gospodarką wykorzystano też stare testamenty oraz spisy dziedziczonego inwentarza. Badania terenowe autorka uzupełniła wiadomościami z literatury, niestety bardzo skąpymi. Rolnictwo opracowane jest pod względem przyrodniczym, ekonomicz­ nym, jak i społeczno-prawnym, ale przede wszystkim uwzględniona jest uprawa roli (również chemiczna), technika uprawy, rośliny uprawiane, narzędzia używane do uprawy, produkcja i zużycie lub zbyt. W miarę możliwości wszystkie zagadnienia opracowane są porównawczo z obydwu terenów. W zakończeniu podana jest ogólna charakterystyka współczesnego stanu rolnictwa chłop­ skiego na Podhalu. Do pracy dołączone są rysunki i fotografie. Praca mgr Z. Szromby, Pożywienie ludności wsi rolniczej i pasterskiej w pow. cieszyńskim, dotyczy dwóch wsi tego samego terenu, lecz o innych warunkach geograficznych, a przez to odmien­ nej strukturze gospodarczej. Chodzi o rolniczą wieś Haźlach i pasterską niegdyś wieś Istebne (obecnie Istebna). Autorka rozpatruje zagadnienie pożywienia w okresie ok. od 1880 i . prawie do ostatnich czasów. Opiera się głównie na własnych materiałach terenowych, zebranych w 1954 г., uzupełniając je danymi z literatury. Po ogólnej charakterystyce wsi pod względem geograficznym i społeczno-gospodarczym daje analizę czynników wpływających na charakter pożywienia i jego zmianę. Następnie opisuje sposoby przygotowania pokarmów, ich konserwację oraz różne rodzaje pożywienia. Nadto autorka wskazuje na ekonomiczne uwarunkowanie rodzaju pożywienia, na przyczyny zmian, jakim ulegało, oraz zachowawczość w pożywieniu obrzędowym. Zestawienie wyników poszukiwań daje nam praca mgr i. Bujaka, Porównanie budownictwa Gór Świętokrzyskich z budownictwem podhalańskim. Chodzi tu o budownictwo w Woli Szczygiełkowej w Górach Świętokrzyskich i w Cichem na Podhalu. Praca oparta jest na materiałach tere­ nowych zebranych indywidualnie przez autora, jak też zaczerpniętych z literatury. Autor, opisując budownictwo w obydwu wsiach, porównuje je i dochodzi do wniosku, że istnieją między nimi nie tylko różnice, ale i pewne podobieństwa (surowiec budowlany, usytuowanie budynków względem słońca, plan starych zagród). Podobieństwa te wypływają ze zbliżonych warunków: bliskość lasów, ochrona przed niebezpieczeństwem. Natomiast jego odmienność warunkuje: klimat, drożność, układ gruntów, ukształtowanie terenu. Nadto wśród różnic wymienia większą ilość zabudowań gospodarskich w zagrodach podhalańskich, różny wybór terenu pod budynki, inne drzewo budul­ cowe (na Podhalu — świerk, w Górach Świętokrzyskich — sosna), lepszą, silniejszą konstrukcję ścian na Podhalu itp. Do pracy dołączone są plany kilku zagród z obydwu wsi. Nie omawiam bliżej pracy mgr E . Fryś, Garncarstwo ludowe w zachodniej części woj. krakow­ skiego, gdyż znajdujemy w niej tylko nieliczne wzmianki dotyczące tego rzemiosła w Żywcu i Milówce oraz obszerniejsze dane z Andrychowa. Należy jeszcze wspomnieć o pracy seminaryjnej S. Kubiakowej. Są to raczej materiały do garncarstwa zebrane podczas wywiadów u 3 garncarzy w Starym Sączu. Autorka opisuje w każdym wypadku surowiec, pracownię, narzędzia, proces wytwarzania, przedmioty wytwarzane, naukę rzemiosła, organizację pracy, wymianę, stosunki między garncarzami, uwzględniając również zachowaną magię w tej gałęzi ludowego rzemiosła. Do materiałów dołączone są liczne rysunki i fotografie. Praca mgr M. Meres, Ludowa wiedza o drzewie i jego użytkowaniu na terenie pow. żywiec­ kiego w pierwszej polowie XX wieku, została szczegółowo omówiona w artykule mgr Z. Białego, Ludowa wiedza o drzewach i drewnie w niektórych regionach Polski*. Autorka zebrała bardzo wiele 3 Z. Biały, Ludowa wiedza o drzewach i drewnie w niektórych regionach Polski, „Etnografia Polska", t. 2: 1959, s. 372-399. �335 KRONIKA ciekawych i szczegółowych materiałów z zakresu botaniki i technologii drzewa. Rozpatrując wiedzę ludową wykazuje, jak bardzo praktyczne i dokładne są wiadomości ludu (w dziedzinach go inte­ resujących i związanych z jego praktycznymi zajęciami), przewyższając nieraz w szczegółach opra­ cowania naukowe. Natomiast w dziedzinach nie objętych ich praktyką wiedza ludowa zawiera wiele zasadniczych błędów, zwłaszcza z zakresu botaniki. Na zakończenie należy jeszcze wymienić pracę mgr M. Krukierek, Ludowa wiedza o drzewach w Lubatowej, pow. krośnieński, nie uwzględnioną w wymienionym artykule Z. Białego, gdyż została opracowana dopiero w 1960 r. Autorka zebrała materiały wg tego samego kwestionariusza, jak i poprzednia. Zasadnicze dane i wnioski potwierdzają materiały z innych regionów. Jak wynika z powyższego zestawienia, Zakład Etnografii Słowian U. J. nie prowadzi planowych badań w Karpatach. Podobnie może być i w innych Zakładach. Byłoby zatem wskazane koor­ dynowanie prac różnych placówek przeprowadzających badania na jednym terenie, aby w ten sposób można szybciej osiągnąć jakiś wspólny cel. Małgorzata Matusek MATERIAŁY DO K U L T U R Y PASTERSKIEJ K A R P A T W TRANSYLWAŃSKIM MUZEUM ETNOGRAFICZNYM W CLUJ Obszerna niecka Siedmiogrodu, zajmująca wewnętrzną przestrzeń Karpat, jest domeną najintensywniejszej działalności pasterskiej na terytorium Rumunii. Góry Rodniańskie i Kelimeńskie, Karpaty Południowe i Góry Bihorskie z centralnym masywem Gór Apusenii stanowią jej osłonę, która też od najdawniejszych czasów chroniła mieszkańców tej części Karpat. Najgęstsze zalud­ nienie tego basenu uwarunkowane zostało nie tylko na skutek żyzności gleb, ale także bogactwa złóż mineralnych, a w pierwszym rzędzie licznych pokładów soli oraz aluwiun, dolin zawierających łuski złota wypłukiwane i znoszone z okolicznych masywów górskich. Tak bogate i wspaniale osłonięte doliny Siedmiogrodu były nie tylko wymarzonym schronieniem dla miejscowej ludności, ale także stały się pociągające dla wędrownych ludów i zdobywców. Obok więc rodzimej ludności osiedlili się i z nią zasymilowali Słowianie. Później zjawili się Węgrzy, a następnie koloniści sascy, usadawiając się mocno na dogodnych przestrzeniach. Wprawdzie ich siedziby leżały obok osiedli rumuńskich, jednak grupując się wzdłuż ruchliwych, wiodących na zachód arterii komunikacyjnych oraz łatwo dostępnych przełęczy górskich, łączących niecki siedmiogrodzkie ze stepami zewnątrzkarpackimi, zapewnili sobie przewagę gospodarczą i polityczną nad całą prowincją. Nic też dziwnego, że ludność rumuńska była stopniowo wypierana ku wyniosłym masywom górskim, zagęszczając swoje osiedla na wschodniej i południowej granicy basenu siedmiogrodzkiego, gdzie rozciągają się rozległe pastwiska strefy alpejskiej Gór Rodniariskich, Kelimańskich, Fogarskich, Lotru, Retezat itd. U stóp tych gór grupują się właśnie osady, w których najintensywniej rozwinęło się życie pas­ terskie. Łańcuchy górskie oddzielające basen siedmiogrodzki od zachodu, należące do tzw. Frontu Zachodniego, jako najwyższe i najrozleglejsze posiadają bogate pastwiska jedynie w Górach Apu­ senii. Ten to masyw górski obok Okręgu Maramures posiada największe zaludnienie na terytorium republiki rumuńskiej. Toteż w Maramures skupiały się najliczniejsze ogniska intensywnej emigracji rumuńskiej, kierującej się ku Mołdawii i północnym Karpatom. Maramures i strefa wewnątrzkarpacka dzięki swojej różnorodności odmian lokalnych odsłaniają nam szczególne bogactwo kulturowe pastwiska rumuńskiego. Na tych to obszarach posiadamy dużą skalę jego form prze­ strzennych od klasycznego życia pasterstwa wędrownego, jak w „Marginimea" , w okolicach Sibiu, i Tara Birseii , położonego w okolicach Orasul Stalin (Brasov), aż do różnorodnych postaci osiad1 2 1 Region wsi pasterskich położony na północnym stoku Karpat Południowych między rzekami OH i Jiu. Region zamykający obniżenie wewnątrzkarpackie, w którym znajduje się miasto Orasul Stalin (Braszów). 2 �KRONIKA 336 Jego pasterstwa w górskich strefach rolniczych, gdzie hodowla mieszana ściśle łączy się z uprawą stoków górskich. W regionach pasterskich, wyróżniających się zwiększonym wypasem sezonowym, areał uprawny jest zredukowany i biedny. Łańcuchy górskie — tak bliższe, jak i dalsze — okazały się rozległymi i dogodnymi obszarami eksploatacji pasterskiej. Stada powiększały się znacznie, a pastwiska sąsiadujących gór stały się niewystarczające. Wówczas to na letni wypas bydła wydzierżawiano pastwiska strefy alpejskiej, położone w wysokich partiach Karpat, mało dotychczas wykorzystywane tak przez ludność wsi położonych u stóp tych gór, jak też ich feudalnych właścicieli. W ten sposób, jak to wynika ze studiów prof. Tiberiu Morariu, przeprowadzanych nad życiem pasterskim Rodna, niekiedy właś­ ciciele stad z okolic Sibiu (Poiana, Gales Saliste) i Tara Birseii wynajmowali pastwiska na letni wypas w tym masywie górskim. Ich obecność, podobnie jak i gdzie indziej, poświadczona jest przede wszystkim w miejscowym nazewnictwie . Pastwiska strefy alpejskiej zapewniły utrzymanie licznych stad jedynie na okres lata. Nato­ miast zimowisk szukano w niskich strefach, położonych wewnątrz Karpat i na zalewowych tere­ nach Dunaju, zwanych Balta Dunarii. Te to obszary o małym zaludnieniu i łagodnym klimacie zimowym stały się właśnie dogodnymi zimowiskami, zarówno dla bydła indywidualnych pasterzy, jak też dla wielkich stad zespołów wiejskich z sąsiednich stref położonych wewnątrz niecki siedmio­ grodzkiej. Pasterstwo sezonowe przedstawiało również korzystne możliwości podniesienia wartości bydła i wyrobów mlecznych, pokrywając w ten sposób pewne potrzeby gospodarskie, a przede wszystkim w zakresie produktów rolnych. Sprzedaż nadwyżek produkcji pasteiskiej była zapew­ niona przede wszystkim dzięki sąsiedztwu starodawnych centrów rzemieślniczych i handlowych, jakie znajdowały się w Sibiu i Brasovie. W północnym sektorze Karpat Rumuńskich ważne centrum zbytu wełny i tkanin było w Bistrita. Tu również sprzedawali wełnę pasterze sezonowi, spędzający lato w Góiach Rodniańskich. Jeśli cena nie była zbyt korzystna, udawali się wówczas na sprzedaż do Sibiu . Ponieważ zobowiązania feudalne dla pasterzy były o wiele cięższe w Siedmiogrodzie aniżeli w strefach położonych na zewnątrz Karpat, spora część ludności biednych pogranicznych obszarów wyemigrowała poza góry, gdzie znajdowały się nie tylko łagodniejsze tereny na zimowiska dla bydła, lecz także nadzwyczaj żyzne obszary rolnicze. Na tych obszarach posiadacze ziemscy bezpośrednio zainteresowani intensywną uprawą swych ziem poszukiwali świeżych rąk do pracy, dlatego też chętnie przyjmowali emigrujących pasterzy . Mieszkańcy niektórych okręgów pogranicznych, z których emigracja była najbardziej masowa, uprawiali zajęcia rolniczo-pasterskie, a przede wszyst­ kim hodowlę mieszaną. Toteż ludność ta przystosowała się stosunkowo szybko do nowych warun­ ków życia, redukując coraz bardziej swoje zajęcia pasterskie. W zbiorach Transylwańskiego (siedmiogrodzkiego) Muzeum Etnograficznego w Cluj dział poświęcony kulturze pasterskiej zawiera ponad 1 2 0 0 obiektów. Najbardziej reprezentatywne okazy pochodzą z omawianych regionów karpackich. Dokumentacja do całokształtu kultury materialnej, a zwłaszcza podstawowych zajęć pasterskich, była w ciągu ostatnich dziesięciu lat stale opraco­ wywana przez zespół naukowy tamtejszego muzeum. Osobną kategorię stanowią przedmioty osobistego użytku pasterzy. Do niej należą: laski bite, czerpaki drewniane do picia wody caucuri albo capéele, piszczałki drewniane itd. Te to wyroby pasterskie wyróżniają się przede wszystkim bogatą ornamentyką. Laska, którą tylko niekiedy posługuje się rolnik, pasterzowi służy za podporę i broń. Dlatego też niektóre z tych lasek opatrzone są zgrubieniami bądź metalowymi młoteczkami umieszczonymi na ich końcach, tzw. baltagul. Niekiedy dolna część lasek posiada nacięcia, wręby, 3 4 5 3 T. Morariu, Viata pastorału in Mun(li Rodnei. Studii si cercetari geografice, t. 2, Bucuresti 1937, s. 108-109. Morariu, op. cit., s. 111. D. Pro dan, Teoria imigratiei Rominilor din Proncipatele Romine in Transilvania in veacul al XVIII-lea, Sibiu 1944. 4 5 �KRONIKA 337 przedstawiające rozmaite obliczenia pasterskie. Zazwyczaj te rozliczenia czy rachunki zaznaczane wrąbkami nacinane są na innym kawałku drzewa, tzw. ráboj albo ratas, który się wywodzi z wyżej opisanych lasek. Rachunki pasterzy związane z gospodarką są dosyć skomplikowane. Materiały dokumentarne dotyczące takich różnorodnych rachunków pochodzą z Maramures, Nasáud i Karpat Południowych. W Maramures sezonowy, tj. od wiosny do jesieni, wypas owiec na terenach górskich niżej położonych, a nawet zimowiska organizuje się w ramach wielkich spółek. Do nich należą rodziny spokrewnione lub sąsiadujące. Część wsi zamieszkała przez członków takich spółek Ryc. 1. Inwentarz pasterski z gór Rodna. Dział ekspozycji w Muzeum nazywa się boteie. Przy tworzeniu większych stad łączy się kilka boteie na z góry ustalo­ nych zasadach. Tak np. część produktów mlecznych należna poszczególnym właścicielom owiec jest ustalona według obowiązującej umowy. Dzień odłączania owiec jałowych od innych, tzw. la ruptul sterpelor, jest dniem mierzenia mleka i ustalania ilości sera, la bágatul pe brinza. Wówczas to doi się owce, a otrzymane mleko od owiec każdego właściciela mierzy się półtoralitrowym naczyniem drewnianym, zwanym сира. Ilość udoju zaznaczona jest na sporzą­ dzonym specjalnie do tego celu kawałku drzewa, tzw. carimb, który posiada tyle boków, ile boteie grupuje się w tej samej spółce szałaśniczej. W celu dokonania pomiaru przy użyciu carimbu mleko jest nalewane do innego drewnianego naczynia, tj. budacd. Carimb wkłada się do naczynia i nacina na poziomie mleka zawartego w. budacd. Na bokach carimbu są również za­ znaczone nacięciami ilości mleka otrzymane od owiec każdego członka boteie. Zgodnie z doko­ nanym pomiarem każdy właściciel otrzymuje odpowiednią ilość sera. Do miary sera służy zwy­ czajna drewniana waga, zwana cumpana. Pierwotne formy tej wagi, znajdujące się w Muzeum, pochodzą z szałasów Gór Rodniańskich i Południowych Karpat. Wagi te składają się z ruchome­ go .'amienia opatrzonego na końcach zwykłymi szalkami. W Maramures takie ważenie odbywa się w sposób następujący. Do jednej z szalek przymocowuje się budacd, a do drugiej kocioł. Równowagę ustala się przy użyciu ciężarków pomocniczych. Następnie do budacd nalewa się wody aż do poziomu mleka zmierzonego w czasie zawiązywania się szałasu, zaznaczonego na Etnografia polska, t. V 22 �KRONIKA 338 carimb, a do kotła kładzie się odpowiednią ilość sera równoważącą wodę. Przy zawiązywaniu szałasu ustala się porządek i ilość produktów oddawanym poszczególnym właścicielom. Inwentarz szałaśniczy z poszczególnych regionów (ryc. 1) składa się przede wszystkim z różnych naczyń. W Muzeum znajdują się jedynie ich typowe formy. Wśród nich wyróżniamy specjalne naczynia drewniane użytkowane przy wyrobie sera, zwane przez pasterzy sezonowych crinte. Jedno z tych naczyń było używane pizez trzy pokolenia pasterzy z Tara Birsei. Z niektórych regionów zgromadzono prawie całkowite wyposażenie szałasu dla Gór Rodniańskich (z Telci, okręg i.." • Ryc. 2. Zespół pasterski działu skansenu Muzeum, pochodzący z Gór Apusenii Nasaud, dep. Cluj) i dla Gór Apusenii (z Sálciua, okręg Clmpeni, dep. Cluj). Te inwentarze zostały skompletowane okazami pochodzącymi z innych wsi sąsiednich okręgów. Tak np. w Maramures. zostały zakupione oprócz carimburi naczynia nazwane cupe, wielkie łyżki drewniane, zwane gávane, naczynia na masło itd. Wymienione przedmioty różnią się od takichże z Gór Apusenii, a szczegól­ nie od analogicznych z okręgów, gdzie ludność uprawia indywidualny wypas ściśle związany z terasowatą uprawą rolną. Pomiędzy takimi wsiami a czasowymi schronieniami pasteizy istnieje w czasie lata intensywna komunikacja, uwarunkowana potrzebami aprowizacyjnymi. Dlatego też znaj­ dujemy w tych osadach przede wszystkim liczne drewniane naczynia przeznaczone do transportu, a w pierwszym rzędzie do produktów mlecznych, zwane dloabe. Braki istniejące w tutejszych zbiorach w zakiesie szałaśnictwa zostaną uzupełnione rozbudową sekcji plenerowej Muzeum, tzn. miejscowego skansenu, która zostanie wyposażona w dział pas­ terski, m. in. w zrekonstruowane szałasy i kompletne wyposażenie, pochodzące z okręgów pas­ terskich i pastersko-rołniczych. Dział tutejszego skansenu zawiera już zespół pasterski z Gór Apusenii, utworzony: 1) z niewielkiej konstrukcji drewnianej, zwanej koliba (ryc. 2), w której przy­ gotowuje się i przechowuje produkty mleczne; 2) z indywidualnego schronu na płozach sanek, tj. cramba; 3) z obory, tzw. staul, a więc koszaru. Dodajmy, że w początkowym okresie pasterstwa typy schronów były różne, gdyż hodowla rozwinęła się tutaj w ścisłym związku z uprawa roli na �KRONIKA 339 6 terasach . Zróżnicowanie schronów występuje również w sąsiednich strefach, objętych tym samym masywem górskim, pozostając w związku ze sposobem wykorzystania areału rolnego, bardziej ograniczonego ze względu na pochyłości i ostrzejszy klimat. Zresztą w tych regionach zajęcia ludności kierują się ku coraz lepszemu wykorzystaniu także innych produktów naturalnych. Tak więc w Tara Abrudului wydobywanie złotodajnych minerałów stało się zajęciem podstawo­ wym, podczas gdy rolnictwo i hodowla były jedynie zajęciem dodatkowym. Oczywiście ostatnie wzmagało się w okresach stagnacji eksploatacji złota. Z tego to powodu na terenach należących 7 i Ryc. 3. Stodoła do młócenia zboża, tzw. sura de imblatit. Dział skansenu Muzeum do złotodajnego regionu za czasowe schronienia dla pasterzy obierano szczególny typ stodoły umieszczonej pośród pola, służącej równocześnie do młócenia zboża, zwanej sura de Imblatit (ryc. 3). W okresach uprawy zboże gromadzono na strychach czy pięterkach tych budynków, prze­ chowując je aż do młocki. Podczas gdy w innych latach, kiedy pola zamieniano na pastwiska, stodoły służyły za schronienie dla pasterzy i ich trzód. Stodoły te mają szczególny profil, przypominający stare drewniane kościoły, a zwłaszcza ich prezbiteria. Jedna z nich, zbudowana z dwóch części, a więc właściwej stodoły i obory, została przeniesiona do tutejszego skansenu (ryc. 3) ze wsi Bucium (okr. Cimpeni, dep. Cluj). W sąsiednim regionie, tj. Tara Motilor , gdzie wyrób naczyń drewnianych był głównym zaję­ ciem tamtejszej ludności, schronienia pasterskie lokalizowały się zarówno na terenach o bardziej intensywnych uprawach łąkowo-rolnych, jak też w górskich strefach alpejskich, będących domeną letniego wypasu bydła. Czasowe schronienia umieszczone na przestrzeni zarezerwowanej dla rol­ nictwa górskiego, tzw. miietori, stawały się często miejscami nowych osiedli, jak np. Tara Mo{ilor, 8 6 Zob. V. Buturá, Adáposturile temperare in sud-vestul MunfUor Apuseni, [w:] Anuarul Muzeului Etnografie al Transihaniei pe anii 1957-1958, Cluj 1959, s. 95-134. Region złotonośny okolic miasta Abrud. Region Centralny Gór Apusenii, którego ludność jest znana pod nazwą Mo{i. 7 8 �340 KRONIKA będąca typową strefą osadnictwa rozproszonego. W archiwum Transylwańskiego Muzeum Etno­ graficznego znajduje się wartościowy materiał dokumentarny, dotyczący powstawania takiego osadnictwa i wsi Gór Apusenii, skąd też pochodzi typ reprezentatywny starych domów umiesz­ czonych w skansenie. W strefach zajęć mieszanych oraz tam, gdzie uprawiane jest rolnictwo, górskie typy schronów czasowych i ich lokalizacja są rozmaite. Zróżnicowanie uzależnione jest od sposobu, w jaki został rozwiązany problem wypasu letniego i użyźniania pól. To ostatnie było praktykowane bardziej intensywnie w przeszłości w ramach gospodarki naturalnej, kiedy schrony masowe o mieszanych funkcjach rolniczo-pasterskich osiągnęły swoje maksimum rozwoju. W okresie kapitalizmu ilość schronów maleje, zwłaszcza liczba stodół do młócenia zboża, a ich funkcje stają się bardziej ogra­ niczone ze względu na rozwój gospodarki wymiennej i ukazanie się młockarni mechanicznych. Dwie jednostki, które posiada sekcja plenerowa Muzeum (skansen), należą do kategorii schro­ nów o funkcji rolniczo-pasterskiej. Spotyka się je nie tylko w Górach Apusenii, ale także w innych strefach, gdzie jest uprawiane rolnictwo górskie. Typy ich są jednak różne. Osobną np. kategorię funkcjonalną stanowią schronienia stref przeznaczonych na uprawy łąkowe i zbiór siana. Poza eksponatami charakterystycznymi dla zajęć pasterskich Muzeum tutejsze posiada także inne wytwory związane ze sposobem życia omawianych regionów, a przede wszystkim narzędzia używane w rolnictwie górskim (Maramures, Góry Apusenii, Masyw Poiana, Ruscá itd.). Nadto zebrane są przedmioty użytku gospodarskiego, tkaniny, ubiory i in. Zwłaszcza zwracają uwagę tkaniny, które są w tych regionach liczniejsze aniżeli na równinach, gdyż kobiety dysponowały większą ilością surowca i czasu. Dywany z Maramures, bogato haftowane ręczniki z Tara Oltului itp. świadczą o głębokim poczuciu estetycznym i artyzmie ich twórczyń. Również górski strój ludowy jest bogaty w elementy tradycyjne i przedstawia wyraźne zróżnicowanie regionalne. W Mu­ zeum gromadzi się odzież nie tylko świąteczną, ale także roboczą, na którą zwraca się specjalną uwagę. Ona to właśnie zachowała niejeden rys charakterystyczny dla czasów odległych. Tak np. części płócienne stroju pasterskiego pochodzące ze wsi Telciu (okręg Naśaud, dep. Cluj) są impreg­ nowane serwatką, co czyni je nieprzemakalnymi. Wysiłki pracowników Muzeum dotyczą głównie w ostatnich latach zbierania pełnej dokumentacji materiału związanego z zajęciami pasterskimi oraz przemian socjalnych i ekonomicznych, jakie zaszły także w tej dziedzinie produkcyjnej. Głów­ nie położono nacisk na gromadzenie okazów i ich wszechstronny opis metrykalny, ponieważ studia nad życiem pasterskim w Karpatach należą do zakresu czynności zespołów etnograficznych Akademii Republiki Rumuńskiej, która nie dysponując odpowiednimi funduszami nie może zdobywać i kon­ serwować dokumentów materialnych. Tym, którzy przygotowują studia syntetyczne, przypada więc w udziale badanie obfitego materiału gromadzonego w archiwach, który przede wszystkim jest bogaty i przekonywający dla okręgów pasterskich zewnętrznych regionów Karpat. Badania życia i kultury pasterskiej pobliskich regionów zostały również włączone do planów naukowych znaczniejszych muzeów Siedmiogrodu. Tak np. zespół naukowy Muzeum Bruckenthal w Sibiu przygotowuje monografię typowego okręgu dla wysokogórskiego sezonowego życia paster­ skiego „Marginimea". Życie pasterskie we właściwych warunkach dla Siedmiogrodu wytwarza liczne problemy, które nie mogą być rozwiązane inaczej, jak tylko przy pomocy szczegółowych studiów poszczególnych regionów. Te zaś ujawniają się przez zastosowanie wszechstronnej analizy lokalnego sposobu życia, rozpatrywanego zarówno na podstawie terenowych materiałów etnogra­ ficznych, jak też dokumentów pisanych oraz funkcji lokalnych zajęć pasterskich, odległej i bliższej przeszłości, rozpatrywanych pod kątem widzenia materiału historycznego. Stosowanie pełnej analizy jest niezbędne w tego rodzaju badaniach, gdyż pasterstwo było przeważnie rozpatrywane w sposób jednostronny. Pomijano prawie wszędzie uboczne zajęcia ludności związanej z paster­ stwem, wskazujące na znaczenie również innych naturalnych źródeł utrzymania w badanych regio­ nach górskich. Poszukiwania obecne podjęte przez zespół pracowników Muzeum Transylwańskiego kierują się głównie ku mniej zbadanym regionom etnograficznym Siedmiogrodu, które też są mniej repre- �KRONIKA 341 zentowane w zbiorach muzealnych. Jak to już wspomniałem, badanie przejawów kultury material­ nej przebiega w parze z nabywaniem charakterystycznych obiektów. Podejmowane penetracje są oczywiście poprzedzone studiami literatury, co znacznie ułatwia badającym orientację i ujmowanie zjawisk kulturowych wytypowanych regionów. Do planu zbiorowych poszukiwań został przede wszystkim włączony obszar dotychczas unikany przez etnografów, a mianowicie Tara Lápusului (dep. Baja Mare) . W następnych latach będą prowadzone poszukiwania również w mało zbadanej strefie zachod­ niej i południowo-zachodniej tego regionu. Wspomnieć także należy o nieco regionalnie zawężo­ nych badaniach prowadzonych w celu skompletowania obiektów dla działu skansenu, a w szcze­ gólności dotyczące sektora przemysłowego i rzemiosł wiejskich, które znajdowały się już w upadku w epoce kapitalizmu. Przy tego rodzaju badaniach, po zapoznaniu się z różnymi typami urządzeń gospodarczych, nabywanie obiektów poprzedzane jest szczegółowymi studiami form odpowia­ dającego im terenu . Wśród urządzeń chłopskich, zwłaszcza bardziej rozpowszechnionych w stre­ fach pasterskich, brane są pod uwagę przede wszystkim folusze (piuá, viltoare) służące do wykań­ czania wełnianych pokryć, косу itp. W sekcji plenerowej, tj. w skansenie, znajdują się już skomple­ towane urządzenia piuá i viltoare, pochodzące ze wsi Zagra (okręg Násáud, dep. Cluj). Ten typ jest częsty we wszystkich wsiach położonych na południowym stoku Gór Rodniańskich. Obok tego urządzenia będą umieszczone typy dawniejsze, znajdujące się w Górach Apusenii, i nowsze w Tara Birsei i „Marginimea". Wyniki poszukiwań regionalnych były publikowane w Roczniku Muzeum Etnograficznego Transylwanii , którego pierwszy wydany tom zawiera, poza szczegółowym studium o schronach czasowych w Górach Apusenii , także inną rozprawę o terminologii Daków, zachowanej w rumuń­ skim życiu pasterskim . W innym artykule są wspomniane regiony, które dostarczyły obiektów do Muzeum. Położono w nim nacisk na nabytki ostatnich lat z wymienieniem personelu naukowego, któremu je zawdzię­ czamy . Valeria Buturá (Cluj) 9 10 11 12 13 14 K A R P A C K A K U L T U R A LUDOWA W P R A S K I C H ZBIORACH E T N O G R A F I C Z N Y C H Etnografia środkowoeuropejska zajmuje się coraz częściej rozległym terytorium karpackim gdzie zachowało się wiele takich form i zjawisk kultury ludowej, które często dają wyjaśnienie do historii i rozwoju kulturowego innych krajów. Obecnie planuje się i podejmuje rozległe badania w zakresie karpackiej kultury, w pierwszym rzędzie pasterskiej; należy sobie uświadomić, co zostało na tym polu dokonane już uprzednio w poszczególnych krajach i jaki jest materiał, stanowiący niejednokrotnie punkt wyjścia do nowych opracowań najrozmaitszych problemów etnograficznych tych ziem. Oczywiście doniosłą rolę odgrywać tu będą etnograficzne zbiory muzealne, gdzie się od dawna gromadzi najrozmaitsze dokumenty kultury ludowej, które mimo to zwykle nie są dokład­ nie znane i opracowywane. Również w dziale etnograficznym Muzeum Narodowego w Pradze zgromadzono dużo materiału z obszaru Karpat. Ponieważ Muzeum nie ma obecnie możliwości wydania katalogów swoich zbiorów, niniejsze opracowanie pragnie ogólnie poinformować badaczy 9 Region północnej Transylwanii przecięty rzeką Lápus. V. Buturá, Die Siebenbürgischen Turbinenmühlen, „Ethnographica", Brno, t. 1: 1959, s. 19-26. Anuarul Muzeului Etnografie al Transilvaniei pe anii 1957 si 1958, Cluj 1958, ss. 333. V. Buturá, Adáposturile temperare in sud-estul munfilor Apuseni, [w:] Anuarul ..., s. 95-134. I . I . Russu, Din trecutul pástoritului rominesc, [w:] Anuarul..., s. 135-156. T. On is or, Etapele de dezvoltare a colectiilor Muzeului etnografie al Transilvaniei, [w:] Anuarul..., s. 15-78. 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 �KRONIKA 342 przez dokładny opis tego, co posiada ta placówka z okręgu karpackiego, co tara zbadano i jaka była historia tego zbioru. Przede wszystkim trzeba zwrócić uwagę, że w tym przeglądzie będzie mowa jedynie o przedmiotach zgromadzonych z terenów właściwego karpackiego obszaru górskiego, a nie o tych, które pochodzą z ziem, dokąd sięgała kultura karpacka w X I X i X X w., bądź to kom­ pleksowo, bądź też w pojedynczych elementach. Najstarszy zbiór etnograficzny powstał w Pradze w Muzeum Náprstka, gdzie jego postępowi właściciele zaczęli już w 1877 r. gromadzić okazy kultury ludowej, a szczególnie hafty czeskie. Bardzo szybko ich zainteresowanie, jak również przyjaciół i współpracowników objęło poza Cze­ chami, Morawami i Śląskiem także i Słowację. Już w 1878 г. V. Náprstek rozpoczął działalność kolekcjonerską, rozszerzając swoje zbiory także wytworami innych Słowian . Rozszerzenie zakresu zbiorów na kulturę całej ludności słowiańskiej oznaczało oczywiście zwrócenie uwagi na eksponaty reprezentujące życie ludności w okręgu Karpat. W początkach pracy chodziło przede wszystkim 0 zachodnią i południowo-zachodnią część Słowacji. Na tych to terenach zwracała uwagę niezwykle bogata kultura nizinna , a także godna uwagi starodawna kultura ówczesnego okręgu trenczyńskiego, w której wytworach niepospolite wyczucie artystyczne łączyło prostotę wyrazu z wyra­ finowaną szlachetnością technik dekoracyjnych i kombinacji kolorystycznych. Muzejm Náprstka otrzymało materiał z krajów nieczeskich dzięki mnóstwu przyjaciół tej instytucji (w większości Czechów), zamieszkałych stale bądź tymczasowo poza terytorium Czech, bądź też będących na służbie ówczesnego państwa w różnych częściach Austro-Węgier albo za granicą jako urzędnicy, kupcy itd. Wśród nich odznaczał się głębokim zapałem i prawdziwie na­ ukowym zainteresowaniem kulturą ludową bardzo czynny literat Frantisek Rehof. Przebywał on także do 1890 r. we Lwowie. Wówczas to całe swoje zainteresowanie i sympatię zwrócił do ludu ukraińskiego, zamieszkałego na północnych zboczach Karpat, którego osobliwy sposób życia oraz charakterystyczna i malownicza kultura szybko przykuły uwagę badaczy. Rehof zaczął ten lud studiować i równocześnie gromadzić dla Muzeum Náprstka eksponaty charak­ teryzujące jego życie. W odróżnieniu od normalnej podówczas praktyki jego zainteresowania się­ gały znacznie głębiej. Do Pragi zaczęły szybko dochodzić oprócz przepięknych i cennych okazów sztuki ludowej także eksponaty odnoszące się do różnych zwyczajów, świąteczne i obrzędowe pieczywo, rzeczy codziennego użytku i narzędzia pracy, zabawki, ceramika zdobnicza i użytkowa, prace dekoracyjne wybijających się ludowych artystów i wyroby jarmarcznych kramarzy, instru­ menty muzyczne, odzież oraz jej części składowe w zależności od tego, dla jakiego wieku i okazji były przeznaczone. Tam, gdzie zmuszała konieczność — czy to były powody finansowe, czy zbyt wielkie rozmiary przedmiotu — sporządzano zmniejszone modele. Miało to miejsce nie tylko przy wzorach budownictwa ludowego, ale i w wypadku szeregu narzędzi rolniczych i innych, środków komunikacji itd. Oczarowany charakterem miejscowej kultury żydowskiej nie wahał się F . Rehof gromadzić i jej okazów, a to dotyczących życia, kultu i zwyczajów samych Żydów, jak i ich wyrobów rzemieślniczych przeznaczonych na rynek, głównie wsi. Swoje zbiory Rehof zaopatrywał wskazówką dotyczącą pochodzenia, wieku, autorów i funkcji uzyskanych przedmiotów. Wytrwałą działalność kolekcjonerską przerwała właściwie dopiero jego śmierć w 1899 r. Dzięki niemu został utworzony w Pradze pierwszy, naprawdę wszechstronny, przejrzysty zbiór etnograficzny, bardziej celowy 1 lepiej opracowany aniżeli zbiory dotyczące pozostałych Słowian zamieszkałych na ziemiach ówczesnego państwa austro-węgierskiego. Obejmuje on materiał przede wszystkim z okolic Lwowa, Jaworowa i Czerniowiec w liczbie przeszło 2600 sztuk, w tym wiele cennych starych egzemplarzy tamtejszej sztuki ludowej i wyroby niektórych wtedy jeszcze żyjących artystów ludowych. 1 2 1 S. F . Svoboda, Národopisné oddélení Národního musea v Praze, odbitka z czasopisma „Sbornik pro hospodáfské a sociální dejíny", R. 2: 1947, s. 1; D. Stránská, Národopisné oddaleni, „Sbornik Národní museum", Praha 1949, s. 122-123. Z tego okręgu pochodziły przepiękne, starannie wykonane hafty, które dostarczane do Pragi przez przeróżnych handlarzy stały się bardzo szybko przedmiotem handlu. 2 �343 KRONIKA Po wystawie jubileuszowej w 1891 г., na której jednym z największych osiągnięć stała się „Czeska chata", wypełniona najlepszymi wyrobami czeskiego haftu ludowego i innymi przejawami twórczości ludowej, świadectwo uzdolnień artystycznych ludu znalazło drogę również i do ówczes­ nego Muzeum Królestwa Czeskiego. Kiedy została w 1894 r. ukończona organizacja sali czeskiej, kontynuowano prace nad zabezpieczeniem pamiątek również z Moraw, Śląska i Słowacji . Zarzą­ dowi oddziału historyczno-archeologicznego, któremu podlegały zbiory etnograficzne, udało się wówczas przy pomocy licznych ofiarodawców stworzyć niewielki, ale piękny zbiór wyróżniających 3 Ryc. 1. Fragment polichromowanej figury św. Jana. Okręg Lwowski USRR. Ze zbiorów Muzeum Náprstka nr S 1202 dostarczył F . Rehoi Fot. J . Látalová się okazów: strojów ludowych, haftów, ceramiki, obrazków na szkle i drobnych przedmiotów zdobniczych. Część z nich pochodziła z obszaru karpackiego, przede wszystkim z morawskiego okręgu wałaskiego, okolic Horńacka, morawskich i słowackich Kopanie i okręgu trenczyńskiego. Dalsze kompletowanie tych cennych zbiorów przebiegało jednak stosunkowo powoli i w zasadzie było realizowane pod określonym kątem zainteiesowań. Opiekun bowiem tej kolekcji, prof. Koula, 3 Svoboda, op. cit., s. 2; Stránská, op. cit., s. 125-126. �344 KRONIKA prowadząc poszukiwania terenowe na Morawach oraz Słowacji i publikując ich wyniki, kładł nacisk przede wszystkim na artystyczny wyraz wytworów kultury ludowej, przesłaniając tym samym ich pełniejszą wymowę. Między innymi miało to także i ten skutek, że szereg pięknych przedmiotów wchodzących w skład kolekcji nie posiadało wyczerpujących metryk. W tym samym czasie kiedy zarząd „Czeskiej chaty", kierowany przez prof. Koulę, organizował wystawę etnograficzną w Muzeum Królestwa Czeskiego, także i w innych miejscowościach Czech i Słowacji z Pragą na czele tworzyły się podwaliny pod przyszłe reprezentacyjne muzealnictwo Ryc. 2. Fragment polichromowanej figury Marii. Okręg Lwowski USRR. Ze zbiorów Muzeum Náprstka nr S 1201 dostarczył F . Rehof Fot. J . Látalová etnograficzne. W wyniku szeroko zakrojonej akcji zostały zgromadzone bardzo bogate zbiory z całego obszaru Czech i Słowacji, które wystawiono na Czechosłowackiej Wystawie Etnograficznej w 1895 r. Na bazie tych zbiorów i w pewnym sensie jako przedłużenie wystawy powstało w 1896 r. Etno­ graficzne Muzeum Czechosłowackie w Pradze. Założenia oraz zamierzenia tego Muzeum odbiegały znacznie od polityki muzealnej Muzeum Náprstka i Muzeum Królestwa Czeskiego. Zbiory etno­ graficzne zgromadzone na wystawie etnograficznej (1895 r.) i później przejęte przez Muzeum Etno- �345 KRONIKA graficzne w przeciwieństwie do ujęć dotychczasowych miały dać pełny przegląd życia i właściwy obraz kultury ludu wiejskiego na ziemiach czeskich i na Słowacji. Toteż problematykę kolekcji starano się w miarę ówczesnych możliwości utrzymać w odpowiednich do aktualnych przejawów życia wiejskiego proporcjach, i co więcej, ze względu na ówczesne tendencje polityczne podkreślić w niej integralność ziem odpowiadającą w przybliżeniu granicom dzisiejszej CSRS. Przesłanki polityczne sugerowały również pokazanie materiałów porównawczych przede wszystkim w postaci szerokiego przeglądu kultur słowiańskich. W początkach swej działalności Muzeum nie organizowało systematycznych penetracji terenu w celach kompletowania zbiorów, czy też badań naukowych. W tym okresie praca w Muzeum polegała głównie na porządkowaniu i klasyfikowaniu eksponatów, jak i na odpowiednim kom­ ponowaniu ekspozycji. Zbiory w Muzeum z grubsza odpowiadały terytorialnie i rzeczowo materia­ łom zgromadzonym na Czechosłowackiej Wystawie Etnograficznej. Były jednak mniej liczne i wsku­ tek tego straciły swą wymowę statystyczną; brakowało też dokumentacji, która by wystawę uzupeł­ niała. W swoich początkach zbiory muzealne obejmowały oprócz materiału czeskiego i moraw­ skiego również dosyć bogaty zbiór eksponatów ludowej kultury słowackiej i piękne zaczątki zbiorów z niektórych innych ziem słowiańskich. Kultura karpacka zajmowała w tej kolekcji znaczne miejsce chociażby dlatego, że do tego okręgu należy praktycznie cały materiał wschodniomorawski i śląski oraz większość eksponatów słowackich (o ile pochodziły z górzystych części kraju). Tych rzeczy była wielka ilość. Znalazła się tutaj przede wszystkim rozległa kolekcja z morawsko-słowackich Kopanie i okręgu Homacka oraz zbiorów wałaskich, które obejmowały głównie materiał tekstylny i hafciarski, uzupełniony kilkoma kompletnymi strojami i wybranymi okazami sztuki ludowej. W zbiorze wałaskim były również eksponaty dotyczące niektórych rodzajów zajęć ludowych, jak fajczarstwo, naszyjnikarstwo, wyrób kozików i pewna ilość okazów narzędzi pasterskich. Zbiór z Beskidu Śląskiego tworzyły przede wszystkim okazy strojów ludowych i hafty — niektóre z nich bardzo stare — srebrne ozdoby stroju, stare dokumenty prawne i zwyczajowe oraz trochę malo­ wanych mebli. Bardziej obszerna była kolekcja słowacka. Wyróżniała się przede wszystkim haftami i ko­ ronkami oraz całkowicie się nastawiła na uwydatnienie pięknych, uszlachetnionych form arty­ stycznych wytworów kultury ludowej, a nawet wyraźnie dążyła do przedstawienia całokształtu tej kultury, podobnie jak to miało miejsce przy zbiorze czeskim. Pod względem terytorialnym ekspo­ naty ze Słowacji ograniczały się do obszarów, skąd pochodziły piękne hafty, które były przy ów­ czesnych uciążliwych warunkach komunikacyjnych lepiej dostępne, względnie do obszarów, chociaż niedostępnych, to jednak dzięki niektórym zbieraczom lepiej poznanych. Do takich znanych ziem należała cała dolina Wagu, Orawa, dolina Nitry, Góry Głogowieckie (Hlohovecké), dolina Hronu oraz północna część dawniejszego Hontu i Gemeru. Z tych ziem pochodziły również zbiory Muzeum Etnograficznego z pojedynczymi okazami z okolic Koszyc i Presova, z Vazca itp. Przeważał materiał z zachodniej i południowo-zachodniej części kraju i ze środkowej Słowacji, głównie z Detvy. Obok tego jednak miało Muzeum już w pierwszych latach działalności także niemały zbiór okazów sztuki ludowej z karpackiej części Ukrainy (przede wszystkim z ówczesnej Galicji), który otrzymało częściowo w roku 1899 po zmarłym F . Rehofu, częściowo w 1901 r. z Kosowa . Tak powstała w Muzeum kolekcja około 300 przedmiotów, obejmujących przede wszystkim okazy sztuki ludowej i kompletne dwa piękne stroje z okolic Jaworowa. Nie była wprawdzie tak intere­ sująca i wszechstronna, jak zbiory Náprstka, odznaczała się jednak wartością artystyczną poszcze­ gólnych eksponatów. Początkowa kolekcja muzealna (ok. 10000 przedmiotów), którą posiadał instytut do dyspozycji w pierwszych latach działalności w swoim dotychczasowym budynku na Smichowie, stanowiła 4 4 Zbiory pochodzą ze spuścizny Jana C i e r p i ę t y - Ś w i e y k o w s k i e g o z Kosowa (Vestník Národopisného musea ceskoslovanského, 1902, s. 8) i obejmują przeszło 170 przedmiotów. �346 KRONIKA bardzo dobrą podstawę do stworzenia przejrzystego zbioru karpackiej kultury ludowej. Materiał obejmował zaledwie czwartą część wszystkich zbiorów. W następnych latach Muzeum starało się stopniowo zbiory i luki w nich istniejące uzupełnić. Działalności tej jednak brakowało koniecznej intensywności i świadomości celu. Główna przyczyna takiego stanu rzeczy leżała w nieznacznej liczbie fachowych pracowników i w tym, że Czechosłowackie Muzeum Etnograficzne jako prywatny instytut przez państwo skromnie dotowany, a administrowany przez Towarzystwo Czechosło­ wackiego Muzeum Etnograficznego, stale borykało się z trudnościami finansowymi i było skazane bardziej na dary przyjaciół aniżeli na własną działalność kolekcjonerską. Przyrost zbiorów był więc nadal bardzo nierównomierny również i w następnych latach, a gdy osłabło zainteresowanie publiczności, obudzone kiedyś nowymi celami i popularnością wystawy etnograficznej, opadał i prawie wygasł. Mimo to zbiory się rozwinęły w okresie przed I wojną światową dosyć znacznie, a nowe nabytki obejmowały niektóre cenne uzupełnienia z obszaru karpackiego. Na szczególną uwagę zasługuje zbiór P. Wyhlidala ze Śląska z szeregiem bardzo rzadkich starych haftów uzyski­ wanych często z majątku kościelnego, hafty i okazy rzemieślniczych wyrobów ludowych z okręgu wałaskiego, interesujące uzupełnienia do zbioru huculskiego, głównie zabawki z Jaworowa, pisanki i pierścionki, mnóstwo haftów z pogranicza morawsko-słowackiego oraz materiał ikonograficzny i etnograficzny z byłego Hontu . Po powstaniu Republiki Czechosłowackiej Muzeum Etnograficzne zostało przejęte przez admi­ nistrację państwową, a zbiory zostały dołączone do Muzeum Narodowego w Pradze. Finansowa sytuacja instytutu wprawdzie się polepszyła, jednak w sposobie jego pracy z początku niedużo się zmieniło. Zbiory przez połączenie z materiałami etnograficznymi Muzeum Narodowego nie zmie­ niły jednak swojego charakteru (jeżeli nie weźmiemy pod uwagę ważnej przemiany, do której doszło poprzez wydzielenie zbiorów rolnictwa ludowego i innych zawodów oraz modeli budynków dla muzeum rolniczego). Szybko jednak koło zakładu, który ciągle jeszcze w istocie nie pracował w terenie, zaczęli się grupować obok dotychczasowych sympatyków i nowi pracownicy. Dzięki nim do zbioru muzealnego trafił również materiał etnograficzny pojęty u zbieraczy bardziej nowo­ cześnie, aniżeli to było dotychczas w zwyczaju. Nowym zagadnieniem dla etnografii była Ukraina Zakarpacka, przyłączona wtedy do młodego państwa i przedstawiająca dzięki złym warunkom, w których żyła ludność, prawdziwy rezerwat ciekawych starych form kultury ludowej, osiągają­ cych nierzadko godny uwagi poziom artystyczny. Samo Muzeum nie przejawiało aktywności w ba­ daniach tego kraju, otrzymywało jednak względnie kupowało materiał ikonograficzny i zbiory od tych, którzy tam przeprowadzali poszukiwania, a pomiędzy nimi byli i wybitni badacze . W roku 1929 przewieziony został do Pragi ze wsi Medvedovec koło Mukaceva drewniany kościółek Św. Michała, pochodzący chyba z drugiej połowy X V I I stulecia, który Muzeum zrekonstruowało w dziel­ nicy Petfin na zboczu, powyżej budynku Muzeum. W tym samym roku Muzeum otrzymało wielki zbiór materiału etnograficznego z Ukrainy Zakarpackiej, zgromadzony przez tamtejszy Oddział Zarządu Szkolnego i obejmujący ponad 3900 dokumentów kultury ludowej i fotografii ze wszyst­ kich części danego obszaru. Przy zestawianiu zbiorów kierowano się przede wszystkim wartością artystyczną eksponatów. Zbiory składają się głównie z materiału tekstylnego (kompletnych strojów i ich miniatur, haftów i tkanin), ozdób, rzeźb i ceramiki, eksponatów związanych ze zwyczajami i kilku modeli budowli. Są również odpowiednio uzupełnione pięknymi fotografiami i obrazują w ten sposób bardzo wartościowy, wszechstronny przegląd ludowej kultury materialnej ludności ukraińskiej z wschodniej części Karpat. W tych latach Muzeum zaczęło z wolna rozwijać także i własną działalność kolekcjonerską i naukową, kierując ją w dużej mierze w stronę wschodnich części kraju. W ten sposób zyskiwało 5 6 5 Wszystkie dane co do zasobów Czechosłowackiego Muzeum Etnograficznego i oddziału etnograficznego Muzeum Narodowego, o wyprawach kolekcjonerskich i ich rezultatach, są za­ czerpnięte z inwentarzy, katalogów, ksiąg inwentarzowych i z wewnętrznego pisemnego mate­ riału oddziału etnograficznego Muzeum Narodowego. Np. P. Bogatyrev, A. Kozmínová, O. Vondrácek i inni. 6 �347 KRONIKA Ryc. 3. Ryty i polichromowany drewniany obrazek z Jaworowa. Okręg Lwowski USRR. Ze zbiorów Muzeum Náprstka nr S 1084 dostarczył F. Rehof Fot. J . Látalová �KRONIKA 348 zarówno zajmujący materiał z okręgu wałaskiego (przede wszystkim dzięki zapobiegliwości w za­ kresie fotografii ówczesnego dyrektora, dr V. Fabiana), jak też ze Słowacji, skąd przywozili foto­ grafie i zbiory niektórzy wybitni etnografowie . Wydatną pomoc uzyskało sobie kierownictwo oddziału i w osobach kilku słowackich przekupni, którzy w Pradze sprzedawali słowackie hafty i okazy sztuki ludowej; zrozumieli oni bowiem wyma­ gania Muzeum i przywozili potem do zbiorów bardzo interesujące i wartościowe rzeczy z okolic Modrego Kamienia, Krupiny i Zvolenia, Dobśina, Rozñavy i z okręgu bratysławskiego. Właściwą, rozleglejszą działalność kolekcjonerską rozpoczął oddział etnograficzny Muzeum Narodowego od roku 1932, gdy kierownictwo instytutu przejęła D. Stránská. Zaczęła ona od razu dążyć do celowego tworzenia i uzupełniania zbioru, postanawiając odrzucić jego dotychczasową jednostronność i ze zbioru zabytków sztuki ludowej przebudować go na zbiór naprawdę etno­ graficzny. Ten zamiar pociągnął za sobą oczywiście zwrócenie uwagi na wschodnią część państwa, gdzie tradycyjna kultura ludowa była jeszcze żywa i można było nadal uzyskiwać interesujący materiał. Dotąd miało Muzeum zbiór wprawdzie obszerny, ale — jak już wspomniano — o bardzo specjalnym charakterze i nie odpowiadający zamiarem nowego zarządu instytutu. Pierwsze wyprawy wiodły do północnej Słowacji, na obszar Tatr, którego niezmiernie cie­ kawa kultura ludowa w Muzeum praktycznie wcale nie była reprezentowana. Dzięki intensywnej działalności kolekcjonerskiej udało się w ciągu dwu lat zgremadzić dosyć materiału, żeby Muzeum urządziło w 1933 r. razem z innymi instytucjami wielką wystawę: „Tatry Słowackie, kraj i ludzie", w której położono nacisk na materiał etnograficzny (ikonograficzny i plastykę). Obejmował on nie tylko odzież ludową, dom, jego urządzenie w oryginale i w modelach, ale również eksponaty dotyczące zwyczajów oraz narzędzi pracy, głównie pasterzy i drwali. Wystawa ta zaznajomiła właściwie po raz pierwszy społeczeństwo czeskie z kulturą ludową okręgu tatrzańskiego, a materiał zgromadzony na niej stał się zaczątkiem dalszych zbiorów. Dzięki wystawie powstał w Muzeum Etnograficznym piękny zbiór zabytków tatrzańskiej kultury ludowej. Również niektóre z dalszych muzealnych wypraw kolekcjonerskich w latach 1934—1936 wiodły na Podtatrze, skąd uzyskano cenny materiał ikonograficzny, jak również plany i rysunki budownictwa ludowego, ich szczegóły itp. Poza tym zwracały stale uwagę i inne rejony słowackie, przede wszystkim Ćićmany i sąsiednie wsie z kulturą o bardzo archaicznym charakterze, okolice Trenćanskiej Tępiej i Trenćanskich Teplic, Kysúcy, okolic Bańskiej Bystricy, Modrego Kamienia, Zvolenia, Dobiśina i Rozñavy. Mniejsze ekspedycje podejmowało Muzeum i do morawskiej części Beskidów, przede wszystkim na obszar wałaski, zaś w roku 1937 zbiory zostały wzbogacone o obszerną kolekcję haftów śląskich i części strojów ludowych , których zasadniczy trzon mieścił się już poza okręgiem karpackim, na obszarze opawskimi". Intensywną działalność kolekcjonerską Muzeum, kierowanego przez D . Stranską, przerwała I I wojna światowa, podczas której zbieranie eksponatów w terenie praktycznie zupełnie ustało zbiory muzealne wzrastały bardzo wolno. W tym czasie, tj. w roku 1943, powzięto zasadniczą decyzję, a mianowicie przeniesienia z Muzeum Náprstka zbioru etnografii słowiańskiej do działu etnograficznego Muzeum Narodowego, skąd wywieziono zbiór eksponatów niesłowiańskich kultur 7 8 9 7 Np. K . Chotek, D. Stránská, P. Bogatyrev, A. Václavík, I. Vydra i inni. Z większych ekspedycji trzeba wspomnieć wyprawy do Ośturni, Liptovskiej Teplićki, Lendaka, Vazca, Spiśskiej Belej, SvoSova, Batizovców, Maldura, Vychodnej, Liptov. Sliacov, Malej Frankovej, Trstenej, Suchej Hory itd. w roku 1933, w okolice Rużomberka i Mikulása (Huty, Vel. Borovej i innych) w roku 1934, na Oiawę i do górnego Liptowa w roku 1936. Kolekcja M. Vecerkowej z Opavy, zawierająca około 230 przedmiotów. Należy zauważyć, że nie został podany wykaz wypraw kolekcjonerskich oddziału etnografi­ cznego w tym okresie, ale tylko przypomniano te, które były zorganizowane do obszaru Karpat. Muzeum organizowało w latach 1932-1939 takie wyprawy w Czechach, na Morawach i w Bułgarii. Działalność kolekcjonerska była w tym czasie organizowana i kierowana przez D. Stranską, po­ dróże przedsiębrała przede wszystkim ona sama przy współudziale pracowników muzealnych R. Blazkovej i H . Fickovej. 8 9 1 0 �349 KRONIKA 11 ludowych do Muzeum Náprstka. Zbiory były później stopniowo przekazywane . Ostatecznie w byłym Muzeum Etnograficznym połączyły się wszystkie trzy starsze praskie zbiory etnogra­ ficzne w znakomitą, obszerną muzealną całość, dołączoną do Muzeum Narodowego w Pradze. Nowy okres prac kolekcjonerskich i naukowych rozpoczął dział etnograficzny Muzeum Na­ rodowego dopiero w roku 1948, gdy wszystkie zbiory wióciły do Pragi i zostały znowu uporządko­ wane i wystawione. Zajęto się w tym czasie, z inicjatywy D. Stránskiej, przede wszystkim górzystą częścią Śląska, skąd w Muzeum znajdowała się tylko bardzo mała ilość zabytków, chociaż w tam­ tejszych okolicach górskich zachowały się bardzo interesujące i stare formy kultury ludowej. Dlatego Ryc. 4. Chata we wsi Trnie, powiat Zvolen. Ze zbiorów fotografii E . Málka, z pierwszej ćwierci X X w. Fot. E . Małek pracownicy oddziału i niektórzy współpracownicy spoza Muzeum podjęli w latach 1948 — 1951 szereg wypraw do ziemi jabłonkowskiej i cieszyńskiej. Stamtąd też przywieźli szereg godnych uwagi okazów sztuki ludowej, dotyczących przede wszystkim odzieży, mebli, poza tym staiych skrzyń-schowków, z których jedna, drążona zpnia topoli, jest datowana na rok 1738. Udało się tam uzyskać obszerną i bardzo cenną kolekcję srebrnej biżuterii, obejmującą ponad 130 sztuk, między nimi unikat — lity pas członowy. Dalsze wyprawy badawcze podjęli pracownicy oddziału w okolice Czacy, przede wszystkim do wsi położonych na granicy słowacko-polsko-śląskiej (Czerne, Skaliste, Czadeczka, Oszczadnica), a w latach 1952 — 1953, współpracując z Czechosłowackim Towarzyst­ wem Etnograficznym, znowu na Śląsk, do okręgu łaskiego, do dolin Ostrawicy i Morawki, w oko­ lice Mistka i Frydka oraz do ziemi jabłonkowskiej (Mosty, Łomna, Górna i Dolna Koszarzyska i inne). Następstwem tych wypraw była z jednej strony ikonograficzna dokumentacja ludowej architektury i współczesnego stanu kultury ludowej oraz jej zmian, z drugiej zbiory obejmujące 1 1 S t r á n s k á , op. cit., s. 124. �KRONIKA 350 przede wszystkim eksponaty dotyczące ludowych zajęć (drwalstwo, rolnictwo), wyposażenie wnętrza, obyczaje i odzież (np. unikat — żeńska koszulka i żywotek z Dobrej koło Frydka). Inne dw'e o większym zasięgu wyprawy kolekcjonerskie podjęli pracownicy oddziału w latach 1953 i 1954 do północno-wschodniej Słowacji. Celem ich było w miarę możliwości zebranie zestawu wytworów kultury ludowej z tego obszaru, których do tej pory Muzeum zupełnie nie posiadało. Brak ten był tym uciążliwszy, że chodziło w pewnym stopniu o obszary zamieszkałe przez ludność ukraińską i sąsiadującą z Ukrainą Zakarpacką, skąd pochodzi znajdujący się w Muzeum obszerny zbiór, akurat nie posiadający uzupełnienia ze strony słowackiej. W czasie niezbyt długich dwu wypraw nie można było wprawdzie uzyskać zbyt wielu materiałów w okręgach zniszczonych nie- Ryc. 5. Domy w Ciernym Balogu, pow. Brezno Fot. E . Milek dawno działaniami wojennymi, mimo to udało się jednak stworzyć mniejsze całości, obejmujące egzemplarze starszej i współczesnej odzieży i ceramiki ludowej, okazy wyrobów domowych i narzędzi rolniczych oraz znaczną ilość fotografii dokumentarnych, przedstawiających współczesny stan kulturowy. W latach 1950 i 1951 Muzeum kompletowało zbiory w ramach mniejszych wypraw także na niektórych mających ulec zatopieniu terenach (przyszłych jezior sztucznych — od tłum.), np. na Orawie i w okolicach Modrego Kamenia. Również tematyczny zbiór ludowych drukowańców objął z powodzeniem niektóre okręgi karpackie (wałaski, puchowski, Vazec, Turie Pole i Velky Lom). Współpracując z Instytutem Etnograficznym Słowackiej Akademii Nauk pracownicy oddziału prowadzili kilka lat systematyczne badania także nad odzieżą ludową w okolicach górskich koło Povazskiej Bystricy, które przyniosły dla Muzeum cenną zdobycz nie tylko z zakresu dokumentacji tamtejszych strojów ludowych, ale również i urządzenia gospodarstwa domowego, drobne narzędzia i naczynia, skrzynie ludowe, środki komunikacji i inne. Dzięki badaniom słowackiej biżuterii ludowej wzbogaciły się zbiory muzealne o niektóre okazy ozdób ludowych, domowej obróbki kruszca oraz o fotografie . 12 1 2 W podróżach kolekcjonerskich i naukowych z pracowników oddziału etnograficznego brali udział przede wszystkim: w latach 1947-1951 D. Stránská i H. Johnová z udziałem M. Jirouśkovej; od 1952 r. H . Johnová (w okolice Modrego Kamenia, do Vazca, na Orawę, do Kisucy, ziemi �KRONIKA 351 Również współpracownicy spoza Muzeum dzielili się z nim niektórymi rezultatami swoich badań oraz zbiorami z zakresu kultury karpackiej. Udane były np. wysłanie M. Pulcy do doliny Wagu, celem zebrania narzędzi, i wyprawa J. Stañkovej, dzięki którym Muzeum uzyskało przede wszystkim eksponaty z zakresu ludowego tkactwa znad górnego Hronu (Horehroní) i Podtatrza oraz materiał fotograficzny. Dzięki opisanemu rozwojowi praskich zbiorów etnograficznych i działalności pracowników Muzeum doszło do tego, że w dziale etnograficznym Muzeum Narodowego powstał i rozrósł się dosyć duży kompleks eksponatów reprezentujących kulturę ludową okręgów karpackich. W bardzo zwięzłym przeglądzie można ująć ogólny charakter zbioru następująco: Ryc. 6. Czarna, bogato zdobiona skrzynia z Zdechova, pow. Vsetín. Ze zbiorów etnograficznych Muzeum Narodowego Fot. J . Stenc Z południowych części Białych Karpat pochodzą przede wszystkim zbiory z Morawskich Kopanie i z okręgu horńackiego. Stanowią one bogaty przegląd tamtejszych haftów i części strojów ludowych, a także nieco eksponatów z zakresu ludowej sztuki stosowanej (rzeźby, obrazy na szkle). Znajduje się również i dosyć obszerny zbiór fotografii z niektórymi bardzo starymi i wartościowymi zdjęciami. W przybliżeniu również taki sam charakter mają kompletne zbiory jabłonkowskiej, w dolinę Ostrawicy, do okręgu horńackiego i północno-wschodniej Słowacji, badania nad ludową biżuterią) i A. Plessingerová (na Spisz, dolinę Ostrawicy, do okręgu horńac­ kiego, do północno-wschodniej Słowacji, w okolice Pov. Bystricy). Oprócz tego pracownicy Muzeum przedsiębrali także szereg wypraw do innych okręgów, głównie czeskich. �352 KRONIKA ze słowackich zboczy tych gór. Pochodzący stamtąd materiał ikonograficzny jest jednak wyraź­ nie uboższy. Bogato jest reprezentowany w Muzeum morawski okręg wałaski, nie tylko przez liczne starsze i nowsze okazy haftów ludowych oraz przez stroje ludowe, w całości, jak i w ich części, ale i przez określone okazy i eksponaty z zakresu ludowych narzędzi rolniczych, drwalstwa, pasterstwa, zajęć domowych i przez niezwykle obszerną kolekcję fotografii, pochodzącą przede wszystkim z Vsetínska. Piękny zbiór przechowuje Muzeum i z przeciwległej strony słowackiej, a mianowicie z okolic Púchova i Povazskiej Bystricy. Z okręgu puchowskiego pochodzą przede wszystkim piękne stare hafty, zebrane już z końcem X I X w. Nadto w okolicy Pov. Bystricy zebrano dość kompletny zbiór eksponatów z zakresu starszej i współczesnej odzieży ludowej, rolnictwa, przemysłu drzewnego i narzędzi pasterskich, ceramiki wraz z dokumentacją dotyczącą ludowych zwyczajów (przeważnie ze wsi Mariková i Papradno). Stosunkowo dużo zabytków zdobyto również na Śląsku. Stare zasoby obejmujące bardzo cenne okazy sztuki hafciarskiej z końca XVIII i X I X w., ozdoby, drobne narzę­ dzia, meble, zabawki, ceramikę i przedmioty dotyczące stosunków prawnych (godny uwagi jest np. zbiór samorodnych sołtysich „kluk"). Z nowszymi zbiorami trafiły do Muzeum również młodsze oka­ zy haftów i strojów ludowych, przede wszystkim materiały góralskie dotyczące zajęć ludowych, bu­ dowli i wnętrz, transportu, obyczajów itd. W materiale ikonograficznym, uzupełniającym ten zbiór, jest dużo fotografii przedstawiających osiedla i dom oraz nieco okazów dotyczących zajęć ludowych. Z przyległych okręgów słowackich położonych na stokach Beskidów Muzeum posiada sto­ sunkowo bardzo mało materiałów, głównie pojedyncze okazy ludowej odzieży. Pozostałe górzyste części Słowacji są na ogół wszystkie reprezentowane w zbiorze oddziału etnograficznego. Zupełnie brak tylko eksponatów odnoszących się do życia i kultury mniejszości etnograficznych, jak węgierska z południowej części kraju, niegdyś niemiecka, np. na Spiszu. Zostało to spowodowane tym, że Muzeum miało zawsze program konsekwentnie słowiański i nie groma­ dziło wytworów kultury niesłowiańskiej, i to nawet wtedy, gdy pochodziły z obszaru naszego państwa. Pomimo intensywnej działalności kolekcjonerskiej pozostał jednak do dnia dzisiejszego zbiór słowacki wyraźnie niewyrównany. Podczas gdy z niektórych okręgów Muzeum posiada dużo dość różnorodnego materiału, z innych nie ma ich wcale. Pod względem etnograficznym najcenniejsze są zbiory z okręgów tatrzańskich, z okolic Trenćanskiej Tępiej i Trencanskich Teplic, Rajcy, Pov. Bystricy, Zvolenia i Modrego Kamenia, Dobśina, Bardejowa i Presova. Z tych ziem ma bowiem Muzeum do dyspozycji także nowsze i całkiem nowe zbiory, nastawione nie tylko na sztukę ludową, ale również na okazy informujące o sposobie życia, zatrudnienia itd. Nadto w kilku wypadkach dotyczą one współczesnej kultury ludowej oraz jej przeobrażeń, różnic społecznych itp. Dla etno­ grafa szczególnie ważne są zbiory narzędzi do domowej wytwórczości tekstylnej i odpowiednie wyroby tekstylne. Zupełnie wyjątkowy okaz stanowi np. warsztacik tkacki do tkania pasów na deseczkach, który zdobyła w 1933 r. w cechu w Prievidzy dr Stránská, a który jest jedynym przykła­ dem tego sposobu tkania z Karpat Zachodnich. Oprócz tego Muzeum posiada piękną kolekcję warsztatów tkackich i deseczek do tkania na ramie, a także do sporządzania pasów, tkanin, koronek i rękawic; ma również snowadła i inne narzędzia. Z Podtatrza, doliny Wagu i okolic Rajcy przywieźli pracownicy Muzeum zbiory narzędzi pasterskich od kija do narzędzi i naczyń do wyrobu sera. Obszerny jest zbiór ceramiki słowackiej, wśród której pierwsze miejsce zajmuje majolika. Główne warsztaty do wyrobu majoliki są w zbio­ rach muzealnych bardzo dobrze reprezentowane przez swoje starsze i nowsze wyroby. Nie bra­ kuje również i wielu wyrobów garncarskich. W ostatnim czasie zdobyto eksponaty niektórych jeszcze pracujących warsztatów, których dotąd w zbiorach nie było (Bardejov, Presov). Naj­ większa liczba eksponatów słowackich pochodzi z południowo-zachodniej części kraju, z okolic Bratysławy, Trnavy, Pieśtan, Myjavy itp., ale obejmuje prawie tylko ceramikę i hafty, które nie są określone pod względem miejsca i czasu, dlatego nie mają większego znaczenia naukowego, oprócz wartości czysto estetycznej. Ciągle jeszcze stosunkowo mało materiału Muzeum posiada �353 KRONIKA Ryc. 7. Półka na naczynia z Suchej Hory, pow. Trstená Fot. J . Stenc z północno-wschodniej i wschodniej części kraju, głównie z okręgu bojkowskiego i łemkow­ skiego. Muzeum Narodowe posiada w swoim oddziale etnograficznym również dosyć rozległy zbiór obrazujący karpacką kulturę ludową z krajów sąsiadujących z CSRS, ale — jak to już zaznaczo­ no — nie jest on jednak całkowity i usystematyzowany. Muzeum również prawie zupełnie nie posiada materiału z polskiej strony masywu karpackiego, gdyż kilka zabytków, przypadkowo Etnografia polska, t. V 23 �354 KRONIKA uzyskanych albo sprowadzonych do Słowacji i tam zakupionych, nie zasługuje nawet na wzmiankę. Jedynie zbiory z Ukrainy zgromadzone w Muzeum zasługują na uwagę. Jak już wspomniano, od­ dział etnograficzny posiada bogatą kolekcję okazów huculskiej kultury ludowej, która po po­ łączeniu zbiorów Náprstka i dawnego Muzeum Etnograficznego rozrosła się w całość o wysokiej wartości etnograficznej (3000 egzemplarzy). Również z przyległego Okręgu Zakarpackiego USRR zna!ad się w Muzeum zbiór złożony z ponad 4000 przedmiotów, uzupełnionych mnóstwem foto­ grafii i dużą ilością materiału rysunkowego. Dodajmy, że z rumuńskiej części Karpat w Muzeum Etnograficznym zgromadzono tylko pojedyncze przedmioty, głównie elementy strojów ludowych. Oddział etnograficzny praskiego Muzeum Narodowego posiada więc z okręgu Karpat obszerny i wartościowy zbiór, obejmujący dużo cennego materiału. Zbiory karpackie stanowią co najmniej jedną trzecią całości zbiorów muzealnych, co w przybliżeniu wynosi od 25 000 do 30 000 przed­ miotów. Jest to zbiór naprawdę bardzo wartościowy, zwłaszcza jeśli weźmiemy pod uwagę, że powstawał od dziewięćdziesięciu lat i zgromadził zabytki od XVIII w. do chwili obecnej. Dużo z nich ma charakter wyjątkowo rzadki i znakomicie wyjaśnia starsze fazy karpackiej kultury lu­ dowej. Obck swojej bezsprzecznej wartości ten wielki zbiór posiada jednak również i poważne braki, z powodu których Muzeum musi planować dalsze badania i wyprawy kolekcjonerskie do okręgów karpackich. Wyżej wskazano już, że poszczególne okręgi etnograficzne są reprezentowane w zbiorach nierównomiernie i przez dość różny materiał. Nie jest to jednak ich jedyny brak. Jest rzeczą ważną, że w praktycs wszystkie okazy obrazują życie i kulturę ludności wiejskiej, rolniczej lub pasterskiej, a tylko mała ilość zbiorów charakteryzuje lównież inne warstwy społeczeństwa. Poza zbiorami z ostatnich lat poprzednio prawie wszystkie tworzone były według tradycyjnego „muzealnego wzoru", dlatego też starały się przedstawić najpiękniejszą postać kultury ludowej, a przede wszyst­ kim sztukę luJową i jej najcenniejsze i najstarsze przejawy. Tam, gdzie zachodziły pod wpływem zmian ekonomicznych i warunków społecznych zasadnicze przemiany kultury ludowej, zbiory wystrzegały się troskliwie „zdegenerowanych" form, uboższych albo artystycznie mniej wartościowych wytworów współczesnych. Wielkim zainteresowaniem cieszyły się archaiczne formy lub szcze­ gólnie malownicze czy niezwykłe, a nawet wtedy, gdy były czasem nietypowym przejawem nędzy. We wszystkich nowoczesnych zbiorach starano się zwrócić uwagę i na elementy codziennego by­ towania, na pracę i jej wpływ na kulturę, mimo to jednak decydujące znaczenie miał nadal este­ tyczny punkt widzenia. Karpackie zbiory Muzeum Narodowego w Pradze przedstawiają dzisiaj bezcenny materiał dla studium starych cech karpackich kultury ludowej, ich szczytowych form z punktu widzenia estetycznego. Współczesne postępowe rozumienie nauki etnograficznej stawia przed Muzeum jednak wielki cel przebudowania zbioru zabytków karpackich przez systematyczne badania i uzupełnienie go elementami wiedzy o przemianach historycznych sposobu życia i kul­ tury ludności góralskiej. Helena Johnová (Praha) Z DZIAŁALNOŚCI M U Z E U M TATRZAŃSKIEGO I M . T. CHAŁUBIŃSKIEGO W ZAKOPANEM Zakładając w 1888 r. Muzeum Tatrzańskie jego twórcy przystąpili do dzieła z konkretnym i przemyślanym programem, który nowej placówce wytyczył i zadania, i obszar mający być przed­ miotem jej działalności. W koncepcji założycieli Muzeum jest nie tylko dydaktyczną, ale i naukową instytucją, obejmującą swoim zainteresowaniem Tatry i najbliższe im okolice. Tylko z tego terenu miało nastąpić „gromadzenie przedmiotów naukowych i artystycznych" oraz „wytworów prze­ mysłu miejscowego". Wymieniają więc statutowe założenia kolekcjonowania okazów mineralo­ gicznych, zoologicznych, botanicznych, etnograficznych, archeologicznych, nadto „książek, ry­ sunków, planów i map" dotyczących wytyczonego obszaru. �KRONIKA 355 Do dziś nie zmienił się w zasadniczych punktach program regionalnego Muzeum pod Tatrami. Przybyły z czasem nowe zadania i obowiązki, jak np. działalność wydawnicza, akcja oświatowa, poszerzyły się granice terenowej penetracji, jednak wytyczne sprzed siedemdziesięciu dwóch lat pozostały te same. Jest w nich jedno niedomówienie: jak rozumieć „najbliższe okolice Tatr"? Tego nie wyjaśniono. Prawdopodobnie fundatorowie początkującej i w trudnych warunkach zakładanej placówki uznali, że jeszcze za wcześnie sięgać w odleglejsze tereny Podhala, i stąd sprawa granic zasięgu pozostała otwarta i przekazana przyszłości. Dopiero znacznie późniejsze warunki wpłynęły na ustalenie granic terytorialnej działalności. Ostateczne ich zdefiniowanie przypada na lata 1918 — 1922 w związku z nowymi ogólnopolskimi i miejscowymi wydarzeniami. Ten okres przyniósł krajowi niepodległość. Podczas gdy przez trzydzieści lat w austriackich czasach zaledwie raz jeden jedyny otrzymało Muzeum subwencję od zaborczej władzy po licznych staraniach i przy wielkiej protekcji „wysoko postawionych osób", to w niepodległej Polsce finan­ sowej pomocy zaczęły udzielać własne ministerstwa. Choć niedostateczne, nieregularne i nie zawsze pewne bywały zasiłki w międzywojennym okresie, przecież po latach zastoju lub mizernego postępu umożliwiały stopniowy rozwój i żywszą kolekcjonerską działalność na większym obszarze Podhala. Rozszerzyły się w tym czasie południowe granice państwa i nowotarski powiat powiększył się przez przyłączenie bliskich Podhalu polskich wsi na Spiszu i Orawie, gdzie nie istniała wtedy żadna mu­ zealna placówka. Z miejscowych wydarzeń, które zapoczątkowały nowy okres w dziejach Muzeum Tatrzańskiego, na pierwszym miejscu znajduje się ukończenie budowy murowanego muzealnego gmachu i prze­ niesienie jeszcze niezasobnych zbiorów z dawnego drewnianego budynku do murowanicy. Dawała ona wielokrotnie więcej możliwości systematycznej pracy w regionie i gromadzenia eksponatów. Już w pierwszych latach gospodarowania w nowym pomieszczeniu wzbogaca się dział etnogra­ ficzny kilkoma cennymi i licznymi kolekcjami prywatnych zbieraczy, zawierającymi eksponaty z odleglejszych wsi Podhala. Również ważnym wydarzeniem była ówczesna reorganizacja Towarzys­ twa Muzeum Tatrzańskiego. Przez utworzenie naukowego organu nadzorczego, przez mianowanie — po raz pierwszy od trzydziestu paru lat — stałego pracownika dla działu etnograficznego i stałego dla działu przyrodniczego podkreślono dobitnie naukowy charakter Muzeum, z tym jednak ogra­ niczeniem, iż dział etnograficzny miał być i naukowy, i dydaktyczny, natomiast przyrodniczy — tylko dydaktyczny. Taka decyzja, zapoznająca konieczność stałej pracy naukowej w wyjątkowo charakterystycznym regionie, spotkała się nieraz z uzasadnioną krytyką nie tylko ze strony przy­ rodników. Od wspomnianej decyzji mija prawie czterdzieści lat, a przez ten czas zmieniły się po­ glądy na naukową pracę na prowincji i zmniejszyły centralistyczne ambicje. Toteż Muzeum powoli przygotowuje teren dla właściwego charakteru także przyrodniczego działu. Jednocześnie z opisanymi nowymi warunkami ustalają się granice etnograficzne kolekcjo­ nerskiej ekspansji Muzeum Tatrzańskiego. Obejmują -one całe Podhale, tj. Nowotarszczyznę i jej południową część, czyli tzw. Skalne Podhale, od borów orawskich po Czorsztyn i od Tatr ku po­ łudniowym stokom Gorców, oraz polskie osadnictwo na Spiszu i Orawie. Nie należą tu tereny pienińskie, niesłusznie podciągane pod termin Podhale. Tylko z tego obszaru gromadzi się dawne i współczesne przedmioty z zakresu etnografii i sztuki ludowej. Jeżeli w muzealnej kolekcji znajduje się mała ilość okazów spoza tych granic, np. z Pienin lub Podegrodzia, to wyłącznie dla celów porównawczych (ubiór, ornament). Wszystko, co pochodzi z darowizn z jakiegokolwiek zakresu, a nie wiąże się z celami Muzeum Tatrzańskiego, przekazu­ jemy innym właściwym instytucjom. Tak np. otrzymany w darze olejny obraz Kraszewskiego z widokiem z San Remo skierowaliśmy do Muzeum Narodowego w Warszawie, rękopis o dziejach poczty w Kongresówce przeszedł do zbiorów wrocławskiego Muzeum Pocztowego. Muzeum posiada dział przyrodniczy liczący kilka tysięcy okazów, dział etnograficzny, pewną ilość eksponatów z zakresu historii i z dziejów techniki (dawne tatrzańskie górnictwo i hutnictwo), �356 KRONIKA małą kolekcję grafiki, trochę obrazów oraz bibliotekę. Otwarte są tylko dwa działy, etnograficzny i przyrodniczy. Zbiory etnograficzne i sztuki ludowej, liczące obecnie ponad 5400 przedmiotów, są wprawdzie pokaźne, ale jeszcze nie wystarczają do pełnego poznania Podhala, ponieważ nie obrazują wszyst­ kich problemów dawnego i bieżącego życia góralskiej ludności i nie informują o wszystkich okolicach regionu. Tak np. dotychczas źle jest reprezentowane rolnictwo, rybołówstwo, pszczelarstwo, trans­ port, obrzędy, dziecinne zabawki, lecznictwo itd. Duże braki dotyczą mało zbadanych wsi na północ i wschód od Nowego Targu oraz niektórych zakątków Spiszą i Orawy. Oczywiście stopniowo uzupełnia się niekompletne grupy eksponatów. W związku z obecną ilością zbiorów i dalszym kolekcjonowaniem należy podkreślić, że Muzeum Tatrzańskiemu przybędzie w ciągu następnych lat nowy dział, mianowicie skansen, podhalański park etnograficzny złożony z 16 zagród, szałasów i ginących w szybkim tempie ludowych obiektów przemysłowych, jak folusz, tartak, młyn, olejarnia, browar i kuźnia. Wnętrza mieszkalnych bu­ dynków i stodół trzeba będzie wyposażyć w odpowiednie sprzęty i urządzenia z danej miejscowości, ponieważ przenoszone stamtąd zabudowania przeważnie już nie zawierają staroświeckich okazów lub posiadają je tylko szczątkowo. Zwracam uwagę, iż niektóre grupy w muzealnej kolekcji są wyjątkowo liczne, podczas gdy inne znajdują się na dalekich miejscach, np. bogaty zbiór obrazów na szkle czy ozdobnej ceramiki i bardzo skromna ilość rolniczego sprzętu. Taka dysproporcja stąd pochodzi, że w międzywojennym okresie i po wojnie Muzeum otrzymało w darze lub zakupiło kilka większych i mniejszych pry­ watnych kolekcji, których właściciele gromadzili cenne, ale jednostronnie dobierane przedmioty, przede wszystkim artystyczne, efektowne i osobliwe, niewiele uwzględniając takie, które tyczyły codziennego chłopskiego życia. Jednak i Muzeum w pewnych wypadkach przyczyniało się do zwiększenia niektórych, nawet już bogatych, grup eksponatów. Gdy otrzymywaliśmy wiadomość, że naukowy pracownik przystępuje do opracowywania np. metalowych zapięć lub łyżników z naszego regionu, Muzeum specjalnie starało się, aby powiększyć interesującą badacza kolekcję. Przykładowo przytaczam ilość przedmiotów w niektórych działach: Pasterstwo sztuk Tkactwo „ Narzędzia pracy różne „ Meble „ Urządzenia domowe, drobne sprzęty kuchenne, w tym 511 łyżników „ Ubiory kompletne, ich części, hafty, koronki „ 403 96 237 137 969 628 Dodatki do ubiorów, ozdoby, „biżuteria" wiejska, w tym 489 spinek do koszul i klamer do pasów, opasków Instrumenty muzyczne Obrazy na szkle, w tym kilkanaście kopii Rzeźby i kapliczki Ceramika ozdobna i zwykła „ „ 572 88 „ ,, „ 549 149 541 W porównaniu z tymi liczbami ubogo przedstawiają się inne grupy, np. rolnictwo, reprezento­ wane dotychczas zaledwie kilkudziesięciu okazami. Ta dysproporcja musi ulec zmianie. Przed wielu laty, dworując sobie na wesoło z krakowskiego muzeum, głosił wierszyk Boya w Zielonym Baloniku: Zbrzydliśmy Panu Bogu Bez katalogu. Nie trzeba sięgać aż tak wysoko, bo nawet samemu muzealiście zbrzydłoby muzeum bez nie­ zbędnego w każdej naukowej i dydaktycznej pracy wewnętrznego zorganizowania zbiorów. Otóż te podstawowe obowiązki: sporządzanie katalogów, kart inwentarzowych, kartotek alfabetycznych, rzeczowych itd., zabierają w Muzeum Tatrzańskim o wiele więcej czasu pracownikom, niżby moż- �KRONIKA 357 na się było spodziewać po tylu latach istnienia tej placówki. To spadek przeszłości, którą warto porównać z obecnym stanem. Więc o tej przeszłości. Przez pierwsze trzydzieści lat po założeniu nigdy Muzeum nie miało środków na zatrudnienie stałego naukowego pracownika. Potem, w międzywojennym okresie, już w nowym budynku, tylko przez niedługi czas utrzymywały się dwa naukowe etaty, natomiast w ciągu lat piętnastu muzealny personel składał się z kierownika i dwóch woźnych. I tylko dorywczo angażowano na pracach zleconych naukowych pracowników, np. do inwentaryzacji jednej z grup etnograficznych kolekcji, do opracowania zbiorów kartograficznych itd. Jeden z działów opraco­ wali wolontariusze. W takich warunkach jedyny stały pracownik mógł prowadzić tylko prowizo­ ryczną ewidencję całego muzealnego dobytku. Taki stan zmienił się nareszcie, odkąd opiekę nad muzealnictwem przejęły władze państwowe. W ciągu minionego dziesięciolecia obsadzono w Muzeum etaty etnografa, bibliotekarza i przy­ rodnika. Odtąd wieloletnie zaległości ubywają w powolnym tempie. Z jednej strony wewnętrzna organizacja dała lepszą sposobność orientacji w zasobie eksponatów i zakresie niedostatecznego jeszcze zbadania regionu, z drugiej jednak strony nadrabianie wieloletniego zastoju znacznie ogra­ niczyło pracownikom ten czas, który by w innych warunkach mogli przeznaczyć na naukową robotę. W każdym razie z rokiem 1950 Muzeum weszło w nowy okres swojej historii, który po raz pierwszy zapoczątkował lepsze warunki do naukowej działalności. Region wymaga jeszcze sporo archiwalnych i terenowych badań, a całe partie etnograficznych, społecznych i gospodarczych, problemów z teraźniejszości i przeszłości czekają na opracowanie. Na całe lata nie zabraknie tematów Pomijam już ogłoszone rozprawy muzealnych pracowników, jak Wandy Jostowej o zarobko­ wych wędrówkach górali w X I X w., jak poprzedniej kierowniczki działu etnograficznego, Edyty Starkówny, o strojach spiskich. W obecnej chwili na ukończeniu, w opracowaniu lub tylko w za­ rodku są następujące tematy: 1. Drzeworyty ludowe w zbiorach Muzeum Tatrzańskiego. Inwen­ taryzacja kapliczek i rzeźb przydrożnych. Wpływ miejskiej kultury materialnej na materialną kul­ turę wsi podhalańskiej. 2. Gospodarka chłopska na torfowiskach orawskich i nowotarskich. Aktu­ alny stan pasterstwa w Tatrach Polskich (w związku z akcją Komisji Badań Karpackich przy IHKM). Badania nad rozmieszczeniem typów budownictwa na Podhalu w związku z organizacją skansenu. 3. Historyczne podania góralskie i ich odbicie w piśmiennictwie X I X i X X w. Dzieje badań etno­ graficznych na Podhalu. Dzieje Muzeum Tatrzańskiego. Ponadto w Muzeum koncentrują się archiwalne i terenowe badania dawnego tatrzańskiego górnictwa i hutnictwa, prowadzone przy udziale niektórych pracowników muzealnych pod egidą i z funduszów Zakładu Historii Nauki i Techniki PAN. Zamarły przemysł pod Tatrami nie jest obojętny dla etnografa, ponieważ „banie" i „hamry" dawały w X I X w. zarobek miejscowej lu­ dności i pozostawiły pewien osad w podaniach, pieśniach i słownictwie. Z powodu ważniejszych zajęć inwentaryzacyjnych przerwano na razie rozpoczęte i dość zaawansowane prace bibliogra­ ficzne. Muzeum nie przystąpiło jeszcze do wznowienia przedwojennych serii naukowych i popularno­ naukowych wydawnictw treści etnograficznej, literackiej, historycznej i przyrodniczej. W ostatnich latach wydano po raz pierwszy dwa przewodniki po zbiorach wystawowych; jeden z nich, autor­ stwa Edyty Starkówny, oprowadza po dziale etnograficznym. Wydajemy także fotograficzne po­ cztówki na dobrym artystycznym poziomie (tematy: stroje, tańce, obrzędy weselne, eksponaty muzealne). Muzeum zyskało wiele w ostatnich latach, ale to dopiero początek dalszego rozwoju. Toteż już teraz zachodzi potrzeba dyskusji nad najbliższą przyszłością. Muzeum mieści się w murowanicy, którą zaprojektowano jeszcze w latach 1912 — 1913, a która w dziewięć lat potem przy urządzaniu ekspozycji była już za ciasna, aby w salach wystawowych uwidocznić wszystkie, choćby wyłącznie najważniejsze, przyrodnicze i etnograficzne właściwości tak charakterystycznego regionu. W gmachu są tylko dwie sale wystawowe na wystawy stałe, nie �358 KRONIKA ma osobnego pomieszczenia dla wystaw czasowych, które z konieczności urządza się w hallu, gdzie przestrzeń na ekspozycje nie przekracza rozmiarów średniej wielkości pokoju, i to tylko z jedną ścianą użytkową dla ulokowania eksponatów. W tych warunkach nie może być mowy o większej czasowej wystawie. Przy budowie gmachu w ogóle nie pomyślano o magazynach, o pomieszczeniu dla biblioteki, dla czytelników i o wielu innych wymaganiach muzealnictwa. Ale pomimo licznych braków i niedomagań ten murowany budynek umożliwił w ostatnich czterdziestu latach, a przede wszystkim w ostatnim dziesięcioleciu, bardzo znaczny rozwój i postęp. Bo znowu należy podkreślić, że właśnie po wojnie gmach uzyskał dużo wewnętrznych urządzeń: Wprowadzono w nim centralne ogrzewanie, oświetlenie sal wystawowych, wykrojono ze. zbyt wysokiego hallu osobne, choć nie­ wielkie, pomieszczenie dla biblioteki, urządzono magazyny, ciemnię fotograficzną i odwodniono okoliczny teren. Poprzednio podczas zimnych miesięcy, a tych jest sporo w tutejszym ostrym kli­ macie, muzealny budynek był dosłownie lodownią, najzimniejszym muzeum w Europie. Gdy robiono projekty budynku, obliczano, że roczna frekwencja może dojść najwyżej do 20 tysięcy zwiedzających. To były jeszcze „austriackie czasy". Tymczasem obecne warunki, udostęp­ niające poznanie Tatr i Zakopanego najszerszym warstwom ludności, dawno obaliły przewidy­ wania z innej epoki. W 1959 r. zwiedziło Muzeum 91 tysięcy osób. Można sobie wyobrazić to za­ tłoczenie w ciasnym budynku w pełnym sezonie, utrudniające zwiedzanie sal wystawowych i opro­ wadzanie wycieczek przez przewodników. Już dziś zachodzi potrzeba wybudowania nowego gmachu, uwzględniającego współczesne wymagania, parokrotnie obszerniejszego niż obecny, przy czym i ten obecny byłby nadal użytko­ wany. Tylko w takiej budowli będzie możliwe pokazanie wielu regionalnych problemów z zakresu materialnej i umysłowej kultury ludności, stosunków społecznych gospodarczych i demogra­ ficznych, sztuki ludowej oraz przyrodniczych właściwości Tatr i Podhala. Powinny też przybyć nowe działy, jak: dziejów Podhala, wpływu regionu na literatulę i plastykę, historii górnictwa i hutnictwa i wysokogórskiego taternictwa. W związku z postulatem obszernego budynku nasuwa się taka koncepcja: Ta'rzans'd Park Narodowy zamierza tworzyć własne muzeum, poświęcone przyrodzie tatrzańskiej. Projektowana instytucja musiałaby objąć zbiory geologiczne, zoologiczne, botaniczne oraz położyć silny akcent na tatrzańskie lasy, czyli demonstrowałaby co najmniej w połowie te same problemy, jakie pokazuje Muzeum Tatrzańskie. Czy nie byłoby wskazane, choć w realizacji nie takie proste, aby wystawić wie'ki b' dynek, w którym ki'kanascie sal wystawowych przypadłoby Tatrzańskiemu Parkowi na ekspozycję, a obecny dział przyrodniczy Muzeum Tatrzańskiego wszedłby jako składnik tej ekspozycji, stale ulepszany i wzbogacany. Oczywista, że zgodnie z wymaganiami muzealnictwa i nauki byłyby w gmachu sale na wystawy czasowe, magazyny, pracownie z aparaturą i preparatornie. Drugą częścią połączonych zbiorów byłby dział etnograficzny, historyczny itd. Symbioza Muzeum i Tatrzańskiego Parku dałaby w wyniku placówkę odgrywającą znaczną rolę w życiu re­ gionu i w naukowych badaniach, obejmującą zarówno same Tatry, jak i Podhale. Muzeum nie może się obyć bez nowych etatów w dziale etnograficznym. Nawet wstępne prace nad organizowaniem skansenu wymagają większej ilości pracowników. Z liczniejszym persone­ lem można by podejmować zbiorowe badania regionalnych problemów, racjonalnie zorganizować terenowe prace oraz stacjonarną eksplorację regionu. Należałoby także dział przyrodniczy podnieść do rangi naukowej oraz pod egidą Polskiej Akademii Nauk utworzyć przy Muzeum stację naukowo-badawczą, przeznaczoną do wszech­ stronnego badania Tatr, Podhala, Gorców, Pienin, Spiszą i Orawy. Muzeum jest ponadto najdalej ku państwowej południowej granicy wysuniętą naukową placówką, która może i powinna utrzy­ mywać stały kontakt ze słowackimi naukowymi instytucjami, będąc łącznikiem między polskimi i słowackimi badaniami Karpat. 1 1 Etnograficzny park podhalański będzie umieszczony przy drodze do Kuźnic na terenie pod Nosalem. W samych Kuźnicach jeden z pohutniczych budynków powinien być przeznaczony na dział dawnego tatrzańskiego górnictwa i hutnictwa. �KRONIKA 359 1 jeszcze jedna koncepcja. W podtatrzańskim regionie oprócz Muzeum Tatrzańskiego z jego od­ działami i przyszłym parkiem etnograficznym znajdują się jeszcze inne placówki muzealne. W Za­ kopanem jest Muzeum Jana Kasprowicza, na Orawie, w Zubrzycy Górnej, etnograficzny park orawski z zabytkowym dworkiem Moniaków. Organizuje się nowe muzeum w Nowym Targu; w Łopusznej, w dworku Tetmajerów, powstanie stała ekspozycja poświęcona Sewerynowi Gosz­ czyńskiemu. Mówi się o spiskim muzeum w zamku niedzickim. Rozwija działalność Muzeum im. Władysława Orkana w Rabce. Nie można pominąć także małego, lokalnego zbioru etnogra­ ficznych eksponatów przy podstawowej szkole w Dzianiszu, zorganizowanego z inicjatywy tam­ tejszego nauczyciela. Czy nie należałoby powiązać ze sobą ściślej tych wszystkich placówek i utwo­ rzyć nowy muzealny okręg? Juliusz Zborowski Z DZIAŁALNOŚCI M U Z E U M I M . W. O R K A N A W R A B C E Myśl założenia Muzeum w Rabce powstała w miejscowym oddziale Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego w 1928 r. Utworzono wówczas przy PTT komisję muzealną, a owocem jej kilku­ letniej działalności było otwarcie Muzeum w 1936 r. Patronował mu wielki poeta i syn tej ziemi, Władysław Orkan. Jego też imię nadano nowej placówce, która swoją działalnością obejmuje Gorce i Beskid Wyspowy (pow. limanowski) oraz części' powiatów myślenickiego, suskiego i no­ wotarskiego. Początkowo zakładano utworzenie kilku działów: geologicznego, przyrodniczego i etnogra­ ficznego. Jednakże w trakcie organizacji — ze względu na bogactwo zebranych okazów — zwy­ ciężyła koncepcja muzeum jednodziałowego, etnograficznego, ze specjalnym uwzględnieniem sztuki ludowej najbliższego regionu . Przeważająca część zbiorów pochodzi z miejscowości le­ żących w dorzeczu górnej Raby, u podnóża północnych zboczy Gorców i południowych stoków Beskidu Wyspowego oiaz z północnej części pow. nowotarskiego. Wystawa. Zbiory umieszczono w przystosowanej do celów muzealnych dzwonnicy drew­ nianego kościółka, jednego z najciekawszych zabytków architektonicznych na Podhalu, którego fundatorem był około 1606 r. kasztelan krakowski Wawrzyniec Spytek Jordan, założyciel Jorda­ nowa, a wykonawcami miejscowi cieśle. W przebudowanym wnętrzu dzwonnicy powstały cztery sale i korytarz o łącznej powierzchni 134 m i kubaturze 410 mJ, w których urządzano ekspozycje. Wystawa w sposób systematyczny obrazuje kolejno zbieractwo, łowiectwo, pasterstwo, rolnictwo, przygotowanie pożywienia, rzemiosło wiejskie, transport, wreszcie strój, zabawki, instrumenty muzyczne, sztukę i obrzędy. Zwrócono przy tym uwagę, aby przedstawiane działy kultury oddawały właściwie i zgodnie ze stanem rzeczywistym podstawowe zajęcia miejscowej ludności. W trakcie gromadzenia zbiorów, a zwłaszcza w ostatnich latach, duży nacisk położono również na komple­ towanie tych wytworów, które niegdyś występowały powszechnie i były typowe dla okolic Rabki, a dziś już zanikły lub zanikają. To spowodowało, że nie wszystkie działy ekspozycyjne potrakto­ wano jednakowo. W sali obrazującej sposoby zdobywania pożywienia stosunkowo wiele miejsca poświęcono nie tylko rolnictwu, które jest obecnie zajęciem podstawowym, ale i zanikającemu w Gorcach pasterstwu, do niedawna jeszcze odgrywającemu dużą rolę w gospodarce wiejskiej. Posługując się tradycyjnymi naczyniami i urządzeniami pokazano cały cykl produkcyjny przerobu mleka owczego na sery . Przy scharakteryzowaniu przemysłu wiejskiego dużą uwagę zwrócono na dokładne opra­ cowanie ekspozycji garncarstwa, poświęcając mu niemal całą osobną salę. Rabka i jej najbliższe 1 2 2 1 Muzeum w połowie 1960 r. posiadało 1094 eksponaty, z tego 626 reprezentuje wszystkie działy kultury materialnej, a 468 sztukę ludową regioru. Eksponaty związane z wypasem owiec i bydła zakupiono od właścicieli nie istniejących już przeważnie szałasów. Wiele z nich uzyskano w latach ostatnich. 2 �KRONIKA 360 okolice były aktywnym ośrodkiem garncarskim, który swoją przeszłością sięgał czasów bardzo odległych. W drugiej połowie ubiegłego stulecia pracowało tu jeszcze kilkudziesięciu garncarzy, a ich wyroby rozchodziły się na całe Podhale. W samej Rabce żyło kilka rodzin garncarzy, a naj­ starsza z nich, a mianowicie rodzina Raczków, od pięciu pokoleń trudni się tym rzemiosłem. Jeszcze obecnie 56-letni Jan Rączka wypala garnki, zachowując na ogół wiernie tradycyjne wzory. Odwie­ dziny w jego warsztacie, gdzie kieruje się zwiedzających, są niejako uzupełnieniem Muzeum. Na wystawie znajdują się głównie wyroby Raczków. Przy pomocy zdjęć fotograficznych zilustrowano cały cykl wyrobu naczynia, a pod ilustracjami pokazano narzędzia piodukcyjne oraz rodzaje wy­ robów i ich zdobienia, a także funkcję naczyń. W,dziale tym eksponowano również narzędzia i wy­ roby kowalskie oraz ciesielskie, stolarskie i kołodziejskie. Praca w lesie i obróbka drewna stanowi bowiem w chwili obecnej ważną część miejscowych zajęć gospodarczych. Wystawę stroju ograniczono do zwartej i największej na terenie objętym działalnością Muzeum grupy etnicznej Zagórzan. Strój ten w całości skompletowano, uzupełniono i eksponowano do­ piero w roku 1959, przy czym bardzo pomocna okazała się wyczerpująca praca S. Flizaka . Poza narzędziami służącymi do obróbki lnu i wełny podano na tablicach chronologiczny rozwój parzenic góralskich od początków X I X w. do chwili obecnej. Wykazano także różnice w zdobieniu spodni Zagórzan i Górali podhalańskich. W tejże sali znalazł pomieszczenie również warsztat szewca wiejskiego. Podhale, a także Gorce były i są aktywnymi ośrodkami plastyki ludowej. Odzwierciedlają to zbiory Muzeum, na które składa się rzeźba w drzewie oraz malarstwo na szkle, drzewie, papierze i płótnie. Znajdują się tu od X V I do X I X w. okazy w przeważającej mierze o tematyce religijnej. Dodajmy, że kolekcja rzeźby należy do jednej z większych w Polsce. Wśród eksponatów zwraca uwagę figura pochodząca z Dobrej, pow. Limanowa, przedstawiająca Chrystusa jako pasterza, w góralskim kapeluszu na głowie i z laską pasterską w ręce, trzymającego na ramionach baranka. Ten rodzaj świeckich akcesoriów może niewątpliwie świadczyć o głębokich tradycjach pasterskich wśród ludności wsi gorczańskich. Wystawę uzupełniają kompozycyjnie rozliczne płaskorzeźby oraz drewniane kapliczki przydrożne i przyścienne. Reprezentowane są w tym dziale także prace współ­ czesnych artystów wiejskich, z którymi nawiązano stały kontakt i współpracę. Zbiory rabczańskiego Muzeum dobrze są znane nie tylko w Polsce (z wielu ogólnokrajowych wystaw), ale i za granicą. Wiele tutejszych eksponatów było kilkakrotnie na wystawach Polskiej Sztuki Ludowej, zarówno przed, jak i po wojnie . W ostatnich latach skompletowano brakującą część eksponatów związanych z obrzędami okresu Bożego Narodzenia oraz Wielkanocy. Zostały one wystawione w korytarzu dzielącym sale wystawowe. Prace kolekcjonerskie. Muzeum zatrudnia trzech pracowników, w tym jednego pra­ cownika naukowego, który zajmuje się też sprawami administracyjnymi i oświatowymi. Dlatego więc prace badawcze prowadzone są w bardzo niewielkim zakresie i ograniczają się z konieczności do kilku podstawowych zagadnień. Przede wszystkim zajmowano się działalnością kolekcjonerską, mającą na celu nie tylko uzupełnienie działów wykazujących luki, ale jednocześnie zbieranie wiado­ mości dotyczących pochodzenia, funkcji, nazewnictwa itd. tych eksponatów, które były groma­ dzone w okresie organizowania Muzeum. Penetracja terenu miała również na celu zarejestrowanie ciekawszych zabytków budownictwa ludowego w związku z projektowanym urządzeniem nie­ wielkiego skansenu, który składałby się początkowo z domu mieszkalnego oraz zabudowań go­ spodarczych . Ponieważ miejscowe władze przychylnie ustosunkowały się do powyższego projektu, zapew­ niając przyznanie odpowiedniego terenu w pobliżu Muzeum, już w 1961 r. będzie można przystąpić, oczywiście w miarę przyznawania kredytów, do jego realizacji. Pod tym kątem prowadzono ostat3 4 5 3 4 5 S. Flizak, Strój Zagórzan, Atlas Polskich Strojów Ludowych, Wrocław 1956. Paryż (1948 i 1957), Londyn (1956). Odpowiedni obiekt wytypowano w Kasinie Wielkiej, pow. Limanowa. �361 KRONIKA nio zakupy eksponatów. W tej chwili Muzeum posiada komplet zabytkowych mebli i urządzeń gospodarczych. Wyjazdy w teren dały okazję do wyszukania i nawiązania stałych kontaktów z wiejskimi rze­ mieślnikami i twórcami. W ramach współpracy ze Spółdzielnią Przemysłu Ludowego i Artystycznego Muzeum wyty­ powało kowali, garncarzy i rzeźbiarzy, z których kilku otrzymało już zamówienie, a ich produkcja będzie w przeważającej części przeznaczona na eksport. D z i a ł a l n o ś ć o ś w i a t o w a . Ze względu na dużą frekwencję dzieci (Rabka — jak wiadomo — jest ośrodkiem sanatoryjnym i miejscowością kuracyjno-wypoczynkową dla dzieci) działalność oświatowo-wychowawczą prowadzona jest w specjalnych warunkach. Uwzględniono to w ekspo­ zycji, starając się uczynić ją jak najbardziej przystosowaną do poziomu dziecka. Praca ta — poza oprowadzaniem zorganizowanych grup — polega na wygłaszaniu prelekcji i odczytów dla na­ uczycieli i dzieci w sanatoriach. Tematem jest zazwyczaj kultura materialna i sztuka regionu, ilustro­ wana przykładami ze zbiorów Muzeum. Jednym z celów działalności oświatowej prowadzonej wśród miejscowej ludności jest podtrzymanie, a w niektórych wypadkach przypomnienie ginących tradycji i obrzędów. Temu też służył zorganizowany w 1958 r. konkurs na „najpiękniejszą palmę wielkanocną". Nagrodzone wówczas okazy zostały zakupione przez muzea w Krakowie, Łodzi i Warszawie. W 1960 r. zaplanowano urządzenie konkursu na podłaźniki. D z i a ł a l n o ś ć badawcza. Żadnych prac Muzeum dotychczas nie publikowało. W ostatnich latach ukazało się jedynie kilka sprawozdań i artykułów oraz notatek w prasie codziennej, infor­ mujących o stanie zbiorów i ekspozycji, działalności, zamierzeniach itp. W latach 1958 i 1959 wy­ głoszono na podobne tematy kilka pogadanek w miejscowym radiowęźle w Rabce. W przygoto­ waniu natomiast znajduje się przewodnik po Muzeum, który ukaże się drukiem w 1961 r. Pobieżny choćby przegląd zbiorów ukazuje szereg zagadnień, które mogłyby, a nawet powinny, doczekać się opracowania naukowego w oparciu o prace badawcze w terenie. Niestety, wspomniane wyżej przyczyny, tj. szczupłość personelu obciążonego sprawami administracyjnymi, oświatowymi, remontami itp. oraz niewielkie fundusze, jakimi Muzeum dysponuje, nie sprzyjają realizacji tych zadań. Trudności te potęguje jeszcze zupełny niemal brak zorganizowanych kontaktów z zakła­ dami i instytucjami naukowymi, co ze zrozumiałych względów ujemnie odbija się na całokształcie pracy Muzeum. Prowadzone obecnie badania kultury ludowej Karpat i przewidywany udział w nich muzeów nasuwają uwagę, której rozpatrzenie i ewentualna realizacja mogłyby w znacznym stopniu poprawić ten stan rzeczy. Na terenach objętych badaniami znajduje się szereg placówek muzealnych, prze­ ważnie niewielkich, które jednak mogą prowadzić samodzielną pracę badawczą lub być przynaj­ mniej dla niej oparciem. Obecnie muzea te nie mają żadnych niemal kontaktów ze sobą, nie zna­ ją granic kolekcjonerskiego zasięgu ani programu badań czy zagadnień, które są przez nie opra­ cowywane. Dlatego warto się może zastanowić, czy nie byłoby korzystne powołanie do życia organizacji obejmującej wszystkie muzea karpackie na terenie Polski lub na całym obszarze Karpat, która wytyczałaby im kierunek prac naukowych, stanowiła płaszczyznę wymiany osiąg­ nięć i speł.iiała wiele innych zadań. Realizacja tego projektu, nienowego zresztą , wydaje się w chwili obecnej uzasadniona i możliwa. Niewątpliwie przyczyniłoby się to do stworzenia warun­ ków aktywniejszej, bardziej planowej i racjonalnej działalności muzeów na tym terenie. 6 7 8 Jan Bujak 6 Zob. E . Fryś, Konkurs na palmy wielkanocne w Rabce, „Polska Sztuka Ludowa", R. 12: 1958 nr 2, s. 122. A. Kopf, Sprawozdanie z działalności Muzeum Narodowego w latach 1954 i 1955, [w:] Rozprawy i sprawozdania za lata 1954 i 1955. Muzeum Narodowe w Krakowie, Kraków 1956, cz. IV, s. 344-345; J. Bujak, Z działalności Muzeum im. Wł. Orkana w Rabce, „Wierchy", R. 27: 1958, s. 229; tenże, W starym kościółku świątki drzemią..., „Turysta", nr 6: 1959, s. 6-7. Por. J. Borowski, Muzeum Tatrzańskie, „Wierchy", R . 7: 1929, s. 168. 7 8 �362 KRONIKA ZBIORY Z K A R P A T I PODKARPACIA W M U Z E U M K U L T U R Y I SZTUKI L U D O W E J W WARSZAWIE Ostatnia wojna całkowicie zniszczyła 50-letni dorobek Muzeum Etnograficznego w Warszawie. Przystępując w latach powojennych (począwszy od 1947 r.) do reaktywowania działalności tej instytucji całą uwagę zwrócono na pozyskanie zbiorów poszczególnych dziedzin kultury, szcze­ gólnie z zakresu tkactwa i stroju. Najżywszą akcję kolektorską prowadzono w pierwszych latach na terenie Polski południowej i środkowej. Nie była to w pełni dojrzała praca terenowa, a raczej dorywcze wyj izdy osób spoza personelu Muzeum. Na obszarze Polski południowej organizowała pracę specjalna delegatura w Krakowie, powołana przez Muzeum, a kierowana kolejno przez doc. dr J. Klimaszewską, doc. dr A. Kutrzeba-Pojnarową i mgr M. Gładyszowa. Delegatura dysponowała funduszami Muzeum i organizowała zakupy muzealiów. Działalność jej przypadła na lata 1948 — 1954. Niezależnie od tej akcji na teren Polski południowej i Podkarpacia wyjeżdżali pracownicy Muzeum, a zwłaszcza mgr W. Jostowa i mgr B. Bazińska. Zbiory karpackie i podkarpackie w Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej licznie reprezentują pasterstwo Górali podhalańskich, w znacznie mniejszej ilości gorczańskich i cieszyńskich. Muzeum posiada kompletne wyposażenie bacówki, liczny zbiór zdobionych foremek na serki owcze, czer­ paków i dzwonków. Drugim wyraźnie zaznaczającym się zespołem są przedmioty wchodzące w skład wyposażenia wnętrza mieszkalnego, jak skrzynie wianne, krzesła o ozdobnie profilowanych oparciach, listwy, kratownice, łyżniki. Zespół ten liczy kilkadziesiąt pozycji i reprezentuje bo­ gatą i wysoką kulturę snycerską Górali podhalańskich. Muzeum posiada również zbiór liczący kilkadziesiąt pozycji zabytkowej ceramiki z Podhala i Orawy. Najliczniej jednak reprezentowa­ ny jest strój. Muzeum posiada kompletny strój Lachów i Górali sądeckich, Górali podhalań­ skich, gorczańskich, szlachtowskich, szczawnickich, spiskich, orawskich, istebniańskich oraz strój mieszczan żywieckich. Przy kompletowaniu stroju sądeckiego udało się uzyskać rzadkie części stroju, jak rańtuch i chustki czepcowe. W dziedzinie sztuki ludowej wyróżnia się przede wszystkim zespół metaloplastyki podhalań­ skiej, obejmujący ok. 200 pozycji, głównie spinek do koszul, klamer, fajek. Znajduje się tu także metaloplastyka współcześnie żyjących artystów (jak np. Bigosa z Głodówki). Ciekawy zbiór tworzy grupa rzeźb Chrystusa Frasobliwego, pochodząca z okolic Krosna. Ponadto w zbiorach Muzeum znajduje się kilkanaście rzeźb Jędrzeja Wowry z Gorzenia Górnego. Malarstwo ludowe repre­ zentuje głównie twórczość Nikifora z Krynicy, w sumie ok. 60 pozycji. Niewielki zbiór obrazów na szkle pochodzi ze Spiszą i Podhala. Ogólnie biorąc zbiory karpackie i podkarpackie w Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w War­ szawie nie obejmują całości kultury ludowej, jak też terytorialnie mają charakter fragmentaryczny. Badania, mające na celu uzupełnienie posiadanego materiału, podjęto dotychczas tylko na terenie Sądeczyzny. Prowadzi je B. Kaznowska-Jarecka, zwracając szczególną uwagę na strój oraz zwy­ czaje i obrzędy doroczne. Muzeum posiada również nieco materiału z terenu Karpat Wschodnich, leżących w granicach ZSRR. Wymienić należy tu części stroju huculskiego, metaloplastykę i kilka egzemplarzy ceramiki. Barbara Kaznowska-Jarecka Z DZIAŁALNOŚCI NAUKOWO-BADAWCZEJ NA T E R E N I E K A R P A T I PODKARPACIA ZESPOŁU E T N O G R A F I C Z N E G O M U Z E U M A R C H E O L O G I C Z N E G O I E T N O G R A F I C Z N E G O W ŁODZI Działalność Zespołu Etnograficznego Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi na terenie Karpat i Podkarpacia miała na celu głównie zakup eksponatów. Objęty nią został Śląsk Cieszyński, Podhale oraz powiaty: żywiecki, wadowicki, jasielski i sanocki. Ilość eksponatów, jakie Muzeum posiada z tych terenów, wynosi około 1500. �363 KRONIKA Ryc. 1. Stępka do soli. Ciche, pow. Nowy Targ Fot. B. Czarnecki �364 KRONIKA Ryc. 2. Kaganek. Dzianisz, pow. Nowy Targ Fot. B. Czarnecki �365 KRONIKA Ryc. 4. Kierpec podhalański. Ciche, pow. Nowy Targ Fot. B. Czarnecki �366 KRONIKA Ryc. 5. Sirój kobiecy z końca XTX w. Zakopane Fot. B. Czarnecki �367 KRONIKA Największą wartość posiada zbiór z terenu Śląska Cieszyńskiego, liczący około 250 eksponatów. Zakupiony on został prawie całkowicie przez dr L . Malickiego i posiada dużą wartość zabytkową. Znajdują się w nim części stroju, pochodzące z drugiej połowy X I X w., piękne okazy ceramiki (część również z tego okresu), dawne narzędzia rzemieślnicze, kilkadziesiąt przedmiotów związanych z gospodarstwem domowym i szałaśnictwem oraz kilka sprzętów. Zbiór z Podhala liczy około 100 eksponatów. Największą wartość posiadają w nim części stroju (niektóre z drugiej połowy X I X w.) oraz łyżniki. Z powiatów żywieckiego i wadowickiego znajduje się w Muzeum kilkanaście przedmiotów: kilka rzeźb, kilka zabawek, kołyska i skrzynia. Zbiory z powiatów jasielskiego i sanockiego stanowi przede wszystkim ceramika (około 800 obiek­ tów), oprócz niej Muzeum posiada z tych terenów kilkadziesiąt eksponatów z dziedziny stroju i kilkanaście eksponatów z innych działów (skrzynia sarkofagowa, warsztat tkacki, formy do ro­ bienia rękawic, międlice i kilka łyżników). Oprócz zbiorów wymienionych wyżej znajduje się w Muzeum kilkaset eksponatów z Huculszczyzny, pcchodzących ze zbiorów przedwojennych. Są to pisanki (około 300 sztuk), obrazy na szkle (około 20 sztuk), około 20 rzeźb (świątki, krzyże, świeczniki), około 30 obiektów ceramicznych i kilkanaście przedmiotów domowego użytku. Największą wartość w tym zbiorze przedstawia kolekcja huculskich pisanek. Muzeum w Łodzi na terenie Karpat i Podkarpacia nie prowadziło systematycznych badań. Jedynym zagadnieniem przebadanym dokładnie było garncarstwo w woj. rzeszowskim . 1 Maria Misińska BADANIA A R C H E O L O G I C Z N E W K A R P A T A C H W badaniach nad prahistoryczną przeszłością osadnictwa północnych stoków Karpat brali udział przed pierwszą wojną światową pracownicy naukowi ośrodków krakowskiego i lwowskiego. Początkowo ośrodek pierwszy wykazuje ożywioną działalność, zaznaczoną przede wszystkim w pracy terenowej subwencjonowanej przez instytucje naukowe, jak Krakowskie Towarzystwo Naukowe, przekształcone w Akademię Umiejętności, a po powstaniu państwa polskiego Polską Akademię Umiejętności w 1919 r. Drugi ośrodek, nie mając odpowiedniej instytucji naukowej, nie mógł w tym czasie rozwinąć pracy badawczej na większą skalę. W okresie międzywojennym w działalności tych ośrodków następują znaczne zmiany. Praca placówek krakowskich ogranicza się przede wszystkim do zachodnich regionów Północnych Karpat, natomiast lwowskich instytucji do przeciwległych terenów naszego górotworu oraz do pogranicza obu obszarów. Aktywność lwowskiego ośrodka archeologicznego zaznacza się też w pracach syntetycznych L . Kozłowskiego, T. Sulimirskiego, M. Smiszki i J. Polańskiego oraz w opracowaniu inwentaryzacyjnym B. Janusza. Do ostatniej grupy należy zaliczyć prahistoryczną monografię Karpat, opublikowaną przez J. Pasternaka. Reprezentantem ośrodka lwowskiego jest też K . Żu­ rowski, który po 1945 r. opracował skarby z górnego dorzecza Dniestru okresów środkowej i późnej epoki brązu oraz halsztackiego. Najdawniejszej przeszłości osadnictwa Karpat specjalną pracę poświęcił prof. S. Nosek ze szczególnym uwzględnieniem wyników badań osrcd'.a krakowskiego . Autor nie był widocznie zbyt dobrze wprowadzony w tematykę zagadnienia, skoro pominął podstawowe prace, jak A. Kirkora, B. Janusza i innych, a zwłaszcza autorów prac syntetycznych: J. N. Sadowskiego, W. De1 1 Na podstawie przeprowadzonych badań została wydana praca zbiorowa pod kierunkiem dr Janiny Krajewskiej, Katalog garncarstwa ludowego w woj. rzeszowskim, opracowany według zbiorów i materiałów archiwalnych Muzeum Etnograficznego w Łodzi, Łódź 1952, ss. 81, nlb. 6, rys. 128. S. Nosek, Badania nad archeologią Polskich Karpat, „Acta Archeologica Carpathica", t . 1: 1958, s. 31 n. 1 �KRONIKA 368 metrykiewicza, W. Antoniewicza, L . Kozłowskiego i J. Kostrzewskiego. W opracowaniu swym Sadowski , omawiając zestawione stanowiska prahistoryczne z terenu Karpat, po raz pierwszy w naszej literaturze zwrócił uwagę na wielką rolę, jaką odgrywały czynniki geograficzne w formowaniu się najstarszego osadnictwa. Z wynikami jego badań zapoznali się obcy archeo­ logowie, gdyż praca Sadowskiego należy do nielicznych opracowań polskich wydanych w całości w języku niemieckim. Badania terenowe i syntetyczne opracowania Karpat wykonane przez pracowników Zakładu Archeologii Przedhistorycznej U; J . , później przekształconego w Katedrę Archeologii Polski U. J. w Krakowie, zostały przez prof. Noska pominięte. A przecież do pierwszych wybitnych znawców zagadnień karpackich powinno się zaliczyć dra W. Demetrykiewicza, prof. U. J . , twórcę wspo­ mnianego zakładu uniwersyteckiego. Dokonał on po raz pierwszy całkowitej inwentaryzacji sta­ nowisk ówczesnej Galicji, łącznie z północnymi stokami Karpat. Materiał ten naniesiony przez niego na mapę pozwalał oznaczyć rolę przełęczy karpackich, jaką odgrywały w pradziejach i wczesnym średniowieczu. Żałować należy, że wyniki tych badań nie zostały opublikowane przez prof. Demetrykiewicza. Nadto zaznaczyć trzeba, że archeolog ten prowadził samodzielne prace wykopaliskowe w regionie przemyskim . Zainteresowania zagadnieniami karpackimi Demetrykiewicz przekazał swemu uczniowi J. Żurowskiemu, docentowi, a następnie profesorowi U . J . , co zaznaczyło się już w pracy semi­ naryjnej późniejszego uczonego, napisanej jeszcze przed poprzednią wojną. Podobne dowody zainteresowań widzimy w jego pracy habilitacyjnej, opublikowanej w 1927 г., poświęconej również zagadnieniom karpackim . W dalszym ciągu, jak wiemy, pracę tę pogłębił w swoim studium o osad­ nictwie przedhistorycznym na północnych zboczach Karpat Zachodnich. Niestety, najważniej­ sze wyniki znane są tylko ze streszczenia , gdyż przedwczesna śmierć nie pozwoliła mu na dokończenie pracy. Rozprawę habilitacyjną poświęcił Żurowski głównie skarbom okresu halsz­ tackiego w dolinie Dunajca. Autor przeprowadził ścisłe powiązania stanowisk archeologicznych z tłem geograficznym, odzwierciedlone w wyróżnionych poziomach hipsometrycznych, łączących się z jednostkami fizjograficznymi. Związek ten bardzo plastycznie jest przedstawiony na rysunku profilu doliny Dunajca. Prof. Sulimirski, następca prof. Żurowskiego, wykazuje również wielkie zainteresowanie pradziejowym osadnictwem w Karpatach. Zaznaczyło się ono w badaniach terenowych przepro­ wadzonych w Rzeszowskiem z ramienia ośrodka lwowskiego. Po przeniesieniu się do Krakowa prof. Sulimirski bierze nadal czynny udział w organizacji wykopalisk w Karpatach, a przede wszyst­ kim w badaniach jaskini Magury koło Zakopanego . Dzięki też jego staraniom udało się uzyskać subwencje na prace wykopaliskowe w Zawadzie Lanckorońskiej, pow. brzeski, przeprowadzone z ramienia Zakładu Archeologii Przedhistorycznej U. J. przez dra G. Leńczyka i piszącego te 2 3 4 5 6 7 2 J. N. Sadowski, Drogi handlowe greckie i rzymskie przez porzecza Odry, Wisły, Dniepru i Niemna do wybrzeży Morza Bałtyckiego, „Pamiętnik Wydziału Filologicznego i Historyczno-Filozoficznego", Kraków 1876. W. Demetrykiewicz, Kurhany w Przemyskiem i Drohobyckiem, „Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne", t. 2: 1897, s. 116-156; tenże, Neolityczne groby szkieletów tzw. siedzących (Hoeckergraber) w Przemyskiem i Krakowskiem, tamże, t. 3: 1898, s. 76-92. J. Ż u r o w s k i , Skarby halsztackiego okresu z doliny Dunajca, „Prace i Mat. Antrop.-Archeol. i Etn.", t. 4: 1927, s. 3-112, tabl. X, mapka 1. J . Ż u r o w s k i , Sprawozdanie z badań archeologicznych Pogórza Karpackiego Małopolski zachodniej, „Sprawozdania Polskiej Akademii Umiejętności", t. 38: 1933, s. 33-35; tenże, Osad­ nictwo przedhistoryczne północnych zboczy Karpat Zachodnich Małopolski, [w:] / / Zjazd Prehistoryków Polskich w Krakowie, publikacja powielana, 1935 r. A. Jura, Siedziba łowców niedźwiedzia jaskiniowego w Grocie Magury w Tatrach (1446 m), „Spraw. PAU", t. 50: 1949, s. 524-526; tenże, Grota Magury w Tatrach (1460 m n.p. т.), najwyżej w Polsce położona siedziba człowieka epoki lodowej, „Swiatowit", t. 21: 1955, s. 81-119. G. Leńczyk, Prasłowiański gród nad Dunajcem w Zawadzie Lanckorońskiej, pow. Brzesko, „Prace Prehistoryczne", t. 4: 1950, s. 82, ryc. 43, tabl. 28. 3 4 5 6 7 �KRONIKA 369 8 słowa . Badania te prowadzone przez dwa sezony wykopaliskowe w latach 1938 i 1939 należały do prac terenowych w skali nie spotykanej w Karpatach przed ostatnią wojną. Wydobyto wówczas materiał łużycki, kultury pomorskiej oraz z doby wczesnego średniowiecza. W projektowanych badaniach terenowych Zakładu prof. Sulimirski uwzględnił problem granicy polsko-ruskiej w zaraniu naszej państwowości. Przypuszczał, że uda się go wyjaśnić na pod­ stawie wykopalisk przeprowadzonych na grodziskach wczesnośredniowiecznych. W tym celu w 1939 r. rozpoczął prace wykopaliskowe na grodzisku w Starym Żmigrodzie, pow. jasielski. W badaniach tych wziął udział mgr G. Blajda, wówczas student U . J. Materiał ceramiczny zaginął, gdyż nie zdołano go przetransportować do Krakowa z powodu rozpoczęcia wojny. Jednakże najciekawsze zabytki z tego grodziska, wraz z fragmentami wagi, Blajda zdołał przywieźć do Za­ kładu. Wspomnieć jeszcze trzeba o badaniach terenowych prowadzonych w 1933 r. przez dra R. Jamkę, asystenta Zakładu Archeologii Przedhistorycznej U . J . , na terenie cegielni w Boguchwale, pow. rzeszowski . Wynikiem wykopalisk było odkrycie ceramiki reprezentującej starszą kulturę wstęgową i siwą ceramikę późnorzymskąi°. Podkreślić trzeba, że było to pierwsze odkrycie ceramiki kultury wstęgowej rytej na terenie Rzeszowskiego. Kończąc omawianie okresu badań w Karpatach w czasach przedwojennych trzeba parę słów jeszcze poświęcić wynikom wykopalisk na terenie Sporysza w Grójcu pod Żywcem, nieściśle przed­ stawionym przez prof. Noska . Prace tam zostały przeprowadzone w latach 1938 i 1939 z inicja­ tywy Towarzystwa Przyjaciół Ziemi Żywieckiej. W pierwszym roku badaniami kierowali dr R. Jam­ ka, później dr T. Reyman, a w następnym roku A. Nasz i C. Blajda, ówcześni zaawansowani stu­ denci U . J. W obrębie zamku średniowiecznego, pod jego fundamentami, natrafiono na ciałopalne groby łużyckie, a w obrębie wałów na materiały ceramiczne reprezentujące formy celtyckie oraz może puchowskie. Większość pozostawiono w zbiorach wymienionego Towarzystwa, a tylko drobna część została przekazana do zbiorów Zakładu Archeologii Przedhistorycznej U. J. W grudniu 1939 r. okazy te jako depozyt Zakładu przeszły do Muzeum Archeologicznego Polskiej Akademii Umieję­ tności w Krakowie. Po zamknięciu Uniwersytetu przez okupanta w okresie ostatniej wojny żywe zainteresowanie zagadnieniami karpackimi wykazało kierownictwo powyżej wspomnianego Muzeum Archeolo­ gicznego, które należało pod względem organizacyjnym do Abteilung Wissenschaft und Unterricht przy dziale Schulwesen. Wyjątkowo przyjazne stanowisko okazywane Muzeum przez kierownika tego działu, dra A. Nowothnego z Wiednia, nie spotykane u Niemców w czasie okupacji, pozwo­ liło na przeprowadzenie wykopalisk w Karpatach pod kierunkiem piszącego te słowa. W 1941 r. zbadano razem z M. Trzepacz, studentką tajnego U . J . , stanowisko obronne w Marcinkowicach, pow. nowosądecki. Na miejscu odkrycia skarbu brązowego znaleziono resztki tego skarbu , następnie skorupy neolityczne, łużyckie i wczesnośredniowieczne. W tymże roku zbadano wspól­ nie z mgr L . Dubielcem, wówczas studentem U . J., cmentarzysko łużyckie w Bachorzu, pow. brzo­ zowski. Obejmowało ono kilkadziesiąt grobów ciałopalnych. W 1942 r. prace wykopaliskowe przeprowadzono w Szaflarach, pow. nowotarski, na zameczku pochodzącym z pełnego średniowiecza, pod kierunkiem R. Jamki. W badaniach tych ze mną współpracowali pracownicy Muzeum Archeologicznego PAU, a mianowicie dr S. Nosek, mgr S. Buratyński oraz studentki tajnego uniwersytetu w Krakowie: M. Trzepaczówna i A. Kowalska, a czę9 11 12 8 R. Jamka, Sprawozdanie z badań wykopaliskowych na Mieścisku w Zawadzie Lanckorońskiej, pow. Brzesko, „Spraw. PAU", t. 43: 1938, s. 340-342. O odkryciu materiałów otrzymano wiadomość od doc. F . Kotuli. Sprawozdanie z czynności i wydawnictw PAU od czerwca 1933 do czerwca 1934, Kraków 1934, s. 9. 11 Nosek, op. cit., s. 35-36, pizyp. 18. 1 A. Żaki, Początki rozwoju kultury łużyckiej w dorzeczu górnej Wisły, „Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska", t. 3: 1950'z. 1, sekcja F , s. 164-165. Materiały pochodzące z moich badań terenowych doc. Żaki opublikował bez porozumienia się ze mną. 9 1 0 2 Etnografia polska, t. V 24 �370 KRONIKA ściowo К. Kowalski. Prof. Nosek niesłusznie informuje, jakoby te wykopaliska były prowadzone z ramienia „Ostinstytutu" . Prace te, jak również w Marcinkowicach i Bachorzu, prowadzili pracownicy wspomnianego Muzeum przy pomocy funduszów muzealnych. Również nieścisła jest informacja prof. Noska, jakoby kierownikiem badań szaflarskich był Radig. Udział w pracach tego niemieckiego archeologa ograniczył się wyłącznie do parokrotnego przyjazdu do Szaflar, a tylko do jednorazowego pobytu w Marcinkowicach. Na terenie Bachorza badacz ten w ogóle nie prze­ bywał. Z ramienia „Ostinstytutu" na wykopaliskach w Szaflarach przebywała M. John, studentka II roku prehistorii Uniwersytetu Berlińskiego . Do niej należał nadzór polityczny, gdyż do nad­ zoru naukowego nie miała przygotowania ani teoretycznego, ani praktycznego. Po roku 1945 badaniami nad prahistorycznym osadnictwem w Karpatach wykazują zainte­ resowania różne placówki archeologiczne. Najpierw trzeba wspomnieć o pracach terenowych prowadzonych z ramienia Muzeum Archeologicznego w Krakowie. Prace te, rozpoczęte przed wojną, były w dalszym ciągu kontynuowane przez dra Leńczyka wspólnie z mgr S. Buratyńskim, asysten­ tem U. J . Przyniosły one ciekawe wyniki z wykopalisk, przeprowadzonych przede wszystkim na grodziskach. Po 1950 r. działała na terenie Karpat grupa osób zorganizowana przez dra Żakiego, w której w okresie początkowym brali udział studenci archeologii Polski U. J . Nieco później prowadzi wykopaliska na interesującym nas obszarze mgr A. Krauss, konserwator zabytków ar­ cheologicznych na województwo krakowskie. Po 1955 r. rozpoczyna się organizacja ośrodków regionalnych z zakresu archeologii polskiej w Rzeszowie i Krośnie. Kierownicy tych ośrodków, mgr mgr J. Janowski, A. Kunysz i K . Moskwa, dostarczyli już wielu ciekawych materiałów do znajomości prahistorycznego osadnictwa w Kar­ patach. Oprócz wymienionych archeologów małopolskich żywe zainteresowanie Karpatami wy­ kazuje dr inż. T. Żurowski z Warszawy, który specjalną uwagę zwraca na grodziska górnego do­ rzecza Sanu . Wspomnieć jeszcze trzeba o wykopaliskach w Cieszynie, przeprowadzonych w latach 1948 — 1950 przez mgr A. Kietlińską i W. Bendera z ramienia Państwowego Muzeum Archeolo­ gicznego w Warszawie . W badaniach przeprowadzonych w Karpatach bierze również udział Katedra Archeologii Polski U. J. Początkowo pracownicy Katedry i studenci uczestniczyli w wykopaliskach kierowanych przez pracowników różnych placówek archeologicznych. Dopiero od 1956 г., po uzyskaniu z Uni­ wersytetu subwencji na prace terenowe, można było organizować własne badania. Obecnie na 13 14 1 5 1 6 17 18 1 3 Nosek, op. cit., s. 36, przyp. 19. M. L . John, Vorbericht iiber die Ausgrabung auf dem Burgberg von Szaflary, „Deutsche Forschung im Osten", Kraków, t. 3: 1943, s. 47-53. G . Leńczyk, Sprawozdanie z inwentaryzacji i planowania grodzisk w okolicy Krakowa, „Spraw. PAU", t. 37: 1932, s. 36-40; tenże, Drugie sprawozdanie z inwentaryzacji i planowania grodzisk w województwie krakowskim w 1933г., „Spraw. PAU", t. 39: 1934, s. 28-33; tenże, Gro­ dziska i zamczyska w województwie krakowskim, „Z otchłani wieków" (ZOW), t. 9: 1934, s. 45-50; tenże, Trzecie sprawozdanie z badań archeologicznych w województwie krakowskim w 1934 г., „Spraw. PAU", t. 40: 1938, s. 99-104; tenże, Prasłowiańskie grody w ziemi krakowskiej, ZOW, t. 15: 1946, s. 68-69; tenże, Na śladach dawnych miejsc obronnych, ZOW, t. 15: 1946, s. 79-86; tenże, Nowe stanowiska przedhistoryczne w powiecie rzeszowskim, „Spraw. PAU", t. 49: 1948, s. 166-169; tenże, Prasłowiański gród, „Prace Prehistoryczne", t. 4: 1950; tenże, W sprawie atlasu grodzisk, ZOW, t. 19: 1950, s. 130-132; tenże, Na śladach miejsc obronnych, „Dawna Kultura", t. 3: 1956, s. 122-127; tenże, Sprawozdanie z badań w r. 1955 na terenie grodziska w Poznachowicach Górnych, pow. Myślenice, „Sprawozdania Archeologiczne", t. 4: 1957, s. 132-141. i<> Nosek, op. cit., s. 36-41. T. Ż u r o w s k i , Trepcza, grodzisko pod Sanokiem, „Światowit", t. 21: 1955, s. 324-330. A. K i e t l i ń s k ą , Sprawozdanie z prac wykopaliskowych na Górze Zamkowej w Cieszynie do 1949 г., „Materiały Wczesnośredniowieczne", t. 1: 1949, s. 59 п.; tejże, Sprawozdanie z prac wykopaliskowych na Górze Zamkowej w Cieszynie w roku 1950, „Mat. Wczesnośredn.", t. 2: 1950, s. 29 п.; tejże, Materiały z Cieszyna, „Sprawozdania PMA", t. 4: 1951, s. 121-126; tejże, Osad­ nictwo starożytne na Górze Zamkowej w Cieszynie, „Materiały Starożytne", t. 4: 1958, s. 91-126. 1 4 1 5 1 7 1 8 �371 KRONIKA obszarze ziemi sądeckiej prowadzi je dr M. Trzepacz-Cabalska, adiunkt naszej katedry. O wynikach tych prac terenowych informuje oddzielne sprawozdanie . Wspomnieć jeszcze trzeba o wykopaliskach przeprowadzonych na terenie garncarń w K o ­ łaczycach, pow. jasielski, w latach 1954 i 1955, przez kierownika katedry wspólnie z Instytutem Sztuki Ludowej w Krakowie. Prace te miały na celu wyszukanie powiązania ciągłości istnienia pracowni garncarskich od średniowiecza aż do X I X w. Powiązania tego nie zdołano uchwycić. Uzyskano jednak stratygrafię materiałów ceramicznych z X I X w. Podczas prac tych udało się wy­ szukać stanowiska archeologiczne w Kołaczycach i Kłodawie, pow. jasielski. W badaniach wzięli udział mgr O. Mulkiewicz oraz ówcześni studenci archeologii Polski U . J . : K . Gadcmska, J. Gromnicki i J. Wanatowicz. O wynikach tych prac z zakresu archeologii podaje informacje mgr J. Gromnicki °. W ramach prac naszej placówki uniwersyteckiej podejmowane są też opracowania o chara­ kterze syntetycznym. Do nich należy studium dr. M. Trzepacz-Cabalskiej o pradziejach Kotliny Sądeckiej w świetle wykopalisk przeprowadzonych w Biegonicach, Marcinkowicach, Starym Sączu i w innych stanowiskach. Tematem pracy mgr J. Kozłowskiego, starszego asystenta Katedry, jest osadnictwo paleolityczne na przestrzeni całych Karpat od Dunaju do Żelaznej Bramy. Również tematyka niektórych prac magisterskich łączy się z Karpatami. Wspomnieć trzeba o takiej pracy mgr A. Wałowy, traktującej o zameczku późnośredniowiecznym w Szaflarach w świetle wyko­ palisk przeprowadzonych w 1942 r. Oprócz tego eksternistka, A. Kulesz, również w pracy ma­ gisterskiej uwzględnia osadnictwo pradziejowe w Beskidzie Śląskim. Od 1957 r. kierownik Katedry Archeologii Polski U.J. sprawuje nadzór naukowy nad ośrodkiem archeologicznym w Rzeszowie, z íamienia którego prowadzone są prace terenowe w Karpatach, a zwłaszcza w górnym dorzeczu Sanu, ze szczególnym uwzględnieniem Przemyśla . Z artykułu tego jasno wynika, że znaczny jest udział Katedry Archeologii U.J. w badaniach nad osadnictwem prahistorycznj m w Karpatach. Jak powyżej wspomniano, zainicjował je prof. Demetrykiewicz przed poprzednią wojną. W okresie międzywojennym dzięki praccm terenowym prof. J. Żurowskiego i prof. Т. Sulimirskiego dcchcdzą one do największego nasilenia. Spośród różnych placówek archeologicznych nasz Zakład uniwersytecki osiąga w tym czasie największą aktywność w regionie karpackim. Obecnie wspólnie z innymi placówkami naukowymi dąży do wyjaśnienia roli, jaką odgrywały Karpaty w pradziejach i wczesnym średniowieczu Polski. 19 2 21 Rudolf Jamka UWAGI O STANIE BADAŃ N A D STARSZĄ EPOKĄ KAMIENNĄ W KARPATACH Potężny górotwór karpacki, rozciągający się łukiem od Bratysławy do Orsovej, odgrywał dużą rolę w kształtowaniu stosunków osadniczych na terenie Europy środkowo-wschodniej począ­ wszy od czasów najdawniejszych. Rola antropogeograficzna Karpat była wielokrotnie w litera­ turze archeologicznej, historycznej i etnograficznej podkreślana. Jednocześnie zwracano uwagę na specjalny rozdział w historii pierwotnego osadnictwa, jakim były postępy osadnictwa w regionach górskich i wynikające z tego konsekwencje ekonomiczno-społeczne i etniczne. Zagadnienie najdawniejszych śladów człowieka na terenie Karpat i w ich sąsiedztwie było od końca X I X w. przedmiotem badań archeologów, geologów, paleontologów i speleologów węgierskich, słowackich, rumuńskich i rosyjskich. Na pierwszym miejscu należy wymienić prace 1 9 M. Cabalska, Nowe materiały do pradziejów Sądeczyzny, „Etnografia Polska", w druku. J. Grom nick i, Ślady dawnych osad w Kołaczycach i Kłodawie, pow. Jasło, „Acta Arch. Carp.", t. 1: 1958, s. 113-114. W tej pracy porninięto udział Zakładu Archeologii Polski U . J. A. Kunysz, Przemyśl wczesnodziejowy, „Rocznik Województwa Rzeszowskiego", t. 2: 1959, s. 9 n. 2 0 2 1 �372 KRONIKA 1 prowadzone w Słowacji przez S. Rotha w jaskiniach okolic Rużina w dolinie Hornadu w 1879 r. Razem z odkryciami na skałce w Puchove (1894) i w Miskolcu (1891) były to pierwsze znaleziska paleolityczne w regionie Karpat. Wśród pierwszych badaczy jaskiń tego terenu należy wymienić też G . Ossowskiego, który prowadził badania jaskiń tatrzańskich w latach 1881—1882 . Nie u¬ jawnił on jednak śladów paleolitycznego osadnictwa. Większe nasilenie badań przypada na lata 1906 — 1914. Rozpoczęto wtedy poszukiwania w większości jaskiń w Górach Bukowych (jaskinia Szeleta — 1906, Biidóspest — 1906, Balia — 1909, Istalloskó - 1912, Peskó - 1912, Haromkut - 1913, O. Hermanna - 1915). Badania te prowa­ dzili przede wszystkim O. Kadić i J . Hillebrand . W tychże latach rozpoczęto prace na terenie Transylwanii. J . Teutsch bada w latach 1910—1911 stanowisko w Valea Cremenei koło Buzául Ardelean (okr. Orasul Stalin б), a M. v. Roska rozkopuje namulisko jaskini Cioclovina (okr. Hunedoara) i kilku innych grot (Igri{a i Somesul Rece) . Na Słowacji, w Białych Karpatach, J. Hillebrand rozpoczął badania stanowiska w jaskini Dzerava Skala koło Plav. Mikulaśa (okr. Malacky), które później stało się podstawą ważnych uogólnień stratygraficznych . W latach dwudziestych i trzydziestych odkryto pierwsze ślady paleolitu na terenie Bukowiny, Besarabii i Mołdawii. Materiały z tego terenu są znane dzięki pracom Ambrożewicza , J. BotezaW, N. Morosanaii i G . Florovai . Z górnego dorzecza Dniestru materiały paleolityczne zostały opu­ blikowane przez J. Polańskiego 13. Z tego okresu można też wspomnieć o odkryciach na Słowacji, zarówno w jaskiniach (Prepośtskiej w Bojnicach — w 1928 r. bad. К. A. Medvecky; Jasovskiej — w 1927 r. bad. J. Babor i J. Eisner), jak też i na stanowiskach otwartych (Zamarovce, okr. Trenćin — w 1927 r. bad. J. Babor), oraz na wyżynie Tokajsko-Presovskiej (J. Janśak). Większy rozmiar osiągają badania nad paleolitem regionu karpackiego w okresie powojennym. Pojawia się szereg opracowań o charakterze bardziej syntetycznym, szczególnie w zakresie paleolitu górnego. Na pierwszym miejscu trzeba wymienić prace F . Prośka. Jego zasługą są badania na sta­ nowiskach w trawertynach północnej Słowacji (Ganovce, Sv. Ondrej, okr. Poprad) oraz nad 2 3 4 5 7 8 9 2 14 1 S. Roth, Az o-ruzsini „nagy barlang"-ban eszkozolt ujabb azsatasok erdemenye, „Foldtanyi Ertesitó", t. 2: 1881, s. 120-122; O. K a d i ć , A barlangok elnevezesérol, „Barlangkutatas", t. 1: 1913, s. 10-13. Badania E . F . J. Hoenninga O'Caroll (zob. artykuł V. Halsy (w): „Sbornik Muzealnej Slovenskej Spoloćnosti", t. 8: 1903, s. 3-23, t. 10: 1905, s. 131-138; J. Skutil, Paleolitikum Slovenska a Podkarpatské Rusi, „Spisy Historického Odboru Matice Slovenskej", t. 4: 1938, s. 45-67. 3 O. Hermann, A miskolczi paleolith lelet, „Archeologiai Ertesitó", t. 13: 1893, s. 1-25. Zob. J. Hillebrand, Die altere Steinzeit in Ungarn, „Archaeologia Hungaríca", t. 17: 1935, s. 13. G . Ossowski, Czwarte sprawozdanie z badań antropologiczno-archeologicznych w jaski­ niach okolic Krakowa w r. 1882 oraz rozpoznanie przygotowawcze do badań jaskiń tatrzańskich, „Zbiór wiadomości do Antropologii Krajowej", t. 7: 1883, s. 66-88. J. Teutsch, Das Aurignacien von Magyarbodza, „Barlangkutatas", t. 2: 1914, s. 10-15. M. Roska, Traces de l'homme diluvien dans la cáveme de Cholnochi á Csoclovina, „Dolgoza tok-Traveaux", t. 3: 1912. C. A m b r o ż e w i c z , Beitrage zur Kenntnis der Aurignacienkultur Bessarabiens und der Bukovina, „Wiener Prahistorische Zeitschrift", t. 17: 1930. J . Hillebrand, Neue Spuren des Urmenschen in Ungarn, „Fóldtanyi Kbzleny", t. 43: 1913, s. 390-391, i inne prace. J. Botez, Recherches sur le paleontologie humaine au Nord de la Bessarabie, „Annales Scientifiques de l'Université de Jassy", t. 17: 1933, s. 175, i inne prace. N. Mor о с an, Le pleistocene et le paléolithique déla Roumanie du Nord-Est, „Annuaires de l'Institut Géologique de Roumanie", t. 19: 1938 (odb). N. Florov, Die Quartarformation in Bessarabien, „Bulletin du Musée Scientifique de Chisinau", t. 1: 1926. !3 J. Polanskij, Podolische Studien, „Sammelschrift math.-nat.-arztliche Sektion der Sevcenko Gesellschaft der Wissenschaft", t. 20: 1929; t e n ż e Rekonstruktion der geographischen Verhaltnisse des Jungpaláolithikums der podolisch-bessarabischen Provinz, „ П р а щ Географично1 комиси", t. 1: 1935, s. 6-8. F . ProSek, V. L o í e k , Stratigraphische Übersicht des tchechoslovakischen Quartárs, „Eiszeitalter und Gegenwart", t. 8: 1957, s. 54-59. 2 4 5 6 7 8 9 1 0 1 1 1 2 1 4 �373 KRONIKA 15 oryniakiem wschodniej Słowacji . Dalej wymienić należy prace J. Barty i L . Bánesza. Pierwszy z nich bada osadnictwo jaskiniowe na terenie Słowacji oraz prowadzi poszukiwania w jaskiniach Radosinej, Domicy i in. Drugi ze wspomnianych badaczy opracowywuje stanowiska oryniackie wschodniej Słowacji, uzyskując na tymże terenie nowe interesujące materiały do osadnictwa górnopaleolitycznego . Na specjalną uwagę zasługują poszukiwania L . Vértesa w jaskiniach Gór Bukowych (Istalloskó, Pesko-Petenyi i in.) , wyróżniające się najbardziej nowoczesną i precyzyjną metodą stratygraficzno-sedymentologiczną oraz nowymi ujęciami zagadnień przemysłów środ­ kowo- i górnopaleolitycznych . Na terenie Karpat Rumuńskich badania prowadzi C. S. Nicoláescu-Plopsor . Prace te przy­ niosły interesujące materiały do osadnictwa mustierskiego na południowych stokach Karpat w do­ linie Aluty, Czernej i Jiu (Ohaba-Ponor, Baia de Fier, Baile Herculane i in.) oraz osadnictwa górno- i epipaleolitycznego w Karpatach Wschodnich w dolinie Bystrzycy Mołdawskiej (CeahláuScaune, Ceahlau-CeteUca, Dirtu, Podię i in.) . Ogólne opracowanie paleolitu w górnym dorzeczu Dniestru, oparte na własnych badaniach wielowarstwowych stanowisk w Mołodowej i Babinie, jest zasługą A. P. Czernysza . Dla właściwego postępu badań nad najdawniejszym osadnictwem Karpat konieczne jest opra­ cowanie historii tego terenu w okresie plejstocenu. Znajomość dyluwium Karpat jest najwięcej zaawansowana na terenie Karpat Polskich. Dzięki badaniom M. Klimaszewskiego , W. Szafera , E . Romera , B. Halickiego i in. podano ogólny zarys zlodowaceń karpackich, rozwoju rzeźbywarunków hydrograficznych oraz podstawy stratygrafii plejstocenu w Karpatach i na ich przed, polu. W Karpatach Słowackich, dzięki pracom F . Vitaska , D. Andrusova , J. Hromadki , 16 17 18 19 20 21 22 23 25 27 1 5 24 26 28 29 F . Prośek, V. Lożek, Stratigrafické otazky ceskoslovenského paleolitu a mezolitu „Pamatky Archeologické", t. 45: 1954, s. 42-50 (tam dalsza literatura). L . Bánesz, Pfispevok к poznaniu aurignacienu na vychodnim Slovensku, „Śtudjne Zvestí AU-SAV", t. 1: 1956, s. 1-33; J. Barta, Problematyka osadnictwa w jaskiniach Słowackich Karpat, „Acta Archaeologica Carpathica", t. 2: 1960 (w druku). Zob. „Acta Archaeologica Academiae Scientiarum Hungaricae" t. 5: 1955, s. 111-113, oraz „Folia Archaeologica", t. 8: 1956, s. 3-32. L . Vértes, Untersuchungen an Hóhlensedimenten. Methode und Ergebnisse, „Regeszeti Fiizetek", t. 2: 1959 ser. 7, s. 63-121. C. S. Nicolaescu-Plopsor, Le Paléolithique en R.P.R., „Dacia", N. S., t. 1: 1958, s. 13-18. Santierul Cerna-Olt, „Studii si Cercetárii de Istorie Veche", t. 6: 1955, s. 129-147; Santierul Arheologic Baia de Fier, „Materiale si Cercetárii Arheologice", t. 3: 1957, s. 13-27; Santierul arheologic Ohaba-Ponor, „Materiale si Cercetárii Arheologice", t. 3: 1957, s. 41-49. Santierul arheologic Bicdz, „Materiale si Cercetárii Arheologice", t. 6: 1959, s. 57-63. А. П. Ч е р н ь и и , Поздний палеолит среднего Поднестровъя, „ Т р у д ы Комисии по Изучению Четвертигного Периода", t. 15: 1959, s. 5-209. М. Klimaszewski, Polskie Karpaty Zachodnie w okresie dyluwialnym, „Prace Wrocław­ skiego Towarzystwa Naukowego", ser. B, nr 7: 1948 (passim). W. Szafer, Stratygrafia plejstocenu w Polsce na podstawie florystycznej, „Rocznik Pol­ skiego Towarzystwa Geologicznego", t. 22: 1953; tenże, Plioceńska flora okolic Czorsztyna i jej stosunek do plejstocenu, „Prace Instytutu Geologicznego", t. 9: 1954 (passim); t e g o ż , Flora plejstoceńska w Jarosławiu, „Rocznik Polskiego Towarzystwa Geologicznego", t. 5: 1928; t e n ż e , Plejstoceńskie jezioro pod Jasiem, „Starunia", t. 8: 1935, i inne prace. E . Romer, Tatrzańska epoka lodowa, „Prace Geograficzne", t. 11: 1929. B. Halicki, Dyluwialne zlodowacenia północnych stoków Tatr, „Sprawozdania z posiedzeń Państwowego Instytutu Geologicznego", t. 5: 1930. F . Vitasek, O rozsahu byvaleho zaledneni v naśich horach, „Ćeskoslovenska Vlastiveda", t. 1: 1930, i inne prace (por. też „Die Eiszeit", t. 3: 1926, s. 92-97). V. Andrusov, O ctvrtohornich terasach Oravy a stfedniho toku Vahu a nekolik poznamek к geomorfologii zapadnich Karpat slovenskych, „Vestnik Statního Geologického Ústavu", t. 8: 1932, s. 244-257. J. Hromadka, ukoly geomorfologického vyskumu na Slovensku, „Sbornik Ćeskoslovenské Spoloćnosti Zemepisne", t. 37: 1931, s. 12; tenże, Povrchove formy Slovenska, „Bratislava", t. 5: 1931, s. 481-510, i inne prace. 1 6 1 7 1 8 1 9 20 21 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 2 7 2 8 2 9 �374 KRONIKA 30 J. Kunskiego i in., też przyczyniono się do wyjaśnienia zagadnienia zlodowaceń górskich i morfogenezy dolin rzecznych. Ponadto J . Petrbok, F . Prośek i V. Lożek zapoczątkowali nowoczesne opracowanie stratygrafii plejstocenu na przedpolu Karpat, m. in. stratygrafii trawertynów słowackich. Badania w Górach Bukowych i Tokajsko-Presovskich są stosunkowo mniej zaawansowane. W małym stopniu znane są też zagadnienia plejstocenu Karpat Rumuńskich. W zakresie znajomości zlodowaceń górskich nie postąpiono wiele naprzód od czasów klasycznych prac E . de Martonne'a . 31 32 Ryc. 1. Ceahláu, reg. Bacau (Rumunia). Grupa stanowisk paleolitycznych w dolinie Bystrzycy Mołdawskiej. W głębi widoczne stanowisko przemysłu szeleckiego Cetetica, a bliżej stanowisko przemysłu grawerskiego Dirtu (oba położone na prawym brzegu rzeki) Badania w dolinach rzek karpackich też niewiele posunięto od czasu Morosana, Florova i Polań­ skiego. Ostatnie publikacje C . S. Nícoláescu-Plopcora i ośrodka geograficznego w lassach przynoszą informacje zapowiadające pewien zwrot w tej dziedzinie badań . 33 3 0 J. Kunsky, Ke geomrfologii íulového jadra nizkotatranskeho, „Rozpravy Ceskoslovenské Akademie Ved", t. 54: 1954; J. Sekyra, Vélohorsky kras Bélskych Tater, „Publikace Ustfedniho Üstavu Geologického", Praha 1954 (passim), i inne prace. Prosek, Lożek, Stratigraphische Übersicht..., s. 54; V. L o ż e k , Nové interglacialni malakofauny ze Slovenska, „Antropozoikum", t. 7: 1957, s. 37 n. E . de Martonne, Sur les anciennes glaciers des Carpathes meridionales, „AsociaCiunea Romana Pentru Inainfarea si Respandirea Sfiintelor", Congresul II din Bucuresti 1903 (odb); t e n ż e , La période glaciaire dans les Carpathes meridionales, [w:] Comptes-rendus du Congres International Géologique de Vienne, Wiedeń 1903 (odb.); Gh. Niculescu, E . Nedelcu, S. Iancu, Nouvelle contribution á Vétude de la morphologie glaciaire des Carpates roumaines, „Receuil d'études géographiques concernant le territoire de la République Populaires Roumaine", Buka­ reszt 1960, s. 29-43, i inne prace. С. S. N i c o l á e s c u - P l o p s o r , Les phénoménes périglaciaires et la geochronologie du paléolithique supérieur de terasses en Roumanie, „Dacia", N. S., t. 2: 1958, s. 383-391; T. Morariu, Fenomene periglaciare din R. P. R. in stadiul actual de cercetáre, „Studia Universitatis Babes-Bolyai", Ser. II, fase. 1: 1959, s. 139-152; T. Morariu, Le stade actuel des recherches sur le périglaciaire de la R. P. Roumaine, „Receuil d'études géographiques concernant le territoire de la République Populaire Roumaine", Bukareszt 1960, s. 45-53. 3 1 3 2 3 3 �375 KRONIKA SJaby postęp badań nad plejstocenem niektórych części Karpat utrudnia znacznie prace nad osadnictwem paleolitycznym wobec ograniczonej znajomości zmian tamtejszych warunków mor­ fologicznych, a przede wszystkim utrudnionej synchronizacji geologicznej poszczególnych prze­ mysłów na różnych terenach. Postulatem badawczym o pierwszorzędnym znaczeniu pod adresem geologów-plejstocenistów, geomorfologów i paleobotaników jest opracowanie jednolitego systemu stratygraficzno-chronologicznego dla plejstocenu Karpat, zarówno w oparciu o kryteria facjalnolitologiczne, jak i biostratygraficzne. W tym zakresie postulatem najpilniejszym jest systematyka Ryc. 2. Buda, rai. Ze'.etin, reg. Bacáu (Rumunia). Miejsce kultowe związane z przemysłem grawerskim położone ponad doliną Bystrzycy Mołdawskiej (badania prof. C S . NicolaescuPlopsora 1960 r.) i chronologia terasów rzecznych, ich nawiązanie wzajemne i synchronizacja ze zlodowaceniami górskimi i kontynentalnymi, stratygrafia pokryw lessowych i osadów organogenicznych (przede wszystkim trawertynów), stratygrafia osadów jaskiniowych i opracowanie zmian neotektonicznych (plejstoceńskich) w Karpatach. Dotychczasowa znajomość materiałów paleolitycznych z Karpat wykazuje, iż osadnictwo z tej epoki występuje głównie w dolinach rzek karpackich, trzymając się poziomów ok. 200 — 350 m n. p. m. Na tereny wyżej leżące osadnictwo wkracza rzadziej — przeważnie w regionach sąsiadu­ jących z ważniejszymi przejściami przez Karpaty. Terenami takimi są: 1. Dolina górnego Popradu i górnej Torysy w północnej Słowacji: Gánovce (628 m n. p. m.), Sv. Ondrej, okr. Poprad (649 m n.p.m. — stanowiska przemysłu mustierskiego) , Haligovce (jas­ kinia Aksamitka), okr. Spisśka St. Ves (841 m n.p.m. — przemysł oryniacki z płoszczem typu Mladeć), Drevenik, okr. Spisśka Nova Ves, Velky Saris, okr. Sabinov (stanowiska z płoszczami 34 33 3 4 P r o ś e k , L o ż e k , I.e.; J. К. K o z ł o w s k i , Р. Sikora, Człowiek neandertalski na terenie Karpat, „Acta Archaeologica Carpathica", t. 1: 1958 z. 1, s. 45-55. M. Badany i, A haligoczi barłangrok, „Archeologiai Ertesitó", t. 8: 1884, s. 293-294; L . Vértes, Prvni paleolitické należy z oblasti Karpat, „Antropozoikum", t. 4: 1954, s. 1-9. 3 3 �376 KRONIKA 36 liściowatymi typu szeleckiego) . Teren ten pozostaje w związku z przejściem doliną Popradu przez Karpaty do Polski. O roli, jaką ta droga od okresu mustierskiego odgrywała, świadczy wy­ stępowanie importów surowców krzemiennych polskich na Słowacji (Barca, Tibava, okr. Sobrance — surowiec świeciechowski znad środkowej Wisły w przemyśle oryniackim, Cejkov — su­ rowiec jurajski podkrakowski w przemyśle graweckim ) i na Węgrzech (jaskinia Sólyomkutiw Gó­ rach Bukowych — surowiec świeciechowski w przemyśle mustierskim ). Znane jest występowanie słowackiego jaspisu radiolariowego i obsydianu w oryniaku środkowym w Polsce (Kraków-Zwierzyniec i Kraków-Sowiniec 40). 2. Teren prawobrzeżny górnego Prutu, szczególnie w okręgu Stanisława. Stanowiska paleo­ lityczne występują wzdłuż najwyższej części Prutu po Majdan Gorisznij koło Nadwornej (570 m n.p.m.)4i. Niżej, w międzyrzeczu Prutu i Dniestru, leżą stanowiska takie, jak Pużniki, rej. otyniański, Obertyń i in., twoizące większą grupę pomiędzy Tłumaczem i Horodenką . Dalej na wschód od tej grupy znane są stanowiska w dolinie Czeremoszu (Zamostea I — 392 m n.p.m., Zamostea II — 405 m n.p.m.) oraz w rejonie Czerniowiec (Biła i Ostricja) . Stanowiska te związane są głównie z przemysłem graweckim (w wypadku stanowiska Zamostea I łącznie z elementami o cha­ rakterze śródziemnomorskim). Stanowiska te wykazują przenikanie przez Karpaty elementów graweckich drogą łączącą Ruś Podkarpacką z Ukrainą Zachodnią, przez przełęcze na linii JaremczeJasna-Rachów. Używanie tej drogi potwierdzają też importy surowców, a mianowicie występowanie w przemyśle graweckim wschodniej Słowacji (Cejkov) krzemienia kredowego naddniestrzańskiego . Z tą drogą mogą być też związane stanowiska w Beregowie i Mukaczewie . 3. Dolina Bystrzycy Mołdawskiej, gdzie w okolicach Ceahláu (okr. Bicáz) znana jest duża grupa stanowisk górnopaleolitycznych. Najwyżej, bo na górze Scaune (1327 m n.p.m.), leży stanowisko epipaleolityczne związane z grupą mazowszańską (pokrewne przemysłowi płudzkiemu) . Jest to najwyżej leżące stanowisko epipaleolityczne w tej części Europy. Ponadto w dolinie rzeki (na wys. ok. 800 —900 m) leżą stanowiska oryniackie (Cete1,ica, Lutarie), graweckie (Dirt,u, Podis), epigaweckie (CeteUca, Schitai, Curtea Boului i in.) oraz pojedyncze znaleziska szeleckie (Cetetica) . Wkraczanie osadnictwa paleolitycznego w górną część doliny Bystrzycy Mołdawskiej pozostaje w związku z drogą przez Karpaty w kierunku górnego biegu Maroszy. Droga ta, prze­ biegając od Ceahláu do Deda i Regin, otwierała przejście do Transylwanii. Można przypuszczać, 37 38 39 42 43 44 4 5 46 47 48 3 6 L . Banesz, Listovite hroty z Tibavy, „Archeologicke Rozhledy", t. 10: 1958; tenże, К problematice mladśej fazy starśej doby kamennej na vychodnim Slovensku, „Referaty o Pracovnich Vysledkoch Ceskoslovenskych Archeologu", t. 2: 1959, s. 33-45. J. K . K o z ł o w s k i , Przyczynek do znajomości surowców krzemiennych w paleolicie i neo­ licie C.SR, „Wiadomości Archeologiczne", t. 24: 1948, s. 355-356. K o z ł o w s k i , Sikora, op. cit., s. 50; L . Vértes., Aus Polen Stammendes Silexmaterial in ungarischen Palaolithikum und Mesolithikum, „Acta Archaeologica Carpathica", t. 2: 1960 z. 2, s. 157-161. L . Sawicki, Wyniki badań stanowiska myśliwców z epoki lodowcowej na Zwierzyńcu w Kra­ kowie, „Archeologicke Rozhledy", t. 1: 1949, s. 74. A. Jura, Stanowisko paleolityczne na Sowińcu, „Sprawozdania z Czynności i Posiedzeń Polskiej Akademii Umiejętności", t. 44: 1939, s. 183. Pol ans kij, Rekonstruktion der geographischen..., s. 11. А. П. Ч е р н ь и и , Карта палеолита ЧРСР, „NaynoBi З а п и с ш Института С у с т л ь н ы х Наук", t. 2: 1954. С. Ambojevici, R. Popovici, Zamstea I am Ceremus, „Dacia", t. 5-6: 1938, s. 23-39. Б . О. Т и м ощ у к , Развидка в басейнй р. Пруту, „ А р х е о л о г и г н и Пам'ятки Ч Р С Р " , t. 3: 1952, s. 409; Ч е р н ь и и , Карта палеолита, s. 131. K o z ł o w s k i , op. cit., s. 356. Skutil, Paleolitikum Slovenska..., s. 132; П. И. Б о р и с к о в с к и й , Палеолит Украины, „Материалы и исследования по археологии СССР", t. 40: 1956, s. 421. С. S. Nicolaescu-Plopsor, Sur la presence du Swidérien en Roumanie, „Dacia", N. S. t. 2: 1958, s. 5-34. Santierul Bicáz..., s. 57-63. 3 7 3 8 3 9 4 0 4 1 4 2 4 3 4 4 4 5 4 6 4 7 4 8 �377 KRONIKA że rozpowszechnienie przemysłu oryniackiego na tereny na wschód od Karpat (górne dorzecze Dniestru) pozostawało w związku z tym szlakiem. Na obszarze naddunajskim i w Transylwanii istnieją liczne materiały należące do tego przemysłu (Buzául Ardealean, Cioclovina, Boinesti i in.). Dalej ku wschodowi stanowiska oryniackie są znacznie rzadsze. 4. Na terenie południowych Karpat obserwujemy przenikanie osadnictwa mustierskiego i oryniackiego w górę Aluty i Jiu (Ohaba-Ponor, Baia de Fier i i n . ) . Wiąże się to z przejściami przez Karpaty południowe, prowadzącymi z basenu Dunaju do terenów położonych wewnątrz łuku Karpat. Brak miejsca nie pozwala na podanie dokładniejszego przeglądu przemysłów paleolitycznych w rejonie Karpat. Byłoby to podstawą do nakreślenia wniosków o antropogeograficznej roli Karpat w paleolicie. Można jedynie wskazać, że zagadnienia te kształtują się bardzo interesująco. Stano­ wiska mustierskie interglacjalne skupiają się głównie wewnątrz łuku Karpat. Reprezentują przede wszystkim formy nawiązujące do grupy L a Quina. Natomiast stanowiska tego samego przemysłu z Würmu I znane są zarówno wewnątrz łuku Karpat, jak i na wschód od niego oraz na północ. Grupa ta wykazuje obecność form charakterystycznych dla facjesu z tradycją aszelską. Wewnątrz łuku Karpat na gruncie tego przemysłu pojawiają się elementy przejściowe mustiersko-szeleckie, zwią­ zane z występowaniem płoszczy liściowatych. Przemysł oryniacki będzie z wtórnego centrum naddunąjskiego penetrował przez Karpaty na tereny leżące na północ i na wschód. W tym ostatnim kierunku występuje on w dorzeczu Dniestru i Prutu, a dalej jest znany jedynie z pojedynczych znalezisk w Siureń I i Kostienkach I . Do Polski przychodzi też zarówno drogą przez Bramę Morawską, jak i przez Karpaty. Przemysł szelecki występuje głównie wewnątrz łuku Karpat. K u wschodowi pojedyncze zna­ leziska sięgają doliny Dniestru (Bukiwna, Nieźwiska), Prutu (Mitoc) i Bystrzycy (Cete{ica). Na tym terenie występują już głównie wschodnioeuropejskie przemysły z płoszczami liściowatymi (Mołodowa I/10 i in.). Droga przez Karpaty z Węgier do Polski, podkreślana ostatnio przez J. Bartę ", w stosunku do przemysłów z płoszczami liściowatymi nie odgrywała chyba większego znaczenia. Materiały szeleckie, podkrakowskie, nie wykazują bezpośrednich nawiązań z terenem Węgier, a raczej z terenem Moraw. U podstaw wspomnianego poglądu stoi zapewne fakt, iż stano­ wiska jaskiniowe polskie (Jerzmanowska i Koziarnia) niesłusznie były nawiązywane do tzw. „póź­ nego solutrenu" z Gór Bukowych. Na obszarze Polskich Karpat osobnym zagadnieniem jest rola Bramy Morawskiej, która wymaga jednak obszernego oddzielnego omówienia. Teren ten leży zresztą na peryferium Karpat. Brama Morawska odgrywała niewątpliwą rolę w paleolicie, czego dowodem są m. in. liczne im­ porty surowców krzemiennych górnośląskich w górnym paleolicie Moraw . W Karpatach Polskich stanowisk paleolitycznych dotychczas nie znamy. Wzmiankowane przez C . Kuźniara znalezisko wióra krzemiennego z Poznachowic Dolnych jest najprawdopo­ dobniej neolityczne . Znaleziska z jaskini w Magórze nie mogą być uważane za bezsprzeczne dowody pobytu człowieka paleolitycznego w Tatrach. Opublikowane przez A. Jurę domniemane wyroby kościane i kamienne nie mają charakteru intencjonalnego . W nowszej literaturze euro49 5 51 52 53 4 9 Por. przyp. 20. J . Barta, Koreferat na konferencji w Liblicach w r. 1959 (por. „Referaty o Pracovnich Vysledkach Ceskoslovenskych Archeologu za rok. 1958", cz. 2, s. 4-7). Zagadnienie to omawiam w przygotowanej do druku pracy Paleolit na Górnym Śląsku. Por. L . Sawicki, Sprawozdanie z działalności konserwatora okręgu województw wschod­ nich, „Wiadomości Archeologiczne", t. 10: 1929, s. 286-287. A. Jura, Grota Magury w Tatrach (1460 m), najwyżej w Polsce położona siedziba człowieka epoki lodowej, „Światowit", t. 21: 1955, s. 81; K . Kowalski, Jaskinie Polski, t. 2, Warszawa 1953, s. 17-1:8 i 159, oraz recenzje: M. Chmielewska, K. Kowalski, Jaskinie Polski, „Archeo­ logia Polski", t. 1: 1957, s. 237-240; K . K o w a l s k i , A. Jura, Grota Magury w Tatrach, „Archeologia Polski", t. 1: 1957, s. 240-242. 5 0 5 1 5 2 5 3 �378 KRONIKA pejskiej zagadnienie tzw. protolitycznego przemysłu kościanego zostało przesądzone w sensie negatywnym 54. Brak stanowisk paleolitycznych w Karpatach Polskich wydaje się wynikać jedynie z niedostatecznego stanu badań. Dalsze poszukiwania, szczególnie w dolinie Dunajca i Popradu, niewątpliwie dadzą nowe materiały do najstarszych śladów człowieka w regionach górskich. Janusz K. Kozłowski I L E O P O L D WĘGRZYNOWICZ | 19 I X 1881 - 11 VIII 1960 Krajoznawstwo, tak żywiołowo rozrastające się w okresie międzywojennym, posiadało niemałe znaczenie w pogłębieniu i ugruntowaniu się ruchu regionalistycznego, rozwijającego się w większości krajów ówczesnej Europy. To z kolei wymownie rzutowało na wzmożenie studiów lokalnych, a zwła­ szcza bliższe zainteresowania miejscową kulturą ludową, przez co został znacznie poszerzony zakres badań etnograficznych, tak pod względem tematycznym, jak też geograficznym. Dążenie do od­ dania wiernego obrazu rzeczywistości mniejszych regionów przyniosło nowe kategorie źródeł, jak też pobudziło nie spotykane dotychczas liczebnie rzesze regionalistów, pochodzących z różnych warstw społecznych, do czynnego udziału w poszukiwaniach terenowych i gromadzenia różno­ rodnych dokumentów i wytworów ludowej kultury. Ruch ten był bardzo płodny. Powstawały nowe placówki badawcze, muzea, czasopisma, zjawiały się dziesiątki publikacji o charakterze regionalnym. Z okresem tym wiąże się także wielu znakomitych organizatorów i badaczy, łączących umiejętnie pracę zawodową z szeroko pojmowaną działalnością kulturalno-wychowawczą i twórczością li­ teracką czy naukową. Do nich właśnie należał w Polsce prof. Leopold W ę g r z y n o w i c z , zmarły 11 sierpnia 1960 r. w Dobrej koło Limanowej, którego działalność zasługuje z wielu względów na szczególną uwagę i bliższe poznanie. Była to bowiem postać nie tylko jedna z najbardziej popu­ larnych wśród młodzieży szkolnej okresu międzywojennego, ale także wysoko ceniona przez wy­ bitnych pracowników nauki i działaczy społecznych za osiągnięcia organizacyjne i wychowawcze, za wdrażanie młodzieży do poszukiwania głębszej myśli i bogatej treści życia, przede wszystkim odnajdywanych drogą naukową we własnym środowisku geograficznym i kulturalnym. I chociaż prof. L . Węgrzynowicz nie pozostawił zbyt obfitego ani szczególnie doniosłego dorobku etnogra­ ficznego, to przecież ta właśnie działalność rozbudzająca energię i ujmująca organizacyjnie żywio­ łową akcję ośrodków prowincjonalnych dla służby nauce drogą miejscowych poszukiwań, zmierza­ jących do zebrania i opracowania materiałów ludoznawczych, zapewniła mu trwałą pamięć i nie­ poślednie miejsce w historii etnografii polskiej. Tego rodzaju akcja, jak najbardziej zgodna z ów­ czesnymi prądami umysłowymi, zwalczającymi centralizm i szablon kulturalny wielkich ośrodków miejskich, miała wydać — o czym będę mówił poniżej — jak najlepsze rezultaty. Niestety, niszczy­ cielska działalność drugiej wojny światowej i centralizm pierwszych lat powojennych hamujący rozwój kulturalnych ośrodków regionalnych położyły kres tej pracy tak ożywiającej cały kraj, a przy tym wzmacniającej poczucie dumy oraz odpowiedzialności za własne środowisko. Taki punkt widzenia był dominujący w działalności prof. Węgrzynowicza. Zdawał sobie On sprawę, że istnieje niezaprzeczalny związek pomiędzy jednostką a jej otoczeniem, że kultura śro­ dowiska kształtująca się w długim procesie historycznym winna być utrwalona jako niezbędna podstawa dalszego działania, że bez poznania obrazu przeszłości nie może być prawidłowej prze­ budowy ani życia społecznego, ani kulturalnego. Prof. Leopold Węgrzynowicz urodził się 19 I X 1881 r. w Tuchowie, pow. tarnowski, w rodzinie drobnomieszczańskiej . Do szkoły powszechnej uczęszczał na wsi, a do gimnazjum w Nowym Sączu 1 54 Sprawę tę omawiam szerzej w artykule W sprawie tzw. kultury łowców niedźwiedzia jas­ kiniowego, „Acta Archaeologica Carpathica", t. 1: 1959 z. 2, s. 243-263. Ojciec był poczmistrzem w Dobrej koło Limanowej, gdzie też osiadł na stałe, budując tam jednorodzinny domek. W nim to często przebywał prof. L . Węgrzynowicz i tam umarł. Został pochowany w Dobrej. 1 �KRONIKA ! Prof. Leopold Węgrzynowicz 379 �KRONIKA 380 (1892 — 1900). Uniwersytet ukończył w Krakowie (1900 — 1905), obierając sobie za cel studiów matematykę i fizykę. Po uzyskaniu dyplomu zajmuje chwilowo różne stanowiska: bibliotekarza, prefekta bursy i inne. Jako nauczyciel gimnazjalny pracuje w kilku miejscowościach ówczesnej Galicji: Kuty, Borszczów, Stryj, Nowy Targ. Po kilku latach pracy w 1918 roku osiada na stałe w Krakowie (VII Gimnazjum im. A. Mickiewicza), w którym właściwie pozostaje prawie do końca życia. Dodajmy, że do otrzymania stanowiska nauczyciela w krakowskim gimnazjum przyczynił się walnie dyr. Seweryn Udziela, skupiający wokół swojej placówki młodych i zdolnych pracowników. Zetknięcie z dyr. Sewerynem Udzielą, tym najżyczliwszym i najuczynniejszym z etnografów, jak go nazywał prof. К. Moszyński, związało prof. L . Węgrzynowicza z Muzeum Etnograficznym na zawsze. Już od pierwszych lat pracy pedagogicznej prof. L . Węgrzynowicz włącza się w wartki nurt działalności społeczno-wychowawczej, biorąc czynny udział przede wszystkim w życiu młodzieży. Widzimy go przez parę lat przy pracy w organizowaniu Związku Harcerstwa Polskiego (1917 —1920) . W tym też czasie jako członek Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego podejmuje wraz z prof. Ludomirem Sawickim akcję zapoczątkowaną przez Aleksandra Patkowskiego zorganizowania i rozwinięcia ruchu krajoznawczego wśród młodzieży szkolnej całej Polski. Istnieje, jak to już wspo­ mniałem, ścisły związek pomiędzy popularyzowaniem ruchu krajoznawczego wśród młodzieży i budzeniem u młodego pokolenia czynnej miłości kraju a akcją regionalistyczną głoszącą priorytet kultury regionu i jej rozwoju przez ścisłe poznawanie wszystkich przejawów ży­ cia w konkretnym środowisku społecznym i geograficznym. „Celem moim — pisze Węgrzy­ nowicz — było zwrócenie uwagi młodzieży na własne najbliższe otoczenie, dom rodzinny, wieś" . Prof. Węgrzynowicz dzięki energii, zupełnemu oddaniu się i umiłowaniu głoszonych wów­ czas haseł zdołał w latach międzywojennych zorganizować na terenie całej Polski gęstą sieć, bo liczącą kilka setek ognisk młodzieży, ujętych w tzw. Koła Krajoznawcze Młodzieży Szkolnej . Dla tych to właśnie Kół Młodzieży zakłada i redaguje przez kilkanaście lat z ogromnym wysiłkiem miesięcznik „Orli Lot", w którym ogłoszone artykuły i materiały weszły jako trwałe pozycje do bibliografii etnografii polskiej. Z tego to dla młodzieży redagowanego czasopisma wyłania się sylwetka prof. L . Węgrzynowicza jako wychowawcy, z pasją oddającego się sprawie nauki: „Roz­ mawiając z naukowcami, czy też czytając rozprawy naukowe — pisze Węgrzynowicz we wspo­ mnieniach — uświadomiłem sobie, jak wielkie luki istnieją w zakresie wielu zagadnień, spowodowane brakiem materiałów terenowych i źródłowych". Postanawia zatem zmniejszyć te rażące braki drogą konkretnych pytań i konkretnych odpowiedzi, które chce uzyskać od zorganizowanej w Kołach młodzieży, a następnie przesyłać je zainteresowanym placówkom naukowym bądź drukować je częściowo na łamach „Orlego Lotu" . Pierwszym warunkiem powodzenia tak pojętej akcji bada­ wczej musiało być odpowiednie przygotowanie młodzieży do samodzielnych poszukiwań terenowych, a następnie do umiejętnego ich opracowywania. Kreśląc więc plan badań regulowany nie własnymi, lecz ogólnymi potrzebami, prof. L . Węgrzynowicz wprowadza młodzież w trudne zagadnienia badawcze za pomocą ogłaszanych w „Orlim Locie" wskazówek i specjalnych kwestionariuszy . 2 3 4 5 6 7 2 Pod koniec tego okresu został komendantem Hufca Krakowskiego. Por. Aleksander Patkowski, „Orli Lot", R. 21: 1947 nr 9-10, s. 131. „W Służbie Nauce Polskiej" (maszynopis). Zob.C. Skopowski, Rys historii i pracy Kól Krajoznawczych Młodzieży Szkolnej,¥iiaków 1934. Do utrwalenia bytu i powagi pisma przyczynili się wydatnie znani powszechnie uczeni: Julian Talko-Hryncewicz, Władysław Szafer, Ignacy Chrzanowski (opiekował się także czasopismami młodzieżowymi wychodzącymi w Katowicach, a mianowicie „Młodym Polakiem", był również w 1927 r. naczelnym redaktorem wychodzących tamże „Orląt"), Stanisław Pawłowski i Stanisława Niemcówna. Zwłaszcza zaś służył pomocą czasopismu prof. Ludomir Sawicki, drukując je we własnej placówce wydawniczej „Orbis". Łącznie w latach 1920-1939, 1946-1950 ukazały się 24 roczniki. Indeks treści etnograficznej „Orlego Lotu" został opracowany przez jego redaktora. Zob. wykaz prac. Por. L . W ę g r z y n o w i c z , Indeks treści etnograficznej miesięcznika „Orli Lot" z lat 1920¬ -1950, Wrocław 1958. 3 4 5 6 7 �381 KRONIKA „Ażeby uzyskać na pewne tematy odpowiedź z całej Polski równocześnie — pisze w »Służbie Nauce Polskiej« — wybieraliśmy pewien kwestionariusz, co roku inny, który polecaliśmy do obowiąz­ kowego opracowania przez każde Koło. Liczyliśmy na to, że przy dużej ilości Kół, ilość punktów wywiadowczych będzie dość gęsta, abyśmy mogli uzyskać pełny obraz pewnego zjawiska z całego obszaru Polski". Do tak pomyślanej pracy prof. Węgrzynowicz zaprasza przedstawicieli różnych dyscyplin naukowych. Wśród autorów ogłaszających na łamach „Orlego Lotu" swoje kwestionariusze znaj­ dujemy najznakomitszych uczonych i badaczy, jak Kazimierza Nitscha, Władysława Semkowicza, Jerzego Smoleńskiego, Władysława Szafera, Eugeniusza Piaseckiego, Oskara Sosnowskiego, Sta­ nisława Arnolda i Adama Fischera, a nade wszystko Kazimierza Moszyńskiego i Seweryna Udzielę. Wśród autorów widzimy też młodych wówczas pracowników, a obecnie już zaawansowanych w latach i pracy naukowej, jak K . Buczkowskiego, M. Gładysza, J. Ligęzę, J. Klimaszewską, A. Kutrzeba-Pojnarową, R. Reinfussa, M. Sągajłło-Kaczanowską, T. Seweryna, K . ZawistowiczAdamską czy M. Znamierowską-Priifferową. Redaktor sięga także do obcych opracowań, publikując kwestionariusz dwćch szwedzkich badaczy, a mianowicie O. Bannbersa i S. O. Janssona . Ogółem zostało opublikowanych ponad 30 kwestionariuszy, które prof. Węgrzynowicz zamierzał wydać w zbiorowej pracy: „W 1938 r. postanowiliśmy je uporządkować — pisze w »Służbie Nauce Polskiej« — ułożyć według hierarchii potrzeb i opatrzyć odpowiednimi komentarzami, objaśnieniami i wskazówkami. Drukarnia rozpoczęła ich druk, niestety, wojna przerwała pracę, a to, co było wydrukowane, zniszczyli Niemcy". Autorzy kwestionariuszy nie tylko dają wskazówki, jak należy zbierać materiały, ale apelują do młodzieży, zachęcając ją do pożytecznego dla nauki wysiłku. Prof. К. Nitsch ogłaszając artykuł Zbierajcie właściwości mowy ludowej zamieszcza mapkę z białymi plamami, świadczącymi o brakach wiadomości; pisze on: „z mapki widać, że są jeszcze całe okolice Polski, w których nie znalazł się ani jeden informator, chcący dopomóc do zbierania bogactwa mowy polskiej, do wydania wielkiego słownika. Do młodzieży tych okolic szczególnie gorąco apelujemy" . Posiew rzucony w młode wrażliwe umysły wydał w niedługim czasie obfity plon. Napływały liczne odpowiedzi, artykuły i samoistne opracowania, które redaktor niekiedy kierował do poważnych wydawnictw naukowych . Wzbogacają się archiwa placówek uniwersyteckich i muzealnych, a także rośnie własne archiwummuzeum, które miało się stać centralnym ośrodkiem badawczo-informacyjnym . Toteż z uznaniem wyrażają się o pracy naukowej Kół Krajoznawczych Młodzieży nasi uczeni. Tak np. prof. S. Arnold (naczelny wówczas redaktor „Nowego Słownika Geograficznego Państwa Polskiego") pisze: „Z prawdziwą radością muszę stwierdzić, że przygotowane odpowiedzi są pod każdym względem bez zarzutu i wyróżniają się spośród innych sumiennością, dokładnością i bogactwem informacji"! . Podobnie ocenia pracę Kół prof. К. Moszyński: „... współpracę Kół Krajoznawczych bardzo cenię. Skłoniły mnie do tego przede wszystkim rezultaty ankiet, ogłoszonych ostatnimi czasy w »Orlim Locie«. Tak np. w odpowiedzi na kwestionariusz o prymitywnych ludowych narzędziach muzycznych (»Orli Lot«, 1932 nr 2) dały zarówno w starannych opisach, jak i w równie starannych rysunkach materiał naukowy z u p e ł n i e p i e r w s z o r z ę d n e j w a r t o ś c i . . . " , a dalej padają słowa pełne uznania: „ . . . ogromna teka materiałów, nadesłanych przez Koło Żywieckie w odpowiedzi 8 9 10 11 2 8 Etnograficzna ankieta Północnego Muzeum (Nordiska Museet) w Sztokholmie, od nici do tkaniny, „Orli Lot", R. 11: 1930, s. 107-108. „Orli Lot", R. 6: 1925, s. 25-28. Obok pracy zbiorowej członków Koła w Tomaszowie Mazowieckim wydanej przez P A U (Zamki drewniane przy drzwiach, Materiały zebrane przez Koło Krajoznawcze uczniów Państw. Seminarium Naucz, w Tomaszowie Mazowieckim, Kraków 1927, ss. 22, nib 1, tabl. X X I X , mapa 1), Muzeum Etnograficzne w Krakowie opublikowało drugą cenną pracę ówczesnej członkini Kół Krajoznawczych Państwowego Gimn. Żeń. w Krakowie, A. Kutrzebianki, Budownictwo ludowe w Zawoi, Kraków 1931, ss. 55, tabl. 11, rys. 15 w tekście. Zob. „Orli Lot", R. 12: 1931, s. 147-148. 11 Mieściło się w 4 pokoikach przy ul. Studenckiej 4 w Krakowie. 1 „Orli Lot", R. 12: 1931, s. 139-140. 9 1 0 2 �382 KRONIKA na ankietę z zakresu ludowej kultury duchowej (nie ogłoszoną w »OrIim Locie«), przedstawia się wręcz nadzwyczajnie. Dotychczas nie zdążyłem zapoznać się z całokształtem tej wzorowej pracy, jednak to, co przeczytałem, naprawdę zaimponowało mi"i3. Takie i podobne oceny utwierdzały prof. Węgrzynowicza na obranej drodze „służby nauce". Widział i cieszył się, jak „wyrasta poko­ lenie dzielnych pracowników", a rezultatami ich pracy wypełniał stronice „Cr!ego Lotu". Aby jeszcze bardziej związać młodzież z pracą naukową, rozpoczyna inną poważną akcję, a mianowicie organizuje obozy w różnych zakątkach kraju, na których instruktorzy, specjaliści z kilku dyscyplin naukowych, szkolą i wprawiają młodzież do badań terenowych. Wyniki tak prowadzonych badań ogłasza w „Orlim Locie" bądź w postaci samoistnych broszur. E o 1939 r. ukazało się kilka mo­ nografii tych miejscowości, w których odbywało się szkolenie . Nie była to jedyna droga publi­ kowania zebranych materiałów. Niektóre Koła ogłaszają rezultaty swoich poszukiwań w prasie miejscowej bądź we własnych pisemkach, których liczba rośnie z każdym rokiem. A mnożą się te pisemka na całym terenie Polski w sposób zadziwiający. Do 1939 r. liczba ich wynosiła ponad dwadzieścia. Niektóre z nich, jak np. „Młody Krajoznawca Śląski", pisemko Kola Krajoznawczego przy gimnazjum klasycznym w Królewskiej Hucie (Chorzów), ukazujące się w latach 1934 — 1938, wydało w 33 numerach sporo wartościowego materiału etnograficznego. Trudno na tym miejscu omawiać rezultaty poszukiwań wszystkich Kól Krajoznawczych Młodzieży, opublikowanych bądź nadesłanych do archiwów. Już w 1931 r. w archiwim K K M S znajdowało się ponad 300 tek wypełnionych opisami, fotografiami i rysunkami. Ogromną większość tego licznego i cennego materiału pochłonęła wojna. Ocalało przeważnie to, co zostało opublikowane. Zbieranie materiałów przy pomocy kwestionariuszy miało także dla młodzieży znaczenie wychowawcze: „chodziło — pisze Węgrzynowicz — o wychowanie obywatela wrażliwego na głosy nauki... Społeczeństwo bowiem nasze (to „inteligenckie") nie reagowało na prośby uczonych, którzy zwracali się z pewnymi pytaniami w celach naukowych. Na 1000 rozesłanych kwestionariuszy napłynęło kilkanaście odpowiedzi" . Innym nurtem, który w pracy naukowej Kół Młodzieży rozwijał prof. Węgrzynowicz, była akcja zbierania wytworów futury ludowej i składanie ich do muzeów. O tej akcji pisze Seweryn Udziela: „Serce rośnie z radości na widok tych pięknych wyników pracy młodych etnografów i troska schodzi z czoła na myśl, że gdy się starsi badacze usuną, będzie ich miał kto zastąpić i pro­ wadzić dalej rozpoczęte studia nad poznaniem kraju naszego" . Prof. Węgrzynowicz nie tylko zachęca młodzież, daje wskazówki, ale sam daje przykład, przynosząc różnego rodzaju muzealia, aby je włączyć do zbiorów ogólnych . Osiągnięcia i w tym zakresie są duże. Młodzież nie tylko ofiarowuje muzeum zebrane eksponaty, ale organizuje wystawy, tworzy własne zbiory. Najpo­ ważniejsze z nich to Szkolne Muzeum Krajowe, które mieściło się w Krakowie pod bezpośrednią opieką prof. Węgrzynowicza . Była to zatem jedyna w swoim rodzaju organizacja młodzieżowa w okresie międzywojennym, kierowana przez człowieka, który całe swoje życie, jak sam mawiał, oddał przede wszystkim na usługi ludziom nauki. Niezwykłe to oddanie nauce pozostawiło trwałe osiągnięcia, dostarczając wielu badaczom niezmiernie cennych materiałów, zwłaszcza przy kartografowaniu zjawisk kul­ turowych . Ale nazwisko prof. Węgrzynowicza utrwaliło się w historii etnografii polskiej nie tylko jako organizatora zasilającego archiwa placówek naukowych; znamy je także jako samoistnego badacza. Owocem tej samodzielnej pracy naukowej jest kilkadziesiąt artykułów i przyczynków z za. 14 15 16 17 18 19 13 „Orli Lot", R. 15: 1934 nr 2, s. 19. W ę g r z y n o w i c z , op. cit., „W Służbie Nauce Polskiej" (maszynopis). „Orli Lot", R. 20: 1929 nr 6, s. 101-103. „Orli Lot", R. 20: 1929 nr 6, s. 103. Zob. przypis U . Zob. K . M o s z y ń s k i , Atlas kultury ludowej w Polsce, Kraków 1936 z. 3; M. G ł a d y ­ szowa, Wiedza ludowa o gwiazdach, Wrocław 1960, s. 9. 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 �383 KRONIKA 2 kresu kilku dziedzin kultury ludowej ". Pisywał — jak to już wspomniałem — niewiele, bo przecież praca zawodowa i organizacyjno-młodzieżowa, a także redakcyjna omówionego miesięcznika pochłaniały go prawie całkowicie. Część tego trudu przejmowała żona, ale przecież praca ciągle narastała, a sił ubywało. Podejmowaną tematykę znał wybornie. Zawsze pełen inicjatywy, czynny, użyteczny i sumienny, a przede wszystkim życzliwy dla młodych pracowników, służył im zawsze stosem materiałów i zachętą do pracy. Jako twórca ruchu krajoznawczego wśród młodzieży nasyca ją głównie treścią wartości rodzimych, do których w pierwszym rzędzie zalicza osiągnięcia kultury ludowej. Budzi dla niej szacunek i zdolność jej widzenia, jako zagadnień istotnych w dobie naj­ większych przeobrażeń społecznych. I w tym leży ogromna zasługa prof. Leopolda Węgrzynowicza. W Po see Ludowej za liczne zasługi został prof. Węgrzynowicz odznaczony Krzyżem Oficer­ skim Polonia Restituía, Złotą Odznaką Zasłużonego Nauczyciela i Złotym Krzyżem Zasługi. Mieczysław Gładysz W Y K A Z D R U K O W A N Y C H ARTYKUŁÓW I PRAC N A U K O W Y C H PROF. L E O P O L D A WĘGRZYNOWICZA Smigustne dziady, „Orli Lot", R. 1: 1920, s. 8-10. Smigustne dziady (kwestionariusz), „Orli Lot", R. 2: 1921, s. 44 —45. Motywy zdobnicze na owczych serkach, „Orli Lot", R. 6: 1925, s. 35 — 38. Jak dawniej oświetlano izby wiejskie w Soli, „Orli Lot", R. 10: 1929, s. 51—52. Konik w Chomranicach, „Orli Lot", R . 11: 1930, s. 15. Notatki z Soli (Zwyczaje Bożego Narodzenia), „Orli Lot", R. 11: 1930, s. 12—14. Tlukno, „Lud Słowiański", t. 1: 1930 z. 2, s. 254. Przypisek Redakcji, „Lud Słowiański", t. 1: 1930 z. 2, s. 255-257. Obróbka lnu w Starym Bystrem, „Orli Lot", R. 12: 1931, s. 12 — 14. Na marginesie sprawozdań, „Orli Lot", R. 12: 1931, s. 22. Ze zwyczajów ludu polskiego. „Pucheroki" w Zielonkach, „Dziennik Polski", 1947 nr 92. Niektóre zwyczaje świąt Bożego Narodzenia w powiatach krakowskim, bocheńskim, chrzanowskim (Streszczenie referatu wygłoszonego 24 I 1948), „Sprawozdanie PAU", 1948 nr 1, s. 59 — 62. Szałasy w Limanowskim Beskidzie Wyspowym. Przyczynek do etnografii Zagórzan (Streszczenie referatu wygłoszonego 29 I I 1948), „Sprawozdanie PAU", 1948 nr 2, s. 102-105. Na Krowodrzy w czasie Świąt Bożego Narodzenia, „Orli Lot", R. 23: 1949, s. 154—156. Rzepiór, „Orli Lot", R. 24: 1950, s. 34-35. Szalaśnictwo w Limanowskim Beskidzie Wyspowym, „Prace i Materiały Etnograficzne", t. 10: 1952 — 1953 z. 1, s. 16-37. Zdobienie serków owczych, „Polska Sztuka Ludowa", R. 9: 1955 nr 1, s. 3—22. Dziady smigusne, „Ziemia", R : 2: 1957 nr 4, s. 6. Wszyscy krajoznawcy, „Ziemia", R. 2: 1957 nr 8, s. 29. Na Podlazy, „Ziemia", R. 2: 1957 nr 12, s. 22-23. Indeks treści etnograficznej miesięcznika „Orli Lot" z lat 1920—1950, PTL, Wrocław 1958, ss. 282. Prace i poszukiwania etnograficzne w powiecie limanowskim, „Etnografia Polska", t. 2: 1959, s. 361-371. Tradycja pracy etnograficznej kół krajoznawczych młodzieży szkolnej, „Etnografia Polska", t. 2: 1959, s. 424 -429. Fedorki, „Etnografia Polska", t. 3: 1960, s. 421-245. 2 0 Zob, Wykaz drukowanych artykułów i prac naukowych prof. Leopolda Węgrzynowicza. �KRONIKA 384 I JANINA K R A J E W S K A | 1 X I I 1901 - 11 X I 1960 Janina Krajewska uzyskała doktorat z etnografii i etnologii w 1930 r. na Uniwersytecie Poznań­ skim. W 1931 r. zostaje zatrudniona w Miejskim Muzeum Etnograficznym w Łodzi. W tym samym roku oraz następnym bierze udział w badaniach archeologicznych, pod egidą prof, dr W. Anto­ niewicza, na terenie powiatu łęczyckiego . Jesienią 1932 r. Ząrzad miasta Gdyni powołuje dr Krajew­ ską do zorganizowania muzeum. W związku z tym należało sprecyzować podstawowe założenia muzeum, jak też określić teren jego działania . Jako teren wyznaczono powiat pomorski i kartuski 1 2 Dr Janina Krajewska natomiast w obrębie muzeum postanowiono zorganizować dwa działy: archeologii i etnografii. Na terenie objętym działalnością muzeum di Krajewska przeprowadza następnie intensywne badania archeologiczne i etnograficzne. Po I I wojnie światowej dr Krajewska obejmuje kierownictwo Miejskiego Muzeum Etnogra­ ficznego w Łodzi, którego zbiory zostały przez okupanta w znacznej mierze zniszczone lub wy1 Por. W. Ber, Z polskich wypraw archeologicznych, „Ziemia", R. 16: 1931, s. 303. Na Zjeździe Związku Muzeów w Poznaniu na temat przyszłego profilu Muzeum w Gdyni wypowiadają się m. in.: prof, dr W. Antoniewicz i dr B. Stelmachowska. (Por. W. Antoniewicz, Sprawy muzelane, Warszawa 1933, s. 63-67; B. Stelmachowska, Zbiory etnograficzne naPomorzu, „Pamiętnik Muzealny", z. 6: 1937, s. 33). 2 �KRONIKA 385 3 wiezione . Już 17 listopada 1945 r. zostaje otwarta stała ekspozycja muzealna obejmująca bu­ downictwo, urządzenia wnętrza mieszkalnego, narzędzia pracy, strój, tkactwo oraz obrzędy ludowe. W tym czasie również dr Krajewska przystępuje do realizacji przedwojennych założeń i planów Muzeum, według których placówka ta miała kompletować zbiory głównie z terenów Polski i krajów egzotycznych , toteż wiele czasu poświęca na wyjazdy w teren w celu zakupu eksponatów, początko­ wo w powiecie łaskim i łowickim, później na Podhalu i Śląsku. W latach 1948 — 1950 dr Krajewska organizuje zakupy w powiatach: kieleckim, iłżeckim i łańcuckim, i to nie tylko dla Muzeum Etno­ graficznego w Łodzi, ale również dla Muzeum Świętokrzyskiego w Kielcach i Ośrodka Muzealnego w Łańcucie . W 1950 r. Naczelna Dyrekcja Muzeów i Ochrony Zabytków powierza dr Krajewskiej zakup eksponatów na czasową wystawę w Rapperswilu (Szwajcaria). W związku z tym organizuje ona, przy pomocy dobranego przez siebie zespołu, szeroko zakrojoną akcję skupu eksponatów na terenie całej Polski. Równocześnie dr Krajewska kieruje nadal pracami muzealnymi, których rezultatem m. in. jest zorganizowanie w latach 1951-1952 objazdowej wystawy, pt. „Naczynia w kulturach ludowych", oraz opracowanie dla niej ilustrowanego przewodnika. Poza uzupełnianiem zbiorów i organizowaniem stałych i objazdowych wystaw muzealnych dyrektor Krajewska położyła również pewne zasługi na polu etnograficznych badań terenowych, prowadzonych od 1945 r. równolegle do innych prac muzealnych. Pierwsze badania prowadzi na terenie powiatu opoczyńskiego, zbierając materiały głównie do stroju, tkactwa i budownictwa. W latach 1948-1951 poszukiwania terenowe dotyczą przede wszystkim garncarstwa w woj. rze­ szowskim i budownictwa w Kieleckiem. Rezultatem tych badań były następujące prace: Strój opo­ czyński oraz Katalog garncarstwa woj. rzeszowskiego. W latach 1951-1954 w ramach Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego dr Krajewska przy­ stępuje do badań stacjonarnych na obszarze woj. łódzkiego, początkowo w Czarnocinie, pow. łódzki, a następnie w Jasieniu, pow. rawski. Są to badania zespołowe, obejmujące szeroki wachlarz zagadnień z różnych działów kultury ludowej. Interesując się od bardzo dawna muzealnictwem dyrektor Krajewska znała nie tylko muzea polskie, ale również zagraniczne, jak na przykład w Pradze, Wiedniu, Tallinie i Helsinkach. Jako specjalistka w tej dziedzinie dr Krajewska przez pewien czas wykładała muzeologię na Uniwer­ sytecie Łódzkim. W 1954 r. dyrektor Krajewska opuszcza Muzeum Etnograficzne w Łodzi, powiększywszy dzięki długoletniej akcji kolekcjonerskiej zbiory tej placówki o kilka tysięcy eksponatów. W ostatnich latach dr Krajewska gromadzi materiały do stroju gostynińskiego i rawskiego, studiuje nie publikowane prace po prof. Stanisławie Poniatowskim oraz opracowuje dane z polskiej literatury etnograficznej do bibliografii redagowanej w Bazylei (Szwajcaria) przez dr Roberta Wildhabera. Piotr Dekowski 4 5 NAJWAŻNIEJSZE P U B L I K A C J E J. K R A J E W S K I E J Zabytki z cmentarzyska popielnicowego w Nietulisku D., pow. opatowskim, „Światowit", t. 13: 1929, s. 49-94. Cmentarzysko łużyckie z epoki brązu w pow. łęczyckim, Sierpów, Błonie i Zabokrzeki, „Wiadomości Ludoznawcze", 1932, s. 9-15. Sprawozdanie Miejskiego Muzeum Etnograficznego w Łodzi, „Lud", t. 36: 1946, s. 396-398. 3 Muzeum Etnograficzne w Łodzi straciło w czasie wojny dwie trzecie swoich zbiorów, w czym najcenniejszą pozycję zajmowały kolekcje egzotyczne, wywiezione przez okupanta. W 1950 r. dr Krajewska nabywa od D . Sabacińskiej z Łodzi ciekawe eksponaty z zakresu sztuki peruwiańskiej. Dla ośrodka Muzealnego w Łańcucie dr Krajewska nabywa ponad 1000 eksponatów. 4 5 • Etnografia polska, t. V 25 �386 KRONIKA Katalog wystawy garncarstwa i wycinanek regionów województwa łódzkiego zorganizowanej przez Spółdzielnię Sztuki i Przemyślu Ludowego R. P. w Łodzi z inicjatywy Wojew. Wydz. Kultury i Sztuki w ¿odzi, Łódź 1948, s. 16. Obrzędy ludowe świąt Bożego Narodzenia, „Dziennik Łódzki", R. 4: 1948 nr 354, s. 3. Plecionki ze słomy, „Prace i Materiały Etnograficzne", t. 8-9: 1950-1951, s. 673-679. Przewodnik po wystawie objazdowej Muzeum Etnograficznego w Łodzi, Łódź 1952, ss. 8. Katalog garncarstwa woj. rzeszowskiego, Łódź 1952, ss. 81, tabl. 6. Sprawozdanie z działalności Muzeum Etnograficznego w Łodzi, „Lud", t. 39: 1952, s. 467-483. Muzeum Etnograficzne w Łodzi, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej", t. 1: 1953 nr 1-2, s. 254-255. Sprawozdanie z działalności Muzeum Etnograficznego w Łodzi, „Lud", t. 41: 1954, s. 1166-1171. Legendy wigilijne w Polsce, „Głos Robotniczy", 1954 nr 24. Strój opoczyński, Wrocław 1956, ss. 92. Ceramika kaszubska z końca XIX i początku XX w., „Polska Sztuka Ludowa", R. 12: 1958 nr 3, s. 157-168; nr 4, s. 215-238. 1 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/58d2b90bcb9b372da073e12a173aa931.pdf a64b73785663d3568abce6ca5ea3fa46 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:484 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1961 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:440 Title A name given to the resource Gospodarka i tzrebież żarowa w Karpatach Polskich w XIX i XX w./ ETNOGRAFIA POLSKA 1961 t.5 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1961 t.5, s.101-116 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalska-Lewicka, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S T U D I A ANNA I M A T E R I A Ł Y KOWALSKA-LEWICKA GOSPODARKA I TRZEBIEŻ ŻAROWA W KARPATACH POLSKICH W X I X I XX WIEKU. UPRAWA KRZYCY I. WSTĘP Problem gospodarki żarowej interesował od dawna naszych historyków. Liczni autorzy z końca XIX i początku XX w. omawiali go w łączności z zagadnieniami dotyczącymi osadnictwa i początków rolnictwa . W ostatnich kilkunastu latach zyskał jeszcze na znaczeniu w związku z pracami milenialnymi. Zwłaszcza pod­ stawy gospodarcze kształtowania się naszej organizacji państwowej, a tym samym prymitywne formy rolnictwa, znalazły wielu badaczy spośród historyków kultury materialnej. Wypowiadali się w tej sprawie archeologowie i historycy gospodar­ czy, starając się zrekonstruować sposoby uprawy roli w Polsce w okresach daw­ niejszych i przede wszystkim w okresie wczesnego średniowiecza . Mniejsze zain1 2 1 Por. np. O. Balzer, O zadrudze słowiańskiej, „Kwartalnik Historyczny", t. 13: 1899, s. 250 (w oparciu o dokumenty występuje przeciw teorii powszechności gospodarki żarowej — artykuł polemiczny); tenże, Narzaz w systemie danin książęcych pierwotnej Polski, Lwów 1928, s. 130-131, 164-165; F . Bujak, Studia nad osadnictwem Małopolski, Rozprawy P A U , Wydz. Hist.-Fil., t. 47: 1905, s. 221; R. G r ó d e c k i , Książęca włość trzebnicka na tle organizacji majątków książęcych w Polsce w XII wieku, „Kwartalnik Historyczny", t. 27: 1913, s. 51 (mówi o łazękach: „łazęki to nie tyle klasa społeczna, ile zawodowa, rolnicy-koczownicy, za pomocą wypalania lasu przy­ gotowujący grunt pod uprawę zboża"); K . P o t k a ń s k i , Podhale, [w:] Pisma pośmiertne, t. 1, Kraków 1922, s. 351-358; tenże, Puszcza radomska, tamże, s. 181-182; J. R o s t a f i ń s k i , O pier­ wotnych siedzibach i gospodarstwie Słowian w przedhistorycznych czasach, Kraków 1908, s. 17, 18, i inni. K . G o d ł o w s k i , Źródła archeologiczne do dziejów rolnictwa w Polsce, „Studia z dziejów gospodarki wiejskiej", t. 3: 1960, s. 73-201; W. Hensel, Historia kultury materialnej dawnej Sło­ wiańszczyzny, Poznań 1951, s. 15-21 nn.; tenże, Słowiańszczyzna wczesnośredniowieczna. Zarys kultury materialnej, Poznań 1952, s. 12-40; J. Kostrzewski, Kultura prapolska, Poznań 1947, s. 27-29; H . Ł o w m i a ń s k i , Podstawy gospodarcze formowania się państw słowiańskich, Warszawa 1953 (szczególnie rozdz. 5: Rolnictwo wypaleniskowe i orne, s. 138-178; tamże bogata bibliografia zagadnienia); tenże, Podstawy gospodarcze i społeczne powstania Państwa Polskiego i jego rozwoju do początku XII wieku, referat wygłoszony na Sesji milenialnej w Warszawie W czerwcu 1960, tekst powielony, s. 59; K . Tymieniecki, Ustrój społeczno-gospodarczy wczesnej doby piastowskiej, 2 �ANNA KOWALSKA-LEW1CKA 102 3 teresowanie okazują współcześni badacze dla czasów nowożytnych . Stosunkowo najrzadziej zabierali tu głos etnografowie, mimo że właśnie oni posiadają bez­ pośredni wgląd w obecny stan tradycyjnego rolnictwa. Zanim przejdziemy do właściwego tematu naszej rozprawy, do omówienia gospodarki żarowej występującej na terenie Karpat Polskich w ostatnich mniej więcej stu latach, postaramy się sprecyzować, co rozumiemy pod tym pojęciem. Jakkolwiek już Moszyński w Kulturze ludowej Słowian wyraźnie odgraniczył gos­ podarkę żarową, którą nazwał „jednopolową leśną", od trzebieży żarowej , nie­ mniej do ostatnich lat niektórzy autorzy mieszają oba pojęcia, cytując jako do­ wody przetrwania gospodarki żarowej dokumenty świadczące jedynie o trzebieniu lasu przy użyciu ognia . Najbardziej istotna różnica pomiędzy trzebieżą a gospodarką żarową polega na ich odmiennej funkcji. Obie one posługują się wypalaniem lasów czy zarośli, ale w wypadku trzebieży główną funkcją spalania jest usunięcie drzew lub krze­ wów celem uzyskania wolnej przestrzeni, bez względu na to, jak ta wolna prze­ strzeń będzie w przyszłości użytkowana — czy stanie na niej dom, czy zostanie wy­ robiona na stale uprawne pole, na łąkę kośną lub polanę pasterską względnie zostanie tylko czasowo wykorzystana pod uprawę, po czym ponownie zarośnie lasem. Natomiast funkcją gospodarki żarowej jest nie tylko oczyszczenie z roślin, ale przede wszystkim użyźnienie ziemi dzikiej pod uprawę popiołem ze spalonych 4 5 „Sprawozdania z posiedzeń PAU", t. 50: 1949, s. 98; tenże, Ziemie polskie w starożytności. Ludy i kultury najdawniejsze, Poznań 1951, s. 720; tenże, Początki państw słowiańskich w naświetleniu gospodarczym, „Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych", t. 16: 1954, s. 31-38 (praca polemiczna na marginesie wyżej cytowanej książki Łowmiańskiego); J. Wielo wiej ski, Zagad­ nienie przełomu w technice uprawy roli w pierwszym tysiącleciu n. e. na ziemiach polskich, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej", t. 3: 1955 z. 1, s. 153-165 (w dużej mierze polemika z Łowmiańskim). Z Henslem zwłaszcza i z Łowmiańskim polemizuje W. Hejnosz, Zagadnienie gospodarki żarowej w Polsce średniowiecznej, „Etnografia Polska", t. 3: 1960, s. 218-228. Gospodarką żarową w okresie nowożytnym zajął się przede wszystkim J. Broda, Gospo­ darka zrębowo-wypaleniskowa w Beskidzie Żywieckim, „Slavia Antiqua", t. 3: 1951/52, s. 209-288; tenże, Chłopskie karczunki wypaleniskowe na Żywiecczyźnie w okresie gospodarki folwarcznej, „Wierchy", t. 24: 1955, s. 19-42. „Zwykle towarzyszy tej gospodarce ... żarowa, czyli łazowa, technika trzebieży lasu i stąd wspomniana gospodarka bywa nazywana w polskiej literaturze naukowej żarową lub łazową. Nie należy jednak zapominać, że używając w tym znaczeniu ostatnich nazw mieszano dwie rzeczy najzupełniej różne: system użytkowania ziemi dzikiej utożsamiano z techniką trzebieży" (K. Mo­ szyński, Kultura ludowa Słowian, cz. 1, Kraków 1929, s. 139). Na różnicę pomiędzy gospodarką a trzebieżą żarową zwraca również uwagę Łowmiański w krytyce Niederlego, który jego zdaniem „nie wyodrębnił wyraźnie dwóch zagadnień: oczyszczania lasów pod stałą uprawę orną oraz przysposobienia gruntów zalesionych w celu czasowej (jednorazowej lub dwurazowej) uprawy..." ( Ł o w m i a ń s k i , op. cit., s. 140). Por. również Wielowiejski, op. cit., s. 153; Hejnosz, op. cit., s. 226. 5 Por. np. Broda, /. c. Na mieszanie przez autora gospodarki zrębowo-wypaleniskowej (czyli żarowej) z systemem karczunku przy użyciu ognia zwrócił już uwagę w swej recenzji tej pracy T. L a l i k w „Kwartalniku Historii Kultury Materialnej", t. 1: 1953 nr 1-2, s. 236-237. 3 4 �GOSPODARKA I TRZBIEŻ ŻAROWA W KARPATACH POLSKICH 103 na tym miejscu roślin. Wiąże się ona nierozerwalnie z trzebieżą żarową, jednakże funkcjonalnie jest od niej odmienna. Popiół zasila glebę zaledwie na kilka lat, po których upływie ziemia jałowieje, a plony stają się coraz uboższe; konsekwencją więc tego systemu nawożenia jest opuszczanie po pewnym czasie uprawnych terenów. Stosunkowo najczęściej spotyka się zarówno w przekazach historycznych, jak i w relacjach informatorów wiadomości o trzebieży żarowej i czasowym wyko­ rzystaniu wypalonej przestrzeni pod uprawę głównie zbóż, po czym po wyczer­ paniu się ziemi zasilonej popiołem zamienia się ją na pastwisko, czy nawet na pole orne wzięte pod regularną uprawę. Bardzo też często formę tę uważa się za „gos­ podarkę żarową", podczas gdy zgodnie z podaną wyżej definicją jest to trzebież żarowa, i tylko pierwsze lata eksploatacji nowej bezleśnej przestrzeni przypominają technikę stosowaną w gospodarce żarowej. II. GOSPODARKA ŻAROWA Gospodarka żarowa od wielu stuleci (jeśli nie od tysiącleci) przestała być re­ prezentatywna dla ziem polskich ; spotyka się ją jednak obok gospodarki pole­ gającej na trwałym użytkowaniu pól (systemem dwu- i trójpolówki oraz później płodozmianowym), zwłaszcza na obszarach leśnych trudno dostępnych i szczegól­ nie nieurodzajnych. Ponieważ Karpaty spełniają wszystkie te warunki, tutaj właśnie przechowały się wyraźne jej ślady. Znamy stąd trzy formy gospodarki żarowej: klasyczną, polegającą na wypalaniu wysokopiennego lasu, wykorzystywanie do gospodarki żarowej wyrębów leśnych oraz najczęściej stosowaną i do dziś żywą formę uzyskiwania nawiezionej ziemi przez spalenie zarośli. Wypalanie wysokopiennego lasu. Wypalanie wysokopiennego lasu dla jednorazowego nawiezienia i krótkotrwałej uprawy kawałka powstałej tam roli jest nam znane głównie ze źródeł pisanych. Jedyny bodaj pełny przekaz dotyczący Karpat podaje Kubijowicz . O tym typie gospodarki w początkach XIX w., co prawda nie w Karpatach, lecz w Puszczy Radomskiej, mówi Potkański . Wia6 7 8 6 Por. Ł o w m i a ń s k i , op. cit., s. 140; Hejnosz, op. cit., s. 220. Opis, jak wynika z kontekstu, odnosi się do X I X w.: „Las karczowany jesienią zostawiano przez zimę i wiosnę, ażeby drzewo wyschło, latem palono je i siano jesienią żyto ozime. Na użyź­ nionej w ten sposób glebie zbierano plony przez trzy lata, po czym wykopywano zbutwiałe pnie drzew, palono je znowu i uprawiano rolę, jak przedtem. Po ponownym wyjałowieniu ziemi pozo­ stawiano ją odłogiem i zamieniano na pastwisko. Niekiedy jednak obszar ów zarastał na nowo i wówczas był od czasu do czasu ścinany, palony i używany jako rola... Ten pierwotny system gospodarczy panował powszechnie w całych południowych i środkowych Bieszczadach, mniej w obszarze rusztowym" (W. Kubijowicz, Życie pasterskie w Beskidach Wschodnich, Kraków 1926, s. 18-19). 8 Relacja o wsi Jedlnia w Radomskiem. Nie dotyczy ona co prawda Karpat, ale tłumaczy niektóre zjawiska bardzo fragmentarycznie zachowane w tradycji karpackiej, jak np. warunki, na jakich wielka własność godziła się na wyrąb lasu: „... na zachód od wsi w drobnych i niere7 �ANNA KOWALSKA-LEWICKA 104 domości o wypalaniu wysokopiennego lasu do celów gospodarki żarowej w tra­ dycji współczesnej ludności wiejskiej zachowały się już tylko fragmentarycznie. Wypalanie wyrębów. Pewną specyficzną formą gospodarki żarowej było wypalanie i krótkotrwałe użytkowanie pod uprawę wyrębów leśnych. Wyglądało to następująco: po wycięciu lasu i zwiezieniu wartościowego drewna pozostałe na miejscu wierzchołki drzew, gałęzie, korę i podszycie, po pewnym okresie potrzeb­ nym na ich wysuszenie, układano w stosy i palono (na Podhalu do dziś prakty­ kowany ten system oczyszczania wyrębu nazywa się „paleniem ślagu"). Popiół rozrzucano równomiernie po wypalenisku, po czym pomiędzy pozostawionymi w gruncie pniakami skopywano ziemię kopaczką i w nią siano zboże lub sadzono ziemniaki. Po 3—4 latach użytkowania wyrębu pod uprawę wypuszczano go po­ nownie pod las — sadzono tam młodnik lub, co znacznie częstsze, już z ziarnem zbóż wysiewano nasiona drzew, które w spulchnionej uprawą ziemi łatwo wscho­ dziły. Tego rodzaju gospodarkę" olniczo-leśną uprawiano zwłaszcza w lasach wiel­ kiej własności. Dwór chętnie wydzierżawiał w tym czasie wyręby (najczęściej własnym gajowym lub robotnikom leśnym, którzy pracowali przy wyrębie lasu) za opłatą pieniężną lub, co częstsze, za oddanie części plonów, z tym jednak, że prócz wypalania mieli oni obowiązek zalesienia danego wyrębu. Najczęściej dostarczano chłopom nasiona drzew, które oni siali zmieszane ze zbożem, przy czym pouczano ich, żeby zboże żęli wysoko nad ziemią, by nie uszkodzić wschodzących drzewek. Nie możemy również w tym wypadku mówić o czystej formie gospodarki ża­ rowej, jakkolwiek techniki wypalania i użytkowania ziemi były tu typowe — na­ tomiast funkcja tych czynności miała charakter mieszany. Z jednej strony chodziło o użyźnienie popiołem ziemi pod czasową uprawę, z drugiej zaś o oczyszczenie wyrębu z resztek drzewa, w których mógłby zalęgnąć się kornik, i o spulchnienie ziemi przez skopanie jej pod zasiew nasion drzew, co wiązało się z racjonalną gospodarką leśną. Dla właściciela lasu był to więc tylko jeden z elementów pla­ nowej gopodarki leśnej , podczas gdy chłopu chodziło o chwilowe, drogą gospo­ darki żarowej, powiększenie areału uprawianej ziemi. Gospodarka żarowa na wyrębach nie jest związana tylko z lasami wielkiej 9 gularnych skrawkach ciągną się tzw. pola czynszowe. Są to polany karczowane przez gospodarzy jedleńskich wśród lasu pod warunkiem opłaty czynszu, bardzo zresztą nieznacznego, oraz skła­ dania dziesięciny snopowej. Każdy karczował je sam i gdziekolwiek mu się tylko żywnie podobało, „ścinał chOjce i dęby", według słów jednego ze starych gospodarzy jedleńskich, palił to drzewo i obsiewał... Na spalenisku siano, dopóki się tylko rola nie wypleniła, przez cztery do pięciu lat na przemian żyto i tatarkę, a potem zostawiano ziemię odłogiem przez lat kilka ... Częstokroć zdarzało się, że po kilku latach taką polanę porzucano tak, iż las znowu odzyskiwał swe prawa i porastał na nowo" ( P o t k a ń s k i , Puszcza Radomska, s. 181). Jak dalece ten typ wtórnej, że ją tak nazwiemy, gospodarki żarowej związany był z metodą uprawy lasów, niech świadczy praca Kaweckiego z 1939 г., gdzie opisany jest sposób gospodarki na wyrębie, jako aktualnie stosowany przez zarząd lasów Żywiecczyzny; W. Kawecki, Lasy Żywiecczyzny, ich teraźniejszość i przeszłość, Kraków 1939, s. 79. 9 �GOSPODARKA 1 TRZEBIEŻ ŻAROWA W KARPATACH POLSKICH 105 własności. Na całym terenie północnych stoków Karpat stosowana była przez chłopów na wyrębach w ich własnych lasach — co więcej, podczas kiedy wielka własność zaprzestała tych praktyk po drugiej wojnie światowej, chłopi mimo za­ kazu władz stosują ją sporadycznie do dnia dzisiejszego. Wypalanie z a r o ś l i . Olbrzymia większość materiałów etnograficznych zebra­ nych drogą wywiadu i obserwacji dotyczy już tylko wypalania zarośli znajdują­ cych się najczęściej na jałowych terenach górskich poza granicą gruntów stale uprawianych . Ciekawy opis zamieszcza Bujak w swej monografii wsi Żmiąca . Ten typ gospodarowania polegał na wypalaniu pewnego terenu zarośniętego krze­ wami dla użyźnienia ziemi popiołem i oddania jej na pewien krótki czas pod upra­ wę, aby następnie pozostawić odłogiem, dopóki nie zarośnie na nowo. Nie należy on bynajmniej do odległej przeszłości; spotkać go można w ostatnim stuleciu, aż po dzień dzisiejszy, wzdłuż całego pasma Karpat Polskich: od Beskidu Śląs­ kiego po Bieszczady. Wyjątek stanowi tu Podhale, gdzie gęste zaludnienie zlikwi­ dowało wszelkie nieużytki nadające się do tego rodzaju gospodarki. Ale i tu od­ czuwano potrzebę dodatkowych, nawiezionych bez użycia obornika gruntów, wynajmowano więc z końcem XIX w. nieużytki na Orawie, po czym górale kar­ czowali je, wypalali i zasiewali na nich krzycę z owsem. Po dwu latach uprawy pole porzucali, aby zarosło ponownie krzewami . 10 11 12 Gospodarka ż a r o w a na tle s t o s u n k ó w ekonomicznych X I X i X X w . Z gospodarką żarową wiążą się zarówno ciekawe techniki trzebieży żarowej, o któ­ rych mowa będzie niżej, jak również archaiczne formy uprawy ziemi i roślin. Roś­ linami najsilniej w Karpatach związanymi z tym typem gospodarki były do po­ czątku XIX w. owies i jęczmień, od tego zaś czasu miejsce ich zajął rodzaj żyta ozimego, zwany krzycą, które omawiamy oddzielnie. Jakkolwiek gospodarka żarowa nie odgrywała ważniejszej roli w całokształcie gospodarki wiejskiej, przecież przynajmniej w pierwszej połowie X I X w. była jeszcze częściowo włączona w stały cykl czynności gospodarczych. Wiązało się 1 0 Materiały dotyczące gospodarki żarowej na nieużytkach porosłych zaroślami zebrałam z terenu całych Karpat Polskich, zarówno drogą badań własnych prowadzonych w latach 1951¬ -1959, jak też korzystając z materiałów udzielonych mi uprzejmie przez innych badaczy (materiały prof. R. Reinfussa, mgr T. Marszewskiego, Polskiego Atlasu Etnograficznego i innych), wreszcie z relacji pracowników Wydziałów Rolnictwa przy Powiatowych Radach Narodowych w Nowym Targu i Nowym Sączu. Stan obecny znajduje pełne potwierdzenie w niedalekiej przeszłości. Por. mat. rękopiśmienne z Beskidu Śląskiego z okr. międzywojennego R. Reinfussa oraz publikacje: R. Reinfuss, Łemkowszczyzna. Opt etnograficzny, „Wierchy", t. 14: 1936, s. 11; tenże, Ze studiów nad kulturą materialną Bojków, odb. z „Rocznika Ziem Górskich", 1939, s. 31. Z przeło­ mu X I X i X X w. znajdujemy materiały w pracach: F . Bujak, Żmiąca, wieś powiatu limanowskiego. Stosunki gospodarcze i społeczne, Kraków 1903, s. 76-77; M. Dobrski, Nowiny i ich uprawa, [w:] Encyklopedia rolnicza, t. 8, Warszawa 1899, s. 57-63. 11 Bujak, /. c. 1 2 Relacja z Cichego, pow. Nowy Targ, z. 1955 г., dotycząca pierwszej ćwierci X X w. Mat. własne. �ANNA KOWALSKA-LEWICKA 106 to z ogólną sytuacją ekonomiczną chłopa i z ówczesnym sposobem gospodarowa­ nia na roli. W tym czasie na wsi polskiej wiedza rolnicza stała jeszcze stosunkowo bardzo nisko. Płytka orka w zagony, rzadkie stosowanie podorywki itd. sprawiały, że wydajność pól była mała, a więc dla wyżywienia jednej rodziny potrzebny był obszar wielokrotnie większy niż obecnie. Ludność biedna cierpiała więc na stały brak ziemi. Równocześnie stosunkowo niskie pogłowie bydła, które w początku XIX w. było w Karpatach jedynym dostarczycielem nawozu (rośliny paste­ wne i nawozy sztuczne nie są tam wtedy znane), sprawiało, że chłopi zamożni nie mogli nawieść, a co za tym idzie, uprawić wszystkich swoich pól. Wobec nis­ kich jakościowo gleb górskich problem nawożenia stawał się szczególnie ważny. Powszechny więc w tym czasie był nie tyle głód samej ziemi, co głód ziemi nawiezionej. Brak obornika kompensowano ugorowaniem, ale i to nie rozwiązywało w pełni sprawy, gdyż olbrzymi procent ziemi ornej wyjęty był w ten sposób spod uprawy. Zresztą ugorowanie stosowano na gruntach lepszych, podczas gdy dla gruntów jałowych, leżących zazwyczaj na peryferiach wsi, najczęściej na stokach wzgórz pozbawionych grubszej warstwy próchnicy, okres zwykłego ugorowania nie wy­ starczał, by gleba stała się zdatna pod uprawę. Wobec tej sytuacji jedynym dostępnym dla chłopa sposobem powiększania areału uprawnej ziemi było nawiezienie jej popiołem spalonych roślin — a więc stoso­ wanie gospodarki żarowej. Wypalanie wysokopiennego lasu jest najbardziej opłacalną formą gospodarki żarowej, która zapewnia żyzność ziemi na kilka, a nawet kilkanaście lat. Stoso­ wanie jej jednak utrudniał fakt, że lasy w większości nie należały do chłopów. Niemniej jeszcze do końca XVIII w., a w nielicznych wypadkach nawet do po­ czątku X I X w. spotykamy się z wypadkami wypalania przez chłopów lasów „ni­ czyich", czyli wielkiej własności. Było to najczęściej wypalanie cerchli użytkowa­ nych później stale jako pastwiska, łąki leśne, czy nawet pola uprawne, na które chłopi z czasem otrzymywali nadania lub opłacali z nich czynsze. Zdarzały się jednak wypadki, że las wypalano tylko dla czasowego wykorzystania wypale­ niska systemem gospodarki żarowej . Gospodarowanie chłopów w lasach wielkiej własności staje się zrozumiałe na tle stosunków panujących w tym czasie w Karpatach. Dwór, choć doceniał od dawna wartość lasu , nie umiał go racjonalnie eksploatować ani dostatecznie 13 14 1 3 Por. przyp. 7. Już w X V I w. Gostomski radzi „Borów, lasów jako oka pilnować..." (por. A. Gostomski, Gospodarstwo, Biblioteka Narodowa, S. 1, nr 139, Wrocław 1951, s. 23), a po nim i inni ochronie lasu poświęcają wiele uwagi: por. S. Pawlik, Materiały do dziejów leśnictwa polskiego, odb. z „Sylwana", Lwów 1922, ss. 14; często jednakże traktują oni las niejako teren eksploatacji drewna, lecz teren łowiecki. 1 4 �GOSPODARKA I TRZEBIEŻ ŻAROWA W KARPATACH POLSKICH 107 strzec przed dewastacją. Przede wszystkim mało rozwinięta byla handlowa eksplo­ atacja lasu, a jeśli używano drewna — to głównie na potrzeby własne jako paliwa do dworskich warsztatów przemysłowych (browary, gorzelnie, kuźnice itd.) . Jeszcze z końcem XVIII w. na drewno, potasz czy węgiel drzewny eksploatowano tylko te partie lasu, które leżały w bliskości dróg i spławnych rzek, czyli których wywóz był łatwy, podczas gdy o lasy położone głębiej, dla eksploatacji niedo­ stępne, nie troszczono się zbytnio . I choć wielka własność teoretycznie dbała 0 las , przecież wciąż powtarzają się procesy o nielegalne wytrzebienie i użytko­ wanie śródleśnych cerchli, a nadania cerchli nowo wyrobionych spotykamy do roku 1827 . Świadczy to niezbicie, że mimo zakazów bezprawne trzebienie lasów trwało niemal do połowy XIX w. Opisane tu stosunki dotyczą, rzecz prosta, lasów trudno dostępnych, a więc przede wszystkim lasów górskich, karpackich, lecz w dużej mierze dadzą się roz­ ciągnąć na wielkie puszcze nizinne. Dopiero po uwłaszczeniu chłopów sytuacja ulega radykalnej zmianie. Wielka własność, przeżywając kryzys na skutek zniesienia pańszczyzny, ratuje swoje finanse przez sprzedaż drzewa . W tym samym czasie otwierają się rynki zagraniczne 1 rośnie popyt na drewno. Las nabiera teraz wartości, staje się też skrupulatniej pilnowany, a równocześnie olbrzymie przestrzenie leśne znikają pod uderzeniami siekier. Zniesienie pańszczyzny kładzie więc ostatecznie kres trzebieży, a tym sa­ mym gospodarce żarowej w lasach na terenie Galicji. W tym mniej więcej czasie upowszechnia się w Karpatach gospodarka żarowa na wyrębach leśnych. Słyszymy o niej już w pierwszej ćwierci XIX w., ale dopiero w związku z popytem na drewno od połowy XIX w. znajduje ogólne zastosowa­ nie. Została ona wprowadzona przez wielką własność w związku z racjonalną gos­ podarką leśną. Jej propagowanie wiąże się również z ogólną sytuacją w rolnictwie. W trzeciej ćwierci XIX w. powstaje koniunktura na zboże, wynikająca ze zwiększenia się 15 16 17 18 19 1 5 J. Topolski, Gospodarstwo wiejskie w dobrach arcybiskupstwa gnieźnieńskiego od XVIwieku, Poznań 1958, s. 350-351. Kawecki, op. cit., s. 112. Kawecki przytacza dokumenty z nadaniami hal z lat 1762, 1795 i 1839, gdzie znajdujemy wyraźne zastrzeżenie, że np. szalaśnicy „lasu cerchlić, wycinać, palić, wyrabiać ... nie powinni" pod surowymi karami (Kawecki, op. cit., s. 13), z czego wynika, że takie rzeczy się zdarzały. Broda, op. cit., przytacza cały szereg procesów, z których wynika, że chłopom niejedno­ krotnie udawało się nie tylko wyrobić, ale też przez dłuższy czas użytkować nowe grunty bez wiedzy nadzoru leśnego (np. akta z 1789 г., s. 274 nn.). O przyrobiskach, a nawet nowych cerchlach czy­ tamy jeszcze w nadaniach z lat 1804, 1810, 1827, s. 264-265; por. także F . P o p i o ł e k , Historia osadnictwa w Beskidzie Śląskim, Katowice 1939, s. 28. Dobrski, op. cit., s. 57. -XVIII 1 6 1 7 1 8 1 9 �ANNA KOWALSKA-LEWICKA 108 liczby ludności, podniesienia stopy życiowej, co pociągnęło za sobą zwyżkę jego cen . Starano się więc obsiewać jak największe obszary, a dwór pobierając od chłopów uprawiających wyręby opłatę w plonach, czyli w ziarnie, ciągnął z tego pokaźne zyski. Jak więc widzimy, gospodarka żarowa na wyrębach nie jest, w ścisłym tego sło­ wa znaczeniu, ludowa, gdyż inicjatorem i propagatorem tego systemu były warstwy tzw. oświecone. Równocześnie jest ona w pewnym sensie wynikiem koniunktury na drzewo i na zboże w drugiej połowie X I X w. Gospodarka żarowa zarówno w lesie, jak i na wyrębie uzależniona była od wielkiej własności, do której las należał. Natomiast naprawdę chłopska była trze­ cia jej forma — wypalanie na gruntach dworskich zarośli (jakkolwiek do począt­ ków XIX w. stosowane było również przez wielką własność). Ma ona tradycję równie starą, jak wypalanie wysokopiennego lasu, a stoso­ wana była znacznie powszechniej niż tamta. Jej przyczyny ekonomiczne, jak też przyczyny innych form gospodarki żarowej, leżą w omówionym powyżej niedo­ borze nawozów. Wypalanie lasu wysokopiennego było jednak już w XIX w. nie­ mal niemożliwe; wypalanie wyrębów, choć częste, uzależnione było od wielkiej własności, natomiast wypalanie zarośli przez chłopa na jego własnych gruntach uzależnione było wyłącznie od jego woli i planu gospodarczego i dlatego stano­ wiło istotny czynnik jego gospodarki. Jak dalece tego typu gospodarka żarowa była rozpowszechniona wśród chłopów, świadczy wiadomość podana przez Bujaka: „Za czasów pańszczyźnianych, w ubieg­ łym jeszcze wieku, prawie każdy gospodarz w Żmiącej i okolicy uprawiał w ten sposób (chodzi w tym wypadku o wypalanie nieużytecznych krzewów — przyp. mój) część swego pola pokrytego zaroślami..." Jak więc widzimy, gospodarka żarowa była wynikiem, a równocześnie jedynym sposobem zapobieżenia niewystarczającej ilości nawozu. Dlatego też, w każdym ra­ zie do połowy X I X w., włączona była w normalną gospodarkę chłopską głównie w formie wypalania zarośli. Jej znaczenia gospodarczego, choć było niewielkie, nie da się jednak pominąć. Zmniejsza się ono co prawda z czasem, niemniej w naj­ bardziej zacofanych częściach Karpat spotkać ją można sporadycznie do dziś. Zależność gospodarki żarowej od ilości nawozu widać najlepiej w korelacji jej zaniku z pojawieniem się na wsi karpackiej nawozów sztucznych z końcem X I X w. i upowszechnianiem ich z początkiem X X w. W tym czasie z jednej strony gwał­ townie zanika ugorowanie, z drugiej wypalanie zarośli i wyrębów. W ostatnich kilkudziesięciu latach obserwujemy dwa nawroty w stosowaniu gospodarki żarowej w okresach, kiedy nie można było nabyć sztucznych nawo­ zów: w okresie pierwszej wojny światowej i w pierwszych latach po drugiej wojnie światowej. 20 21 20 Dobrski, /. c. Bujak, Żmiąca..., 2 1 s. 76, 77. �GOSPODARKA I TRZEBIEŻ ŻAROWA W KARPATACH POLSKICH 109 III. TRZEBIEŻ ŻAROWA Znacznie częściej od gospodarki żarowej spotykamy — zarówno w przekazach historycznych, jak i w materiale etnograficznym — trzebież żarową. 1 tu również występują różne jej formy: od trzebieży wysokopiennego lasu z wariantem, jaki stanowi wypalanie pojedynczych drzew na skraju polan, poprzez wypalanie zarośli, po spalanie darni. T r z e b i e ż ż a r o w a lasu. Rozważania nasze rozpoczniemy od trzebieży ża­ rowej, która polega na spaleniu wysokopiennego lasu. W X I X i XX w. formę tę spotykamy już rzadko. Badania etnograficzne tylko wyjątkowo dostarczają nam do niej materiałów. Najżywsza o tym tradycja zachowała się w Beskidzie Śląs­ kim, skąd pochodzą niezwykle interesujące relacje o procesie trzebieży i wyrabia­ nia lasu na pastwiska, polany-łąki i pola orne. Przykładowo przytoczę tu relację z Istebnej, odnoszącą się do pierwszej połowy XIX w., zebraną w roku 1954 przez mgr Irenę Nizińską i przeze mnie (informator Jan Kawulok, ur. ok. 1895 г., przysiółek „do Wojtasia"): „Osada", która potrzebowała nowych pastwisk, wynajmowała wspólnie koziarza; pracował on za takim wyna­ grodzeniem, jak parobek. Koziarzem zostawał, zdaniem informatora, człowiek odznaczający się specjalnym zamiłowaniem do leśnego życia. Brał on ze sobą do lasu pięć do sześciu kóz (przydanych mu na ten czas przez gazdów, którzy byli zainteresowani w wypaleniu lasu), psa, siekierę i kopaczkę i z tym wiosną wyru­ szał w puszczę, w miejsce, gdzie miała w przyszłości powstać polana. Tam budo­ wał sobie szałas i żywiąc się przez całe lato mlekiem kozim obrąbywał korę więk­ szych drzew, mniej więcej na wysokości człowieka. Jesienią wracał do wsi, by znów wiosną powrócić w to samo miejsce, gdzie zastawał już „suchary", czyli wy­ schnięte drzewa. Rozniecał pod nimi ogniska i pilnował ich przez kilka dni, dopóki ogień nie wdarł się do wnętrza drzewa (bo każde stare drzewo — zdaniem infor­ matora — jest wewnątrz spróchniałe). Takie drzewo tliło się przez kilka tygodni, dopóki nie zwaliło się — „tram" dopalał się już na ziemi. Tym sposobem wielkie drzewa waliły się same zżarte ogniem, mniejsze wycinał i spalał koziarz. Czego nie zdołał wyciąć i spalić, odzierał z kory i takie suche drzewa stały latami, do­ póki nie powalił ich wiatr. Kiedy po kilku latach koziarz skończył „cierchlenie" („cierchlić" — odzierać z kory) i wypalanie drzew, na nowo powstałą polanę, zwaną teraz „cierchlą", przychodził „owcarz z kierdelem" i budował szałas i ko­ szar. Cały czas wolny od zajęć pasterskich owczarz poświęcał na zakładanie ognisk i wypalanie pozostałych gałęzi i krzewów, a równocześnie poszerzanie bezleśnej przestrzeni przez wycinanie i wypalanie mniejszych drzew i krzewów na jej brze­ gach. Pniaki pozostawały w ziemi. Gdy po kilku czy więcej latach cerchla była już dostatecznie oczyszczona z krzewów i nie dopalonych pni, a nawóz owczy dał bujną trawę, na miejsce owiec przychodziły na wypas krowy, zaś „cierchla" zmieniała nazwę na „polana". Nieraz kilkadziesiąt i sto lat na polanie stał szałas, dopóki pniaki pozostawione w ziemi nie zgniły tak, że można ją było zaorać i wy- �ANNA KOWALSKA-LEWICKA 110 robić na rolę. Nigdy nie wyrabiano dawniej roli bezpośrednio z lasu — wyma­ gałoby to bowiem karczowania wszystkich pniaków i korzeni. Istnieje tradycja, że w miejscu, gdzie dziś leży wieś Istebna, kiedyś bardzo dawno osada Bukowiec przysłała swego „koziarza", który wypalił las i stworzył podwaliny pod przyszłe osiedle ludzkie . Opowiedziany przez Kawuloka, a żywy jeszcze z początkiem X I X w. sposób wyrabiania gruntów użytkowych w lasach „niczyich" stanowi bardzo ciekawy i zarazem pełny dokument tej techniki. Wypalanie drzew na granicy polan. Trzebież wysokopiennego lasu na­ leży do okresu poprzedzającego racjonalną gospodarkę leśną; natomiast jej wariant, polegający na spalaniu drzew rosnących już w „pańskim" lesie, ale na granicy chłopskich polan, choć uprawiany także i dawniej, nasila się w drugiej połowie XIX w., w chwili, kiedy nie można już było myśleć o wyrabianiu cerchli, z po­ wodu zmniejszenia się powierzchni lasów i ściślejszej nad nimi kontroli, a równo­ cześnie kiedy na skutek wykupu serwitutów chłopom zabroniono pasienia w la­ sach. Same polany i hale nie mogły wyżywić takiej ilości inwentarza co lasy — chłopi zaczęli więc te polany poszerzać w sposób nielegalny. W tym celu rozniecali ogniska na ich brzegach, aby przy tej okazji — na pozór przypadkowo — spłonęły zarośla i większe drzewa. W ten sposób granice polan przesuwano w głąb lasu; a ponieważ miały one kształt nieregularny, niewielkie zmiany mogły łatwo pozo­ stać niezauważone. 22 23 Ustalenie granic leśnych, które np. w dobrach żywieckich nastąpiło w 1876 r . , ograniczyło poszerzanie polan kosztem lasów, ale go nie zlikwidowało, gdyż po­ dobne wypadki można obserwować do dnia dzisiejszego. T r z e b i e ż ż a r o w a krzewów. Trzecią formą trzebieży żarowej jest stosowane do ostatnich czasów uzyskiwanie łąk i ziemi ornej przez wypalanie krzewów i za­ rośli porastających nieużytki, zazwyczaj na granicy gruntów uprawnych i lasów. Proces oczyszczania pola z krzewów wygląda następująco: w pierwszym roku w ciągu lata mniejsze krzaki wyrywa się rękami, większe obwiązuje łańcuchami i zaprzęga konie, które wyrywają je wraz z korzeniami. Po wysuszeniu chrust ułożony w kupy spala się na miejscu. Następnie kopaczką wyostrzoną na osełce, tzw. na Śląsku pniówką, „skopuje się chraści", czyli zrywa poszycie: krzaki borówek, wrzosy itd. Wyrwane z ziemi schną do następnego roku, po czym pali się je na wiosnę, ziemię wraz z popiołem skopuje ręcznie kopaczką i w taki świeży grunt zasiewa zboże . 24 2 2 Relację Kawuloka potwierdzają inne przekazy, nie cytowane tu, bo mniej szczegółowe i pełne, a także materiał publikowany przez S. Bronicza, Gospodarka trzebieżowo-żarowa w Bes­ kidzie Śląskim, „Zaranie Śląskie", t. 1: 1959, s. 124-126. Kawecki, op. cit., s. 109. Podany tu sposób zanotowałam w Istebnej w 1954 r. Bardzo podobny opis, zebrany w 1939 r. w Wiśle, znalazłam w materiałach rękopiśmiennych ze Śląska, udzielonych mi uprzejmie przez 2 3 2 4 �GOSPODARKA I TRZEBIEŻ ŻAROWA W KARPATACH POLSKICH 111 Tizebież żarowa zarośli wygląda niewątpliwie mniej interesująco niż trzebież puszczy, niemniej była ona znacznie częściej stosowana i posiadała o wiele więk­ sze znaczenie gospodarcze. Uważana była za sposób najbardziej racjonalny — najlepszy dowód, że zalecają ją zarówno dawne ekonomiki (np. ekonomika Haura) , jak i późniejsze instruktarze , nie mówiąc już o tym, że bez zmian prze­ trwała do dnia dzisiejszego i stosowana bywa wszędzie tam, gdzie chodzi o wyro­ bienie na pole lub łąkę nieużytków porosłych krzewami. T r z e b i e ż ż a r o w a darni. W pewnym związku z trzebieżą żarową pozostaje spalanie darni przy wyrabianiu pól ornych z pastwisk. Funkcja ognia polega tu, podobnie jak w wypadku oczyszczania ziemi z lasu czy zarośli, na zniszczeniu roś­ lin celem użyźnienia roli i ułatwienia dalszej jej obróbki. W Beskidzie Śląskim wypala się w ten sposób na pole orne „pasionka" (1. p. „pasionko"), czyli małowartościowe pastwiska, położone zazwyczaj na granicy pól uprawnych i lasu. Pnie drzew i krzewów zostały stąd dawniej usunięte lub spróchniały, dzięki czemu past­ wisko takie można już orać; jednakże darń jest tu tak zbita, że nie nadaje się do dalszej obróbki. Po zaoraniu należy więc skibę pociąć kopaczkami na drobniejsze kawałki, tzw. kuce. Następnie roznieca się na polu ogniska i obkłada je tymi ku­ cami trawą do środka. Ognisko takie nosi nazwę „miler" (dzięki podobieństwu do mielerzy, gdzie wypalało się węgiel drzewny). W ogniu giną rośliny, a przepa­ lona darń daje się łatwo kruszyć i tym samym nadaje się do dalszej uprawy. Spalona trawa i jej korzenie użyźniają ponadto ziemię . 25 26 27 Tyle dałoby się powiedzieć o trzebieży żarowej uchwytnej dziś jeszcze w toku etnograficznych badań terenowych. IV. K R Z Y C A Z gospodarką żarową wiąże się na terenie całych Karpat uprawa rodzaju żyta zwanego krzycą (formy gwarowe „krzyca", „ikrzyca", „skrzyca"). Zwraca ono uwagę etnografa, gdyż w uprawie jego przetrwał zarówno prymitywny system naprof. R. Reinfussa. Prawie identycznie wygląda proces oczyszczania z krzewów pól na Orawie, w Gorcach i Beskidzie Wyspowym (mat. własne z lat 1955-1959). J. K . Haur, Ekonomika ziemiańska, Kraków 1679, s. 28. S. Pawlik, Polskie instruktarze ekonomiczne z końca XVII i z XVIII wieku, t. 1, Kraków 1915, s. 147 (Instruktarz tzw. regularnej ekonomiki z ok. 1777 г.). Przytoczona tu relacja pochodzi z Istebnej, pow. Cieszyn, i zebrana została w 1954 r. Por. również mat. rękopiśmienne prof. R. Reinfussa zebrane w Beskidzie Śląskim w 1939 r. Podobny sposób z Żywiecczyzny podaje Broda z relacji S. Szczotki (Broda, op. cit., s. 265-266), tylko że nie zrozumiał on funkcji wypalania darni, łącząc ją z mielerzami do wypalania węgla drzewnego. O wypalaniu darni na Żywiecczyźnie pisze również Delaveaux: „Wypalania ziemi na kupach dali pierwszy przykład w 1840 r. Szlązacy, którzy zakupiwszy sobie kawały lasów tu kolonię zapro­ wadzili" (L. Delaveaux, Górale beskidowi i zachodniego pasma Karpat, Kraków 1851, s. 65). Istotnie wypalanie darni zdaje się być znane tylko na Śląsku i przyległej Żywiecczyźnie, nie spo­ tkałam go bowiem w reszcie Karpat. 2 5 2 6 2 7 �ANNA KOWALSKA-LEWICKA 112 wożenia popiołem spalonych na miejscu roślin, jak też ręczna obróbka ziemi i sprzęt plonów przy użyciu sierpa. Krzyca jest genetycznie starszą, nieuszlachetnioną jeszcze formą żyta ozimego. Charakteryzuje ją zdolność silnego krzewienia się, bujne i grube ziarno, które jed­ nakże, słabo przez plewy okryte, po dojrzeniu bardzo szybko wysypuje się — należy więc je zbierać jeszcze niezupełnie dojrzałe. Im krzyca jest wcześniej i rza­ dziej wysiewana, tym bujniej się krzewi, dlatego często wysiewa się ją w mieszan­ kach z innymi, jednorocznymi zbożami. Nie szkodzi jej późniejszemu wzrostowi, jeśli w pierwszym roku po wysianiu, w jesieni, zostaje zżęta na paszę lub łącznie z innym wysianym z nią zbożem. Krzyca ma wiele odmian, z których najbardziej rozpowszechniona w XIX w. nosi nazwę żyta świętojańskiego (sieje się na św. Jana). Odznacza się dużą wytrzymałością na złą glebę i trudne warunki uprawy, szczególnie dobrze udaje się na nowinach. Współczesna literatura rolnicza zajmuje się krzycą głównie z punktu widzenia jej obecnego zastosowania w gospodarce jako zboża pastewnego; natomiast pra­ wie zupełnie nie zajmuje się historią jej rozwoju i użytkowania w przeszłości. Próżno byśmy również szukali krzycy w dawnych herbarzach, ekonomikach, lus­ tracjach i innych dokumentach dotyczących przeszłości rolnictwa. Wszystkie one nie rozróżniają gatunków żyta; mówią najwyżej o życie jarym i ozimym . Jed­ nakże opis żyta ozimego w niektórych z tych dzieł wskazuje, że mamy tu do czy­ nienia z jakąś odmianą krzycy. Np. Syrenius (XVII w.) pisze o życie ozimym, które „gdy przeźrzeje, z plewy i z ości swych snadnie wypada" i że „bujniejsze i plenniejsze bywa" od żyta jarego, natomiast żyto jare „mąki chędoższej, yaśnieyszej" jest . Bardzo prawdopodobne, że o krzycy mowa jest w innym źródle XVII-wiecznym, u Haura, który radzi „łazy ... połownikami a jęczmionami" obsiewać . Ponieważ pod połownikiem rozumiano żyto z owsem, więc wysoce jest prawdo­ podobne, że żytem tym była ozima krzyca. Dopiero u Kluka (XVIII w.) spotykamy dokładny opis krzycy łącznie z jej właś­ ciwościami i pewnymi wskazówkami co do sposobu uprawy. Nie używa on jednak nazwy krzyca, lecz nazywa ją żytem „szwedzkim albo norwegskim" . W litera28 29 30 31 2 8 Stwierdza to również J. Topolski, omawiając gatunki i odmiany zbóż wysiewanych w X V I -XVIII w. (Topolski, op. cit., s. 153-156). S. Syrenius, Zielnik, herbarzem z języka łacińskiego zowią, to jest opisanie własne imion, kształtu, przyrodzenia, skutków i mocy ziół wszelkich, Kraków 1613, s. 914. Haur, op. cit., s. 28. „Żyto jest ozime i jare, ozime przed zimą się sieje, jare na wiosnę; nie masz między nim różnicy, tylko że jarego ziarna pospolicie chudsze i mniej snopy wydają. Jest żyto szwedzkie albo norwegskie, które jak się bardzo krzewi i dlatego rzadko siane być ma, tak kłosy pełne ziarna miewa długie o 6 i 7 calach; to tylko ma do siebie, że gdy cokolwiek się przestoi, ziarna same wypadają; może się siać albo zwyczajnie na zimę, albo na wiosnę z jęczmieniem pomieszane, jęcz­ mień się zeżnie, a żyto się zostanie, następującego potem lata podrośnie, dojrzeje i zbierze się" 2 9 3 0 3 1 �GOSPODARKA I TRZEBIEŻ ŻAROWA W KARPATACH POLSKICH 113 turze nazwa krzyca jako łączna dla szeregu odmian żyta ozimego pojawia się po raz pierwszy w XIX w . Badania etnograficzne dla Polskiego Atlasu Etnograficznego jedno z pytań poświęciły krzycy, dzięki czemu otrzymano wiele wiadomości z całego kraju . Najbogatszy materiał, bo 17 punktów z obszernym opisem uprawy krzycy, pochodzi właśnie z Karpat. Wypowiedzi z całego kraju dowodzą, że krzyca jest powszechnie uważana za jedną z najstarszych, a często najstarszą odmianę żyta, że prawie wszędzie, poza terenami karpackimi oraz innymi górskimi i leśnymi, uprawa jej została już zaniechana, głównie z powodu łatwego wypadania ziarna i ciemnego koloru mąki. Materiały etnograficzne z Karpat przynoszą nam szczegółowy opis, jak wyglą­ dała pod koniec X I X i w początku XX w. uprawa krzycy w Karpatach . Na całym tym terenie krzycę uprawiało się prawie wyłącznie na wypalonych zrębach lub czasowo użytkowanych polach po wypalonych zaroślach, a więc w związku z gospodarką żarową. Jej typowa uprawa wygląda następująco: po ścięciu lasu i zwiezieniu pni przeznaczonych na budulec czy opał pozostałe odpadki drzew, jak korę, gałęzie, wierzchołki oraz całe poszycie leśne ścięte i wysuszone, składano na kupy i spalano następnego roku na wiosnę (lub czasem późną jesienią tegoż roku), a popiół równomiernie rozrzucano. Wiosną, po wypaleniu, pomiędzy pozostałymi pniakami kopało się ziemię motykami i wysiewało w nią albo samą krzycę (nale­ żało siać wtedy bardzo rzadko), albo — co znacznie częściej — krzycę z owsem (lub z jęczmieniem w Ochotnicy) w proporcji: „ćwierć" jęczmienia na „miarkę" krzycy . W Ochotnicy siew następował bezpośrednio w popiół i dopiero po za­ sianiu kopało się ziemię motyką. Czasem, lecz nie zawsze, po zasianiu bronowano pole (jeśli było wyrobione po wypalonych zaroślach, które nie zostawiają pniaków), 3 2 33 34 35 (K. K l u k , O rolnictwie, zbożach, łąkach, chmielnikach, winnicach i roślinach gospodarskich, Wrocław 1954, s. 102). Np. w połowie X I X w.: „Wyżej położone osady, a mianowicie w lasach przy granicy węgierskiej, Beskidem zwanej, nie siewały ozimin tylko jare zboża; teraz jednak siew żyta, krzycą zwanego (które w jęczmień lub owies na wiosnę sieją, a w drugim roku zbierają), coraz więcej się upowszechnia i dobrze się udaje" (Delaveaux, op. cit., s. 63). Chodzi o kwestionariusz nr 3 przepracowany w terenie w 1955 r. Pytanie nr 14 tego kwes­ tionariusza brzmiało: Czy znana jest ludowi nazwa „krzyca"? jaką roślinę określają tą nazwą? co wiedzą o jej uprawie? Również pytanie nr 7b: Zanik gatunków żyta uprawianych dawniej? jeśli tak, których? i od kiedy? — przyniosło materiały o krzycy. Zostały one opracowane w Zakładzie РАЕ we Wrocławiu przez mgr Krystynę Hofman w formie 2 map: 1. Uprawa krzycy i wysiewanie oraz tradycja wysiewania krzycy; 2. Różne znaczenia słowa „krzyć się". Zarówno materiały tere­ nowe, jak i mapy zostały mi udostępnione dzięki uprzejmości kierownika Zakładu prof. Józefa Gajka. Materiały przeze mnie posiadane pochodzą z badań atlasowych z 1955 r. (por. przyp. 33) — głównie materiały zebrane przez mgr J. Setkowicza; z badań prof. Reinfussa (Beskid Śląski badany w 1939 г.); z badań własnych (lata 1951-1959); wreszcie z literatury: wzmianki w opisach krajoznawczych itp., których tu z oszczędności miejsca nie cytuję. „Ćwierć" = 30 1, „miarka" = 7 / 1, a więc proporcja: 30 1 jęczmienia na 7 '/a 1 krzycy. 3 2 3 3 3 4 3 5 1 a Etnografia polska, t. V 8 �ANNA KOWALSKA-LE WICKA LU lub też (jeśli były pniaki) grabiono grabiami. Prawie z reguły, jeśli uprawa odby­ wała się na wyrębie należącym do wielkiej własności, do ziarna zbóż dodawano dostarczone przez gajowego nasiona drzew. W pierwszym roku jesienią dojrzewał owies (lub jęczmień), żęto go więc sierpami dość wysoko od ziemi, żeby nie uszko­ dzić kiełkujących drzewek. Krzyca w tym czasie nadawała się tylko do cięcia na paszę, co zresztą nie szkodziło jej przyszłemu wzrostowi i wypuszczaniu kło­ sów. Dopiero w drugim roku wyrastała do rozmiarów normalnego żyta, wypusz­ czała kłosy i dojrzewała jesienią. Żęto ją również sierpem, a dalsze „zabiegi" były identyczne, jak z innymi zbożami. Zbiór krzycy sierpem jest powszechny w całych Karpatach. Wyjątek stanowi Podhale, gdzie krzycę koszono kosą . Nieco odmienną, archaiczną formę uprawy krzycy zanotowałam na Śląsku Cieszyńskim, w związku z wyrabianiem lasu na polanę przez koziarza (opis od­ nosi się do pierwszej połowy XIX w.) . Po wypaleniu wielkiego drzewa nawie­ zioną popiołem ziemię wokół sterczącego pniaka skopywał koziarz kopaczką 1 w tym miejscu siał krzycę. Nie otrzymywano więc jednolitego pola, ale nieregularne poletka wielkości plamy popiołu pozostałego po spaleniu jednego drzewa. Takimi właśnie plamami wokół pniaków rosnący, co prawda nie krzycę, lecz owies, widzia­ łam na wypalonym świeżym wyrębie na stokach Gubałówki nad wsią Kościelisko, pow. Nowy Targ, w latach trzydziestych. Zupełnie w taki sam sposób, jak po wypaleniu lasu czy wyrębu, uprawia się krzycę na polu powstałym z wypalenia krzaków na nieużytkach górskich. Krzycę albo siało się jako pierwszy plon po wypaleniu nowiny (o czym mówi wyżej podany opis jej uprawy), albo też bezpośrednio po wypaleniu sadzono ziem­ niaki w dołki wygrzebane motyką między niedopalonymi pniakami, a dopiero w roku następnym siano krzycę z innym zbożem (jęczmień lub owies). Zbiór krzycy zamykał cykl uprawy; po jej zżęciu rósł już las lub zarastała trawa i krzewy. Krzycę bezpośrednio po wyrębie (bez ziemniaków jako plon pierwszy) siano przeważnie tam, gdzie wypalenisko leżało zbyt daleko od osady, aby było możliwe docho­ dzenie dla okopywania i innych zabiegów stosowanych przy uprawie ziemniaków. Tam, gdzie krzycę siano bezpośrednio po wypaleniu nowiny, cykl uprawy trwał 2 lata, tam zaś, gdzie najpierw sadzono ziemniaki, 3—4 lat. Chłopi na ogół chwalą krzycę jako zboże plenne i wytrzymałe na złe warunki. Dawała ona dużo, choć drobnego, ziarna. Mąka z krzycy była bardzo ciemna, ale smaczna („słodka"); wypiekano z niej chleb. Z wyjątkiem Orawy, gdzie robiło się z niej kluski, nigdzie nie była używana do potraw gotowanych. Z jednego tylko punktu, z Pcimia, pow. Myślenice, mam dane o karmieniu koni ziarnem krzycy. Jej słoma nie nadaje się na pokarm dla bydła, jest zbyt twarda; tylko w latach nieurodzaju paszy cięto z niej sieczkę i podawano bydłu zmieszaną z sianem. 36 37 36 Sierp na Skalnym Podhalu jest rzadko używany. Nieraz 1 sierp znajduje się na kilka gos­ podarstw. Natomiast mężczyźni mistrzowsko posługują się kosą. 3 Por. opis podany przez informatora Kawuloka. 7 �GOSPODARKA I TRZEBIEŻ ŻAROWA W KARPATACH POLSKICH 115 Natomiast nadaje się doskonale jako ściółka pod bydło, do wyrobu powróseł, którymi wiąże się snopy owsa i innych zbóż, oraz do pokrywania dachów. Mimo podnoszonych przez informatorów zalet tego zboża jego uprawa w Kar­ patach zupełnie zanika. Złożyły się na to dwie przyczyny. Pierwsza z nich leży w zmniejszaniu się obszaru nieużytków porosłych krzewami, nadających się do uprawy żarowej, oraz w zakazie wypalania i obsiewania wyrębów w lasach państ­ wowych, dawnej wielkiej własności (lasy chłopskie zajmują bardzo niewielki pro­ cent powierzchni leśnej w Karpatach). Bardzo istotnym czynnikiem zaniku jest jakość ziarna krzycy, które łatwo wysypuje się na polu, a ponadto daje ciemną mąkę. W tej chwili wieś karpacka dysponuje gotówką, a w każdej wsi znajduje się sklep spółdzielczy, gdzie bez ograniczeń i za niską stosunkowo cenę można nabyć wyższą gatunkowo mąkę pszenną czy żytnią. Stąd porzucenie ziarna, któ­ rego wyprodukowanie wymagało wielkiego wysiłku, a mąka przedstawiała małą wartość. Reasumując powyższe możemy stwierdzić, że krzyca była starą, nie uszlachet­ nioną odmianą żyta. Znana była niegdyś powszechnie w Polsce nizinnej jako żyto ozime, plenne i mało wymagające. Jej uprawa, poczynając od X V I I w., a może i dawniej, wiąże się z gospodarką żarową, choć równocześnie wysiewano ją także w normalnej uprawie rolnej. W połowie XIX w. na nizinach zaczynają wypierać krzycę inne uszlachetnione odmiany żyta (uszlachetnienie idzie w kierunku usta­ lenia ziarna w kłosie, jasnej mąki, skróconego okresu wegetacji itd.). Mniej więcej w tym samym czasie ekspanduje ona w góry, gdzie dotąd uprawiano wyłącznie zboża jare. Jest zupełnie możliwe, że w niższych partiach Karpat uprawa krzycy była znana już przedtem, choć uprawiano ją na niewielką skalę. W wyższej natomiast strefie siane były — jak wspomniano — tylko zboża jare, przede wszystkim owies, który stanowił podstawę wyżywienia ludności, a obok tego także w bardzo niewielkiej ilości uprawiano jęczmień. Na najwyższych terenach karpackich pierwotnie właś­ nie te zboża wiązały się z gospodarką żarową. Przeszczepienie uprawy krzycy systemem gospodarki żarowej w góry i jej upo­ wszechnienie dokonane zostały sztucznie przez wielką własność w wyniku wprowa­ dzenia racjonalnej gospodarki leśnej i wzrostu cen na zboże oraz, w pewnej mierze, chęci poprawy sytuacji ekonomicznej chłopa. Że krzyca i system gospodarki ża­ rowej były korzystne w ówczesnej sytuacji, świadczy ich powszechne przyjęcie się i przetrwanie do okresu międzywojennego, a w reliktach do dnia dzisiejszego. Mo­ żemy ponadto stwierdzić, że wprowadzenie krzycy przyczyniło się do znacznego przedłużenia istnienia systemu gospodarki żarowej w górach. �ANNA KOWALSKA-LEWICKA 116 Anna Kowalska-Lewicka L A CULTIVATION D U S O L P A R E S S A R T A G E E T IGNITION SUR L E S VERSANTS NORD D E S CARPATES AUX XIX LA CULTURE D U SEIGLE е е E T X X SIÉCLES. „KRZYCA" Resume L'auteur donné d'abord une definition exacte de ce qu'était l'essartage et l'ignition des foréts et passe ensuite á la caractéristique des diverses formes que ees operations ont pris dans les Car­ pates au cours des X I X et X X siécles. Les considerations émises par l'auteur sont étayées par des exemples recueillis pendant les prospections ethnographiques opérées dans les montagnes. On constata que l'essartement par ignition fut pratique ici tres communément et que l'économie par ignition des plantes, fertilisant pour un certain temps le sol d'un engrais de cendres, étaít fréquente au cours du X I X siécle et se rencontre, bien que d'une facón sporadique, encore de nos jours. Au X I X siécle elle dépendait strictement de la situation genérale qui conditionnait la vie économique et sociale du paysan ainsi que le systéme appliqué par lui pour cultiver le sol. L a popu­ lation pauvre cultivait ses champs par ignition parce qu'elle ne possédait pas assez de terre labourable, la population aisée parce qu'elle manquait d'engrais en quantité suffisante et devait par consequent laisser une partie des champs en friche. Ce rapport de dépendance entre l'économie par ignition et rinsuffisance des engrais dans les fermes se manifesté le mieux vers le déclin du X I X et le debut du X X siécle: il disparait au moment oil les engrais chimiques pénétrent dans les villa­ ges carpatiques. Dans toute la chaine des Carpates, ou se pratiquait l'ignition, le paysan cultivait le seigle de l'espece „krzyca" (Sécale montanum Guss.) qui se préte le mieux á ce genre de cultivation du sol pauvre. Les procedes sont partout tres primitifs, on fertilise la terre au moyen de cendres restées aprés le brülage des plantes, on laboure le sol manuellement et fait la récolte en se servant de la faucille. L'espece du seigle nommée „krzyca" est d'une origine plus ancienne, autrefois généralement connue comme ble d'hiver fertile et peu exigeant. A partir du X V I I siécle, et meme plus tdt, la culture de ce seigle est liée étroitement avec l'économie par ignition, bien qu'on ait utilise ce ble de méme dans l'économie rurale nórmale. Au X I X siécle il commence á pénétrer dans les regions carpatiennes ou la population cultivait jusqu'ici presque exclusivement du ble de mars. Une fois introduite, la culture du seigle se rattache par des liens multiples á l'économie par ignition avec laquelle elle s'est perpétuée jusqu'á la I I guerre mondiale. Aujourd'hui elle n'apparalt que sporadiquement comme survivance de temps passes. е е е е е е е е е � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/28ec772f5d7cde8c0755d61380bd74fd.pdf f871f87f4b8c5adb5d7d5639643f23c4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:489 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1961 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:445 Title A name given to the resource Wędrówki pasterskie w Beskidzie Śląskim / ETNOGRAFIA POLSKA 1961 t.5 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1961 t.5, s.227-231 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopczyńska-Jaworska, Bronisława Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA WĘDRÓWKI PASTERSKIE W BESKIDZIE ŚLĄSKIM Szałaśnictwo, czyli wysokogórski wypas owiec, od ponad pięćdziesięciu lat jest przedmiotem zainteresowań n a u k o w y c h P o c z ą t k i szalaśnictwa w Karpatach Polskich łączone są przez historyków osadnictwa z kolonizacją wołoską. Tą też kolonizacją tłumaczy się cały szereg podobieństw w kulturze ludowej Karpat w ogóle, a w gospodarce pasterskiej w szczególności . Cechą charakterystyczną pasterstwa wysokogórskiego są sezonowe wędrówki z inwentarzem w odległe nieraz okolice celem znalezienia terenów wypasu. Mecha­ nizm tych wędrówek oraz zasięg przestrzenny jest od dawna przedmiotem szczegól­ nego zainteresowania antropogeografów . W pasterstwie polskim powszechnie spotykamy jednorazowe wędrówki w góry na pastwiska letnie. Na jesieni stada wracają do wsi, gdzie spędzają zimę. Jeżeli gospodarka pasterska odgrywa rolę dominującą, jak np. w niektórych okolicach Rumunii, pasterze ze stadami schodzą w zimie na niziny, gdzie łagodniejszy klimat pozwala na wypas . W początkowej fazie osadnictwa wołoskiego prawdopodobnie i w Polsce pas­ terze w zimie schodzili z gór daleko na Pogórze . W ciągu lat wędrówki te uległy prawie całkowitemu zanikowi, zachowując się jedynie na Śląsku Cieszyńskim. 2 3 4 5 1 Przegląd dotychczasowych badań nad pasterstwem wysokogórskim znajduje się w pracy: B. K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , Gospodarka pasterska w Beskidzie Śląskim, „Prace i Materiały Etnograficzne", t. 8 - 9 : 1950-1951, s. 157-181. Zagadnienie kolonizacji wołoskiej zostało opracowane w licznych publikacjach. Należy wymienić z nich: K . D o b r o w o l s k i , Migracje wołoskie na ziemiach polskich, [w:] Pamiętnik V Zjazdu Historyków Polskich. Referaty, t. 1, Lwów 1930, i odb.; S. Szczotka, Studia z dziejów prawa wołoskiego, [w:] Z dziejów chłopów w Polsce, Poznań 1951, s. 193—279. L . Sawicki, Wędrówki pasterskie w Karpatach, „Sprawozdania z posiedzeń TNW", R. 4: 1911 z. 6; Z. Pacewiczowa, Z badań nad pasterstwem karpackim i alpejskim, „Wierchy", R. 8: 1930, s. 92 —121; W. Kubijowicz, Główne typy pasterstwa w Polsce, „Sprawozdania zczynności i posiedzeń PAU", t. 31: 1926, s. 10-12. E . de Martonne, La vie pastorale et la transhumance dans les Karpathes meridionales, [w:] Zu Friedrich Ratzels Gedaechtnis, Leipzig—Saale 1904, s. 237 mapa; Т. Herseni, L'organisation pastorale en Roumanie, „Archives pour la Science et la Reforme Sociales X I I I Année", Bucarest 1936, s. 1-15. Dobrowolski, /. с, s. 141. 2 3 4 е 5 �BRONISŁAWA 228 KOPCZYŃSKA-IAWORSKA Temu mało znanemu reliktowi dawnej gospodarki pasterskiej chcieliśmy poświęcić ten przyczynek . Na Śląsku właściciele pastwisk i owiec wiosną organizują szałasy. Na ogólnym zebraniu wybierają spomiędzy siebie gospodarza zwanego sałasznik, który obowią­ zany jest znaleźć i umówić pasterzy, kontrolować pracę na szałasie, pilnować podzia­ łu sera itd. Do niego też należy ustalenie dnia wyjścia na szałas. W dniu tym, zwykle w połowie maja, odbywa się mieszanie owiec. Gospodarze przyprowadzają je na pastwisko i ustalają tam podział i kolejność odbierania sera oraz podział kosztów związanych z prowadzeniem wspólnej gospodarki . Okres wypasu na szałasach śląskich obejmuje 19—20 tygodni, kończąc się w dru­ giej połowie września. W dniu rossadu, zazwyczaj na św. Michała (29 IX), gos­ podarze przychodzą na szałas i zabierają swoje owce do wsi. Tutaj pasą się one na gruncie, czyli na polach ornych, z których uprzątnięto plony. Przez noc owce stoją w stajni lub w owczarni. Nadchodzi zima, śnieg i mrozy uniemożliwiają wypas koło domu. Małe zasoby siana nie starczą do wiosny. Wobec tego gospodarze po Wszystkich Świętych wysy­ łają pasterzy z owcami na doły. Pasterze biorą owce od kilku gospodarzy (ok. 100—150 sztuk). Rozpoczyna się jesienna wędrówka. Dzisiaj wypasają na ogół pasterze zawodowi zatrudnieni latem na szałasach. Przed czterdziestu laty byli to często synowie gospodarzy, którzy paśli przede wszystkim owce własne. Bogatsi gospodarze, gdy nie mieli syna, najmowali do owiec owczarza. Umowy z pasterzami zawierali po Nowym Roku. Za swą pracę dostawał on wynagrodzenie roczne unormowane tradycją: od każdych 10 wypasa­ nych owiec jednego baranka, oprócz tego wełnę z jednej owcy (owce strzyże się na Śląsku dwa razy do roku), 2 siągi sukna (jedną jasnego na spodnie, tzw. wałaszczioki, i jedną ciemnego na gunię), 2 koszule, 2 pary kierpców i wyżywienie. Owczarz zajmował się owcami przez cały rok, a za okres letni, kiedy był z owcami na szałasie, dostawał dodatkowo ser, podobnie jak i pasterze najęci do pracy na szałasie tylko w sezonie letnim. Obecnie służących nie ma i pasterzowi idącemu na doły płaci się za wypas po 25 zł od owcy. Przed ostatnią wojną z Wisły wędrowali owczarze do wsi: Godziszów, Kostkowice, Wilamowice, pow. Cieszyn, i do Pawłowic, pow. Pszczyna. Z Brennej 6 7 8 6 Wędrówki pasterskie znane z tradycji opisałam m. in. w pracy Gospodarka pasterska w Bes­ kidzie Śląskim, „Prace i Materiały Etnograficzne", t. 8 - 9 , Łódź—Lublin 1950—1951, s. 248-250; ponadto część materiałów z terenów polskich dał w swym artykule J. Śtika, Salasnické zimovani dobytka na TéSinsku, „Radostna zeme", t. 11: 1959 nr 2, s. 33 — 37. Wyprodukowany na szałasie ser dzieli się pomiędzy gospodarzy przede wszystkim w stosunku proporcjonalnym do ilości oddanych na szałas owiec. Owce na szałasie pasą i doją wynajęci owcza­ rze. Oni też wyrabiają sery przy pomocy gospodarzy. Pasterze za swoją pracę otrzymują ser w okreś­ lone dni tygodnia. Dokładny opis organizacji i gospodarki pasterskiej na Śląsku znajdzie czytelnik w cytowanej powyżej pracy autorki. 8 Siąga = 1,74 m. 7 �229 WĘDRÓWKI P A S T E R S K I E W B E S K I D Z I E ŚLĄSKIM Rybnik Żory t Г» г* О 4> PASTERSKIE WEDROVKI ZIMOWE Skala —.«"*^Г. 1=400 000 kierunek wedrdwki granica państwa grgnica województwa <í¿T• Jaworrunket vi 2ŁL Ryc. 1. Марка pasterskich wędrówek zimowych do Pawłowic, do Wielkich Kończyc i Strumienia, pow. Cieszyn, oraz do Jaworza i Jasienicy, pow. Bielsko. Z Ustronia chodzono również do Pawłowic. W roku 1958 stada z Wisły wypasano koło Pawłowic, z Brennej w Górkach koło Skoczowa i w Ligocie, pow. Bielsko, a z Ustronia w Dębowcu na zachód od Skoczowa (ryc. 1). Przed I wojną światową pasterze z Wisły i Brennej chodzili aż za Cieszyn do Tosonovic i Michalkovic w dzisiejszej Czechosłowacji. Obecnie owce wypasane są na folwarkach państwowych (PGR) i na terenach �230 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA prywatnych. Wypasa się je na łąkach, a w niektórych latach również na wybuja­ łych oziminach. Jak opowiadają starzy gazdowie, przed i zaraz po I wojnie za wypas prawie nic się nie płaciło: „jeszcze gospodarze sami się napraszali", bo owce użyźniały im pola. Potem dulocy zmądrzeli. Obecnie żądają wynagrodzenia, a niekiedy prze­ ciwni są wypasowi, mówiąc, że „owce więcej wydepcą, niż jest z nich pożytku". Wynagrodzenie za wypas uiszcza się zwykle w naturze: 1 uorstew, czyli ostrzewka do siana, od owcy (Brenna), czasem drzewo na opał (w górach jest go pod dostat­ kiem), grzyby, trochę wełny lub sukna. Pasterz z owcami wyrusza w drogę wczesnym rankiem, często przed wschodem słońca, i po 5—8 godzinach marszu dochodzi do miejsca przeznaczenia. Na pierwsze dni pobytu w dolinach zabiera ze sobą pożywienie, a potem co tydzień dowożą mu ze wsi chleb i omastę. Owce wypasa się cały dzień, a na noc zamyka się je do szopy należącej do gospodarstwa, na którego terenie odbywa się wypas. Pasterz śpi razem z nimi. Czasem przyjdzie tak zła pogoda, że nie można wyjść na pastwisko, i wtedy trzeba owce dokarmiać na miejscu zakupionym sianem. Wypas jesienny trwa przeciętnie do Nowego Roku. Potem stada wracają do swoich rodzinnych wsi, przy czym dawniej zostawały we wsi tylko kilka dni i każdy z właścicieli odprowadzał swoje owce w góry na zimowisko. Zimowiskiem nazy­ wano polany, na których stały szopy. Były one zbudowane z drzewa, o konstrukcji węgłowej, kryte gontem. Szopa nie miała podłogi, a na powale pod dachem zma­ gazynowane było siano zebrane latem. Zimarki zachowały się do dziś w Brennej na Równicy, Skałce i Bukowym Groniu oraz w Ustroniu na Małej Czantorii. W Wiśle, Istebnej i Jaworzynce polany, na których dawniej były zimowiska, w miarę przyrostu ludności zostały zamieszkane na stałe. We wsiach tych żywa jest jeszcze pamięć o zimowaniu na polanach, np. w Wiśle na Czarnym . Owce zostawia się na polanie same. Codziennie rano od 9 godziny pasterz doglądający odwiedza je i pozostaje z nimi do zmroku. Ściele owcom świeżą ściółkę, daje im siano i sól. Jeżeli pogoda dopisuje, wygania je przed szopę i karmi na śniegu gałęziami świerka i jodły . Czasem pędzi owce do pobliskiego lasu, gdzie skubią borownik czy obgryzają jałowce. Po nakarmieniu i napojeniu owiec pasterze wra­ cają do domu. Ciężka praca rozpoczyna się około marca, gdy owce zaczynają się kocić. W naj­ gorszym okresie pasterz zostaje na zimowisku przez parę dni. W tym samym czasie kończy się siano i pasterze przygotowują się do powtórnego zejścia w doliny, na tak zwane jarowisko. W opustoszałych szopach pozostaje nawóz, którym na wiosnę użyźnia się łąkę na polanie. 9 10 » Wiemy również, że jednym z powodów zbudowania w 1720 r. kościoła parafialnego w Isteb­ nej był fakt, iż dotychczasowy kościół w Jabłonkowie był bardzo daleko od wsi i „czeladź, miesz­ kająca latem i zimą przy owcach w głębokich lasach, całe lata pozostaje bez spowiedzi i komunii świętej" — J. Londzin, Kościoły drewniane na Śląsku Cieszyńskim, Cieszyn 1932, s. 112. We wsi suszono dawniej na paszę zimową dla owiec gałązki lipy, buka i jesionu {jasienia). 1 0 �WĘDRÓWKI P A S T E R S K I E W B E S K I D Z I E ŚLĄSKIM 231 Droga cięższa jest teraz niż na jesieni. Przy schodzeniu z polany pasterz idzie przodem ubijając śnieg. Pomaga mu gospodarz, który zagania jagnięta, najmłodsze trzeba nieść. Obecnie po wyjściu ze wsi jagnięta często wiezie się na wozie, dawniej musiały iść same. Jagnię 3- lub 4-dniowe mogło przejść i dziesięć kilometrów, lecz co robić, jak owca zaczęła się kocić w drodze? Całe stado zatrzymywało się, a owczarz odebrawszy od matki jagnię nieraz całymi kilometrami musiał je nieść na rękach, zawinięte przed zimnem w gunię. Ze względu na dodatkowe trudności z jagnię­ tami stada na wiosnę są o połowę mniejsze niż na jesieni. Po dojściu do celu w wynajętej szopie odgradza się jagniętom córek, gdzie spędzają dnie. Pośrodku córka stawia się im jasiołka z sianem, a tylko w nocy dopuszczane są do matek. Zwykle też za wiosenny wypas płaci się barankami. Od 50 wypasanych owiec daje się jedną lub dwie sztuki. Owce wracają do wsi z końcem kwietnia, gdy zbliża się pora wyjścia na szałas. W zimie 1958 r. z Wisły i Brennej poszło na doły około 10 stad owiec. Z Brennej i Ustronia jeszcze 15 gospodarzy zimowało swe owce w górach. Pasterze zajmujący się wypasem zaledwie kilka tygodni w roku spędzają w nor­ malnych warunkach w domu. Coraz trudniej, zwłaszcza wśród młodzieży, znaleźć amatora takiego życia. Wydaje się więc, że najdalej za kilka lat zaginie ta ostatnia pozostałość archaicznych wędrówek pasterskich. Bronisława Kopczyńska-Jaworska L E S MIGRATIONS PASTORALES DANS L E B E S K I D SILÉSIEN Resume L'article explique le phénoméne peu connu chez nous des migrations pastorales hivernales dans le Beskid Silésien. Cette coutume est pratiquée encore de nos jours dans des pays o u l'économie pastorale continue á jouer un rdle dominant, comme par exemple dans certaines contrées de la Roumanie. E n Pologne, aux premiers temps de la colonisation valaque, les patres avaient également la coutume de descendre en hiver avec leurs troupeaux des hautes alpes vers les lointaines contrées subcarpatiques. De longues années ont passé depuis, faisant graduellement disparaltre oes migra­ tions; aujourd'hui elles ont completement cessé, exception faite pour la seule province silésienne de Cieszyn o u elles ont survécu jusqu'á nos jours. L'auteur nous informe sur l'extension actuelle du territoire de la désalpe hivernale, elle nous donné une caractéristique concise du terrain d'hivernage et met beaucoup de lumiere intéressante sur les formes d'organisation des migrations pastorales. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7d0907ae55170895bf5bc46eca90e5fc.pdf f61d8b55737fbf36914faca344b08157 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:488 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1961 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:444 Title A name given to the resource Owcze sery zdobione z Karpat / ETNOGRAFIA POLSKA 1961 t.5 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1961 t.5, s.197-226 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopczyńska-Jaworska, Bronisława Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text BRONISŁAWA KOPCZYNSKA-JAWORSKA OWCZE SERY ZDOBIONE Z KARPAT Jednym z podstawowych działów wysokogórskiej gospodarki pasterskiej jest wyrób sera z owczego mleka. Wśród rozmaitych odmian sera rozróżniamy w zależ­ ności od wydzielania sernika: sery słodkie, czyli podpuszczkowe, i sery kwaśne, czyli twarogowe . Na szałasach karpackich wyrabia się wyłącznie sery podpuszcz­ kowe. Odbicie tego znajdujemy w nazewnictwie, gdyż ser słodki nosi na Podhalu po prostu nazwę syr, podczas gdy dla kwaśnego sera krowiego dodaje się określenie krówski syr . Podpuszczka, a właściwie znajdujący się w niej enzym podpuszczkowy, powo­ duje wydzielanie się sernika z mleka, czyli jego krzepnięcie. Przebieg krzepnięcia zależy w wysokim stopniu od składu chemicznego podpuszczki. Największe ilości podpuszczki naturalnej znajdują się w żołądku młodych zwierząt ssących . Górale polscy w charakterze podpuszczki używają klogu (klagu)*. Jest to rozprowadzona wodą treść żołądka lub też skóra z żołądka cielęcia karmionego wyłącznie mle­ kiem . Wśród serów podpuszczkowych wyróżniamy sery miękkie, zawierające dużą ilość serwatki, oraz sery twarde, przeważnie suszone. W karpackiej gospodarce szałasowej powszechnie wyrabiany jest ser miękki, z którego po poddaniu go natu­ ralnemu procesowi fermentacyjnemu oraz po zasoleniu robiona jest bryndza. Mniej rozpowszechniona jest umiejętność wyrobu serów twardych z masy parzonej, solonych i często wędzonych. Masa serowa po sparzeniu nabiera elastyczności 1 2 3 5 1 L . Bier, Sery polskie, „Zdrowie", 1926, s. 622; J. L i c z n e r s k i , Praktyczne serowarstwo, wyd. 2, Warszawa 1951. Byłoby rzeczą ciekawą przebadać, czy na Podkarpaciu wyrabiany był dawniej ser twaro­ gowy z mleka kwaśnego i od kiedy się rozpowszechnił. Porównaj K . M o s z y ń s k i , Kultura ludowa Słowian, cz. I, Kraków 1929, s. 269. Licznerski za ojczyznę serowarstwa w Polsce uważa Karpaty, przy czym do serowarstwa zalicza jedynie sery produkowane przy użyciu podpuszczki (Licznerski, op. cit., s. 1). 3 W. K i e c k i , O serowarstwie, [w:] Encyklopedia rolnicza, t. 9, Warszawa 1900, s. 678, 681. * M. M a ł e c k i , K . Nitsch, Atlas językowy polskiego Podkarpacia, Kraków 1934, mapa 175. Patrz opis wyrobu klagu: J. K r ó l i k o w s k i , Oszczypek (szkic monograficzny), „Wierchy", R. 2: 1924, s. 41: K i e c k i , op. cit., s. 691; M o s z y ń s k i , op. cit., s. 269. 2 5 �198 BRONISŁAWA K O P C Z Y N S K A - I A W O R S K A i można ją dowolnie kształtować. Ze względu na atrakcyjną pod względem plastycz­ nym formę i ciekawą rolę gospodarczą i zwyczajową serów zdobionych chcielibyśmy w tym miejscu poświęcić im nieco uwagi, tym bardziej że ze względu na przemiany zachodzące od dłuższego czasu w gospodarce serowarskiej przestaje się sery te wyrabiać i być może w ciągu najbliższych lat zdobione serki owcze przejdą do przeszłości. 6 I. RODZAJE T W A R D Y C H SERÓW I I C H WYRÓB Jak już mówiliśmy, umiejętność wyrobu bryndzy jest w Karpatach powszechna, natomiast sery twarde wyrabiane są tylko w niektórych okolicach. Na podstawie posiadanych materiałów możemy wyróżnić wśród nich: a) sery kształtowane „z wol­ nej ręki", b) sery w kształcie kręgów, formowane w okrągłych obręczach oraz c) małe sery odciskane w drewnianych foremkach. Do grupy pierwszej zaliczymy huculskie baranczyki i kołaczi oraz słowackie parenice i korbaczyki. Według opisu Harasymczuka i Tabora na Huculszczyźnie gotowano w żentycy nieco skisły ser, z którego normalnie wyrabiana jest bryndza. Po zagrzaniu ugnia­ tano ser w rękach, żeby stał się jak najbardziej elastyczny. Baranczyki, czyli figurki zwierząt, formował pasterz od razu, celem wyrobu kołacza robiono z sera coś w rodzaju okrągłego placka z otworem pośrodku. Obracając serek zatknięty na patyk owijano go nitkami ciągnącego się sera. Po zdjęciu z patyka przyciskano kołacz ręką, nadając mu odpowiednią formę, a następnie zarówno kołaczi, jak i zwierzątka z sera — wkładano do roztopionego masła, w którym wyrównywały się ślady lepienia, a nadto wyroby nabierały złocistego koloru . Parenice wyrabiane są na Słowacji wyłącznie w dolinie Hronu w okolicy miast: Zwolenia i Brezna . Ścięte mleko wyjmuje się na płachtę i po odcieknięciu zostawia na 10—12 godzin. Następnie lekko sfermentowany ser kraje się w małe kawałki i zalewa wrzątkiem. Pod wpływem gorącej wody ser topi się jak wosk, a pasterze biorą kawałki sera i wyciągają na długiej desce na kształt wstążek. Następnie pas sera zwijają ku środkowi, jedną połowę w jedną stronę, a drugą w drugą stronę. 7 8 6 Na tak zwanych „nowych terenach wypasu" w Bieszczadach i Beskidach Sądeckich, gdzie organizowany jest wypas pod kontrolą instruktorów rolnych, hodowlanych i mleczarskich, robione są próby zorganizowania ośrodków serowarskich uprzemysłowionych, w związku z czym baco­ wie produkują przede wszystkim ser miękki, który łatwiej sprzedać do mleczarni. Ponadto załoga szałasu otrzymuje wynagrodzenie pieniężne i nie opłaca jej się produkcja serów wymagających więcej pracy. i R. Harasymczuk, W. Tabor, Etnografia połonin huculskich, Lwów 1938, s. 21; W. Szuchiewicz, Huculszczyzna, t. 1, Lwów 1902, s. 258. O. L a x a , Ovci syrafstvi na Slovacku, „Letaćek zemského mlékaískeho spolku pro markarbstvi moravské v Brne", t. 1: 1909, s. 12. Patrz też mapa zasięgu występowania parenic w arty­ kule Z. H o ł u b - P a c e w i c z o w a , Pastierstvo v Nizkich Tatrach, „Sbornik Muzealnej Slovenskej Spolocnosti", t. 27-28: 1933-1934, s. 138. 8 �199 OWCZE S E R Y ZDOBIONE Z KARPAT W ten sposób powstają dwie połączone ze sobą w kształcie litery „S" gomółki, które związuje się razem łańcuszkiem uplecionym również z wyciągniętej nitki serowej. Gotową parenice kładzie się na pół godziny do roztworu soli, a potem wędzi . W podobny sposób wyrabiane są na słowackiej Orawie korbaczyki (warkoczyki) plecione z nitek sera. Prawdopodobnie w ten sam sposób robione były „plecionki z sera, ozdobne siatki i baty", o których wspominają w połowie X I X w. autorzy opisujący Tatry . Zarówno parzenice, jak korbaczyki mało wysuszone i krótko wędzone szybko ulegają zepsuciu i nie nadają się do przechowywania . Drugą grupę suchych serów stanowią sery okrągłe formowane w obręczach. Spotykamy je na Bałkanach pod nazwą kaszkawal u Albańczyków i Arumunów oraz u Serbów . Sery te robili również przed ostatnią wojną pasterze macedońscy wypasający w Rumunii . Podobne sery wyrabiali również pasterze rumuńscy w Mołdawii (region Vrancea) i szeklerscy w Siedmiogrodzie, ponadto pasterze huculscy w Beskidach Wschodnich. Szeklerzy formują ser w obręczy łubianej o nazwie sájtkava. Ser wyrabiają rękoma, przy czym obięcz ustawiona jest na specjalnym stole zwanym krinta. Wyrabianie ma na celu usunięcie z sera wszystkiej serwatki, która spływa z krinty specjalnym ujściem . Sery te są obsuszane, a o ile mają być przechowane na zimę — to również wędzone. Forma mołdawska Upar de cas o średnicy około 15 cm ma rodzaj zdobionego wieczka, przy pomocy którego na wyrobionym serze odciskany jest ornament (ryc. 1). W dalszym etapie ser kładziony jest do roztworu soli, a następnie wędzony . Podobne formy znamy również z reprodukcji z Huculszczyzny (ryc. 2), nie wiemy tylko, w jaki sposób był w nich przyrządzany ser. Posiadały one zdobiony zarówno spód, jak i wierzch. Być może, odciskano w nich wzory na powyżej opisanych koła­ czach . 9 10 11 12 13 14 15 16 17 9 Laxa, op. cit., s. 14. 10 Ż. Pauli, Tatry Galicyjskie pod względem geograficznym, historii naturalnej i etnografii opisane, „Lud", t. 5: 1899; L . Zejszner, Podhale i północna pochyłość Tatrów, czyli Tatry Polskie, „Biblioteka Warszawska", t. 46: 1851 (2), s. 521. Wyrób parenic w latach po ostatniej wojnie został prawie zupełnie zarzucony. Pewne ilości parenic i korbaczyków wyrabiają obecnie niektóre wsie, jak np. Zazriva na Orawie, wyłącznie na sprzedaż w miastach i ośrodkach wczasowych. K . Kadlec, Valasi a valasské pravo v zemích slovanskych a uherskych, Praha 1916, s. 125-126. K r ó l i k o w s k i , op. cit., s. 43. 14 T. Morariu, Vieata pastorału in Muntii Rodnei, Bucurecti 1937, s. 197-198. L . К. К о vacs, A balványosváraljai fejós juhászat, „Neprajzi Tabulmanyok", Budapest 1947, nr 2 tabl. I I I . te Według zbiorów i informacji z Muzeum Satului w Bukareszcie. 1 L . W ę g r z y n o w i c z , Zdobienie serków owczych, „Polska Sztuka Ludowa", R. 9: 1955, nr 1, ryc. 2; E . Frankowski, Polska sztuka ludowa, [w:] Wiedza o Polsce, b. г., s. 360, ryc. 39. 1 1 1 2 1 3 1 5 7 �200 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA W literaturze czechosłowackiej spotykamy wzmianki, że „dawniej" wyrabiano na Słowacji ser bochnikowy, ale produkcja jego z czasem zanikła. Ponieważ pisze o nich zarówno w roku 1909 O. Laxa , jak i w 1925 V. Macha jako o rzeczy minionej, trudno się zorientować, w jakim czasie były wyrabiane. Macha pisze, że przypominały one ser trapistów, i twierdzi, że były robione pod wpływem szkół gospodarczych. Jednakże według informacji b. kustosza Liptowskiego Muzeum wzmianki o bochnikovym udenom syre znajdują się w materiałach archiwalnych z XV i X V I w. 20 18 19 Ryc. 1. Forma na ser z regionu Vrancea. Rumunia. Wg Folk Art in Rumunia, Bucharest 1955 Wreszcie w Polsce wyrabiano podobne sery, bruski, w drugiej połowie X I X w. w Tatrach na hali Pysznej , a w latach tuż przed I wojną światową również na hali Kondratowej . Ponadto do lat międzywojennych w Gorcach oraz w Beskidzie Wyspowym, gdzie nazywano je syrkami ^. 21 22 2 1 8 L a x a , op. cit., s. 14. i» V. Macha, Pastevnictvi na Slovensku, Praha 1925, s. 110. 20 Protocollos Comitatis Liptoviensis — inf. dr M. Huski. 21 M. Steczkowska, Obrazki z podróży do Tatrów i Pienin, wyd. 2, Poznań 1872, s. 125; J. K o n o p k a , Gospodarstwo górskie, [w:] Encyklopedia rolnictwa, t. 2, Warszawa 1874, s. 819; Z. H o ł u b - P a c e w i c z o w a , Osadnictwo pasterskie i wędrówki w Tatrach i na Podtatrzu, Kraków 1931, s. 101; K r ó l i k o w s k i , op. cit., s. 40. 22 B. K o p c z y ń s k a - J a w o rska, Gospodarka pasterska w Beskidzie Śląskim, „Prace i Materiary Etnograficzne", t. 8-9: 1951, s. 311. 23 L . W ę g r z y n o w i c z , Szalaśnictwo w Limanowskim Beskidzie Wyspowym, „Prace i Materiary Etnograficzne", t. 10 (1): 1952-1953, s. 33. �OWCZE SERY ZDOBIONE Z KARPAT 201 Ryc. 2. Formy na sery z Huculszczyzny. ZSRR. Wg Wiedza o Polsce, t. 3, s. 360 Według relacji baców, którzy jeszcze za młodu trudnili się wyrobem takich serów, na brusek brano 6 do 7 dużych łyżek (warzech) ściętego sera. Po roztrzepaniu wkła­ dano mleko do kotła i podgrzewano. Gdy skrzep podgrzał się, zbierano go w go­ mółkę, a następnie wygniatano w rękach na stole oblewając ciepłą serwatką, żeby nie ostygł. Po częściowym wygnieceniu serwatki wkładano bryłę sera do obląka �202 BRONISŁAWA KOPCZYNSKA-JAWORSKA (poská) i ugniatano ją w dalszym ciągu. Zależnie od ilości sera powiększano lub zmniejszano obwód obłąka (ryc. 3). Ser przez środek przekłuwano patykiem, żeby serwatka dobrze ściekła, a następnie w miejscu przekłucia odciskano okrągły wzorek, zwany w Gorcach cechą, na Podhalu cyfrą. Po zdjęciu formy brusek wkła­ dano na 24 godziny do rosołu (roztworu soli), a następnie wędzono . 24 Ryc. 3. Forma na brusek. Podhale Muzeum Tatrzańskie nr inw. E/4284/MT Fot. W. Werner Trzecią grupę serów stanowią małe serki odciskane w foremkach (ryc. 4). Są to przede wszystkim wrzecionowate oscypki z ornamentem odciśniętym za pomocą obrączkowatej foremki. Serki te można spotkać na ograniczonym terenie Karpat Zachodnich wraz z Tatrami. Na Słowacji spotykamy ostiepki przede wszystkim na Orawie i Liptowie, zarówno we wsiach wypasających w Wysokich, jak i Nis­ kich Tatrach, we wsiach wypasających w Wielkiej i Małej Fatrze oraz na Pohroniu, w okolicy Brezna. O ile nam wiadomo, nie spotyka się ich zupełnie na wschód od Liptowa i doliny Hronu, jak również nie ma ich w najdalej na zachód wysuniętej części Słowacji i na Wołoszczyźnie Morawskiej. Na terenach tych wy­ rabiany jest wyłącznie ser na bryndzę. W Karpatach Polskich oszczypki najbardziej rozpowszechnione są w Tatrach; można je jednak spotkać również na szałasach w Gorcach, w Beskidzie Wyspo­ wym oraz w paśmie Babiogórskim i wschodniej części Żywiecczyzny. Na tych ostatnich terenach wyrabiane są wyłącznie na szałasach owczych, podczas gdy na szałasach mieszanych krowio-owczych wyrabiane jest masło i ser na bryndzę, po2 4 Opis wyrobu według relacji bacy Księdzularza z Poronina: Archiwum Zakładu Etnografii U. Ł. nr inw. 482, i bacy Guziaka z Obidowej, A. Z. E . nr inw. 2037 i 2040. Por. K i e c k i , op. cit., s. 844. �203 OWCZE SERY ZDOBIONE Z KARPAT 25 dobnie jak przed I wojną światową w Beskidzie Śląskim . W Tatrach nie robiono do niedawna oszczypków na najwyżej położonych halach, jak hala Pięciu Stawów czy za Mnichem, gdzie ze względu na brak drzewa nie było ich czym wędzić. Przy wyrobie oszczypków ścina się mleko podpuszczką, a następnie roztrzepuje i zbiera skrzep. Zebrane kawałki sera po trochu wyjmuje się i nakłada do za­ wczasu przygotowanego naczynia. Na Podhalu baca kładzie ser do czerpaka, w któ­ rym rozdrabnia go palcami wyciskając serwatkę. Na Słowacji używa do tego celu Ryc. 4. Foremka na oszczypek, Ciche, Podhale 1952 Fot. W. Tomaszkiewicz specjalnego naczynia z otworem w dnie, zwanego tłociar lub tlaciar. Podobne na­ czynie, zwane kłacik, używane jest również na Żywiecczyźnie na przygranicznych halach (obserwujemy tam ożywione kontakty polsko-orawskie). Gdy ser jest do­ statecznie wygnieciony, baca wyrzuca go z czerpaka na dłoń i formuje w kulę, którą kładzie następnie do kotła z wrzącą wodą. Po sparzeniu wyjmuje ją i wy­ gniata w dalszym ciągu serwatkę, parząc ser co kilka minut, ażeby nie wystygł (w czasie wyrabiania oszczypek parzony jest do dziewięciu razy). Pod wpływem 2 5 Por. S. F l i z a k , Z życia górali gorczańskich, „Wierchy", R. 14: 1936, s. 72; W ę g r z y n o w i c z , op. cit., s. 32-34; A. Kutrzebianka, Życie pasterzy w paśmie babiogórskim, „Gronie", 1938, s. 52; W. Kubijowicz, Życie pasterskie w Beskidach Magórskich, Kraków 1927, s. 17 i 41; K o p c z y ń ­ ska-Jaworska, op. cit., s. 245. �204 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA parzenia i wygniatania ser robi się miękki, elastyczny i zwarty. Gdy ser jest dosta­ tecznie twardy, baca wyrabiający oszczypki przekłuwa kulę sera cienkim patykiem lub częściej drutem i w dalszym ciągu wygniata serwatkę, która wypływa ze środka sera po drucie. Przekłutej kuli pasterz nadaje powoli kształt owalny, przy czym zakłada na środek sera obrączkowatą, dwudzielną foremkę i formuje w stożki wystające końce. Gdy serek jest już uformowany, pasterz wyjmuje drut, którym ser jest przekłuty, w otwory po drucie zakłada rozetkowate wzorki, końcówki, i zdejmuje formę. Gotowy oszczypek z odciśniętym wzorem jest jeszcze raz pa­ rzony, a następnie myty w zimnej wodzie i ułożony w naczyniu z roztworem soli. Na skutek moczenia w soli, czyli bejcowania, serek się do reszty odwadnia i rów- Ryc. 5. Formy na ser papusa. Rumunia. Wg Folk Art in Rumunia, Bucharest 1955 Fot. B. Jaworska 26 nomiernie zasala, jednakże podczas tego zabiegu grubieje na nim skóra . Po za­ soleniu serki układane są pod dachem szałasu, gdzie wędzą się w dymie ogniska od trzech dni do dwóch tygodni, co uzależnione jest od utrzymywania w szałasie ognia, a więc i dymu. Oszczypki słowackie mają kształt elipsoidalny i wędzone są w specjalnych uchwytach, robionych dawniej z łyka leszczynowego wiązanego na krzyż, a obec­ ne K i e c k i , op. cit., s. 727. �205 OWCZE SERY ZDOBIONE Z KARPAT nie z kwadratowej szmatki z dziurą w środku, uwiązanej za cztery rogi do pręta, na którym oszczypki się zawiesza . W podobny sposób, jak oszczypki, robione są z resztek sera figurki zwierzęce odciskane w specjalnych foremkach, jak również serki w kształcie serduszek. Serki te — zarówno w Polsce, jak i na Słowacji — wyrabiane są w tych samych stro­ nach, co oszczypki. Jedyna różnica w technice ich wyrobu polega na tym, że serki gorczańskie w odróżnieniu od pozostałych terenów nie są wędzone, tylko obsuszane. Z innych okolic Karpat znamy odciskane w prostokątnych foremkach serki papusa w Rumunii . Zarówno wierzch, jak i spód serka jest bogato zdobiony (ryc. 5). Występują one na małym obszarze wschodniej części Karpat Południo­ wych, w regionie Vrancea. 27 28 II. WYRÓB I ZDOBIENIE F O R E M E K NA S E R Y Do wyrobu foremek używa się prawie wyłącznie drzewa jaworowego, które nie wpływa ujemnie na smak sera. Na Podhalu do wyrobu, oscypiorki (foremki na oszczypek) bierze się duże drze­ wo, tak aby z przeciętego pnia można było zrobić cztery foremki. Wydawałoby się, że prościej byłoby robić cylindryczną foremkę ze środka pnia, ale foremka wycięta równolegle do słoja rozprostowuje się. Jeżeli foremkę robi sam baca, wy­ konuje ją całą ręcznie. Najpierw okrzesuje ją z wierzchu nadając jej kształt walca lekko wypukłego w połowie wysokości. Następnie wierci możliwie dużym wiert­ łem dziurę w środku foremki i przecina ją na dwie części . Gotowa foremka ma kształt pierścienia około 7 cm średnicy, wysokości 7—8 cm i grubości ścianek dochodzącej do 1 cm (ryc. 6, 7). Przed przystąpieniem do rzeźbienia wzoru fo­ remkę gotuje się około pół godziny w wodzie, ażeby drzewo nabrało elastyczności i nie łupało się. Po wygotowaniu przystępuje baca do rzeźbienia (czasem jeszcze zanim drzewo wyschnie). Najpierw rysuje wzór ołówkiem, a następnie zaczyna rzeźbić zwyczajnym nożem góralskim roboty kowalskiej, który ma ostrze lekko wygięte do góry i ostry czubek. Przy rzeźbieniu foremki nieprzydatne są dłuta rzeźbiarskie, gdyż foremkę o kształcie półkolistym rzeźbi się w środku, po wklęsłej stronie, i dłutem trudno operować. Foremki na oszczypki w większości robią sa­ mi pasterze. Na Podhalu jest co prawda kilku zawodowych rzeźbiarzy, którzy trudnią się również ich wyrobem, ale pokrywają oni zaledwie część zapotrzebo29 2 7 B. K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , Materiálie к studiu pastierstva na Slovensku, „Slovensky Narodopis", R. 7: 1959 nr 3, ryc. 4. Foremki na serki papusa robione są w Rumunii z drzewa lipowego. L . W ę g r z y n o w i c z podaje sposób wyrobu foremki na oszczypek w Limanowskiem, gdzie rowki dzielące pasy ornamentów wycina się przed rozcięciem foremki; W ę g r z y n o w i c z , Zdobienie serów..., s. 7. 2 8 2 9 �206 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA 30 wania . Rzemieślnicy toczą foremki na tokarni i tylko rzeźbią ręcznie, również zwyczajnym nożem. Niektórzy bacowie czy juhasi wyspecjalizowali się w wyrobie foremek i robią je dla siebie i innych. Wyrób foremki wynagradzany jest zwykle oszczypkami (za jedną foremkę daje się 1—2 oszczypków). Znacznie trudniejszy jest wyrób foremki na zwierzęta. Przy wyrobie specjalną trudność osobie niewprawnej sprawia wykonanie foremki tak, aby obie połówki były identyczne, gdyż inaczej figurka z sera nie chce stać. Po przycięciu prosto­ kątnego klocka z drzewa przecina się go wzdłuż na połowę. Potem odrysowuje się kontur zwierzęcia według szablonu uważając, ażeby druga połowa klocka do- Ryc. 6. Cyfra na brusek. Kościelisko, Podhale 1820. Muz. Tatrz. E/4235 Fot. W.Werner kładnie pasowała. Następnie wycinana jest obwódka, czyli zasadniczy kształt, i przystępuje się do drążenia foremki w głąb. Wprawny rzeźbiarz rzeźbi na oko, mniej wprawny robi odciski z ciasta, żeby zobaczyć, czy obie strony są jednakowe. Formy zwierząt drążone są dłutami. Niektórzy zawodowi rzeźbiarze mają dłuta rzeźbiarskie, inni sporządzają je sami z kawałków blachy, starych brzytew i t p . 31 30 Na Podhalu foremki wyrabiają między innymi Wojciech Blaszak, zwany Baścorz, z Chocho­ łowa i „Pieter" Kamiński z Cichego. Np. Baścorz ma komplet wiedeńskich dłut rzeźbiarskich kupiony jeszcze w latach dwu­ dziestych. 3 1 �207 OWCZE S E R Y ZDOBIONE Z KARPAT Ładna foremka jelenia zależnie od wielkości kosztuje na Podhalu obecnie 3—4 oszczypków. Foremka serca tylko pół oszczypka . Techniki zdobienia. Przyjmując podział technik snycerskich zastosowany przez Gładysza wyodrębnić można następujące techniki podstawowe przy zdo­ bieniu foremek na oszczypki: technika wiórowa zwykła (polegająca na żłobieniu rowków nożem), technika krystaliczna (polegająca na wyżynaniu ostrosłupów) oraz technika zwana przez Matlakowskiego oko (polegająca na drążeniu owal­ nych lub okrągłych zagłębień). W wyniku tych dwóch ostatnich zdobin na po­ wierzchni oszczypka powstają po odciśnięciu wypukłe ornamenty. 32 33 34 Ryc. 7. Cyfra na brusek z drugiej strony. Kościelisko, Podhale Fot. W. Werner W foremkach na serca, parzenicorkach, spotykamy oprócz powyższych tech­ nikę wiórową, klinową, polegającą na wycinaniu i wyłupywaniu trójkątnych kliników oraz technikę rytu połączoną z techniką wrąbkową spotykaną poza nimi w gwiazdach na sosrębach domów. 3 2 Zawodowi rzeźbiarze najczęściej robią czerpaki, gdyż do wyrobu ich potrzebna jest tokarnia, poza tym czerpaki prędzej się niszczą i większe jest na nie zapotrzebowanie. Foremka na oszczypek jest łatwa do zrobienia, a jeleniorka czy kaczka starczy na kilka pokoleń. M. G ł a d y s z , Góralskie zdobnictwo drzewne na Śląsku, Kraków 1935. W. Matlakowski, Zdobienie i sprzęt na Podhalu, Warszawa 1901, s. 24. 3 3 3 4 �208 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA Przy ozdabianiu foremek na zwierzęta stosowana jest przede wszystkim tech­ nika wiórowa zwykła i klinowa oraz technika wrąbkowa; zdobinę w ten sposób wykonaną nazywa Matlakowski jamką . Jeżeli chodzi o nazwy poszczególnych zdobin, które spotykamy obecnie na Podhalu, to związane są one na ogół z techniką wykonania albo z kształtem or­ namentu. Przy czym nazwy spotykane obecnie nie nawiązują do tych, które podał w swej pracy Matlakowski. Wypukło na oszczypku odbijające się ostrosłupy czy kółka lub owale nazywają górale cenckami lub rzadziej sęckami albo kukiełkami, na parzenicy — okienkami. Cencki mogą być okrągłe lub graniaste, przed I wojną światową robiono je również ze spłaszczonymi czubkami . Wszelkie wrąbki równoległe powstałe w wyniku stosowania techniki wiórowej określane są nazwą karbików. Jeżeli powstała kratka jest zbliżona kształtem do rombu, nosi nazwę ryzy czy rantłik. Podana przez Matla­ kowskiego na oznaczenie tego ornamentu nazwa recica nie jest obecnie używana . Często spotykany ornament w postaci ząbkowanego wężyka nazywany jest krokiewka lub podwójna krokiewka . Czasem nie rozróżniając linii falistej od ząbko­ wanej nazywają górale powyższy ornament gadzikiem^ . Pospolity ornament w kształ­ cie rozety, nazywany przez Matlakowskiego gwiazda, na foremkach określany jest jako kółko góralskie. Woluty występujące również na parzenicach niektórzy górale nazywają śłimokami, ale większość nie zna żadnej nazwy na ich określenie. Podob­ nie też nie mają specjalnych nazw ornamenty na zwierzętach. i5 36 37 iS 9 Kompozycja. Ornament na oszczypkach układa się w pasy poprzeczne, przy czym spotyka się podział na trzy lub pięć pasów elementów zdobniczych. W zależ­ ności od ilości pasów z wypukłym ornamentem (cenckami) górale podhalańscy nazywają foremki jedno- lub trzyrzędówką (pasy skrajne mają na ogół nikły wzorek stanowiący tylko obramowanie dla zasadniczego ornamentu). Opierając się na tym podziale wyróżniliśmy siedem zasadniczych typów kompo­ zycji ornamentów spotykanych na oszczypkach polskich i słowackich . O ile można wnioskować z ogólnikowych metryk muzealnych, często nie dato­ wanych i bez lokalizacji, najczęściej spotykaną foremką w drugiej połowie X I X i na przełomie X X w. na Podhalu była trzyrzędówką. W przeważającej liczbie tych foremek środkiem ich biegnie pas czworokątnych ostrosłupów, a po bokach dwa 40 35 Matlakowski, I. c. 36 Oszczypek z takim ornamentem reprodukuje z Zakopanego z 1892 r. M. Wawrzeniecki, Serek owczy z Zakopanego, „Wisła", t. 7: 1893, s. 439. 37 We wsi Ciche recica oznacza przetak z dużymi otworami. 38 Nazwa ktokiewka występuje również w Beskidzie Wyspowym; W ę g r z y n o w i c z , op. cit., s. 11. 39 Matlakowski nazywa wężyk warkoczykiem (Matlakowski, op. cit., s. 22). W zbiorach Zespołu Etnograficznego I H K M PAN w Łodzi znajduje się 128 rysunków i fotografii ornamentów: w tym z Karpat Polskich 50 wzorów (32 z Muzeum Tatrzańskiego, a 18 rysunków z własnych badań terenowych) oraz 78 rysunków ze Słowacji (52 ze zbiorów SNM w Martinie, 18 ze zbiorów Liptowskiego Muzeum w Rużomberku i 8 z badań własnych). 4 0 �209 OWCZE SERY ZDOBIONE Z KARPAT f T W f I f T f f V? f л J 111U11lililíJ1II11 II11111 111 111 IfJ1 • оо; i s o d тшш ТаЫ. I . Wzory z foremek па oszczypki: 1 — Selce, Słowacja ok. 1901. S N M w Martinie nr inw.192; 2 — Ciche, Podhale 1952. Wl. bacy J . Stereuli; 3 — Ciche, Podhale 1954. W l . bacy Króla; 4 — Pokryvac na Orawie, Słowacja. S N M w Martinie nr inw. 180; 5 — Demciny, Słowacja. S N M w Martinie nr inw. 170; 6 — Strelniki, Słowacja 1957. Wł. bacy Etnografia polska, t. V 14 �210 BRONISŁAWA KOPCZYNSKA-JAWORSKA I шншннпшж łi/iim/ł/niji/i/iijjj //////////j/i/iii//// l i i i I J I I TI I l l f l f r r I I 1ПТТ? f f f f f f ff ОООI ••i Tabl. II. Wzory z foremek na oszczypki: 1 — Myto. pow. Dumbierem. Słowacja 1957. Wl. bacy; 2 — Pokryvac na Orawie, Słowacja. S N M w Mar­ tinie nr inw. 187; 3 — Wychodna na Liptowie, Słowacja. Liptowskie Muzeum nr inw. 1692 ; 4 — Litovska Tepla, Słowacja. Liptowskie Muzeum nr inw. 34644; 5 — Ciche, Podhale 1954. Wł. bacy K . D ł u g o ­ polskiego; 6 — Ciche, Podhale 1954. W l . bacy Króla �211 OWCZE SERY ZDOBIONE Z KARPAT rzędy wypukłych kółek czy owali. Pasy obrzeżające bywają różne: albo kratka, karbiki ukośne, czy wreszcie rodzaj choinki (cetynkd). W starszych foremkach przeważają krokiewki z pojedynczej lub paru równoległych kresek. Jest rzeczą ciekawą, że wśród zlokalizowanych foremek tego typu najstarsze pochodzą ze wsi Stare Bystre (1850 г.), Dzianisz (1870 r.) i Ciche (ok. lat 1900 i 1913) oraz z Ratułowa (1912 г.), a podobne foremki robione są współcześnie również w Cichem (tabl. 1 3). Świadczyłoby to chyba o zachowywaniu wzorów z pokolenia na pokolenie. Typ foremki najbardziej rozpowszechnionej obecnie na Podhalu to jednorzędówka z ostrosłupami romboidalnymi (tabl. 1 2, 3). Pasterze twierdzą, że łatwiej i ekonomiczniej jest robić jednorzędowy oszczypek, gdyż na trzyrzędowy wychodzi więcej sera. Foremki trzyrzędowe są zwykle szersze, poza tym trudniej taki szeroki wzór odcisnąć. Na oszczypek zdaniem pasterzy lepszy jest wyraźny ornament, gdyż drobnego często nie znać po odciśnięciu . Foremki typu trzyrzędowego używane są na Podhalu od końca X I X w., można je także spotkać gdzieniegdzie na Słowacji w okolicy Rużemborka czy na Orawie (tabl. I 1). Pospolitą foremką na Liptowie i Orawie słowackiej jest trzyrzędówka, która w środku ma pas stożków o podstawie romboidalnej, a po bokach dwa rzędy ostrosłupów o podstawie kwadratowej (tabl. I 4). Tego typu foremek po polskiej stronie Karpat nie spotykamy. W dolinie Hronu są równie pospolite foremki jednorzędowe, w których wypukły ornament wykomponowany jest w kształcie owali (tabl. I 5, 6). Odmianą tego typu są foremki bez owali z ornamentem wypukłym w formie gwiazdy (tabl. I I 1). Po­ dobnie jak i foremki poprzednio omawiane można je spotkać tylko w Słowacji. Obok tych dwóch najbardziej rozpowszechnionych typów ornamentów spoty­ kamy jeszcze na Słowacji trzyrzędówki z ostrosłupów o kwadratowej podstawie, nawiązujące do trzyrzędówek spotykanych na Liptowie i Orawie (tabl. I I 3, 4). W polskich zbiorach znajduje się wyjątkowo jedna taka foremka zakupiona w Dzianiszu . Być może zrobiona została na wzór słowackich, czy też zakupiona u tam­ tejszego pasterza, gdyż hale, na których bacują bacowie z Dzianisza, sąsiadują z halami liptowskimi. Na zachodnim Liptowie występuje jeszcze foremka jednorzędowa, również z czterobocznych ostrosłupów, obrzeżonych choinką (tabl. I I 5, 6). Foremkę tego typu można tylko wyjątkowo spotkać na terenie polskim . W Muzeum Tatrzań­ skim znajduje się duża forma tego typu z napisem „Jan Slodicka" . Sądząc z na­ zwiska, jest ona pochodzenia słowackiego. Na terenach polskich obok dwóch podstawowych typów foremek, dawnego i współczesnego, omówionych na początku, spotykamy jeszcze foremki kilkurzę41 42 43 44 41 Materiały i opinie odnośnie do wyrobu oraz ornamentów na foremkach na sery zbierane były przez autorkę głównie w 1955 r. Muzeum Tatrzańskie nr inw. 957. Na Podhalu w Zębie i Cichym oraz na Żywiecczyźnie. 44 Nr inw. 2501. 4 2 4 3 �212 BRONISŁAWA KOPCZYÑSKA-JAWORSKA dowe z ornamentem składającym się z kilku pasów rombów. Na Podhalu i na Żywiecczyźnie (tabl. I I 2) są one wypukłe, a w Gorcach i Beskidzie Wyspowym zamieniają się w płaski ornament z trójkątów, zwany krokiewkowym *. Oprócz foremek na oszczypki używane są specjalne foremki o kształcie sercowatym. Foremki te — zarówno w zbiorach muzealnych, jak i w terenie — są o wiele mniej liczne niż foremki na oszczypki. Jest to zrozumiałe, gdyż na większych szała­ sach, gdzie robi się znaczne ilości oszczypków, potrzeba do ich wyrobu dużo fo4 Ryc. 8. Foremka na serce. Dzianisz, Podhale ok. 1900. Wł. bacy J. Sterculi Ryc. 9. Foremka na serce. Horny Vadicov na Kisucach, Słowacja 1901. Liptowskie Mu­ zeum nr inw. 236 remek. Spotykamy na jednym szałasie 3—5 sztuk foremek na oszczypki, podczas gdy foremek na serduszka i zwierzęta bywa po jednej z każdego rodzaju . Sercówki w wielu wypadkach robią sami pasterze, odznaczają się więc one dużą prymitywnością wykonania i rozmaitością motywów zdobniczych. Najprostszy typ ornamentu to powtarzający się dośrodkowo motyw serca, połączony rzędami karbików (ryc. 8). W zbiorach polskich spotykamy tylko trzy 46 *' Zobacz W ę g r z y n o w i c z , op. cit., tabl. I I I , motyw 1, 2, 4. «« W zbiorach Zespołu Etnograficznego I H K M PAN w Łodzi znajduje się 18 rysunków fore­ mek na serca z Karpat Polskich i 44 z Karpat Słowackich. �OWCZE SERY ZDOBIONE Z KARPAT 213 takie foremki ( l z Podhala i 2 z Gorców), natomiast są one bardzo pospolite na Słowacji, gdzie w środku serca wkomponowana jest zwykle rozeta (ryc. 9). Wśród polskich przeważają foremki posiadające w górnej części woluty lub rozety (ryc. 10). Ten ostatni motyw można też spotkać czasem na Liptowie czy Orawie (ryc. 11). Wśród foremek o prymitywniejszych formach spotykamy ornament symetrycz­ ny względem osi podłużnej (ryc. 12, 13). Na Słowacji siedem takich foremek zano­ towaliśmy w dolinie Hronu. W Polsce foremki takie spotkano w Klikuszowej i Bia- Ryc. 10. Foremka na serce. Ciche, Podhale ok. 1900. Wł. Knapczyka Ryc. 11. Foremka na serce. Prybylina, Słowacja. Liptowskie Muzeum nr inw. 34953 41 łym Dunajcu . Natomiast ornament z powtarzających się geometrycznych wzorów ułożonych na sercu w pasy poprzeczne, jaki reprodukuje z Dzianisza na Podhalu L. Węgrzynowicz , należy do rzadkości (ryc. 14). 48 4 7 Znajdują się one w zbiorach Muzeum w Rabce. Foremka z Białego Dunajca pochodzi podobno z XVIII w. Do słowackich nawiązuje bardziej foremka z Klikuszowej, wg reprodukcji w pracy W ę g r z y n o w i c z a , Zdobienie serków..., ryc. 29, 34, 38. W ę g r z y n o w i c z , op. cit., s. 31. Podobną foremkę spotykaliśmy w Zazrivej na Orawie, gdzie we wsi wyrabia się na handel serki z mieszanego krowio-owczego mleka. 4 8 �214 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-IAWORSKA Stare foremki na zwierzęta na Podhalu to przede wszystkim kaczki. Według informacji z terenu stare foremki miały być zupełnie nie zdobione lub z lekko zazna­ czonym skrzydełkiem (ryc. 15). Podobnie wygląda datowana foremka z roku 1854 z Chochołowa. Jednakże równie stara foremka z Cichego ma rozbudowany orna­ ment, zresztą o dużych walorach zdobniczych (ryc. 16). Podobne foremki można spotkać w Muzeum Tatrzańskim . Mają one skrzydełko podkreślone równoległy­ mi liniami oraz ogon zdobiony kratką wykonaną techniką wiórową. 49 Ryc. 12. Foremka na serce. Komjatna, Słowacja. Liptowskie Muzeum nr inw. 3210 Ryc. 13. Foremka na serce. Okolica Zwolenia, Słowacja. Liptowskie Muzeum nr inw. 3778 Wśród zdobionych geometrycznym ornamentem kaczek możemy wyróżnić dwa typy. Pierwszy kształtem zbliżony do rzeczywistej kaczki (ryc. 17) i drugi o formie stylizowanej, zbliżonej do półksiężyca (ryc. 18) . Foremki te pochodzą z początku 50 51 4» Nr inw. 2474 i 949. so Zbiory Muzeum Tatrzańskiego nr inw. 3261, 952 i 974. Patrz też ryc. 23 w pracy Węgrzyno­ wicza. 5! Muzeum Tatrzańskie nr inw. 960 i ryc. 24 w artykule Węgrzynowicza. �216 OWCZE SERY ZDOBIONE Z KARPAT X X w. Obydwa te typy spotykamy zarówno w Polsce, jak i na Słowacji. Obecnie wyrabiane kaczki mają kształt naturalistyczny i ornament przesadnie rozbudowany w formie kwiatów, gwiazd i innych motywów (ryc. 19). W zbiorach Muzeum Tatrzańskiego znajduje się ciekawa foremka owcy z roku 1912 z Zubsuchego , identyczna z reprodukowaną przez Matlakowskiego . Taka sama foremka pochodząca z Zawoi znajduje się, sądząc z reprodukcji w arty­ kule L . Węgrzynowicza, w zbiorach Muzeum Krakowskiego . Podobną foremkę 52 53 54 Ryc. 14. Foremka na serce. Okolica Brezna, Słowacja. Liptowskie Muzeum nr inw. 238 spotkaliśmy w roku 1952 w Obidowej pod nazwą świni oraz zbliżoną do niej (ryc. 20), nie tyle ornamentem, co stylizacją kształtu, w Słowacji (ryc. 21) . Według zgodnej opinii baców tatrzańskich takich foremek w Tatrach podobno nie używano. Sądząc z lokalizacji zanotowanych przykładów można by przypuszczać, że foremki tego typu były rozpowszechnione w Beskidach Magórskich. 5 5 Nr inw. 1655. Matlakowski, op. cit., s. 44, ryc. 89. * W ę g r z y n o w i c z , op. cit., s. 11, ryc. 22. Zbiory SNM w Martinie nr inw. 209 z Hornego Vadicova na Kisucach; kupiona w 1901 r. 52 5 3 5 5 5 �216 BRONISŁAWA K O P C Z Y N S K A - J A W O R S K A Ryc. 16. Foremka na kaczkę. Ciche, Podhale ok. 1870. Wł. bacy J. Sterculi �217 OWCZE SERY ZDOBIONE Z KARPAT « - Obok kaczek, owiec czy świń na szałasach Podhala, Gorców i Żywiecczyzny można spotkać mniej lub bardziej naturalistyczne koguty (ryc. 22). Podobne wystę­ pują również na południowych stokach Karpat. Ostatnia grupa figurek zwierzęcych wyrabianych z sera to jelenie. Jeden typ stylizowany, zdobiony geometrycznym ornamentem, popularny w Gorcach około I wojny światowej, można spotkać obecnie również na niektórych halach tatrzań­ skich (ryc. 23). W latach międzywojennych rozpowszechnił się w Tatrach drugi typ jeleni o naturalistycznych kształtach, początkowo z dwoma, a obecnie z cztere­ ma nogami (ryc. 24). Na zakończenie przeglądu form zdobniczych foremek na sery wspomnieć trzeba jeszcze o zdobionych cechach do odciskania na bruskach (ryc. 24). Nie są one wy­ rabiane współcześnie, można je jednak spotkać jeszcze u starych baców gorczań­ skich i w zbiorach Muzeum Tatrzańskiego. Cechy gorczańskie nie odbiegają orna­ mentem od omawianych przez Węgrzynowicza z Beskidu Wyspowego . Natomiast wśród foremek na brusy znajdujących się w Muzeum Tatrzańskim można wy­ różnić dwa typy. Pierwszy nawiązuje kształtem deski służącej do wygniecenia sera i proporcjami foremki zupełnie do form gorczańskich. Foremka tego typu pochodzi niewątpliwie z hali Pysznej, za czym przemawia fakt podobieństwa z foremkami gorczańskimi i cecha, na której są wyryte litery IHS, a w ten sposób, jak to wspomina Steczkowska, były zdobione sery pyszniańskie . Dwie pozostałe foremki należące do drugiego typu pochodzą z Kościeliska, jedna z 1820, a druga z 1848 r. Mają one cechy większe, w wyniku czego prawie cała powierzchnia sera musiała być po­ kryta wzorem. Ornament ma charakter inny niż na poprzednio omawianej foremce pyszniańskiej. Cyfra, gdyż tak na Podhalu nazywają cechę, w którą wkompono­ wana jest data, przypomina gwiazdę na sosrębie, druga ma ornament nietypowy dla zdobnictwa podhalańskiego. Pomimo różnicy 18 lat w metrykach robią wra­ żenie, jakby wyszły z rąk jednego wytwórcy. 56 57 Ш. PODSUMOWANIE Gdy się analizuje zasięg występowania rozmaitych odmian serów w Karpatach i na Bałkanach, powstaje pytanie, gdzie i kiedy zaczęto produkować poszczególne rodzaje serów i czy umiejętność ich produkowania była przekazywana z jednego ośrodka do drugiego i jakimi drogami. Ażeby odpowiedzieć na to pytanie, trzeba by przeprowadzić gruntowne poszukiwania archiwalne i terenowe, co prze­ kraczało nasze możliwości badawcze. Z publikowanych źródeł historycznych wiemy, iż w początkach osadnictwa wołoskiego powinności poddańcze były opłacane owcami i serem. W lustracjach podhalańskich z X V I w. jest mowa o płaceniu „dani baraniej" 5 6 W ę g r z y n o w i c z , op. cit., tabl. I, I I . Steczkowska, op. cit., s. 125. 5 7 �BRONISŁAWA 218 KOPCZYŃSKA-JAWORSKA Ryc. 17. Foremka na kaczkę. Ciche, Podhale ok. 1870. Wl. bacy J. Sterculi Ryc. 18. Foremka na kaczkę. Ciche, Podhale ok. 1870. Wł. bacy J. Sterculi 5 8 grudą, co wskazywałoby, iż był to ser miękki na bryndzę . Również w jednym z naj­ starszych opisów Tatr z roku 1683 mowa jest tylko o miękkim serze i bryndzy , nie świadczyłoby to jednak, iż oszczypków tam nie wyrabiano, gdyż podróżnik mógł zwiedzać Tatry w pierwszej połowie lata, kiedy oszczypków nie wyrabiają. Przemawiałby za tym również fakt, że pierwsza wzmianka o oszczypkach na Sło59 3 8 K . D ł u g o p o l s k i , Rządy Mikołaja Komorowskiego na Podhalu, „Pamiętnik Towarzystwa Tatrzańskiego", t. 32: 1911, s. 7. 59 Podróż Simpłicissimusa Węgierskiego do Tatr w XVII w., „Pamiętnik Towarzystwa Tatrzań­ skiego", t. 28: 1907, s. 48. �OWCZE SERY ZDOBIONE Z KARPAT 219 60 wacji pochodzić ma jakoby z 1501 r. z Liptowa . Podobnie Baranowski pisze, że „sery wałaskie" stanowiły część daniny górnych wsi Lanckorońskich jeszcze w X V I I w. , a w pamiętnikach z Sądeckiego z X V I I w. jest wzmianka o kupcu sądeckim, Sebastyanie Żmijewskim, który spławiał podówczas do Warszawy miedź, orzechy i sery wołoskie . Wzmianka ta nie mówi, jakiego rodzaju były te sery, jednakże sam fakt transportu na tak dużej odległości przemawiałby za tym, że były to sery suche, może w rodzaju brusków. Oszczypki z całą pewnością wyrabiano 6 1 62 Ryc. 19. Foremka na kaczkę. Ciche, Podhale 1952. Wł. W. Łowisa 6 i już w połowie X V I I I w. na Żywiecczyźnie, co wiemy z instruktarza z roku 1773 . Wyraźne wiadomości o wyrobie oszczypków w Tatrach pochodzą jednak dopiero z początku X I X w . Jaka jest funkcja oszczypków w gospodarce góralskiej? Otóż na Podhalu do dziś, w Słowacji do lat międzywojennych, oszczypkami wynagradzano pracę pas­ terzy pasących owce. W Tatrach dostawali po jednym oszczypku dziennie, a w Niskich Tatrach 8—10 oszczypków tygodniowo, co było uzasadnione większą 6 4 6 0 Protocollos Comitatis Liptoviensis — Muzeum Liptowskie w Rużomberku wg informacji b. kustosza Muzeum, dr M. Huski. 61 J. T. Baranowski, U stóp Babiej Góry, „Przegląd Historyczny", t. 20: 1916, s. 87. J . S y g a ń s k i , Z życia domowego szlachty sandeckiej w epoce dynastii Wazów, Lwów 1911, s. 2, 78. S. Szczotka, Materiały do hodowli owiec w XVIII wieku w państwie ślemieńskim na Żywiecczyźnie, „Prace i Materiały Etnograficzne", t. 7: 1948/1949, s. 419. <* Górale w Tatrach mieszkający, „Przyjaciel Ludu", R. 2: 1835, s. 325; Zejszner, op. cit., t. 35: 1849(3), s. 465. 6 2 6 3 �220 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA 65 mlecznością owiec na tych terenach . Na Słowacji wynagrodzenie oszczypkami zaczęto zarzucać, gdyż cena na bryndzę jest wyższa niż cena oszczypków, których wyrób zajmuje więcej czasu W Polsce przeciwnie, oszczypki lepiej się opłacają, tak że czasem baca jest zmuszony robić je również dla właścicieli owiec. Prezenty z sera dla księdza czy gajowych dawane są na ogół w postaci grudy sera . Baca z hali Pysznej dawał jednak po powrocie do domu ośmiofuntowy 66 67 Ryc. 20. Foremka na owcę. Obidowa, Gorce ok. 1890. Wł. bacy Filosa Ryc. 21. Foremka na owcę. Horny Vadicov na Kisucach, Słowacja. SNM w Martinie nr inw. 209 6 5 H o ł u b - P a c e w i c z o w a , Pastierstvo v Nizkich Tatrach, s. 125. K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , Materiólie к studiu, s. 399. W Słowacji, w Mycie koło Brezna, pierwszy ser robiony w szałasie, a przeznaczony zwykle na prezenty, do dziś nazywa się pansky syr. Nazwa ta przetrwała od czasów, kiedy poddani miasta Brezna musieli dawać daninę sera burmistrzowi i radnym miejskim, o czym świadczy wzmian­ ka w miejskich dochodach z roku 1608: K . Rapos, Póvod salaśnictwa v Brezne, „Ćasopis Muzeal­ nej Slovenskej Spoloćnosti", t. 20: 1928, s. 46. 6 6 6 7 �221 OWCZE SERY ZDOBIONE Z KARPAT 68 brusek proboszczowi w Ludzimierzu, a drugi zanosił do dworu w Zakopanem ; plebanowi (dobrodziejowi) czy dziedzicowi (wielmożnemu) dawano dawniej również oszczypki . Zanoszono je także w darze młodym państwu na wesele. Oszczypki do dziś dnia wchodzą w skład pożywienia weselnego na Podhalu. Dary z sera na wesele znane były i w innych stronach Karpat. W Rumunii, w Karpatach Połu­ dniowych w Siedmiogrodzie w końcu wieku XIX w czasie obrzędu weselnego wrę­ czano państwu młodym, zamiast chleba, ser z solą . Podobnie obrzędowy kołacz na weselu huculskim był zrobiony z sera owczego , ser w grudzie otrzymywała też w XVII w. panna młoda w Niemieckiej Lupczy w Słowacji, co miało zapewnić płodność . Na Podhalu weselne oszczypki robiono często podwójnej wielkości, stąd pochodzą duże formy znajdujące się w Muzeum Tatrzańskim . Czasem zdarzyło się, że takimi dużymi oszczypkami wypłacał baca dzierżawę sołtysowi, czyli współwłaścicielowi hali. Oszczypek przeznaczony na prezent musiał być spe­ cjalnie starannie wyrobiony, „cobyk sie ik nie zawstydził", jak opowiada jeden z baców . 69 70 71 72 73 74 Jest rzeczą ciekawą, że na Żywiecczyźnie, gdzie — jak wspominaliśmy — osz­ czypki były znane już w X V I I I w., nie wynagradzano nimi owczarzy, a wręcz prze­ ciwnie, „za stary wołoski obyczaj" uważano wynagradzanie pasterzy udojami, czyli mlekiem dawanym w określone dni. Z mleka tego pasterze robili według własnego uznania ser czy oszczypki . Na tym terenie, podobnie jak w Gorcach, odnośnie do brusków, powtarza się do dziś opinia, że oszczypki robione były na specjalne zamówienie gospodarzy lub przez bacę na użytek własny, na prezenty i na sprzedaż. Podobnie rzecz się ma ze zwierzątkami z sera, które baca daje w upominku znajomym dzieciom czy odwiedzającym szałas gospodarzom. Biorą je również juhasi, pasterze idący w odwiedziny do wsi. Obecnie są hale w Tatrach, jak np. Goryczkowa, gdzie wyrabiane są prawie wyłącznie zwierzęta przeznaczone na sprze­ daż wczasowiczom do Zakopanego. W handlu na określenie tych zwierzątek (zarów­ no z sera, jak i na wzorowanych na nich figurek ceramicznych) przyjęła się nazwa redykołka, jednakże wydaje się, że nazwa ta jest używana niesłusznie. Starzy górale mówią, że nazwą redykołki oznacza się każdy prezent w serze, który przynoszony jest w czasie powrotu jesiennego z hal (redyku); a więc zarówno przynoszony w darze oszczypek, jak przede wszystkim małe serduszko, parzenica. Jak mówi baca: 75 6 8 M. A . Liberale,. Pasterstwo w Tatrach Polskich, „Przegląd Leśniczy", 1928, s. 263. «9 Zejszner, op. cit., t. 44: 1851(4), s. 524. E . de Martonne, La vie pastorale et la transhumence dans les Karpathes Meridionales, [w:] Sammelwerke zu Fr. Ratzels Gedachtnis, Leipzig 1904, s. 235. Harasymczuk, Tabor, op. cit., s. 21. Protokoły miejskie Niemieckiej Lupczy z 1611 г., wg informacji dr M. Huski. Zbiory Muzeum Tatrzańskiego. « Hala Jaworzynka, A. Z. E . , nr inw. 1929. TÍ Szczotka, op. cit., s. 419. 7 0 7 1 7 2 7 3 7 �222 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA Ryc. 23. Foremka na jelenia. Hala Kalatówki, Tatry 1952 �223 OWCZE SERY ZDOBIONE Z KARPAT „...robi się parzenice na redykolki. Daje się gazdom po powrocie. Jeżeli płońszy gazda, to parzenice, jeżeli hrubszy, to jelenia, a nawet oscypka..." Na ogół we wszystkich wsiach Podhala jako redykolki daje się parzenice, jedynie w Białce i Brzegach, które posiadają udziały na hali Pięciu Stawów, redykowką nazywano w okresie przed pierwszą wojną światową poczęstunek świeżym serem, organizo­ wany przez pasterzy dla właścicieli owiec, którzy odprowadzali swe owce na szałas . Jest rzeczą ciekawą, że Steczkowska, opisująca Tatry z lat 1856—1858, mówi o parenicy jako specjalności liptowskiej . Serduszka z sera robi się rzeczywiście 76 7 7 78 Ryc. 24. Foremka na jelenia. Ciche, Podhale 1941. Wł. W. Łowisa A. Z. E . , nr inw. 1864. W Pięciu Stawach, jak już o tym była mowa, nie robiono serów twardych, wędzonych. » Steczkowska, op. cit., s. 188. 76 i 7 7 7 �BRONISŁAWA 224 KOPCZYŃSKA-JAWORSKA również na Liptowie i w innych okolicach Słowacji, nazywane są tam jednak srdiećkct. Pod nazwą parenica na Słowacji występuje, jak już o tym była mowa, zupeł­ nie inny rodzaj sera . Zwyczaj dawania serków w czasie powrotu z hal coraz bardziej zanika i do wyjątków należą bacowie praktykujący go do dzisiaj ; co więcej, nawet właści­ ciele owiec nie zawsze dostają od bacy redykołki. Podobnie jak w Tatrach Polskich w Beskidzie Wyspowym dawane są zwierzątka z sera dla pozyskania czyichś względów, czy też jako podziękowanie za otrzymaną przysługę. Ciekawe, że wyrabia się, sprzedaje i darowuje figurki z sera zawsze pa79 80 Ryc. 25. Cecha na brusek. Obidowa, Gorce ok. Wl. bacy Filosa Hudoby 1900. 81 r a m i . Na terenach powyższych serki owcze spełniają również pewną rolę w obrzę­ dach. Gołąbkami i kogutkami z sera zdobią rózgę weselną. Podobnie umocowuje się je na czubku wieńca dożynkowego . Na terenach karpackich pozapolskich, na Huculszczyźnie, dawano figurki z sera dzieciom i żebrakom z prośbą o modlitwę za zmarłych . Niestety nie udało się nam dotrzeć do materiałów wyjaśniających funkcję pełnioną przez rumuńskie serki рарща. Mają one kształt i ornament geome82 83 7 » Na Podhalu wyraz parzenica oznacza również sercowate wyszycia na spodniach góralskich. Etymologia tego słowa nie jest w pełni wytłumaczona i rozważania na jego temat doprowadzają do najróżniejszych wniosków; zobacz T. Seweryn, Parzenice góralskie, Kraków 1930, s. 8. 80 Wypadek taki opisuje J. Zborowski, Brus, „Język Polski", t. 28: 1948, s. 122. W ę g r z y n o w i c z , Zdobienie serków..., s. 18. W ę g r z y n o w i c z , op. cit., s. 19, 21. « W. Szuchiewicz, Huculszczyzna, t. 1, Lwów 1902, s. 258. 8 1 8 2 �OWCZE S E R Y ZDOBIONE Z KARPAT 225 tryczny, jednakże — jak wskazuje ich nazwa (papusa oznacza lalkę) — być może nawiązują one do form zoomorficznych spotykanych na terenach Karpat Zachod­ nich. Zagadnienie roli obrzędowej figurek z sera ma kilka aspektów. Z jednej strony znaczenie dominujące może mieć samo tworzywo — ser, który niewątpliwie od­ grywa dużą rolę w obrzędowości. Wiadomo, iż ser występuje na Slowiańszczyźnie powszechnie jako jadło obrzędowe na weselach. Z drugiej strony rolę odgrywać może sama postać zwierzęca. Spotykamy między innymi w Polsce środkowej wy­ obrażenia zwierzęce z ciasta , czy też figurki z wosku dawane w ofierze wotywnej. Ciekawe materiały z tej mało znanej dziedziny kulturowej przynosi ostatnio publi­ kowany artykuł Olędzkiego, w którym między innymi znajduje się interesująca nas wzmianka o zwyczaju, praktykowanym w Harklowej na Podhalu w końcu XIX w., ofiarowywania w kościele wotów woskowych przedstawiających owce . Nie bez znaczenia może być również rodzaj wyobrażanego zwierzęcia. Nie­ które z nich cieszyły się u Słowian pewnym religijnym poważaniem i bywały nie­ kiedy składane w ofierze. Ciekawa dla nas jest wiadomość podawana przez Mo­ szyńskiego, że szczególną czcią były otaczane jelenie wśród pasterzy Bułgarii. Blis­ kość jelenia miała chronić od złych mocy, a oswojenie jelenia było dowodem cnotliwości. Kult jelenia łączy Moszyński ze znanym wśród ludów pasterskich kultem św. Jerzego, ponadto wspomina o zwyczaju wypiekania w okresie Godów figurek z ciasta w kształcie tego zwierzęcia . Wydaje się, że można by do tego zespołu wierzeń włączyć także huculskie baranczyki, które w rzeczywistości najczęściej mają kształt jeleni, a nie baranów. Na koniec, jeżeli chodzi o zwierzęta i inne figurki z sera odciskane w drewnia­ nych formach, a nie kształtowane w rękach, należałoby chyba zainteresować się, czy na terenach, gdzie je dziś spotykamy, nie znano odciskania masła w ozdobnych foremkach. Zdaniem niektórych autorów głównym celem zdobienia masła było podniesienie wyglądu estetycznego produktu w celach handlowych. Jednakże równocześnie spotykamy zwyczaj ofiarowywania zdobionego masła w prezencie weselnym (Pomorze) lub wielkanocnym (Sudety) . Niestety, brak nam dokład­ nych wiadomości o występowaniu tych foremek na ziemiach polskich, a zwłaszcza na terenach karpackich. Foremki do masła można spotkać w zbiorach muzealnych na Dolnym Śląsku i na Opolszczyźnie . Spotykamy je również gdzieniegdzie 84 85 86 87 88 89 8 4 Na przykład figurki z ciasta dawane na Kurpiach w podziękowaniu dzieciom za życzenia noworoczne; A. Chętnik, Pożywienie Kurpiów, Kraków 1936, s. 102. J. O l ę d z k i , Wota woskowe ze wsi Brodowe Łąki i Krzynowłoga Wielka, „Polska Sztuka Ludowa", R. 14: 1960 nr 1, s. 6. M o s z y ń s k i , op. cit., cz. I I , z. 1, Kraków 1934, s. 581, 582. Worterbuch der deutschen Volkskunde, Leipzig 1936, s. 115. R. Reinfuss, Stan muzealiów etnograficznych w woj. wrocławskim, „Lud", t. 37: 1947, s. 422. 8 3 8 6 8 7 8 8 8» M. G ł a d y s z , Kultura ludu śląskiego, [w:] Górny Śląsk, Poznań 1959, ryc. na s. 509. Etnografia polska, t. V к �226 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA na Podkarpaciu, przy czym do masła używa się czasem foremek w kształcie serca, identycznych jak foremki do sera. Skąpe te wiadomości nie mogą być jednak pod­ stawą do żadnych uogólnień. Wydaje się, że dokładne zgromadzenie materiałów dp zdobionych serów w dalszych badaniach karpackich mogłoby rzucić więcej światła na ich rolę w wierzeniach i folklorze góralskim. Bronisława Kopczyñska-Jaworska L E S F R O M A G E S D E C O R E S D E S CARPATES Resume Le fromage de brebis est l'un des produits principaux de Péconomie pastorale collective dans les Carpates. L a fabrication du fromage у est tres répandue. On le fait de lait frais fermenté au moyen du Mag, extrait piquant de l'estomac de veau. Assaisonnée de sel, la pate molle de fromage devient une spécialité du pays, appelée bryndza. Dans les Carpates Polonaises (chaines des Tatra, des Gorce, du Haut Beskid) ainsi que dans la partie centrale de la Slovaquie on produit de la meme páte fermentée et échaudée depetits fromages durs de forme biconique, fusiformes, appelés oscypek. Aprés l'échaudage la páte de fromage devient élastique et se laisse former dans de petits moules en bois munis d'un double anneau; celui-ci porte á l'intérieur un decor qui s'empreint dans la masse molle du fromage. L'auteur nous présente dans son article les types varies d'ornements rencontres sur ces moules, caractéristiques pour le territoire carpatique de la Pologne et de la Slovaquie. Elle mentionne de méme les petits moules servant á faconner des coeurs et des figurines animales en fromage. Leur aire de diffusion est la méme que celle des oscypki. Au déclin du siécle passé et au debut du X X on produisait aussi dans la Tatra et dans la chaine des Gorce des pains de fromage ronds et durs dont la forme est connue sous le nom brusek. lis ressemblaient aux fromages faconnés en moules dans les Carpates Orientales (pays des Huculs), dans les Carpates Meridionales (Roumanie) et dans les Balkans ой cette espéce de fromage s'appelait kachkaval. L'auteur passe ensuite á la description de la production de chaqué espéce de fromage (apprét de la páte, échaudage, moulage), elle montre la technique servant á l'assemblage des moules et l'art d'y inciser Pornement, elle retrace Taire de distribution des différentes espéces de fromages durs et cite les diverses infor­ mations qui parlent de la fonction économique et rituelle des fromages ornementés. е Dans la Haute et Basse Tatra Voscypek était consideré comme moyen de paiement, donné surtout comme salaire aux parres. Les coeurs et animaux de fromage servaient de cadeaux oflerts tantót pour services rendus, tantót comme souvenirs á diverses occasions spéciales (dans la Tatra p. ex. on les distribuait pendant la grande transhumance; celle-ci s'appelant redyk, on avait pris coutume de les appeler en diminutif redykotek). A l'heure actuelle les fromages sont produits principalement pour la vente dans les stations climatiques. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/09473c6d9c8f2b51464972767721aaf2.pdf b95ce7ff0475fe19a12f7292abe652db Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:748 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:689 Title A name given to the resource Duńskie badania arktyczne / ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.1, s.175-200 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalski, Marek Arpad Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia P o l s k a " , t. X V I z. 1 MAREK ARPAD KOWALSKI DUŃSKIE B A D A N I A A R K T Y C Z N E S k a n d y n a w o w i e o d d a w n a zwracali uwagę n a tereny północne. Już w p i e r w s z y m tysiącleciu naszej ery o d k r y l i Grenlandię i d o t a r l i d o wybrzeży A m e r y k i nazwanych przez n i c h wówczas H e l l u l a n d e m — k r a ­ j e m k a m i e n i (Labrador), M a r k l a n d e m — k r a j e m lasów (Nowa F u n d l a n dia) i V i n l a n d e m — k r a j e m winorośli ( N o w a Szkocja). Jednak h i s t o r i a wczesnych odkryć lądu amerykańskiego t o zupełnie odrębne zagadnienie. T r a d y c j e łączności D a n i i z Arktyką wywodzą się o d czasów w i k i n ­ gów. Skolonizowawszy Islandię, duńsko-norwescy osadnicy podjęli n o ­ we podróże. Grenlandię odkrył około 870 r. G u n n b j o r n , ale wiadomości o tej w y s p i e nie przechowały się przez następne lata. P o n o w n i e dotarł do n i e j i n n y Islandczyk, E r i k den Rode ( E r y k R u d y ) , który w latach 983-985 żeglował pośród f jordów w y s p y i natknął się n a eskimoskie osa­ dy w okolicach zatoki Disko, n a zachodnim wybrzeżu tego lądu. Było t o pierwsze zetknięcie się Europejczyków z Eskimosami. E r y k o w i Rude­ m u przyświecał określony cel. O n t o właśnie nadał nazwę w y s p i e : Z i e ­ l o n y K r a j , co miało zachęcić Islandczyków do przedsięwzięcia dalszych w y p r a w i skolonizowania G r e n l a n d i i . Około 986 r. E r y k R u d y założył na zachodnim wybrzeżu w y s p y d w i e pierwsze, osady. Wkrótce też za­ częły powstawać następne, a n a Grenlandię napływali osiedleńcy skan­ dynawscy. Jednakże niegościnny k l i m a t , surowe w a r u n k i naturalne, a wreszcie znaczne oddalenie o d macierzystych krajów, n i e pozwalające na podjęcie masowej kolonizacji spowodowały, że k o n t a k t G r e n l a n d i i z k r a j a m i s k a n d y n a w s k i m i , a n a w e t z Islandią urwał się. Osiedla tamtejsze skupiały się n a południowo-zachodnim wybrzeżu wyspy, między 60° a 65° szerokości geograficznej. Przetrwały one około czterystu lat, a największy r o z k w i t przypada n a X I I I w., g d y liczba i c h doszła do 280. Rozwój G r e n l a n d i i uzależniony był j e d n a k od dowozu z E u r o p y d r e w n a , żelaza i zboża. G d y w końcu X I V w . łączność z I s l a n ­ dią ustała, koloniści pozostawieni s a m y m sobie wyginęli w d r u g i e j poło­ w i e X V w . p o w a l e n i chorobami i n i e mogąc sprostać z b y t t r u d n y m w a ­ r u n k o m b y t u . Część z n i c h zmieszała się wszakże z Eskimosami . J J . B a b i c z, W. w a 1968. 1 Walczak, Zarys historii odkryć geograficznych, Warsza­ �176 MAREK ARPAD KOWALSKI Pierwsze próby k o l o n iz a c ji spowodowały zetknięcie się Europejczy­ ków z Eskimosami. Izolacja t y c h pierwszych zmusiła i c h d o zawierania małżeństw z t u b y l c z y m i k o b i e t a m i . Nastąpiło wymieszanie się o b u ras i wzajemne zapożyczenia k u l t u r o w e , których ślady odnaleziono w i e l e setek l a t później. Były t o f r a g m e n t y ubrań, wrzeciona tkackie, m e t a l o w e d z w o n k i , skandynawskie sieci, miedziane kadzie, łyżki, wreszcie małe drewniane kukiełki przedstawiające wikingów w i c h strojach. R e z u l ­ tatem było powstanie l o k a l n e j k u l t u r y Ignugsuk, której imię dano od n a z w y w y s p y Ignugsuk, położonej n a północ o d U p e r n a v i k . N a t r a f i o n o t a m n a ślady dużego osiedla z tego okresu podczas znacznie później­ szych badań A r k t y k i . N i e znaczy to, b y tamtejsze g r u p y Eskimosów i mieszańców zmieniły podstawy swojej k u l t u r y . P e w n e z m i a n y w y r a ­ żały się w i n n y c h f o r m a c h narzędzi i sprzętu domowego, lecz podstawą u t r z y m a n i a pozostał połów f o k i wielorybów. Po ostatecznym wyginięciu przybyszów Eskimosi przesunęli swoje osiedla bardziej n a południe, n a zagospodarowane ongiś przez Skandynawów tereny. PONOWNE O D K R Y C I E GRENLANDII Po t y m epizodzie pamięć o w i e l k i e j północnej w y s p i e zaginęła n a dłu­ gie lata. Odżyła dopiero w X V w., gdy D a n i a poczęła budować i m p e r i u m M o r z a Północnego, obejmujące podówczas Norwegię, Szwecję, Islandię, w y s p y Faeraer, O r k a d y i Szetlandy — d w a ostatnie archipelagi n i e b a ­ w e m odstąpione Szkocji. W t e d y to, w 1474 r. król D a n i i C h r i s t i a n I w y ­ słał n a północ ekspedycję, n a czele której stali P i n i n g i Pothorst. Głów­ n y m celem w y p r a w y było poszukiwanie t z w . przejścia północno-zachod­ niego: d r o g i m o r s k i e j wiodącej z E u r o p y bezpośrednio do C h i n . W y p r a ­ w a dotarła w 1476 r. do zachodnich brzegów G r e n l a n d i i , gdzie zetknęła się z Eskimosami i lądowała później, 20 l a t przed K o l u m b e m , n a w y ­ brzeżach N o w e j F u n d l a n d i i . Panowało j e d n a k przekonanie, że ląd t e n s t a n o w i część G r e n l a n d i i , oddzielająca zaś je cieśnina jest wielką zatoką wdzierającą się w głąb w y s p y . Podróż n i e przyniosła oczekiwanych efek­ tów, a G r e n l a n d i a pozostawała nadal w zapomnieniu. Panujący na przełomie X V I i X V I I w . król C h r i s t i a n I V zaintereso­ w a n y rozbudową duńsko-norweskiego królestwa wysłał ekspedycję n a p o n o w n e o d k r y c i e zaginionej o d średniowiecza G r e n l a n d i i . K i e r o w a l i nią A n g l i k James H a l l i Duńczyk Godske L i n d e n o w . Poszukująca północno-zachodniego przejścia w y p r a w a spotkała Eskimosów nie t y l k o n a G r e n ­ l a n d i i , lecz i wzdłuż całego wybrzeża kanadyjskiego. W t y m okresie docierały t a m czasem statki w i e l o r y b n i c z e zapędzane n a w o d y a m e r y ­ kańskie w i c h u r a m i i prądami. Ponowną próbę odnalezienia przejścia podjęła D a n i a w 1619 г., w y - �DUŃSKIE B A D A N I A 177 ARKTYCZNE syłając wyprawę Jensa M u n k a , zakończoną śmiercią całej załogi. Nieco później, b o w 1654 г., osiągnął wyspę k a p i t a n D a n e l l , który przywiózł do D a n i i namalowane przez siebie obrazy przedstawiające Eskimosów z r e ­ j o n u Godthaab . Pewne o d k r y c i a nieznanych osiedli eskimoskich n a Alasce i S y b e r i i p o c z y n i l i żeglarze duńscy w służbie rosyjskiej, w okresie p a n o w a n i a P i o t r a Wielkiego. Duże zasługi w t e j dziedzinie wniósł V i t u s B e r i n g . Poważniejsze przedsięwzięcia były wówczas jeszcze niemożliwe, a t o z p o w o d u trudności n a w i g a c y j n y c h . 2 KOLONIZACJA GRENLANDII Duńska kolonizacja G r e n l a n d i i rozpoczyna się właściwie od 1721 г., gdy pastor Hans Povelsen Egede w y r u s z y w s z y z Bergen w N o r w e g i i wylądował n a zachodnim wybrzeżu w y s p y i założył stację oraz misję tam, gdzie obecnie w z n o s i się miejscowość Godthaab. Było t o pierwsze osiedle zbudowane w czasach nowożytnych, p o długiej p r z e r w i e sięgają­ cej nieudanego przedsięwzięcia E r y k a Rudego. Egede przebywał na G r e n l a n d i i w latach 1721-1736, zwiedzając osiedla Eskimosów i ucząc się i c h języka. Po powrocie do E u r o p y wydał k i l k a dzieł o G r e n l a n d i i i j e j mieszkańcach. Słusznie też uważany jest za pierwszego badacza k u l t u r y eskimoskiej. Przebywał o n n a G r e n l a n d i i jeszcze w 1741 г., prowadząc pracę misyjną, a następnie powrócił do K o p e n h a g i . Egede też zapoczątkował łączność G r e n l a n d i i ze światem zewnętrznym. W 1726 r. podjął o n podróż t r z e m a t y p o w y m i k a j a k a m i e s k i m o s k i m i . Wyruszył z r e j o n u Godthaab i p o opłynięciu południowego cypla w y s p y — przylądka F a r e w e l l , dotarł do I s l a n d i i . K a j a k i te znajdują się obecnie w zbiorach M u z e u m Narodowego w Kopenhadze . 3 4 Od Hansa Egede rozpoczyna się zatem n o w a era w h i s t o r i i p o d b o j u A r k t y k i . Oprócz założonej przezeń w 1721 r. stacji, która dała początek miejscowości Godthaab, powstały i i n n e osady. U p e r n a v i k w 1771 r. i Julranehaab w 1775 r. K o m p a n i e i spółki h a n d l o w e podjęły łączność z Grenlandią. W 1774 r. pieczę n a d t y m k r a j e m przejęła K o r o n a Duń­ ska, a m o n o p o l państwa n a h a n d e l z wyspą został u s t a n o w i o n y w 1776 r. Dzisiejszą jego kontynuacją jest państwowa f i r m a Gronlandske Handel, której b u d y n k i w f o r m i e d r e w n i a n y c h baraków opatrzonych godłem b i a Danish Arctic Expedition. С. C . A . G o s c h , L o n d o n 1897. 2 Reports of James H . E g e d e , Relationer fra Grenland Perlustration 1741, K o b e n h a v n 1748. 3 Guides to the National Peoples, K o b e n h a w n 1955. 4 12 — E t n o g r a f i a P o l s k a , X V I / 1 Museum. 1721-36 The Hall, Jens og Det Ethnographical Munk gamle a n d Co., ed. Gronlands Department, nye Arctic �178 MAREK ARPAD KOWALSKI łego niedźwiedzia można spotkać n a nabrzeżu p o r t o w y m Kopenhagi, w ę ­ drując mostem K n i p e l s b r o z dzielnicy Christianshavn do śródmieścia. Dalsze badania k o n t y n u o w a l i P. O. WalLae, L . Dalager i P a u l E g e d e . Zachodnie brzegi w y s p y przestały być nieznane. Zamieszkane są one przez p l e m i o n a Eskimosów zachodniogrenlandzkich, liczących obecnie ponad 20 t y s . osób rozrzuconych wzdłuż wybrzeża o d z a t o k i M e l v i l l e do przylądka F a r e w e l l . Wprowadzenie chrześcijaństwa i europejskiego szkolnictwa spowodowało daleko idące z m i a n y w i c h życiu, t a k że z dawnej t r a d y c y j n e j k u l t u r y pozostały t y l k o nieliczne ślady. Z d r u g i e j wszakże strony n a t u r a l n e w a r u n k i otoczenia geograficznego utrudniały r a d y k a l n e z m i a n y w p o d s t a w o w y c h zajęciach. Z a r z u c i l i w p r a w d z i e E s k i ­ mosi w i e l o r y b n i c t w o , ale rybołówstwo i połów f o k nadal dominują w i c h życiu codziennym. Z t y m jednak, że odbywają się one w sposób o k r e ­ ślony przez administrację okręgową i p r z y użyciu nowoczesnego w y p o ­ sażenia. W związku ze zmniejszaniem się pogłowia fok, co podcina do­ tychczasowe podstawy b y t u , część ludności zachodniogrenlandzkiej zmie­ niła swoje zajęcia i stała się f a r m e r a m i , trudniąc się r o l n i c t w e m i h o ­ dowlą owiec w gospodarstwach południowej części w y s p y . Proces p r z y ­ stosowywania Eskimosów d o wymogów c y w i l i z a c j i europejskiej, k i e r o ­ w a n y przez rząd duński, t r w a nadal. Obecnie mieszkańcy G r e n l a n d i i za­ chodniej zarówno rasowo j a k i k u l t u r o w o znajdują się w okresie p r z e j ­ ściowym, w którym o r y g i n a l n e eskimoskie i europejskie k o m p o n e n t y sta­ piają się razem, tworząc n o w y c h mieszkańców G r e n l a n d i i , posiadających własną kulturę, przystosowaną do specyficznego otoczenia. 5 W i e k X V I I I przyniósł poznanie zachodnich brzegów G r e n l a n d i i . N a ­ dal jednak nic n i e w i e d z i a n o o wybrzeżu w s c h o d n i m , które choć odda­ lone t y l k o o 450 k m od I s l a n d i i , zostało najpóźniej zbadane. Przez długi czas n i e do przezwyciężenia były trudności n a t u r y n a w i g a c y j n e j . Masy dryfujących lodów niesione są przez południowy prąd wzdłuż brzegów y s p y > t a k że t y l k o podczas k i l k u l e t n i c h t y g o d n i statek może przebywać na t y c h wodach. Wiedza o wschodniej części G r e n l a n d i i datuje się d o ­ piero od X I X w . w W p r a w d z i e do Hansa Egede docierały wieści o l u d a c h wschodnich wybrzeży, ale pierwszy nawiązał z n i m i k o n t a k t oficer m a r y n a r k i , p o ­ r u c z n i k W. Graah. W l a t a c h 1829-1830 w łodzi zwanej umiak wyruszył on z zachodniej części G r e n l a n d i i , opłynął o t w a r t y m i w o d a m i j e j połud­ n i o w y cypel i przepłynął wzdłuż południowej części wschodnich brzegów n a z w a n y c h później Wybrzeżem F r e d e r i k a V I , dając zarazem pierwsze m a ­ p y t y c h obszarów. Napotkał o n n i e l i c z n y c h t y l k o Eskimosów, którzy 5 P . O. Wallee, Dagboger fra hans Rejser i Gronland l a n d s k e S e l s k a b s S k r i f t e r " , t. 5: 1927; L . D a l a g e r , b e n h a v n 1752; P . E g e d e , Efterretninger om Gronland, „Det gr0n- Relationer, K0- 1739-53, Gronlandske K e b e n h a v n 1788. �179 DUŃSKIE B A D A N I A A R K T Y C Z N E w ciągu następnych 60 l a t opuścili swoje domostwa i u d a l i się w drogę wokół przylądka F a r e w e l l na południowy k r a n i e c zachodniego w y ­ brzeża . W ponad 50 l a t później drogę Graaha przedłużył p o r u c z n i k Gustav H o l m , który w 1884 r. posunął się dalej n a północ i spotkał n i e znaną przedtem dużą grupę Eskimosów w rejonie zatoki Angmagssalik. Dał o n opis i c h życia i k u l t u r y , spędzając wśród n i c h zimę polarną. Zarazem zostało o d k r y t e ostatnie o g n i w o w długim łańcuchu osiedli eskimoskich okalających Grenlandię. Zwrócić jeszcze można uwagę n a badania i o p r a ­ cowania O t t o Fabriciusa, H . Řinka i H . E. Saabyego . 6 7 Prawdopodobnie najstarsze osady ńa t y m wybrzeżu pochodzą z o k r e ­ su paleoeskimoskiego, t j . z pierwszego tysiąclecia naszej ery, ale arche­ ologiczne p o s z u k i w a n i a ustaliły, że główna fala m i g r a c y j n a do w s c h o d ­ niej G r e n l a n d i i miała miejsce w X I V w . Wyruszyła ona z zachodniego wybrzeża i po minięciu przylądka F a r e w e l l posuwała się n a północ, w stronę Z i e m i C h r i s t i a n a I X , gdzie właśnie dotarł Gustav H o l m . P r z e ­ prowadzone przezeń badania ustaliły, że jeszcze wówczas Eskimosi A n g ­ magssalik n i e w y k a z y w a l i w całości swojej k u l t u r y z b y t w i e l k i c h różnic od pobratymców z zachodniego wybrzeża. Pewne odrębności wyrażające się głównie w ornamentyce i zdobnictwie sprzętów, ubiorów i obiektów sztuki, które obecnie cechują Eskimosów wschodniogrenlandżkich, są dziełem n i e więcej niż ostatnich 150 l a t . 8 W b r e w pozorom, wszystkie te zdawałoby się szalone przedsięwzięcia odkrywcze miały racjonalne jądro, co zresztą n i e umniejsza zasług i c h bohaterów. Zarówno b o w i e m kajaki j a k i umiaki, dzięki swojej k o n ­ s t r u k c j i , doskonale są przystosowane do podróżowania i poruszania się po a r k t y c z n y c h wodach. N i e lękają się a n i w y s o k i e j f a l i i sztormowej pogody, a n i d r y f o w a n i a wśród m i e l i z n i lodów. Należy t u wyjaśnić, że kajak służy przede w s z y s t k i m do polowań, szczególnie do połowu f o k i morsów, a ongiś też i wielorybów; w północnej zaś Kanadzie także do polowań n a k a r i b u . Natomiast umiak służył d a w n i e j do polowań n a w i e l o r y b y , obecnie stał się środkiem t r a n s p o r t u i podróży, łatwym w o b ­ słudze i s t e r o w a n i u , t a k że b y w a określany m i a n e m kobiecej łodzi. Dziś W. G r a a h , XJndersegelses Reise til ostkysten aj Gronland Kebenhavn 1832. O. F a b r i c i u s , Noiagtig Beskrivelse over alie Granlaendernes Fangę Redskaber ved Saelhunde Fangsten, „Kongeliege D a n s k e Videnskabernes-Selskabs S k r i v t e r " , t. 5:1810; t e g o ż , Noiagtig Beskrivelse over Gronlands Landdyr-, Fugleog Fiskefangst, ibidem, t. 6:1818; H . E . S a a b y e, Brudstykker af en Dagbog, holden i Granland, O d e n s e 1816; H . R i n k, Eskimoiske Eventyr og Sagn, K o b e n h a v n 1866-1871; t e g o ż , Danish Greenland, its people and its products, L o n d o n 1877; t e g o ż , The Eskimo Tribes, „Meddelelser o m G r e n l a n ď , t. 11:1891. 6 7 8 К. B i r k e t - S m i t h , The Eskimos, L o n d o n 1936. �MAREK ARPAD 180 KOWALSKI kajaki i umiaki powszechnie zaopatrywane są w n i e w i e l k i e , lecz silne m o t o r k i , przystosowane do eksploatacji n a wodach p o l a r n y c h . I c h n i e ­ z b y t wygórowana cena sprawia, że napęd mechaniczny jest szeroko obec­ nie stosowany. W każdym bądź razie badania przyniosły wkrótce z m ia ny n a wschod­ n i m wybrzeżu w y s p y . H a n d l o w a i m i s y j n a stacja została założona w A n g ­ magssalik w 1894 г., a więc w 10 l a t po d o t a r c i u t a m p o r u c z n i k a H o l m a . W 1925 r . część miejscowej ludności przeniosła się nieco bardziej n a pół­ noc, n a d w i e l k i kompleks fiordów z w a n y cieśniną Scoreśby. WYPRAWY I BADANIA Z końcem X I X w . rozpoczął się okres l i c z n y c h w y p r a w i i n t e n s y w ­ n y c h badań mających n a celu dokładne poznanie lądu — t a k wybrzeży, j a k i wnętrza k r a j u . Dalsze o d c i n k i północnych p a r t i i wschodniego w y ­ brzeża zostały poznane i skartowane przez k o l e j n o p o sobie następujące ekspedycje Holmberga, С. H . Rydera i G. C. A m d r u p a , które miały m i e j ­ sce u schyłku ubiegłego i n a początku obecnego s t u l e c i a . Przyniosły one znaleziska w postaci starych domostw o d k r y t y c h n a Z i e m i Pearyego, gdzie n a t r a f i o n o na ślady k u l t u r y paleoeskimoskiej. Badania t e dowiodły istnienia w i e l k i e g o szlaku migracyjnego wiodącego z zachodu w y s p y , wokół przylądka F a r e w e l l , do okręgu Angmagssalik i ciągnącego się jeszcze bardziej n a północ do Scoreśby Sund. 9 Pierwsza duża fala m i g r a c y j n a n a wschodnie wybrzeże w y s p y prze­ biegała w X V I w . Jej w y n i k i e m było powstanie w okręgu Angmagssalik dużego skupiska osiedli eskimoskich, których k u l t u r a miała niewątpliwe związki z zachodnim wybrzeżem G r e n l a n d i i . Dalsi osiedleńcy p r z y b y l i w X V I w . Nieco później miały miejsce następne r u c h y m i g r a c y j n e E s k i ­ mosów P o l a r n y c h , zamieszkujących tereny położone n a północ od E s k i ­ mosów zachodniogrenlandzkich, a wyszły one z okręgu T h u l e . Szlaki te wiodły jednak n i e wokół przylądka F a r e w e l l , lecz przeciwnie, północ­ n y m i brzegami w y s p y i dotarły do północnych wybrzeży cieśniny Sco­ reśby, a więc w pobliże Eskimosów Angmagssalik, n i e zetknęły się wszak­ że z n i m i . W przeciągu X I X w . t a n o w o przybyła ludność północno-wschodniej G r e n l a n d i i całkowicie wymarła, a o śladach i c h wędrówek i pobycie n a Z i e m i Pearyego świadczą j e d y n i e znaleziska archeologiczne i t r a d y c j a ustna pozostałej w okręgu T h u l e społeczności Eskimosów Po­ l a r n y c h . Eskimosi wschodmogrenlandzcy (Angmagssalik) i i c h t r a d y c j e С. H . R y d e r , Om den tidligere eskimoiske Bebyggelse af Scoreśby Sund, „Meddelelser o m G r o n l a n d " , t. 17:1895; G . C . A m d r u p , The Former Eskimo Settlements on the East Coast of Greenland Between Scoresby Sound and the Angmagssalik district, „Meddelelser o m G r e n l a n d " , t. 28:1909. 8 �DUŃSKIE B A D A N I A A R K T Y C Z N E 181 k u l t u r o w e pochodzą więc z zachodniego wybrzeża w y s p y . I c h wędrówki do obecnych siedzib stanowią zakończenie wielkiego szlaku migracyjnego wiodącego z A l a s k i p o wschodnie krańce G r e n l a n d i i . Eskimosi P o l a r n i są najbardziej n a północ wysuniętą grupą. Zajmują t e r y t o r i u m położone między lodowcem H u m b o l d t a n a północy a zatoką M e l v i l l e n a południu. Liczą około 400 osób. Podstawą i c h gospodarki są p o l o w a n i a n a zwierzynę arktyczną — f o k i i morsy. Ongiś w pogoni za wołami piżmowymi docierali n a wyspę Ellesrnere'a, a n a w e t do dalszych zakątków tego archipelagu arktycznego. Żyją o n i w n a j t r u d n i e j s z y c h b o ­ daj w a r u n k a c h p o l a r n y c h . Noc z i m o w a t r w a t a m ponad 5 miesięcy, l o d y zaś zalegają t a k długo, że l a t o p r a k t y c z n i e n i e istnieje. P o l a r n i Eskimosi znali polowania z k a j a k i e m , rybołówstwo i p o l o w a n i e n a k a r i b u , ale ciężkie w a r u n k i k l i m a t y c z n e częstokroć zmuszały i c h do porzucania t y c h zajęć. Zostały one p o n o w n i e r e a k t y w o w a n e około 1864 г., gdy k i l k a r o ­ dzin eskimoskich z przylądka Ponds z w y s p y B a f f i n a przybyło do pół­ nocnej G r e n l a n d i i p o podróży trwającej k i l k a l a t . W o w y m czasie i m i ­ gracja d o G r e n l a n d i i miała już charakter i n d y w i d u a l n y i ograniczała się do w y p r a w i podróży k i l k u osób, w przeciwieństwie do znacznie wcześ­ niejszych, masowych wędrówek. Okręg Thule, zamieszkiwany przez P o l a r n y c h Eskimosów, leżący w bezpośredniej bliskości kanadyjskiego archipelagu arktycznego, jest bramą wiodącą z k o n t y n e n t u amerykańskiego w głąb G r e n l a n d i i . Tędy prowadziły szlaki l i c z n y c h m i g r a c j i z K a n a d y do G r e n l a n d i i , wiodące dalej n a południe w stronę zatoki M e l v i l l a , którymi n a zachodnie krańce w y s p y p r z y b y l i p r z o d k o w i e obecnych Eskimosów zachodniogrenlandzk i c h . W okręgu T h u l e zaczynały się też d r o g i n a wschodnie wybrzeża wyspy, ciągnące się wzdłuż północnych brzegów G r e n l a n d i i . Po raz pierwszy do P o l a r n y c h Eskimosów dotarła w 1903 r. w y p r a ­ w a Myliusa-Erichsena, zwana D a n i s h L i t e r a r y Greenland E x p e d i t i o n . L u d V i g M y l i u s - E r i c h s e n urodził się 15 I 1872 r. w Kopenhadze. Całe swo­ je życie poświęcił b a d a n i o m etnograficznym p r o w a d z o n y m wśród E s k i ­ mosów różnych części G r e n l a n d i i . W latach 1902-1904 przedsięwziął on wyprawę badającą zachodnie wybrzeża w y s p y (była t o w s p o m n i a n a w y ­ żej D a n i s h L i t e r a r y E x p e d i t i o n ) . Dotarła ona do przylądka Y o r k i t a m zetknęła się z Eskimosami P o l a r n y m i , pozostającymi do t e j p o r y poza zasięgiem wpływów duńskich. W j e j skład wchodził między i n n y m i zna­ n y ówczesny duński badacz p o l a r n y , h r a b i a H a r a l d v o n M o l t k e , i młody podówczas K n u d Rasmussen, którego nazwisko stało się w późniejszych latach osobnym rozdziałem w dziejach kontaktów D a n i i z Arktyką. M y lius-Erichsen zimę n a przełomie l a t 1903/1904 spędził wśród Eskimosów przylądka Y o r k . Skartował on w t e d y wybrzeża tej części G r e n l a n d i i i zebrał bogaty materiał etnograficzny dotyczący pochodzenia, h i s t o r i i �182 MAREK ARPAD KOWALSKI i k u l t u r y Eskimosów P o l a r n y c h . Wśród w i e l u obiektów, które p r z y ­ wiózł do Konpenhagi, znajdowały się sanie, k o m p l e t y strojów i odzieży, p r z y b o r y myśliwskie i wyposażenie domowe. W czasie z i m y na p r z y ­ lądku Y o r k nauczył się M y l i u s - E r i c h s e n obchodzić z p s i m i zaprzęgami: kierować e s k i m o s k i m i psami i powozić saniami. Sanie Eskimosów, i c h środek t r a n s p o r t u lądowego, rozpowszechnione są n a całym z a m i e s z k i w a n y m przez t e n l u d obszarze — od wschodniej G r e n l a n d i i do przylądka Czukockiego. Sanie eskimoskie, w przeciwień­ s t w i e do indiańskich, zawsze mają d w i e płozy i są przystosowane d o k i e r o w a n i a n i m i p o lodzie. Wszystkie i c h części są zazwyczaj łączone ze sobą wiązaniami, a n i e w y c i n a n e w jednej desce, dzięki czemu sanie są t a k elastyczne, że n a w e t p r z y dużym obciążeniu n i e łamią się podczas podróży przez nierówności t e r e n u , p r z y p o k o n y w a n i u g r u d , wykrotów, k r y i szczelin l o d o w y c h . Centralne k a n a d y j s k i e g r u p y Eskimosów w y ­ konują sanie nieco bardziej p r y m i t y w n e od grenlandzkich. N a w y s p i e Baffiina i G r e n l a n d i i pojazdy te posiadają z tyłu, n a przedłużeniu płóz, stojaki dla powożącego, pokład zaś o b u d o w a n y jest barierką wykonaną z rogów j e l e n i c h l u b d r e w n a . C h r o n i t o ładunek przed ześliznięciem się d o tyłu i pomaga p r z y s t e r o w a n i u saniami. Wśród zachodnich p l e m i o n Eskimosów sanie używane są j e d y n i e do t r a n s p o r t u upolowanej z w i e r z y ­ n y i przewożenia łodzi przez pola lodowe, przed spuszczeniem j e j n a w o ­ dę. D l a zmniejszenia t a r c i a Eskimosi kanadyjscy zaopatrują płozy sań w grube opony z zamrożonego t o r f u . Opony t a k i e każdego d n i a n a ­ cierane są wodą. Zamarzająca w o d a t w o r z y w t e n sposób cienką warstwę lodu, t a k że n a w e t mała ilość psów p o t r a f i ciągnąć ciężki ładunek. E s k i ­ m o s i P o l a r n i w d a w n y c h czasach, z p o w o d u b r a k u drzewa, b u d o w a l i sa­ nie z małych kawałków d r e w n a p r z y n i e s i o n y c h przez morze, długich k o ­ ści zwierzęcych i i n n y c h materiałów zastępczych. Psy były zaprzęgane w wachlarz, a każde ze zwierząt miało wyznaczone, stałe miejsce. K i e ­ r o w a n o n i m i n i e cuglami, lecz j e d y n i e o k r z y k a m i i długim, r z e m i e n n y m batem. N a lesistych terenach północnej K a n a d y p r e f e r o w a n y był i n n y t y p zaprzęgu, l i n i o w y , w którym psy ustawione były w d w a równoległe rzędy, z psem p r z e w o d n i k i e m n a czele. 1 0 Doświadczenia, które M y l i u s - E r i c h s e n zdobył w czasie p o b y t u wśród Eskimosów Polarnych, wykorzystywał o n p r z y następnych podróżach. Toteż gdy w 1906 r. k o l e j n a prowadzona przez niego ekspedycja opuści­ ła Danię, n a pokładzie s t a t k u „Danmark" płynącego do G r e n l a n d i i znaj­ dowały się sanie, ponad sto psów i trzech Grenlandczyków, którzy j a k o j e d y n i uczestnicy w y p r a w y obok Myliusa-Erichsena m i e l i doświadczenie L. M y l i u s - E r i c h s e n , H. v. Moltke, Grenland, K J a b e n h a v n 1906. �DUŃSKIE B A D A N I A ARKTYCZNE 183 w posługiwaniu się p s i m i z a p r z ę g a m i . Ekspedycja „Dammark" była czwartą spośród w y p r a w mających n a celu przebadanie północno-wschod­ n i c h wybrzeży G r e n l a n d i i leżących pomiędzy 75° a 83° szerokości geo­ graficznej, na północ od znanej już cieśniny Scoreśby. Liczyła ona 27 osób. W skład j e j wchodził L u d v i g M y l i u s - E r i c h s e n j a k o k i e r o w n i k , opiekujący się zarazem stroną etnograficzną przedsięwzięcia, k a r t o g r a ­ f o w i e Hagen i Johann Peter Koch, d w u m a l a r z y : A c h t o n F r i i s i A . B e r telsen, ornitolog, zoolog, b o t a n i k , hydrograf, meteorolog i w s p o m n i a n y c h już trzech Grenlandczyków — pół k r w i Eskimosów: Jorgen B r o n l u n d , Tobias Gabrielsen i Gobwilsen. u W y p r a w a wyruszyła z K o p e n h a g i 24 czerwca 1906 r. Po krótkim p o ­ bycie n a I s l a n d i i opuściła ją 23 lipca i osiągnęła w końcu miesiąca g r a ­ nicę zasięgu l o d u pływającego, b y wreszcie 16 sierpnia dotrzeć do p r z y ­ lądka Bismarcka n a G r e n l a n d i i . Zimę uczestnicy w y p r a w y spędzili na statku, choć już wcześniej, jesienią 1906 г., poczyniono p r z y g o t o w a n i a do podróży saniami, w l u t y m zaś i m a r c u 1907 r. prowadzono obserwacje naukowe n a najbliższych terenach. Celem ekspedycji było przemierzenie wybrzeża długości około 800 m i l i prowadzenie w czasie marszu badań. 26 marca 1907 r . dziesięciu l u d z i i 90 psów ruszyło n a północ z bazy, którą stanowił statek z pozostałymi nań uczestnikami ekspedycji. W y ­ p r a w a była podzielona n a cztery g r u p y : d w i e zasadnicze i d w i e pomoc­ nicze. Te d w i e ostatnie powróciły n a statek p o zabezpieczeniu żywności dla g r u p zasadniczych n a początkowym o d c i n k u szlaku. Pierwsza z g r u p głównych składała się z Myliusa-Erichsena, k a r t o g r a f a Hagena i G r e n landczyka B r e n l u n d a , drugą zaś s t a n o w i l i k a r t o g r a f Koch, m a l a r z i etno­ graf Bertelsen i Grenlandczyk Tobias Gabrielsen. G r u p a Kocha skiero­ wała się bezpośrednio n a północ k u Z i e m i Pearyego i po sporządzeniu map całego szlaku wróciła na statek 27 czerwca 1907 r. p o trzymiesięcz­ nej podróży. Przebieg w y p r a w y g r u p y Myliusa-Erichsena miał tragiczny koniec. Wyruszyła ona początkowo n a zachód przez Zatokę Niepodległości i Cie­ śninę Pearyego do Przylądka Glacier i w t e d y skierowała się k u Z i e m i Pearyego. W drodze p o w r o t n e j , ze względu n a niesprzyjające w a r u n k i M i a n e m Eskimosów określa się tubylczą ludność G r e n l a n d i i , zaś G r e n l a n d c z y k a m i n a z y w a n o od początków k o l o n i z a c j i mieszańców Eskimosów z Duńczykami. O d 1953г., t j . od z n i e s i e n i a k o l o n i a l n e g o s t a t u s u w y s p y i j e j i n k o r p o r a c j i do D a n i i j a k o p r o w i n c j i m a c i e r z y s t e j , obowiązuje j e d n a t y l k o n a z w a — G r e n l a n d c z y c y , n i e ­ zależnie od tego, c z y odnosi się do Eskimosów, Duńczyków c z y mieszańców, a n a l o ­ g i c z n i e do określeń: J u t l a n d c z y k — m i e s z k a n i e c J u t l a n d i i , Z e l a n d c z y k — m i e s z ­ k a n i e c Z e l a n d i i . T a k więc ludność w y s p y m a status Duńczyków, n a z w a G r e n l a n d ­ c z y k zaś określa pochodzenie l o k a l n e (np. P o l a k — W i e l k o p o l a n i n ) . M i a n o : E s k i ­ mos, używane j e s t w p u b l i k a c j a c h n a u k o w y c h . T u , G r e n l a n d c z y k o z n a c z a m i e ­ szańca. 1 1 �184 MAREK ARPAD KOWALSKI lodowe, zmuszona była spędzić l a t o n a d f i o r d e m duńskim. Jesienią g r u ­ pa próbowała przekroczyć f i o r d i osiągnąć jego przeciwległy brzeg, lecz przedsięwzięcie n i e powiodło się. Długi i n i e p r z e w i d z i a n y p o b y t nad f i o r d e m wyczerpał zapasy żywności — droga wokół niego była z b y t t r u d n a . Pierwszy padł z głodu k a r t o g r a f Hagen, wkrótce p o n i m M y l i u s -Erichsen. J a k wykazały znalezione później n o t a t k i zmarł 25 listopada 1907 r. J e d y n i e bardziej o d p orny B r o n l u n d próbował przedzierać się sam na południe. Dotarł o n d o płaskowyżu Lambetsland, gdzie dosięgnęła go śmierć. Wczesną wiosną 1908 r. r a t u n k o w a ekspedycja Kocha odnalazła jego zwłoki w małej j a s k i n i n a płaskowyżu. Znajdowały się p r z y n i m wszystkie materiały zebrane podczas badań p r o w a d z o n y c h przez w y p r a ­ wę, a więc m a p y szlaku lądowego od przylądka Nordost R u n d i n g e n d o przylądka Glacier, cenne zbiory, opracowania i n o t a t k i etnograficzne i przyrodnicze . 12 D l a odnalezienia w s z y s t k i c h zaginionych członków g r u p y rząd duński wysłał w 1909 r. ekspedycję n a s t a t k u „Alabama" p o d k i e r o w n i c t w e m Ejnara Mikkelsena. Po p r z y b y c i u do G r e n l a n d i i M i k k e l s e n i jego t o w a ­ rzysz Iversen r u s z y l i w głąb k r a j u n a poszukiwanie z a g i n i o n y c h człon­ ków ekspedycji „Danmark" i m i e l i powrócić n a statek 1 sierpnia 1910 r. Obaj podróżnicy n i e s t a w i l i się w oznaczonym t e r m i n i e i „Alabama" zmuszona pogarszającymi się w a r u n k a m i k l i m a t y c z n y m i zamierzała o d ­ płynąć w drogę powrotną. Statek uległ j e d n a k zmiażdżeniu przez lody. Załoga uratowała się n a k r z e lodowej, gdzie znalazł ją statek w i e l o r y b niczy. Pięciu uczestników w y p r a w y w t e n sposób ocalało. M i k k e l s e n i Iversen po 28 miesiącach wędrówki n a l o d o w y m płaskowyżu L a m b e r t sland odnaleźli ślady g r u p y i d o t a r l i d o zwłok Myliusa-Erichsena, Z n a ­ leźli o n i jego d z i e n n i k i i n o t a t k i . W y c z e r p a n i marszem i głodem prze­ dzierali się z k o l e i w stronę wybrzeża, gdzie w l i p c u 1912 r. odnalazł o b u statek n o r w e s k i . W czasie następnych w y p r a w M i k k e l s e n o w i udało się zgromadzić obszerne materiały dotyczące dziejów Eskimosów wschodnie­ go wybrzeża G r e n l a n d i i . Jego p u b l i k a c j e rzuciły dalsze światło n a h i s t o ­ rię k u l t u r y eskimoskiej . 13 M i m o tragicznego zakończenia, w i e l k i e były osiągnięcia n a u k o w e w y p r a w y Myliusa-Erichsena. Badacze d o t a r l i dalej n a północ niż j a k i e ­ k o l w i e k poprzednie ekspedycje. P r a k t y c z n y m r e z u l t a t e m podróży było skartowanie całej G r e n l a n d i i i potwierdzenie j e j wyspiarskiego cha­ r a k t e r u . W w i e l u miejscach w y p r a w a znajdowała r u i n y chat eskimos­ k i c h , świadczące o t y m , że północne wybrzeża wschodniej części w y s p y 12 that Dokładny opis w y p r a w y is Lonelier Than Ruin. daje The j e d e n z j e j uczestników, A . Mylius-Erichsen Expedition F r i i s, to Greenland, A land "The I l l u s t r a t e d L o n d o n N e w s " , n r 3628:1908. 13 E. M i k k e l s e n , De ostgranlandske Eskimoers Historie, K o b e n h a v n 1934. �DUŃSKIE B A D A N I A 185. ARKTYCZNE były ongiś zamieszkane. W y r a z e m wdzięczności ze strony społeczeństwa duńskiego dla osiągnięć Myliusa-Erichsena jest jego p o m n i k wzniesiony na pięknym, n a d m o r s k i m b u l w a r z e spacerowym Kopenhagi — L a n g e l i n i e . Ze znalezisk ekspedycji „Danmark" n a uwagę załugują wodoszczel­ ne u b r a n i a z foczej skóry, które myśliwy zakładał wyruszając k a j a k i e m na łowy, h a r p u n y z bełtem, l i n y holownicze, stojaki do kajaków, p o d ­ s t a w k i pod l a m p y i miedziane naczynia przyniesione n a Grenlandię przez wikingów i przejęte przez Eskimosów. Wszystkie t e sprzęty są charak­ terystyczne szczególnie dla G r e n l a n d i i . I c h forma, materiał i technika w y k o n a n i a n i e są spotykane wśród Eskimosów K a n a d y i A l a s k i , choć istnieją oczywiście też p e w n e podobieństwa. Świadczą one o w y t w o r z e ­ n i u się n a w y s p i e odrębności k u l t u r o w y c h w stosunku do Eskimosów k o n t y n e n t a l n y c h , a zarazem o łączności Eskimosów grenlandzkich, któ­ r z y p r z y b y w s z y z k o n t y n e n t u n a teren obecnego d y s t r y k t u T h u l e , r u ­ szyli wzdłuż wybrzeży w y s p y zakładając wokół n i c h osady. P e w n e lo­ kalne między n i m i zróżnicowanie jest w y n i k i e m b r a k u stałych k o n t a k ­ tów, dzięki czemu wytworzyły się p a r t y k u l a r n e różnice w późniejszych w i e k a c h eskimoskiej kolonizacji G r e n l a n d i i . 1 4 Pozostałości k a m i e n n y c h domów i narzędzi ciągnęły się wzdłuż całe­ go szlaku, który przemierzyła w y p r a w a Myliusa-Erichsena, od Przyląd­ ka Bismarcka do Z a t o k i Niepodległości. Znacznie uboższe były ślady p o ­ b y t u Eskimosów n a Z i e m i Pearyego, co stanowiło dowód wcześniejszych spostrzeżeń Myliusa-Erichsena i H o l m a , że tamtędy w p r a w d z i e wiódł szlak m i g r a c y j n y łączący wybrzeża w y s p y , ale ta część k r a j u n i g d y nie była t r w a l e zasiedlona. K a m i e n n e chaty odnalezione przez Myliusa-Erichsena n a północno- w s c h o d n i m wybrzeżu G r e n l a n d i i identyczne są z t y m i , które spotkał on n a wybrzeżu północno-zachodnim w czasie w y p r a w y do Eskimosów P o l a r n y c h . Są t o b u d o w l e z k a m i e n i a , o ścianach uszczelnionych z zew­ nątrz ziemią. Część f r o n t o w e j ściany i dachu jest ruchoma, tworząc w e j ­ ście do chaty. Dach w y k o n a n y jest z płaskich k a m i e n i ułożonych pozio­ m o i spoczywających n a krawędziach ścian i podporach znajdujących się wewnątrz b u d y n k u . W ścianie f r o n t o w e j , tuż n a d wejściem, z n a j d u ­ je się okienko przesłonięte cienką, wyprawioną skórą. O d wejścia do wnętrza i z b y p r o w a d z i k o r y t a r z długości ok. 3 m , Obniżony o 50 cm w stosunku do poziomu podłogi, stanowiąc zabezpieczenie przed dosta­ n i e m się d o chaty zimnego powietrza. B u d o w l a t a k a jest z i m o w y m d o ­ m e m osiadłych społeczności eskimoskich. Igloo natomiast jest wznoszone t y l k o zimą w czasie wędrówek l u b B i r k e t - S m i t h , The t. 2:1928, C o p e n h a g e n — L o n d o n . 14 Greenlanders of the Present Day, „Greenland", �186 MAREK ARPAD KOWALSKI w y p r a w łowieckich, z bloków twardego, ubitego śniegu. Po w y b u d o w a ­ n i u polewane jest wodą, która zamarza wypełniając szczeliny między poszczególnymi płytami, a przez t o c h r o n i przed dostępem zimnego p o ­ w i e t r z a . Igloo powszechne jest wśród Eskimosów kanadyjskich, będąc i c h podstawową siedzibą w czasie z i m y . N a t o m i a s t n a G r e n l a n d i i s t a n o w i ono w zasadzie p r o w i z o r y c z n e schronienie. D o m y kamienne wznoszone są n a G r e n l a n d i i i Alasce. L a t e m , gdy Eskimosi przenoszą się d o n a m i o ­ tów, dach kamiennego d o m u b y w a zdejmowany dla jego p r z e w i e t r z e n i a i oczyszczenia. Jesienią d o m b y w a p o p r a w i a n y i zajmowany ponownie, często jednak przez inną już rodzinę — taką, która go najbardziej potrze­ b u j e . Wszystkie b o w i e m t e b u d o w l e są wspólną własnością całej g r u p y . N a m i o t y są l e t n i m schronieniem, do którego Eskimosi przenoszą się z igloo bądź z domów k a m i e n n y c h . N a m i o t y mają kształt stożka. Miejsce n a ognisko mieści się w pobliżu wejścia, b y d y m swobodnie mógł ucho­ dzić n a zewnątrz. Przeciwnie b o w i e m niż indiańskie, n i e posiadają one w wierzchołku o t w o r u d o u l a t n i a n i a się d y m u . N a m i o t w y k o n a n y jest z pozszywanych skór k a r i b u , wołu piżmowego l u b f o k i albo niedźwiedzia polarnego — zależnie od bogactwa f a u n y arktycznej konkretnego t e r y ­ torium. KNUD RASMUSSEN I JEGO NASTĘPCY Wszystkie dotychczasowe ekspedycje utorowały drogę do dalszych bardziej już szczegółowych badań G r e n l a n d i i , k o n t y n u o w a n y c h w obec­ n y m stuleciu. N a czoło w y b i j a się t u nazwisko Rasmussena. K n u d Rasmussen urodził się 7 V I 1879 w Jakobshavn n a G r e n l a n d i i . Ojciec jego był pastorem, z osiadłej n a w y s p i e duńskiej r o d z i n y ; p r o w a ­ dził wśród Eskimosów pracę misyjną. W żyłach Rasmussena płynęła też eskimoska k r e w , gdyż jego b a b k a ze s t r o n y m a t k i była Eskimoską. W latach 1903-1904 towarzyszył M y l i u s o w i - E r i c h s e n o w i i H a r a l d o w i v o n M o l t k e w i c h w y p r a w i e do Eskimosów P o l a r n y c h (Polar Eskimos). U r o d z o n y n a G r e n l a n d i i , znający w a r u n k i b y t u arktycznego i tubylczą ludność w y s p y , podjął Rasmussen badania życia i k u l t u r y ludów p o l a r ­ n y c h . Wkrótce też rozpoczął samodzielną działalność eksploracyjną na t e ­ renie A r k t y k i , która przyniosła ogromne r e z u l t a t y i postawiła go w rzę­ dzie n a j w y b i t n i e j s z y c h badaczy terytoriów p o l a r n y c h i znawców k u l t u ­ r y eskimoskiej. Pierwszy okres był kontynuacją zapoczątkowanych przez M y l i u s a -Erichsena badań północnych g r u p mieszkańców G r e n l a n d i i . W latach 1906-1908 kierował Rasmussen wyprawą etnograficzną, która dotarła do cieśniny Smitha, oddzielającej wyspę Ellesmere'a od G r e n l a n d i i . W 1909 r. n a obszarach zajmowanych przez Eskimosów P o l a r n y c h została �DUŃSKIE B A D A N I A 187 ARKTYCZNE założona pierwsza m i s j a duńska. Już w r o k później Rasmussen zorgani­ zował z pomocą późniejszego wielokrotnego towarzysza w y p r a w i zna­ nego podróżnika polarnego, Petera Freuchena, stację handlową T h u l e (Thule T r a d i n g Post), która w następnych latach stanowiła zaopatrze­ niową oraz wyjściową i docelową bazę d l a l i c z n y c h , słynnych w y p r a w Rasmussena, znanych j a k o T h u l e Expeditions. Doprowadziły one do do­ kładnego poznania G r e n l a n d i i , życia i k u l t u r y j e j mieszkańców, a także p o l a r n y c h ludów K a n a d y i A l a s k i i wniosły poważny wkład do duńskiej i światowej etnologii. Miały fundamentalne znaczenie w badaniach pół­ nocnej G r e n l a n d i i i j e j wschodniego wybrzeża między przylądkiem Fare­ w e l l a Scoresby Sund, a też niemały w p ł y w n a rozwój etnograficznej w i e d z y o Eskimosach. W czasie w s z y s t k i c h n i e m a l w y p r a w i badań Rasmussen hołdował eskimoskiej technice podróżniczej posługując się saniami i p s i m i zaprzę­ gami. W y p r a w ogółem było siedem. Pierwsza z n i c h w 1912 r. wiodła w poprzek grenladzkiego lądolodu, od wschodnich wybrzeży w y s p y do Thule, dowodząc, że oprócz nadmorskiej drogi północnymi krańcami w y s ­ py, przez Ziemię Pearyego, m i g r a c y j n e szlaki Eskimosów mogły wieść również i poprzez ląd, t r a k t e m znacznie krótszym . 15 D r u g a w y p r a w a T h u l e w 1917 r. przeprowadzała badania wybrzeży północnej G r e n l a n d i i , między f i o r d a m i Sw. Jerzego i Longa. W j e j skład wchodził Peter Freuchen, J o h a n n Peter K o c h , uczestnik Erichsenowskiej ekspedycji „Danmark", j a k o geograf i geolog, oraz szwedzki p r z y r o d n i k T h o r k i l d W u l f . W y p r a w a wykonała wszystkie zadania, w drodze p o ­ w r o t n e j zginął jednak z wyczerpania W u l f . Najsłynniejsza była wszakże piąta w y p r a w a T h u l e w latach 1921-1924, która pod k i e r u n k i e m Rasmussena przemierzyła w i e l k i szlak w po­ przek k o n t y n e n t u amerykańskiego', od zatoki Hudsona do Cieśniny Be­ ringa. Po zbadaniu północnej G r e n l a n d i i w y p r a w a ta, n a saniach zaprzę­ żonych w psy, przemierzyła 4 t y s . k m wzdłuż północnego wybrzeża A m e ­ r y k i . Rasmussen dotarł w czasie tej podróży do w s z y s t k i c h k o n t y n e n t a l ­ n y c h p l e m i o n eskimoskich, zbierając wśród n i c h bogaty materiał etno­ graficzny. Szczególne znaczenie ekspedycji leżało w poznaniu obszarów znajdujących się n a północ i zachód od zatoki Hudsona. Dała ona też pierwsze dokładne, całościowe i porównawcze spojrzenie n a życie i k u l ­ turę lądowych społeczności Eskimosów n i e związanych z morzem. W y ­ p r a w a prowadziła badania wśród Eskimosów grenlandzkich, a po p r z e j ­ ściu na k o n t y n e n t , wśród Eskimosów L a b r a d o r u , w y s p y B a f f i n a i Sout­ hampton, a dalej Wśród Eskimosów I g l u l i k , K a r i b u , N e t s i l i k , Copper, Mackenzie, P o i n t B a r r o w , Colville i Morza Beringa. Następnie Rasmussen 15 K. R a s m u s s e n , Min Rejsedagbog, K o b e n h a v n 1915. �188 MAREK ARPAD KOWALSKI przeprawił się przez Cieśninę Beringa i prowadził badania wśród E s k i ­ mosów A z j a t y c k i c h n a przylądku Dieżniewa i Półwyspie C z u k o c k i m . Pełne r e z u l t a t y piątej ekspedycji T h u l e zostały przedstawione w k o ­ l e j n y c h n u m e r a c h b i u l e t y n u "Report of the 5 t h T h u l e E x p e d i t i o n " , o p u ­ blikowanego w D a n i i w latach 1927-1932. Rasmussen prowadził jeszcze d w i e następne w y p r a w y T h u l e , które t y m razem badały Eskimosów grenlandzkich. Zmarł 21 X I I 1933 w Kopenhadze. Po jego śmierci T h u l e przeszła w 1937 r. p o d bezpośrednią administrację rządu duńskiego. Rasmussen zgromadził bogatą kolekcję materiałów dotyczących życia i h i s t o r i i Eskimosów. W M u z e u m N a r o d o w y m w Kopenhadze istnieje sala jego i m i e n i a zawierająca zebrane przezeń kolekcje, należące do n a j ­ bogatszych n a świecie. Zebrany materiał etnograficzny opublikował Ras­ mussen w l i c z n y c h pracach poświęconych głównie opisowi obyczajów badanego przez siebie l u d u . Pozostawił też bogatą spuściznę literacką bazującą n a przekładach i opracowaniach m i t o l o g i i i pieśni Eskimosów . 16 Następcą Rasmussena został K a j B i r k e t - S m i t h , późniejszy w i e l o l e t n i l i d e r duńskiej etnologii i j e j czołowa postać. W w i e k u 19 l a t przyłączył się on do zoologicznej ekspedycji udającej się n a Grenlandię. Zetknąwszy się z Eskimosami, poświęcił całą energię n a badanie i c h k u l t u r y . W 1918 r. p o n o w n i e przybył n a zachodnie wybrzeże G r e n l a n d i i , p r o ­ wadząc szczegółowe badania w d y s t r y k c i e Egedesminde n a d jego miesz­ kańcami . W 1921 г., g d y K n u d Rasmussen zorganizował piątą wyprawę Thule, B i r k e t - S m i t h towarzyszył m u j a k o etnolog, podróżując przez d w a l a t a o d p l e m i e n i a do p l e m i e n i a wśród mało znanych g r u p Eskimosów i I n d i a n z a t o k i Hudsona. Z a poczynione t a m osiągnięcia n a u k o w e został odznaczony przez R o y a l D a n i s h Geographical Society medalem Egedego, przez Swedish A n t h r o p o l o g i c a l Society medalem Andreego, przez Francję — nagrodą A u g r a n d ( P r i x A u g r a n d ) . 11 B i r k e t - S m i t h podnosił, że Eskimosi są l u d e m posiadającym swoją własną historię. Dzieje i c h przedstawiał j a k o jeden ciąg r o z w o j o w y o d starożytności do czasów współczesnych. Prowadził wśród n i c h prace w e wschodniej części A r k t y k i , badał zachodnie i c h g r u p y n a Alasce w p o ­ wiązaniu z historią ludów północnej A z j i : Samojedów, Jakutów i G i l j a ków. Był zarówno t e o r e t y k i e m , j a k i terenowcem. Rozważania swoje przenosił n a znacznie szersze pole niż t y l k o G r e n l a n d i a czy północna 1 6 Wymienić należy havn 1905; Grenland land, Kobenhavn Polarforsknigens of the Eskimos 1 7 k i l k a prac. langs 1925-1926; Fra Saga, Kobenhavn to European B i r k e t - S m i t h , K. Polhavet, Grenland til Ethnography Nye 1919; Myter Stillehavet, 1932; i w y d a n a Civilization, ser om G r e n l a n d " , t. 66:1924. Rasmussen, Kobenhavn Mennesker, од Sagn Kobenhavn pośmiertnie p r a c a , КвЪепfra Gron- 1921-1925; Adjustment T o r o n t o 1935. of the Egedesminde District, „Meddelel­ �DUŃSKIE B A D A N I A 189 ARKTYCZNE Kanada. Opisując n p . n i e w i e l k i e plemię Eskimosów K a r i b u znad. zatoki Hudsona, przedstawia i c h j a k o l u d z i związanych z otoczeniem określa­ jącym i c h b y t i życie, w p r o w a d z a do powszechnej h i s t o r i i całej l u d z ­ kości. K a j B i r k e t - S m i t h był uczestnikiem w i e l u w y p r a w p o l a r n y c h i przez długi czas k i e r o w n i k i e m D a n i s h - A m e r i c a n Alaska Expeditions. Przed­ sięwzięcie t o zostało zapoczątkowane w latach trzydziestych obecnego stulecia. W 1933 i 1948 r. badania były prowadzone n a obszarach p r z y ­ legających do cieśniny Księcia W i l l i a m a , zatoki B r i s t o l i K u s k o k w i n na A l e u t a c h i w okręgu K o d i a k . W l a t a c h natomiast 1939 i 1949-1950 w y ­ p r a w a prowadziła badania wśród Eskimosów północnej A l a s k i — miesz­ kańców terytoriów przyległych do Cieśniny Beringa, P o i n t B a r r o w i C o l v i l l e . Jeden z j e j uczestników, archeolog A . Larsen, natrafił w 1950 r. na Alasce n a największe w świecie osiedle eskimoskie I p i u t a q , liczące ok. 700 domostw i 550 grobów. Archeologiczne badania k u l t u r y eskimoskiej zapoczątkował wszak­ że w latach trzydziestych i n n y Duńczyk, T h . Mathiassen, który prowadził poszukiwania na G r e n l a n d i i wśród g r u p zachodnich i Angmagssalik, a także n a k o n t y n e n c i e amerykańskim. Był o n zresztą uczestnikiem rasmussenowskiej F i f t h T h u l e E x p e d i t i o n , a także brał udział W następnych d w u w y p r a w a c h Rasmussena . Przeciwne natomiast krańce lądu amerykańskiego badała w 1954 r. D a n i s h - A m e r i c a n E x p e d i t i o n , przebywając wśród Eskimosów I g l u l i k i L a ­ bradoru. 18 19 Z obecnych wreszcie etnografów duńskich zajmujących się problema­ m i k u l t u r ludów p o l a r n y c h , wymienić należy Helgę Larsena, k i e r o w n i k a Działu Etnograficznego M u z e u m Narodowego w K o p e n h a d z e , i Jorgen a Meldgaarda, k i e r o w n i k a sekcji ludów p o l a r n y c h tegoż Działu, z pocho­ dzenia zresztą E s k i m o s a . Zagadnieniom badania k u l t u r eskimoskich poświęcone jest pismo w y d a w a n e w Kopenhadze: „Meddelelser o m Grenland". 20 21 18 B i r k e t - S m i t h , historie, 1 9 Notes, ibidem, Th. Mathiassen, t. 6; N e w Y o r k Greenland Expedition, Eskimos, tern Report Eskimos. H. L a r s e n , „Meddelelser Bidrag til Kap Some Specimens from 1929; Trie Archaelogical „Meddelelser Angmagssalik 2 0 Forelabigt Farvel-Distrikternes ibidem, om Gronland", t. 92:1933; Archaelogical of the 5th Thule Dodemandsbugten om G r e n l a n d " , the Bering Collection Expedition, an Eskimo t. 102:1934; i Sea Culture, Meldgaard, Nordboerne i Gronland, Indian of the Cambridge t. 74:1929; Prehistory Collections from East of the the Wes­ t. 10:1930, K e b e n h a v n . settlement tegoż, on Clavering Eskimokulturen, 1965. 2 1 Kultur- t. 53:1917. K o b e n h a v n 1964. Island, Kobenhavn �190 MAREK ARPAD WYNIKI KOWALSKI B A D A N DUŃSKICH. O B S Z A R Y KULTUROWE Badania prowadzone wśród Eskimosów stanowią niewątpliwie n a j ­ większy wkład D a n i i w etnologię światową. T a k j a k terenowa etnogra­ f i a b r y t y j s k a i francuska koncentrowały się n a badaniach ludów A f r y k i i Oceanii, amerykańska zaś szukała materiałów wśród I n d i a n własnego k r a j u , t a k Duńczycy z w r a c a l i uwagę n a tereny a r k t y c z n e i rzec można n i e m a l zmonopolizowali etnografię Eskimosów. D a l i o n i szereg prac p o ­ święconych k u l t u r z e tego północnego l u d u , zarówno szczegółowych, d o ­ tykających poszczególnych działów k u l t u r y , j a k i rozważań teoretycz­ n y c h , podejmujących p r o b l e m pochodzenia Eskimosów i i c h związków z sąsiednimi l u d a m i . Całość ludności eskimoskiej oblicza się n a około 70 t y s . osób, z czego Grenlandię zamieszkuje 34 tys., Kanadę 10 tys., Alaskę 26 tys., a Półwy­ sep Czukocki w ZSRR 1 t y s . osób. Populacja eskimoska rozproszona jest n a przestrzeni ponad 10 t y s . k m wzdłuż arktycznego wybrzeża A m e ­ r y k i i A z j i . Poza d w o m a wyjątkami, k u l t u r a tego l u d u ściśle związana jest z morzem. Oczywiście surowe w a r u n k i k l i m a t y c z n e głębi lądolodu grenlandzkiego czynią t e n obszar niemożliwym do zamieszkania, ale n a ­ w e t n a k o n t y n e n c i e amerykańskim Eskimosi n i e zakładają zasadniczo osiedli w głębi lądu. M o r z e i żyjące w n i m zwierzęta, głównie f o k i , t w o ­ rzą podstawę egzystencji Eskimosów, n i e t y l k o dając pożywienie, lecz i surowce o szerokim zastosowaniu. Tłuszcz ssaków m o r s k i c h jest n i e ­ zbędnym p a l i w e m używanym d o l a m p i gotowania, liczne utensylia, w y ­ posażenie domowe i myśliwskie uzyskiwane są ze skór i kości fok, morsów i i n n y c h zwierząt. T r y b życia Eskimosów i l u s t r u j e najwyższy stopień przystosowania do otoczenia geograficznego. Można wyróżnić najogólniej t r z y t y p y k u l t u r y eskimoskiej w zależ­ ności od położenia geograficznego: region k u l t u r y a r k t y c z n e j , subarktycznej i polarnej ( h i g h - a r c t i c ) 22 T y p k u l t u r y a r k t y c z n e j obejmuje obszary leżące n a północ od kręgu polarnego, rozciągające się od zachodniej G r e n l a n d i i aż po północną Alaskę. K l i m a t powoduje stałe zlodowacenie morza zimą, t a k że niezbę­ dne staje się używanie do podróży sań z p s i m i zaprzęgami, połów f o k zaś o d b y w a się pod lodem, p r z y otworach, które te zwierzęta w y d m u ­ chują w p o k r y w i e lodowej d l a zapewnienia sobie dostępu t l e n u . L a t e m natomiast p o l o w a n i a n a f o k i i w i e l o r y b y odbywają się n a o t w a r t y c h w o ­ dach. Służą do tego łodzie: kajaki i umiaki. Jesienią Eskimosi polują n a k a r i b u , zajmują się też połowem pstrągów w m i e j s c o w y c h rzekach. T y p k u l t u r y subarktycznej charakterystyczny jest d l a południowej G r e n l a n d i i i południowej A l a s k i . Jest t o strefa zazwyczaj sztormowej 2 2 B i r k e t - S m i t h , The Eskimos... �DUŃSKIE B A D A N I A 191 ARKTYCZNE pogody i stosunkowo łagodniejszego k l i m a t u , t a k że zimą lód n i g d y n i e zalega przez długi czas. W t y c h w a r u n k a c h sanie są m n i e j użyteczne, n a ­ tomiast niezbędnym środkiem t r a n s p o r t u i komunikacjd staje się kajak 1 u m i a k . Polowania p r z y użyciu t y c h łodzi n a zwierzynę morską stanowią podstawowe zajęcia tamtejszych społeczności w e w s z y s t k i c h porach r o k u . T y p k u l t u r y polarnej ogranicza się do jednego t y l k o małego obszaru, d y s t r y k t u T h u l e w północnej G r e n l a n d i i . S u r o w y k l i m a t powoduje, że w i e l k i zespół fiordów tamtego t e r e n u zawsze jest zamarznięty z wyjąt­ k i e m najwyżej miesiąca w r o k u . Dlatego też charakterystyczne m e t o d y polowań l e t n i c h n a f o k i i m o r s y p r z y użyciu kajaka zostały zarzucone przez tamtejszą ludność, z wyjątkiem sporadycznych w y p r a w . Głównym zajęciem stał się połów f o k i morsów pod lodem. Wszystkie t e f o r m y k u l t u r y związane są z wybrzeżem. T y l k o g r u p a Eskimosów K a r i b u zamieszkujących Ziemię B a r r e n a n a zachód o d za­ t o k i Hudsona oderwana jest od morza. I n n a mała g r u p a Eskimosów lą­ d o w y c h zamieszkuje wnętrze A l a s k i . P O C H O D Z E N I E I ROZWÓJ K U L T U R Y E S K I M O S K I E J P y t a n i a m i , na które szukali odpowiedzi duńscy etnolodzy, był p r o ­ blem pochodzenia Eskimosów oraz ustalenia ciągu rozwojowego i c h k u l ­ t u r y . Badania l i n g w i s t y c z n e dowiodły, że rozwój języka n i e z n a j d u j e żadnych podobieństw do i n n y c h . Również cechy b u d o w y antropologicz­ nej n i e dają w t y m względzie gotowej odpowiedzi. Eskimosi są w z r o s t u średniego l u b poniżej średniego, acz n i e t a k niscy, j a k się zazwyczaj przypuszcza, o krępej b u d o w i e ciała. Włosy mają proste i czarne, skórę żółtobrązową, szerokie t w a r z e i długie, a wąskie czaszki. Niektóre cechy ich wyglądu zbliżają Eskimosów w p e w n y c h detalach do m o n g o l o i d a l n y c h ludów północnej A z j i , inne natomiast elementy wykazują zbieżność z indiańskimi . Dane archeologiczne i etnograficzne oraz analiza wierzeń i legend wskazują, że w p i e r w s z y m z n a n y m okresie, z w a n y m protoeskimoskim, p r z o d k o w i e obecnych Eskimosów z a j m o w a l i się p o l o w a n i a m i i rybołów­ s t w e m zamieszkując brzegi rzek i jezior, podobnie j a k dzisiejsze plemię K a r i b u . P e w n e znaleziska pochodzące z T r a i l Creek z wnętrza półwyspu Seward n a Alasce, reprezentujące okres protoeskimoski sprzed ponad 2 tys. l a t p.n.e., mogłyby świadczyć już o ówczesnych związkach tego l u d u z morzem. Były to j e d n a k raczej k o n t a k t y przypadkowe. Wszelako 23 23 Mathiassen, The question of the origin c a n A n t h r o p o l o g i s t " , t. 32:1930; H . P. S t e e n s b y , of the Origin of the Eskimo Culture, of Eskimo culture, „The A m e r i ­ An Anthropogeographical „Meddelelser o m G r o n l a n d " , t. 53:1917. Study: �192 MAREK ARPAD KOWALSKI adaptacja do gospodarki m o r s k i e j nastąpiła dosyć wcześnie — w t e d y to właśnie rozpoczęły się pierwsze przybrzeżne połowy f o k i wielorybów. Początki k u l t u r y eskimoskiej związanej z wybrzeżem przypadają n a okres paleoeskimoski, t j . pierwsze tysiąclecie n.e. Wymienić t u można cztery kolejne jego f o r m y : K a c h e m a k dla południowej A l a s k i , I p i u t a q dla A l a s k i północnej, Sarqaq w e wschodniej Kanadzie, Labradorze i G r e n ­ l a n d i i , oraz Dorset z t y c h samych terenów. Kulturę Kachemak z w y s p A l e u c k i c h j a k o przejściową między okresem protoeskimoskim a paleoesk i m o s k i m , można datować na 2 tys. l a t p.n.e. Podobny l u b nieco t y l k o młodszy w i e k zdają się mieć znaleziska k u l t u r y Sarqaq ze wschodniej K a n a d y . K u l t u r y I p i u t a q i Dorset są znacznie późniejsze, zawierając się w granicach l a t 1000 p.n.e. — 1000 n.e. Paleoeskimoskie narzędzia k a ­ mienne w y r a b i a n e były powszechnie z wiórów k a m i e n n y c h , pojawiają się jednak różnice w sztuce poszczególnych faz tego okresu. D l a k u l t u r y I p i u t a q charakterystyczne są w i z e r u n k i zoomorficzne przedstawiane n a narzędziach w postaci rytów. Podobne m o t y w y można odnaleźć n a S y ­ b e r i i . O r n a m e n t y k a i zdobnictwo k u l t u r y Dorset z i n t e r i o r u ogranicza się do dosyć p r y m i t y w n y c h , s u r o w y c h nacięć. Natomiast w y d a j e się, że w e w c z e s n y m okresie paleoeskimoskim sztuka p r a k t y c z n i e nie istniała. Pierwsze wyraźne ślady przystosowania się Eskimosów do morza p o ­ chodzą z A l a s k i . F o l o w a n i a n a w i e l o r y b y z o t w a r t y c h łodzi d r e w n i a n y c h obciągniętych skórą, p r z y użyciu harpunów zaopatrzonych w pływaki, stwierdzone najwcześniej w Cieśninie Beringa, dały początek o k r e s o w i neoeskimoskiemu. Wśród n o w y c h elementów należy zwrócić uwagę na p o j a w i e n i e się c e r a m i k i (garncarstwa), acz n i e z b y t jeszcze zaawansowa­ nej, i gładzonych narzędzi k a m i e n n y c h , które wyparły krzemienne wióry n i e obrabiane z b y t dokładnie. P o j a w i a się rozwinięta sztuka dekoracyjna i plastyczna. Najwcześniejszą fazę stanowią k u l t u r y O k v i k i M o r z a Be­ r i n g a (Old B e r i n g Sea Culture), charakteryzujące się g o d n y m u w a g i i d o ­ syć rozwiniętym s t y l e m sztuki mającym związki ze sztuką I p i u t a q . W czasie d w u faz środkowych, P u n u k i B i r n i k , sztuka p r z y b i e r a bardziej sztywne f o r m y . Ostatnią fazę stanowi k u l t u r a T h u l e . W przeciwieństwie do wcześniejszych faz k u l t u r o w y c h okresu neoeskimoskiego, f o r m y póź­ niejsze rozprzestrzeniały się aż p o L a b r a d o r i Grenlandię. N a w y s p i e t e j rozwój k u l t u r y neoeskimoskiej n a wybrzeżu zachodnim przypada n a lata 500-1800, n a wybrzeżu w s c h o d n i m zaś na lata 1000-1900. Niezależnie od czysto p a r t y k u l a r n y c h zmian, k u l t u r a T h u l e będąc ostatnią fazą okresu neoeskimoskiego m a kontynuację aż do dzisiejszych d n i , t a k w G r e n l a n d i i , j a k i n a Alasce. W Alasce, częściowo jako r e z u l ­ tat wpływów indiańskich, wykształciła się k u l t u r a l o k a l n a T i k e r a q , na G r e n l a n d i i zaś uformowała się k u l t u r a Ignugsuk, będąca w y n i k i e m k o n ­ taktów ze s k a n d y n a w s k i m i p r z y b y s z a m i . Rozwój t e j ostatniej nastąpił �DUŃSKIE B A D A N I A ARKTYCZNE .193 między X I I a X V I w . W Kanadzie jednakże k u l t u r a T h u l e upadła pod wpływem z m i a n niesionych przez plemiona eskimoskie posuwające się z i n t e r i o r u k u północy. N a obszarach t y c h p o l o w a n i a n a w i e l o r y b y n i e są już p r a k t y k o w a n e , n a f o k i zaś odbywają się t y l k o zimą przy o t w o r a c h w lodzie. J e d y n y m mieszkaniem w t y m sezonie jest śnieżna chata — igloo, niespotykane są natomiast w Kanadzie domostwa z i m o w e wznoszo­ ne z k a m i e n i . Jedną z najbardziej e f e k t y w n y c h dziedzin k u l t u r y Eskimosów jest sztuka. Do niedawna, w przeciwieństwie do wcześniej poznanych osią­ gnięć a r t y s t y c z n y c h ludów A f r y k i i Oceanii, sztuka Eskimosów znana była j e d y n i e wąskiemu g r o n u fachowców i badaczy k u l t u r polarnych. Szerszy rozgłos zyskała dopiero po I I w o j n i e światowej w r a z z pełnym włączeniem obszarów a r k t y c z n y c h w orbitę gospodarki światowej. Z m i a ­ n y ekonomiczne wprowadzane przez Danię w życie Eskimosów i włącza­ n i e i c h w krąg c y w i l i z a c j i zachodniej spowodowały n a t u r a l n y m biegiem rzeczy komercjalizację sztuki i przeznaczenie j e j wyrobów n a r y n e k zew­ nętrzny. Sztuka plastyczna wśród Eskimosów wyraża się w rzeźbie i m a l a r ­ stwie. Szczególnie t a pierwsza, określana j a k o sztuka małych f o r m , po­ siada odległy rodowód. Liczne j e j o b i e k t y współczesne mają wyraźne n a ­ wiązania tematyczne, s t y l o w e i f o r m a l n e do k u l t u r y I p i u t a q okresu paleoeskimoskiego, jeszcze bardziej widoczne koneksje łączą ją z fazami O k v i k , Punuk i Birnik . Ponieważ w y r o b y rzeźbiarskie towarzyszyły Eskimosom w i c h w ę ­ drówkach, zatem r o z m i a r y statuetek były n i e w i e l k i e . Były t o przeważnie a m u l e t y i fetysze. Wreszcie materiał rzeźbiarski dostarczany przez p r z y ­ rodę w małych f o r m a c h -— kości zwierzęce, kły morsów, r o g i reniferów, steatyt, d r e w n o z kawałków w y r z u c a n y c h przez morze — narzucał w i e l ­ kość i r o z m i a r y wytworów. 24 Większość przedmiotów sztuki miało charakter u t y l i t a r n y , określony przez surowe w a r u n k i życia. Przedstawiają one n i e t y l k o l u d z i i z w i e ­ rzęta, lecz również i fantastyczne s t w o r y , znane j e d y n i e z opowieści bądź powstałe w i m a g i n a c j i twórców. B l i s k i e obcowanie Eskimosów z p r z y ­ rodą i t r u d n e w a r u n k i b y t o w a n i a sprawiały, że sztuka spełniała funkcje magiczne. B y t społeczności uzależniony był o d obfitości u p o l o w a n y c h fok, morsów, wielorybów, k a r i b u , niedźwiedzi i ptaków. F i g u r k i zwierząt miały sprowadzać pomyślne łowy. Wynikało t o z przekonania, że w y k o ­ nanie w i z e r u n k u jakiejś postaci pomaga j e j zmaterializować się, napędza ją p o d h a r p u n myśliwego, a zatem zapewnia pożywienie. Fantazyjne t w o r y t o duchy morza, zwierząt, d u c h y opiekuńcze. D o n i c h t o zwracali 2 4 13 — B i r k e t - S m i t h , Etnografia Polska, XVI/1 The Eskimos... �194 MAREK ARPAD KOWALSKI się Eskimosi z o f i a r a m i i prośbami o pomyślność. I n n e znów rzeźby skła­ dane n a grobach przodków, przedstawiały p r z e d m i o t y użytku codzien­ nego, b y służyły zmarłym t a k dobrze j a k oryginały. Te ostatnie były z b y t cenne dla żywych, b y oddawać j e zmarłym. Interesująca była filozofia sztuki eskimoskiej. Niedźwiedź jest god­ n y m p r z e c i w n i k i e m myśliwego, dostarcza skóry, mięsa, tłuszczu. Dlatego w y k o n y w a n i e jego rzeźb t o hołd złożony zwierzęciu, a zarazem zabieg magiczny mający ułatwić jego u p o l o w a n i e . Podobnie f o k i i m o r s y . R y b natomiast n i e rzeźbiono z b y t często, gdyż uważano j e za stworzenia niż­ szego rzędu. Co więcej, artysta, który wykonał w i z e r u n e k określonego zwierzęcia, n i e rzeźbił go powtórnie, gdyż już go przedstawił, podejmował n a t o m i a s t i n n y temat. Twórca eskimoski n i e p o w t a r z a więc t y c h samych wzorów. Zwierzęta rzeźbione bywały w scenach z życia, p r z y c z y m a r t y s t a przedstawiał t y l k o to, co widział. Jeśli t e m a t obrazował fokę w m o r z u , wówczas rzeźbiono t y l k o wynurzoną n a d powierzchnię część zwierzęcia. Otaczająca ją t a f l a w o d y stanowiła poziomą płaszczyznę rzeźby. B l i s k i e obcowanie z przyrodą, doskonała znajomość zwyczajów i a n a t o m i i z w i e ­ rząt oparta n a codziennej obserwacji sprawiały, że sztuka eskimoska przekazywała w i e r n i e kształt i r u c h m o d e l u . S t y l rzeźb określony był t r y b e m życia. N i e są one naturalistyczne. Stanowią p o r t r e t g a t u n k u z p o d ­ kreśleniem cech najbardziej i s t o t n y c h dla p i e r w o w z o r u . Rzeźbiarz nada­ wał s w o i m dziełom zasadnicze kształty, wyrażając ideę zwierzęcia — p r z e d m i o t u p o l o w a n i a i źródła pożywienia. E l i m i n o w a n e były szczegóły podrzędne i m n i e j istotne. Częstym m o t y w e m sztuki był człowiek: myśliwy, k o b i e t a z dzieckiem, sceny z polowań, podróży. Rzeźbiarz eskimoski wykonywał to, co „ z o ­ baczył" w t w o r z y w i e . K o n k r e t n y kamień czy kość „ m ó w i ł y " artyście, co się w n i c h k r y j e . Trzeba było t y l k o wydobyć z n i c h zaklętą w środku postać, a więc odrzucić niepotrzebne kawałki surowca. N i e wiadomo, czy wszystkie rzeźby służyły celom m a g i c z n y m . N i e ­ wątpliwie oprócz u t y l i t a r n e g o znaczenia kultowego, twórczość służyła też celom estetycznym. Zadziwiająco duża ilość rzeźbiarzy może być po czę­ ści wytłumaczona koniecznością odprężenia psychicznego. Napięcie w y ­ wołane przez długą noc polarną szuka ujścia d l a energii i aktywności realizujących się w pracy artystycznej wobec b r a k u możliwości k o n c e n ­ t r o w a n i a się n a i n n y c h czynnościach . 25 Rzeźba jest też opowieścią, z m a t e r i a l i z o w a n i e m legend i podań. S k r a j ­ n i e t r u d n e w a r u n k i b y t u arktycznego zaludniały świat d u c h a m i i s t w o ­ r a m i wpływającymi n a życie l u d z k i e , które trzeba było skłonić d o p r z y 2 5 Tamże. �DUŃSKIE B A D A N I A ARKTYCZNE 195 c h y l n e j działalności d l a człowieka. Stąd w y k o n y w a n i e l i c z n y c h rzeźb k u czci o w y c h duchów. Zane są też p r z y p a d k i t w o r z e n i a n o w y c h obiektów przedstawiają­ cych rzeczy n i e znane e s k i m o s k i e m u światu: niektóre g a t u n k i zwierząt, ptaków, drzew, w y k o n y w a n y c h j e d y n i e na podstawie zasłyszanych opo­ wiadań i opisów. Zadziwiająco t r a f n e odbicie rzeczywistości w t y c h rzeź­ bach i f a k t istnienia w t r a d y c y j n e j i k o n o g r a f i i motywów fantastycznych, wszystko t o wskazuje, że rzeźba eskimoska n i e była j e d y n i e k o p i o w a n i e m n a t u r y dostrzegalnej gołym o k i e m , lecz wynikała z wyobraźni podporząd­ k o w a n e j k u l t u r z e tego l u d u . D o n i e d a w n a używano dosyć p r o s t y c h narzędzi. Ongiś był t o k r z e ­ mień, którym obłupywano i ścierano surowiec, później narzędzia m e t a ­ lowe, w y k o n y w a n e przez samych twórców. D o drążenia otworów służył świder: łuk, n a którego cięciwę zakładano metalowe wiertło. Jego tępy koniec rzeźbiarz trzymał w ustach. R u c h y łuku powodowały obrót w i e r ­ tła, które drążyło otwór. Rzeźba szlifowana była opiłkami m e t a l o w y m i , następnie zanurzana n a k i l k a d n i w o l e j u , a wreszcie p o k r y w a n a tłusz­ czem foczym p r z y pomocy dłoni, dzięki czemu otrzymywała gładką, błyszczącą l e k k o powierzchnię. T r a d y c y j n y m materiałem m a l a r s k i m była u Eskimosów skóra ssa­ ków m o r s k i c h bielona r o z t w o r e m u z y s k a n y m z surowców m i n e r a l n y c h l u b s u r o w a skóra k a r i b u . M o t y w y malarskie były podobne do rzeźbiar­ skich, a więc a n t r o p o - i zoomorficzne, sceny z życia codziennego, p o l o ­ wań, podpatrzone sceny rodzajowe, obyczaje zwierząt. Dominował k o l o r czerwony i czarny. Czerwień u z y s k i w a n o przez moczenie w wodzie bryłek r u d żelaza. Po o d p a r o w a n i u w o d y , brązowoczerwoną maź mieszano z tłusz­ czem w i e l o r y b i m l u b foczym, otrzymując pożądany b a r w n i k . Czerń p r o ­ d u k o w a n o z sadzy gromadzącej się n a dnie l a m p , w których palono tłusz­ czem f o k i morsów, a używanych d o oświetlania domostw. S p e c j a l n y m i nożyczkami w y c i n a n o w skórze w z o r y , n a które nakładano f a r b y łopat­ k a m i kościanymi l u b d r e w n i a n y m i . B a r w n i k rozprowadzano pędzlami z włosia niedźwiedzia polarnego. Kreślono n i m i też l i n i e i k o n t u r y postaci. R y s u n k i , j a k się przypuszcza, mogły być rodzajem pisma p i k t o g r a ficznego, zawierającym wskazówki o najlepszych miejscach polowań, o p o j a w i e n i u się z w i e r z y n y , przynoszące n o w i n y i wiadomości, o p o w i a ­ dające wreszcie legendy i dzieje g r u p y . 26 Rzeźbą i m a l a r s t w e m z a j m o w a l i się n a ogół mężczyźni. K o b i e t y n a ­ t o m i a s t sporządzały skórzaną odzież ze skór f o k i , zdobiąc ją różnobarw­ n y m i a p l i k a c j a m i i o r n a m e n t a c y j n y m i ściegami ze ścięgien w i e l o r y b i c h . Interesujące okazy s z t u k i eskimoskiej, zgromadzone przez duńskich 26 Tamże. Por. prace T h . Mathiassena. �196 MAREK ARPAD KOWALSKI badaczy i podróżników, znajdują się w M u z e u m N a r o d o w y m w K o p e n ­ hadze. O d Eskimosów P o l a r n y c h pochodzą f i g u r k i morsów i wielorybów w y k o n a n e z kości, pełniące rolę amuletów. Podobnego rodzaju rzeźby o r e l i g i j n o - m a g i c z n y m znaczeniu zebrano wśród Eskimosów zachodniogrenlandzkich, wśród których znaleziono ponadto maski noszone p o d ­ czas ceremonii p l e m i e n n y c h . B r a k wszakże bliższych d a n y c h n i e pozwa­ la n a dokładne określenie 'celów użycia t y c h masek . Jest też kolekcja zebrana wśród Eskimosów Angmagssalik, ze wschodniego wybrzeża w y s ­ py, zawierająca kościane a m u l e t y i d r e w n i a n e f i g u r k i przedstawiające złe duchy i s t w o r y . Rzeźby t e w y k o n y w a n e były przez złych l u d z i , złośli­ w y c h , dla sprowadzenia śmierci n a wrogów. Wszakże t a k m a l a r s t w o j a k rzeźbiarstwo i snycerstwo najwyższy poziom osiągnęło na Alasce, gdzie w w i e l u przypadkach t o pierwsze staje się rodzajem pisma obrazkowego. N i e k i e d y prace t e służą celom magicznym, choć b y w a i t a k , że pozostają czystą dekoracją. O r n a m e n t y n a rzeźbach i przedmiotach użytkowych cięte są zarówno w f o r m i e zdobniczej, geometrycznej, j a k też w postaci scen z życia codziennego , l u d z i , zwierząt. 27 1 Podobieństwo kształtów, f o r m i s t y l u w obiektach pochodzących z A l a s k i , K a n a d y i G r e n l a n d i i jest j e d n y m z dowodów mówiących o wspólnym pochodzeniu k u l t u r y eskimoskiej, mającej źródła chronolo­ gicznie wcześniejsze od zasiedlenia G r e n l a n d i i przez Eskimosów, oraz o j e j fazach r o z w o j o w y c h występujących zasadniczo równolegle w cza­ sie n a całym obszarze A r k t y k i . PRZEGLĄD SPOŁECZNOŚCI E S K I M O S K I C H W o p a r c i u o różnice językowe, odrębności wyrażające się w k u l t u r z e m a t e r i a l n e j , duchowej i społecznej Eskimosów, udało się ustalić i c h p o ­ dział n a 17 g r u p : Eskimosi Aleuccy, Pacyficzni, Azjatyccy, Cieśniny B e ­ ringa, C o l v i l l e i P o i n t B a r r o w zamieszkują Alaskę i Syberię. Wśród Eskimosów k a n a d y j s k i c h rozróżnia się g r u p y Mackenzie, Copper, N e t silik, K a r i b u , I g l u l i k , S o u t h h a m p t o n , S o u t h B a f f i n l a n d e r s i Labradorską. Wreszcie Eskimosi grenlandzcy dzielą się n a Polarnych, zachodniogrenl a n d z k i c h i wschodniogrenlandzkich (Angmagssalik) . 28 Mieszkańcy Aleutów są dosyć daleko s p o k r e w n i e n i z Eskimosami pod względem językowym. K u l t u r o w o natomiast, w r a z z Eskimosami Pacy­ f i c z n y m i (plemiona Chugach i K o d i a k ) tworzą oddzielną grupę. T a k n p . i c h kajaki posiadają d w a o t w o r y dla myśliwych, polowanie na w i e l o r y b y odbywało się za pomocą oszczepu o z a t r u t y m ostrzu, długie płaszcze stanowiące z i m o w y strój pozbawione były kapturów, posiadali o d m i e n 27 Guide 2 8 Podział t e n p r o p o n u j e National Museum... B i r k e t - S m i t h , The Eskimos... �DUŃSKIE B A D A N I A A R K T Y C Z N E 197 nego kształtu l a m p y i narzędzia. I c h ustrój społeczny i w i e r z e n i a r e l i ­ g i j n e kształtowały się pod wpływem I n d i a n północno-zachodniego w y ­ brzeża P a c y f i k u . C h a r a k t e r y s t y c z n y jest podział społeczeństwa n a klasy z wyraźnie zaznaczoną warstwą wodzów i niewolników. Pojawiają się wśród n i c h w i e l k i e m a s k i ceremonialne wyobrażające duchy przodków, znane są legendy o k r u k u . Archeologiczne p o s z u k i w a n i a w t y m rejonie dowiodły, że początków i c h k u l t u r y należy szukać w okresie ok. 2000 l a t p.n.e., co przypadałoby n a fazę K a c h e m a k okresu paleoeskimoskiego. Ple­ m i o n a zamieszkujące deltę r z e k i K u s k o k w i m i ujście Y u k o n u oraz wyspę N u n i v a k zachowały w i e l e archaizmów i c h t r a d y c y j n e j k u l t u r y i stanowią etap przejściowy między kulturą ludów A l a s k i południowej a północnej. N a północ o d ujścia Y u k o n u istnieje wyraźna granica językowa. Wszystkie d i a l e k t y eskimoskie n a północ i wschód od tej l i n i i , aż po Grenlandię, są do siebie bardzo zbliżone, różnią się natomiast o d m o w y używanej n a południe od t e j granicy. Wybrzeże północnej A l a s k i jest n i s k i e i piaszczyste, zimą gromadzą się więc t a m duże zwały k r y lodo-* w e j . W tej s y t u a c j i p o l o w a n i e na f o k i o d b y w a się p r z y o t w o r a c h l o d o ­ w y c h , w pobliżu których p r z y t w i e r d z a n e są specjalne sieci. D o n i e d a w n a Eskimosi północnej A l a s k i (plemion Colville i P o i n t B a r r o w ) w y p r a ­ w i a l i się wiosną i l a t e m w u m i a k a c h na w i e l o r y b y , jednakże ssaki te zos­ tały w y t r z e b i o n e w X I X w . przez liczne statki wielorybnicze. W związku z t y m w końcu ubiegłego w i e k u rząd Stanów Zjednoczonych rozpoczął propagowanie wśród ludności północnej A l a s k i h o d o w l i reniferów d l a zapewnienia mieszkańcom podstaw b y t u . H o d o w l a t y c h zwierząt jest obecnie podstawą gospodarki tamtejszych p l e m i o n eskimoskich. W p ł y w y k u l t u r y I n d i a n wybrzeża P a c y f i k u są t u też spotykane, choć wyraźnie słabsze — znane są m a s k i taneczne i legendy o k r u k u . Ujście r z e k i Mackenzie zamieszkane jest przez grupę Eskimosów o k u l ­ t u r z e bardzo zbliżonej do mieszkańców północnej A l a s k i . T u t a j też w i e l o r y b n i c t w o było jedną z podstaw egzystencji. Po jego u p a d k u rząd k a n a ­ d y j s k i , w z o r e m Stanów Zjednoczonych, przystąpił do akcji oswajania r e ­ niferów i zaznajomienia Eskimosów z i c h hodowlą. Dzieła oswojenia 3 tys. reniferów na obszarze o d A l a s k i do Mackenzie dokonało d w u Duń­ czyków, A . R. i R. T. Porsild, synów k i e r o w n i k a stacji biologicznej w D i s ­ k o n a G r e n l a n d i i . Wśród Eskimosów Mackenzie również jeszcze spotyka się wpływy indiańskie, o czym świadczy używanie masek o t y p i e podob­ n y m do w y r a b i a n y c h n a północno-zachodnim wybrzeżu P a c y f i k u . W i ­ doczne są też zapożyczenia północnoazjatyckie: f a j k i o kształtach s p o t y ­ k a n y c h n a S y b e r i i . Eskimosi Mackenzie stanowią pierwszy i najstarszy etap f a l i m i g r a c y j n e j tego l u d u , kierującej się z A l a s k i na wschód . 23 29 xions. Tamże. P o r . też G . H a 11, North American and Eurasian Culture Proceedings of the 5th Pacific Science Congress, T o r o n t o 1935. Conne­ �198 MAREK ARPAD KOWALSKI Eskimosi w e wczesnym okresie r o z w o j u i c h k u l t u r y n i g d y nie uży­ w a l i i n n y c h narzędzi poza k a m i e n n y m i , d r e w n i a n y m i albo kościanymi. Z m i a n y przyszły w r a z z p i e r w s z y m i k o n t a k t a m i z cywilizacją europej­ ską. Pod t y m względem odrębności n o t u j e się wśród t z w . Copper E s k i ­ mos, z w a n y c h tak, ponieważ i c h narzędzia w y k o n a n e były z miedzi, która w w i e l k i c h ilościach i czystej f o r m i e zalega w regionie z a t o k i K o r o n a c j i i B a t h u r s t . N i e znali o n i sposobów w y t o p u m i e d z i i o b r a b i a l i ją n a z i m ­ no, stosując technikę identyczną z obróbką k a m i e n i a . Eskimosi Copper są najdalej na zachód wysuniętą grupą, która w n i e d a w n y m stosunkowo czasie, w okresie neoeskimoskim, dotarła z i n t e r i o r u na wybrzeże, p r z e r y ­ wając w t e n sposób iańcuch k u l t u r y T h u l e między Alaską a G r e n l a n ­ dią. Wiele elementów i c h k u l t u r y nosi więc cechy i pozostałości życia lą­ dowego. T a k n p . z i m o w y m i c h schronieniem są igloo, trudnią się też c h w y t a n i e m f o k zimą pod lodem. G d y l o d y ustępują, n i e wyprawiają się Eskimosi na łowy na o t w a r t e morze, lecz ruszają na Ziemię Barrena z n a m i o t a m i i p s i m i zaprzęgami, n a polowania na k a r i b u . Kajaki używane bywają t y l k o do polowań n a k a r i b u , gdy zwierzęta te przekraczają r z e k i i jeziora w czasie swoich sezonowych wędrówek . 30 Eskimosi N e t s i l i k zamieszkują obszary położone w pobliżu bieguna magnetycznego w północnej Kanadzie. F u n d a m e n t e m i c h gospodarki są łowy n a k a r i b u i f o k i . P o l o w a l i też na woły piżmowe do czasu, g d y z w i e ­ rzęta te znalazły się pod ochroną. Słowo netsilik znaczy, miejsce, gdzie są f o k i . T y p i c h k u l t u r y zbliżony jest bardzo do Eskimosów M i e d z i a n y c h (Copper) . Eskimosi K a r i b u wykształcili t y p k u l t u r y n i e związanej z morzem. W i o s k i i c h , złożone z namiotów l u b igloo, wznoszone są n a d brzegami rzek i jezior, w miejscach przepraw k a r i b u . Polowanie n a te zwierzęta s t a n o w i podstawę egzystencji plemienia — stąd jego nazwa. Jedynie z i ­ mą zajmują się połowami r y b pod l o d e m n a zamarzniętych jeziorach, j e ­ sienią zaś odbywają sezonowe połowy pstrągów. W ciągu d w u l e t n i c h miesięcy n i e w i e l k i e g r u p k i Eskimosów K a r i b u udają się n a wybrzeże w p o s z u k i w a n i u w y r z u c o n y c h t a m przez morze n a brzeg f o k i morsów. Można jednak przypuszczać, że jest t o zajęcie stosunkowo nowe. Eskimosi K a r i b u znają b o w i e m i używają do l a m p tłuszczu ssaków m o r s k i c h , ale n i g d y n i e stosują go d o gotowania, j a k czynią t o plemiona mające stały k o n t a k t z morzem. W głębi zamieszkiwanego przez n i c h t e r y t o r i u m , do­ kąd n i e dociera tłuszcz foczy i w i e l o r y b i , do oświetlenia i gotowania uży31 O p i s y tej społeczności z a w a r t e są w w y n i k a c h badań p r o w a d z o n y c h w c z a s i e F i f t h T h u l e E x p e d i t i o n . B i r k e t - S m i t h , Anthropological Observations on the Central Eskimos, „Report of t h e 5th T h u l e E x p e d i t i o n " , t. 3:1928; K . R a s m u s s e n , Intellectual Culture of the Copper Eskimos, ibidem, t. 9:1932. 30 3 1 Rasmussen, The Netsilik Eskimos, ibidem, t. 8:1931. �DUŃSKIE B A D A N I A 199 ARKTYCZNE w a się tłuszczu w y t o p i o n e g o z k a r i b u . Zwierzę t o dostarcza również m a ­ teriału do w y r o b u ubrań, l i n , rzemieni, skór do namiotów. Eskimosi I g l u l i k zajmują półwysep M e l v i l l e i północną część w y s p y B a f f i n a . N a z w a tej g r u p y pochodzi o d małej w y s e p k i I g l o o l i k (w t r a n s ­ k r y p c j i duńskiej: I g l u l i k ) , położonej między oboma wyżej w y m i e n i o ­ n y m i t e r y t o r i a m i , na której mieściły się i c h główne osady. Iglulik znaczy: miejsce gdzie są domy. T o cv> i c h odróżnia o d dotychczas omówionych g r u p Eskimosów kanadyjskich, t o przedsiębranie połowu f o k i m o r ­ sów n a o t w a r t y c h wodach. Daje t o Eskimosom I g l u l i k podstawy b y t u i stanowi główne i c h zajęcie. K u l t u r o w e wpływy p l e m i o n wnętrza k r a j u są t u znacznie mniejsze niż w p r z y p a d k u Eskimosów K a r i b u l u b M i e ­ dzianych; życie plemienia I g l u l i k związane jest ściśle z morzem. Przecho­ wało się t u w i e l e rysów starej k u l t u r y Thule, wyrażających się w w y p o s a ­ żeniu m a t e r i a l n y m g r u p y i t r y b i e j e j życia. Szczególnie ciekawe znaleziska starych osad z X I X w . oraz zestawu narzędzi i wyposażenia myśliw­ skiego dokonane zostały w N a u j a n w pobliżu zatoki Repulse. Najbliż­ szymi i c h sąsiadami są Eskimosi z w y s p y Southhampton. Natomiast mieszkańcy południowej części w y s p y B a f f i n a są spokrewnieni bliżej z Eskimosami L a b r a d o r u . 32 Eskimosi labradorscy zamieszkują wybrzeża półwyspu. Od strony zatoki Hudsona osiedla i c h ciągną się o d r z e k i W i e l o r y b i e j (Whale R i v e r ) i w y s p y Belcher. Od strony A t l a n t y k u sięgają obecnie do przylądka H a ­ m i l t o n a , podczas gdy jeszcze w X V I I w . zajmowali całe wybrzeże pół­ nocne, aż po zatokę Św. Wawrzyńca i docierali do najbardziej n a północ wysuniętych brzegów N o w e j F u n d l a n d i i . Wśród najbardziej północnych g r u p Eskimosów labradorskich związki z gospodarką morską są najbar­ dziej zauważalne. Fodstawę b y t u stanowią t a m połowy f o k i polowania na k a r i b u . Natomiast wśród odłamów południowych do zajęć t y c h do­ chodzi jeszcze rybołówstwo. W p ł y w y k u l t u r o w e mieszkańców wnętrza lądu n i e były t u w i e l k i e . Eskimosi labradorscy posługują się umiakami, p r a k t y c z n i e n i e z n a n y m i wśród Eskimosów k a n a d y j s k i c h . K a m i e n n e do­ m y zimowe, zastąpione w interiorze śnieżnymi chatami, pojawiają się n a wybrzeżu a t l a n t y c k i m zamieszkanym przez labradorskich Eskimosów. Używane też są skórzane u b r a n i a ochronne dla wyprawiających się ka­ jakiem, spotykane jedynie na Alasce i G r e n l a n d i i . W jeszcze większym stopniu t r a d y c j a k u l t u r y T h u l e przechowała się na w y s p i e Southhampton, trwając do 1903 г., gdy tamtejsza ludność w y ­ marła na skutek epidemii. Pojęcie Eskimosów Southhampton m a więc 3 2 Rasmussen, Eskimos, culture ibidem, of the Iglulik tamże, t. 5:1929. Observations t. 7:1929; Iglulik Eskimos, on the Intellectual and Caribou tamże; Eskimo Culture texts, B i r k e t - S m i t h , The of the tamże; Caribou Caribou Intellectual Eskimos, �200 MAREK ARPAD KOWALSKI obecnie charakter historyczny. Znaleziska archeologiczne n a wyspie i wśród Eskimosów L a b r a d o r u wskazują na i c h przynależność do k u l t u ­ r y Sarqaq i Dorset okresu paleoeskimoskiego, której kontynuacją była k u l t u r a Thule, przetrwała t a m do X V T I I - X I X w . Źródeł k u l t u r y eskimoskiej należy szukać n a k o n t y n e n c i e amerykań­ s k i m , a ściślej na Alasce. P r z o d k o w i e obecnych Eskimosów b y l i zapew­ ne blisko s p o k r e w n i e n i z l u d a m i północnej Syberii, o czym świadczą liczne podobieństwa wyrażające się w k u l t u r z e m a t e r i a l n e j i duchowej Eskimosów i p l e m i o n północnej A z j i . Po przejściu Cieśniny Beringa p e w n e odłamy skierowały się n a południe, stykając się t a m z p o t o m k a ­ m i wcześniejszej azjatyckiej f a l i m i g r a c y j n e j — z I n d i a n a m i północno-zachodniego wybrzeża P a c y f i k u . W rezultacie tego k o n t a k t u ukształto­ wały się g r u p y Eskimosów aleuckich i pacyficznych, różniących się dość znacznie k u l t u r o w o i językowo od pozostałych grup eskimoskich. Zasad­ nicze natomiast fale m i g r a c y j n e posuwały się stopniowo n a wschód, wzdłuż wybrzeży l u b wnętrzem k r a j u . W zależności od tego, którędy wiódł szlak wędrówki, p e w n e plemiona zdołały przystosować swój t r y b życia do warunków b y t u związanych z morzem. W y n i k i e m było w y t w o ­ rzenie się t y p u k u l t u r y T h u l e , której reprezentantami są Eskimosi G r e n ­ l a n d i i , L a b r a d o r u , I g l u l i k i w m n i e j s z y m stopniu N e t s i l i k oraz Eskimosi północnej A l a s k i . Inne natomiast społeczności, j a k Mackenzie, Copper czy K a r i b u adaptowały swą kulturę do życia wewnątrz lądu. Ostatnie fale m i g r a c y j n e doszły do G r e n l a n d i i , do okręgu Thule, skąd ruszyły d a ­ lej wybrzeżami w y s p y . Najstarsza z t y c h grup, Eskimosi P o l a r n i , pozo­ stała w okręgu T h u l e (pierwsze tysiąclecie n.e.), młodsze zaś osiadły n a wybrzeżu zachodnim, a następnie w s c h o d n i m . Z n i c h t o właśnie ukształ­ towały się plemiona Eskimosów zachodniogrenlandzkich i wschodniogrenlandzkich. K u l t u r a mieszkańców tej w y s p y jest więc kulturą neoeskimoską fazy Thule, najmłodszą, wywodzącą się z k o n t y n e n t u . 3 3 34 H. L i n d ó w , A a r s k r i f t " , 1924. 3 3 Blandt Eskimoerne i Labrador, „Det gronlandske Selskabs B i r k e t - S m i t h , The Eskimos, i t e g o ż , The question of the origin of Eskimo culture: a rejoinder, „The A m e r i c a n A n t h r o p o l o g i s t " , t. 32:1930; G . H a 11, Kystog Indlandskultur i det arktiske, „Geografisk T i d s k r i f t " , t. 23:1916; S c h u l t z - L o r e n t z e n , Eskimoernes Indvandring i Gronland, „Meddelelser o m G r e n l a n d " , t. 26:1904. 3 4 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/98a7e98e44e8e9e92323314015e7c79d.pdf d9312052c147ecc2b1313b9a4430722e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:824 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:757 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1974 t.18 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1974 t.18 z.2, s.5-10 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA AKADEMIA NAUK INSTYTUT HISTORII KULTURY MATERIALNEJ ETNOGRAFIA POLSKA XVIII Zeszyt 2 WROCŁAW • WARSZAWA • KRAKÓW ZAKŁAD N A R O D O W Y IMIENIA WYDAWNICTWO • GDANSK OSSOLIŃSKICH POLSKIEJ AKADEMII 1974 NAUK �REDAKTOR: WITOLD SEKRETARZ REDAKCJI: DYNOWSKI KRYSTYNA MAŁKOWSKA C Z Ł O N K O W I E K O M I T E T U : JŮZEF B U R S Z T A , M A R I A JADWIGA KLIMASZEWSKA, ANNA KUTRZEBA-POJNAROWA, FRANKOWSKA, DANUTA MARKOWSKA, ZOFIA SZYFELBEJN-SOKOLEWICZ Adres Redakcji: 00-140 Warszawa, Świerczewskiego 105 Okładkę projektował ZBIGNIEW KLIMCZYK W kółku z n a k ollin „ruch" z tzw. K o d e k s u Przedkolumbijski Redaktor Redaktor Zyta Kwiecińska techniczny Printed in Borgia. Meksyk Helena Repa Poland Z a k i a d N a r o d o w y i m . Ossolińskich — W y d a w n i c t w o . W r o c ł a w 1974. N a k ł a d : 650 egz. Objętość: a r k . w y d . 19,70, a r k . d r u k . 16,63 + 1 w k l . , a r k . f o r m . A l 22,15. P a p i e r d r u k . s a t . k l . I V , 70 g, 70 X 100. O d d a n o do składania 5 I 1974. P o d p i s a n o do d r u k u 6 V 1974. D r u k ukończono w m a j u 1974. W r o c ł a w s k a D r u k a r n i a N a u k o w a . Z a m . n r 512/74 — P-15. C e n a zł 55,— �SPIS TREŚCI Włodzimierz Antoniewicz śmiertne Prof. dr Antonio Jorge i jego powiązania Diaz z etnografią. Wspomnienie po­ 11 16 . Część I ARTYKUŁY Józef w B u r s z t a Materialnej Anna — Problemy etnografii proponowane zbiorczym referacie Podsekcji Historii, Archeologii na II Kongres Nauki K u t r z e b a - P o j n a r o w a — do omówienia i Historii Kultury Polskiej Ocena 19 dorobku i perspektywy etno­ grafii Krystyna nad 23 Kwaśniewicz zwyczajami grafii K. ludowymi. T e o r e t y c z n e i metodologiczne P r z y c z y n e k do d y s k u s j i aspekty badań n a d „Syntezą etno­ Polski" Streszczenie Ryszard — 33 w j . angielskim T o m i c k i — Zwyczaje 54 i obrzędy. U w a g i n a marginesie_ artykułu Kwaśniewicz 57 STUDIA I Mirosława C e c y l i a wpływem Drozd — MATERIAŁY Współczesne p r z e m i a n y w e w s i G o w o r k i pod z a t r u d n i e n i a pozarolniczego Streszczenie w 65 j . angielskim 83 Część I I ARTYKUŁY Leszek Dzięgiel — Chłopstwo A f r y k i W s c h o d n i e j pod presją m o d e r n i z a c j i I r e n e P o r t i s W i n n e r — S t u d i a n a d społecznościami chłopskimi w l o g i i amerykańskiej A n t o n i M a c i e r e w i c z — U p a d e k T a w a n t i n s u y u , c z y l i z czego żyli I n k o w i e S t r e s z c z e n i e w j . hiszpańskim Ryszard T o m i c k i •— F u n k c j o n o w a n i e przestrzennej Streszczenie Tenochtitlan w j . angielskim 87 antropo­ 129 145 176 rzeczywistej i mitycznej struktury 179 196 �6 S P I S TREŚCI Maria P a r a d o w s k a Streszczenie w — B a d a n i a Ignacego D o m e y k i n a d kulturą A r a u k a n ó w 197 j . angielskim 230 KRONIKA Robocza narada runiu europejskich Jadwiga — Fishing Conference Maria i n Toruń I Sympozjum zagadnień Środkowej Jadwiga — Bronisława Proposal Kucharska, w To­ koczowniczym Azji, Ułan Bator — of C o n c l u s i o n s Dietrich Tatiana Bułgarii — I n t e r n a t i o n a l Congress of A n t h r o p o l o g i c a l cago rybołówstwa 231 Rough Folklorystyczne w poświęcone l u d o m cywilizacji od (Poland). A Znamierowska-Pritfferowa, II Narodowe Sympozjum IX ekspertów Kucharska Treide Koleva . i i c h roli w formowaniu Witold Dynowski . . . etnografii, . 232 . 234 się . Kopczyńska-J aw or ska Wrocław, 236 a n d E t h n o l o g i c a l Sciences,, C h i ­ 240 K o n f e r e n c j a n a u k o w a poświęcona h i s t o r i i kontaktów p o l s k o - r o s y j s k i c h w dzinie — 18-19 wrzesień 1973 — Sławoj dzie­ Szynkiewicz 244 RECENZJE I ARTYKUŁY RECENZYJNE Anna S e m i n a r i a a f r y k a n i s t y c z n e Międzynarodowego I n s t y t u t u A f r y k a n i s t y k i — Partyka Prace etnograficzne, 1963-1972 — Anna Książki nadesłane — Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego 247 z. 1-6: Zambrzycka-Kunachowicz Marek Arpad Kowalski, 253 Ryszard Tomicki . . . . 260 �СОДЕРЖАНИЕ Влодзимеж Антоневич и его связи с этнографией. Воспоминания об умершем . . . 11 Профессор доктор Антонио Хорге Диаз 16 Часть I СТАТЬИ Юзеф Буршта — Проблемы этнографии, намеченные для обсуждения в сводном до­ кладе Подсекции истории, археологии и культуры на I I Конгресс польской науки Анна К у т ж е б а - П о й н а р Крыстина Квасневич — Оценка достижений и перспективы этнографии 19 23 — Теоретические и методологические аспекты исследований на­ родных обычаев. Некоторые данные для обсуждения „Синтеза этнографии Поль­ ши" 33 Резюме на английском языке Рышард Т о м и ц к и 54 — Обычаи и обряды. Заметки к статье К. Квасневич 57 ИССЛЕДОВАНИЯ И МАТЕРИАЛЫ Мирослава ЦецилияД р о з д — Современные преображения в деревнеГоворки под влия­ нием внесельскохозяйственной занятости 65 Резюме на английском языке 83 Часть II СТАТЬИ Лешек Д з е н г е л ь — Крестьянство Восточной Африки под давлением модернизации 87 Ирен Портис Виннер — Исследования по крестьянским обществам в американской антропологии Антояи М а ц е р е в и ч 129 — Падение Таунтинсуйу, или на что жили Инки 145 Резюме на испанском языке 176 Рышард Т о м и ц к и — Функционирование действительной и мифической пространствен­ ных структур Тенохтитлан 179 Резюме на английском языке Мария Парадовска — Исследования Игнация Домейко по культуре Араукан Резюме на английском языке 196 . . 197 230 �8 S P I S TREŚCI ХРОНИКА Совещание европейских экспертов по рыболовству вТоруни — Ядвига Кухарска . . . 231 Fishing Conference i n Toruń (Poland). A Rough Proposal of Conclusions — Мария Знамеровска-Прюффер, Ядвига Кухарска, Дитрих Трейде I I Национальный симпозиум по фольклору в Болгарии 232 — Татьяна Колева 234 I симпозиум по роли кочевнических народов вцивилизации Средней Азии, Улан Батор — Витольд Дыновски 236 International Congress of Anthropological and Ethnological Sciences, Chicago — Бро­ нислава Копчиньска-Яворска 240 Научная конференция по истории польско-русских контактов в области этнографии, Вроцлав, 18-19 сентября 1973 — Славой Шинкевич 244 РЕЦЕНЗИИ И С Т А Т Ь И - Р Е Ц Е Н З И И Африкановедческие семинары Международного Института Африкановедения — Анна Партыка Этнографические труды, Ученые Записки Ягеллонского Университета тетр. 1972 — Анна Замбжицка-Кунахович Новые книги — Марек Аргшд Ковальски, Рышард Томицки 247 1-6: 1963253 260 �TABLE OF CONTENTS Włodzimierz A n t o n i e w i c z a n d H i s C o n n e c t i o n s w i t h E t h n o g r a p h y . A n O b i t u a r y 11 Prof. 16 Dr. Antonio Jorge Diaz Part I PAPERS Józef Burszta — Problems the comprehensive of E t h n o g r a p h y , proposed to be discussed i n report of t h e S u b - S e c t i o n of H i s t o r y , A r c h e o l o g y and H i s t o r y of M a t e r i a l C u l t u r e , r e a d to t h e H n d C o n g r e s s of P o l i s h S c i e n c e Anna K u t r z e b a - P o j n a r o w a — An Appreciation of 19 Achievements a n d t h e P e r s p e c t i v e s of E t h n o g r a p h y Krystyna Kwaśniewicz Researches Synthesis A on Folk of Summary Ryszard — Customs. Polish 23 Theoretical A and contribution Methodological Aspects of to t h e d i s c u s s i o n on the Ethnography 33 in English T o m i c k i — 54 C u s t o m s a n d R i t u a l s . R e m a r k s o n t h e paper by K . Kwaśniewicz 57 STUDIES AND Mirosława C e c y l i a D r o z d k i n e a r Ostrołęka A Summary MATERIALS — Contemporary Changes i n the Village as a R e s u l t of n o n - a g r i c u l t u r a l Employment Gowor. . i n English . 65 83 Part II PAPERS Leszek of Irene Dzięgiel — Peasant Population in East Africa under the I m p a c t Modernization Portis Winner 87 — Studies; o n Peasant Communities in American or w h a t the Incas Anthropology Antoni Lived A 129 M a c i e r e w i c z — on Summary The Fall of T a w a n t i n s u y u . 145 i n Spanish 176 �10 S P I S TREŚCI Ryszard T o m i c k i of Space A Summary Maria — T h e F u n c t i o n i n g of t h e R e a l a n d M y t h i c a l Structure i n Tenochtitlán 179 i n English Paradowska 196 — Studies by Ignacy Domeyko on A r a u c a n i a n Cul­ ture A 197 Summary in English 230 CHRONICLE T h e C o n f e r e n c e of E u r o p e a n Fiishin'g E x p e r t s i n Toruń — Jadwiga The Fishing clusions trich Conference — Maria i n Toruń Znamierowska-Priifferowa, ences, Jadwiga Symposium on Folklore i n Bulgary of 231 Con­ Kucharska, Die­ International Chicago Conference — Tatiana Koleva . . 234 o n t h e R o l e of t h e N o m a d i c Peoples i n the C i v i l i z a t i o n of M i d d l e A s i a ; U l a n The Kucharska Proposal 232 T h e 1st S y m p o s i u m IXth Tentative Treide T h e H n d National The (Poland). A — Bator — Witold Congress of Bronisława Dynowski REVIEWS AND SURVEY Seminars i n African Studies dies — Anna Partyka b y the I n t e r n a t i o n a l Learned 1 to 6, 1963-1972 — B o o k s R e c e i v e d — Marek Sci­ 240 Contacts i n 18th a n d 19th, 1973 — Sławoj Wroclaw, September and Ethnological Kopczyńska-Jaworska o n t h e H i s t o r y of P o l i s h - R u s s i a n Works i n Ethnography; 236 Anthropological Ethnography; Szynkiewicz .' . . 244 PAPERS I n s t i t u t e for A f r i c a n Stu­ 247 Papers of the J a g i e l l o n i a n Anna Zambrzycka-Kunachowicz Arpad Kowalski, Ryszard Tomicki University, Vols 253 260 �