10 50 700 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/64fd8d8945abfab87b96b116500fcc78.pdf 277c5967fe20158ddc164394fd9a462d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1568 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1450 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1996 t.40 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1996 t.40, s.3-4 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text INSTYTUT ARCHEOLOGII I ETNOLOGII POLSKIEJ A K A D E M I I N A U K ETNOGRAFIA POLSKA XL Zeszyt 1-2 Warszawa 1996 �REDAKTOR: WANDA PAPROCKA ZASTĘPCA R E D A K T O R A : I W O N A KABZIŃSKA Członkowie Rady Redakcyjnej: Maria Biernacka, Mirosława Drozd-Piasecka, Zbigniew Jasiewicz Adres Redakcji: 00-140 Warszawa, A l . Solidarności 105 Koncepcja okładki: Iwona Kabzińska Na okładce wykorzystano reprodukcję fotografii wykonanej w roku 1937 na Polesiu przez p. Józefa Szymańczyka. Zdjęcie pochodzi ze Zbiorów Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie (reprodukcja Krzysztof Chojnacki) Korekta: Redakcja i Autorzy Wydanie publikacji zostało dofinansowane przez Komitet Badań Naukowych Etnografia Polska © Copyright 1995. All Rights Reserved All papers, photos and cover are copyright to their authors and to Etnografia Polska Indexed in: I B Z - International Bibliography of Periodical Literature IBZ - CD-ROM I B R - International Bibliography of Book Reviews of Scholarly Literature BR - CD-ROM Printed in Poland P L I S S N 0071-1861 Skład i druk: Zaklad Wydawniczy Letter Quality Warszawa, ul. Brylowska 35/38 Zam. nr 34/96. Objętość ark. wyd. 31. Nakład 420 egz. Papier offset 80 g �SPIS TREŚCI Od Redakcji Iwona Kabzińska 5 ARTYKUŁY Część I Leszek D z i ę g i e l - Życie codzienne i historia najnowsza - nowe pole badań etnologa Everyday life and modern history - new area of anthropological studies Anna Z a d r o ż y ń s k a - Krótki szkic o chamstwie Short essay on caddishness Anna M a l e w s k a - S z a ł y g i n - Wiedza potoczna o sprawach publicznych. Lokalny wizerunek gminnej sceny politycznej Common knowledge of public affairs. The image of local political scene Maria P a r a d o w s k a , Anna U r b a ń s k a - Kult św. Wojciecha w polskiej kulturze ludowej. Zarys problematyki The cult of St. Adalbert in Polish folk culture. An outline of essential problems 11 17 19 28 29 39 39 52 Część II Jolanta K o w a l s k a - Taniec Eurynome The dance of Eurynome Jarosław K o l c z y ń s k i — Trójnożna koza. Uwagi o symbolice trójnożności A three-legged goat. Some remarks on the symbolism of three-leged creatures Dagnosław D e m s k i - Niebramińskie źródła ludowego hinduizmu. Bogowie mniejsi Non-Brahmanic sources of folk hinduism. Minor deities 53 78 81 106 109 124 Część III Ryszard R a d z i k - Charakterystyka pojęcia grupy etnicznej na przykładzie Poleszuków The concept of ethnic group. The case of the "Poleshuki" (Byelorussia) Danuta Ż y c z y ń s k a - C i o ł e k - N a r ó d , język i państwo w wypowiedziach mieszkańców wsi pod Lidą na Białorusi The concepts of „nation", "language" and "state" in the language of peasants near Lida in Byelorussia Katarzyna W a s z c z y ń s k a - K t o to jest szlachcic, czyli o obrazie szlachcica w oczach współczesnych mieszkańców pogranicza litewsko-białoruskiego Who is "a nobleman"? Images and stereotypes of petty gentry as a social group on the Lithuanian-Byelorussian borderland Beata C z e c h - Chłopskie obrzędy rodzinne na Oszmiańszczyźnie Peasant rituals of the life cycle in the region of Oszmiana (Byelorussia) Iwona K a b z i ń s k a - O kulturze „polskiej nacji", kulturze narodowej i możliwościach ich transmisji (na przykładzie Polaków z Białorusi). Uwagi wstępne On the culture of "Polish natsia", national culture and the possibilities of its transmission (the example of Poles in Byelorussia) Halina R u s e k - Socjologiczne aspekty badania zróżnicowania kulturowego Zaolzia Sociological aspects of the researches of cultural differentiation in Zaolzie . . . . Sławoj S z y n k i e w i c z - Polacy w Kazachstanie. Świadomość etniczna i stosunki z obcymi The Poles in Kazakhstan. Ethnic identity and relationships with other groups Andrzej W o ź n i a k - Z badań nad Polonią gruzińską drugiej połowy X I X i początku X X wieku From the studies on the Polish colony in Georgia in the second halfth of the 19th and the beginning of the 20th century 127 134 137 155 186 189 205 209 225 229 236 237 252 255 274 �Agnieszka H a l e m b a - Kto jest Ałtajczykiem? O tożsamości narodowej rdzennych mieszkańców Republiki Ałtaj Who is a Altaian? On national identity of the indigenous population of the Republic of Altai Piotr В o r a w s k i - Turcy meschetyńscy -jeden z problemów etnicznych współczesnego Kaukazu The Turks of Meschetia - one of the ethnic problems of the contemporary Caucasus 277 306 307 318 NEKROLOGI Maria Frankowska (1906-1996) - Maria Paradowska Jadwiga Kucharska (1922-1995) - Maria Biernacka 319 327 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA Mitologie popularne. Szkice z antropologii współczesności, Dariusz Czaja (red.), Kraków 1994 - Bartosz Gomółka Shamanism in performing arts, Tae-gon Kim, M . Hoppál, O.J. von Sadovszky (red.), Akadémiai Kiadó, Budapest 1995, ss. 291 - Iwona Kabzińska Shamanism in Siberia. Selected reprints, V. Diószegi, M . Hoppál (red.), Akadémiai Kiadó, Budapest 1996, ss. 189 - Iwona Kabzińska Antoni Kuczyński, Polskie opisanie świata. Studia z dziejów poznania kultur ludowych i plemiennych, t. 1, Azja i Afryka, Wrocław 1994, ss. 433, 205 il., 2 mapy - Janusz Kamocki Dziennik Józefa Kopcia, brygadiera wojsk polskich. Z rękopisu Biblioteki Czartoryskich opr. i wyd. A. Kuczyński i Z. Wójcik, Warszawa-Wrocław 1995, ss. 404, il. - Ryszard Tomicki Ogród spustoszony. Kontynuacja i zmiana w kulturze współczesnej wsi polskiej, Ryszard Kantor (red.), Kraków 1995, ss. 123 - Urszula Kaczmarek Kultura międzywojennego Wilna. Materiały z konferencji w Trokach (28-30 V I 1993), Anna Kieżuń (red.), Białystok 1994, ss. 387 - Stanisław Ciesielski Zdzisław Julian Winnicki, Szkice kresowe, Wrocław 1995, ss. 155, 44 fot. - Iwona Kabzińska Leszek Dzięgiel, Lwów nie każdemu zdrów, Wrocław 1991, ss. 372 - Grzegorz Hryciuk Grzegorz Hryciuk, „Gazeta Lwowska" 1941-1944, Wrocław 1992, ss. 160 - Leszek Dzięgiel Jacques Heers, Święta głupców i karnawały, Warszawa 1995, ss. 224 - Irena Turnau Karol Daniel Kadłubiec, Górniczy śmiech (komizm ludowy pogranicza czesko-polskiego), Wrocław 1995, ss. 307 - Mirosław Marczyk Zbigniew Libera, Wstęp do nosologii, Wrocław 1996, ss. 122 - Marcin Brocki John van Maanen, Tales of the Field. On Writting Ethnography, The University of Chicago Press, Chicago - London 1988, ss. 144 - Przemysław Hensel Kultura przedsiębiorczości, Brigitte Berger (red.), Warszawa 1994 - Ludomira Trojan Bronisław Baczko, Wyobrażenia społeczne, Warszawa 1994, ss. 275 -Agnieszka Pokropek Bill Devall, George Sessions, Ekologia głęboka, Warszawa 1995 - Paweł Kalinowski Deborah Tannen, T y nic nie rozumiesz! Kobieta i mężczyzna w rozmowie, Warszawa 1995 - Aleksandra Sadowska Andrzej Zajączkowski, Elity urodzenia, Warszawa 1993, ss. 96 - Witosław Klembowski 335 337 342 343 345 348 352 355 358 360 365 368 370 373 374 376 377 379 380 Etnografia Polska is regularly listed in the International Current Awareness Service: Anthropology. Selected material is indexed in the International Bibliography of Social and Cultural nthropology. �Od Redakcji Fakt wydania 40 rocznika pisma nieodparcie wywołuje skojarzenia z ju­ bileuszem, okrągłą rocznicą... Starsze pokolenie etnologów pamięta zapewne narodziny „Etnografii Polskiej", która od czterdziestu lat jest wciąż obecna w naszym życiu naukowym. Dla młodego pokolenia „Etnografia Polska" to tytuł, który był zawsze, do którego sięgały (i sięgają nadal) kolejne roczniki studentów i badaczy (nie tylko etnologów). Jubileusz czterdziestolecia można, jak to się dzieje zazwyczaj w przypad­ ku rozmaitych rocznic, wykorzystać jako okazję do podsumowania dorob­ ku, w tym również odpowiedzi na pytanie, w jakim stopniu poszczególne kierunki etnografii (etnologii, antropologii kulturowej), problemy badawcze, wydarzenia naukowe, znalazły odbicie na stronicach pisma, w jakiej mierze było ono wizytówką środowiska, otwarcia Redakcji na współpracę z bada­ czami związanymi z różnymi ośrodkami działającymi w Polsce i w innych krajach świata, reprezentującymi różne szkoły, metody, koncepcje, a także dyscypliny. Świadomie zrezygnowaliśmy jednak z przygotowania tomu, który byłby podsumowaniem minionego czterdziestolecia, próbą oceny do­ robku edytorskiego „Etnografii Polskiej" albo omawiania osiągnięć dyscy­ pliny, której pismo służy od tylu lat. Chcemy natomiast zaprezentować artykuły informujące o niektórych realizowanych obecnie w Polsce kierun­ kach badań etnologicznych i antropologicznych. Czytelnikom pozostawiamy ocenę, na ile są one interesujące lub też wiodące w naszej dyscyplinie. Koncentrując się, zgodnie z przyjętą koncepcją, na dniu dzisiejszym polskiej etnologii, a - z konieczności - na prezentacji fragmentu jej obrazu, chcemy jednak uczynić wyjątek, by przypomnieć Osobę założyciela i wielo­ letniego Redaktora „Etnografii Polskiej", ś.p. Prof. Witolda Dynowskiego, który powołał to pismo w trudnych latach ograniczeń badawczych naszej dyscypliny. W tym roku minęła 10 rocznica Jego śmierci. Pragniemy także wspomnieć o Pani mgr Krystynie Małkowskiej, która przez ponad dwa­ dzieścia lat pełniła funkcję sekretarza Redakcji, współtworząc w znacznej mierze obraz pisma. Bez Niej „Etnografia Polska" po prostu by nie istniała. Dziękujemy Jej serdecznie za ogromny wysiłek i serce, jakie włożyła w reda­ gowanie pisma. Chciałabym także osobiście podziękować za wieloletnią współpracę Pani Redaktor Zycie Kwiecińskiej z wrocławskiego oddziału Ossolineum. Dziś widzę, jak wielce przydatna okazała się wiedza redakcyjna przekazywana mi przez Panią Zytę, aczkolwiek zdobywanie tych doświad­ czeń nie było łatwe. �6 OD REDAKCJI Etnologom nie brakowało ostatnio okazji do jubileuszy. W 1994 r. w Po­ znaniu, w ramach obchodów 75-lecia Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza, z inicjatywy Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej U A M oraz Ko­ mitetu Badań Etnologicznych PAN, zorganizowano sesję, podczas której dyskutowano m.in. nad aktualną kondycją nauk etnologicznych w Polsce i oceniano możliwości ich rozwoju. W 1995 r. we Wrocławiu odbyły się natomiast uroczystości z okazji 100-lecia Polskiego Towarzystwa Ludo­ znawczego i czasopisma „Lud". Owocem wspomnianych obchodów są dwie znaczące publikacje. Referaty zaprezentowane podczas jubileuszu 100-lecia PTL zostały wydane w 78 t. „Ludu" (1995 г.), teksty z konferencji poznań­ skiej opublikowano natomiast w książce pt. Etnologia polska między ludoznawstwem a antropologią, pod red. A. Posern-Zielińskiego (Poznań 1995); obydwie prace ukazały się na rynku w pierwszej połowie 1996 r. Myślę, że najnowszy, jubileuszowy numer „Etnografii Polskiej" może stanowić ważne uzupełnienie wspomnianych publikacji, przede wszystkim w zakresie roz­ ważań nad współczesnym obrazem naszej dyscypliny, poszerzając znacznie i uaktualniając prezentowaną w nich problematykę, jak też listę autorów i reprezentowanych przez nie ośrodków (warto przy tym, jak sądzę, zwrócić uwagę na znamienne podziały „regionalne" występujące wśród współpra­ cowników poszczególnych tytułów). W najnowszym numerze „Etnografii Polskiej" kontynuujemy publikację tekstów poświęconych zagadnieniu tożsamości (etnicznej, narodowej, kul­ turowej), poruszamy szeroko rozumianą problematykę polonijną, prezen­ tujemy też nowe prace z zakresu antropologii kultury. Sygnalizujemy rów­ nież powstanie tematów badawczych, świadczących o stałym poszerzaniu pola zainteresowań etnologów. Do tematów tych należą: 1. Analiza kul­ turowa epoki „realnego socjalizmu" w Polsce i w innych krajach tego systemu, z jego mitologią, propagandą i metodami socjotechnicznymi, z nie objętą dotąd badaniami etnologicznymi sferą życia codziennego w jego najszerszym nurcie (artykuł L. Dzięgla); 2. Kulturowa analiza zjawiska określanego terminem chamstwo, przeciwstawianego najczęściej kulturze (w wąskim sensie). Zjawisko to, jak pisze A. Zadrożyńska, wymaga zde­ finiowania, określenia zasadniczych cech, atrybutów i relacji zbioru no­ szącego miano chamstwa. Próbując określić jego istotę, autorka dotyka także problemu genezy zjawiska, sięgając do przekazów biblijnych; 3. Nie­ wątpliwe novum w pracach etnologicznych stanowią badania inspirowane koncepcją „teatru życia publicznego", rozwiniętą przede wszystkim w ba­ daniach socjologicznych. W tym nurcie mieści się artykuł A. Malewskiej-Szałygin oparty na wynikach badań terenowych, jakie w latach 1993-1995 autorka (wraz z grupą studentów) przeprowadziła w dwóch gminach ma­ zurskich, by ukazać lokalny wizerunek sceny politycznej. Wspomniane kierunki zrodziły się z refleksji badaczy nad obecną rzeczywistością, nad mechanizmami rządzącymi zachowaniami ludzkimi w naszym społeczeń­ stwie i korzeniami owych mechanizmów. �OD REDAKCJI 7 Nowym zagadnieniem podejmowanym przez etnologów jest rola i funk­ cjonowanie kultu świętych we współczesnej kulturze ludowej (artykuł M . Paradowskiej i A. Urbańskiej o kulcie św. Wojciecha). Odrębny nurt sta­ nowią prace, których autorzy próbują np. interpretować i wyjaśniać zna­ czenie oraz funkcje określonych obiektów i zachowań rytualnych, korzy­ stając z różnego typu źródeł: opisów obrzędów, tekstów folklorystycz­ nych, mitów, zabytków archeologicznych i in. W bieżącym Zeszycie „Etno­ grafii Polskiej" prezentujemy wyniki studiów J. Kowalskiej w zakresie antropologii tańca oraz efekty prac J. Kolczyńskiego ukazujące symbolikę trójnożności. Dużym zainteresowaniem etnologów (i przedstawicieli innych dyscyplin) cieszą się obecnie badania nad zagadnieniem tożsamości, specyfiką pograni­ cza, zjawiskiem regionalizmu, etniczności, nie mówiąc już o poszukiwaniu metod opisu i interpretacji badanej rzeczywistości (por. również uwagi A. Posern-Zielińskiego o rosnącym znaczeniu studiów etnicznych w etnolo­ gii i antropologii kulturowej /społecznej zawarte w artykule opublikowanym w 78 t. „Ludu"). Teksty poświęcone tak ważnej dla mieszkańców współ­ czesnego świata problematyce tożsamości, kwestiom etnicznym, narodowoś­ ciowym tworzą wyraźny blok w najnowszym tomie „Etnografii Polskiej". Nie jest przypadkiem, że dotyczą one głównie terenów byłego Związku Radzieckiego. Jak wiadomo, wraz z rozpadem ZSRR i uformowaniem się nowych państw na jego terenach, ujawnione zostały m.in. występujące na tych obszarach poważne problemy etniczne i narodowościowe (por. artykuł P. Borawskiego, historyka i orientalisty, na temat Turków meschetyńskich). Na tę część świata zwróciło spojrzenie wielu badaczy (w tym również z Pol­ ski). Niektórzy spośród nich podjęli bezpośrednią penetrację wybranych obszarów. Realizacji badań sprzyjało otwarcie dostępu do terenów, które przez dziesiątki lat niechętnie gościły nazbyt dociekliwych badaczy, zwłasz­ cza pochodzących z innych krajów. Jeden z etnologów młodego pokolenia, zafascynowany badaniami odleg­ łych ludów w poszukiwaniu nieuświadamianych struktur myślenia i syste­ mów kulturowych, w prywatnej rozmowie ze mną stwierdził niedawno, że tak częste dziś podejmowanie badań nad tożsamością, stosunkami narodo­ wościowymi, konfliktami etnicznymi itp. jest wynikiem mody i prowadzi do niepotrzebnego upolitycznienia etnologii. Moim zdaniem, powstanie nowego i wyraźnie dziś zarysowanego, także w Polsce, kierunku badań nad szeroko rozumianą problematyką etniczności/narodowości świadczy przede wszyst­ kim o otwartości badaczy, jest wyrazem pragnienia poszerzania zakresu badań, chęci wypracowania nowych metod poznania, opisu i interpretacji oglądanej przez nich rzeczywistości. Wynika także z obowiązku podjęcia tematów, które przez ponad 40 lat stanowiły tabu w nauce polskiej (również w etnologii). W jakimś stopniu zainteresowanie badaczy wspomnianą tema­ tyką jest także efektem zdumienia, zadziwienia zjawiskami, jakie objawiły się ich oczom po podniesieniu kurtyny, skrywającej wiele prawd i problemów, �8 OD REDAKCJI które stały się nagle widoczne, wymagając zarazem weryfikacji sposobu, w jaki przedstawiano je dotychczas opinii społecznej świata. Na naszych oczach nastąpiła również demitologizacja obrazu społeczeństwa, którego jesteśmy członkami. Dziś nikt już nie ukrywa choćby tego, że tereny polskiego pograni­ cza nie są wolne od różnego typu konfliktów, mających nierzadko podłoże w określonych decyzjach i posunięciach polityków, a także w odpowiednich działaniach propagandowych, że możemy tam obserwować efekty wieloletniego dążenia do unifikacji i asymilacji kulturowej tzw. mniejszości etnicznych i narodowych, decydujące m.in. o stanie tożsamości członków tego typu społeczności (por. artykuł H . Rusek dotyczący Zaolzia). Podobne efekty występują dziś również na terenie byłego Związku Radzieckiego. Ukazuje to m.in. artykuł S. Szynkiewicza poświęcony świadomości etnicznej Polaków z Kazachstanu. Autor zwraca również uwagę na rolę stereotypów w kontak­ tach międzykulturowych, ilustrując to zagadnienie materiałami zgromadzonymi podczas badań terenowych. W swoim artykule, opartym na wynikach badań, jakie przeprowadziłam wśród Polaków z Białorusi (Grodzieńszczyzna i Mińszczyzna) piszę m.in. o wpływie rusyfikacji na stan wiedzy badanych o kulturze własnej grupy odniesienia i ograniczonych możliwościach kontynuacji polskich tradycji, a także na proces kształtowania tożsamości narodowej Polaków. Problem zachowania elementów obrzędowości rodzinnej przez Polaków z Bia­ łorusi (Oszmiańszczyzna) stanowi natomiast przedmiot artykułu B. Czech. Oszmiańszczyźnie oraz jednej z parafii litewskich, leżącej na pograniczu litewsko-białoruskim, poświęcony jest tekst K. Waszczyńskiej. Na podstawie wypowiedzi mieszkańców badanych terenów autorka podjęła próbę przedsta­ wienia współczesnego obrazu szlachcica i zakresu znajomości tradycji szlache­ ckiej przez osoby reprezentujące różne grupy społeczeństwa. Efektem badań nad świadomością członków lokalnych społeczności wiejskich jest także artykuł D. Życzyńskiej-Ciołek oparty na materiałach zgromadzonych w okolicach Lidy. Autorka wyjaśnia znaczenie terminu 'nacja' i 'nacjonałność' oraz związek tych pojęć z przynależnością indywidualną i grupową. Ukazuje także stosunek badanych do władzy, państwa i pojęcia 'ojczyzna'. Wszystkie artykuły dotyczą­ ce Białorusi, a także innych rejonów byłego Związku Radzieckiego, są zarazem dokumentalnym zapisem zmian w świadomości mieszkańców tego państwa wywołanych przez przeobrażenia sytuacji politycznej ostatnich lat. Warto przypomnieć, że do prekursorów prowadzonych w Polsce badań nad tożsamością należała zmarła w 1995 r. Prof. dr hab. Jadwiga Kucharska (Jej sylwetkę naukową przypominamy we wspomnieniu pióra M . Bierna­ ckiej). Myślę, że dla wielu badaczy studia Prof. J. Kucharskiej są nie tylko przykładem rzetelnej pracy badawczej, lecz także stanowią znakomity mate­ riał do badań porównawczych. Jesienią 1996 r. pożegnaliśmy także Prof. dr hab. Marię Frankowską - badaczkę, która stworzyła podwaliny polskiej amerykanistyki. Badanie procesów etnicznych i narodowych wymaga precyzyjnego zde­ finiowania i stosowania terminów: grapa etniczna, etniczna zbiorowość, �9 OD REDAKCJI naród, ukazania cech charakterystycznych każdej z wymienionych grup. Czasem jednoznaczne przyporządkowanie badanej społeczności do określonej grupy może sprawiać trudności. Bardzo ważne jest wówczas ustalenie podsta­ wowych wyznaczników, obiektywnych cech kulturowych właściwych dla danej grupy, zdefiniowanie używanych pojęć, a także określenie ich relacji względem siebie. Zdefiniowaniu pojęć 'grupa etniczna' i 'etniczna zbiorowość' oraz ich relacji w stosunku do pojęcia 'narodu' poświęcony jest artykuł socjologa R. Radzika. Propozycje autora dotyczą przede wszystkim Poleszuków, można je jednak z pewnością rozpatrywać znacznie szerzej, dokonując zarazem konfrontacji z określeniami używanymi przez innych badaczy. Prowadzone obecnie studia nad tożsamością i autoidentyfikacją człon­ ków wybranych grup nie tylko stwarzają etnologom możliwość poszerzenia dotychczasowego pola badań oraz wypracowania nowych metod gromadze­ nia i opracowywania materiałów, lecz także sprawiają, że w centrum zainte­ resowania badaczy bardzo wyraźnie staje pojedynczy człowiek widziany nie tylko jako przedstawicieli określonej grupy, lecz przede wszystkim w rela­ cjach z innymi. (Przed badaczami otwiera się także szansa poszerzenia ogólnej wiedzy o Człowieku, a także refleksji nad granicami dyscypliny i własnych możliwości poznawczych). Zgromadzone podczas badań tereno­ wych wypowiedzi informatorów, zarówno te, które można uznać za typowe dla większej społeczności, jak i odbiegające od nich, wskazują m.in. na różnorodne relacje między jednostką i grupą. Pozwalają też wnioskować o stopniu zróżnicowania badanej społeczności i różnych odcieniach (katego­ riach) tożsamości. Mogą też stanowić punkt wyjścia do opisu struktury etnicznej określonego obszaru. Dzięki nim, jak stało się np. w przypadku badań A. Halemby, przeprowadzonych wśród mieszkańców Republiki Ał­ taju, możliwa jest ponadto weryfikacja dotychczasowych ustaleń badaczy, nie uwzględniających często spojrzenia na kwestie etniczne „od wewnątrz". Wiele nowych, nie publikowanych dotąd informacji przynosi też artykuł D. Demskiego, oparty na materiałach terenowych zgromadzonych wśród indyjskich pasterzy Rabari, znacznie wzbogacający wiedzę o panteonie bóstw hinduistycznych zwanych „bogami mniejszymi" („niższymi"). Od kilku lat z różnych stron słychać głosy wieszczące kryzys etnologii. Niech mi będzie wolno wyrazić nadzieję, że najnowszy tom „Etnografii Polskiej", podobnie jak dwie wspomniane tu wcześniej publikacje, jest zapo­ wiedzią przezwyciężania kryzysu. Cieszymy się, że możemy publikować efek­ ty prac tak wielu autorów na łamach „Etnografii Polskiej" i wierzymy, że pismo to będzie towarzyszyć Czytelnikom jeszcze przez wiele lat, otwierając się nadal na współpracę interdyscyplinarną. Iwona Kabzińska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e2f815135244d0d3e2a7bfeab3869839.pdf cbdb27d9fa7ca5ea605ed603a53011d2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1570 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1452 Title A name given to the resource Wiedza potoczna o sprawach publicznych. Lokalny wizerunek gminnej sceny politycznej / ETNOGRAFIA POLSKA 1996 t.40 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1996 t.40, s.29-39 Creator An entity primarily responsible for making the resource Malewska-Szałygin, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XL: 1996, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 A N N A MALEWSKA-SZAŁYGIN Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej UW, Warszawa WIEDZA POTOCZNA O SPRAWACH PUBLICZNYCH. L O K A L N Y WIZERUNEK GMINNEJ SCENY POLITYCZNEJ* Obecne problemy nauk humanistycznych można postrzegać w perspek­ tywie starożytnej debaty pomiędzy filozofią i retoryką, wyrażanej dziś w po­ staci konfliktu pomiędzy modernistyczną nauką a postmodernistycznymi teoriami tekstualności i dekonstrukcji - pisze Richard Harvey Brown we „Wstępie" do pracy Writing the Social Texts (1992). Przez ponad wiek większość zachodnich myślicieli uważała, że nauka może dążyć do obiektyw­ ności poprzez obserwację empiryczną i logiczną dedukcję. Rzeczywistość była niezależna od myśliciela, który poprzez systematyczną obserwację mógł dojść do wniosków dających się przetestować. Jeśli wnioski te wyszły zwy­ cięsko z empirycznych sprawdzianów i były w stanie przepowiedzieć realne wydarzenia, wchodziły w skład wiedzy. Ostatnie dekady ujawniły erozję tego obrazu wiedzy. Powstał wizerunek alternatywny, w obrębie którego teorie nie są już lustrem rzeczywistości, ale efektem usiłowań polegających na dopasowywaniu obserwowanych zjawisk do dotychczasowego kanonu rozu­ mienia rzeczywistości i prawdy. To ujęcie nawiązuje do retoryki staro­ żytnych sofistów. Tak rozumiana nauka jest rodzajem intelektualnego do­ świadczenia, erudycyjnej aktywności, znajdującej swe miejsce nie ponad, ale obok dyscyplin, takich jak nauki prawne czy krytyka literacka. Powrót retoryki nie jest witany entuzjastycznie. Jej język kontrastuje z uniwokalnym ideałem filozofii analitycznej, gdzie głos badacza jest jedyny, autorytatywny, niepersonalny, „przezroczysty" i ścisły jak matematyka. Tymczasem figury retoryczne w tekście dodają mu indywidualności i personalności, co w oczy­ wisty sposób podważa pozór obiektywności kultywowany starannie przez paradygmat nowoczesny. Alegorie często pełnią rolę modeli interpretacyj­ nych, stają się przewodnikami w wyborze doświadczeń i interpretacji danych. Szerzej o roli metafor i retorycznej inventio w nowym paradygmacie nauki piszą twórcy Nowej Retoryki (Perelman, Chaim, Olbrechts-Tyteca 1989). * Artykuł ten jest kontynuacją tekstu opublikowanego w „Etnografi Polskiej", t. 39 (Malewska-Szałygin 1995). �30 ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN Na gruncie etnologicznym tekstualiści proponują podobne spojrzenie: „pisarstwo etnograficzne jest alegoryczne, zarówno na poziomie treści (tego, co mówi o kulturach i ich historii), jak i formy (tego, co wnosi sposób tekstualizacji)"; (Clifford 1989, s. 98). Na poziomie pierwszym - indywidual­ ne zdarzenia, opisywane przez etnografa, mogą być postrzegane jako alego­ rie problemów uniwersalnych. Na poziomie tekstualizacji - pojawianie się metafor jest bardziej powszechne i oczywiste. Cechą monografii etnograficz­ nych jest wzajemne przenikanie się obu płaszczyzn: „nie ma sposobu od­ dzielenia faktograficznego i alegorycznego poziomu w monografiach kultur. Dane etnograficzne mają sens jedynie wewnątrz narracji, w układzie o okre­ ślonym wzorze, który jest konwencjonalny, politycznie uwarunkowany i wieloznaczny" (Clifford 1989, s. 119). Ujęcie retoryczne wydaje się szczególnie adekwatne do interpretowania kultury współczesnej. Alegorie pozwalają na uzyskanie dystansu, którego brak jest jednym z kluczowych problemów w badaniach nad współczes­ nością. W wielości i zmienności zjawisk zdajemy się być skazani na do­ strzeganie jedynie zapoznanych już, „oswojonych" schematów, dostrzeganie nowego porządku poprzez ujawnianie zadomowionych już w naszym rozumieniu wzorów, exemplum ponowoczesne wzory osobowe w szkicu Baumana (1994). Język potoczny także posługuje się licznymi metaforami. Studiowaniu tego rodzaju przenośni poświęcona jest m.in. praca G. Lakoffa i M . Johnsona (1988). Tubylcze metafory postrzegane są w nich jako rodzaj skrótów myślo­ wych czy raczej kondensacji, wielopoziomowego skupienia znaczeń. Rozszyfro­ wanie ukrytych w popularnej metaforze sensów może być kluczem do badań np. nad tożsamością kulturową (Ohnuki-Tierney 1991). Tubylcze przenośnie funkcjonują na innym poziomie semiozy niż alegorie interpretacyjne wpro­ wadzone przez badacza. Ich współistnienie dowodzi wielopoziomowej alegoryczności tekstów etnograficznych, a rozróżnienie poziomów ich występowania dokonywane jest ze względu na logiczny porządek procesu badawczego i nie implikuje ich odrębności. Alegorie wprowadzone do tekstu przez badacza - „owe transcendentne rodzaje znaczeń, nie są abstrakcjami czy interpretaq'ami «dodanymi» do oryginalnego, «prostego» sprawozdania, a raczej warunkami w jakich tekst staje się znaczący" (Clifford 1989, s. 96). Metafory tubylcze znaczą wewnątrz alegorii interpretujących. Myślenie potoczne, operujące obrazami, przenośniami, skrótami myślo­ wymi, prowokuje do interpretacji wykorzystujących figury alegoryczne. Ba­ daczy wiedzy potocznej zwykle nie interesuje relacja pomiędzy kreślonym przez nią obrazem rzeczywistości a samą rzeczywistością, istotna jest raczej prawda narracji - podobny jest wzajemny stosunek filozofii i retoryki. Wiedzę potoczną można uczynić przedmiotem badań, jak robi to soq'ologia wiedzy czy, z odmiennej perspektywy, antropologia kognitywna. Można także wykorzystać pojęcie „wiedzy dnia codziennego" jako narzędzie, bada­ ny punkt widzenia, perspektywę oglądu zjawisk, która staje się przedmiotem �WIEDZA POTOCZNA O SPRAWACH PUBLICZNYCH 31 studiów. Jest to pojęcie z pozoru transparentně, bo choć spoglądamy po­ przez nie na wybrany fragment rzeczywistości, ów pryzmat nie oddala się z pola widzenia, a przeciwnie, znajduje się w centrum dociekań. W efekcie badacz i jego rozmówcy patrzą w jednym kierunku, choć każdy z innej perspektywy. Proces badawczy polega na zrozumieniu (zawsze niedoskona­ łym) odmiennego spojrzenia. Jest to możliwe jedynie w procesie dyskursu, tym co łączy jego uczestników jest temat tej rozmowy. Jednym z najbardziej popularnych tematów rozmowy jest sfera życia publicznego, zarówno w wielkiej, jak i małej skali. Problemem lokalnych scen politycznych interesowali się dotychczas prawnicy, politologowie i grupy socjologów (Tarkowski 1994; Giza-Poleszczuk 1991; Marody 1991). Najbar­ dziej aktualne prace na ten temat powstawały w latach 1990-1992 w Europej­ skim Instytucie Rozwoju Regionalnego i lokalnego UW, w ramach programu „Rozwój regionalny - rozwój lokalny - samorząd terytorialny" (Jałowiecki 1991; Gieorgica 1991; Szczepański 1992). Według Bohdana Jałowieckiego, „Polska lokalna to takie miejsca, w których istnieje rodzinno sąsiedzka więź społeczna, pewien stopień integracji opartej na bezpośrednich kontaktach" (Jałowiecki 1991, s. 39). Jan Szczepański uzupełnia tę definicję podkreślając rangę czynnika terytorialnego: społeczności lokalne „wyróżniają się tym, że istotnym składnikiem ich więzi wewnętrznej jest jakaś forma stosunku do terytorium, na którym się znajdują" (Szczepański 1992, s. 19). „Polska lokal­ na nie jest bynajmniej jednolita, przeciwnie charakteryzują ją znaczne zróżni­ cowania, których źródła mają rodowód w historycznej przeszłości i podłożu kulturowym regionów. Postawy innowacyjno-kreacyjne w większym stopniu wykazują społeczności lokalne z terenu Wielkopolski, Pomorza Wschodniego oraz dawnej Galicji, postawy konserwatywno-adaptacyjne są bardziej roz­ powszechnione na ziemiach odzyskanych oraz w dawnym Królestwie Kon­ gresowym" (Jałowiecki 1991, s. 40). W 1993 г., serią wyjazdów terenowych o charakterze pilotażowym, roz­ poczęłam badanie stosunku do władzy gminnej w społecznościach lokal­ nych. W latach 1994-1995, wraz z grupą studentów, kontynuowaliśmy te badania w dwóch mazurskich gminach rolniczych (5000 i 7000 mieszkań­ ców). Wybór tego terenu nie był przypadkowy. Nie interesowały nas regiony o starych tradycjach ruchu ludowego i samorządowego, chcieliśmy zoba­ czyć, jak idea samorządności, wsparta nową podstawą prawną (Ustawa... 1990), jest realizowana we wsiach, gdzie dotychczas życie publiczne oparte było w znacznej mierze na polityce nakazowo-rozdzielczej. Taki cha­ rakter stosunków pomiędzy władzą lokalną a społecznością, podobnie jak brak tradycji samorządowych, był efektem braku ciągłości osadniczej na Mazurach. Indywidualne losy, w sposób szczególny napiętnowane wydarze­ niami historycznymi, nie sprzyjały aktywności i zaangażowaniu w sprawy publiczne, podobnie jak trwające wiele lat po wojnie poczucie tymczaso­ wości osiedlenia. W efekcie oprócz grupy ludzi o pewnym wykształceniu, większość mieszkańców gminy zajmuje pozycję widzów obserwujących �32 ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN i komentujących obsadę oraz wydarzenia na lokalnej scenie politycznej. Termin „lokalna scena polityczna", używany przez B. Jałowieckiego (1990, 1991 i J.P. Gieorgikę (1991) - w żadnym z tych artykułów nie zdeifniowany - może być uściślony jedynie poprzez odniesienie do szerszego modelu, osnutego wokół alegorii teatralnej. Podział na „scenę" i „widownię" jest dla tego modelu konstytuujący. Na „scenie" pojawiają się osoby, które - zda­ niem naszych rozmówców - „mają władzę", co oznacza, że są w stanie wpływać na rozwój gminy i podział lokalnych funduszy. Należy do nich wójt - centralna postać „sceny", w obu społecznościach niezwykle dominująca, choć sytuacja prawna nie daje do tego podstaw (Ustawa... 1990). Jego stosunek do społeczności gminnej można określić jako paternalistyczny. Spojrzenie „publiczności" na to, co się dzieje na scenie, jest bardzo zróż­ nicowane. Można jednak pokusić się o próbę uporządkowania tych wizerun­ ków wokół trzech głównych kategorii: - zwolennicy (przychylni, od krytycznej akceptacji po pełną, choć po­ wierzchowną afirmację), - krytycy (od krytyki wynikającej ze znajomości praw i działań władzy, po negację wszystkiego, nieuargumentowaną i wyrażaną w sloganach), - wreszcie ludzie, zwykle bardzo starzy, o niskim poziomie wykształ­ cenia (maksymalnie zawodowym rolniczym), których poglądów nie sposób zaklasyfikować jako przychylnych lub krytycznych, choć zawierają elementy obu. Sądzę, że ta postawa najbUższa jest stosunkowi do władzy opisywane­ mu przez Bułhakowa (1973, 1994) czy Uspienskiego i Żywowa (1990), który opierają się na przekonaniu, że władca jest delegowany „z góry", szczególnie predystynowany do swego stanowiska, posiada wiedzę niedostępną dla in­ nych. Może być dla podwładnych miłosierny lub okrutny zależnie od swej woli. Nie podlega krytyce, można go jedynie wysławiać, gdy czyni coś dla dobra poddanych lub utyskiwać, gdy ich wyzyskuje; - osobną kategorię stanowi młodzież do lat 25, zwykle o dość niskim wykształceniu (młodzi z wykształceniem średnim ogólnym lub wyższym rzadko pozostają na wsi), skrajnie nie zainteresowana życiem publicznym zarówno gminy, jak i kraju. Podstawą myślenia o postaciach „sceny" jest „wyraźna personifikacja instytucji publicznych" (Jałowiecki 1991), czemu sprzyja długotrwałe zaj­ mowanie stanowisk publicznych przez te same osoby - w obu gminach obecny wójt był mianowany naczelnikiem około 1973 г., a następnie został dwukrotnie wybrany w wolnych wyborach w 1990 i 1994 r. Aktorzy sceny publicznej postrzegani są jako grupa silnie powiązana, mimo to od roku 1990 na lokalnej scenie obu badanych gmin silnie wybija się postać wójta. Do roku 1990 gminą rządził „duumvirat" - wójt i pierwszy sekretarz PZPR, którzy często, choć nie zawsze, współpracowali ze sobą, a przewagę uzyskiwał ten z nich, który miał silniejszą osobowość lub mocniejsze poparcie „z góry". Pierwszy sekretarz miał nieco korzystniejszą sytuację w tym układzie, bowiem jego prawa i obowiązki względem społeczności gminnej nigdy nie były �WIEDZA POTOCZNA O SPRAWACH PUBLICZNYCH 33 prawnie określone, ponadto dysponował pozaadministracyjnymi kanałami, którymi mógł odwoływać postanowienia władz lokalnych (termin „duumvirat" i opis wzajemnych zależności za: Tarkowski 1994). W 1989 г., po formalnym rozwiązaniu PZPR, pierwszy sekretarz opuścił scenę polityczną gminy (choć w niektórych przypadkach bylo to raczej przesunięcie). "W tej sytuacji centralną pozycję zajął wójt, któremu Ustawa o Samorządzie lokalnym (1990) dała wiele nowych kompetencji i w ogromnym stopniu (choć, zdaniem moich rozmów­ ców, wciąż niewystarczającym) uniezależniła go od władz wojewódzkich i centralnych. W świetle tej samej Ustawy, zależność wójta od przedstawicieli społeczności (radnych) jest zupema. Gminnym ustawodawcą jest Rada Gminy, która składa się z niedużej grupy radnych pod przewodnictwem wójta. Zarząd jest powołany do realizowania postanowień Rady. Pomimo takich podstaw prawnych, wójt powszechnie postrzegany jest jako niezależny, samodzielny „władca" gminy, główny pomysłodawca wszelkich przedsięwzięć i decydent w sprawach finansowych. Choć jego „uniwokalność" podkreślana jest powsze­ chnie, on sam dba, by uniknąć epitetu „despoty" i w efekcie, dominujący jest wizerunek „doskonałego dyplomaty", a nie „dyktatora". Jego prymat na lokalnej scenie politycznej jest niepodważalny. Zdaniem mieszkańców, „naj­ większą władzę w gminie ma wójt, tak, tak, wójt. To trzeba powiedzieć, że ma dużo władzy. A może nawet za dużo, ale to jest kwestia, ja uważam, radnych". „Wójt z urzędu jest przewodniczącym Zarządu, tak, że więcej spraw wychodzi od niego, bo on na co dzień tym żyje". „Kompetencje wójta są największe, co wójt powie, to tak jest, duże przedsięwzięcia są pomyslem wójta, czasem grupy radnych". „Wójt powinien być podporządkowany radnym, ale w praktyce wójt dużo rzeczy forsuje swoich, widocznie potrafi jakoś przekonać radnych" . W efekcie postawa przychylna lub krytyczna wobec poczynań lokalnych władz jest określana przede wszystkim przez stosunek do postaci wójta. Jego cechy osobiste, działania, prawem wyznaczone możliwości, splecione ze sobą składają się na ten wizerunek. Najbardziej akceptujący „widzowie" są dumni z dotychczasowych osiąg­ nięć władz gminy i akceptują wpełni aktualny program jej rozwoju. Program ten jest wprawdzie opracowany przez Zarząd Rady Gminy i zatwierdzony przez Radę Gminy jednakże wszyscy: i radni, i mieszkańcy, podkreślają, że pomysłodawcą większości przedsięwzięć jest wójt. On ustala hierarchię prio­ rytetów i decyduje o podziale funduszy. Zaznaczają, że taki właśnie wybór wynika z jego głębokiej znajomości problemów gminy i dobrego rozeznania w możliwościach uzyskania środków na te inwestycje. Inwestycje w gminie ocenia się w perspektywie „osiągnięć wójta": „mamy dobrego wójta, pierw­ sza sprawa to, co on zrobił. Przeprowadził tutaj wodę, porozlewał asfalty, odnowił cmentarz, co więcej, za jego kadencji powstał ośrodek zdrowia. Za jego kadencji wybudowano nowy bank, za jego kadencji, i jego wniosek 1 1 Prezentowane w tekście cytaty z badań terenowych pochodzą z wywiadów będących wła­ snością Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej UW, Warszawa. �34 ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN tutaj, Dom Kultury, który przedstawia wartość na okolicy. Trzeba było za tym jeździć, trzeba było organizować, trzeba było wysłuchiwać różnych rzeczy. [...] Dlatego ja tu nie jestem jakimś specjalistą od oceny tych wszyst­ kich rzeczy, ale w myśl sumienia, nie mogę pominąć tego co dobre."; „To widać, że dba, gdyby Pani byla przypuśćmy 10 lat temu i obejrzała centrum [gminy], no to było dziadostwo, naprawdę, a teraz to jest zrobione". „Zbu­ dowali ten dom nauczyciela, wszystkich nauczycieli, którzy mieszkali w szkole wysiedlili tutaj, tak, że szkoła uczy się na jedną zmianę. Jest nawet ogólniak tutaj, więc jeśli chodzi o szkoły to Gmina o nas dba." Entuzjazm, z jakim mówi się w gminie o „dokonaniach wójta" inspiruje do interpretowania tego wizerunku jako „idola"-aktora, którego uniwokalny występ budzi uwielbienie, nie zawsze poparte pogłębioną analizą. Idol powinien być popularny i uwielbiany: „w tych ostatnich wyborach w czerwcu '94 był jedynym kandydatem ze swego okręgu i otrzymał naj­ więcej głosów ze wszystkich radnych."; „On startował na radnego i była taka sytuacja, że trzeba było podać kilku kandydatów, no a był tylko jeden, to ci rolnicy z jego okręgu powiedzieli, że niech przyjdzie ktoś inny, to połamią mu nogi. I nikt inny nie przyszedł, no i głosowali na niego - takie ma poparcie u rolników."; „No wójt jest tu już od bardzo dawna, przedtem był naczelnikiem, teraz jest wójtem już dragą kadencję. Ludzie mają do niego zaufanie." Osiągnięcia „idola" „opromieniają" mieszkańców gminy swoją sławą: „to wszystko, wziąć na terenie województwa,my jesteśmy ten jakoby przo­ dowy trzon, z którego czerpią wzór inni" (chodzi przede wszystkim o fakt przejęcia przez gminę szkoły i służby zdrowia). Idol powinien ucieleśniać ideały swoich „wielbicieli". W przypadku mieszkańców rolniczej gminy ideał przybiera postać „dobrego gospodarza". Prawie wszyscy przychylni „widzowie" (a także część krytyków) używali tej metafory odpowiadając na pytanie: jaki powinien być dobry wójt? „Jak dobry gospodarz wszystkiego dogląda i trzyma dyscyplinę."; „Powinien o wszystkim wiedzieć, we wszystko nos wetknąć, jak dobry gospodarz."; „No trudna sprawa jest z tym gospodarzeniem, bo brakuje pieniędzy, ale widzicie i z tymi, co są trzeba umieć gospodarzyć. Ludzie mówią, że w takim kiepskim i trudnym czasie nie można nic zrobić, a jednak on robi." Lokalna metafora „gospodarska" dobrze współgra z określeniem nowoczesnego pań­ stwa jako „ogrodniczego". „Państwo nowoczesne narodziło się jako przed­ sięwzięcie misyjne [...] i przybrało postawę ogrodniczą wobec społeczeństwa, którym zarządzało" (Bauman 1995, s. 37). Metafora „gospodarska" ma także wymiar konkretny. Kandydat na „gospodarza gminy" musi spraw­ dzać się we własnym gospodarstwie, musi być dobrym rolnikiem: „bo pokaż się co masz na własnym podwórku najpierw, nie? Czym ty jesteś? Co potrafisz zrobić? A później idź do ludzi. To jest takie społeczeństwo. Takim rolnikom to też tam wody się nie poleje. - Czyli w takiej rolniczej gminie nie-rolnik nie ma szans na zostanie wóitem? Innymi słowy, w zasadzie nie. �WIEDZA POTOCZNA O SPRAWACH PUBLICZNYCH 35 No bo to jest fakt, że [przegrany kandydat na urząd wójta-A.M.] rolnikiem to w ogóle nie jest, taki intelektualista z Warszawy, taki romantyk przyje­ chał. A wie pani, romantyk to tu niepotrzebny." „Dobry gospodarz" dba o swoją gminę i stara się o jakość życia jej mieszkańców: „rozbudowuje szkolę, pilnuje, żeby te dzieci, które mają słabe warunki finansowe były dotowane z Urzędu Gminy. My byliśmy jedyną w Polsce gminą, która wyszła na przeciw rencistom-rolnikom. Tu z ini­ cjatywy Urzędu Gminy i PSL wybudowano olbrzymi blok dla rencistów-rolników."; „Tu dom nauczyciela ładny jest, dużo pieniędzy idzie teraz na wodociągi, nasza gmina, no prawie wszyscy rolnicy mają już wodę. Tak, że widać, że się stara żeby coś zrobić dla ludzi."; „Ośrodek Zdrowia to też Gmina przejęła, no i teraz z tej racji przyjeżdża tutaj okulista, laryngolog - wszyscy ważniejsi specjaliści raz czy dwa razy w tygodniu są, nie trzeba ze wszystkim jeździć do Giżycka."; „Teraz dużo bezrobotnych jest, stara się aby jak największą ilość tych ludzi zatrudnić. Zatrudnić to żadna sztuka, sztuka jest im wypłacić. Z tym są kłopoty, ale jakoś to robi." Sukcesy rolnicze ludzi kandydujących na radnych są nie tylko spraw­ dzianem ich zaradności, ale także wiedzy, której znaczenie podkreślają wszyscy nasi rozmówcy. Jest to przede wszystkim doskonała znajomość spraw społeczności lokalnej, wójtowego „gospodarstwa": „pomimo może mieć szkolę wyższą, ale nie zna tej dziedziny. A teraz jest taki czas, że on jest bardzo trudny. Nadchodzi zmiana we wszystkich dziedzinach. A gdy się nie zna podstaw, bardzo trudno jest. Można niechcąco zrobić źle, gdy się nie zna zasad (tu: układów lokalnych - A.M.]. Wójt natomiast, zna wszystkich rolników w okolicy, on jeżeli ktoś przychodzi do [Urzędu] Gminy, to on już wie w jakiej sprawie przyszedł i on już wie gdzie to jest i jak to jest, przynosi mapę, przynosi werdykt, przedstawia sprawę, że to tak a tak wygląda." „Bardzo często jest w terenie. No jak są rozmowy, że o jakichś szczegółach się mówi, że tam coś jakaś droga, to on już wie, że tam ta droga odchodzi, ten gospodarz tam mieszka, orientuje się. On tutaj przeszedł te wszystkie szczeble od referenta do wójta."; „Jeżeli kieruje całą gminą to powinien się na wszystkim znać choć trochę i o wszystkim wiedzieć: od wyglądu ulic do gospodarowania pieniędzmi gminy." Drugą niezwykle istotną, dziedziną wiedzy kandydata na urząd wójta jest orientacja, jak uzyskać dofinansowa­ nie planowanych przedsięwzięć i jak promować gminę na tle regionu. W układzie sprzed 1989 r. umiejętności były nie mniej istotne, a pozyskane wówczas kontakty służą do dziś. „Za PRL-u były organizowane nad jezio­ rem takie spotkania, żeby po prostu tę «górę» z województwa przekonać do tej naszej gminy, no bo potem dawało się ściągnąć jakieś dodatkowe pieniądze. Poprzednio dużo załatwiało się przez wojewódzki komitet PZPR, zresztą mieszkaniec naszej gminy był I sekretarzem wojewódzkim i trzeba przyznać, że z ramienia swego stanowiska w województwie w wielu spra­ wach pomagał. Obecnie wójt jest członkiem wojewódzkiego Sejmiku Samo­ rządowego, działa w Fundacji Jezior Mazurskich, ma liczne kontakty." �36 ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN Osiągnięcia wójta, jego wiedza i postawa paternalistyczna, zjednujące mu przychylność zwolenników, budzą podejrzenia krytyków. W tej chwili w żadnej z badanych gmin nie można mówić o zorganizowanej opozycji, ale nawet w latach, gdy istniała był to układ na forum publicznym gminy z założenia nierówny: „Dychotomia jest produktem, a zarazem maską wła­ dzy. Choć żadna z zadeklarowanych dychotomii nie ostałaby się bez wspar­ cia władzy zdolnej do separowania i skazywania na banicję, dychotomia raz wcielona w życie stwarza pozór równorzędności i wymienności członów. A przecież samo jej pojawienie się daje świadectwo mocy zdolnej do separo­ wania i różnicowania [...]. W dychotomiach kluczowych dla praktyki i wizji społecznego ładu siła różnicująca kryje się z reguły za jednym z członów opozycji. Drugi człon jest alter ego pierwszego członu wyodrębnionym w akcie samostanowienia, jest też z reguły stroną «gorsza», upośledzoną i zdegradowaną, w pozornie symetrycznej opozycji" (Bauman 1995, s. 29). W obu badanych gminach pierwszą powojenną formą zorganizowanej opozycji była „Solidarność Rolników Indywidualnych", która realizowała się w sporach z władzą o doraźne problemy rolników, nie dopracowała się spójnego programu, nie wykształciła trwałych struktur. W większej z opisywa­ nych gmin „publiczność krytyczna" zorganizowała się raz jeszcze w 1990 r. wokół Komitetu Obywatelskiego, utworzonego przez przybysza z wielkiego miasta, który osiedlił się w gminie. Nieudana próba zmiany obsady urzędu wójta spowodowała ponowne rozproszenie ludzi, którzy chcieli „działać inaczej". W pamięci ludzi zapisali się głównie jako wydawcy gazetki „patrzącej władzy na ręce". „W Komitecie Obywatelskim był ten kontrkandydat na stanowisko wójta i były dyrektor szkoły. Mieli lokal i wydawali gazetkę. Trochę opisywali o «tych» sprawach, ładnie pisali, nie można powiedzieć,trochę tych błędów władzy wytykali. Oni zresztą wiedzieli sporo, bo chodzili po ludziach i ludzie mieli się komu poskarżyć."; „Zorganizowanej opozycji teraz już nie ma. Była gazeta, nie ma. Właśnie szkoda, bo była drukowana przez 2-3 lata. Ja uważam, że dobra. Później taka wyszła kontrgazeta właściwie, przeciwwaga dla tej gazety. Troszkę tam było wycieczek osobistych w tych gazetach. Oczywiście nikt tam z nazwiska, ale można było się domyślać o kogo chodzi. Podpisane było inicjałami. Ale trudności finansowe, lokalowe.., no i gazeta umarła śmiercią naturalną, ale uważam, że poczytna była i ludzie kupowali. Warto by było coś takiego kontynuować..." Krytyków cechuje brak zaufania. Nie ufają w „ojcowską" postawę wła­ dzy podejrzewając, że jest to jedynie populistyczna demagogia. Wnikliwie obserwują działania władz próbując odkryć ich „drugie dno", „rzeczywiste motywy działań". Dla nich wysiłki „ludzi sceny", a zwłaszcza jej postaci centralnej, są obliczone na omamienie „publiczności", służą kreowaniu iluzji dobrobytu w gminie. W takiej perspektywie inwestycje dokonane i planowa­ ne przez władzę, są postrzegane jako rekwizyty pomocne w kreowaniu iluzji. Powątpiewają w sensowność niektórych przedsięwzięć argumentując, że ra­ czej chodzi w nich o prestiż gminy, niż o dobro mieszkańców. „Po tej linii" �WIEDZA POTOCZNA O SPRAWACH PUBLICZNYCH 37 krytykowana była rozbudowa szkoły we wsi, w której liczba uczących się dzieci maleje. W szkołę zainwestowano ogromne sumy, na które wójt uzy­ skał dotacje. Krytycznie nastawieni radni protestowali powątpiewając „czy to nie jest inwestycja tam X X I wiek?". W 1985 r. rozpoczęto budowę olbrzymiego budynku Gminnego Ośrodka Kultury. Na ten cel władze lokal­ ne wyjednały pieniądze z województwa. W opinii krytyków naczelnym celem przedsięwzięcia było nie tyle krzewienie kultury na wsi, ile podniesienie rangi gminy na tle regionu: „oni [ówczesna władza gminy - A.M.] myśleli, że się tam zrobi taka wizytówka, prawda, tak jak te Suwałki zostały miastem wojewódzkim, to Komitet Wojewódzki jest najwyższym budynkiem do tej pory, nie wiem co się tam mieści, nawet nie bardzo pasował w krajobraz tych Suwałk."; „Pomnik sobie chcieli postawić, a to jest taka, no naprawdę duża inwestycja i to ogromne pieniądze były i są potrzebne." Przychylna część społeczności ripostowała, że zabieganie o wyróżnienie się gminy było formą pozyskiwania funduszy na inwestycje w czasach, gdy władza lokalna dysponowała jedynie przydzielonymi odgórnie środkami finansowymi. Pod­ kreślali, że GOK może zafunkcjonować w nowych czasach „Ośrodek Zdro­ wia będzie się tam przenosić. Tam jest planowana duża biblioteka, część tego, co tam jest oddane do użytku można komuś sprzedać czy dzierżawić, żeby mieć pieniądze z tej działalności na rozbudowę tej pozostałej części, bo narosło wokół tego Ośrodka tyle legend, niedomówień, bo to zawsze mówią, że to pozostałość po komunizmie, że to należało tego nie kończyć, że nie wiadomo, co z tym robić. A jednak tam sporo poszło i pracy ludzkiej i pieniędzy". „Krytycy" podkreślali niezwykłą elastyczność władzy, która potrafi obiekt sztandarowy w minionym programie ideologicznym zaadop­ tować w „nowych czasach"z dobrym skutkiem finansowym. Często stawiany jest zarzut o wykorzystanie kontaktów z władzami wojewódzkimi i znajomości przepisów dla osiągania korzyści osobistych. Krytykowana jest także praktyka obsadzania stanowisk w Urzędzie Gminy i innych ważnych dla funkcjonowania gminy osobami zaprzyjaźnionymi lub spokrewnionymi. Zjawisko to opisuje Hanna Giza-Poleszczuk (1991 s. 97): „instytucje zostają spersonalizowane poprzez wessanie reprezentujących je osób w «kliki», «uklady», «stosunki towarzyskie». „Stąd częste zarzuty: «tam w Gminie to wszystko jedna klika siedzi», «tak nie powinno być, że on jest wójtem, a żona jest dyrektorem banku naszego, ja uważam, że to jest bardzo źle, i to się słyszy o tym, że to jest jakoś źle»". Odmienność spojrzenia widzów przychylnych i krytycznych wynika nie tylko z różnicy poglądów, w których starają się dążyć do racjonalności i spójności, ale także z innego stosunku emocjonalnego. Nieprzystawalność postaw publiczności oczarowanej i krytyków uchwycił znakomicie Giraudoux. Pozostając w kręgu alegorii teatralnej można przywołać jego słowa, które -jak się wydaje - nie tracą adekwatności, gdy mowa o„teatrze życia publicz­ nego": „Znieruchomiała, bezwładna publiczność kocha tak jak potrafi ko­ chać Bóg, kiedy przez nagle rozchylone chmury zdarzy mu się śledzić jakieś �38 ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN nędzne albo też wspaniałe stworzenia. Taki bóg sparaliżowany, bezsilny, może i pod innymi jeszcze względami podobny do prawdziwego, ale jak tamten czujący ogromną litość i wdzięczność na widok tych istot, z którymi łączą go więzy braterstwa czy ojcostwa i które tego właśnie wieczora zgodziły się cierpieć i umierać w jego zastępstwie. Krytycy natomiast, jak tylko kurtyna idzie w górę, sztywnieją, izolują się przez myśl o sobie, przez nieufność do siebie samych, która się staje nieufnością wobec przedstawienia; zaczynają wierzyć, że są sędziami, którzy mają wydać wyrok skazujący albo ułaskawiający, widzą przed sobą nie autora, nie postaci, lecz sztukę, którą wypada im zważyć i zmierzyć" (Giraudoux 1957, s. 29). Każda z obu zaprezentowanych w tym szkicu perspektyw wyznacza pewne ekstremum, stąd ewentualne przerysowania. Pomiędzy tymi bieguna­ mi plasuje się wiele opcji pośrednich, których odcienie są trudne do za­ prezentowania w krótkim tekście. Nie opisałam też „sceny" w całej jej barwności. Do „ludzi sceny" należą także pracownicy Urzędu Gminy, a po 1990 r. niezwykle ważnymi postaciami stali się, radni. Obraz „teatru życia publicznego" pozostaje niepełny. Tekst ten bowiem, miał na celu nie tyle zgłębienie tematu, ile pokazanie, jak dalece rozszerzyła się dziedzina badaw­ cza etnologii, jakie nowe problemy pojawiły się wraz ze zmianami spo­ łecznymi oddalającymi nas coraz bardziej od tradycyjnego przedmiotu zain­ teresowań etnograficznych. LITERATURA B a u m a n Z. 1994 Dwa szkice o moralności ponowoczesnej, Warszawa. 1995 Wieloznaczność nowoczesna, nowoczesność wieloznaczna, Warszawa. B r o w n R. H . 1992 Poetics, Politics, and Truth: An invitation to Rhetorical Analysis, [w:] Writing the Social Text, New York, Aldine do Gruyter Press. B u ł h a k o w M. 1973 Mistrz i Małgorzata, Warszawa. „Co nam zostało z tych lat?" 1991 „Co nam zostało z tych latV Społeczeństwo polskie u progu zmiany systemowej, M . Marody (red.), Londyn, „Aneks". C l i f f o r d J. 1988 Predicament of Culture, Harvard University Press. 1989 On Ethnographic Allegory, [w:] Writing Culture. The Poetics and Politics of Ethnography, J. Cifford, G . E . Marcus, Berkeley - Los Angeles - London, Uni­ versity of California Press. G i e o r g i c a J . P. 1991 Aktorzy lokalnej sceny politycznej, [w:] Między nadzieją a rozczarowaniem. Sa­ morząd terytorialny rok po wyborach, B. Jałowiecki, P. Swianiewicz (red.), Warszawa. G i z a - P o l e s z c z u k H. 1991 Stosunki międzyludzkie i życie zbiorowe, [w:] Co nam zostało z tych lat? Społeczeń­ stwo polskie u progu zmiany systemowej, M . Marody (red.), Londyn, „Aneks". �WIEDZA POTOCZNA O SPRAWACH PUBLICZNYCH 39 G i r a u d o u x J. 1957 Improwizacja paryska, [w:] Teatr, Warszawa. J a ł o w i e c k i B. 1990 Narodziny demokracji lokalnej, Warszawa. 1991 Scena polityczna Polski lokalnej, [w:] Między nadzieją a rozczarowaniem. Samorząd terytorialny rok po wyborach, B. Jałowiecki, P. Swianiewicz (red.), Warszawa. L a k o f f G., Johnson M. 1988 Metafory w naszym życiu, Warszawa. M a l e w s k a - S z a ł y g i n A. 1995 Zarys tradycji stosowania pojęcia „wiedza potoczna", „Etnografia Polska", t. 39, z. 1-2, s. Ohnuki-Tierney E. 1991 Embedding of Transforming Poly trope: The Monkey as Self in Japanese Culture, [w:] Beyond Metaphor, (ed.) Fernandez J.W. Perelman, Chaim, Olbrechts-Tyteca L. 1989 The New Rhetoric: A Treatise on Argumentation, Notre Dame, I N , University of Notre Dame Press. S z c z e p a ń s k i J. 1992 Polska lokalna, [w:] Społeczeństwo i gospodarka w Polsce lokalnej, B. Jałowiecki (red.), Warszawa. T a r k o w s k i J. 1994 Władza i społeczeństwo w systemie autorytarnym, Warszawa. U s p i e n s k i В., Ż y w o w W. 1990 Car i Bóg, Warszawa. Ustawa... 1990 Ustawa o Samorządzie Terytorialnym z dn. 8 marca 1990 г., „Dziennik Ustaw R P " z dn. 19 marca, I I I , nr 16. ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN COMMON K N O W L E D G E OF PUBLIC AFFAIRS. T H E IMAGE OF L O C A L POLITICAL SCENE Summary Recent problems of human sciences, the discrepancy of modern science and postmodern theories of textuality and decenstruction can be conceived in terms of ancient debates between philosophy and rhetoric. The New Rhetoric postulates applying allegories which can function as models of interpretation. According to J . Clifford ethnographic writing is allegoric on each plane of meaning. Coexistence of native metaphors and rhetorical figures introduced by the writer is quite possible. The latter constitute the probable meanings of native texts and the metaphors included in them. According to this methodology the "texts" to be analysed are the recorded fragments of native knowledge confronted in the intercultural discourse with the scholar's knowledge, both specialistic and everyday knowledge. The discourse is possible owing to the subjects of communication. In this case it is the public (political) life on the local, communal level. The author suggests as the metaphor the model of "theatre of public life". There is a "stage" occupied by people of local official authority who can influence the communal budget and schemes of development. There is "audience" - members of community, potential voters, local constituency who watch and comment all the actions of those "on stage". Their attitudes vary extending from the extreme of "favorably inclined" to "critical". The supporters are convinced �40 ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN of the authorities' paternalism and good will, especially that of the head of communal council who is the centra] character on the stage. They admire his personality, wisdom and activity, they perceive his person as "an ideal of a good manager". The critics are distrustful, they don't believe that the authorities act on behalf of the public welfare, but suspect them of minding their own interest and prestige. The critics suggest that the people of authority offer onlyan illusion of welfare and their enterprises are nothing more than requisites which are to make them credible. The article is intended not so much to present a deep analysis of the subject as to show how far the field of anthropology has been extended, new problems appearing along with social changes, and how big the distance from traditional interests of ethnography has become. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7f66f65eb3ebb985bf0289d9645a8b45.pdf 7d1e8779fb85913fe71cf70a11e5a4d6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1571 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1453 Title A name given to the resource Kult św. Wojciecha w polskiej kulturze ludowej. Zarys problematyki / ETNOGRAFIA POLSKA 1996 t.40 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1996 t.40, s.39-52 Creator An entity primarily responsible for making the resource Paradowska, Maria; Urbańska, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XL: 1996, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 M A R I A PARADOWSKA, ANNA URBAŃSKA Instytut Archeologii i Etnologii P A N , Poznań K U L T ŚW. WOJCIECHA W POLSKIEJ KULTURZE LUDOWEJ. ZARYS PROBLEMATYKI Zbliżająca się tysiącletnia rocznica męczeńskiej śmierci św. Wojciecha zwróciła uwagę na tę postać, i związany z nią kontekst historyczno-polityczny, wielu badaczy, reprezentujących zarówno rozmaite dziedziny wiedzy, jak i pochodzących z różnych krajów europejskich. Osoba tego świętego, od chwili jego śmierci w 997 r. po czasy współczesne, była zawsze w centrum wieloaspektowego zainteresowania naukowców, a przede wszystkim Koś­ cioła katolickiego i wiernych. Obecnie, ze względów rocznicowych, zaintere­ sowanie to wyraźnie zintensyfikowało się. W cieniu znaczących prac hagiograficznych, historycznych, politycznych, archeologicznych, ikonograficz­ nych i obchodów kościelnych pozostały jednak badania etnologiczne nad rolą kultu św. Wojciecha w kulturze polskiej ludności wiejskiej, a także małomiasteczkowej i miejskiej. Funkcjonowanie tego kultu, różne jego for­ my i odniesienia, a jednocześnie jego znaczenie jako źródła powstających legend, ludowych opowieści i obyczajów, lokalizowanie świętych miejsc naznaczonych domniemaną obecnością świętego, a przez to obfitujących w cuda, na ogół nie uznawane przez Kościół, wreszcie cementowanie ludno­ ści wokół kultu poprzez uczestnictwo w uroczystościach kościelnych oraz wiarę w możliwości sprawcze świętego i różne objawy czci pozakościelnej i wiele jeszcze innych aspektów - wszystko to składa się na zespół zagadnień niezmiernie ciekawych i ważnych dla nauki. Dotąd jednak były i są one w odniesieniu do św. Wojciecha w zasadzie pomijane, pozostawione na marginesie dociekań badawczych, niekiedy tylko wspomniane w literaturze, jak np. badania E. Pohla dotyczące legend wokół prawdopodobnego miejsca śmierci św. Wojciecha, prowadzone w latach trzydziestych naszego stulecia na terenie Pomezanii (Mielczarski 1992, s. 151-152). Bardzo bogato przedstawia się literatura omawiająca życie i śmierć św. Wojciecha i jego tysiącletnie już istnienie zarówno w Kościele katolickim, jak i w życiu Polski oraz innych krajów europejskich. Autorzy prac szczegól­ ną uwagę poświęcili historycznej roli św. Wojciecha w aspekcie kościelnym �42 MARIA PARADOWSKA, ANNA URBAŃSKA i politycznym, rekonstraując jego życiorys na podstawie trzech najstarszych, pochodzących z X i X I w. źródeł, obfitujących w informacje zaczerpnięte z autopsji. Są to prace Jana Kanapariusza, św. Brunona z Kwerfurtu i Passio s. Adalberti (Śmigiel 1993, s. 7-8; Karwasińska 1995, s. 599). Jak podał K. Śmigiel, za podstawową biografię św. Wojciecha uznawana była i jest nadal praca niemieckiego uczonego H.G. Voigta, wydana w 1898 r. - Adalbert von Prag. Ein Beitrag zur Geschichte der Kirche und des Monchtums im zehnten Jahrhundert. Badacz ten najbardziej wnikliwie i rze­ czowo opisał życie św. Wojciecha, choć w tym samym czasie powstało też kilka innych dzieł autorów czeskich i polskich (Śmigiel 1993, s. 5). Przedstawione w wielkim skrócie dzieje św. Wojciecha pozwolą lepiej zrozumieć rozwój kultu tego świętego i jego rolę w kulturze ludowej. Urodził się prawdopodobnie około roku 956 w książęcym grodzie - Libice, z ojca Sławnika, głowy rodu Sławnikowiców, spokrewnionego z dynastią saską Ludofingów (Machejek 1995, s. 13-14). Inni uczeni utrzy­ mują, że pochodził z plemiennych przywódców chorwackich, którzy osiedli we wczesnym średniowieczu na ziemiach czeskich (Śmigiel 1996a, s. 8). Matka Strzeżysława, wzór cnót i szczególnych zalet, urodziła sześciu synów, z których Wojciecha, po ciężkiej chorobie, jaką przeszedł w dzieciństwie, rodzice poświęcili Bogu. Naukę czytania i pisania odbył w domu rodzinnym. W 972 r. został wysłany do szkoły katedralnej w Magdeburgu, gdzie zaopie­ kował się nim abp Adalbert. Udzielił mu sakramentu bierzmowania, w cza­ sie którego św. Wojciech otrzymał drugie imię Adalbert. Pod tym imieniem znany jest na Zachodzie, świat słowiański natomiast nazywa go Wojcie­ chem. Uczył się bardzo dobrze. W 981 r. ukończył szkołę i powrócił do Czech bogatszy w wiedzę i kulturę na poziomie europejskim, przy czym szczególnie mu bliski stał się wzór życia duchowego oparty na ascezie zakonnej i praktycznym działaniu. Nauka i wzorce magdeburskie wpłynęły na dalszy rozwój życia wewnętrznego św. Wojciecha i stały się drogowskaza­ mi dla działalności zewnętrznej (Śmigiel 1993, s. 31n; Machejek 1995, s. 15n; Karwasińska 1995, s. 588-589). Zamieszkał w Pradze i tam też otrzymał święcenia kapłańskie. W 983 r. został konsekrowany biskupem Pragi. Praca duszpasterska nie przyniosła św. Wojciechowi pełnej satysfakcji, podobno ze względu na jej skromne efekty spowodowane, jak podał M . Machejek, barbarzyńskimi obyczajami powszechnymi w Czechach, zbyt bowiem krótki był okres chrystianizacji tego kraju (Machejek 1995, s. 25). Dwukrotnie, w 989 i w 994 г., św. Woj­ ciech udał się do Rzymu, szukając rady u papieża. Oskarżony o opuszczenie swej diecezji nie chciał jednak wracać do Pragi i uzyskał od papieża łaskę zamiany powrotu na podjęcie pracy misyjnej wśród pogan, z której skorzy­ stał (Karwasińska 1995, s. 595). Św. Wojciech wyjechał do Moguncji, gdzie spędził dłuższy czas m.in. na rozmowach ze swym przyjacielem, cesarzem Ottonem. Myślał coraz inten­ sywniej o nawracaniu pogan i o męczeńskiej śmierci jako rekompensaty za �K U L T ŚW. WOJCIECHA 43 nieudaną dotychczasową prace na polu duszpasterskim. Zwrócił swą uwagę na Polskę, z którą ród Sławnikowiców związany byl tradycyjną więzią i gdzie na dworze królewskim przebywał jego brat. Innym motywem po­ dróży do Polski mógł być fakt, że jako biskup Pragi św. Wojciech był ordynariuszem Śląska z Wrocławiem, miał zatem obowiązek wizytowania swojej diecezji. W początkach 997 r. św. Wojciech, na zaproszenie Bolesława Chrobrego, w towarzystwie brata Radzima-Gaudentego i prezbitera Benedykta-Boguszy wyruszył do Polski - przez Saksonię, Bawarię i Węgry, gdzie udzielił sakramentu bierzmowania św. Stefanowi, a dalej przeszedł przez Karpaty i zatrzymał się kolejno w Mucharzu k/Wadowic, w Zatorze k/Oświęcimia, w Łanach Wielkich k/Żarnowca, w Rudzie k/Wielunia i w Poznaniu. Wszędzie głosił kazania misyjne, chrzcił i bierzmował. We wszystkich tych miejscowościach wybudowano później kościoły pod wezw. św. Wojciecha (Machejek 1995, s. 36-37). Z Poznania udał się do Gniezna na dwór książęcy, gdzie musiał podjąć decyzję co do terenu, na którym zamierzał prowadzić działalność mi­ syjną. Do wyboru pozostawały dwa - Zachodnia Słowiańszczyzna - wśród Lutyków na ziemiach między Łabą a Odrą, bądź wśród Prusów, na ziemiach leżących na wschód od Dolnej Wisły i Nogatu. Znał język i zwyczaje Lutyków, więc byłaby to misja łatwiejsza, u Prusów musiał korzystać z tłumacza, Benedykta-Bogusza. Bolesław Chrobry wolał skierować św. Wojciecha do Prus, w jego bowiem planach leżało umocnienie Polski nad Bałtykiem, a kwestia pruska stanowiła jedno z ogniw polityki księcia. M . Machejek stwierdził, że to sam św. Wojciech wybrał teren swej działalno­ ści misyjnej widząc w pracy wśród pogańskich Prusów większe możliwości spełnienia pragnienia męczeństwa. K. Śmigiel uznał, że św. Wojciech był inicjatorem misji, ale o jej kierunku zadecydował Bolesław Chrobry (Mache­ jek 1995, s. 38; Śmigiel 1996a, s. 18). Pobyt św. Wojciecha w Polsce nie mógł trwać długo, najwyżej dwa do dwóch i pół miesiąca. Stwierdzenie to jest ważne ze względu na późniejsze przypisywanie świętemu męczennikowi liczby odwiedzonych przez niego miejsc i działań misyjnych, utrwalonych w legendarnych opowieściach oraz poprzez wystawienie kościołów pod jego wezwaniem, pamiątkowych krzyży, tablic itp. Na wszystko, co według tradycji miał zdziałać w Polsce, musiałby poświęcić co najmniej rok lub więcej czasu. Św. Wojciech wyruszył z Gniezna do Gdańska, wg niektórych badaczy większość trasy odbywając drogą wodną, wg innych - lądem, a wówczas jego wędrówka prowadziłaby poprzez miejscowości: Wyszogród - Świecie - Osiek - Skórcz - Starogard - Lubiszewo - Gdańsk (Machejek 1995, s. 42-43; Śmigiel 1993, s. 80; Mielczarski 1967, s. 66n). Z Gdańska łodzią dotarł na obszary zamieszkane przez Prusów. Dyskusję nadal wywołuje miejsce lądowania. Jedni uczeni, głównie niemieccy i rosyjscy, opowiadali się za Półwyspem Sambijskim (między Zalewem Wiślanym a Kurońskim), �44 MARIA PARADOWSKA, ANNA URBAŃSKA drudzy za terenem Pomezanii. Ostatnie badania archeologiczne potwierdzałyby tę hipotezę, przy czym trzeba zaznaczyć, że w owych czasach wody Zalewu Wiślanego wrzynały się głębiej w ląd stały (Mielczarski 1992, s. 149; Okulicz-Kozaryn 1994, s. 244-245; Śmigiel 1996a, s. 19). Św. Wojciech i jego towarzy­ sze trzykrotnie spotkali się z wrogo nastawionymi Prusami, z którymi nie bardzo umieli porozumieć się. W czasie ostatniego spotkania św. Wojciech został zamordowany - jak sądzić można z zebranej bogatej ikonografii - w momencie odprawiania Mszy św. , a według badaczy problemu - po jej zakończeniu, w czasie snu. Wydarzenie to nastąpiło w okolicach obecnej wsi Święty Gaj dnia 23 kwietnia 997 r. (Śmigiel 1993, s. 86; tenże, 1996a, s. 20; Machejek 1995, s. 46-47; Wiśniewski, Kilian 1994, s. 16n). Nie miejsce tu na rozważenie problemu dziejów relikwii św. Wojciecha. Odciętą głowę, a potem ciało wykupił od Prusów Bolesław Chrobry i złożył reUkwie w Gnieźnie (Labuda 1992, s. 74n). Data kanonizacji nie jest bliżej znana, prawdopodobnie nastąpiła przed 2 X I I 999 r. (Karwasińska 1995, s. 598). Część relikwii znalazła się później w Ostrzyhomiu na Węgrzech, w Akwizgranie, Rzymie, Liěge, Bambergu, Pradze. Kult św. Wojciecha roz­ powszechnił się oczywiście w Polsce, a także w Czechach, na Węgrzech, we Włoszech, Niemczech, Dalmacji. Misja pruska św. Wojciecha zaowocowała dopiero po jego śmierci, za­ równo w sferze rozpowszechniającego się kultu religijnego, jak i w zakresie sytuacji politycznej Polski i Kościoła katolickiego w Polsce. Trzy lata po męczeńskiej śmierci rzymski cesarz Otton I I I odbył pielgrzymkę do grobu św. Wojciecha w Gnieźnie, gdzie miał miejsce słynny Zjazd Gnieźnieński, w czasie którego cesarz włożył swą koronę na skronie Bolesława Chrobrego (faktyczna koronacja w 1025 г.), włączając tym Polskę jako równorzędnego partnera do tworzonej przez niego uniwersalnej federacji państw europej­ skich, do imperium chrześcijańskiego. Równocześnie odbył się synod koś­ cielny, na którym cesarz wolą Stolicy Apostolskiej erygował pierwszą polską metropolię - w Gnieźnie i trzy biskupstwa sufrágame - w Krakowie, Wro­ cławiu i Kołobrzegu, co doprowadziło do stabilizacji stosunków kościelnych w Polsce. Nastąpiło to zaledwie po upływie 34 lat od przyjęcia chrztu, a więc bylo wydarzeniem na skalę europejską. Istnienie metropoUi warunkowało koronację króla, dawało Polsce niezawisłość polityczną i pozycję między­ narodową. Wszystko to Polska zawdzięczała męczeństwu św. Wojciecha, który, co szczególnie uwypuklił K. Śmigiel, był ojcem i inspiratorem jednej, chrześcijańskiej Europy i przyspieszył procesy polityczne oraz kulturalne, otwierające Polskę na wpływy zachodnie, łącząc ją z Zachodem, co staje się faktem niezmiernie ważnym w dobie odradzających się idei jednoczenia Europy (Święty Wojciech... 1992; Śmigiel 1996a, s. 22-24). Kult św. Wojciecha utrwalił się w Polsce i w wielu krajach europejskich. Gniezno znalazło się w centrum uroczystości kościelnych związanych z od1 1 Zbiory w archiwum Pracowni Etnologii I A E PAN w Poznaniu. �K U L T ŚW. WOJCIECHA 45 dawaniem czci temu świętemu i wykazywało szczególną troskę o szerzenie jego publicznego kultu. Posiada też najbogatsze archiwum materiałów doty­ czących kultu św. Wojciecha z terenu całej Polski. Już od początku X I w. powstawały hymny i sekwencje ku jego czci (Mikołajczak 1995, s. 57n), a formy kultu liturgicznego ustaliły się w ciągu X I I i X I I I w. Imię św. Wojciecha weszło do kalendarzy i do litanii, ułożono specjalne modły mszalne i brewiarzowe. Budowano kościoły i kaplice pod wezwaniem św. Wojciecha, wykonano też liczne obrazy, rzeźby, płaskorze­ źby. Jednym z najwcześniejszych i najznaczniejszych obiektów zabytkowych są Drzwi Gnieźnieńskie z ok. 1170 г., przedstawiające w 18 obrazach naj­ ważniejsze wydarzenia z życia św. Wojciecha. Zbliżające się 1000-lecie śmierci św. Wojciecha od dłuższego już czasu stymuluje ożywienie liturgicznego ruchu kultowego. Wznoszone są nowe kościoły pod wezwaniem św. Wojciecha, remontowane stare, odbywają się liczne peregrynacje relikwii, wzmógł się ruch pielgrzymkowy, wotywny. Ak­ tywnie działa założone w 1851 r. w archidiecezji warmińskiej „Stowarzysze­ nie św. Wojciecha" oraz założone w 1880 r. w Gnieźnie „Towarzystwo i Straż św. Wojciecha", w Elblągu powstała inicjatywa utworzenia i oznako­ wania „Szlaku św. Wojciecha", którym mogliby wędrować pielgrzymi do Świętego Gaju. W tym miejscu męczeństwa kard. J. Glemp erygował w 1986 r. sanktuarium św. Wojciecha. Odbywały się również i planowane są dalsze liczne sympozja, kongresy i sesje naukowe, organizowane w skali międzynarodowej, ogólnokrajowej i diecezjalnej. Wszystkie uroczystości ma­ ją trojaki wymiar - europejski, polski, lokalny. Przygotowania do Millenium są w pełnym toku. Rada miasta Gniezna już w 1993 r. podjęła uchwałę uznającą św. Wojciecha patronem miasta. Władze Gniezna planują wiele przedsięwzięć widowiskowych - spektakle teatralne, muzyczne i in., a także szereg wystaw, konkursów, występów zespołów muzycznych. Nadto, dla odpowiedniej oprawy jubileuszu, w którym uczest­ niczyć będzie papież Jan Paweł I I podjęto decyzje o wykonaniu wielu robót publicznych - porządkowych i inwestycji komunalnych (Borzyszkowski 1996, s. 117n; Walerjańczyk 1994, s. 65-67). Obok kultu liturgicznego, który otaczał i nadal otacza św. Wojciecha (Śmigiel 1996c, s. 315n), w Polsce rozwijał się stale kult tego świętego wśród ludności wiejskiej i miejskiej. Stymulowany przez Kościół, ale poza formami kościelnymi, przybierał różne postaci i wyrażał się poprzez rozmaite akcje i postępowania. Dalekie najczęściej od faktografii, opierały się one na wierze w domniemane cuda dokonane przez św. Wojciecha, na przekonaniu o jego opiece nad ojczyzną i pobycie w różnych miejscowościach polskich - szcze­ gólnie w Krakowskiem, na Śląsku, w Wielkopolsce i na Pomorzu. Spotkać więc można kamienie, na których odpoczywał bądź głosił kazania, drzewa pod którymi siedział, rzeki, których wodą chrzcił zebranych mieszkańców pobliskich wiosek. Opowiadania o uczestnictwie świętego w życiu okre­ ślonych zbiorowości „żyją" nadal wśród ludności wiejskiej, a często także �46 MARIA PARADOWSKA, ANNA URBAŃSKA i miejskiej. Wiara w możliwości sprawcze świętego i jej odzwierciedlenie wyrażana była i jest nadal w różnorodny sposób. Religia i kult świętych były zawsze nierozerwalnie związane z kulturą ludową, z obyczajowością zbiorowości bądź jednostek. Wiara i święci stano­ wiły niezbędne w życiu oparcie i zaspokojenie potrzeb nie tylko emocjonal­ nych, ale także rzeczywistych, z którymi borykali się ludzie. Odwoływanie się do sił wyższych pomagało w trudach dnia codziennego. I dlatego religia ludowa stanowi ścisłe włączenie wiary w życie konkretnych ludzi. Przekazy­ wana przez Kościół i kler, wyraża się w efekcie w oprawie kulturowej specyficznej dla danej społeczności, odpowiadając na jej potrzeby. W zależ­ ności od nich w różnych grupach występuje często zróżnicowana hierarchia religijnych wartości, co nadaje religijności ludowej ten inny, szczególny wyraz. W niej też żywo funkcjonuje kult rozmaitych świętych, (św. An­ toniego, św. Barbary, św. Wojciecha czy Matki Bożej), z którymi związana jest pobożność ludności. Religijność ludowa jest specyficzna, dzięki temu, że autentycznie przenika życie danej społeczności, zaspakaja jej potrzeby, jest więc konkretna i wyraża się w uświęcaniu czasu i przestrzeni oraz przed­ miotów, osób i czynności. Z tych też powodów jest bardziej rytualna, obrazowa, przeżyciowa, manifestacyjna (Taras 1987, s. 16). Stąd też wszystkim uroczystościom religijnym, w tym czci oddawanej świętym, ludność wiejska nadawała bogatą oprawę, a im bardziej była ona wspaniała i uroczysta, tym większe miała znaczenie i tym gorętsze budziła odczucia. W obyczajowości i kulturze odgrywa to ogromną rolę, wpływa bowiem na pewne formy zachowań, na tworzenie się nowych, odmiennych zwyczajów, co różnicuje kulturę ludową i oddziałowuje na odmienne jej obrazy. Kult świętych odgrywał zatem w religijności ludowej znaczącą rolę, z jednej strony wpływając na zróżnicowanie przejawów kultury ludowej, a z drugiej strony kultura danej grupy społecznej inspirowała i kształtowała niektóre formy kultu. Święci byli orędownikami w wielu trudnych sytua­ cjach życiowych, patronami pewnych przedsięwzięć, opiekunami i dlatego oddawano im szczególną cześć jednocześnie przypisując, w zależności od potrzeb, różne cechy, zalety i możliwości. Różne formy kultu - modlitwy, śpiewy, palenie świec, składanie kwiatów, procesje, były częstokroć nie tylko aktem wiary ale swego rodzaju ucieczką od codzienności, oderwaniem od trosk dnia powszedniego i objawem troski o zapewnienie dla siebie i swoich bliskich nieustannej opieki świętego. Przejawem kultu były też różnego rodzaju opowieści i legendy, obdarzające poszczególnych świętych specjal­ nymi cnotami i możliwościami. Ich ilość i treść wzbogacała się stale w zależ­ ności od oczekiwań, od wyobrażeń o konieczności ich zaspokojenia i od położenia, w jakim znajdowała się dana grupa społeczna (Galek 1983, s. 199n; Goląb-Marciniak 1995). Do świętych, którzy odgrywali znaczącą rolę w religijności ludowej, na pewnych terenach mniejszą, na innych większą, należał przez całe dziesięć �K U L T ŚW. WOJCIECHA 47 wieków św. Wojciech., patron narodowy. Ogólnopolski wymiar patronatu tego świętego nadawał mu szczególną rangę, choć miał zmienne natężenia. Przez 250 lat św. Wojciech byl jedynym patronem Polaków. Od czasów kanonizacji św. Stanisława (1254) i kilkanaście lat później św. Jadwigi (1267) nastąpiło związanie trzech ośrodków w kraju z ich lokalnymi patronami, tj. Wielkopolski ze św. Wojciechem, Małopolski ze św. Stanisławem, Śląska ze św. Jadwigą. Ten schematyczny rozdział wcale nie oznaczał ograniczenia kultu tych świętych tylko do wspomnianych regionów, przeciwnie, wpływy ich przenikały się wzajemnie, poszerzały i nabierały charakteru ogólnopol­ skiego (Śmigiel 1996b, s. 11). Od XIV w. św. Wojciech i św. Stanisław jako patroni Polski występowali obok siebie, a w 1962 r. uznani zostali równo­ rzędnymi patronami Polski. Wszakże św. Wojciecha silniej związano z hi­ storią narodu, podkreślając jego rolę państwową o wydźwięku politycznym, w mniejszym zaś stopniu z cudami, dokonywanymi zarówno przez niego samego, jak też mającymi miejsce po jego śmierci (Falińska 1995, s. 73n; Grzesik 1995, s. 16-18). Postać św. Wojciecha związała się także z patronatem nad misją północ­ ną, co wynikało z jego wyprawy pruskiej. Choć nie przyniosła ona owoców misyjnych, ale wytyczyła, jak przypomniał K. Śmigiel, kierunek ekspansji chrześcijaństwa i polityki polskiej aż do XIV w. Jej rezultatem było po­ wstanie sieci nowych biskupstw i kościołów pod wezwaniem św. Wojciecha na Pomorzu Wschodnim (Śmigiel 1996b, s. 11). Od chwili śmierci św. Wojciecha i złożenia relikwii w Gnieźnie, z kultem tego świętego związał się silny ruch pielgrzymkowy wszystkich warstw spo­ łecznych. Szczególnie w czasach porozbiorowych pielgrzymki z różnych dzielnic poświadczały patronat św. Wojciecha nad wszystkimi Polakami. Jego kult przybrał charakter polityczny, jednoczący rozbite przez zaborców społeczeństwo. Przez wieki w pielgrzymkach uczestniczyła też ludność wiej­ ska (Śmigiel 1996b, s. 74n). Celem pielgrzymek było i jest do dziś Gniezno, a obok niego także Gdańsk, Olsztyn, Koszalin oraz Święty Gaj. Niezależnie od miejsc pielgrzymowania, gdzie kult św. Wojciecha jest nadal bardzo żywy, funkcjonuje on także na innych obszarach Polski, co wiąże się z prze­ konaniem ludności o domniemanych miejscach pobytu świętego. Od połowy sierpnia 1995 r. do końca czerwca 1996 r. prowadzone były badania etnologiczne nad funkcjonowaniem i rolą kultu św. Wojciecha w polskiej kulturze ludowej . Nie mając możliwości objęcia badaniami tere­ nu całej Polski, na jej obszarze dokonałyśmy jedynie prac sondażowych. Głównym terenem naszych zainteresowań badawczych było prawdopodobne 2 2 Do końca 1995 r. uczestniczył w nich mgr Krzysztof Braun. Badania finansowała Fun­ dacja na Rzecz Nauki Polskiej w ramach P R O G R A M U A D A L B E R T U S , którego kierownikiem był doc. dr hab. Przemysław Urbańczyk. Całość materiałów z badań etnologicznych prowadzo­ nych na terenie Pomorza Wschodniego zostanie opublikowana w pracy zbiorowej pod redakcją P. Urbańczyka. �48 MARIA PARADOWSKA, ANNA URBAŃSKA miejsce śmierci św. Wojciecha, czyli region pierwotnie określony jako War­ mia. Nie jest to jednak nazwa ścisła dla obszaru, który stanowił centrum badań. Warmia historyczna położona jest w trójkącie między Braniewem a Fromborkiem na północnym zachodzie, Reszlem na wschodzie a Olsz­ tynem na południu. Jej nazwę wykorzystano później w określeniu diecezji warmińskiej, która w średniowieczu obejmowała tereny Warmii historycznej oraz ziemie położone na wschód i północny wschód od niej. W ciągu wieków granice jej zmieniały się, ale nigdy nie objęły swym zasięgiem diecezji pomezańskiej, leżącej na zachód od Warmii historycznej. Dopiero utworzo­ na po 1945 r. archidiecezja warmińska ze stolicą w Olsztynie objęła również tereny diecezji elbląskiej (dawniej zwaną pomezańską) oraz ełckiej. Badania kultu św. Wojciecha na terenie Warmii historycznej nie miałyby większego sensu przy założeniu, że punktem wyjścia dla nich są hipotetyczne miejsca pobytu i śmierci św. Wojciecha, a więc Pomezania (Święty Gaj i okolice), przy odrzuceniu hipotezy dotyczącej miejsca śmierci w rejonie Tękit (Sambia, obwód kaliningradzki). Za najbardziej zasadne uznano określenie Pomorze Wschodnie dla terenów objętych pracami badawczymi. W ich ramach przeprowadzono poszukiwania biblioteczne i archiwalne, zbierając materiały dotyczące historycznego kultu św. Wojciecha na Pomo­ rzu Wschodnim . Trzeba pamiętać, że są to tereny, na których po 1945 r. osiadła nowa ludność, przesiedlona głównie z rzeszowszczyzny, zamojskiego oraz z Ukrainy i Litwy. Nie było wśród niej tradycyjnego kultu św. Woj­ ciecha. Tylko jednostki, w większości z warstw wykształconych, posiadały wiedzę o tym patronie Polski. Ludność wiejska, jak wynikło to z prze­ prowadzonych badań, szczególnym kultem darzyła innych świętych, przede wszystkim św. Antoniego, a także Matkę Bożą i Serce Jezusa. Niemniej z biegiem lat pogłębiał się kult św. Wojciecha, ale był to i jest kult nowy, tworzący się w drugiej połowie XX w. Rozwijał się on i ugruntowywał stopniowo nabierając intensywności od początku lat osiemdziesiątych pod wpływem działalności proboszczy i władz diecezji elbląskiej, a już nieco wcześniej, bo w drugiej polowie lat siedemdzie­ siątych, na skutek prowadzonych badań historycznych i archeologicznych, które cieszyły się dużym zainteresowaniem miejscowej ludności. Badania archeologiczne kontynuowane do dziś na terenie wsi Bągart, leżącej kilka kilometrów na zachód od przypuszczalnego miejsca śmierci św. Wojciecha, powodowały powstawanie legend, rozmaitych opowieści o św. Wojciechu, ludowych przysłów i przepowiedni i powoli wysuwały go na czoło w panteo­ nie świętych czczonych w sposób szczególny. Wiara w jego możliwości sprawcze, jego opiekę i ochronę nie była i nadal nie jest jednak równoznaczna z wiedzą o faktach z życia świętego. Zależy ona od stopnia wykształcenia i osobistego zaangażowania w życie parafialne oraz od gotowości zapoznawa3 3 Materiały z badań bibliograficznych, archiwalnych, ikonograficznych, terenowych, Archi­ wum Pracowni Etnologii I A E P A N w Poznaniu. �K U L T ŚW. WOJCIECHA 49 nia się z literaturą rozprowadzaną przez parafie i wreszcie od kontaktu z archeologami pracującymi w okolicy Świętego Gaju. Dla przykładu można podać, że niektórzy z rozmówców z parafii Kwietniewo-Święty Gaj oraz w mazurskich gminach Świętajno, Kowale Oleckie i innych, uważali św. Wojciecha za Czecha, a inni za Polaka z Gniez­ na, część stwierdziła, że zabili go poganie bądź konkretnie - Prusowie, pewien procent natomiast - że Niemcy lub Krzyżacy, a nawet „Rusoki poganie". Odnośnie do działalności św. Wojciecha wiadomości koncentrowały się na wiedzy o nauczaniu i nawracaniu pogan, z których to powodów został zamordowany. Różne były wersje śmierci świętego - miała ona nastąpić przez ścięcie, bądź ukamieniowanie, wreszcie zakłucie włóczniami. Wszystkie te warianty znalazły odbicie w ikonografii. O miejscu śmierci mówiono w zasa­ dzie jednoznacznie - Święty Gaj, przy czym większa część rozmówców wskazywała konkretne usytuowanie tego wydarzenia - las, rzeczkę, polankę, dolinę, górę, mniejsza część - teren, na którym w Świętym Gaju postawiono kościół lub gdzie wybudowano ołtarz polowy. Pewien procent ankietowanych wyraził przekonanie, że św. Wojciech zginął w innych miejscach Pomezanii, w Traso lub w Waplewie, pewna grupa uznała, że nastąpiło to „albo tutaj, albo koło Gniezna". Z kolei co do okresu śmierci wiedziano, że stało się to tysiąc lat temu, bądź „dawno temu", ale z drugiej strony niektórzy nie wiedzieli nic o czasie śmierci św. Wojciecha lub twierdzili, że wydarzyło się to sto lat temu. Na pytanie o miejsce przechowywania relikwii, wskazywano cztery różne miejscowości - Święty Gaj, Elbląg, Gdańsk, Gniezno, w zasadzie niewiele wiedząc o prawdziwych losach szczątków świętego. Autentyczna zatem wiedza o św. Wojciechu nie odegrała znaczącej roli w tworzeniu się kultu tego świętego, w jego wchodzeniu w system wierzenio­ wy i kulturowo-obyczajowy miejscowej ludności i systematyczny jego wzrost. Kult ten stał się jednym z bardzo ważnych elementów zakorzeniania osiadłej na tych terenach ludności, która przez wiele lat po przesiedleniu żyła w ciągłym poczuciu tymczasowości. Jest to niezmiernie istotna funkcja tworzącego się i istniejącego kultu świętej postaci. W Świętym Gaju kult św. Wojciecha utrwalił się m.in. dzięki zmianie wezwania kościoła ze św. Antoniego na św. Wojciecha (1977 г.). Przeprowa­ dzono wówczas remont kościoła, w czasie którego na jego ścianie bocznej wymalowano scenę z życia świętego męczennika, w ołtarzu głównym umiesz­ czono figurę i obraz tego świętego, a kościół ogłoszono sanktuarium św. Wojciecha. Odpust poszerzono do trzech dni i przeniesiono na najbliższe 23 kwietnia - piątek, sobotę i niedzielę. Odpust, i organizowane z jego okazji liczne pielgrzymki, nie tylko z obecnej archidiecezji warmińskiej, ale i z in­ nych stron Polski, intensyfikują kult św. Wojciecha. Z kolei różnego rodzaju kiermasze, w czasie których można nabyć nie tylko literaturę hagiograficzną, modlitewniki, teksty nowenn, obrazki z wyobrażeniami św. Wojciecha i jego męczeństwa, ale także breloczki, figurki, plastikowe emblematy i rozmaite jarmarczne wyroby nawiązujące do św. Wojciecha, wspomagają poszerzanie �50 MARIA PARADOWSKA, ANNA URBAŃSKA się i przenikanie do kultury ludowej kultu tego świętego. Jednoczy on ludność pochodzącą z różnych terenów, jest elementem scalającym ją ze stosunkowo nowym miejscem zamieszkania i czynnikiem ugruntowującym polską tożsamość chrześcijańską, mającym znaczenie kulturotwórcze. Jest to zapewne najważniejsza rola św. Wojciecha na Pomorzu Wschodnim. Sam jego kult jest jednak narazie nieco powierzchowny, a branie udziału w procesjach tłumów ludzi jest oczywiste ze względu na uznawanie odpustu za rzecz ważną, w której należy zawsze i wszędzie w Polsce uczestniczyć. Warto podkreślić przekonanie ludności, że dzięki opiece św. Wojciecha, Święty Gaj omijają wszelkie kataklizmy i nieszczęścia. Uroczystości odpustowe wpłynęły też na zmiany zewnętrzne wsi archidiecezji warmińskiej. Zaczęto więcej dbać o wygląd domostw, ogródków przydomowych, opłotowań, dróg. Powstało wiele jadłodajni, barów i innych punktów z artykułami spożywczymi. Te zmiany mają również wpływ na kształtowanie kultury i obyczajowości, podobnie jak kontakty obecnie stałej ludności Pomorza Wschodniego z miesz­ kańcami z różnych stron Polski. Są to pozornie uboczne, lecz bardzo istotne elementy związane z kultem św. Wojciecha wpływające na zmiany kulturowe. Na terenie Pomorza Wschodniego istnieją jeszcze dwa inne sanktuaria św. Wojciecha. Jedno w Gorzędzieju (pow. Starogard Gdański), z którą to miejscowością związana jest tradycja pobytu świętego. Istnieje tam kamień, do którego miał przywiązać swą łódź. Kościół posiada relikwie męczennika sprowadzone z Gniezna; drugie - w parafii Gdańsk, przedmieście Święty Wojciech. Sanktuarium stoi w miejscu, gdzie według ustnej tradycji przeby­ wał św. Wojciech, chrzcząc Gdańszczan, a następnie na okres dwóch lat złożone tam było ciało świętego. W 1995 r. rozpoczęły się peregrynacje relikwii św. Wojciecha po parafiach archidiecezji gdańskiej oraz diecezjach elbląskiej, olsztyńskiej i ełckiej. Przedstawiony zarys problematyki badawczej związanej z funkcjonowa­ niem kultu św. Wojciecha na Pomorzu Wschodnim ujawnił niezmiernie interesujące zagadnienie dotyczące powstawania kultu pod wpływem róż­ nych czynników, jego przenikania w kulturę, wchodzenia do systemu wierzeniowo-światopoglądowego i obyczajowości dnia codziennego mieszkańców wsi i miast. Nie poruszono tu istnienia od wielu dziesiątków lat kultu św. Wojciecha w innych regionach polski, jak np. na Mazowszu, Podlasiu, w Małopolsce, a przede wszystkim na obszarze Wielkopolski. Nie jest on związany z miejscem śmierci męczennika, lecz z czasowym, dłuższym bądź krótszym, z rzeczywistym lub legendarnym terenem jego pobytu lub z miejscem przechowywania relikwii, a także ze świadomością jego patro­ natu nad Polską. Badania sondażowe potwierdziły istnienie kultu św. Wojciecha w kul­ turze ludowej (i nie tylko ludowej) szczególnie właśnie w Wielkopolsce i na Kociewiu, wzdłuż Wisły, od Bydgoszczy po Gdańsk. Wiąże się on z drogą świętego do Prus i z powrotem ciała męczennika. W wielu miejscowoś­ ciach czczone są miejsca noclegów św. Wojciecha (m.in. Bobowo, Grabowo, �K U L T ŚW. WOJCIECHA 51 Gródek nad Wdą, Lubiszewo k/Tczewa, Osiek nad j . Kałębie, Świecie nad Wisłą itd.), chrztów i nauczań (m.in. Janów nad Wisłą, Laskowice, Leosia itd.), oraz czasowego złożenia relikwii (m.in. Duża Cerekwica, Jabłonowo Pomorskie, Nowe itd.). Jest to kult mający bardzo długą tradycję, wy­ pływający bezpośrednio od ludzi i przekazywany z pokolenia na pokolenie, częściowo oczywiście podtrzymywany przez Kościół, w przeciwieństwie do rozpowszechniającego się kultu św. Wojciecha na Pomorzu Wschodnim, silnie stymulowanego przez kler katolicki. Badania etnologiczne dotyczące kultu św. Wojciecha nie były dotąd pro­ wadzone systematycznie, niekiedy stanowiły margines związany z tematyką religioznawczą. Obecne więc prace mają wartość unikalną, budzącą za­ interesowanie zarówno przedstawicieli różnych dyscyplin naukowych, jak i Kościoła katolickiego oraz polityków widzących w św. Wojciechu patrona zjednoczonej Europy. LITERATURA B o r z y s z k o w s k i M. 1996 Stowarzyszenie św. Wojciecha i organizacja placówek katolickich w diasporze die­ cezji warmińskiej, [w:] Przeszłość natchnieniem dla teraźniejszości. Sympozjum historyczne i świętowojciechowe, 20-22 kwietnia 1994 roku, Ełk, s. 115-122. F a l i ń s k a M. 1995 Mit sakralny a świadomość narodowa szlachty polskiej w XVII wieku, [w:] Gniezno. Studia i materiały historyczne, nr IV, Gniezno, s. 63-68. Galek A. 1983 Praktyki religijne jako przejaw pobożności ludowej, [w:] Religijność ludowa, W. Piwowarski, (red.) Wrocław, s. 199-220. G o ł ą b - M a r c i n i a k K. 1995 Historyczne i estetyczne aspekty dynamiki rozwoju sanktuarium Matki Bożej Licheńskiej i jego ludowa percepcja, mpis pracy doktorskiej, Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej U AM, Poznań. G r z e s i k R. 1995 Święty Wojciech jako bohater ..Tempore illo", [w:] Gniezno. Studia i materiały historyczne, nr IV, Gniezno, s. 15-19. K a r w a s i ń s k a J. 1995 Wojciech, Adalbert, [w:] Nasi święci. Polski słownik hagiograficzny, A. Witkowska OSU (red.), Poznań, s. 587-603. Labuda G. 1992 Święty Wojciech w działaniu, w tradycji i w legendzie, [w:] Święty Wojciech w tradycji i kulturze europejskiej, K. Śmigiel, (red.) Gniezno, s. 57-97. Machejek M. 1995 Śladami świętego Wojciecha, Kraków. M i e l c z a r s k i S. 1967 Misja pruska świętego Wojciecha, Gdańsk. 1992 Wokół miejsca śmierci świętego Wojciecha, [w:] Święty Wojciech w tradycji i kul­ turze europejskiej, K . Śmigiel (red.), Gniezno, s. 143—158. M i k o ł a j c z a k A.W. 199S Gnieźnieńskie sekwencje o św. Wojciechu, Gniezno. �52 MARIA PARADOWSKA, ANNA URBAŃSKA O k u l i c z - K o z a r y n J . , O k u l i c z - K o z a r y n Ł. 1994 Wyprawa św. Wojciecha do Prus. Realia archeologiczne i perspektywy badawcze, Barbaricum, Instytut Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego, t. Ш , Warszawa, s. 243-255. Śmigiel K. 1993 Święty Wojciech Slawnikowic, Poznań. 1996a Święty Wojciech, Gniezno. 1996b Święty dla narodu, „Słowo. Dziennik Katolicki", z dn. 19/21, I V . Gniezno. 1996c Współczesny kult św. Wojciecha w Polsce [w:] Przeszłość natchnieniem dla teraź­ niejszości. Sympozjum historyczne i świętowojciechowe, 20—22 kwietnia 1994 roku, Ełk, s. 307-316. Święty Wojciech 1992 Święty Wojciech w tradycji i kulturze europejskiej, K . Śmigiel (red.), Gniezno. T a r a s P. 1987 Religijność ludowa w Kościele katolickim, „Communio", nr 6, s. 14-19. W a l e r j a ń c z y k J. 1994 Główne założenia jubileuszu 1000-lecia śmierci świętego Wojciecha, „Przegląd Wielkopolski", nr 1-2, Poznań. W i ś n i e w s k i J., K i l i a n J. 1994 Święty Gaj. Miejsce męczeństwa św. Wojciecha, Elbląg. MARIA PARADOWSKA, ANNA URBAŃSKA T H E C U L T O F ST. A D A L B E R T I N P O L I S H F O L K C U L T U R E . A N OUTLINE OF ESSENTIAL PROBLEMS Summary By the aproaching 1000th anniversary of the death of St. Adalbert many Polish and foreign scholars turned their attention to the person of the martyr and to political and historical context of his life and work. Nevertheless too little attention has been given until recently to the problem of the cult of the Saint in Polish folk culture. The researches were initiated and carried out between 1995 and 1996 mainly in Eastern Pomerania and, at the stage of first survey, in other parts of Poland. In some of them, especially in Wielkopolska (Western Poland) Małopolska (Southern Poland) and Mazowsze (Central Poland) the cult of St. Adalbert has made an active element in folk culture for a very long time. I n eastern Pomerania, which was settled by new population after 1945 this element is rather new, promoted by Catholic church and made popular owing to archaeological excavations in the locality of the presumed death of St. Adalbert Get us mention two villages - Święty Gaj and Bagart). Ethnological field researches allowed for understanding the mechanism of introducing the cult of St. Adalbert into the culture of the population of that region. It became one of elements of the system of beliefs and customs and a very important factor of these people's attachment to the territory on which they had been settled due to historical circumstances and lived for a long time with the feeling that their settlement could be temporary. In legends, tales and proverbs efficient powers are attributed to St. Adalbert. Besides that he is also regarded as Patron of Poland and united Europe. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2c9ad77a75e6e10b473e7a17b1eade39.pdf b62710e9216d13281868b6eb4e40480b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:792 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:728 Title A name given to the resource Spichrze o kopulasto sklepionym zrębie na terenie południowej Opolszczyzny / ETNOGRAFIA POLSKA 1973 t.17 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1973 t.17 z.1, s.115-130 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuczyński, Antoni; Skarżyński, Tomasz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S T U D I A I M A T E R I A Ł Y „Etnografia P o l s k a " , t. X V I I z. 1 ANTONI TOMASZ KUCZYŃSKI, SKARŻYŃSKI S P I C H R Z E O K O P U L A S T O S K L E P I O N Y M ZRĘBIE N A T E R E N I E POŁUDNIOWEJ O P O L S Z C Z Y Z N Y W zespole zabytków d r e w n i a n e j a r c h i t e k t u r y w i e j s k i e j związanej z krajobrazem ziemi opolskiej n a p l a n pierwszy wysuwają się spichrze z końca X V I I I i pierwszej połowy X I X stulecia. W zróżnicowanym k a t a ­ logu t y c h obiektów oddzielną grupę stanowią masywnie zbudowane spich­ rze o kopulasto s k l e p i o n y m zrębie p o l e p i o n y m gliną, często d w u - l u b t r z y ­ kondygnacyjne, rozplanowane na rzucie prostokąta l u b k w a d r a t u . B u ­ d y n k i te tworzą jeszcze obecnie charakterystyczny element zagrody w w i e ­ l u wsiach południowej Opolszczyzny — n p . w e w s i Pilszcz, pow. głubczycki, w e w s i Łany, pow. kozielski, oraz wsiach Bolesław, B o r u c i n , K r z a ­ nowice i Wojnowice, pow. raciborski. W północnej części w o j . opolskiego, na terenie w s i L i g o t a Górna, pow. kluczborski, oraz Domaszowice, pow. namysłowski, zachowały się piętro­ w e spichrze o k o n s t r u k c j i zrębowej, rozplanowane na rzucie prostokąta o dachu d w u s p a d o w y m , z dużym okapem biegnącym wzdłuż ściany f r o n ­ t o w e j . Pod okapem znajduje się galeryjka, którą podtrzymują pionowe słupy zaopatrzone w ozdobnie profilowane miecze. Ciekawe są również zrębowe spichrze parterowe, rozplanowane na r z u ­ cie prostokąta, o dachu p o k r y t y m słomą, który wysunięty jest znacznie nad frontową ścianę. Dzięki t a k i e m u rozwiązaniu k o n s t r u k c y j n e m u t w o r z y się n i e w i e l k i e podcienie. Spichrze takie występują na terenie w s i Sternalice, pow. oleski. Obok spichrzy chłopskich zachowało się na Opolszczyźnie parę spich­ rzy d w o r s k i c h w miejscowościach — G r u d y n i a Mała i Sławięcice, pow. kozielski, K a n t o r o w i c e , pow. brzeski, oraz Strzelce Opolskie — miasto. Są t o duże, m a s y w n i e w y k o n a n e budowle piętrowe, rozplanowane n a r z u ­ cie prostokąta. Poszczególne kondygnacje rozdzielają na zewnątrz zadasze­ nia gontowe. Najstarszy w t e j g r u p i e jest spichrz ze Sławiecie pochodzący z 1610 r o k u . �lit; ANTONI KUCZYŃSKI I TOMASZ SKARŻYŃSKI Artykuł t e n oparty jest na materiałach zgromadzonych podczas badań terenowych na przestrzeni l a t 1967-1969, kiedy to autorzy przeprowadzali inwentaryzację drewnianego b u d o w n i c t w a wiejskiego dla potrzeb i na zlecenie M u z e u m W s i Opolskiej w B i e r k o w i c a c h pod Opolem. W terenie posługiwano się kartą materiałową opracowaną przez pracowników wspo­ mnianego m u z e u m oraz kwestionariuszem Zakładu E t n o g r a f i i I n s t y t u t u H i s t o r i i K u l t u r y M a t e r i a l n e j Polskiej A k a d e m i i N a u k w e Wrocławiu . Podczas k i l k u t y g o d n i o w y c h pobytów w terenie sporządzono wstępną i n ­ wentaryzację architektoniczną 410 d r e w n i a n y c h budynków — chałup, chlewów, stodół i spichrzy. Zebrano także materiał etnograficzny uwzględ­ niający drogi r o z w o j u starego b u d o w n i c t w a , w zależności od warunków geograficznych, a przede w s z y s t k i m s t r u k t u r y społeczno-gospodarczej. Przebadane o b i e k t y pochodzą w 8 5 % z drugiej połowy X I X stulecia, cho­ ciaż spotkano także starsze — zwłaszcza spichrze — budowane pod k o ­ niec X V I I I w . Datowanie ułatwione było w w i e l u przypadkach przez i n ­ formacje otrzymane od miejscowej ludności oraz przez znajdujące się 1 Rye. 1. S p i c h l e r z chłopski z p o ł o w y XVIII w . Domaszowice, pow. Na­ mysłów Fot. A. 1 z J . G a j e k , Kwestionariusz udziałem pracowników d o 44 t o m u c z a s o p i s m a do badań nad budownictwem Zakładu Etnografii „ L u d " , W r o c ł a w 1959. IHKM PAN Szczodrak wiejskim we Wrocławiu, opracowany dodatek �SPICHRZE O KOPULASTO SKLEPIONYM ZRĘBIE 117 w b u d y n k a c h mieszkalnych, na belkach stropowych, a w spichrzach nad d r z w i a m i wejściowymi oznaczenia r o k u b u d o w y . Oprócz materiałów pochodzących z własnych badań terenowych uwzględniono w a r t y k u l e w y n i k i wcześniejszych prac penetracyjnych p r o ­ wadzonych przez pracowników M u z e u m w Raciborzu, M u z e u m W s i Opol­ skiej oraz Zakład E t n o g r a f i i I H K M P A N w e Wrocławiu. P r z y okazji w a r ­ to nadmienić, że c e n n y m uzupełnieniem do materiałów zgromadzonych w terenie były ilustracje znajdujące się w czasopismach wychodzących na Śląsku do 1945 r o k u , na podstawie których uzupełniono sieć wystę­ powania spichrzy na obszarze Opolszczyzny. Ponadto uwzględniono w ar­ t y k u l e literaturę przedmiotu, a zwłaszcza te prace, których autorzy zaj­ m o w a l i się kwestią genezy spichrzy O' kopulasto s k l e p i o n y m zrębie. 2 Artykuł powyższy nie wyczerpuje całości p r o b l e m a t y k i związanej z t r a d y c y j n y m b u d o w n i c t w e m Opolszczyzny, lecz jest skromną próbą zwrócenia u w a g i na ginącą z dnia na dzień drewnianą architekturę w i e j ­ ską tego obszaru, architekturę, w której poważny zespół stanowią cieka­ we z u w a g i na konstrukcję i teren występowania spichrze o zwężających się k u górze ścianach, n i e k i e d y nawet tworzących sklepienie. Spichrze te, niegdyś t u t a j powszechne, są obcnie szybko ginącym r e l i k t e m , którego geneza n i e została ostatecznie jednoznacznie wyjaśniona i nadal b u d z i szereg k o n t r o w e r s j i . C h a r a k t e r y s t y k a o g ó l n a . B u d y n k i e m odgrywającym nieg­ dyś poważną rolę w gospodarstwie był na o m a w i a n y m obszarze, obok stodoły, spichrz służący w zasadzie do przechowywania wymłóconego zbo­ ża. Pomijając tę podstawową, spichrz spełniał szereg ubocznych f u n k c j i ; służył do przechowywania mięsa, nabiału oraz i n n y c h produktów spożyw­ czych, zwłaszcza owoców i w a r z y w . Ponadto składano w jego wnętrzu różne narzędzia gospodarcze, drobne drewno na opał i uprząż. Każde po­ mieszczenie wewnątrz spichrza spełniało określoną funkcję. W sąsiekach oraz na gładkiej podłodze pierwszego piętra suszono i magazynowano zboże. N a drugiej k o n d y g n a c j i przechowywano również ziarno, zwłaszcza tuż po omłotach. Głównie jednak znajdowały się t u t a j w y r o b y wędliniar­ skie, mięso i słonina. W w y p a d k u istnienia trzeciej k o n d y g n a c j i magazy­ nowano w j e j wnętrzu owoce i w a r z y w a . Spichrz u s y t u o w a n y najczęściej w obrębie zagrody spełniał jeszcze jedną poważną rolę. W świetle t r a d y ­ cji ustalono, że spełniał on funkcję skarbca, w którym na parterze prze­ chowywano drogocenne przedmioty — w y r o b y ze srebra i złota, często pieniądze. W u s t a w i o n y c h tutaj szafach i skrzyniach znajdowała się odzież Oprócz c z a s o p i s m u w z g l ę d n i o n o także szereg k a l e n d a r z y r e g i o n a l n y c h w y c h o ­ dzących w ó w c z a s n a Śląsku. P e ł n y w y k a z t y t u ł ó w znajdujących się w z b i o r a c h Biblioteki Uniwersyteckiej w e Wrocławiu zawiera p u b l i k a c j a : W. Reychmanow a, Śląski index ikonograficzny, cz. 1-2, W r o c ł a w 1963, cz. 3, W r o c ł a w 1964. s �118 ANTONI KUCZYŃSKI I TOMASZ SKARŻYŃSKI R y c . 2. S p i c h l e r z z d a c h e m przesuniętym n a d jedną ze ścian s z c z y t o w y c h . Sternalice, p o w . Olesno. Obecnie o b i e k t u s y t u o w a n y n a terenie M u z e u m W s i O p o l s k i e j w O p o lu-Bierkowicach Fot. M . K u r e k odświętna, zdobiona misternie w y k o n a n y m i h a f t a m i . Z funkcją tą wiąże się niewątpliwie zaopatrywanie spichrzy w masywnie w y k o n a n e d r z w i , okute blachą l u b sztabami m e t a l o w y m i , oraz solidne z a m k i r o b o t y k o w a l ­ skiej. Masywność t y c h b u d o w l i , solidne zamknięcia, małe o t w o r y okienne podobne do otworów strzelniczych, r u c h o m y dach, który można było szybko zrzucić w razie pożaru, zrąb oblepiony gliną utrudniającą podpa­ lenie spichrza od zewnątrz oraz i c h rozmieszczenie koncentrujące się głów­ nie na obszarach przygranicznych, przez które przebiegały niegdyś szlaki handlowe, wskazują na to, że spichrze t e posiadały w odległej przeszłości charakter obronny. Drugą funkcją, która również zupełnie zaginęła, było poświadczone przez tradycję miejscową (wieś Pilszcz, pow. głubczycki, wsie Bolesław, Wojnowice i R u d y W i e l k i e , pow. raciborski) umieszczanie zwłok zmarłego gospodarza na parterze spichrza, skąd po 2 l u b 3 dniach następowało wyprowadzenie na cmentarz . Stąd też wyruszał orszak pogrzebowy. Czę3 a F a k t t e n p o t w i e r d z i ł o t r z e c h i n f o r m a t o r ó w ze w s i R u d y W i e l k i e , j e d e n ze w s i Bolesław i c z t e r e c h ze w s i W o j n o w i c e na terenie pow. raciborskiego. W i e k i n f o r m a - �SPICHRZE Ryc. O KOPULASTO SKLEPIONYM 3. S p i c h l e r z d w o r s k i z r o k u Koźle. Obecnie usytuowany na 119 ZRĘBIE 1610. Sławięcice, p o w . terenie Muzeum Wsi Opolskiej w Opolu-Bierkowicach Fot. M . K u r e k sto także podczas w i o s n y i lata spano w e wnętrzu spichrza. Obecnie t r a ­ dycja ta p r a w i e zupełnie zanikła, a t y l k o sędziwi gospodarze śpią od czasu do czasu w spichrzach, tłumacząc to w a r u n k a m i h i g i e n i c z n y m i — „nie m a w spichrzu t a k i e j duchoty, j a k w chałpie". Sumując podkreślić należy, że obecnie sporadycznie zachowała się także podstawowa funkcja spichrzy jako budynków do przechowywania ziarna; w większości b o w i e m spełniają one rolę podręcznych składzików w obrębie zagrody. Ponadto spichrze o kopulasto s k l e p i o n y m zrębie, t a k j a k i inne i c h rodzaje, coraz częściej rozbiera się. Proces t e n rozpoczął się w latach 20-tych naszego stulecia i postępuje szybko w czasach współ­ czesnych, a znaczny postęp w tej dziedzinie rozpoczął się po I I w o j n i e torów — 60-75 l a t . U m i e s z c z a n i e zwłok zmarłego gospodarza na parterze w y z n a c z y l i o n i n a k o ń c o w e l a t a X I X s t u l e c i a , podkreślając że już w ó w c z a s spichrza zwyczaj t e n n i e b y ł t u t a j p o w s z e c h n y . Część z n i c h i n f o r m a c j ę tę oparła n a t r a d y c j i r o d z i n ­ n e j , m ó w i ą c że „ t a k było za pamięci m e g o o j c a " . �120 ANTONI KUCZYŃSKI I TOMASZ SKARŻYŃSKI światowej. Wiąże się to częściowo z zasiedleniem niektórych rejonów Opolszczyzny przez ludność pochodzącą z okolic w o j . tarnopolskiego, sta­ nisławowskiego i i n n y c h , która n i e posiadała t r a d y c j i użytkowania t a k d u ­ żych pomieszczeń, j a k i m i są zastane t u t a j spichrze. Stąd też bardzo często b u d y n k i te przeznaczano na chlewy, z czasem zaś w miarę powolnego z u żytkowywania się i c h rozbierano je zupełnie. Proces t e n jest bardzo ła- Ryc. 4. S p i c h l e r z o kopulasto sklepionym zrębie i dachu luźno nałożonym. B o r u c i n , p o w . Racibórz Fot. A . Kuczyński t w o dostrzegalny na przykładzie dwóch powiatów — głubczyckiego i r a ­ ciborskiego. W p i e r w s z y m z n i c h znajduje się właśnie bardzo wiele l u d ­ ności napływowej. Częściej zatem w t y m powiecie znikają z zagród chłop­ skich charakterystyczne niegdyś dla n i c h spichrze. W powiecie racibor­ s k i m natomiast, gdzie przeważa ludność pochodzenia miejscowego, spich­ rze znikają w o l n i e j , a w w i e l u miejscowościach użytkowane są zgodnie z i c h p i e r w o t n y m przeznaczeniem. W sumie zanik spichrzy na t y m tere­ nie jest procesem n i e o d w r a c a l n y m , t y m cenniejsza jest zatem i n i c j a t y w a władz konserwatorskich województwa opolskiego i M u z e u m W s i O p o l ­ skiej idąca w k i e r u n k u zabezpieczenia najcenniejszych obiektów w tej grupie zabytków drewnianej a r c h i t e k t u r y w i e j s k i e j . W dosyć zróżnicowanym katalogu spichrzy występujących do n i e d a w ­ na w stosunkowo dużym n a s i l e n i u n a terenie Opolszczyzny najciekawsze są spichrze z południowych powiatów tego obszaru. Tworzą je masywne budowle o kopulasto s k l e p i o n y m zrębie, rozplanowane na rzucie k w a d r a - �SPICHRZE O KOPULASTO SKLEPIONYM 121 ZRĘBIE t u l u b prostokąta o w y m i a r a c h boków 3 X 3 m do 4 X 5 m , p r z y k r y t e d w u - l u b czterospadowym dachem, luźno założonym na zrąb, z wejściem u s y t u o w a n y m w ścianie szczytowej i ścianach oblepionych z zewnątrz gliną zmieszaną z pociętą słomą l u b p l e w a m i . T e r y t o r i a l n e występowanie Ryc. 5. S p i c h l e r z części, c z y m o ścianach z w ę ż a j ą c y c h się w upodabnia się d o s p i c h r z y typu górnej kopula­ stego. B o r u c i n , p o w . R a c i b ó r z Fot. A. Kuczyński tego rodzaju spichrzy ogranicza się w Polsce do południowych rejonów Opolszczyzny, częściowo i S p i s z u , poza j e j g r a n i c a m i natomiast wystę4 4 ziarna J. B o h d a n o w i c z , w gospodarstwach Spichrze chłopskich na tle innych w Polsce pomieszczeń na przełomie „ L u d " , t . 4 7 : 1961, m a p a n r 8; D . T y l k o w a, Drewniane pione w Południowej Opolszczyzny, Kraków Sądecczyźnie, do XIX-XX spichrze przechowywania w. (1860-1960), beczkowato „Etnografia P o l s k a " , t. 6: 1962, s. 338-347; skle­ Spichrze nakładem M u z e u m W s i O p o l s k i e j w O p o l u - B i e r k o w i c a c h , t e k s t y E. G i l , 1967; Z. Z i e l o n k a , Spichłerze naszej ziemi, „ O p o l e " , n r 1 : 1971, s. 27. �122 ANTONI KUCZYŃSKI I TOMASZ SKARŻYŃSKI pują one sporadycznie w Czechach , Słowacji , Czeskim Lesie i Oldenburgii . Spichrze te posiadają szereg odmian chronologicznie młodszych, w których istotną różnicą jest pozorne sklepienie zrębu. W y n i k a t o z f a k s 6 7 8 R y c . 6. S p i c h l e r z o k o p u l a s t y m s k l e p i e n i u zrębu z z e w n ę t r z ­ nym wejściem do p i w n i c y . L i g o t a Książęca, p o w . Racibórz Fot. M . K u r e k 5 K. R h a m m , Zur c y t . za —• Przyczynek Entwicklung do historii des slavischen rozwoju spichrza Speichers, „ G l u b u s " , t. 7 7 : 1900, słowiańskiego, „Wisła", t. 15: 1901, s. 60-74. 6 Š. A p a t h y , Sposób uskladnovania hospodářských plodin v severnom šariši, „ S l o v e n s k y N á r o d o p i s " , z. 4 : 1958, s. 347-380. 7 8 Rhamm, B. ęuropa, op. Schier, Reichenberg cit. Hauslandschaften 1932, s 399, T und Kulturbewegungen im ostltchen Mittel- �SPICHRZE O KOPULASTO SKLEPIONYM ZRĘBIE 128 t u , że ściany w górnej części zwężają się, a p r z y k r y c i e t a k i e j k o n s t r u k c j i n a m i o t o w y m daszkiem upodabnia ją do b u d o w l i o s k l e p i o n y m zrębie. Ponadto występują t u również t a k i e spichrze, które posiadają w górnej części nieznaczne zwężenie ścian szczytowych, czym upodabniają się do spichrzy t y p u kopulastego. W r a m a c h podanej powyżej c h a r a k t e r y s t y k i pierwszoplanowych cech spichrzy o kopulasto s k l e p i o n y m zrębie, zaliczanych w l i t e r a t u r z e etno­ graficznej do t y p u śląsko-spiskiego , nie mieszczą się takie zagadnienia, j a k rodzaj i k o n s t r u k c j a ścian oraz dachu, rozplanowanie wnętrza, a t a k ­ że inne podrzędniejsze dane z zakresu f o r m y , materiału i t e c h n i k i w y k o ­ nania. S p r a w y te zostaną zatem kolejno przedstawione w dalszej części artykułu. F u n d a m e n t . W z i n w e n t a r y z o w a n y c h spichrzach stwierdzono w y ­ stępowanie dwojakiego rodzaju fundamentów. Formą najpowszechniejszą, a zarazem najstarszą jest umieszczenie p o d w a l i n y zwanej t u „przyciesią" bezpośrednio na z i e m i l u b na k a m i e n n y c h w s p o r n i k a c h ułożonych pod n a ­ rożami ścian oraz w miejscach, gdzie słupy o d r z w i wpuszczone są w pod­ walinę. Nieraz pod spichrzami występują obmurowane k a m i e n i a m i l u b cegłami n i e w i e l k i e p i w n i c e — znacznie mniejsze od r z u t u poziomego spichrza. P i w n i c e te, do których wejście p r o w a d z i z wnętrza b u d y n k u , służą do przechowywania ziemniaków oraz w a r z y w , l a t e m natomiast gro­ madzi się w n i c h nabiał. Jako d r u g i potwierdzony, bardzo r z a d k i rodzaj ustawienia spichrza, wymienić należy u s y t u o w a n i e go na podmurówce w y k o n a n e j z cegły. P i e r w o t n i e j e d n a k spichrze te posiadały opisany powyżej rodzaj f u n d a ­ m e n t u , który na skutek późniejszych przeróbek zastąpiono podmurówką, dobudowując często piwnicę. W o b u przypadkach p o d w a l i n a w y k o n a n a jest z d r e w n a dębowego i posiada grubość od 20 do 30 cm, a w węgłach połączona jest na nakładkę. P o d ł o g a . Poświęcając k i l k a u w a g podłogom, podkreślić trzeba, że i c h k o n s t r u k c j a wspólna jest dla wszystkich obiektów tego t y p u , z i n w e n ­ t a r y z o w a n y c h podczas badań. W y k o n a n e są one z g r u b y c h desek, często pozacinanych w t e n sposób, że zachodzą na siebie. Dzięki t e m u z l i k w i d o ­ wane są wszelkie szpary i o t w o r y , przez które mogłoby wysypywać się ziarno. Zazwyczaj deski podłogi wygładzone są t y l k o od s t r o n y zewnętrz­ nej, n a którą rozsypuje się ziarno. D e s k i p r z y b i t e są za pomocą gwoździ, rzadziej d r e w n i a n y c h kołków, t j . „ćwieków", do poprzecznych belek w p u ­ szczonych na piętrze w zrąb, na dole natomiast w podwalinę. W p a r u spichrzach, które n a przestrzeni ostatnich 30-40 l a t przechodziły remont, drewnianą podłogę n a parterze zastąpiono betonową l u b ceglaną posadz9 9 B o h d a n o w i c z , op. cit, s. 306-315, �124 ANTONI Ryc. KUCZYŃSKI I TOMASZ 7. S p i c h l e r z z X I X w . , k o n s t r u k c j i SKARŻYŃSKI zrębowej z belek połączonych w narożach n a t z w . z a m e k . M i e s z k o w i c e , p o w . P r u d n i k Fot. M. K u r e k ką. Z m i a n a t a łączyła się z nowszą funkcją tego pomieszczenia, które służy za magazyn na narzędzia gospodarcze oraz miejsce do u s t a w i a n i a parnika, w którym gotuje się z i e m n i a k i dla zwierząt. K o n s t r u k c j a ś c i a n . Wszystkie spichrze t y p u śląsko-spiskiego z t e r e n u południowej Opolszczyzny posiadają ściany zrębowe połączone w węgłach na tzw. obłap l u b jaskółczy ogon, często z d o d a t k o w y m w z m o c n i e n i e m wewnątrz w postaci p r y m i t y w n e g o zamka. O b i e k t y star­ sze w y k o n a n e są przeważnie z g r u b y c h b a l i , na których widać ślady ob­ róbki toporem, nowsze natomiast budowano z belek przecinanych piłą tracką. Nierówno obcięte ostatki zrębu wystają nieraz poza lico b u d y n k u , co jest szczególnie widoczne w obiektach ze zniszczoną polepą glinianą. W celu łatwiejszego przylegania zaprawy do ścian w b i t e są w nie d r e w ­ niane t y b l e o długości około 10 cm, często tkwiące także między b e l k a m i . P o w a ł a . W zależności od tego, czy b u d y n e k jest d w u - czy t r z y k o n ­ dygnacyjny, możemy mówić o jednej l u b d w u powałach p r o s t y c h i j e d ­ n y m sklepieniu. Powały te w y k o n a n e są z desek p r z y b i t y c h z w i e r z c h u d r e w n i a n y m i t y b l a m i l u b za pomocą gwoździ r o b o t y k o w a l s k i e j do belek pułapowych wpuszczonych w zrąb. B e l k i te posiadają nieraz ozdobnie fazowane brzegi, a belka środkowa, na której w s p a r t a jest powała, n a d pomieszczeniem na parterze posiada często wycięty na niej m o t y w zdob- �SPICHRZE O KOPULASTO SKLEPIONYM Rys. 8. S p i c h l e r z o k o p u l a s t y m s k l e p i e n i u zrębu, n a k r y t y d a s z k i e m Wojnowice, 125 ZRĘBIE czterospadowym. p o w . Racibórz Wg Spichlerze Opolszczyzny, K r a k ó w 1967 niczy w f o r m i e rozety l u b krzyża z oznaczeniem r o k u b u d o w y . Bardzo często sklepienie oblepione jest wewnątrz gliną zmieszaną ze słomą. K o n s t r u k c j a i k s z t a ł t d a c h u . K r o k w i o w e dachy spichrzy o k o p u l a s t y m sklepieniu zrębu nie są związane k o n s t r u k c y j n i e ze ścia­ n a m i . Założone są one luźno na zrąb, z którego łatwo je zsunąć. K r o k w i e wzmocnione b a n t e m złączone są w szczycie na zwidłowanie l u b nakładkę. Z u w a g i na kształt dachu obszar objęty zasięgiem spichrzy t y p u śląsko-spiskiego nie różnicuje się w sposób wyraźny na terenie Opolszczyzny. Bardzo często w jednej w s i występują spichrze o dachu d w u - i cztero­ spadowym p o k r y t e łupkiem. C i e k a w y m szczegółem k o n s t r u k c y j n y m w t e ­ go rodzaju spichrzach jest maleńki daszek umieszczony n a d d r z w i a m i wejściowymi, który w g J . B o h d a n o w i c z a s t a n o w i formę przejściową między przyczółkiem a podcieniem, co może wskazywać na zachodzące między n i m i powiązania genetyczne. 10 D r z w i i o k n a . Do wnętrza spichrza prowadzą jednoskrzydłowe d r z w i umieszczone w ścianie szczytowej, zawieszone na s o l i d n y c h żelaz1 9 J. B o h d a n o w i c z , spodarstwach chłopskich Różne na terenie formy Polski s. 160, m a s z y n o p i s — p r a c a d o k t o r s k a . przechowywania w drugiej wymłóconego polowie XIX zboża i w XX w go­ wieku, �126 ANTONI KUCZYŃSKI I TOMASZ SKARŻYŃSKI n y c h zawiasach r o b o t y k o w a l s k i e j . Obramienia d r z w i są często fazowane, a nadproże ociosane na kształt oślego grzbietu. Próg t w o r z y część podwa­ l i n y , w którą wpuszczone są d w a słupy — odrzwia, połączone u góry za pomocą „ocapu", n a którym wycięty jest nieraz r o k b u d o w y spichrza. Same d r z w i w y k o n a n e są często z d w u w a r s t w m o c n y c h desek połączo­ n y c h za pomocą g r u b y c h gwoździ o dużych główkach. Deski zewnętrzne ułożone są w różne w z o r y , raz pionowo l u b poziomo, d r u g i raz ukośnie. Hyc. 9. H i p o t e t y c z n a e w o l u c j a s p i c h r z y śląskich Wg J. B o h d a n o w i c z a , S p i c h r z e na tle innych ziarna w gospodarstwach chłopskich w Polsce na „ L u d " , t . 47: 1961. pomieszczeń do przełomie XIX-XX przechowywania w. (1860-1960), Nieraz płaszczyznę d r z w i dzielono na cztery równe części, które wypeł­ nione były p i o n o w y m i , p o z i o m y m i l u b ukośnymi deseczkami. Stosując podział d r z w i na równe części pionowe, deseczki ułożone ukośnie t w o r z y ­ ły m o t y w jodełki. Uzupełnieniem zdobniczym d r z w i są nakładki zamkowe oraz gwoździe o dużych spłaszczonych główkach w y k o n y w a n e przez m i e j ­ scowych k o w a l i . Nakładki te r o b i l i kowale według własnych upodobań, stąd przedstawiają one dużą mozaikę f o r m i motywów zdobniczych. Czę­ sto spotyka się również d r z w i okute blachą z poprzecznie ułożonymi że­ l a z n y m i sztabami, co skutecznie zabezpieczało ongiś drogocenne przed­ m i o t y złożone w spichrzu. Spichrze posiadają małe o t w o r y okienne wycięte w zrębie, podobne do otworów strzelniczych. O k n a te nie posiadają szyb, jedynie w s t a w i o n e są w nie żelazne pręty — proste l u b esowato wygięte, co zapewnia swo­ bodny dostęp i cyrkulację p o w i e t r z a Rozplanowanie w n ę t r z a . W zespole o m a w i a n y c h spichrzy spotyka się o b i e k t y o d w u , a n a w e t o trzech kondygnacjach, nie licząc p a r t e r u . Wszystkie z t y c h pomieszczeń służą do przechowywania zboża i produktów żywnościowych. N a parterze umieszczone są sąsieki na mąkę, otręby i kasze. D o wnętrza prowadzą d r z w i umieszczone w ścianie szczy­ towej, a na każdą z k o l e j n y c h k o n d y g n a c j i wchodzi się po schodach u m i e ­ szczonych wewnątrz b u d y n k u . Sąsieki umieszczone na górze służą do 1 1 Z a r ó w n o nakładki z a m k o w e , j a k i „ k r a t y " o k i e n n e charakteryzują się w i e l k ą różnorodnością f o r m . �SPICHRZE O KOPULASTO 127 S K L E P I O N Y M ZRĘBIE p r z e c h o w y w a n i a ziarna, natomiast druga kondygnacja pozbawiona jest i c h w ogóle, a ziarno magazynuje się t u t a j rozsypane na podłodze, odgra­ dzając poszczególne jego g a t u n k i deskami. Kondygnacja ostatnia, którą w zależności od wysokości spichrza jest druga l u b trzecia, nie posiada sąsieków, a obok ziarna przechowuje się w niej w a r z y w a , mięso i owoce. N a ostatniej k o n d y g n a c j i suszono także podczas lata różnego rodzaju owo­ ce i w a r z y w a . Mięso i w y r o b y wędliniarskie umieszczano n a drążkach za­ wieszonych u stropów. Hipotezy Ryc. g e n e t y c z n e . W sprawie genezy i zasięgu spichrzy 10. S p i c h l e r z o k o p u l a s t o s k l e p i o n y m zrębie. Obecnie o b i e k t z n a j d u j e się n a t e r e n i e M u z e u m W s i O p o l s k i e j w O p o lu-Bierkowicach F o t . J . Michałowski �128 ANTONI KUCZYŃSKI I TOMASZ SKARŻYŃSKI t y p u śląsko-spiskiego w y p o w i a d a n o się już k i l k a k r o t n i e , podobnie j a k w sprawie pochodzenia oddzielnych pomieszczeń do przechowywania ziar­ na. Stosunkowo fragmentaryczne źródła archeologiczne pozwalają s t w i e r ­ dzić, że spichrze znane już były neolitycznej ludności rolniczej , a z n a j ­ dowane dość sporadycznie u r n y przypominające wyglądem spichrze do­ wodzą doniosłej r o l i , jaką w czasach przedhistorycznych spełniał t e n b u ­ dynek. Istnienie spichrzy na terenie E u r o p y Środkowej i Wschodniej potwierdzone zostało dopiero na podstawie źródeł wczesnośredniowiecz­ nych. Początkowo na Słowiańszczyźnie były to prawdopodobnie j a m y oraz napalowe p o j e m n i k i koszowe. Później natomiast, w związku z roz­ w o j e m r o l n i c t w a i stabilizacją osadnictwa, p o j e m n i k i te stawały się coraz większe i przekształciły się w normalne b u d y n k i . 12 Przedstawione w a r t y k u l e spichrze o k o p u l a s t y m sklepieniu zrębu wiązać należy genetycznie z b u d y n k a m i o k o p u l a s t y m dachu. Przykła­ dem tego może być opisany przez K. Rhamma spichrz z M a r g o n i , który według niego uznać należy za pierwowzór „sypańców" c z e s k i c h . Był to b u d y n e k pleciony, oblepiony gliną, posiadający kształt kopulasty. P r a ­ wdopodobnie za jeden z następnych etapów w e w o l u c j i spichrza można uważać b u d y n k i , które jeszcze na początku X X stulecia spotykane były na terenie południowej Opolszczyzny, zbudowane na planie sześcioboku i n a k r y t e luźno ułożonym daszkiem . 13 14 Analogie z terenów Węgier, a n a w e t A f r y k i , mogą upoważniać też do stwierdzenia, że spichrze o kopulasto s k l e p i o n y m zrębie wiążą się z formami walcowatymi l u b u l o w a t y m i o ruchomym, zdejmowanym da­ chu. Zasadniczą b o w i e m cechą t y c h spichrzy jest posiadanie luźno ułożo­ nego dachu. Proces e w o l u c j i od glinianej j a m y , poprzez kopiec do spi­ chrzy naziemnych, t j . budynków, opisany został szczegółowo przez G. N a gya, n a podstawie faktów i n d y w i d u a l n y c h z t e r e n u Węgier . 15 Zastosowanie k o n s t r u k c j i zrębowej w spichrzach, i co za t y m idzie wzrost wielkości tego b u d y n k u , spowodowało częściowo zmianę f u n k c j i , a właściwie j e j rozszerzenie. Dotychczasowy p o j e m n i k na zboże zaczęto wykorzystywać również j a k o pomieszczenie do przechowywania cenniej­ szych przedmiotów oraz j a k o miejsce do spania. Ponadto masywność t y c h b u d o w l i , sklepienie z bali, m a s y w n i e okute d r z w i oraz ściany oblepione 1 2 J . G . D . C l a r с, Europa przedhistoryczna. Podstawy gospodarcze, Warszawa 1957, s. 172. 1 3 H h a m m , op. cit., 1 4 S p i c h r z t a k i z n a j d o w a ł się w e w s i B i e ń k o w i c e , p o w . R a c i b ó r z i r o z e b r a n o dopiero w s. 65. 1955 r o k u . Z o b a c z : B o h d a n o w i c z , Spichrze na tle innych go pomiesz­ czeń..., s. 308, t a b l . 1, r y c . 1. 1 5 G . N a g y , D i e s p e i c f i e r i m g von E t n o g r a p h i c a " , t . 1 3 : 1964, s. 284-289. Kornerfriichten (getreide) in Oroskaza, „Acta �SPICHRZE O KOPULASTO SKLEPIONYM ŽREÉIÉ 129 gliną skłaniają do przypuszczeń, iż mogły być one w y k o r z y s t y w a n e j a k o o b i e k t y obronne. Małe okna przypominają strzelnice, a r u c h o m y dach można było łatwo zrzucić w razie pożaru. Obronna f u n k c j a spichrzy tego t y p u mogła mieć duże znaczenie właśnie n a t y c h terenach, które były regionem charakteryzującym się wzmożonymi r u c h a m i ludności — b l i s ­ kość B r a m y M o r a w s k i e j , a więc narażonymi w dużym stopniu na wystę­ powanie częstych starć z b r o j n y c h . Powyższe u w a g i na marginesie genezy tego t y p u spichrzy tłumaczą do pewnego stopnia, dlaczego właśnie na obszarach południowej Opol­ szczyzny i Spiszu koncentruje się i c h zasięg występowania. T e n t y p s p i ­ chrzy rozwinął się również n a s t y k u terenów, na których występowały p o j e m n i k i gliniane i gliniano-koszowe, z terenami objętymi b u d o w n i ­ c t w e m zrębowym. Wydaje się zatem, że właśnie na skutek tegO' bliskiego sąsiedztwa zaczęła powstawać f o r m a pośrednia łącząca w sobie kształt — łukowe sklepienie — i sposób ułożenia dachu charakterystyczny dla po­ jemników gliniano-koszowych. Stopniowo, prawdopodobnie dzięki wpły­ w o m przenikającym z południa poprzez Bramę Morawską, p r z y jedno­ czesnym rozszerzaniu f u n k c j i t y c h b u d o w l i , zaczęły powstawać duże, zrę­ bowe, oblepione gliną, łukowo sklepione, t z w . spichrze śląsko-spiskie. Na podstawie t y c h krótkich u w a g na temat pochodzenia spichrzy i genezy omawianego t y p u można w uproszczeniu stwierdzić, że począt­ kową formą spichrza była j a m a zbożowa, następną b u d o w l a gliniana l u b gliniano-koszowa, która wreszcie pod wpływem b u d o w n i c t w a zrębowego przekształciła się w spichrz sześciokątny, a następnie czworokątny o łu­ k o w y m sklepieniu, j a k i jeszcze obecnie występuje w w i e l u wsiach połud­ niowej Opolszczyzny . 16 Nakreślony t u obraz spichrzy o kopulasto s k l e p i o n y m zrębie, z uwzglę­ dnieniem i c h k o n s t r u k c j i , rozplanowania i wyposażenia wnętrza, będzie zapewne s k r o m n y m uzupełnieniem do nielicznych prac z tego zakresu, a łącznie z materiałem i l u s t r a c y j n y m może posłużyć za materiał uzupeł­ niający do dalszych studiów n a d genezą t y c h obiektów. B o h d a n o w i c z , op. cit, ża w gospodarstwach..., s. 232. 1 8 3 — Etnografia Polska, XVII/1 s. 313; t e n ż e , Różne formy przechowywania zbo­ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c5a7a39a09ff9b8eebd8c927c426e757.pdf d513971acce1794d0173baf266994e09 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:789 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:725 Title A name given to the resource Osady uchodźców greckich w Bieszczadach / ETNOGRAFIA POLSKA 1973 t.17 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1973 t.17 z.1, s.83-94 Creator An entity primarily responsible for making the resource Biernacka, Maria Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t . X V Í Í z. i MARIA BIERNACKA O S A D Y UCHODŹCÓW G R E C K I C H W BIESZCZADACH W zróżnicowanej s t r u k t u r z e ludnościowej współcześnie kształtujących się w s i bieszczadzkich na uwagę zasługują osady zamieszkane przez l u d ­ ność pochodzenia greckiego. Ludność t a należy do g r u p y greckich uchodź­ ców politycznych, którzy prześladowani za współudział w postępowym r u c h u powstańczym zmuszeni b y l i po r o k u 1949 opuścić swoją ojczyznę i szukać schronienia w i n n y c h państwach, przede w s z y s t k i m zaś w k r a ­ j a c h socjalistycznych . Przybywająca do Polski ludność grecka skierowa­ na została głównie do miast i w s i Dolnego Śląska . Ośrodkiem c e n t r a l ­ n y m dla t y c h uchodźców stał się Wrocław, gdzie do tej p o r y ma swą sie­ dzibę Związek Uchodźców P o l i t y c z n y c h z G r e c j i w Polsce oraz redakcja jego pisma p t . „Dimokratis", wydawanego w języku g r e c k i m i mace­ dońskim. 1 2 W 1951г., po w y m i a n i e granicznej pomiędzy Polską i Związkiem Ra­ dzieckim (na o d c i n k u województw lubelskiego i rzeszowskiego), w w y n i ­ k u której został u t w o r z o n y w w o j . rzeszowskim n o w y p o w i a t u s t r z y c k i , do n i e zamieszkanych w s i tego p o w i a t u s k i e r o w a n i zostali również uchodźcy greccy przebywający na D o l n y m Śląsku. Pierwsze g r u p y tej ludności po 50 i 100 osób napłynęły w Bieszczady już w listopadzie i g r u d ­ n i u 1951г., osiedlając się w Krościenku oraz wsiach sąsiednich, położo­ n y c h na szlaku d r o g o w y m prowadzącym z U s t r z y k D o l n y c h do P r z e m y ­ śla (przez B i r c z ę ) . J a k w y n i k a z relacji Greków, obecnych mieszkań3 1 Greccy mieszkańcy K r o ś c i e n k a z p o w i a t u u s t r z y c k i e g o i n f o r m o w a l i , że ogólna l i c z b a u c h o d ź c ó w p o l i t y c z n y c h z G r e c j i p o 1949 r. wynosiła o d 75 d o 100 t y s . , z cze­ go d o P o l s k i przyjechało o k . 10 t y s . W e d ł u g i n f o r m a c j i zaczerpniętych z W a r s z a w ­ s k i e g o K l u b u Z w i ą z k ó w U c h o d ź c ó w P o l i t y c z n y c h z G r e c j i w P o l s c e z 1972 r . ogólna l i c z b a u c h o d ź c ó w z G r e c j i w a h a ł a się o d 60 d o 65 t y s . , a l i c z b a G r e k ó w przybyłych d o P o l s k i n i e przekraczała 8 t y s . Uchodźcy w y w o d z i l i się z t e r e n u całej G r e c j i , a l e najwięcej pochodziło z M a c e d o n i i , T r a c j i i T e s a l i i . a P i e r w s z e p a r t i e uchodźców greckich w Polsce s k i e r o w a n e zostały na obszar z i e m zachodnich, gdzie z a t r u d n i a n o i c h głównie j a k o robotników w f a b r y k a c h . M n i e j ­ sza część uchodźców J przeszła Badania w bieszczadzkich do pracy w państwowych gospodarstwach o s a d a c h zamieszkałych p r z e z G r e k ó w rolnych. przeprowadza- �84 MARIA BIERNACKA ców w s i bieszczadzkich, ogólna liczba osadników greckich w Krościenku oraz wsiach najbliższych wynosiła w 1952 r. ok. 2000 osób, a w 1953 r. sięgała liczby 3000. Liczby te ulegały stałym w a h a n i o m , ponieważ Grecy szukając na terenie Polski odpowiednich dla siebie regionów k l i m a t y c z ­ n y c h i najwłaściwszych warunków pracy, dość często z m i e n i a l i miejsca swego p o b y t u . Ponadto po r o k u 1956 część ludności greckiej opuściła t e ­ r e n Polski, przenosząc się na stałe do Bułgarii, R u m u n i i , A l b a n i i , Jugo­ sławii, Węgier oraz Czechosłowacji. Owe wędrówki Greków d y k t o w a n e były zarówno chęcią przybliżenia się do granic swej ojczyzny, j a k rów­ nież potrzebą łączenia się ze s w y m i rodzinami, rozproszonymi po różnych krajach Europy. Wydaje się również, że o ile początkowo górskie regiony Bieszczadów mogły przyciągać Greków do osadnictwa, to z czasem odstra­ szały i c h trudności, j a k i e się t a m do tej p o r y piętrzą przed większością osadników. S t r u k t u r a społeczno-zawodowa osadników greckich w Bieszczadach była dość j e d n o l i t a . Według i c h r e l a c j i główny t r z o n tej ludności stano­ w i l i chłopi, którzy uprzednio uczestniczyli masowo w r u c h u partyzanc­ k i m . Sądzić można, że do tego właśnie wyłącznie rolniczego osadnictwa w Bieszczadach zgłosiła się przede w s z y s t k i m ludność grecka pochodząca ze w s i . Reprezentantami i n n y c h g r u p zawodowych b y l i ponadto różnego rodzaju rzemieślnicy oraz d r o b n i handlarze. Uchodźcy t o r o d z i n y z dzieć­ m i , młode małżeństwa zawierane często już w Polsce (na ziemiach za­ chodnich) oraz ludzie samotni. Przeważali wśród n i c h mężczyźni, w t y m znaczny odsetek nieżonatych l u b o d e r w a n y c h od własnych r o d z i n pozo­ stawionych w Grecji. Zdecydowana większość uchodźców wywodziła się z północnych p r o w i n c j i greckich — Macedonii i Tesalii. Ośrodkiem c e n t r a l n y m osadnictwa greckiego w Bieszczadach stała się wieś Krościenko i sąsiadująca z nią wieś Liskowate. Nieznaczna część ludności greckiej była przejściowo rozrzucona w i n n y c h jeszcze p o b l i ­ skich wsiach, j a k Jureczkowa oraz W o j t k o w a . W r o k u 1959 ok. 50 r o d z i n greckich z Krościenka i okolicy opuściło t e n teren i przeniosło się do w s i Trzcianiec, położonej w odległości ok. 28 k m od miasta powiatowego U s t r z y k i Dolne (w k i e r u n k u Przemyśla). O b i e k t e m badań i obserwacji n a d środowiskiem uchodźców greckich n o n a p r z e s t r z e n i l a t 1964-1970 w m i e j s c o w o ś c i a c h : K r o ś c i e n k o , L i s k o w a t e i Trzcia­ n i e c . P o n a d t o k o r z y s t a n o z m a t e r i a ł ó w i o c e n ekspertów p o w i a t o w y c h w U s t r z y k a c h D o l n y c h . B a d a n i a te p r z e p r o w a d z o n o na marginesie prac badawczych prowadzonych o d 1963 r . (na o b s z a r z e p o w . u s t r z y c k i e g o , l e s k i e g o i częściowo s a n o c k i e g o ) , cych w p r o b l e m a t y k i współczesnego Bieszczadach. Prowadzono je w kształtowania ramach prac się nowej Zakładu w W a r s z a w i e , p r z y u d z i a l e studentów e t n o g r a f i i U W . społeczności dotyczą­ wiejskiej Etnografii I H K M PAN �OSADY GRECKICH UCHODŹCÓW W 85 BIESZCZADACH w Bieszczadach stały się wsie Krościenko i Trzcianiec , w których do ostatnich czasów g r u p u j e się najwięcej tej ludności. Podejmując próbę przeprowadzenia analizy i oceny stosunków panujących w w y m i e n i o n y c h wsiach, zwrócono uwagę zarówno na stopień przystosowania się Greków do nowego środowiska fizjograficznego oraz n o w y c h warunków gospodar­ czo-społecznych i k u l t u r o w y c h , j a k również na zakres i c h współuczest­ n i c t w a w kształtowaniu się aktualnego życia w t y c h ośrodkach. P r o b l e m ten jest o t y l e interesujący, że Bieszczady, podobnie j a k ziemie zachod­ niej i północnej Polski, są od czasu I I w o j n y światowej żywym przykła­ dem t w o r z e n i a się n o w y c h społeczności l o k a l n y c h i regionalnych. 4 5 Napływająca w 1951 r. i w latach następnych do bieszczadzkich w s i Krościenka, Liskowatego i częściowo i n n y c h miejscowości ludność grecka zajmowała opuszczone zagrody i z miejsca przystąpiła do zorganizowania Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej „ N o w e Życie". Początkowo główny trzon ludności w t y c h wsiach s t a n o w i l i Grecy, z czasem jednakże osiedla­ l i się t a m na stałe l u b t y l k o na okres w y k o n y w a n i a prac sezonowych, także Polacy. Możliwe t o było z tego względu, że znaczna część uchodź­ ców greckich opuszczała Bieszczady, szukając zajęć i własnej stabilizacji w miastach ziem zachodnich l u b w t a k i c h ośrodkach przemysłowych, j a k N o w a H u t a . Poza t y m , j a k już wspomniano, pewna część uchodźców grec­ k i c h wyjechała na stałe do południowych krajów s o c j a l i s t y c z n y c h , a znaczna część przeniosła się z Krościenka i najbliższej okolicy do Trzciańca i Grąziowej. 6 Następstwem owej ruchliwości społecznej Greków, spowodowanej n i e ­ wątpliwie trudnościami a d a p t a c y j n y m i do n o w y c h polskich środowisk, były z m i a n y w składzie narodowościowym ludności bieszczadzkich osie­ d l i greckich. J a k w y n i k a ze spisu ludności przeprowadzonego w 1960 r. w Krościenku na ogólną liczbę 181 r o d z i n przypadało 128 r o d z i n greckich i 53 polskich. Ogólna liczba ludności wynosiła wówczas 755 mieszkań­ ców (715 stałych i 40 czasowo przebywających) w t y m 494 Greków i 261 4 Krościenko odległe o d U s t r z y k D o l n y c h o k . 10 k m j e s t położone w okolicy górzystej i z a l e s i o n e j . P r z e z w i e ś p r z e p ł y w a r z e k a S t r w i ą ż , która łączy się z D n i e ­ strem i M o r z e m C z a r n y m . Według r e l a c j i starej m i e s z k a n k i w s i miejscowego dzenia (urodzonej w pocho­ 1892 r.) p r z e d ostatnią w o j n ą w i e ś liczyła o k . 300 r o d z i n . N a j ­ liczniejszą grupę ludności s t a n o w i l i w n i e j Ukraińcy, następnie Ż y d z i , a najmniejszą Polacy. 5 T r z c i a n i e c , w e d ł u g r e l a c j i d a w n e j m i e s z k a n k i t e j osady, j e s t wsią, która w o d ­ różnieniu o d t e r e n ó w w y m i e n n y c h z 1951 r . z n a j d o w a ł a się p r z e z jenny w g r a n i c a c h p a ń s t w a p o l s k i e g o , z przynależnością cały o k r e s do p o w i a t u powo­ przemyskiego. P r z e d ostatnią w o j n ą była t o w i e ś t y p o w o r o l n i c z a , duża, licząca o k . 380 g o s p o d a r s t w chłopskich i gospodarstwo dworskie. Ponadto żydowskich, których w ł a ś c i c i e l e b y l i 0 Według relacji informatorów był t a m t a r t a k także p o s i a d a c z a m i ze w s i K r o ś c i e n k o Bułgarii o k . 50 r o d z i n , a d o Jugosławii o k . 10 r o d z i n . oraz kilka karczem gospodarstw rolnych. i Liskowate wyjechało do �86 MARIA BIERNACKA Polaków. Podobnie kształtowały się owe proporcje w Trzciańcu, w któ­ r y m grupa uchodźców greckich przejęła w swe użytkowanie istniejące t a m od l a t powojennych Państwowe Gospodarstwo Rolne (Trzcianiec do 1951 r. wchodził w skład p o w i a t u przemyskiego i nie należał do strefy w y m i a n y granicznej pomiędzy Polską a ZSRR). W 1960 r. w Trzciańcu i Grąziowej było 40 rodzin greckich i 15 polskich. O ile jednak w K r o ­ ścienku osadnikami p o l s k i m i b y l i przeważnie chłopi z a t r u d n i e n i w l a ­ sach, na drogach czy na kolei, to w Trzciańcu i Grąziowej b y l i n i m i i n ­ d y w i d u a l n i r o l n i c y p r z y b y l i t a m po 1947 r. z ubogich powiatów pod­ karpackich. Osadnicy greccy w Trzciańcu i Grąziowej przejęte przez siebie Pań­ stwowe Gospodarstwo Rolne postanowili użytkować według zasad obo­ wiązujących w spółdzielczości p r o d u k c y j n e j . Ogólny obszar ziemi u p r a ­ wianej przez spółdzielców w y n o s i ok. 300 ha ziemi ornej, ponadto p a ­ stwiska, lasy i nieużytki. Gospodarstwo to nastawione jest głównie n a hodowlę owiec i krów oraz uprawę zbóż, rzepaku i k o n i c z y n y . Wszyscy członkowie spółdzielni mają p r a w o do 0,5 hektarowej działki przyzagrodowej, składającej się na ogół z 25 arów ziemi ornej i 25 arów pastwisk. Członkowie spółdzielni mogą ponadto hodować i n d y w i d u a l n i e 1-2 k r o w y , kilkanaście owiec oraz t y l e t r z o d y chlewnej i ptactwa domo­ wego, ile zechcą. P r z y wypasach l e t n i c h swego d o b y t k u mogą korzystać za opłatą ze wspólnych pastwisk. Do w y p a s u bydła i owiec wynajmują zazwyczaj pasterza, którego wynagradzają miesięcznie pensją w wyso­ kości ok. 2000 zł. 7 Gospodarstwa i n d y w i d u a l n e osadników (których jest w e w s i zaledwie pięciu) wahają się w granicach od 5 do 11 h a . Podstawą i c h u t r z y m a n i a 8 7 K o n f l i k t y ideologiczne wśród greckich uchodźców politycznych spowodowały, że g r u p a t z w . „ s t a l i n o w c ó w " p r z y b y ł a d o Trzciańca przejęte p r z e z s i e b i e P a ń s t w o w e Gospodarstwo go w w R o l n e nazwała oparciu spółdzielni o zasady Spółdzielczym spółdzielcze produkcyjnej). Było Gospodarstwem ( n p . podziału to właściwie dochodu Rolnym i użytkowała dokonywano postępowanie bez tak, j a k precedensu, w ł a d z e m i e j s c o w e sytuację tę d o o s t a t n i c h l a t h o n o r o w a ł y . O s t a t n i o C e n t r a l n y zek Rolniczych Spółdzielni P r o d u k c y j n y c h tego gospodarstwa za Rolniczą ctwa Wydziału Rolnego P r e z y d i u m gospodarują dobrze, produkcja s p r a w ę tę r e g u l u j e Spółdzielnię w kierunku Według uznania oceny kierowni­ P R N w Ustrzykach Dolnych, Grecy w Trzciańcu r o l n a stale Produkcyjną. ale Zwią­ się u n i c h p o d n o s i . T a k n p . przeciętna wydajność zbóż w 1968 r . w y n o s i ł a 30 q z 1 h a , p o d c z a s g d y w g o s p o d a r s t w a c h pań­ s t w o w y c h t e g o p o w i a t u kształtowała się o k . 16 q . 8 T a k n p . sołtys t e j w s i (1968 r.) j e s t o s a d n i k i e m i n d y w i d u a l n y m , p r z y b y ł y m d o Trzciańca w Í949 r. z p o w . strzyżowskiego. O t r z y m a ł 5 h a g o s p o d a r s t w o życzek p a ń s t w o w y c h długoterminowych rolne, z po­ n i e korzystał, gdyż lękał się obciążeń. D o ­ robił się j e d n a k n a t y l e , że myśli o b u d o w i e n o w e g o d o m u , a p o z a t y m kształci s w o ­ ją córkę w s z k o l e rachunkowości r o l n e j w B r z o s t k u p o d Jasłem. M i e s i ę c z n y koszt u t r z y m a n i a córki n a s t a n c j i w y n o s i o k . 500 zł. P r z e c i ę t n a s y t u a c j a i n n y c h g o s p o d a ­ r z y i n d y w i d u a l n y c h j e s t n a ogół p o d o b n a d o s y t u a c j i sołtysa. �OSADY G R E C K I C H UCHODŹCÓW W 87 BIESZCZADACH jest hodowla i r o l n i c t w o oraz dodatkowe (choć sporadyczne) zarobki w l e ­ sie. Gospodarstwa te hodują znacznie m n i e j owiec niż r o d z i n y greckie. Owce wypasają i n d y w i d u a l n i e , natomiast bydło oddają do wspólnego wypasu. Współczesne Krościenko posiadające komunikację drogową (PKS-em U s t r z y k i Dolne — Przemyśl) i kolejową ( U s t r z y k i Dolne — t r a n z y t przez ZSRR — Przemyśl) położone w odległości ok. 10 k m od U s t r z y k D o l n y c h , z e l e k t r y f i k o w a n e od l a t 1952/1953 — stanowi centralny ośrodek życia go­ spodarczego i społeczno-kulturalnego dla najbliższej okolicy. Oprócz spół­ dzielni produkcyjnej, która zrzesza ok. 8 0 % mieszkańców (przeważnie Greków) i jest główną instytucją gospodarczo-społeczną tej w s i , znajduje się t a m ponadto: P r e z y d i u m G R N , d w i e 8-klasowe szkoły podstawowe, stacja kolei i P K S - u , poczta, kino, b i b l i o t e k a gromadzka, d o m k u l t u r y , ośrodek zdrowia, k i l k a sklepów G m i n n e j Spółdzielni „Samopomoc Chłop­ ska", stołówka d l a pracowników spółdzielni produkcyjnej (i zarazem go­ spoda) oraz inne p u n k t y usługowe. Ponadto działają t a m także organiza­ cje polityczne i społeczne, j a k : PZPR, ZSL, Koło Gospodyń, Związek Mło­ dzieży Wiejskiej, Związek Harcerstwa Polskiego oraz Związek Uchodź­ ców P o l i t y c z n y c h z Grecji w Polsce. Głównym i n s p i r a t o r e m aktywności gospodarczej i społeczno-kulturalnej w s i jest ludność grecka, o czym świadczy m . i n . to, że najważniejsze funkcje w miejscowych władzach, i n s t y t u c j a c h i organizacjach spełniają Grecy (łącznie z funkcją przewodniczącego i jego zastępcy w P r e z y d i u m G R N ) . Osadnicy ci będąc od 1951 r. nie t y l k o p i e r w s z y m i (po leśniczym), ale p r a w i e j e d y n y m i mieszkańcami w s i do l a t 1956-1957 i później, wzięli na siebie cały ciężar odpowiedzialności za całokształt spraw ogólnych. Największy wysiłek zespołu greckiego skierowany został na rozwój spół­ dzielni p r o d u k c y j n e j , która stanowiła i nadal jeszcze stanowi podstawowe źródło u t r z y m a n i a dla ludności. W r. 1964 ogólny obszar w s i wynosił ok. 3000 ha, z czego na spółdzielnię produkcyjną przypadało 2298 ha, w t y m z i e m i ornej 474 ha (głównie k l . I I I i I V ) , lasów 331 ha, łąk 330 ha, pastwisk 1076 ha. Pozostały areał stanowiły działki przyzagrodowe w w y ­ sokości ok. 0,5 ha na jednego członka oraz różnego rodzaju nieużytki. Po­ nieważ w niektórych rodzinach greckich należy do spółdzielni więcej niż jedna osoba, p r a k t y c z n i e więc działki przyzagrodowe przypadające na jedną taką rodzinę były większe. N a działkach przyzagrodowych można było hodować nawet 2 k r o w y i jedną jałówkę oraz kilkanaście owiec, 9 9 w Sytuacja, że p r z e w o d n i c z ą c y m i zastępcą przewodniczącego Prezydium K r o ś c i e n k u są G r e c y , j e s t bez p r e c e d e n s u , p o n i e w a ż z p r a w n e g o p u n k t u n i a n i e są o n i o b y w a t e l a m i p o l s k i m i . I w t y m w y p a d k u niem PGR w Trzciańcu według s c o w e tolerują t e n s t a n r z e c z y . zasad spółdzielczości GRN widze­ (podobnie, j a k z użytkowa­ produkcyjnej) władze miej­ �88 MARIA BIERNACKA które za d r o b n y m i opłatami p o b i e r a n y m i od i c h właścicieli (70 zł od k r o ­ w y i 15 zł od owcy) w y p a s a l i pasterze wiejscy na pastwiskach ogólnych dzierżawionych od spółdzielni produkcyjnej przez właścicieli owiec. Ogra­ niczeń w zakresie h o d o w l i t r z o d y chlewnej i domowego ptactwa nie było. Gospodarka spółdzielni produkcyjnej nastawiona była od samego po­ czątku głównie na hodowlę i t y l k o częściowo na u p r a w y zbożowe. T e n k i e r u n e k gospodarki spowodowany był z jednej s t r o n y n a t u r a l n y m i w a ­ r u n k a m i tego t e r e n u (wielka ilość łąk, pastwisk i lasów), z drugiej zaś strony g r e c k i m i t r a d y c j a m i gospodarowania, które również związane było z hodowlą i pasterstwem. N i e m n i e j jednak gospodarka spółdzielni skie­ r o w y w a n a była okresowo również na takie gałęzie p r o d u k c j i , j a k ogrod­ nictwo, u p r a w y roślin przemysłowych, uprawę czterech podstawowych zbóż. Przedsięwzięcia te n a ogół nie zdawały egzaminu, co wynikało prze­ de w s z y s t k i m z warunków k l i m a t y c z n y c h . Niezawodną natomiast per­ spektywę gospodarowania stwarza t a m zawsze, do l a t ostatnich włącznie, hodowla . Placówką dochodową spółdzielni był poza t y m t a r t a k . O sta­ łym podnoszeniu dochodowości spółdzielni produkcyjnej świadczy fakt, że dniówka obrachunkowa w 1964 r. wynosiła 45 zł n a osobę, w 1967 r. — 65 zł, a w 1970 r. — 76 zł. 10 Owo stałe podnoszenie dochodowości płynącej z pracy w spółdziel­ niach p r o d u k c y j n y c h , na działkach przyzagrodowych oraz z i n n y c h poza­ rolniczych zajęć sprawiło, że w ciągu ubiegłych 20 l a t nastąpiły n a w i e l u odcinkach życia Greków bardzo g r u n t o w n e przemiany. Równolegle z t y m dokonywał się t a m również proces zbliżenia się Greków i Polaków, spo­ wodowany przede w s z y s t k i m napływem osadników polskich. Stosunkowo jednorodne pod względem swego początkowego składu narodowościowego wsie greckie w Bieszczadach stawały się z czasem w s i a m i mieszanymi, ostatnio nawet z wyraźną przewagą r o d z i n polskich. T a k n p . według spi­ su ludności z 1970 r. w Krościenku zamieszkiwało 173 rodziny, w t y m 100 rodzin polskich i 73 greckie. Liczba stałych mieszkańców polskich w y n o ­ siła 408, a Greków 240 osób. W t y m samym czasie w Trzciańcu na ogólną liczbę 38 r o d z i n było 20 r o d z i n greckich i 18 polskich. Ogólna liczba sta­ łych mieszkańców osady wynosiła 162 osoby. Tendencja zmniejszania się liczby uchodźców greckich w Bieszcza­ dach zaznacza,się zarówno w ilości, j a k i w wielkości rodzin. W Krościen­ k u n p . na przestrzeni l a t 1960-1970 liczba r o d z i n greckich zmniejszyła się o 55 (mieszkańców o 254), a przeciętna liczebność r o d z i n spadła z 35 do 2-4 osób w rodzinie. Zwiększyła się ponadto liczba osób samotnych. 1 0 Już w 1964 r . s t a n h o d o w l i w spółdzielni p r o d u k c y j n e j p r z e d s t a w i a ł się nastę­ p u j ą c o : bydło 440 szt., cielęta 60 s z t , k o n i e 51 szt., o w c e o k . 2000 szt., p o n a d t o c h l e w n a i pszczoły. trzoda �OSADY GRECKICH UCHODŹCÓW W BIESZCZADACH 89 Uległa również zmianie s t r u k t u r a zawodowa ludności. Początkowo Grecy z a j m o w a l i się p r a w i e wyłącznie r o l n i c t w e m , a Polacy p r a c a m i pozarolniczymi. Ostatnio (1970 r.) na 73 r o d z i n y greckie z prac wyłącznie rolniczych utrzymywało się 21 rodzin (polskich 15), z r o l n i c t w a i zajęć d o d a t k o w y c h 20 (polskich 36), z prac wyłącznie pozarolniczych 12 (pol­ skich 45) i z rent 20 r o d z i n (renty w ogóle pobierało 26 Greków i 4 Po­ laków). Z odnotowanych zmian, dotyczących osad greckich, na szczególną uwagę zasługują zagadnienia związane z poziomem wykształcenia jej m i e ­ szkańców. Zestawienia sporządzane na podstawie spisu z 1970 r. w s k a z u ­ ją, że w Krościenku wśród rodziców pochodzenia greckiego znajduje się obecnie 49 osób z pełną szkołą podstawową (Polaków 102), 62 osoby z nieukończoną szkołą podstawową (głównie po klasach 3 i 4, Polaków 38 osób, głównie po klasach 3, 4, 5), zasadniczą szkołą zawodową 2 osoby (Polaków 12), z średnią nieukończoną 6 osób (Polaków 3). Wyższe n i e ukończone wykształcenie posiada 1 G r e k (Polak 1). Jak z tego w y n i k a , zdecydowana część tej k a t e g o r i i Greków przybyłych do P o l s k i miało za­ ledwie szkołę podstawową, w większości przypadków nieukończoną. Wśród najstarszych znajduje się jeszcze 8 analfabetów. Znacznie lepiej natomiast przedstawia się sprawa wykształcenia dzie­ ci i młodzieży greckiej w Krościenku. Szkołą podstawową objęta jest wszystka młodzież pozostająca w w i e k u szkolnym. N i e ukończyła szkoły podstawowej 1 osoba, po szkole podstawowej pozostawały w d o m u r o d z i ­ ców (nie ucząc się dalej) 3 osoby. Po nieukończonej szkole średniej była we w s i 1 osoba i po szkole zawodowej 4 osoby. Ponadto aktualnie prze­ bywały w szkołach znajdujących się poza Krościenkiem 24 osoby, w t y m w szkołach zasadniczych 12, średnich 8 i wyższych 4 osoby. W t y m cza­ sie po szkole podstawowej niepełnej było wśród Polaków 6 osób, po szko­ le podstawowej pełnej 3, po zasadniczej 3, po średniej pełnej 2, po śred­ niej nieukończonej 1 oraz po wyższej pomaturalnej 1 osoba. W szkołach poza wsią przebywało 12 osób, w t y m w zasadniczej 7, w średniej 3 i po­ m a t u r a l n y c h 2 osoby. Podobnie w zakresie wykształcenia kształtuje się sytuacja w Trzciańcu, w którym również liczba ludności greckiej maleje na rzecz ludności polskiej. Jak już wspomniano owo zmniejszanie się liczby ludności greckiej spowodowane było j e j wielką ruchliwością spo­ łeczną (wyjazdy na ziemie zachodnie, do i n n y c h krajów, do miast), a p o ­ nadto stałym i k o n s e k w e n t n y m odpływem młodzieży greckiej do szkół zasadniczych, techników oraz szkół ogólnokształcącących i wyższych. U z y ­ skanie wykształcenia czy w ogóle p r z y g o t o w a n i a zawodowego pozarolniczego sprawia, że młodzież t a z reguły nie w r a c a do s w y c h d a w n y c h baz r o d z i n n y c h . Obserwuje się wręcz, że przejście do miast dorosłych dzieci powoduje często przenoszenie się również i c h rodziców do m i e j - �90 MARIA BIERNACKA skich osiedli. Należy p r z y t y m mocno podkreślić, że kształcenie dzieci stało się w większości r o d z i n greckich j e d y n y m z podstawowych zadań i obowiązków rodziców. Wiąże się t o zresztą z ogólną postawą współczes­ nego „bieszczadzkiego" Greka, który swój przedłużający się p o b y t w ob­ cym, choć p r z y j a z n y m m u k r a j u , w y k o r z y s t u j e w sposób najbardziej r a ­ cjonalny z p u n k t u widzenia jego rodzinnego interesu. Rodziny greckie wykazując dużą pracowitość, zapobiegliwość, oszczędność, podniosły znacz­ nie swój standard życiowy. Oszczędności swoich nie przeznaczają na i n ­ westycje trwałe, mogące i c h związać na stałe z t y m terenem, lecz na za­ k u p rzeczy ułatwiających i m wyższy stopień życia, równocześnie nadają­ cych się do ewentualnego przewiezienia na nowe miejsce p o b y t u . N a skutek takiej postawy w ciągu ostatnich l a t obserwuje się: bardzo r a ­ dykalne zmodernizowanie gospodarstwa domowego (które n a początku p o b y t u w Bieszczadach cechował często znaczny p r y m i t y w i z m ) , podnie­ sienie poziomu wykształcenia ogólnego i profesjonalnego młodzieży, w i e l ­ ką elastyczność w p o d e j m o w a n i u różnych decyzji dotyczących życia oso­ bistego i ogólnego społeczności oraz nagromadzenie poważnych oszczęd­ ności f i n a n s o w y c h . Środków t y c h nie inwestuje się natomiast w nowe b u d o w n i c t w o , czy nawet r e m o n t s w y c h starych domów. Postawa t a zre­ sztą jest bardzo podobna do postaw ludności przybyłej na te t e r e n y rów­ nież w drodze w y m i a n y granicznej z ZSRR (w 1951 r.) z b. p o w i a t u hrubieszowskiego i sokalskiego. ludność ta przez wiele l a t żyła życiem tymczasowym, nie podejmowała również prac i n w e s t y c y j n y c h , p r o w a ­ dziła gospodarkę rolną t y p u eksploatacyjnego i starała się nade wszystko wykształcić swoje dzieci tak, b y mogły przejść do i n n y c h pozarolniczych zawodów. N i c więc dziwnego, że każdego przeciętnego turystę, o d b y w a ­ jącego po 1951 r. swą podróż po Bieszczadach trasą prowadzącą z U s t r z y k D o l n y c h w k i e r u n k u Przemyśla, Leska czy też na południe do L u t o w i s k , uderzało zjawisko zewnętrznego zaniedbania oraz wyraźnej tymczaso­ wości w osiedlach w i e j s k i c h . Dotyczyło to właśnie zarówno ludności „lu­ belskiej", j a k i szczególnie greckiej. Ostatnio „lubliniacy" bardzo wyraź­ nie z r e w i d o w a l i swoje dawne stanowisko i przystąpili do i n w e s t y c j i p r o ­ d u k c y j n y c h zarówno w r o l n i c t w i e , j a k i b u d o w n i c t w i e . P e w n a popra­ w a następuje również wśród Greków, którzy zaczynają przystępować do najniezbędniejszych remontów s w y c h zagród . 11 12 B r a k u większej stabilizacji wśród r o d z i n greckich w Bieszczadach n a » G r e c y najczęściej zakupują: p r a l k i , l o d ó w k i , m o t o c y k l e , r o w e r y , t a p c z a n y , r a ­ dia, telewizory i t p . 1J W a r t o zauważyć, że p o c z ą t k o w e r e m o n t y s t a r y c h d o m ó w i zagród n a t e r e n a c h w y m i e n i o n y c h o d b y w a ł y się n a k o s z t państwa. A b y z a p o b i e c gród w dalszej dewastacji za­ 1966 r . państwo udzieliło p o w a ż n y c h b e z z w r o t n y c h k r e d y t ó w i dzięki t e m u w y g l ą d z e w n ę t r z n y zagród z m i e n i ł się w y r a ź n i e n a korzyść. �OSADY GRECKICH UCHODŹCÓW W 91 BIESZCZADACH leży również doszukiwać się w trudnościach adaptacyjnych. Górzystość t e r e n u była dla w i e l u uchodźców rzeczą atrakcyjną i zachęcającą. Jed­ nakże znaczne n a w i l g o t n i e n i e i duża lesistość t e r e n u okazały się dla p o ­ kolenia urodzonego w G r e c j i niekorzystne ze względu n a częste zaziębie­ nia, skłonności do gruźlicy, r e u m a t y z m u oraz i n n y c h chorób. N i e odczu­ w a natomiast t y c h dolegliwości pokolenie młode, urodzone już w Polsce, które według r e l a c j i rodziców jest doskonale zaadaptowane do t y c h w a ­ runków k l i m a t y c z n y c h . Charakteryzując sytuację Greków n a terenie określonego regionu gór­ skiego Bieszczadów szukamy równocześnie odpowiedzi na pytanie, j a k i jest stopień przystosowania się g r u p y uchodźców greckich do nowego środowiska narodowego i społeczno-kulturalnego, z którym współżyją od lat dwudziestu. P r o b l e m t e n r o z p a t r y w a n o w aspekcie Grecy a Polacy, ponieważ na terenach zajmowanych przez Greków b r a k jest przedstawicieli ludności ukraińskiej, zamieszkującej t a m przed ostatnią wojną. J a k w y n i k a z r e ­ lacji informatorów, zarówno pochodzenia polskiego, j a k i greckiego, l u d ­ ność grecka po p r z y b y c i u do Polski była wewnętrznie skłócona, ale łą­ czyła ją solidarność narodowa i uchodźcza, która nie pozwalała wobec osób postronnych, a zwłaszcza obcokrajowców, obnażać wewnętrznych tarć i nieporozumień . W t y m p i e r w s z y m okresie obie g r u p y ludności „chroniła" przed wza­ j e m n y m i wpływami i u j a w n i e n i a m i s w y c h słabości b a r i e r a językowa. Do przełamania j e j w poważnym stopniu przyczyniła się szkoła. W szkole podstawowej w Krościenku dzieci greckie i polskie j e d y n i e w I i I I k l a ­ sie uczą się oddzielnie w s w y m ojczystym języku, a w klasie I I I już są łączone (mając dodatkowo po 2 godziny t y g o d n i o w o na język grecki). Dzieci zarówno polskie, j a k i greckie, które najłatwiej uczą się języka s w y c h kolegów, są d o b r y m i łącznikami pomiędzy rodzicami p o l s k i m i i g r e c k i m i . B a r i e r y językowe dość szybko p o k o n y w a l i mężczyźni greccy, pełniący w e w s i różne funkcje urzędowe czy też społeczne. N a j t r u d n i e j uczyły się języka starsze k o b i e t y zajmujące się t y l k o domem i pracą na własnej działce przyzagrodowej. Łatwiej było również Polakom nawią­ zywać k o n t a k t y z Macedończykami, których język zawierał pewne ele­ m e n t y słowiańskie. 13 1 3 J a k w y n i k a z r e l a c j i P o l a k ó w stykających się z t y m r e j o n e m B i e s z c z a d bez­ pośrednio p o i c h z a s i e d l e n i u , w w e w n ę t r z n e k o n f l i k t y uchodźców g r e c k i c h n i e m o g l i interweniować n a w e t przedstawiciele władz państwowych. Grecy bowiem kierowali się W t y m czasie w ł a s n y m i , p r z e z s i e b i e p r z e n i e s i o n y m i z G r e c j i l u b t u t a j już u s t a ­ l o n y m i n o r m a m i postępowania. Z c z a s e m p r o b l e m t e n przestał istnieć, g d y ż musieli się częściowo stępowania. podporządkować ogólnym, p r z y j ę t y m w Grecy Polsce n o r m o m p o ­ �92 MARIA BIERNACKA W latach ostatnich p r o b l e m językowy przestał być ważny, gdyż w y r o ­ sło całe młode pokolenie Greków, które w szkołach średnich i wyższych opanowało n i e t y l k o znajomość języka, ale zapoznało się z polską histo^ rią i kulturą. Starsze pokolenie Greków często u t y s k u j e z tego powodu, że młodzież i c h zatraca własne tradycje narodowe i ludowe n a rzecz nie t y l k o k u l t u r y polskiej, ale nowoczesnej uniwersalnej k u l t u r y świata . • W okresach wcześniejszych procesy te były hamowane poprzez różno­ rodne f o r m y działalności kulturalno-oświatowej, m . i n . greckie zespoły pieśni i tańca, świetlice, k l u b y i t p . Z odpływem młodzieży do szkół i p r a ­ cy w miastach działalność ta ulega ograniczeniu. Istniejący w Krościenku od 1968 r. d o m k u l t u r y , wzniesiony z i n i c j a t y w y i p r z y w y d a t n e j pomocy Greków, nie pełni już w stosunku do s w y c h greckich o b y w a t e l i t y c h f u n k c j i , jakie pragnęli o n i widzieć. Siłą najbardziej cementującą ludność grecką jest Związek Uchodźców P o l i t y c z n y c h z G r e c j i w Polsce. Koło tego Związku w Krościenku p r o w a d z i przez cały czas żywą działalność. Zajmuje się organizowaniem odczytów, akademii i z a b a w z okazji świąt narodowych, p r o w a d z i poszukiwania osób zaginionych za posredx n i c t w e m radia budapeszteńskiego i P C K w Warszawie, organizuje zbiór­ k i pieniędzy na rzecz pomocy więźniom p o l i t y c z n y m w Grecji, u t r z y ­ muje k o n t a k t y z przywódcami greckiego podziemnego r u c h u k o m u n i ­ stycznego, udziela pomocy w kształceniu dzieci i t p . Fundusze na tę dzia­ łalność pochodzą również ze składek członkowskich oraz z dotacji pań­ stwa polskiego. .r 5 1 4 Koła Związku Uchodźców P o l i t y c z n y c h z G r e c j i w Bieszczadach są obecnie jedyną organizacją zrzeszającą samych Greków. W działalności wszystkich i n n y c h organizacji i i n s t y t u c j i gospodarczych, społecznych i p o l i t y c z n y c h uczestniczą zarówno Grecy, j a k i Polacy (początkowo czy­ niono próby zakładania oddzielnych wyłącznie greckich organizacji). Według r e l a c j i mieszkańców w s i (Greków i Polaków), najbardziej prężną organizacją w e w s i jest PZPR, licząca w latach ostatnich ok. 150180 członków. Działają także t a k ie organizacje, j a k Z S L , Koło Gospodyń Wiejskich, Z M W oraz Związek Harcerstwa Polskiego. Współżycie g r u p narodowościowych — greckiej i polskiej — układa się coraz bardziej h a r m o n i j n i e na- zasadzie wzajemnego poszanowania odrębności n a r o d o w y c h oraz zrozumienia f a k t u , że postępowanie t a k ie jest n i e t y l k o możliwe, ale i konieczne. O w o zbliżenie manifestuje się najbardziej w z a w i e r a n i u małżeństw mieszanych grecko-polskich. Ilość t y c h małżeństw wynosiła do 1968 r. w Krościenku ok. 30, a w Trzciańcu ok. 10. Małżeństwa te p r a w i e z reguły zawierane były pomiędzy G r e k a Z p o w o d u bójek, j a k i e zdarzały się n a z a b a w a c h w K r o ś c i e n k u , . w ł a d z e w y d a ł y z a k a z urządzania z a b a w n a 4 l a t a ( i n f . z 1970г . ) . 1 4 �OSADY G R E C K I C H UCHODŹCÓW W 93 BIESZCZADACH m i i P o l k a m i . Najczęściej związki zawierano na podstawie p r y w a t n y c h umów między małżonkami. T y l k o niektóre z n i c h rejestrowano w urzę­ dach stanu cywilnego. Ślubów kościelnych nie było. Ludność miejscowa uważa, że Grecy dlatego nie biorą ślubów kościelnych, że w większości swej są b e z w y z n a n i o w i jako komuniści. Z drugiej zaś strony w i e l u G r e ­ ków wiążących się n i e o f i c j a l n y m i małżeństwami posiada r o d z i n y w G r e ­ cji. J a k i e k o l w i e k są przyczyny tego stanu rzeczy, f a k t e m jest, że są to już teraz r o d z i n y z dziećmi polsko-greckiego pochodzenia. Dzieci te są na ogół dwujęzyczne, podobnie j a k dwujęzycznymi stali się i c h rodzice . 15 Stosunki polsko-greckie nie są jednakże b y n a j m n i e j bezkonfliktowe. Zdaniem niektórych informatorów l i n i a podziałów społecznych przebiega w Krościenku nie t y l k o według narodowości, ale również w zależności od sytuacji materialnej, pozycji społecznej, członkowstwa w spółdzielni produkcyjnej, odrębności w y z n a n i o w y c h i t p . Polacy na ogół nie aprobu­ ją bezwyznaniowości Greków i w t y m fakcie widzą przyczynę b r a k u w e w s i kościoła i przeznaczenia b u d y n k u starej c e r k w i greckokatolickiej na salę kinową. Równocześnie jednak o b i e k t y w n i e przyznają, że wkład p r a ­ cy Greków na rzecz całej w s i jest znaczny. Polacy są przeważnie praco­ w n i k a m i składnicy drzewa, służby leśnej i drogowej względnie zarobkują p r z y w y k o n y w a n i u i n n y c h robót najczęściej sezonowych. Grecy n a t o ­ miast poprzez masową przynależność do spółdzielni produkcyjnej są f a k ­ t y c z n y m i gospodarzami w s i . Istnieje wiele okazji do wzajemnych kontaktów między P o l a k a m i i G r e k a m i . Okazję taką stanowią przede w s z y s t k i m różne uroczystości, wiejskie, urządzane z r a c j i świąt narodowych, państwowych, szkolnych i rodzinnych, w czasie których odbywają się zazwyczaj również i zaba­ wy . i e T r u d n o określić stopień powiązania uczuciowego uchodźców greckich z regionem bieszczadzkim. Wydaje się, że narzucona konieczność o p u ­ szczenia swej ojczyzny i niemożliwość p o w r o t u do niej będzie zawsze rzutowała na postawę emigranta i ograniczała stopień jego zaangażowa­ nia w nowe, t a k zasadniczo różne środowisko fizjograficzne, narodowe i społeczno-kulturowe. 1 S Jako argument n a dwujęzyczność Polek podaje się, ż e niektóre z n i c h t a k d o b r z e o p a n o w a ł y j ę z y k g r e c k i , że potrafią n i m n i e t y l k o p r z e m a w i a ć n a z e b r a n i a c h g r e c k i c h , a l e także kłócić się m i ę d z y sobą. 111 Ponieważ Grecy n i e obchodzą żadnych świąt kościelnych, okazją mogą być t y l k o święta n a r o d o w e i państwowe, zarówno polskie, j a k i d o spotkań greckie. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8d6188fc0ed1d55a7671a4bf295fb6a8.pdf 6b59e7e333eeada9935a3e7271f93c05 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:790 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:726 Title A name given to the resource Problematyka współczesnych przemian w kulturze ludowej w ostatnich pracach czeskich i słowackich etnografów / ETNOGRAFIA POLSKA 1973 t.17 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1973 t.17 z.1, s.95-104 Creator An entity primarily responsible for making the resource Paprocka, Wanda Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X V I I z. 1 WANDA P A P R O C K A P R O B L E M A T Y K A WSPÓŁCZESNYCH P R Z E M I A N W KULTURZE LUDOWEJ W OSTATNICH PRACACH CZESKICH I SŁOWACKICH ETNOGRAFÓW P r o b l e m a t y k a z m i a n y k u l t u r o w e j znajduje się w kręgu zainteresowań etnografów w w i e l u krajach. W państwach socjalistycznych, w których r a d y k a l n e z m i a n y polityczne, ekonomiczne i społeczne wywołały d y n a ­ miczne przeobrażenia wewnątrzkulturowe, p r o b l e m t e n musiał stać się pierwszoplanowy w badaniach n a d współczesnością *. Jest rzeczą zrozumiałą, że w procesie współczesnych przemian zacho­ dzących w t y c h krajach, w określeniu podstawowych wyznaczników zmian, j a k i w stopniu powiązania i c h z procesem i n d u s t r i a l i z a c j i i u r b a ­ nizacji, występować będą znaczne różnice wynikające z o d m i e n n y c h w a ­ runków r o z w o j u historycznego każdego z państw, a więc zależne od t y c h układów, które poprzedziły stan a k t u a l n y analizowanej rzeczywistości . N i e można n i e podkreślić różnic w i n t e r p r e t a c j i zjawisk związanych z procesem zmian k u l t u r o w y c h , wynikających z o d m i e n n y c h założeń m e ­ todologicznych i różnych t e c h n i k badawczych stosowanych w poszczegól­ n y c h krajach. Porównanie ukazujących się w o s t a t n i m 15-leciu prac etnografów polskich z p r a c a m i czeskimi i słowackimi wyraźnie wskazuje na istnienie t y c h różnic. N i e można jednak, śledząc powojenną literaturę etnograficz­ ną w Czechosłowacji, n i e zauważyć i p e w n y c h analogii z b a d a n i a m i p r o ­ w a d z o n y m i w Polsce n a d zagadnieniem współczesnych przemian, analo­ g i i wynikających z znacznych podobieństw w r o z w o j u myśli etnograficz­ nej w o b u k r a j a c h . 2 3 1 P o r . Zmiany kultury chłopskiej. i metody Problematyka p r a c a z b i o r o w a p o d redakcją K . Z a w i s t o w i c z - A d a m s k i e j , * P o r . W . D y n o w s k i , Etnografia społecznych, * Por. i czeskiej w aktualnych prac etnograficznych, W r o c ł a w 1973. tendencjach rozwojowych nauk „Etnografia P o l s k a " , t . 1 1 : 1967, s. 15, s. 15-32. A. K u t r z e b a - P o j n a r o w a , kultury ludowej w świetle Analogie opracowań i różnice syntetycznych, rozwoju maszynopis w y g ł o s z o n e g o n a k o n f e r e n c j i w L i b i c a c h w 1971 r . (Czechosłowacja). polskiej referatu �96 WANDA PAPROCKA Zarówno w e t n o g r a f i i czechosłowackiej, j a k i polskiej po I I wojnie światowej ulegają zasadniczej zmianie założenia teoretyczne i metodo­ logiczne badań. Następuje stopniowe odejście od istniejących w e wcześ­ niejszych okresach zainteresowań archaizmami k u l t u r o w y m i , poszukiwa­ n y m i na terenach wyróżniających się zachowawczością, od i n w e n t a r y ­ zacji j e d n o s t k o w y c h wytworów zlokalizowanych w czasie i przestrzeni, na rzecz analizy przemian zachodzących w h i s t o r y c z n y m procesie roz­ w o j u k u l t u r y . J a k k o l w i e k przyjęcie tego stanowiska skierowywało uwagę i na zagadnienie współczesności t r a k t o w a n e j j a k o ostatnie ogniwo h i s t o ­ rycznego procesu rozwoju, t o szczególnie w p i e r w s z y m okresie (w Cze­ chosłowacji trwał o n dłużej niż w Polsce, p r a w i e do końca l a t 60-tych) w sposób niedostateczny analizowano sam proces współczesnych zmian. Ograniczano się często do genetycznej i n t e r p r e t a c j i zjawisk k u l t u r o w y c h bez dostatecznie całościowego widzenia badanej rzeczywistości, wzajem­ n y c h sprzężeń między elementami s t r u k t u r y , j a k również f u n k c j i t y c h elementów w ramach całości. W c h w i l i obecnej zarówno w Polsce, j a k i w Czechosłowacji możemy już j e d n a k stwierdzić, że w studiach n a d procesem przeobrażeń współczesnych powszechnie przyjęte stanowisko badawcze zakłada całościowe i dynamiczne u j m o w a n i e rzeczywistości k u l ­ turowej . 4 Takie stanowisko wymagało w konsekwencji nowego spojrzenia na przedmiot badań — społeczność wiejską, która w zmienionych w a r u n ­ kach gospodarczych, społecznych i k u l t u r o w y c h przestawała tworzyć z i n ­ tegrowaną całość, stając się środowiskiem wielozawodowym, zróżnico­ w a n y m k u l t u r o w o . Zainteresowania etnografów wykroczyły więc poza kulturę ludową, kulturę powstałą w określonych w a r u n k a c h i n a określo­ n y m etapie r o z w o j u historycznego i objęły również niektóre środowiska miejskie i g r u p y zawodowe. Dążąc do uchwycenia powiązań f u n k c j o n a l n o - s t r u k t u r a l n y c h przedmiotem badań stawały się najczęściej m i k r o ­ s t r u k t u r y , takie j a k rodzina i społeczność lokalna. Badanie l u d z k i e j zbio4 Por. A. M e l i c h e r č i k , výstavbě gi rozwoju kami, Československa etnografia a niektóre „ N á r o d o p i s n ý s b o r n i k " , R. 9 : 1950; К . socializmu, etnografii polskiej, jej obecne zadania, metody i związki „Etnografia P o l s k a " , t . 1 : 1958, s. 72-83; B . F i l o v á , К metodologickým otázkám národopisné j vedy, s. 177-188; A . K u t r z e b a - P o j n a r o w a , graficznych: czas i przestrzeń w badaniach t. 9 : 1965, s. 2 5 - 4 0 ; A . M e l i c h e r č i k , „Slovenský Z zagadnień kultury Tradičné otázky historii studia i socjologii, ludovej Wrocław kultury s. 39-60; O . S k a l n i k o v a , 1971, ss. 80. v K. sučasnosti, polskich a nietradičné v ludovej Studia Niektóre Nśrodopis", nau­ 8 : 1960, prac „Etnografia etnografie pri Dro­ aktualnym ludowej, „Slovenský teorii z innymi N ś r o d o p i s " , R. metody 1967, s. 6 - 3 1 ; A . P r a n d a , F o j t i к, К úlohy niektórym „ S l o v e n s k ý N á r o d o p i s " , R. 1 4 : 1966, s. 63-68; K . D o b r o w o l s k i , nicza jej D o b r o w o l s k i , etno­ Polska", kultuře, z pogra­ teoretické R. současnosti, 1 8 : 1970, Praha �PROBLEMATYKA WSPÓŁCZESNYCH 97 PRZEMIAN rowości jako określonej całości pozwalało b o w i e m zarówno na prześle­ dzenie wszystkich elementów składających się na jej strukturę, j a k i na zbadanie mechanizmu i c h funkcjonowania. Socjologiczny aspekt p r o w a ­ dzonych badań, wyrażających się m . i n . zwróceniem u w a g i na zagad­ nienia więzi społecznej, wymagał korzystania z metod i t e c h n i k stoso­ w a n y c h w socjologii. Ten proces f o r m o w a n i a się n o w y c h kierunków zainteresowań etno­ g r a f i i daje się wyraźnie prześledzić w pracach etnografów czeskich i sło­ w a c k i c h ukazujących się w ostatnich l a t a c h . N o w e tendencje badawcze nie spowodowały jednakże całkowitego odejścia od studiów z zakresu k u l t u r y t r a d y c y j n e j . Badania zachowanych r e l i k t o w y c h f o r m k u l t u r y t r a ­ dycyjnej mają swoją pozycję w planach n a u k o w y c h placówek etnograficz­ n y c h Czeskiej i Słowackiej A k a d e m i i Nauk. Ogólnie można więc s t w i e r ­ dzić, że w r o z w o j u studiów etnograficznych na terenie Czechosłowacji wyraźnie dają się zaobserwować dwie tendencje badawcze. Pierwsza obejmuje studia nad kulturą ludową w procesie j e j historycznego roz­ w o j u , doprowadzone niejednokrotnie do współczesności. Druga, koncen­ t r u j e uwagę badaczy głównie na procesie współczesnych zmian w i d z i a ­ n y c h w szerokim kontekście zjawisk k u l t u r o w y c h . 5 Całą problematykę studiów k u l t u r y ludowej w Czechach i na Słowa­ cji można podzielić, j a k podaje A d a m Pranda w s w o i m a r t y k u l e dotyczą­ c y m głównych kierunków współczesnej etnografii w Czechosłowacji, na kilka g r u p z a g a d n i e ń : 1. Badania r o z w o j u k u l t u r y ludowej w ramach określonej społeczno­ ści lokalnej — w s i z uwzględnieniem zmian, jakie następowały pod wpły­ w e m różnicowania się zawodowego ludności w przeszłości i obecnie. 2. Badanie k u l t u r y ludowej przesiedleńców i repatriantów oraz zwią­ zanych z t y m zagadnień adaptacji, i n t e g r a c j i i a k u l t u r a c j i . 3. Badanie k u l t u r y ludowej czeskich i słowackich mniejszości naro­ d o w y c h za granicą. 4. Badanie k u l t u r y ludowej w przemysłowym regionie w przeszłości i w procesie współczesnych przemian. 6 5 К. K. F o j t i k , Etnografie Fojtík, sociologie, Výzkum studia ludovej kultury s. 489-498; O. S k a l n í k o v a , sledky, vej kultury aktuality", oblasti v „Slovenský súčasnosti, K . F o j t i k , Etnografie na Slovensku a slovenskéj na konferencii v Smoleniciach, na grupy Národopis", současnosti. 1965, n r 3 4 ; československé Niektóre R. Východiska K. periodizácjí zagadnień ludovej 7 — Etnografia Polska, XVII/1 kultury o perspektivách „Slovenský przyjęty vývinu a vý­ ludo­ Pran­ národopisnéj N á r o d o p i s " , R. 1 7 : 1969, s. 433-452. za A . P r a n d ą , v súčasnosti, rozvoja pro­ 1 5 : 1967, „ S l o v e n s k ý N á r o d o p i s " , R. 1 7 : 1969, s. 327-347; A . na Slovensku, • Podziai českéj v „ Č e s k ý l i d " , R. 56: 1969, s. 255-272; A . P r a n d a , d a , O. D a n g 1 о V a, Diskusia vedy „Národopisné průmyslových „ Č e s k ý l i d " , R. 5 2 : 1965 n r 3, s. 131-143; J . M i c h á l e k , etnografii, blémy a O. S k a l n í k o v a , (w druku). Hlavné směry studia �98 WANDA PAPROCKA 5. Badanie k u l t u r y ludowej w mieście w przeszłości i w procesie współczesnych przemian. 6. Teoria i metodologia (proces z m ia n w k u l t u r z e l u d o w e j , perspe­ k t y w y r o z w o j u k u l t u r y l u d o w e j , periody zaeja). 7. Syntezy (Vlastivěda, encyklopedie, atlas etnograficzny). Prace monograficzne, dotyczące w y b r a n y c h zagadnień k u l ­ t u r y ludowej, oraz monograficzne opracowania k u l t u r y l u d o w e j określo­ n y c h społeczności l o k a l n y c h stanowiły dość długo podstawową formę p r e ­ zentowania wyników prowadzonych w Czechosłowacji badań etnogra­ ficznych. Wcześniejsze prace tego t y p u można zaliczyć do m o n o g r a f i i h i s t o ­ r y c z n y c h . Postępowanie badawcze zmierzało w t y m w y p a d k u do reje­ stracji i r e k o n s t r u k c j i faktów i wytworów k u l t u r o w y c h w odniesieniu do przeszłości, najczęściej ujętych w r a m y klasycznego trójpodziału k u l t u r y . Skierowanie u w a g i na zagadnienie zmieniającej się nieustannie rzeczy­ wistości w p r o w a d z a jednak wkrótce konieczność analizy wszystkich c z y n ­ ników warunkujących badaną rzeczywistość, zarówno w przeszłości, j a k i współcześnie. T a k ujęte opracowania monograficzne uwzględniające znaczenie warunków gospodarczych i społecznych w procesie kształtowa­ nia się k u l t u r y ludowej dawały już podstawę do analizy p r o c e s u j e j zmian . 7 8 Rozpatrując drogi r o z w o j u studiów etnograficznych w Czechosłowa­ cji nie można pominąć s p r a w y różnic, jakie zarysowują się w problema­ tyce badawczej etnografii słowackiej i czeskiej. U podstaw t y c h różnic leżą niewątpliwie odmienne d r o g i r o z w o j u gospodarczego, społecznego i politycznego o b u k r a i n . Znacznie wcześniejszy i intesywniejszy w Cze- 7 N p . S. K o v a č e v i č o v á , Ludový ss. 252; V . S c h e u í l e r , Dějiny K. dějinám výroby mlýnských chodské kamenov odev v Hornom ceramiku, na strédnom d o p i s " , R. 1 2 : 1964, s. 561-605; V . U h l a r , Vřetena B r a t i s l a v a 1955, Liptove, P l z n i 1959, ss. 193; A . a kolovraty Pranda, „Slovenský Slovensku, Nśro­ „Sbor­ na Slovensku, n i k Slovenský N á r o d n e g o M u z e a " , R. 6 0 : 1966, s. 9-55. a A. Pranda, O regionalnom národopisnom bádáni na „Věstnik Slovensku, N á r o d o p i s n é společnosti československé p r i Č S A V a Slovenské] Národopisnej. spole­ čnosti p r i S A V " , 1966 n r 3-4, s. 3 - 7 ; V . F r o l e c , Perspektiva pisných monografii na Moravě s. 574-577; M . M a r k u s , Plán „Slovenský venska, regionalnych stiku ČSAV, slové oblasti monografii, napisania Slezký, „Slovenský národopisnej regionalnych monografii národopisná monografie na Slovensku, v plánach národo­ N á r o d o p i s " , R. monografie К pro etnografii — monografie tamże, s. 607; J . T o m e s , kultura Duchovni Slo­ přípravě tamże, s. 593-598; V . S c h e u í ­ Ústavu tamże, s. 6 0 7 - 6 1 1 ; O. S k a l n i k o v a , Ostravsko t a m ż e , s. 621-623. 1 6 : 1963, východného N á r o d o p i s " , R. 1 6 : 1968, s. 611-613; J . P o d o l a k , národopisných l e r , Regionalni a ve a sociální v a folkloriprůmy­ národopisné �P R O B L E M A T Y K A WSPÓŁCZESNYCH 99 PRZEMIAN chach niż na Słowacji proces i n d u s t r i a l i z a c j i i urbanizacji miał zasadni­ czy wpływ na stopień zachowania t r a d y c y j n e j k u l t u r y l u d o w e j , j e j s t r u k ­ turę i siłę f u n k c j o n o w a n i a w społeczeństwie. Różny stan zachowania k u l ­ t u r y ludowej determinował k i e r u n e k zainteresowań etnografów czeskich i słowackich, różne więc siłą rzeczy musiały być p u n k t y wyjścia, z j a k i c h etnografia obu k r a i n przystąpiła do badań nad współczesnym procesem zmian. Jak już wspomniano, zmiany, jakie nastąpiły po I I w o j n i e światowej, przyczyniły się do kształtowania się nowej p r o b l e m a t y k i badawczej. So­ cjalistyczna industrializacja i związany z t y m znaczny wzrost procesów m i g r a c j i , k o l e k t y w i z a c j a w s i , j a k i dokonana bezpośrednio po w o j n i e akcja przesiedleńcza i r e p a t r i a c y j n a skierowały uwagę etnografów na nową sferę zagadnień. Ruchy ludnościowe związane były zarówno z za­ siedlaniem opuszczonych przez ludność niemiecką terenów przygranicz­ nych, repatriacją o b y w a t e l i CSRS ze Związku Radzieckiego, z Węgier, w mniejszym stopniu z Jugosławii, Bułgarii i R u m u n i i , j a k i wewnętrz­ n y m i przesiedleniami ludności. Podobnie j a k i w i n n y c h krajach, m . i n . w Polsce, t a k i w Czechosłowacji procesy te dały podstawę n o w y m b a ­ daniom dotyczącym adaptacji i i n t e g r a c j i ludności. Zderzenie kultur, wzajemne zapożyczenia oraz tworzenie się nowej więzi społecznej, nowe­ go wzorca k u l t u r y , stanowiły bogatą problematykę, w której badanie p r o ­ cesu z m i a n zajmowało szczególną pozycję. Studia nad s k u t k a m i procesów m i g r a c y j n y c h wewnątrz k r a j u p r z y ­ czyniły się do zapoczątkowania w i e l o l e t n i c h badań etnograficznych n a d m n i e j s z o ś c i a m i c z e s k i m i i s ł o w a c k i m i żyjącymi poza gra­ n i c a m i k r a j u . Prowadzone one były w R u m u n i i , w Polsce, w Jugosławii (mniejszości czeskie i słowackie), na Węgrzech, w R u m u n i i i Bułgarii. P r o b l e m a t y k a podejmowanych i n d y w i d u a l n i e i zespołowo badań d o t y ­ czyła zarówno k u l t u r y materialnej (w znacznym stopniu r o l n i c t w a i b u ­ d o w n i c t w a ludowego), j a k i zagadnień społecznych k u l t u r y duchowej i f o l k l o r u . Szczególnie interesujące z p u n k t u widzenia procesu zmian są prowadzone do c h w i l i obecnej badania mniejszości czeskich na terenie Jugosławii. Zakrojone na szeroką skalę badania z zakresu k u l t u r y m a ­ terialnej i duchowej dają nie t y l k o podstawę dla analizy procesów a k u l 9 3 J . S i r á с к y , Stáhovanie Slovakóv na Dolnú t i s l a v a 1966, ss. 297; S. Z a č e v i č, Slovenská zem menšina p r i Č S A V a S N S p r i S A V " , 1964 n r 1, s. 7-10; I . H e r o l d o v a , menšiny К a národopis, „ N á r o d o p i s n é akulturačnim procesu najstarsi s. 146-159; R. В e d n á r i k , Slováci vné) kultuře, menšiny e k ý, Slováci ve Světe, Bra­ NSČS České národnostní a k t u a l i t y " R. 3: 1966 n r 3-4, s. 12-20; české menšiny, v Juhoslávii. „Česky Materiály B r a t i s l a v a 1966, ss. 386; I . H e r o l d o v a , v Chorvatsku, SAV, „Vestnik v 18 a 19 storoci v Juhoslávii, l i d " , R. к ich hmotnéj Akulturačni tenże, 5 3 : 1966 n r 3, a ducho­ proces české „ N á r o d o p i s n é a k t u a l i t y " , R. 5: 1968 n r 1, s. 8-13; J., -S i r ci­ „ S v e t v e d y " , R. 16: 1969, s. 257-260. �100 WANDA PAPROCKA t u r a c y j n y c h , ale dostarczają również materiały do studiów nad starszy­ m i fazami r o z w o j u czeskiej k u l t u r y l u d o w e j . Następna grupa zagadnień, zajmująca już od w i e l u l a t znaczną pozy­ cję przede w s z y s t k i m w czeskiej, ale również i w słowackiej l i t e r a t u r z e etnograficznej, a w o m a w i a n y m okresie szczególnie bogato reprezentowa­ na, dotyczy k u l t u r y ludowej w p r z e m y s ł o w y m r e g i o n i e w prze­ szłości i w procesie współczesnych przemian oraz k u l t u r y ludowej w m i e ś c i e . Wobec dość znacznych różnic w sposobie widzenia samego p r z e d m i o t u badań, problematyce tej poświęcono wiele artykułów d o t y ­ czących t e o r i i i m e t o d y k i badań . 10 Poszukiwanie i odtwarzanie elementów t r a d y c y j n e j k u l t u r y chłopskiej funkcjonujących jeszcze w społecznościach mieszkańców miast i regio­ nów przemysłowych było p o d s t a w o w y m celem dawniejszych, prowadzo­ n y c h od l a t 60-tych prac n a d kulturą robotniczą. Porównując jednakże kolejno opracowywane i w y d a w a n e monografie: Banicka dedina Zakarovce , Kladensko , Rosicko-Ostravansko , oraz szereg m o n o g r a f i i z tego zakresu poświęconych w y b r a n y m zagadnieniom, wyraźnie można zaobserwować z m i a n y w sposobie widzenia badanej rzeczywistości, j a k również dążenie do bardziej całościowego j e j ujęcia, w miarę r o z w o j u w a r s z t a t u naukowego w tej nowej dla e t n o g r a f i i dziedzinie. n 13 12 W myśl n o w y c h założeń badawczych, sprawdzanych i k o r y g o w a n y c h niejednokrotnie w t o k u studiów, p o d s t a w o w y m celem badań staje się poszukiwanie i rejestracja cech c h a r a k t e r y s t y c z n y c h k u l t u r y powstałej w aglomeracjach przemysłowych i m i e j s k i c h oraz badanie wpływu t y c h aglomeracji na wsie położone w i c h pobliżu . 14 Należy jednak pamiętać, że daleko zaawansowany S. К г 1 1 etnograf", pisného e m e n š e k , Industrialízacija, premysloveho města n r 4, s. 413-430; t e n ż e , Problemy a průmyslových doslovenkej cké studium mésta jako teoretické otázky (1900-1950), centra průmyslové studia studia [ w : ] Kolokvium oblasti ludovej sociální kultury к otázkám oblasti, tamże, s. 5 9 - 6 0 ; A . Pranda, „Slovenský v sučasnosti, к teorii etnografie Kladensko 1 1 K . F o j t i k , O. S i r o v á t k a, Rosicko dedina Zakarovce, život v kamenouhelnem a kultura revíru, K . F o j t i k , Dum v Brně), nouzové Národo­ současnosti, teorii etno­ B r a t i s l a v a 1956, ss. 665. Banicka 12 Pražské výchoEtnografi­ P r a h a 1971, ss. 80. současnosti, domu velkých 1967; V . T ů m o v á , kultury 11 1 4 ve vymedzenia „Česky l i d " , R. 5 8 : 1971, s. 113-115; O. S k a 1 n i k o v a, K . F o j t i k , К ního národo­ Košice p i s " , R. 1 8 : 1970, s. 39-60; J . V a ř e k a, Příspěvek grafie „Slovenski vidik, a metody „ S l o v e n s k ý N á r o d o p i s " , R. 1 3 : 1965 a oblasti, etnografického oblastach, premyselne) Niektóre i etnoloski R. 18/19: 1965-1966, s. 133-134; K . F o j t i k , Problemy výzkumu městach urbanizacija w momencie p o d - v průmyslové oblasti, — Ostravansko. P r a h a 1959. Život a kultura lidu P r a h a 1961. na předměstí [ w : ] Brno kolonie, lidu (Etnografická v minulosti a dnes, studie o živote obyvetel B r n o 1964, s. 45-68; V . „ Č e s k ý l i d " , R. 5 2 : 1965 n r 3, s. 189-191. činžov­ Tůmová, �P R O B L E M A T Y K A WSPÓŁCZESNYCH 101 PRZEMIAN jęcia badań n a d kulturą robotniczą proces i n d u s t r i a l i z a c j i ziem czeskich zmusza badacza do w i d z e n i a retrospektywnego. A n a l i z a ź r ó d e ł h i ­ s t o r y c z n y c h m a w dalszym ciągu podstawowe znaczenie w proce­ sie poznawczym i k i e r u j e wysiłki badacza w dużym stopniu k u r e k o n ­ s t r u k c j i historycznej. Proces f o r m o w a n i a się nowej s t r u k t u r y społeczno-zawodowej, n o w y c h stosunków społecznych w ośrodkach i miastach przemysłowych zasiedlanych w znacznym stopniu przez ludność pocho­ dzenia wiejskiego nie jest sprawą c h w i l i obecnej, j a k n p . w w i e l u k r a ­ jach obozu socjalistycznego, ale początkami s w y m i sięga niejednokrotnie przełomu X V I I I i X I X w . N i e znaczy to jednak, że w kręgu zaintereso­ wań etnografów czeskich nie znajdują się zagadnienia związane z p r o ­ cesem w s p ó ł c z e s n y c h z m i a n zachodzących pod wpływem so­ cjalistycznej i n d u s t r i a l i z a c j i . Świadczą o t y m prace prowadzone w po­ wstających i rozwijających się dopiero po I I w o j n i e światowej regionach przemysłowych . W większości jednak przypadków trwający wiele l a t proces kształto­ w a n i a się ośrodków przemysłowych daje badaczowi znaczną perspektywę historyczną w spojrzeniu na szereg zjawisk k u l t u r o w y c h występujących na t y c h terenach. Ta perspektywa czasowa daje podstawę etnografom do podjęcia próby w y t y c z e n i a granic n o w y c h regionów i określenia i c h społeczno-kulturalnego t y p u . A n a l i z a s t r u k t u r y etnicznej ludności umoż­ l i w i a badanie r o l i l o k a l n y c h t r a d y c j i w procesach integracyjnych, wza­ jemnego stosunku w i e j s k i c h i m i e j s k i c h społeczności w t w o r z e n i u się n o ­ w e j więzi społecznej i nowej t r a d y c j i , badanie wpływu k u l t u r y masowej i inne . Również w podjętych na szeroką skalę i prowadzonych od k i l k u l a t badaniach na terenie jednego z największych ośrodków przemysłowych Ostrawsko-Karwińskim zagadnienia te są przedmiotem szczegółowych studiów. Z przedstawionych w szeregu artykułów założeń badawczych w y n i k a , że autorzy przygotowywanej m o n o g r a f i i r e j o n u o s t r a w s k i e g o dążą nie t y l k o do w y k o r z y s t a n i a z d o b y t y c h p r z y opracowaniu po­ przednich m o n o g r a f i i doświadczeń, ale zdają sobie sprawę, że dla u z y ­ skania pełnego obrazu zmieniającej się rzeczywistości konieczne jest k o 15 16 1 5 Np. badania prowadzone 1(1 K . F o j t i k , O. S k a l n í k o v a , průmyslu ního m u z e a otázkám na vytvářeni, jihovýchodní Předpoklady к Gotwaldowa. Výzkum průmyslových oblasti v českosloven­ „ Č e s k ý l i d " , R. 5 2 : 1961, n r 3, s. 1 3 1 — 1 4 3 ; O. S k a l n í k o v a , ské etnografii, rozvoje w rejonie vytvořeni vymedzenia 1967, s. 68-74. vývoj Moravy kulturního a zánik etnografických oblasti, v G o t t v a l d o v é " , 1966 n r 4-5, s. 182-190; typy východoslovenskéj nové průmyslové premyselnej oblasti, oblasti Vliv „Zprávy oblast­ [w:] (1900-1950), tenże, Kolokvium Košice �102 WANDA PAPROCKA rzystanie w zakresie stosowanych metod i t e c h n i k badawczych z osiąg­ nięć i n n y c h d y s c y p l i n n a u k o w y c h , głównie socjologii. W y m a g a tego rów­ nież bardziej złożony niż w badanych dotąd rejonach charakter tego przemysłowego ośrodka. Specyfiką t e r e n u jest jego n i e j e d n o l i t y pod względem narodowościowym skład ludności (wynikający z istniejącego w przeszłości podziału na Ostrawę Morawską i Śląską) oraz znaczenie Ostrawy, zarówno dawniej, j a k i obecnie, nie t y l k o jako c e n t r u m prze­ mysłowego, ale również j a k o ośrodka k u l t u r a l n e g o i handlowego na t y m obszarze . 17 J a k k o l w i e k całościowe opracowanie m o n o g r a f i i w y m a g a jeszcze dość długiego czasu, ukazujące się w czasopismach etnograficznych opracowa­ nia dotyczące zmian, jakie nastąpiły w niektórych dziedzinach życia go­ spodarczego i społecznego w s i na t y m terenie pod wpływem i n d u s t r i a l i ­ zacji, dostarczają bardzo ciekawego materiału porównawczego dla badań prowadzonych na terenie Polski . I n n y charakter posiadają badania prowadzone na terenach u p r z e m y ­ sławianych na Słowacji. Związane jest to z różnym w stosunku do Czech rozwojem gospodarczym t y c h terenów, a zwłaszcza z w o l n i e j s z y m t e m ­ pem r o z w o j u przemysłu i dominującym do I I w o j n y światowej r o l n i c z y m charakterem t y c h ziem. Stopniowo następujące z m i a n y s t r u k t u r y z a w o d o w e j po­ zwalają śledzić proces przejścia ludności wiejskiej od t r a d y c y j n y c h zawo­ dów pozarolniczych, dających dochód uzupełniający budżety gospodarstw rolnych, do kategorii chłopów-robotników z a t r u d n i o n y c h w p r o d u k c j i przemysłowej. 18 Różnorodność zajęć d o d a t k o w y c h ludności wiejskiej na Słowacji do­ wodzi, że odejście od pracy na r o l i do pracy w przemyśle nie nastąpiło tak r a d y k a l n i e i szybko j a k w Czechach, a dwuzawodowość była charak­ terystyczną cechą s t r u k t u r y społecznej na t y c h terenach przez długi okres. Stąd wiele miejsca w l i t e r a t u r z e etnograficznej ostatnich l a t poświęcono opracowaniom dotyczącym zajęć pozarolniczych, i c h znaczeniu dla kształ­ t o w a n i a się procesu z m i a n s t r u k t u r y społeczno-gospodarczej i zawodowej wsi . 1 9 1J O. S k a l n í k o v a , Problem Ostravska jako etnografické „Český l i d " , oblasti, R. 5 1 : 1964 n r 5-6, s. 358-365. 1 8 na O. S k a l n í k o v a , Ostravsku, hospodařeni 19 „Český dělníku J. Š ť a s t n á , Současná forma svatby v nowých l i d " , R. 5 3 : 1966 n r 1, s. 23-32; J . Š ť a s t n á , na Ostravsku, A . P r a n d a , Příčiny vzniku městach Zemědělské „Český l i d " , R. 5 4 : 1967 n r 1, s. 1-15. a rozvoja doplňkových zaměstnáni na Kysuciach, „ S l o v e n s k ý N á r o d o p i s " , I čast. R. 13: 1965, s. 1-64, I I čast. R. 14: 1966, s. 3-64; t e n ­ że, К problematika ský N á r o d o p i s " , R. výskumu dvojitého 15: 1967, s. 3-43. W b i b l i o g r a f i a dotycząca t e g o z a g a d n i e n i a . zamestnania pracach (t. zv. kovorolnictvo), tych zawarta jest bogata „Sloven­ biblio- �PROBLEMATYKA WSPÓŁCZESNYCH 103 PRZEMIAN Analizując okres po I I w o j n i e światowej szczególną uwagę zwrócono na towarzyszące szybko postępującej i n d u s t r i a l i z a c j i wszelkie rodzaje procesów m i g r a c y j n y c h : od m i g r a c j i wahadłowych — poprzez sezonowe — do m i g r a c j i stałych oraz na wzrost znaczenia małych miasteczek i t w o ­ rzenia się n o w y c h skupisk ludności i t p . Studia nad t y m zagadnieniem stanowić będą niewątpliwie p u n k t wyjścia dla dalszych badań nad k u l ­ turą robotniczą na Słowacji. W rozważaniach nad p r o b l e m a m i t e o r e t y c z n y m i i m e ­ todologicznymi dużo u w a g i poświęcono w o s t a t n i m okresie spra­ w i e dokładnego sprecyzowania zakresu p r z e d m i o t u badań etnograficz­ nych. Tematem szczegółowych analiz są m . i n . pojęcia , , l u d " , „ludowa k u l t u r a " , „społeczność w i e j s k a " , które wymagają nowego sformułowania wobec poszerzenia pola badań etnograficznych o zagadnienia dotyczące k u l t u r y robotniczej, m i e j s k i e j , kolektywów r o l n y c h i t p . Przedmiotem d y ­ skusji jest też pojęcie współczesności, a szczególnie jego zakres czaso­ wy . 20 S t u d i u m współczesności według niektórych badaczy to s t u d i u m h i ­ storycznego procesu r o z w o j u k u l t u r y robotniczej, przykładem tego są m. i n . badania r o z w o j u k u l t u r y górniczej od c h w i l i powstania tego prze­ mysłu, według i n n y c h badaczy pojęcie to odnosi się do procesu zmian związanych z socjalistyczną industrializacją i kolektywizacją, a więc do ostatniego dwudziestolecia. Stanowisk t y c h nie należy uważać za sprzecz­ ne, zostały one b o w i e m sformułowane na podstawie badań odmiennie rozwijających się pod względem gospodarczym terenów Czech, M o r a w i Słowacji. Jeżeli więc pojęcie współczesności związane jest ze zmianami, które występują pod wpływem industrializacji, urbanizacji, masowych m i g r a c j i , zmieniających w sposób zasadniczy tradycyjną społeczność w i e j ­ ską, to różnice w czasie musiały być znaczne. Rozwiązania szeregu problemów teoretycznych i metodologicznych wymagało również podjęte przez etnografię czeską i słowacką zadanie opracowania a t l a s u etnograficznego. J a k k o l w i e k potrzebę opracowania atlasu postulowano już przed I I wojną światową, a metody badań atlasowych znane i stosowane były jeszcze wcześniej, do realizacji czeskiego i słowackiego atlasu etnogra­ ficznego doszło dopiero w ostatnich latach. Pomimo, że przyjęte przez czeską i słowacką etnografię zasady opracowania atlasowego wykazują pewne różnice, o b y d w a p r z y g o t o w y w a n e atlasy mają przedstawić rozwój i wykazać charakterystyczne cechy k u l t u r y ludowej Czechosłowacji . 21 20 Skalníkova, Fojtik, К 2 1 D. S t r á n s k á , Historycko-národopisný s. 3 0 0 - 3 2 1 ; M. B e n ž a , teorii etnografie... S. K o v a č e v i č o v a , atlas Československa, J . P o d o l a к, NVC Etnografický 33, 1956, atlas �104 WANDA PAPROCKA Do opracowania atlasu czeskiego w y k o r z y s t y w a n e są również mate­ riały z dotychczas prowadzonych badań monograficznych pracowników Ústavu pro E t n o g r a f i u a F o l k l o r i s t i k u ČSAV. Badania n a d słowackim atlasem etnograficznym (prowadzone w r a ­ mach Národopisného Ústavu S A V ) w y k o n y w a n e są na podstawie jedne­ go kwestionariusza zawierającego 5 głównych tematów: r o l n i c t w o , b u ­ d o w n i c t w o i wnętrze mieszkalne, strój i tkactwo, stosunki społeczne i r o ­ dzinne, k u l t u r a duchowa i f o l k l o r . Prace nad atlasem słowackim mają być zakończone w 1974 r. Zgromadzony dotychczas przez etnografię czeską i słowacką bogaty materiał faktograficzny pozwolił przejść do szerszych uogólnień, do opra­ cowań o charakterze s y n t e t y c z n y m . Pierwszą próbą tego rodzaju było przygotowanie d l a w y d a w n i c t w a radzieckiego Narody mira opraco­ wanie zbiorowe Czesi i Słowacy (1964). Dalszym k r o k i e m do całościowe­ go ujęcia obrazu czeskiej i słowackiej ludowej k u l t u r y była w y d a n a w 1968 r. Československa vlastivěda t o m I I I Lidová kultura. Jest ona trzecią w h i s t o r i i etnografii czechosłowackiej publikacją, w której doko­ nuje się pewnego podsumowania stanu wiedzy o przedmiocie badań tej d y s c y p l i n y . Pierwsza w f o r m i e katalogu ukazała się z okazji czechosło­ wackiej w y s t a w y , która odbyła się w Pradze w 1895 r. D r u g i m był t o m zatytułowany Etnografia w ukazującym się w okresie międzywojennym w y d a w n i c t w i e Československá vlastivědě (Czechosłowackie k r a j o z n a w ­ stwo). Jeżeli chodzi o t o m ostatni, należy stwierdzić, że n i e m a w czecho­ słowackiej l i t e r a t u r z e etnograficznej prac, które b y pokusiły się o b a r­ dziej całościowy, syntetyczny obraz k u l t u r y l u d o w e j . Publikacja ta, na którą złożyły się opracowania w i e l u autorów, stanowi nie t y l k o d o k u ­ mentację obecnego stanu etnografii, ale dąży do wyjaśnienia zjawisk k u l t u r y ludowej w j e j h i s t o r y c z n o - s t r u k t u r a l n y m aspekcie. Ten krótki przegląd prac etnografów czeskich i słowackich nie w y ­ czerpuje n a t u r a l n i e bogatej p r o b l e m a t y k i badań etnograficznych p r o w a ­ dzonych w t y m k r a j u . M a o n je d ynie na celu zasygnalizowanie głównych kierunków zainteresowań e t n o g r a f i i czechosłowackiej i zwrócenie u w a g i na te zagadnienia, które wiążą się pośrednio l u b bezpośrednio z zagad­ nieniem z m i a n y k u l t u r o w e j . Należy p r z y t y m podkreślić, że omówione zostały przede w s z y s t k i m prace prowadzone w ramach Czeskiej i Sło­ wackiej A k a d e m i i N a u k i p u b l i k o w a n e w i c h w y d a w n i c t w a c h . Slovenska (ideový zamer), „ N á r o d o p i s n é i n f o r m a c i e " , R. 1 : 1969 n r 2, s. 5-27; S. К oV a č e v i č o v a. Atlas ludovej kultury na Slovensku, „ S l o v e n s k ý N á r o d o p i s " , R. 17: 1969 n r 3-4, s. 413-420. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5db6c5bb4e45166c579d527274ffac15.pdf 3203f0cb9aa5de53de6fd4bb74962535 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:791 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:727 Title A name given to the resource Integracyjna i wychowawcza funkcja folkloru / ETNOGRAFIA POLSKA 1973 t.17 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1973 t.17 z.1, s.105-114 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wieruszewska, Maria Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t . X V I I z. 1 MARIA WIERUSZEWSKA INTEGRACYJNA I WYCHOWAWCZA FUNKCJA FOLKLORU Głębsza refleksja nad zakresem sformułowanego p r o b l e m u p r o w a d z i do przekonania, że umożliwia on zastosowanie różnych ujęć badawczych. Stwarza również szanse rozległych i w n i k l i w y c h sondaży, które z powo­ dzeniem dałyby wciągnąć w swą orbitę zagadnienia będące i s t o t n y m przedmiotem badań p r z y n a j m n i e j k i l k u d y s c y p l i n : socjologii, etnografii, pedagogiki, psychologii społecznej, a nade wszystko f o l k l o r y s t y k i . Wśród nich, p r z y ostatecznych rozstrzygnięciach problemu, zasadniczą pozycję zająć jednak w i n i e n p u n k t widzenia kojarzący w s w y m zasięgu penetra­ cję systemów społecznego i k u l t u r o w e g o . C e n t r u m u w a g i s k u p i m y n a analizie społecznych f u n k c j i , jakie w y w o ­ łuje pewna dziedzina k u l t u r y , zwana f o l k l o r e m . Mówiąc szerzej, będzie to analiza skutków i następstw, zgodnie z rozumieniem pojęcia f u n k c j i , spowodowanych i s t n i e n i e m określonych faktów k u l t u r o w y c h . P r z y t y m interesować nas będą s k u t k i w postaci działań integrujących społeczność, a więc stwarzających i umacniających poczucie wzajemnej więzi, w efek­ cie sprzyjających spoistości grupy, a także s k u t k i w postaci działań w y ­ chowawczych. To ostatnie pojęcie odnosić się będzie, w naszym rozumie­ n i u , do procesu kształtującego aprobowane w grupie modele zachowań, zgodne z p r e f e r o w a n y m i wartościami. T y m samym symptomów działań w y c h o w a w c z y c h szukać będziemy t a k w kontekście systemu n o r m a t y w ­ nego, j a k i regulacyjnego. W sytuacji empirycznej obie te funkcje podlegają dodatniemu sprzę­ żeniu z w r o t n e m u . Umocnienie więzi społecznej dokonuje się dzięki j e d ­ nolicie działającemu systemowi wychowawczemu. Przyswojenie prefero­ w a n y c h w grupie wartości stwarza b o w i e m poczucie wspólnoty, wza­ jemnej łączności. Analogicznie świadomość silnej więzi sprzyja a k c j i w y ­ chowawczej, przez unifikację systemu n o r m a t y w n e g o i minimalizację o d ­ chyleń od n o r m . Wprowadzenie pojęć f u n k c j i , integracji, f o l k l o r u i w y c h o w a n i a zobo­ wiązuje do podania i c h d e f i n i c j i , zwłaszcza że nie są one jednoznacznie rozumiane, niech jednak szczupłość miejsca u s p r a w i e d l i w i i c h brak, t y m �106 MARIA WIERUSZEWSKA bardziej że w wystarczającej mierze zrekompensowało go poczynione już wyjaśnienie celu zamierzeń. W końcu wyjaśnijmy, że nie sprawia n a m kłopotu kontrowersyjność o p i n i i na temat zakresu f o l k l o r u . Przewaga naszych materiałów empirycz­ nych, które stanowią osnowę niniejszych rozważań, dotyczy obrzędów wraz z i c h rytuałem i konsekwencjami społeczno-magicznymi oraz zacho­ wań n o r m o w a n y c h tradycją, o mniejszej niż obrzędy mocy obowiązują­ cej, a także towarzyszącej i m otoczki w postaci f o l k l o r u słownego. Nie zagłębiamy się w analizę l i t e r a t u r y ludowej jako t w o r u samoist­ nego, więc bajek, legend, zagadek, przysłów i t p . , j a k k o l w i e k , zgodnie z dzisiejszym rozumieniem, stanowią one niewątpliwie t r z o n pojęcia f o l ­ k l o r . C z y n i m y to z dwóch powodów. Po pierwsze, analiza l i t e r a c k a f o l k l o r u słownego doczekała się już takiej i n t e r p r e t a c j i F u n k c j o n u j e ona zarówno w sformułowaniach profesjonalnych badaczy, j a k i potocznej świadomości. Wystarczy wspomnieć znane komunały, że morał z a w a r t y w bajkach i przysłowiach uczy , a podania, wierzenia — jako ilustracja p e w n y c h zaleceń i n o r m współżycia — działają w y c h o w a w c z o , oraz związane z tradycją romantyczną przekonania, że przysłowia są mądrością narodów. Dość także stwierdzić, że f o l k l o r słowno-muzyczny był s w o i ­ s t y m orężem w walce klasowej. Taką wymowę mają przecież pieśni p r o ­ letariackie, pieśni ludowe okresu pańszczyźnianego, pieśni zbójnickie. I n tegrująco działały pieśni poszczególnych g r u p zawodowych: górnicze, h u t ­ nicze, wyrażając zbiorowe ideały i dążenia, będąc i s t o t n y m w y r a z e m samookreślenia g r u p y . 2 3 Nieporównanie mniejsza jest wiedza na temat społecznych f u n k c j i ob­ rzędów i zwyczajów, które częściej stanowią domenę zainteresowań et­ nografów niż t y p o w y c h folklorystów. Płaszczyzną odniesienia niniejszych rozważań będzie kontekst społeczn o - k u l t u r o w y , a w każdym razie te elementy s t r u k t u r y społecznej, które w sposób i s t o t n y determinują przekształcenie systemu jako takiego. U w a ­ ga t a wypływa z głębokiego przekonania, że czas i k o n k r e t n a społeczność to d w i e współrzędne, które w ostatecznym efekcie wyznaczają funkcje f o l k l o r u . Bezkrytyczne p r z y p i s y w a n i e m u zawsze i wszędzie walorów wzmacniających więź społeczną byłoby nonsensem. 1 C. H e r n a s , Antologia 3 polskiej W kalinowym pieśni ludowej lesie, t. 1; U źródeł ze zbiorków polskich folklorystyki XVIII N a dydaktyczną funkcję p r z y s ł o w i a z w r a c a u w a g ę J . K r z y ż a n o w s k i t y k u l e , Dzieje przysłowia polskiego w toku pięciu wieków, t. 2: polskiej; w., W a r s z a w a 1965. w ar­ „Kultura i Społeczeństwo", t.. 14: 1970 n r 1, s. 119, 120, 125. 3 wisku D. S i m o n i d e s , społecznym, 1970, s. 86. [w:] Rola współczesnych Folklor w życiu opowiadań współczesnym, ludowych w żywym środo­ r e d . B. L i n e t t e , Poznań �INTEGRACYJNA I WYCHOWAWCZA FUNKCJA 107 FOLKLORU Niezbyt odległe doświadczenia badawcze etnografów wykazały, że w r a z z wkraczaniem w s i w orbitę nasilonych wpływów urbanizacji, wraz z k r y s t a l i z o w a n i e m się nowego t y p u więzi ponadlokalnych w rezultacie procesów i n d u s t r i a l i z a c j i k r a j u , zmieniła się, mówiąc najogólniej, s t r u k ­ t u r a społeczna środowisk w i e j s k i c h , a na tle znamiennych sytuacji p i e r w ­ szego zafascynowania miastem f o l k l o r jako bagaż t r a d y c j i „wielka r u ­ pieciarnia okruchów, stanowiących margines k u l t u r y " , j a k go nazywa S. C z a r n o w s k i , stawał się symbolem separacji odłamów w s i bardziej zachowawczych, nieawangardowych, nienadążających za duchem czasu. Tymczasem wiadomo, że w i n n y c h w a r u n k a c h , na przykład w okresach zagrożenia b y t u g r u p y społecznej, dramatycznych sytuacjach w o j n y , akcji w y n a r o d o w i a n i a i represji wobec mniejszości narodowych, właśnie o d ­ woływanie się do różnych przejawów f o l k l o r u , decydowało o spoistości g r u p y , wzmagało tendencje konsolidujące, sprzyjało j e j p r z e t r w a n i u . 4 U f a m y , że przyjęcie zasady r e l a t y w i z a c j i do systemu pozwoli n a m ocenić rolę f o l k l o r u nie a p r i o r i , a po ustaleniu e m p i r y c z n y m , które j a k widać pokazuje, iż f o l k l o r może pełnić odmienne funkcje, w zależności od układu odniesienia, względem którego jest r o z p a t r y w a n y . To stano­ w i s k o metodologiczne upoważnia nas do wprowadzenia obok pojęcia f u n k ­ cji jego opozycji w postaci d y s f u n k c j i . Wiadomo bowiem, że integracja g r u p y wywołuje i pogłębia procesy izolacji w zględem g r u p obcych. Naszą zasadę potwierdzają między i n n y m i spostrzeżenia R. F i r t h a dotyczące r e ­ l i g i i . Zauważa on mianowicie, że przypisanie r e l i g i i siły integrującej sprawdza się bardziej wobec społeczeństw prostych niż złożonych, w r a z b o w i e m z postępującym zróżnicowaniem społecznym i ekonomicznym r e ­ l i g i a staje często sztandarem dla dążeń separatystycznych. Jest to więc ilustracja przejścia f u n k c j i w dysfunkcję, przy zaistnieniu określonych zmian s t r u k t u r a l n y c h w systemie społecznym i ekonomicznym . Zbieżne z nią są także u w a g i C. Geertza poświęcone zmianom f u n k c j i społecznej rytuału pogrzebowego na Jawie. Otóż społeczne i psychologiczne funkcje obrzędu, wpływające niegdyś na spoistość g r u p y i zapewniające przywró­ cenie równowagi emocjonalnej doprowadziły do wręcz o d w r o t n y c h s k u t ­ ków w w y n i k u r a d y k a l n y c h przekształceń sytuacji społecznej . 5 T 6 7 Badanie genezy f o l k l o r u wprowadza nas w czasy zamierzchłe, kiedy 4 S. C z a r n o w s k i , Studia z historii kultury, [ w : ] Dzieła, t . 1, W a r s z a w a 1956, s. 118. 5 Metoda 6 Pojęcie wyjaśnia w socjologii R. F i r t h , Function, Sztompką, 7 dysfunkcji funkcjonalna na tle metody i antropologii [ w : ] Current funkcjonalnej społecznej, Anthropology, P. Sztompka, W r o c ł a w 1971, s. 103-105. Chicago 1956, s. 242 (cyt. za op. cit., s. 66). C. G e o r t z, Ritual and Social Change: t h r o p o l o g i s t " , R. 5 9 : 1957, n r 1, s. 32-54. A Javanese Example, „American A n ­ �108 MARIA WIERUSZEWSKA to p r y m i t y w n y światopogląd skłaniał do personifikacji, k r e o w a n i a bóstw i duchów, złych l u b opiekuńczych. Poprzez odpowiednie zabiegi r y t u a l n e o magicznych konsekwencjach człowiek usiłował sobie stworzyć zabezpie­ czenie przed przeciwnościami losu. Czynił to poprzez formuły zaklęć, zamawiań, wróżb, poprzez rytuał ofiar, które w efekcie miały służyć po­ j e d n a n i u z d o m n i e m a n y m i i s t o t a m i n a d p r z y r o d z o n y m i . Były to bez wąt­ pienia cele podstawowe t y c h p r a k t y k , zamierzone i istotne, ponieważ do­ tyczące zachowania egzystencji. Zarazem jednak wiedza magiczna jako podłoże treści f o l k l o r y s t y c z n y c h realizowała także funkcje u k r y t e . Strze­ żona w kręgach starszyzny plemiennej, czarowników, była zalążkiem póź­ niejszego zróżnicowania społecznego, podstawą do wyłonienia się g r u p wtajemniczonych, s w o i s t y m narzędziem hierarchizacji. Jednocześnie była dobrem ogółu, p r a k t y k o w a n a dla wspólnych celów realizowała potrzeby zbiorowe — zapewnienie wegetacji, p r z e t r w a n i e g r u p y w okresach n i e ­ powodzeń i kryzysów. O w zbiór niepisanych doświadczeń, wskazań dzia­ łania, najskuteczniejszych p r a k t y k , składający się na wiedzę l u d u , t e n ze­ spół sprawdzonych przez pokolenia f o r m postępowania był n a t u r a l n y m zespołem d y r e k t y w w y c h o w a n i a młodego pokolenia. Zgodne przestrzega­ nie zasad wynikających z wiedzy ojców gwarantowało sukces w y c h o w a w ­ czy, kształtowało osobowość na miarę potrzeb i wymagań g r u p y . F u n k c j e te jednak nie zawsze działały w sposób zamierzony, częściej były n i e u ­ świadomioną i ukrytą konsekwencją zamierzonych celów podporządko­ w a n i a sobie sił p r z y r o d y . Właśnie w kontekście związku człowieka z przyrodą u p a t r u j e m y sens obrzędów i zwyczajów l u d o w y c h , których powszechność na w s i polskiej rejestrowały jeszcze X I X - w i e c z n e relacje etnograficzne. Żywotność f o l ­ k l o r u , a zwłaszcza obowiązujący charakter obrzędów, u w a r u n k o w a n y do­ niosłymi konsekwencjami s a k r a l n y m i , m a g i c z n y m i i społecznymi, w spo­ sób pierwszoplanowy wpływał n a procesy integracji, podtrzymywał uczu­ cie wspólnoty i wzajemnej więzi. Szczególną okazją do uroczystego przeżywania więzi grupowej było liczne uczestniczenie w akcji r y t u a l n e j obrzędów r o d z i n n y c h i dorocznych, stwarzając swoistą atmosferę nasilonej łączności, zwłaszcza że obrzędy odwoływały się w swej istocie do szczególnie szanowanych wartości u r o ­ czystych, odświętnych, mających znaczną moc integrującą . 8 N i e t y l k o doraźne uczestnictwo w r y t u a l e , ale przede w s z y s t k i m jego doniosłe s k u t k i gwarantowały w sposób ciągły społeczną więź mieszkańców w s i . Będąc zarazem manifestacją uświęconej tradycją w i e d z y grupowej spełniały funkcje wychowawcze sensu stricto, kształtując pożądany wzór Z o b . t y p o l o g i ę wartości S. O s s o w s k i e g o w p r a c y Z zagadnień społecznej, [ w : ] Dzieła, t. 3, W a r s z a w a 1967, s. 9 1 , 96. 8 psychologii �INTEGRACYJNA I WYCHOWAWCZA FUNKCJA 109 FOLKLORU osobowy p o p a r t y społeczną aprobatą. Funkcje te realizowane były bar­ dziej w sposób u k r y t y , nieuświadomiony, niż j a w n y i zamierzony. Doko­ nywały się n a marginesie działań magicznych służących wegetacji. O d m i e n n y t y p , z u w a g i na przyjętą przez nas klasyfikację, stanowiły obrzędy o wyraźnej w y m o w i e społecznej, założonej explicite. I c h główny sens polegał n a instytucjonalizacji określonych faktów w życiu j e d n o s t k i i g r u p y . Rozumiemy pod t y m pojęciem nadanie placetu grupowego p e w ­ n y m sytuacjom, które t y m s a m y m stawały się prawomocne. W p r z y p a d k u wesela społeczna aprobata i uznanie doprowadzały do powstania związku małżeńskiego. Miało to szczególne znaczenie w czasach, gdy z a w a r c i u małżeństwa nie towarzyszył rytuał kościelny a istnieć m u ­ siała prawdopodobnie określona f o r m a świecka zatwierdzająca t e n stan i uprawniająca nowożeńców do wspólnego życia. M i m o że na skutek presji kościoła f o r m a t a z czasem uległa zatarciu i przekształceniu, to pozostały w niej ślady rytuału o wyraźnej w y m o w i e społecznej. Manifestowało się to na przykład w w y k l u c z e n i u p a n n y młodej z grona dziewcząt i kręgu własnej rodziny, w przekazaniu j e j pod opiekę męża i przyjęciu przez n o ­ wą rodzinę oraz grupę kobiet zamężnych. Kojarzył się z t y m rytuał w i e ­ czoru panieńskiego, rozplatania włosów, z a t r z y m y w a n i a orszaku młodego na drodze, robienia m u sztucznych przeszkód, wiązał się z t y m również rytuał błogosławieństwa rodziców, inscenizowanych w trakcie wesela scen k u p n a i sprzedaży młodej, targowania w i a n k a , przekazywania rózgi w e ­ selnej l u b jabłoneczki, wreszcie a k t oczepin, a następnie przewiezienia do d o m u młodego. Akceptacja nowej r o l i społecznej w k u l t u r z e t r a d y c y j n e j wymagała z reguły rytuału obrzędowego z o d p o w i e d n i m i formułami słownymi. Prze­ konują o t y m relacje etnograficzne dotyczące obrzędów recepcyjnych, w t y m także w y z w o l i n na parobka, przyjęcia do g r u p y zawodowej kosia­ rzy, flisaków, myśliwych . 9 Frycówka, f r y c o w i n y l u b w i l k j a k o a k t y obrzędowego przyjęcia do g r u p y zawodowej kojarzyły się z dojrzałością fizyczną adepta, były rów­ nież aprobatą jego zmienionej r o l i społecznej. Procedura przyjęcia miała wiele cech podkreślających fizyczną dojrzałość, więc także wypróbowujących siłę, zręczność, wytrzymałość i umiejętności zawodowe parobka. W w i e l u szczegółach rytuału zbliżała się do obrzędów i n i c j a c y j n y c h , które w społeczeństwach p r y m i t y w n y c h miały na celu wprowadzenie młodzień­ ca do społeczności dorosłych i nadanie m u przy t y m obowiązków i p r z y ­ wilejów pełnoprawnego członka plemienia. W polskich obrzędach recep­ c y j n y c h aspekt t e n wiązał się z wyraźnym pouczaniem jednostki, z w y k l e 9 skiem, M. W i e r u s z e w s k a , Obrzędy „Łódzkie Studia Etnograficzne", recepcyjne wieku t . 8: 1966, s. 30-41. dojrzałego w Bełchatow- �110 MARIA WIERUSZEWSKA w wierszowanej f o r m i e oracji l u b przyśpiewek, co do j e j sposobu zacho­ w a n i a zgodnego z nową rolą społeczną. Pełna f u n k c j a wychowawcza realizowana była nie t y l k o przez ukaza­ nie pożądanego sposobu działań, ale również i c h egzekwowanie. Dlatego też nie bez znaczenia będzie ukazanie elementów działań sankcjo­ nujących, j a k i e dadzą się śledzić w folklorze. N i e wyczerpywały one wszystkich sposobów p r e s ji i sankcji społecznych stosowanych na w s i w sytuacjach sprzecznych z kodeksem n o r m . Pewne b o w i e m dewiacje, z w y k l e sporadyczne, nie mieściły się w zwyczajowo p r z e w i d z i a n y m sy­ stemie nagan. N a ogół j e d n a k elementy k r y t y k i w postaci sankcji psy­ chologicznych — wyśmiewania, szydzenia, d r w i n , j a k i m poddawano n i e ­ pożądane cechy c h a r a k t e r u jednostek czy i c h niewłaściwe z p u n k t u w i ­ dzenia obowiązujących zasad zachowanie, wplecione były właśnie w r y t m obrzędów i zwyczajów dorocznych. Z b i o r o w e uczestniczenie w obrzędach sprzyjało f o r m o m napiętnowa­ nia i odwoływania się od o p i n i i g r u p o w e j . Szeroki wachlarz t y c h ocen o zdecydowanej w y m o w i e sankcjonującej ad personam zawierały teksty przyśpiewek i oracji, wzbogacające obrzęd weselny, zwyczaj dyngusu — szczególnie r e p r e z e n t a t y w n y na K u j a w a c h , a także obchody świętojań­ skie . Dotychczasowe przejawy f u n k c j i integracyjno-wychowawczej, zakła­ dane w sposób j a w n y bądź u k r y t y , zamierzony czy niezamierzony —, zgodnie z M e r t o n o w s k i m rozróżnieniem — odnosiły się do więzi w ukła­ dzie przestrzennym i i n t e g r a c j i międzypokoleniowej, t y m samym trwają­ cej w czasie. Pozostał n a m jeszcze do wyjaśnienia trzeci aspekt o m a w i a ­ nej f u n k c j i , jaką realizuje stabilizujące działanie obrzędów. U j a w n i a się ono w sytuacjach przełomowych życia jednostki, j a k narodziny, osiągnię­ cie dojrzałości fizycznej, pierwsza praca, zmiana stanu cywilnego, choro­ ba, śmierć, a także przejściowych okresach t r w a n i a g r u p y , związanych z c y k l e m pór r o k u , ale i bardziej d r a m a t y c z n y m i w y d a r z e n i a m i , j a k klę­ ski żywiołowe, głód, pomór, w o j n a i t p . 10 11 A n a l i z a f o l k l o r u przekonuje, iż owe przejściowe okresy cechuje szcze­ gólnie nasilony rytuał. Świadczą o t y m wszystkie obrzędy rodzinne s k u ­ pione wokół przełomowych dat w życiu jednostki, a także wszystkie obrzędy doroczne towarzyszące n o w y m c y k l o m wegetacji roślinnej. Właś1 0 Problematyka sankcjonującej roli niektórych elementów s t e m u k o n t r o l i społecznej z n a j d u j e pełniejsze w y j a ś n i e n i e M. Wieruszewska, Sankcje systemu kontroli folkloru w osobnej społecznej wobec n a t l e sy­ pracy autorki. rodziny wiej­ A r g u m e n t y za i s t o t n y m z p u n k t u w i d z e n i a b a d a w c z e g o r o z r ó ż n i e n i e m funkcji „ Ł ó d z k i e S t u d i a E t n o g r a f i c z n e , t. 13: 1971, s. 48-59. skiej, 1 1 podaje 68, 70. R. K . M e r t o n , Social Theory and Social Structure, Glencoe 1958, s. 65, �INTEGRACYJNA I WYCHOWAWCZA FUNKCJA 111 FOLKLORU nie w kontekście naturalnego zachwiania równowagi pełni f o l k l o r rolę czynnika wewnętrznej samoregulacji, przeciwdziałając d o m n i e m a n y m , groźnym następstwom zachodzących przemian, zapewniając ciągłość życia społecznego. Taką funkcję posiadały między i n n y m i obrzędy pogrzebowe, na które powołuje się za R. S. Rudnerem P. Sztompka wyjaśniając, że rzeczywistą i c h funkcję stanowiło dostarczenie usankcjonowanych sposo­ bów przezwyciężania sytuacji kryzysowej . Tę samą argumentację za­ wierają hipotezy A. V a n Gennepa, dla którego funkcją rites de passage jest „łagodzenie zakłóceń spowodowanych istnieniem stanów przejścio­ w y c h " w. 12 Przenosząc t e n t o k rozumowania na wszelkie sytuacje grożące egzy­ stencji g r u p y społecznej łatwo wytłumaczyć s i l n y oddźwięk, j a k i w y w o ­ łuje w niej odwołanie się do f o l k l o r u jako siły spajającej wewnętrzną więź, na przykład w okresie w o j n y , akcji w y n a r o d o w i a n i a , gdy spełniał on rolę a n t i d o t u m na procesy postępującej dezintegracji. Może na t y m tle łatwiej zrozumieć m o t y w y tworzenia pieśni obozów koncentracyjnych, w w a r u n k a c h zdawałoby się najbardziej k u t e m u niesprzyjających . M a ­ m y t u przykład spontanicznego działania treści folklorystycznych, cho­ ciaż mogą one funkcjonować także w w y n i k u świadomej i n s p i r a c j i . M e ­ chanizmy te unaocznimy teraz omawiając rolę f o l k l o r u w czasach współ­ czesnych, w społeczeństwach zurbanizowanych, a t y m samym w zupełnie o d m i e n n y m kontekście społeczno-kulturowym. u D a w n y sens w i e l u obrzędów zastąpiony został z czasem przez zinsty­ tucjonalizowane f o r m y akceptujące członkostwo w grupie, sankcjonujące doniosłe dla niej wydarzenia. Wiele z n i c h przejął kodeks p r a w n y . N i e ­ gdyś zamierzone funkcje obrzędów ulegają zatarciu, gdzieniegdzie w bar­ dziej sprzyjających w a r u n k a c h utrzymują się jeszcze r e l i k t o w e f o r m y dawnego rytuału. Czasem są zwykłym przeżytkiem, n i e k i e d y jednak t r w a ­ ją nadal dzięki zmienionej f u n k c j i na skutek zaspokajania a k t u a l n y c h po­ trzeb społecznych. Potwierdzają to współcześnie prowadzone badania na terenie Polski. Otóż w y n i k a z nich, że obrzędy doroczne, p r a k t y k o w a n e dawniej świadomie w celach magicznych, k o n t y n u u j e się obecnie w spo­ sób j a w n y i zamierzony, wyłącznie dla p o d t r z y m a n i a uczuć t o w a r z y s k i c h w kręgu znajomych, w celu zabawy i r o z r y w k i . Wprawdzie obecnie zbio­ rowe uczestniczenie w zwyczaju także p o d t r z y m u j e uczucie wspólnoty, ale pozbawia je swoistego podkładu moralnego właściwego k u l t u r z e t r a ­ dycyjnej, a zatem równie silnej mocy obowiązującej. 1 2 Sztompka, 1 3 M . K . G 1 u с к m a n , Essays op. cit., s. 114. on 1962, c y t . za recenzją Z. S o k o l e w i c z , 1 4 ciu J . L i g ę z a , Folklor współczesnym, s. 79. w górnośląskim the ritual and social relations, Manchester „Etnografia P o l s k a " , t . 9: 1965, s. 515. okręgu przemysłowym, [ w : ] Folklor w ży­ �112 MARIA WIERUSZEWSKA Znamienne są obserwacje świadczące, że w e współcześnie p r a k t y k o ­ w a n y c h zwyczajach, nawiązujących do autentycznego f o l k l o r u , udział b i o ­ rą wąskie kręgi społeczne w s i , p r z y czym uczestniczą w n i c h czasem l u ­ dzie spoza lokalnego środowiska: koledzy z miejsca pracy, rodzina z m i a ­ sta. Te symptomatyczne reguły współczesnej e t y k i e t y , nakazujące zapra­ szać na uroczystości w i e j s k i e (odpusty) czy rodzinne (wesela, c h r z t y itp.) l u d z i spoza bezpośredniego kręgu sąsiadów i znajomych, świadczyłyby 0 osłabieniu wewnętrznej więzi p e w n y c h odłamów w s i i nasileniu k o n ­ taktów zewnętrznych. Równolegle jednak obserwowane w w i e l u wsiach ożywienie t r a d y c y j ­ n y c h obrzędów, dopasowywanie i c h do realiów współczesności, rozbudo­ w y w a n i e akcji i l i c z n y udział zarówno ludności miejscowej, j a k i t e j , która m a ze środowiskiem m a c i e r z y s t y m k o n t a k t y sporadyczne z okazji świąt i urlopów, przemawiałoby za tezą już sygnalizowaną, że m a m y t u do czynienia z tendencją przeciwdziałania t y m w s z y s t k i m procesom dez­ integracji, które postępują w r a z z urbanizacją i uprzemysłowieniem. Z m i a n y f u n k c j i obrzędów, j a k i e obserwujemy w r a z z i c h s t o p n i o w y m z a n i k i e m już od końca X I X w i e k u , a które potęguje dopiero w i e k X X , z i m p a k t e m wpływów ponadlokalnych, a zwłaszcza uprzemysłowienia k r a ­ j u , a zatem i recepcją n o w y c h wzorów, zmuszają etnografów do śledzenia przeobrażeń współczesnych. N a t y m tle szczególnego znaczenia nabiera miejsce treści k u l t u r y l u d o w e j w t w o r z e n i u k u l t u r y narodowej, a zatem 1 zadanie śledzenia r o l i f o l k l o r u w procesie i n t e g r a c j i narodowej. Szeroko i n t e r p r e t o w a n e zjawisko f o l k l o r y z m u jako u g r u n t o w a n y n u r t współczesnego życia k u l t u r a l n e g o , uzmysławia n a m t e n k i e r u n e k p r z e j ­ ścia od r e g i o n a l n y c h treści k u l t u r y l u d o w e j do j e j masowego upowszech­ nienia w ramach k u l t u r y powszechnej, masowej. Już m a k s y m a l n i e zwięźle przedstawiona ewolucja f o l k l o r u w różnych kontekstach społeczno-kulturowych ukazuje n a m w całej złożoności jego funkcje społeczne, a zarazem świadczy o coraz szerszym zakresie jego udziału w procesie integracji, zarówno w charakterze czynnika sprawcze­ go, j a k i p r z e j a w u nasilonej więzi społecznej. M y l n e byłyby jednak w n i o s k i , że współczesna f u n k c j a f o l k l o r y z m u t o t y l k o udział w t w o r z e n i u z u n i f i k o w a n e j k u l t u r y narodowej. Obok n u r t u , który zresztą nobilitował pewne elementy f o l k l o r u do r a n g i s y m b o l i n a ­ rodowych, spełnia f o l k l o r doniosłe funkcje integracyjno-wychowawcze w m i k r o s k a l i , życiu k o n k r e t n y c h w s i i regionów. Szczególne zasługi p r z y ­ pisuje się jego konsolidującej r o l i w procesie i n t e g r a c j i społeczno-kultur o w e j różnych g r u p etnicznych na ziemiach odzyskanych . Doniosłe są także szanse f o l k l o r y z m u w kształtowaniu n o w y c h regionów społeczno1S 1 5 polskich Zob. К. ziem Kwaśniewski, zachodnich Rola i północnych, folkloru w [ w : ] Folklor..., procesie integracji s. 90-94, a t a k ż e M . kulturowej Mace- �INTEGRACYJNA I WYCHOWAWCZA FUNKCJA FOLKLORU -gospodarczych, które łączy „określony k l i m a t życia zbiorowego, postaw społecznych, ideałów i dążeń" . W t y c h w y m i a r a c h umiejscowić trzeba powstające na naszych oczach rejony uprzemysławiane Płocka, Puław, L u ­ bina, K o n i n a , Włocławka. Przedstawione rozważania prowadzą do następujących wniosków. 1. Rzetelne wyjaśnienie społecznych f u n k c j i f o l k l o r u dokonane być może t y l k o w powiązaniu z określonym kontekstem społeczno-kulturowym albo w odniesieniu do sformułowanych na podstawie ustaleń empirycznych modeli tego systemu. 2. Niezbędne wydaje się zastosowanie w analizie t a k i c h opozycji pojęciowych, j a k funkcja, dysfunkcja oraz f u n k c j e : j a w ­ na, u k r y t a , zamierzona i niezamierzona. Przydatność t y c h d y c h o t o m i i u j a w n i a się w całej pełni przy śledzeniu d y n a m i k i f o l k l o r u . 16 W w y n i k u dokonanych przemyśleń nasuwa się uwaga, że istotne k o m ­ ponenty f o l k l o r u , j a k : a) znamienne cechy t r a n s m i s j i ustnej (właściwe t r a d y c y j n e m u przekazowi k u l t u r o w e m u ) ; b) bezpośrednie nawiązanie do wartości uroczystych, szczególnie szanowanych w g r u p i e ; c) często r y ­ tualna postać uzewnętrznienia treści f o l k l o r y s t y c z n y c h (np. w kontekście obrzędów); d) posługiwanie się s y m b o l a m i o i s t o t n y m dla g r u p y znacze­ n i u — stwarzają dostatecznie silne przesłanki dla istnienia f u n k c j i i n t e ­ gracyjnej i wychowawczej. Natomiast b r a k p e w n y c h elementów l u b i c h niespójność w d a n y m układzie w w y n i k u różnicowania się s t r u k t u r y spo­ łecznej w skutek przemian egzo- czy endogennych doprowadza do zmian f u n k c j i f o l k l o r u w ramach zarysowanych już opozycji. w i c z - G o ! u b l i o w , kiej w obrzędowości 10 Przejawy dorocznej, integracji K. Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a , t e r a t u r a L u d o w a " , R. V I : 1962 n r 3, s. 3-6. С — Etnografia Polska, XVII/1 mieszkańców współczesnej wsi dolnośląs­ tamże, s. 96-100. Region łódzki (założenia dyskusyjne), „Li­ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7f3bdee0bbb021834b9d3de591fd3407.pdf 9e46f8f884e2ab703d2c6ca1639ce33f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:784 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:720 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1973 t.17 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1973 t.17 z.1, s.5-10 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA INSTYTUT AKADEMIA H I S T O R I I KULTURY NAUK MATERIALNEJ ETNOGRAFIA POLSKA XVII Zeszyt 1 WROCŁAW • WARSZAWA • KRAKÓW • G D A N S K ZAKŁAD N A R O D O W Y IMIENIA WYDAWNICTWO POLSKIEJ 1973 OSSOLIŃSKICH A K A D E M I I NAUK �REDAKTOR: SEKRETARZ WITOLD DYNOWSKI REDAKCJI: KRYSTYNA MAŁKOWSKA C z ł o n k o w i e K o m i t e t u : Józef B u r s z t a , M a r i a F r a n k o w s k a , Jadwiga Klimaszewska, A n n a Kutrzeba-Pojnarowa, Szyfelbejn-Sokolewicz, Zofia Danuta Markowska Adres redakcji: Warszawa, N o w y Ś w i a t 69, k l . С Okładkę projektował ZBIGNIEW Teksty KLIMCZYK angielskie PIOTR GRAFF Redaktor Z y t a Kwiecińska Redaktor techniczny Aleksandra I k o n o m u Printed in Poland Zakład N a r o d o w y i m . Ossolińskich — W y d a w n i c t w o . W r o c ł a w 1973. N a k ł a d : 500 + 140 egz. O b j ę t o ś ć : a r k . w y d . 21,20, a r k . d r u k . 17,13, a r k . A l 24. P a p i e r d r u k . s a t . k l . I I I , 70 g, 70 X 100. O d d a n o d o składania 7 X I I 1972. P o d p i s a n o d o d r u k u 2 1 I V 1973. D r u k u k o ń c z o ­ n o w m a j u 1973. W r o c ł a w s k a D r u k a r n i a N a u k o w a . Z a m . 418/72 — N-15 — C e n a zł 55.— �SPIS TREŚCI Część I ARTYKUŁY Kazimiera Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a turze ludowej Maria Słowiańszczyzny P a r a d o w s k a daniach kultury Streszczenie w Andrzej — — Pokrewieństwo fikcyjne w próba 11 — P a m i ę t n i k i p o l s k i e i i c h wartość ź r ó d ł o w a ludów kul­ interpretacji w ba­ pozaeuropejskich 19 jęz. a n g i e l s k i m P r i nк e — 38 Możliwości porównawczego stosowania danych etnogra­ ficznych w archeologii Streszczenie w 41 jęz. a n g i e l s k i m Krystyna Ł a p i ń s k a 66 — P o s t a w y w o b e c w o l n e g o czasu n a w s i uprzemysło­ wionej 67 Maria B i e r n a c k a — Wanda P a p r o c k a — Osady uchodźców Problematyka greckich w współczesnych Bieszczadach przemian . w W i e r u s z e w s k a — Integracyjna STUDIA I Antoni K u c z y ń s k i , i wychowawcza . . funkcja . . folkloru Tomasz S k a r ż y ń s k i — Zakazy 95 105 MATERIAŁY — Spichrze o kopulasto skle­ p i o n y m zrębie n a terenie południowej Opolszczyzny Teresa K a r w i c k a 83 kulturze l u d o w e j w o s t a t n i c h p r a c a c h c z e s k i c h i słowackich e t n o g r a f ó w . Maria . 115 związane z d r z e w a m i i motywujące j e wierze­ nia 131 Część II ARTYKUŁY Aleksander stwa Psern-Zieliński rodowo-plemiennego. — Rozwój Kontrowersyjne i morfologia założenia religii teorii społeczeń­ S. A . Toka- riewa Streszczenie w 141 jęz. a n g i e l s k i m Marek Arpad K o w a l s k i — Spostrzeżenia n a t e m a t k u l t u r y 168 ludowej Danii 171 �tí SPIS TREŚCI RECENZJE R e j o n y uprzemysławiane. P r o b l e m a t y k a i b a d a n i a . W a r s z a w a ka 1971 — Agniesz­ 193 Baranowska Jarmila Štástná, Z m ě n y ve industrializace, Praha Stan Steiner, sposobu 1970 — života Wanda The new Indian, New tkalců n a Náchodsku v procesu 195 Paprocka York, Evanstone, London 1968 — Ewa 198 Nowicka Language use a n d s o c i a l change. Problems reference to Eastern A f r i c a , L o n d o n John С. D e W i l d e , Experiences with of multilingualism with 1971 — Leszek . Dzięgiel A g r i c u l t u r a l Development A f r i c a , v o l . I - I I , B a l t i m o r e 1967 — Leszek special . . W a s h i n g t o n 1965 — Anna 204 207 Dzięgiel S y l v i a Leith-Ross, A f r i c a n W o m e n . A s t u d y of t h e I b o of Nigeria, N e w Ester Boserup, W o m a n ' s . i n Tropical York, 210 Partyka Role i n Economic Development, L o n d o n 1970 — Anna 214 Partyka Africa Remembered, N a r r a t i v e s b y W e s t A f r i c a n s f r o m t h e E r a of t h e Slave T r a d e , M a d i s o n , M i l w a u k e e , L o n d o n 1968 — Anna 219 Partyka Samuel M a r t i , A l t - A m e r i k a . M u s i k der Indianer i n prakolumbischer Zeit, Seria: M u s i k g e s c h i c h t e i n B i l d e r n , B a n d 2 M u s i k des A l t e r t u m s , L e i p z i g Romana Polesie Mańkowska, (Lingwistyka, Andrzej 1970 — 226 Krzanowski archeologia, toponimika), Moskwa 1968 — Alicja Bed227 narczuk G. A . S i e r g i e j e w a , Arczyńscy, M o s k w a Lew Fajnberg, Abramowicz matierinskogo 1967 — Edward Obszczestwiennyj r o d a к sosiedskoj . Pietraszek . . . s t r o j Eskimosów i A l e u t o w , obszczinie, Moskwa 1964 — Antoni 231 od Ku­ 238 czyński Ludmila Wasilewna Chomicz, Nieńcy, k w a - L e n i n g r a d 1966 — Antoni Ryszard Kukier, Kaszubi bytowscy, Konrad Wypych, 1969 — Antoni Spichlerze W istoriko-etnograficzeskie 245 G d y n i a 1966 — Leore Młyński c i e n i u fe. Śladami J a n a Stanisława K r a k ó w 1967 — Antoni wodne k ó w 1969 — Antoni Kubarego, . . . 252 Wrocław 258 w Opolu-Bierkowicach, 260 Kuczyński Opolszczyzny, 261 Kuczyński nakł. M u z e u m W s i Opolskiej, Kra­ 262 Kuczyński K s i ą ż k i nadesłane — Marek silewski . Kuczyński O p o l s z c z y z n y , nakł. M u z e u m W s i O p o l s k i e j i młyny Mos- Kuczyński M u z e u m W s i O p o l s k i e j , K r a k ó w 1969 — Antoni Wiatraki oczerki, Arpad Kowalski, Lech Mróz, Sławomir Jerzy Wa­ 264 �СОДЕРЖАНИЕ Часть I СТАТЬИ Казимера Завистович-Адамска — Фиктивные родства в народной культуре Славян. Попытка интерпретации 11 Мария П а р а д о в с к а — Польские мемуары и их значение как источников по изучению культуры внеевропейских народов 19 Резюме на английском языке 38 Анджей Принке — Возможности сравнительного применения этнографических дан­ ных в археологии 41 Резюме на английском языке Крыстына Л а п и н ь с к а 66 — Видыподхода к свободному времени в индустриализованной деревне Мария Бернацка 67 — Селения греческих беженцев вБещадах 83 Ванда П а п р о ц к а — Проблематика современных преображений в народной культуре в последних работах чешских и словацких этнографов Мария Верушевска — Объединительная и воспитательная функции фольклора 95 . . . 105 ИССЛЕДОВАНИЯ И МАТЕРИАЛЫ Антони Кучиньски, Томаш С к а р ж и н ь с к и — Амбары с куполообразно выпуклым сру­ бом на территории южной части Опольского воеводства Тереса К а р в и ц к а — Запреты, связанные с деревьями, и поверья, обосновывающие их 115 131 Часть I I СТАТЬИ Александр Посерн-Зелиньски — Развитие и морфология религии родово-племенного общества. Спорные положения теории С. А. Токарева Резюме на английском языке Марек Арпад К о в а л ь с к и — Заметки по народной культуре Дании 141 168 171 �8 SPIS TREŠCI РЕЦЕНЗИИ Индустриализируемые районы. Проблематика и исследования. Варшава 1971 — Агнеш193 ка Барановска Jarmila Štástná, Z m ě n y v e sposobu života tkalců n a Náchodsku v procesu i n d u s t r i a l i z a c e , P r a h a 1970 — Ванда Папроцка Stan Steiner, The n e w I n d i a n , New York, 195 Evanstone, L o n d o n 1968 — Ева 198 Новицка Language use a n d s o c i a l change. P r o b l e m s of m u l t i l i n g u a l i s m r e f e r e n c e t o E a s t e r n A f r i c a , L o n d o n 1971 — John С. D e W i l d e , Experiences with with special 204 Лешек Дзенгель agricultural development in Tropical A f r i c a , v o l . I — I I , B a l t i m o r e 1967 — Лешек Дзенгель 207 S y l v i a Leith-Ross, A f r i c a n w o m e n . A study of t h e I b o of Nigeria, N e w York, W a s h i n g t o n 1965 — Анна Партыка 210 E s t e r B o s e r u p , W o m a n ' s r o l e i n e c o n o m i c d e v e l o p m e n t , L o n d o n 1970 — Анна 214 Партыка Africa Remembered, Narratives by West Africans from the era of slave i n prakolumbischer Zeit, t r a d e , M a d i s o n , M i l w a u k e e , L o n d o n 1968 — Анна Партыка Samuel Marti, Alt-Amerika. Musik der Indianer 219 S e r i a : M u s i k g e s c h i c h t e i n B i l d e r n , B a n d 2, M u s i k des A l t e r t u m s , 1970 —• Leipzig Романа Манъковска, Анджей Кжановски Полесье (Языкознание, археология, топонимика), Москва Г . А . Сергеева, Арчинцы, Москва 226 1968 — Алиция Беднарчук 1967 —Эдвард Петрашек 227 231 Лев Абрамович Файнберг, Общественный строй эскимосов и алеутов, от материнского рода к соседской общине, Москва 1964 — Антоны Кучинъски 238 Людмила Васильевна Хомич, Ненцы, историко-этнографические очерки, Москва — Ленинград 1966 — Антоны Кучинъски Рышард Кукер, Бытовские кашубы, Гдыня 245 1966 — Леон Млынъски 252 Конрад Выпых, В тени фе. П о следам Яна Станислава Кубары, Вроцлав 1969 — Анто- ни Кучинъски 258 Амбары Опольского воеводства, изд. Музея оггольской деревни в ополе-Берковицах, Краков 1967 — Антош Кучинъски Музей опольскои деревни, Краков 260 1969 — Антош Кучинъски 261 Ветряные и водяные мельницы Опольскоговоеводства, изд. Музея опольскои деревни, Краков 1969 — Антоны Кучинъски Новые книги — Марек Арпад Ковальски, Лех Мруз, Славомир Ежи 262 Василевски . . . 264 �T A B L E OF CONTENTS Part I ARTICLES Kazimiera folk Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a culture. A — Fictitious Kinship i n slavinic tentative intepretation Maria P a r a d o w s k a — 11 P o l i s h m e m o i r s as sources f o r t h e s t u d y of n o n - -European cultures 19 Summary i n English 38 Andrzej P r i n к e — C a n e t h n o g r a p h i c a l d a t a be u s e d f o r a r c h e o l o g i c a l parisons Summary com­ , 41 i n English 66 K r y s t y n a Ł a p i ń s k a — A t t i t u d e s t o w a r d s l e i s u r e i n i n d u s t r i a l i z e d r u r a l areas Maria B i e r n a c k a — Settlements of Greek refugees in the Bieszczady Mountains 83 Wanda P a p r o c k a — C o n t e m p o r a r y c h a n g e s i n f o l k c u l t u r e as seen i n r e c e n t w r i t i n g s by Czech and Slovakian ethnographers Maria W i e r u s z e w s k a AND Teresa south f r o m K a r w i c k a — 105 MATERIALS A n t o n i K u c z y ń s k i , Tomasz S k a r ż y ń s k i frames 95 — T h e i n t e g r a t i v e a n d e d u c a t i v e f u n c t i o n of f o l k l o r e STUDIES ted 67 — Granaries w i t h cupola-vaul­ Opole 115 Taboos related Part to trees and the u n d e r l y i n g beliefs 131 II ARTICLES Aleksander P o s e r n - Z i e l i ń s k i g i o n o f c l a n - t r i b a l societies Summary — Development a n d m o r p h o l o g y of reli­ 141 i n English M a r e k A r p a d K o w a l s k i •— R e m a r k s 168 on folk culture i n Denmark . . . . 171 REVIEWS R e j o n y uprzemysłowione. P r o b l e m a t y k a i b a d a n i a . ( I n d u s t r i a l i z e d regions. P r o ­ b l e m s a n d researches). W a r s z a w a 1971 — Agnieszka Baranowska . . . ]93 �10 SPIS TBEŠCI Jarmila Stástná, Z m ě n y ve Stan Steiner, The sposobu 1970 — indutrializace, Praha New života Wando Indian, New tkalců na Náchodsku v procesu Paprocka York, 195 Evanstone, London 1968 — Ewa 198 Nowicka Language use and social change. reference to Eastern Africa, John С. De Wilde, Washington Ester Anna with B a l t i m o r e 1968 — Anna Woman's of multilingualism with 1972 — Leszek Leszek . . 204 Tropical 207 Dzięgiel York, 210 Partyka Role in Economic Development, London 1970 — 214 Narratives Marti, Alt Amerika. Seria: Musikgeschichte 1970 — by West Africans f r o m t h e E r a of t h e S l a v e Romana Musik der Indianer 219 Partyka in prakolumbischer i n B i l d e r n , B a n d 2, M u s i k d e r A l t e r t m u s . Mańkowska, Andrzej Poponymics), Moskva 1968 — Alicja Faynberg, metierinskogo Social System; Moskva roda from 1964 — к the 226 Antoni Archeology, 227 E d w a r d Pietraszek Obshchestviennyi sosiedskoy Maternal Leipzig Bednarczuk G . A . S i e r g i e y e v a , A r t c h y n c y , M o s k v a Г967 — Abramowitch Zeit. Krzanowski Polesie ( L i n g w i s t y k a , archeologia, t o p o n i k i k a ) (Polesie: Linguistics, ot . in S t u d y of the I b o of Nigeria, N e w T r a d e . M a d i s o n , M i l w a u k e e , L o n d o n 1968 — Anna Lev special Partyka Africa Remembered, Samuel . Dzięgiel Agricultural Development African Women. A 1&65 — Boserup, London Experience A f r i c a , v o l . 1-Й, Sylvia Leith-Ross, Problems stroy obshchinie Clan to Eskimosov (The the . i Eskimo Neighbour . . . 231 Aleutov, and Aleut Community), 238 Kuczyński L u d m i l a Vasilevna K h o m i c h , Niency, istorikoetnograficheskiye ocherki (Niency; H i s t o r i c a l a n d E t h n o g r a p h i c a l Notes). M o s k v a , Leningrad 1966 — Antoni 245 Kuczyński Ryszard K u k i e r , Kaszubi bytowscy Leon Młyński Konrad Wypych, ( T h e K a s h u b s f r o m B y t ó w ) , G d y n i a 1966 — 252 W c i e n i u fe. Siadami Jana Shadow o f t h e Fe. T r a c i n g t h e R o u t e s Antoni Kuczyński Spichlerze Stanisława the of. J . S. K u b a r y ) . W r o c ł a w 1969 of the Region of Opole). Published b y M u s e u m of O p o l e C o u n t r y s i d e , K r a k ó w 1967 — Antoni ni (In — 258 Opolszczyzny (Granaries M u z e u m W s i Opolskiej Kubarego Kuczyński . the . ( M u s e u m of O p o l e C o u n t r y s i d e ) . K r a k ó w 1969 — . 261 Kuczyński Wiatraki i młyny Region of kow Books received — lewski wodne Opolszczyzny Opole). Published 1969 — 260 Anto­ Antoni Marek by (Windmills and Water Mills of t h e M u s e u m of O p o l e C o u n t r y s i d e , the Kra­ 262 Kuczyński Arpad Kowalski, Lech Mróz, Sławomir Jerzy Wasi­ 264 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2fb60c4cd75e2213f775c0052769f1d5.pdf 599b87c0041623f6981cf76cbe676332 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1233 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1138 Title A name given to the resource Środki i mechanizm przekazu tanecznego / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.2, s.63-82 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalska, Jolanta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X I X : 1985 z. 2 P L I S S N 0071-1861 JOLANTA KOWALSKA ŚRODKI I MECHANIZM PRZEKAZU TANECZNEGO * 1. E L E M E N T Y I F O R M A R U C H U T A N E C Z N E G O Punktem wyjścia prezentowanych tu rozważań są — klasyczne już w dziedzinie badań tańca —- ustalenia labanowskiej kinetografii . Opra­ cowanie graficznej metody zapisu ruchu tanecznego, która umożliwia pełną jego rejestrację z uwzględnieniem trzech wymiarów przestrzen­ nych i wymiaru czasowego, wymagało rozpoznania cech wszelkich r u ­ chów ludzkich — nie tylko tanecznych — oraz ustalenia, jakie są ich sta­ łe elementy składowe. Stwierdzono, że o formie ruchu decydują trzy czynniki: 1) źródłem ruchu jest ludzkie ciało, jest on więc determinowany jego budową i moż­ liwościami motorycznymi; 2) ruch odbywa się w przestrzeni, wobec cze­ go określonemu jak wyżej aparatowi emisyjnemu właściwe są wszelkie cechy punktu (ów) zmieniającego swe położenie w przestrzeni, przy czym źródło emisji jest jej przemieszczającym się punktem kardynalnym; 3) ruch trwa w czasie, należy zatem mówić o nim jako o procesie, w ka­ tegoriach ciągłości i nieciągłości czasowej, wyznaczających jego granice i warunkujących wewnętrzną konstrukcję. Na podstawie tych danych ustalono pięć płaszczyzn analizy ruchu. Są to: 1) rodzaje ruchu ze względu na zaangażowanie całego ciała (tak zwa­ ne p r z e m i e s z c z e n i a , to jest kroki, skoki, obroty ze zmianą miej­ sca itp.) lub poszczególnych jego części określane jako g e s t y , rąk, nóg, dłoni, stóp itp.); 1 * Prezentowany tekst stanowi ogniwo pośrednie między przedstawionymi daw­ niej rozważaniami natury ogólnej na temat tańca jako formy przekazu treści k u l ­ turowych, a rozważaniami szczegółowymi poświęconymi kulturowym kwalifikacjom e l e m e n t ó w znaczących tańca oraz aspektem komunikowania tanecznego. Ustalenia na temat kinetografii, z jakich korzystałam, zawarte są w pracach: R. L a b a n, Choreographie, Jena 1926; R. L a n g e , Podręcznik kinetografii K r a ­ k ó w 1975; t e n ż e , The Nature of Dance, London 9175; A . K u n s t , Dictionary of Kinetography, Esover-Plymuth 1979, t. 1-2. 1 �64 JOLANTA KOWALSKA 2) kierunki ruchu w płaszczyznach horyzontalnej, wertykalnej i po­ średnich, których schematyczny zestaw obrazuje dwudziestościan forem­ ny; 3) czas trwania ruchu; 4) przebieg ruchu, to jest continuum ruchów poszczególnych w pla­ nach czasowym i przestrzennym, składających się na pewną, dającą się wyodrębnić całość; 5) effort, czyli dynamika ruchu, określana przez relację ilości ruchów szczegółowych wykonywanych w jednostce czasu do ich przestrzennego przebiegu. Ilustracją tego nieco suchego wyliczenia niech będzie analiza składo­ wych ruchu wykonywanych przez tancerza podczas trwania jednego tak­ tu walca . W płaszczyźnie pierwszej będą to kroki, pozycja korpusu, uło­ żenie (statyczne) lub ruchy (dynamiczne) rąk, sposób trzymania głowy — czyli przemieszczenia, gesty i postawa. W drugiej: poszczególne kroki składające się na kierunek, w którym przemieszcza się tańczący, oraz to­ warzyszące temu ruchy r ą k (towarzyszące — dodajmy •— na zasadzie kontrapunktu bądź związku harmonijnego). W trzeciej: czas trwania każ­ dego kroku i obrotu oraz ruchów rąk wypełniających w sumie czas trwa­ nia jednego taktu. W płaszczyźnie czwartej będzie to kolejność następstwa kroków i obrotów: krok — pół obrotu — krok, dające w powtórzeniach efekt wirowania, oraz tak zwany p o z i o m r u c h u warunkowany po­ łożeniem punktu ciężkości całego ciała: przejście w obrocie do pierwsze­ go n i s k i e g o kroku na ugiętej w kolanie nodze, do w y s o k i e g o na palcach w zakończeniu taktu, by z początkiem kolejnego taktu ponownie zejść do poziomu niskiego, rezultatem czego jest falista linia przebiegu ruchu w płaszczyźnie metrykalnej. Wreszcie w piątej z wyróżnionych płaszczyzn analizy stwierdzamy łagodny, a zarazem ciągły charakter przejścia z poziomu na poziom i przemieszczeń, czyli płynność ruchu, oraz małe nasycenie ilością kroków i gestów omawianej jednostki czasu trwa­ nia ciągu ruchowego. Już tak krótka analiza ruchu tanecznego dowodzi, że każdy z jego elementów tak długo, jak występuje samoistnie, nie jest niczym innym niż tylko poszczególnym krokiem, gestem, postawą. Jakkolwiek na pod­ stawie zakodowanej kulturowo świadomości ich taneczności zostaną za­ kwalifikowane jako taneczne, to jednak dopiero r o d z a j łączących je r e l a c j i p r z e s t r z e n n y c h i czasowych oraz sposób 2 3 2 Sięgam tu po przykład popularnego tańca towarzyskiego odbiegający od ty­ powo „etnograficznych", które stanowią egzemplifikację dalszych rozważań, roku­ jący jednak, że znany jest stosunkowo szerokiemu gronu Czytelników, także pod w ę g l ę d e m wykonawczym. Podobnie, dla uzyskania możliwie największej jasności w y k ł a d u analiza ruchu ograniczona tu jest tylko do ruchów jednego wykonawcy. ' Na tej podstawie kwalifikujemy wszelkie plastyczne wyobrażenia tańca, siłą rzeczy cząstkowe w stosunku do całości. �Ś R O D K I I M E C H A N I Z M P R Z E K A Z U T A N E C Z N E G O 65 u p o r z ą d k o w a n i a d e c y d u j ą o t y m , że s t a j ą s i ę ele­ m e n t a m i r u c h u t a n e c z n e g o . Należy t u zauważyć, że na przy­ kład w czwartej płaszczyźnie, gdzie elementy ruchu rozpatrywane są ze względu na wzajemne uzależnienia, analiza ciągłości ruchu w obrębie jednego taktu okazała się niewystarczająca.Konieczne było odwołanie się do relacji zachodzącej pomiędzy krokami kończącym i rozpoczynającym następujące po sobie takty, ponieważ jednostka ruchu nie ogranicza się w t y m wypadku do jednego taktu. Jej obraz staje się czytelny dopiero w poszerzonym kontekście. Elementami składającymi się na ruch taneczny są więc poszczególne jednostki ruchu s k o r e l o w a n e ze swymi w y ­ miarami czasowym i przestrzennym oraz z innymi współtowarzyszącymi i m jednostkami ruchu, w kontekście całości przebiegu ruchu tanecznego. Znaczy to zaś, że ustrukturyzowanie tańca znajduje odbicie, a przy t y m i potwierdzenie, w samym sposobie organizacji tworzywa tego fenome­ nu; w sp o s o b i e o r g a n i z a c j i r u c h u w r u c h t a n e c z n y . Przyjrzyjmy się teraz opisanym faktom pod nieco innym kątem. Stwierdziliśmy, że obok poszczególnych elementów ruchu, których pełny zestaw (to znaczy wszelkie ruchy, na jakie pozwalają możliwości motoryczne ludzkiego ciała) stanowi zbiór potencjalnych morfemów ruchu tanecznego, występuje także czynnik decydujący o ich przejściu ze zbioru elementów potencjalnych do roli elementów składowych tego ruchu. Jest nim rytm, czyli zasada, wedle której przebiega proces organizowania r u ­ chów poszczególnych w koherentne ciągi ruchowe o cesze taneczności . i 4 Nie istnieją takie formy tańca, w których nie występuje czynnik rytmiczny. Jest to pierwszy (poza tworzywem, czyli ruchem) jego atrybut, choć nie decyduje on o wyróżnieniu tańca spośród innych rytmicznych zachowań (por. uwagi poświęcone tej kwestii zawarte w: J . K o w a l s k a , Taniec jako forma przekazu treści kultu­ rowych. Uwagi wstępne, „Etnografia Polska", t. 22: 1978, z. 1, s. 177-179). Znacząca jest natomiast jakość charakterystyki rytmicznej różnej dla „zwykłego", choć upo­ rządkowanego rytmicznie ruchu i ruchu tanecznego. Pomocne w jej określeniu są analogie związków, jakie łączą ruch i ruch taneczny, m o w ę potoczną i m o w ę nar­ racyjną, m o w ę potoczną i śpiew. Zwraca w nich uwagę fakt, że o charakterystyce wypowiedzi słownej (dźwiękowej) czy ruchowej decyduje jakość rytmu. Na ten te­ mat porównaj: R. S t o p a , Hotentoci, „Lud", t. 37: 1949, s. 50-146; J . P e n t i k a i n e n, On the Study of Rhythm of Storytelling, „Finnish Folkloristics", no 1, Studia Fennica, t. 17: 1974, Helsinki, s. 132-147. Wartości rytmiczne poezji i prozy poetyckiej decydują o ich autonomii wśród innych gatunków twórczości i wypowiedzi s ł o w n e j . W literaturze Grecji i Rzymu różne porządki rytmiczne decydują o wyodrębnianiu poszczególnych gatunków po­ etyckich; zarazem (dotyczy to Grecji) także różnych porządków tanecznych chorei. P o r ó w n a j : E . Z w o 1 s к i, Choreia Muza i bóstwo w religii greckiej, Warszawa 1978. Trafną interpretację różnic pomiędzy krokiem (ruchem) tanecznym i nietanecznym przedstawia Moszyński. „Granica pomiędzy korowodami tanecznymi i nietanecznymi jest przy takich zabawach bardzo płynna [omawiane są korowody i za­ bawy, w których naśladowane są ruchy zwierząt — przyp. J.K.]. Tylko wtedy, jeżeli uczestnicy tej rozrywki tworzący koło stoją bez ruchu w miejscu przypatrując si-ą 5 — Etnografia Polska 29/2 �66 JOLANTA KOWALSKA W omówionym wyżej przykładzie była to rytmika zamknięta w powta­ rzalnym w każdym takcie trzyćwierciowym kanonie rytmu, co jest sy­ tuacją dość prostą, mamy bowiem do czynienia z monorytmiką ruchu. Istnieją również rodzaje ruchu tanecznego, które porządkowane są polirytmicznie. Na przykład, w .niektórych formach klasycznego tańca Indii ruchy nóg i ruch całego korpusu kształtowane są zgodnie z różnymi porządkami rytmicznymi. W tańcach z terenu Europy jest to zjawisko rzadkie ze względu na właściwą i m statyczność korpusu i monolityczne potraktowanie emitora ruchu, jakim jest ciało. Widoczne jest ono szcze­ gólnie w balecie akademickim, gdzie sztywność korpusu należy do w y ­ mogów podstawowych. Polirytmia pojawia się natomiast w tańcach eu­ ropejskich w postaci przesunięć rytmu, w jakim poruszają się tańczący w stosunku do rytmu akompaniamentu muzycznego. Wzajemny stosu­ nek tych dwóch porządków rytmicznych wykazuje pewne charakterys­ tyczne rozchwianie: rozmijanie się i schodzenie w czasie trwania tańca posiadające stałą, logiczną regularność . 5 W kreacji ruchu tanecznego istotną rolę odgrywa także z a s a d a s e l e k t y w n o ś c i . Ruch taneczny jest bowiem wyborem pomiędzy pewnymi, potencjalnie istniejącymi możliwościami. Wybierane są takie a nie inne (nie wszystkie) elementy ruchu i pewną (-e) reguła łączenia ich w ciąg ruchowy. Na tej właśnie zasadzie powstaje f o r m a r u c h u t a n e c z n e g o . Jest ona konkretyzacją i uszczegółowieniem czerpią­ cym z zasobu możliwości istniejących jako zbiór uniwersalny. Selekcja dokonywana jest po raz pierwszy na etapie wyodrębniania ruchu ta­ necznego z kategorii wszelkich możliwości motorycznych ciała ludzkiego (ruchy o określonej jakości rytmicznej); po raz drugi, gdy dokonywany jest wybór konkretnej zasady porządkowania ruchu i określonych jego elementów składających się na szczególną formę ruchu tanecznego. nietanecznej grze «zajaca» czy «wróbla», z drugiej strony, kiedy się poruszają (lub kiedy aktor się porusza) t a n e c z n y m i kroki pod akompaniament pieśni nie w a ­ hamy się z podaniem definicji, zaliczając pierwszy wypadek do gier, a drugi do t a ń ­ ców" (podkreślenie autora cytowanego tekstu). K . M o s z y ń s k i , Kultura ludowa Słowian, Warszawa 1939, t. 2, cz. 2, s. 385. Zjawiskom tego rodzaju w y s t ę p u j ą c y m w tańcach z terenu Jugosławii szcze­ gólną u w a g ę poświęciły siostry Ljubica i Dánica J a n k o v i č w pracach: Niekie karakterystike orskich igra v Srbji, „Zbornik Étnografskog Muzeja u Beogradu", R. 1953, s. 278-282; Folk Dances, Belgrad 1937, t. 2. Obecność ich w tańcu huculskim o nazwie „arkan" odnotowała Z. K w a ś n i c o w a (Zbiór pląsów, Warszawa 19371938, t. 1-2); dla terenu rdzennie polskiego (Kujawy) na obecność tego zjawiska w kujawiaku zwrócił uwagę R. L a n g e (Tańce kujawskie, „Literatura Ludowa", R. 7: 1963, nr 4, s. 13-20). Porównaj także uwagi na temat tzw. tempo rubato w muzyce tanecznej zawar­ te w pracach: Ł. K a m i e ń s k i , Zum Tempo rubato, „Archiv für Musikwissenschaft", R. 1: 1918-1919, z. 1, s. 108-126; J . M. S o b i e s с у, Tempo rubato u Cho­ pina i w polskiej muzyce ludowej, „Muzyka", R. 5: 1960, nr 3(18), s. 30-41. 6 �Ś R O D K I I M E C H A N I Z M P R Z E K A Z U 67 T A N E C Z N E G O 2. E L E M E N T Y I F O R M A R U C H U T A N E C Z N E G O A T A N I E C Skoro określone zostały cechy materialnego budulca tańca, ruchu emitowanego przez ciało tancerza, rozważyć należy, w jaki sposób ruch taneczny staje się tańcem. W t y m celu posłużę się przykładem pewnych ciągów ruchu, które w podobnej postaci stanowią materię dwóch par działań niejednorodnych: tańca i pracy oraz tańca i zachowań niektórych gatunków zwierząt przenoszonych do tańca ludzi. Moszyński wspomina o dwóch tańcach z terenu Serbii, które w swej warstwie ruchowej zawierają cytaty ruchów właściwych pracy . Pierw­ szy z nich znany był pod nazwą „tańca kosiarzy". W trakcie jego w y ­ konywania mężczyźni naśladowali ruchy koszenia i ostrzenia kos, a ko­ biety ruchy grabienia. Drugi z tańców wykonywany był w kole z towa­ rzyszeniem pieśni opisującej czynności wykonywane przy bieleniu płótna, o następującym tekście: 6 Dziewczyna płótno bieli oto tak! oto tak! Ze studni w o d ę wyciąga oto tak! oto tak! Z koryta wodę wylewa oto tak! oto tak! itd. Wykonawcy tańca każdorazowo, gdy rozlegały się słowa: „oto tak! oto tak!" rozłączali się i wykonywali ruchy symbolizujące czynności, o których była mowa w poszczególnych zwrotkach. Dość rozpowszechniony w latach trzydziestych naszego stulecia po­ gląd, jakoby genezę tańca wiązać należało z pracą, wynikał •— obok innych powodów — z konstatacji obecności tego rodzaju cytatów rucho­ wych w tańcach korowodowych, zaliczanych do najbardziej archaicznych form tańca. Na korzyść tego przypuszczenia przemawiał również fakt, iż niektóre prace wykonywane grupowo, szczególnie związane z uprawą roli, robiły na obserwatorze wrażenie tańca. Wymieniano t u jako przy­ kład najbardziej wyrazisty zespół ruchów wykonywanych przez japoń­ skie i koreańskie kobiety podczas sadzenia ryżu. Ponieważ pracowano zbiorowo, przy akompaniamencie pieśni, która narzucała swoją rytmikę, a wszystkie ruchy pracujących kobiet były powtórzeniem ruchów przo­ downicy — ich harmonijność i rytmiczne uporządkowanie mogły istotnie kojarzyć się z tańcem . 7 Podobnym dowodem miało być występowanie tańców przedstawia­ jących w udramatyzowanej formie prace — w szerokim rozumieniu ' M o s z y ń s k i , op. cit., t. 2, cz. 2, s. 385. Opisy tego rodzaju zachowań porównaj: R. U c h i d a , The musical character of rice planting song, [w:] The Proceedings of VIII International Congress of An­ thropological and Ethnological Sciences. Tokyo 1968, vol. 12, s. 340-342; t e j ż e : Rice-Planting Music of Chindo (Korea) and the Chugoku Region (JapanX [w:] The Per­ forming Arts, Haga 1979, s. 109-118. Do popularności krytykowanego tu poglądu przyczynia się praca K . Büchera, w której dowodzi się generatywności ruchów pra­ cy w stosunku do wszelkich innych działań i zachowań ruchowych, na podstawie podobieństw rytmiki, K . B ü c h e r , Arbeit und Rhythmus, Lipsk 1902. 7 �68 JOLANT/ tego terminu — bo poczynając od tańca wyobrażającego przebieg polo­ wania, przez wspomniane korowody zawierające cytaty ruchów pracy, po tańce przedstawiające zajęcia rzemieślników. Jakkolwiek już C. Sachs właśnie w latach 30-tych dowodził, że ruch taneczny „nie wynika z pod­ niet pracy" , teza o genetycznym związku tańca z pracą nadal ma swych zwolenników. Przykładem poglądy zawarte w pracach Korolevej i Stolara . W omawianej kwestii należy zwrócić uwagę na dwa czynniki. Prze­ de wszystkim cytaty ruchowe wprowadzane do tańca nie są faktycznie cytatami a stylizacją. Po wtóre wchodząc w skład ciągu ruchów tanecz­ nych tracą swą instrumentalność. W „tańcu kosiarzy" wspominanym przez Moszyńskiego narzędzia pracy zastępowane są rekwizytami. W dru­ gim tańcu nie pojawiają się wcale. Tu cała praca wyobrażana jest w symbolice ruchu i gestu. Podobnie dzieje się na przykład w lubelskim „czółenku" czy śląskim „tkaczu" . Różnicę pomiędzy ruchami pracy a identycznymi ruchami włączonymi do tańca oddaje opozycja: ruch instrumentalny — ruch nieinstrumentalny o z n a c z a j ą c y ruch i n ­ strumentalny. Zależność ta w prezentowanych wyżej poglądach była pomijana. W efekcie zaś jednolitość formalna zachowań decydowała o charakterze przypisywanego i m związku. Wprowadzanie do tańca pewnych zespołów zachowań ruchowych właściwych niektórym gatunkom zwierząt stwarza sytuację nieco bar­ dziej skomplikowaną w porównaniu z przedstawioną w odniesieniu do ruchów pracy. Mamy t u bowiem do czynienia z włączeniem do tanecz­ nego ruchu ludzi ruchu nieludzkiego, a więc warunkowanego przez inne możliwości motoryczne emitora ruchu oraz odmienną charakterystykę czasowo-przestrzenną. Sam fakt przejęcia takich zachowań wiąże się z ko­ niecznością p r z e k ł a d u i pewnej stylizacji. Mówi się na przykład, że w znanym z terenu Bawarii auerhahntanzu tancerz wykonuje ruchy takie, jak tokujący głuszec. 8 9 1 0 u „Chłopak tańczy skocznymi, zalotnymi ruchami poza dziewczyną lub — w braku miejsca — obok niej, kląskając językiem, posykując, bijąc w dłonie i dłońmi o po­ deszwy obuwia wyczyniając skoki lub nawet w y w i j a j ą c kozła; wreszcie rzuca się ku dziewczynie z szeroko rozpostartymi lub nisko opuszczonymi rękoma, lub też klasnąwszy co siły obu dłońmi o ziemię skacze k u niej w y g i ę t y m łukiem" . 12 8 G . S a c h s , World History of the Dance, New York 1965, s. 6. E . А. К о г о 1 е v a, Rannyje -formy tanca, Kiszyniev 1977, s. 9-33; A. D. O. Stolar, O genezise izobrazitelnoj dejatelnosti i jejo roli v stanovleniu soznanija, [w:] Rannyje formy iskusstva, Moskva 1972. A. B r y k , S. L e s z c z y ń s k i , Pieśni i tańce lubelskie, Lublin 1970. , J . D r o z d , Wiązanka tańców śląskich, Wisła—Cieszyn 1937. " M o s z y ń s k i , op. cit, t. 2, cz. 2, s. 385. 8 1 0 1 1 �69 ŚRODKI I M E C H A N I Z M P R Z E K A Z U T A N E C Z N E G O Podobnie tarantysta wykonujący taniec małego pajączka imituje spo­ sób poruszania się pająka , a tancerz z plemienia Kwakiutlów — ruchy niedźwiedzia, którego uosabia w tańcu . Ruchy tańczących ludzi nie są nawet w t y m wypadku cytatami ruchów zwierzęcych. Są to ruchy zwie­ rzęcia w i n t e r p r e t a c j i człowieka. J u ż więc na t y m poziomie ma­ my do czynienia ze znakowością: ruchu oznaczającego inny ruch; ruchu człowieka oznaczającego ruch zwierzęcia. Zarazem stylizacja ruchów zwierzęcych wkomponowana w ciąg zachowań ruchowych człowieka staje się symbolem zwierzęcia lub pewnych przypisywanych mu cech. Inaczej mówiąc, r u c h s t a j e s i ę m a s k ą , którą przywdziewa tańczący. I t y m razem, jak w wypadku podobieństw między pracą i tańcem, nastę­ puje zmiana cech tworzywa ruchowego. 13 14 W sytuacji, gdy jakikolwiek nietaneczny zespół zachowań ruchowych staje się składnikiem ruchu tanecznego zasada porządkowania i zasada łączenia jego elementów w ciągu ulegają zmianie. W pracy charakter ruchów i ich porządek determinowany jest przez rodzaj zadania. W r u ­ chu tanecznym, k t ó r y zawiera elementy pracy, celem jest wyobrażenie jej ruchem lub symbolizacja pewnych pojęć abstrakcyjnych wiązanych z pracą. Analogicznie rzecz się ma z zespołami zachowań zwierzęcych. Wyko­ nywane przez zwierzę są właściwym mu sposobem korzystania z możli­ wości motorycznych własnego organizmu. Wprowadzone do tańca w y ­ konywanego przez ludzi nie są jedynie prostym naśladownictwem •— nabierają znaczenia. Przy t y m , co należy podkreślić, oba rodzaje za­ chowań ruchowych — z chwilą, gdy stają się składnikami ruchu tanecz­ nego — podlegają porządkowaniu zgodnie z jego r y t m i k ą . Zatem w wypadku adaptacji do ruchu tanecznego zachowań nietanecznych mamy do czynienia z nadawaniem i m znaczenia modyfikującego ich cha­ rakter. Ruch taneczny może stać się reprezentantem pojęć abstrakcyjnych i przedmiotów istniejących realnie także na innej zasadzie. Ma to miejsce wówczas, gdy jakikolwiek' z jego elementów bądź całe ich zespoły w y ­ pełniane są treścią na podstawie pewnej konwencji, która w przeciwień­ stwie do opisanej wyżej jest niezależna od cech tworzywa ruchowego. Doskonałym jej przykładem jest alfabet gestów rąk i ich kombinacji używany w klasycznych tańcach Indii, a wywodzący się z sanskryckiego 15 l ł E . d e M a r t i n o , Ziemia zgryzoty, Warszawa 1971, s. 82. R. B e n e d i c t , Wzory kultury, Warszawa 1966, s. 260. Tracą w ł a ś c i w ą sobie rytmikę na rzecz rytmiki tańca. Z drugiej strony może być ona wykorzystana jako w ą t e k rytmiki tanecznej, jednak i w tym wypadku mamy do czynienia ze stylizacją a nie imitacją. 1 4 1 5 �70 JOLANTA KOWALSKA 5 traktatu poświęconego formom dramatycznym, pt. Natya Sastra} . Każ­ demu z gestów dłoni i ich wzajemnym układom odpowiadają określo­ ne —• różniące się nieco w zależności ód szkoły tańca — znaczenia. Przy tym, podobnie jak w wypadku słowa, tu gestowi właściwa jest pewna znaczeniowa wariantywność. Na przykład gestowi określanemu patoka, któremu odpowiada wzniesienie otwartej dłoni w pozycji pionowej k u górze, używanemu jako symbol rozpoczęcia tańca, przypisywane są takie pojęcia jak: chmury, las, rzeczy (przedmioty), łono, potęga, pokój, rzeka, niebo, waleczność, światło księżyca, światło słoneczne, siła, cisza, morze, przysięga, miecz wejście (w sensie czynności). Kształtują one znaczenie przekazu tanecznego w zależności od kontekstu innych ruchów, z któ­ r y m i gest patoka współwystępuje. Inny przykład tego z;awiska zarejestrowała amerykańska badaczka J. Goodale w tańcach plemienia T i w i (wyspy Melleville'a) stwierdzając w nich istnienie kroków którym przypisywane są pewne konkretne zna­ czenia, na przykład: krokodyl, ptaki, samolot, indyk, łódź, deszcz, pszczo­ ły, bohaterowie mitów itd. Krok taki należy do swego twórcy i jeżeli pieśń towarzysząca tańcowi mówi o którymś z tych pojęć czy przedmio­ tów właściciel — to jest twórca kroku lub jego sukcesor — wchodzi do koła tańczących i ilustruje swym tańcem treść pieśni. Zachodzi tu zdu­ blowanie kodów, przy pomocy których wyrażana jest pewna treść; w tańcu — w t y m wypadku — przypisywana elementowi ruchu. Istnieje wszakże i inna możliwość. Z terenu Polski znane są tańce „na len", „na konopie", wykonanie których w czasie Zapustów miało zapewnić urodzaj obydwu roślin. Ist­ niały dwie wersje tych tańców. W pierwszej akcentowano jeden z ele­ mentów ruchu (skok), który symbolizował wysokość i pomyślny wzrost rośliny. W drugiej posługiwano się jednym z tańców należących do re­ pertuaru tanecznego danego regionu, wykonywanym w intencji wywo­ łania udanych plonów. Pojęcia „obfity", „pomyślny urodzaj" kojarzone były więc z wysokością skoków — co wskazuje, iż proces kojarzenia wsparty był na analogii cech: wysoki skok równa się wysoka słoma lnia­ na (długie włókno) — albo z samym f a k t e m w y k o n a n i a t a ń c a . 1 7 " Bharata M u n i , Natya Sastra, vol. 1-2, bmw. Informacje na temat za­ wartości podaję za: B. E n a k s h i , The Dance in India, Bombay 1970. Szczegółowe omówienie języka gestów zawarte jest na stronach 82-144, znaczeń przypisywanych poszczególnym ruchom i mimice na stronach 144-159. J . G o o d a l e , The Tiwi Dance for the Dead, „Expedition", vol. 2: 1959/60, no 1, s. 3-13. Opisywana sytuacja ma niejako charakter laboratoryjny. Konwencja znaku, zgodnie z podaną przez autorkę informacją, jest uświadamiana przez jego użytkowników. Obserwator (w tym wypadku badacz) nie znający konwencji ma ułatwiony odbiór treści i rozpoznanie sytuacji jako przedstawiającej, dzięki r ó w n o ­ ległemu funkcjonowaniu znaków zawartych w ruchu tanecznym i systemu znaków języka naturalnego. 1 7 �71 ŚRODKI I M E C H A N I Z M P R Z E K A Z U T A N E C Z N E G O W drugiej z wymienionych wersji taniec — niezależnie od tego, z ja­ kich elementów formalnych jest zbudowany — symbolizuje urodzaj, a zarazem jest działaniem magicznym mającym go zapewnić. Rola ele­ mentu znaczącego może być więc powierzona ruchowi tanecznemu jako takiemu. Inaczej mówiąc, sama obecność tańca zawierać może znaczenie z uwagi na okoliczności, w jakich się pojawia, oraz ze względu na k u l ­ turową charakterystykę ruchu, a szczególnie ruchu tanecznego (por. da­ lej, rozdz. 3). Zaprezentowane tu ustalenia prowadzą do wniosku, że taniec zawsze wypełniony jest treścią. W literaturze choreologicznej znany jest jednak termin „czysty taniec" na określenie takiego, który — jak się zakłada — nie zawiera żadnych znaczeń. Jest beztreściowy, stanowi wyłącznie este­ tyczną formę ruchu. Rozwiązanie problemu leży w sposobie pojmowania właściwości komunikacyjnych tańca i ustaleniu, co w istocie rozumie się przez „czysty taniec". W kulturze Indii, zgodnie z kodeksem Natya Sastra, określa się go ierminem Nrtta lub Nritta i rozumie przezeń ruch pozbawiony jakiego­ kolwiek specjalnego znaczenia czy ładunku emocjonalnego, używany do prezentacji walorów i subtelności techniki wykonawczej . Interpretuje się go także jako ruch o pewnych szczególnych kwalifikacjach rytmicz­ nych, którego piękno polegać ma na harmonijnym oddaniu zasady po­ rządku rytmicznego, zapewniający swemu wykonawcy, a także widzowi, przeżycie radości uczestnictwa w ruchu . Zgodnie z przedstawioną kon­ wencją „taniec czysty" nie jest więc beztreściowy, lecz skoncentrowany na unaocznieniu — a zarazem realizacji poprzez ruch — tej szczególnej kategorii kulturowej, jaką jest p i ę k n o . Funkcje i sposób pojmowania tańca w kulturze Indii są diametralnie różne od jego obrazu i funkcji utrwalonych przez intelektualny nurt kultury europejskiej . Stąd i terminowi „czysty taniec" nadawany jest 18 19 20 18 „Nrtta: Pure dance. Movements without any special meaning or mood, and used to show pure technique, and intricasies of complicated timing, rhyhtms, po­ sture and footwork" (Nrtta: Czysty taniec. Ruchy pozbawione specjalnego znacze­ nia czy nastroju, u ż y w a n e do prezentacji czystej techniki oraz maestrii rozkładu ruchu w czasie, rytmiki, postawy i pracy nóg), E n а к s h i, op. cit., s. 21. „Nritta conveys a sense of pure joy of movements and rhythm. Its beauty lies in graceful movemens of limbs. A full fledged dance includes Nritta also although it is possible to have Nritta devoid of all Natya" (Nritta przekazuje sens czystej radości ruchu i rytmu. Jego piękno leży w pełnych wdzięku ruchach kończyn. P e ł n y taniec również zawiera Nritta, jakkolwiek istnieje możliwość kreacji Nritta całkowicie pozbawionego Natya), S w a n t i S w a r u p , 5000 Years of Arts and Crafts in India and Pakistan, Bombay 1968, s. 174. Według tego samego źródła Natya oznacza komunikowanie za pośrednictwem wszelkich form aktywności ruchowej. Porównaj: J . K o w a l s k a , Pojmowanie tańca. Uwagi na temat źródeł ko­ notacji negatywnej, „Etnografia Polska", t. 24: 1980, z. 2, s. 121-137. 19 8 0 �72 JOLANTA KOWALSKA tu odmienny sens, niezgodny jednak z rzeczywistymi funkcjami tak okre­ ślanego fenomenu. Ograniczenie tańca do estetycznej formy ruchu nie decyduje o jego beztreściowości, sam bowiem kanon estetyki należy do kategorii treści, jakie mogą być w tańcu zawarte i za jego pośrednic­ twem przekazywane. Świadczą o t y m chociażby reakcje na taniec re­ prezentujący inny niż zinternalizowany przez widza, warunkowany k u l ­ turowo, kanon estetyki ruchu. Dochodzimy więc do wniosku, że t a n i e c j e s t r u c h e m w y ­ p e ł n i o n y m t r e ś c i ą nawet w swej tak zwanej czystej p o s t a c i , j a k k o l w i e k f u n k c j a w y r a ż a n a t r e ś c i n i e za­ wsze w y s u w a n a j e s t na p l a n p i e r w s z y . Opisane t u fakty determinowane są przez cechę znakowości tańca tak bardzo akcentowaną we współczesnych jego badaniach. Nie sposób było ją pominąć nawet w omówieniu składników materialnej postaci tańca. Bez jej uwzględnienia niejasna pozostałaby kwestia „cytatów r u ­ chowych" i sama zasada przemiany ruchu w ruch kwalifikowany jako taneczny, który w przeciwstawieniu do tego pierwszego określany bywa jako ruch „poszerzony", „zintensyfikowany" . Tak więc na taniec i jego postać uszczegółowioną •— formę tańca — składają się dwa elementy: realna postać, czyli postać ruchu, oraz zawar­ tość znaczeniowa jaka jest (lub może być) przypisywana jej przez czło­ wieka. Wzajemne uzależnienia ruchu tanecznego, tańca oraz ich składo­ wych i form określone w trakcie prowadzonych tu rozważań prezentuję w przedstawionym niżej schemacie: 21 CZAS * ELEMENTY RUCHU (kinemy) SKŁADNIKI PRZESTRZEŃ RUCHU REGULA PORZĄDKOWANIA (RYTM) ze względu na \ CUCH TANECZNY Forma ruchu tanecznego, tj. uszczegdfowienie po­ staci ruchu 1 1 Porównaj: K o w a l s k a , Taniec jako.., s. 175-176. TRESC �ŚRODKI I M E C H A N I Z M P R Z E K A Z U T A N E C Z N E G O 73 3. T A N I E C A Z N A K T A N E C Z N Y Kolejne zagadnienie to czy każdy z elementów ruchu zawsze wypeł­ niany jest znaczeniem i czy jedynie one pełnią rolę elementów znaczą­ cych w przekazie tanecznym oraz jaki czynnik decyduje o ich doborze, a w efekcie o znaczeniu tańca. Problem ten omówię na podstawie przy­ kładów tańca ze skokami „na len", na konopie" oraz tańca ,,na urodzaj". Pierwszy z nich w postaci, w jakiej notowany jest dla terenu Polski, tańczono zwykle zgodnie z pewnym ściśle określonym schematem. Może to być taniec z repertuaru wykonywanych na danym terenie, w tok k t ó ­ rego wprowadza się skoki przy zachowaniu ciągłości działania jako ca­ łości' i bez zmian akompaniamentu muzycznego. Zmianie, polegającej na wzmocnieniu, może ulec jedynie właściwa mu rytmika. Wykonawczynia­ m i są kobiety zamężne. Tańczony jest w tak zwany „ostatni zapust", to jest w ostatni poniedziałek lub wtorek karnawału bądź w środę popiel­ cową. Forma ruchu, poza niezmiennie występującymi skokami, może być różna. Tańczące ugrupowane są w kole, w grupie parami bądź para­ mi poruszającymi się po obwodzie koła. Jeżeli ruch przebiega po obwo­ dzie koła, jest on z reguły przeciwny ruchowi wskazówek zegara. Jeżeli przy tym, obok postępującej linii ruchu tańczące wykonują obroty wokół własnej osi, ich kierunek zgodny jest z ruchem wskazówek zegara. Zgodnie z opinią samych wykonawczyń, reprezentującą przyjętą i n ­ terpretację celu wykonania tego tańca, tańczono go, by zapewnić sobie pomyślny wzrost lnu, konopi albo obydwu tych roślin uprawnych. To­ warzyszyć mu może pieśń, w tekście której mówi się o celu tańca, lub okrzyki w rodzaju: „O, nehaj takij lon urisne!" . Czas jego wykonania zbiega się z początkiem wegetacji r o ś l i n . W cyklu obrzędów dorocznych wiąże się z kompleksem wiosennych obrzędów skoncentrowanych na problemie szeroko rozumianej płodnoś­ ci — często raczej trwania życia — pobudzanej i zabezpieczanej podejmo­ wanymi w ich trakcie zabiegami. W tej sytuacji obecność jeszcze jednego działania mającego zapewnić urodzaj (a więc trwanie i przetrwanie) jest jak najbardziej uzasadniona. Dodajmy, że wtedy też odbywa się tak zwane „wkupne do bab", zwane niekiedy „wkupnym na konopie", to jest ostatni akt działań recepcyjnych sankcjonujący wejście młodej m ę ­ żatki do grona kobiet zamężnych. Istotna jest przy t y m kolejność dzia­ łań: najpierw odbywa się „wkup do bab" i dopiero po nim kobiety w y ­ konują swój taniec. Późnym zaś wieczorem pojawić się może taniec 22 23 2 2 Z. St., Znad Bugu. Szkic etnograficzny, „Lud", t. 3: 1897, z. 1, s. 29. * Termin niedzieli Wielkanocnej jako święta ruchomego ustalony został przez Sobór Nicejski i mieści się w przedziale czasu pomiędzy 25. 03 a 21. 04. Ma to być zawsze niedziela w kwadrze pełni księżyca, po zrównaniu dnia z nocą. Odpowiednio, ostatnia niedziela karnawału przypada na jedną z występujących pomiędzy 21.01 a 27.02. 2 �74 JOLANTA KOWALSKA wykonywany wspólnie przez kobiety i mężczyzn, także w intencji po­ myślnego plonowania lnu i konopi. Jeżeli jednak wcześniej do grona tańczących kobiet wejdzie niezamężna dziewczyna, kawaler czy żonaty mężczyzna zakłada się i m na głowę czepiec i zmusza do udziału w tańcu, co odbierane było przez grupę społeczną jako sankcja ośmieszająca. Przej­ dźmy teraz do interpretacji znaczenia tańca w świetle przytoczonych danych. Po pierwsze, skok jest w nim analogonem wysokiej rośliny; symboli­ zuje ją samą, a jednocześnie jej pomyślny wzrost. W t y m wypadku zwią­ zek: wysoki skok — wysoka roślina, nie wymaga jakiejś szczególnej wiedzy, opiera się bowiem na zestawieniu cech formalnych i jednoznacz­ nych (wysoki = wysoki). Dysponujemy wszakże informacjami pochodzą­ cymi również z terenu Polski, zgodnie z którymi skok przybiera formę zeskoku lub przeskoku. Kobiety biorące udział w tańcu zeskakują ze stołu, przeskakują przez ławy lub pień drzewa . Pomimo różnicy formalnej semantyka tych trzech działań jest tożsa­ ma. Jeżeli wziąć pod uwagę nie tylko kierunek, ale i przebieg ruchu, stwierdzimy, że wszystkie realizują schemat: do góry/do dołu zamknięty w jednostce ruchu. Wprawdzie kierunki: do góry [ + ] do dołu [ —] mają faktycznie wartości przeciwstawne (taka jest też ich kulturowa walory­ zacja), ale połączone w bardzo prostym elemencie formy ruchu denotują nową jakość znaczeniową. By to wyjaśnić, sięgnę po jeden jeszcze przykład omawianego t a ń ­ ca — ten, w którym tańczące kobiety poruszając się po obwodzie koła wykonują jednocześnie obroty wokół własnej osi. Kierunek w lewo, ..przeciw słońcu" (tu: ruch całego koła) korelowany jest z ,,do tyłu", ,,w dół" i waloryzowany ujemnie. Kierunek w prawo, ,,za słońcem" (tu: obroty kobiet wokół własnej osi) korelowany jest z kategoriami ,,do przo­ du", ,,do góry" i waloryzowany dodatnio . Podobne rozłożenie elemen2i 25 2 4 „W okolicy Pilicy mężatki tańczą taniec zwany konopny albo na konopie: tworzą koło, biorą się za ręce, obracają się kilkakrotnie wśród śpiewu i skaczą przez ławy, ażeby konopie w latosim roku na wysokość podskoku urosły", J . F e d e r o w s к i, Lud okolic Żarek, Siewierza i Pilicy, Warszawa 1888, s. 34. „We wszystkich gospodach odbywały się tańce i hulanki. Dziewki niepobrane za mąż i parobcy bezżenni ciągnęli kloc do gospody, gdzie poty lano nań wodę, aż gospodarz okupił się sutym poczęstunkiem. A potem baby skakały przez ten pień na len, a gospodarze na owiec powiadając, że jak kto wysoko podskoczy, tak wy­ soki będzie miał len lub owies w tym roku". Z. G l o g e r , Encyklopedia staropol­ ska, Warszawa 1972, s. 488, hasło: „zapusty". W tejże kwestii porównaj: V. I v a n o v, V. T o p o r o v, Sławianskie jazykovye modelirujuszczie sistemy, Moskva 1965; E . M i e l e t y ń s k i , Poetyka mitu, War­ szawa 1981; J . S. W a s i l e w s k i , Symbolika ruchu obrotowego i rytualnej inwersji, „Entografia Polska", t. 22:1978, z. 1, s. 81-108. Symbolice opozycji „lewo-prawo" po­ święcone są także (nie znane mi) prace: R. N e e d h a m , Right and Left. Essays on Dual Symbolic Classification, Chicago—London 1973; J . L i t t l e j o h n , Right and 2 5 �Ś R O D K I I M E C H A N I Z M P R Z E K A Z U T A N E C Z N E G O 75 tów znaczących determinowanych kulturową kwalifikacją kierunków ruchu wskazuje we wszystkich wariantach na równoległość ruchu wstę­ pującego i zstępującego. Można powiedzieć, że w całości akcji zawiera się symbolicznie to, co G. van der Leeuw nazwał tajemnicą ruchu i przeeiwruchu — „ruchu, który wychodzi z ziemi i skierowany jest k u Bogu, i tego który wychodzi od Boga k u ziemi" . Wobec tego, zważywszy na prezentowany już kontekst kulturowy, tańczące kobiety w ruchu tanecznym unaoczniają archetyp wędrówki życiodanej mocy: ze strefy sacrum (góra) k u człowiekowi i ziemi (dół) oraz od człowieka k u sferze sacrum. Ich taniec stanowi zarazem formę współ­ działania człowieka z tą sferą; przy t y m — pozostając przy nomenklatu­ rze van der Leeuwa — człowieka uosabiającego moc płodności — ko­ bietę. Znaczenie tego jednego elementu ruchu, który wybija się na plan pierwszy w omawianym tańcu, nabiera głębi dzięki ciągom kojarzeniowym stymulowanym przez pozaruchowe elementy znaczące i ich korelaty, współwystępujące z elementem ruchu w całości tańca. Ograniczenie gro­ na wykonawców do zamężnych kobiet powtarza i wzmacnia symbolikę płodności, dzięki mającym swe źródło w archetypie związkom łączącym kobietę z płodnością. W połączeniu z analogiczną symboliką przypisywa­ ną konopiom daje to w rezultacie szereg skojarzeniowy: kobieta za­ mężna (o spełnionej kobiecości) — płodność — symbol płodności (ko­ nopie). W istocie mamy tu do czynienia z dwoma poziomami odwołań sym­ bolicznych: do ogólnego zasobu sił witalnych oraz do jego szczegółowych realizacji w życiodajnej funkcji kobiety i płodności ziemi. Obydwa re­ prezentowane są przez kobietę, która tańczy i skacze po to, by zapewnić urodzaj l n u i konopi. W t y m kontekście niezamężna dziewczyna czy ka­ waler, a nawet żonaty mężczyzna wchodzący do grona tańczących ko­ biet, są elementami zakłócającymi spójność działania. Dlatego też narzu­ cane i m przebranie •— czepiec symbolizujący pełnoprawną uczestniczkę tańca — niwelować ma ich obcość w koherentnym systemie znaków. Fakt, iż taniec o nazwie „na konopie" stanowi element obrzędu we­ selnego i jest wykonywany przez oczepioną już pannę młodą, stymuluje 26 2 7 2 8 Left. An Essay on the Choreography of Everyday Life, [w:] W. A. L e s s a, E . Z . V o g t [ed:], Reader in Comparative Religion. An Anthopological Approach, New York—Evanston—San Francisco—London 1972, s. 288—298. G. v a n d e r L e e u w , In der Himmel es eenen Dans, Paryż—Amsterdam 1932. W Polsce praca ta drukowana byla w „Literaturze na Świecie", no 5/85, maj 1978, ss. 306-353, pod tytułem Czy w niebie tańczą. Wspomniane sformułowanie za­ warte jest na s. 350. G . v a n d e r L e e u w , Fenomenologia religii, Warszawa 1978, s. 57-78 (roz­ ważania na temat mocy), s. 130-141 (Postać matki). S. В e n e t o w a, Konopie w wierzeniach i zwyczajach ludowych, „Prace Etnologiczne", nr 2: 1936, passim. 2 8 2 7 2 8 �76 JOLANTA KOWALSKA ten sam szereg kojarzeń: kobieta zamężna — płodność •—• symbol płod­ ności (konopie), t y m razem w innej sytuacji obrzędowej . Szczególnie symptomatyczne jest, że ponownie mamy t u do czynienia z tańcem. Zwią­ zek tańca z powyższym szeregiem symbolicznym jest więc przynajmniej w tych dwóch wypadkach powtarzalny. Dotychczas koncentrowałam się wyłącznie na wersji tańca „na uro­ dzaj", w której pierwszorzędną rolę, jeśli idzie o reprezentację treści, odgrywa skok, i która wykonywana jest wyłącznie przez zamężne ko­ biety. Właściwy jest jej przy t y m , pomimo pewnych dowolności, jedno­ rodny kanon formalnowykonawczy. Natomiast w wypadku tańca, w któ­ r y m na plan pierwszy nie wysuwa się żaden z elementów formy ruchu, odnotowywanych jest szereg wersji. Powstają one w rezultacie dominu­ jącej pozycji poszczególnych pozaruchowych znaczących składników tańca. W tej roli pojawia się przede wszystkim zmieniająca się grupa wyko­ nawców. Mogą to być zamężne kobiety i żonaci mężczyźni tańczący wspólnie, zwykle jednak •— co sygnalizowałam — po wcześniejszym wykonaniu tańca przez same k o b i e t y , wszyscy dojrzali członkowie społeczności , mogą to być same panny wykonujące taniec w intencji 29 30 31 и B e n e t o w a , op. cit., s. 4. Ruch zamykany jest w tym wypadku w kanonie poloneza, czym nawiązuje się do oprowadzania i demonstrowania przez oprowadza­ nie tego, kto został przeprowadzony przez inicjację. W kulturach społeczeństw nie znających inicjacji dziewcząt, inicjacyjne działania obrzędowe przenoszone są do obrzędów związanych z zawarciem małżeństwa. Interesujące uwagi na ten temat p o r ó w n a j : T . S e 1 w у m, Images of Reproduction, „Man", vol. 14: 1979, no 4, s. 684-698. •° „Pod sam wieczór, gdy już mężatki w karczmie zgromadzone, dozwolony jest przystęp chłopom. Wtenczas, każda bierze swego męża lub przyjaciela za ta­ necznika i z nim przetańczy choć r a z o s t r o po izbie, na tą intencję, aby się jej len udał", O. K o l b e r g , Dzieła Wszystkie Oskara Kolberga [DWOK], t. 9: Poznań­ skie, s. 128. „Każdego wieczora wołścianie tańcują do upadłego, a z wtorku na środę do pół­ nocy, to jest dopóty, dopóki dzwon kościelny nie ogłosi zaczęcia Wielkiego Postu. Nie wszyscy jednak po uderzeniu dzwonu rozchodzą się z karczmy do domu. Zo­ stają tam jeszcze gosposie i niektórzy gospodarze: piją tańcują, hulają na konopie, czyli z przesądu, aby im się konopie dobrze rodziły, a ta hulanka jeszcze w Środę ciągnie się do południa, a czasem nawet do wieczora", K o l b e r g , DWOK, t. 16: Lubelskie, cz. 1, s. 114. „Wspomnę tylko, że tego wieczoru [to jest w ostatni wtorek karnawału — przyp. J . K . ] , gdzie się tylko towarzystwo zbierze, musi każdy tańczyć, stary czy młody, bo gdyby nie tańczono, nie rosłaby dobrze rzepa ani jarzyny", P. M i к 1 av e c , Zwyczaje zabawy i zabobony ludu słowiańskiego w płd. Styrii, „Lud", t. 8: 1902, s. 339. W tym wariancie zmienia się zupełnie rodzaj rośliny, której udane plo­ ny ma zapewnić taniec. Przy tym taniec wykonywany jest przez wszystkich, nie zaś przez wybranych członków grupy. Związek: taniec-[na]-urodzaj pozostaje jednak niezmieniony. Na terenie Bułgarii odnotowano jeszcze jedną wersję omawianego tańca, w którym przedmiotem zabiegów były już nie rośliny, ale bydło (por. C h . V a k a r e l s k i , Etnografia Bułgarii, Wrocław 1965, s. 294). Wskazuje to w interesu8 1 �Ś R O D K I I M E C H A N I Z M P R Z E K A Z U T A N E C Z N E G O 77 3 2 pomyślnego wzrostu r u t y lub gospodarze pragnący zapewnić sobie w ten sposób udany urodzaj z b ó ż . Pojawiają się też postaci nieludzkie. Na przykład w Tarnobrzeskiem gospodyni tańczyła „by się jej konopie udały" z „niedźwiedziem", to jest z chłopcem przebranym za niedźwie­ dzia, który w środę popielcową obchodził całą wieś. Jeżeli w domu nie było gospodyni, w jej imieniu tańczyła z „niedźwiedziem" Kaśka, czyli przebrany za kobietę chłopak towarzyszący „niedźwiedziowi" w obcho­ dzie w s i . Jak widać, faktyczna płeć wykonawcy nie odgrywała w t y m wypadku roli; przebranie decydowało o przypisywaniu mu cech wyko­ nawcy właściwego. Gdy natomiast taniec „na urodzaj" wykonywany był przez pannę lub gospodarza, miał on zapewnić pomyślny wzrost tych roślin, które były z nimi symbolicznie kojarzone. Ma t u więc miejsce odpowiedniość sym­ boli: kobieta —• len (konopie), panna — ruta, gospodarz — zboże, wyra­ żana w tańcu przez obsadę wykonawczą. Głównym aktorem działania symbolicznego, którym w t y m wypadku jest taniec, podobnie jak wyko­ nawcą działań praktycznych mających przynieść urodzaj określonej ro­ śliny, był jej ludzki reprezentant. Zróżnicowanie wersji tańca „na urodzaj" zależne jest także od miej­ sca, w którym jest on wykonywany. Opisany wcześniej odbywał się naj­ częściej w karczmie. Mógł być też wykonywany poza domem, ale w obrębie gospodarstwa. Z „niedźwiedziem" gospodyni tańczyła „na śmieciach", to jest w t y m miejscu obejścia, gdzie przez cały miniony rok składała śmieci wymiatane z domu jako nawóz pod konopie. Zgodnie z informacjami podanymi przez B e n e t o w ą , taniec ten bywał też w y ­ konywany na dachach domów, mógł przenieść się na pole, niekiedy zaś bywał łączony ze skokami przez ogień. Szczególnie czytelna jest symbolika miejsca w wypadku tańca „na śmieciach". Tańcząc na nich, w dodatku tańcząc z „niedźwiedziem", zwierzęciem, które zgodnie z wierzeniami notowanymi na terenie Sło­ wiańszczyzny posiada szczególną moc zabezpieczania przed złem i cza­ rami, i w ogóle moc w i t a l n ą , kobieta nieomal bezpośrednio przekazuje nawozowi, glebie, a w następstwie roślinie swoją i jego energię. Analo33 34 35 36 jącym nas wypadku na szerszy zakres signifié niż dokumentowany przez tańce z te­ renu Polski. Taniec zapewnić miał nie tylko urodzaj roślin, lecz — jeśli tak wolno rzecz ująć — urodzaj życia. Informacja podana przez Kolberga za Siarkowskim: „dziewczyny tańczą w tęże wstępną Środę, piją i tańczą w karczmie, aby im się w ogródku ruta zro­ dziła", K o l b e r g , D W O K , t. 18: — Kieleckie, s. 48. " G l o g e r , op. cit., s. 488. ** Zapusty, Popielec, Wielkanoc — wierzenia z Tarnobrzeskiego,, „Lud", t. 1: 1895, s. 82-83. * B e n e t o w ą , op. cit., s. 34-36. ** Porównaj informacje podane przez M o s z y ń s k i e g o , op. cit., t. 2, cz. 1, s. 573-576. , a �78 JOLANTA KOWALSKA gicznie rzecz się ma z owym przekazem mocy, gdy tańczący — t y m ra­ zem już sami ludzie — przenoszą się na pole. Podejmowane przez nich działanie zabezpieczane jest wówczas obecnością ognia, przez k t ó r y ska­ czą. Oczyszczająca i ochronna symbolika ognia kojarzonego ze słońcem jest na terenie Słowiańszczyzny (i nie tylko) powszechna. Z kolei niedź­ wiedź budzący się wiosną z zimowego snu, który przez swą — jak to określił Moszyński — czystość chroni przed złem, jest również kojarzo­ ny ze słońcem . Zmieniają się więc symbole towarzyszące tańcowi, denotujące jednak tę samą treść: czystość, zabezpieczenie, moc witalna. Taniec ,,na urodzaj" wykonywany na dachu domu nawiązuje do tej wypowiedzi w inny sposób. Pierwszorzędną rolę odgrywa w nim sym­ bolika c e n t r u m i g ó r y k o s m i c z n e j . Dom, zgodnie ze znanymi na ten temat ustaleniami, to kardynalny punkt świata; jego środek a jed­ nocześnie odwzorowanie. 37 „Uważano, że domy mieszkalne znajdują się w istocie w środku świata — stwierdza Eliade — i na mikroskalę odtwarzają wszechświat. Inaczej mówiąc, czło­ wiek społeczeństw tradycyjnych był w stanie żyć jedynie w obszarze otwartym k u górze, w którym było symbolicznie zapewnione przerwanie poziomów i gdzie obrzę­ d ó w umożliwiona była łączność z t a m t y m ś w i a t e m , ze światem transcen­ dentnym" . № Człowiek, o k t ó r y m mówi Eliade, z reguły dążył do sytuowania po­ dejmowanych działań obrzędowych właśnie w owym punkcie centralnym i w wypadku omawianego t u tańca postępuje podobnie. Zbędne są wów­ czas symbole „dopowiadające" treść działania, jego bowiem pełny sens zawarty jest w symbolice miejsca. Natomiast kobiety tańczące w karcz­ mie — czyli na terenie swojego rodzaju „ziemi niczyjej" — kreują cen­ trum ruchem tanecznym przebiegającym po obwodzie koła i jednoczącym przeciwstawne kierunki w kategorii pełni. Każda z sygnalizowanych tu zmian w obsadzie wykonawczej tańca czy miejscu jego wykonania, każdy nowy element znaczący decyduje o występowaniu — w poszczególnych wersjach tańca — indywidualnych różnic w szeregu symbolicznych konotacji składających się na jego zna­ czenie. Pomimo to we wszystkich wersjach niezmienny pozostaje zwią­ zek semazjologiczny łączący ruch taneczny (lub jego element) z uro­ dzajem. Ujawniona t u prawidłowość odzwierciedla zasadę wymienialności form-oznaczników przy stałym związku łączącym symbol ze znacze- ю Kojarzony w ten sposób właśnie ze względu na sen zimowy. Porównaj uwagi na temat święta obchodzonego na Białorusi w przeddzień Zwiastowania Najświętszej Marii Pannie, zwanego kamajezica i poświęconego niedźwiedziowi, oraz obchodów z terenu Bułgarii odbywających się 30 listopada, M o s z y ń s k i , op. cit, t. 2, cz. 1, s. 575-576, ** M. E l i a d e , Sacrum, mit, historia, Warszawa 1970, s. 78. �Ś R O D K I I M E C H A N I Z M P R Z E K A Z U T A N E C Z N E G O 79 39 n i e m . Formy-oznaczniki są pochodnymi realizacji szczegółowych, sta­ nowią efekt wyboru dokonanego ze zbioru symbolicznych odwołań, jakimi dysponuje kultura określonej grupy ludzkiej. Związek semazjologiczny natomiast jest podstawą, wedle której dokonywane są wszelkie wybory. Innymi słowy, symboliczny związek tańca z urodzajem decyduje 0 tym, że z zasobu wszelkich możliwych oznaczników selekcjonowane są te, które z nim korespondują. Przekonujemy się zarazem, że obok ruchu i jego składowych oraz określających go determinantów czasowych i przestrzennych, elementami znaczącymi (a nie tylko elementami ruchu znaczącego) w tańcu są także jego wykonawcy, sytuacja i miejsce, w jakim jest wykonywany, kostium 1 rekwizyty towarzyszące mu, a także słowo i akompaniament muzyczny. Czynnikiem decydującym o pełnieniu przez nie roli znaków jest k u l t u ­ ra — właściwy jej system wartości, mechanizm funkcjonowania i arche­ typy kierujące myśleniem jej członków. W jej kontekście i zgodnie z nią każdy z wymienionych elementów nabiera znaczenia. Forma-oznacznik (forma ruchu tanecznego i jej elementy) wypełniane są syntetyczną treś­ cią zbitek konotacji i denotacji powstałych na mocy odwołań do różnych płaszczyzn interpretacji. To dopiero decyduje o możliwości reprezento­ wania przez nie całych zespołów znaczeń. Proces wypełniania znaku znaczeniem nie odbywa się w pustce psy­ chologicznej. Podobnie jak nie do pomyślenia jest ich realizacja w oder­ waniu od kultury, tak nie jest też ona możliwa bez udziału człowieka. Zagadnieniu temu poświęcam ostatni punkt prowadzonych rozważań. 4. CZŁOWIEK W P R O C E S I E P R Z E K A Z U T A N E C Z N E G O Warunkiem realizacji wszelkich procesów komunikowania jest obec­ ność tego, kto pewną informację przekazuje — nadawcy, oraz tego, kto ją odbiera — odbiorcy. Człowiek informację przekazujący może czynić to świadomie (intencjonalnie) lub nieświadomie (nieintencjonalnie). W t y m pierwszym przypadku przekaz jest zawsze celowy, skierowany do kon­ kretnego bądź potencjalnego adresata. W drugim tak rozumiana celo­ wość ulega zatarciu. Należy podkreślić, że niezależnie od pobudek na­ dawcy w t y m samym komunikacie realizowany być może jednocześnie przekaz jednego i drugiego rodzaju . W tańcach ze skokami „na len", „na konopie", opisami których dysponowałam, przekaz świadomy ogra­ niczony był właściwie do samego skoku, który znaczyć miał: „niech len (konopie) urośnie tak wysoko, jak skaczę", „skaczę po to, żeby len (ko40 8 S U . E с o, Pejzaż semiotyczny, Warszawa 1972, s. 53 n. Jest to cecha wszelkich s y s t e m ó w komunikowania. Porównaj: J . L o t m a n, B. U s p i e n s k i , O semiotycznym mechanizmie kultury, [w:] Semiotyka kultury, Warszawa 1977, s. 147-170. 4 0 �80 JOLANTA KOWALSKA nopie) urósł jak najwyżej". Przeprowadzona w poprzedniej części anali­ za dotyczyła natomiast przekazu nieintencjonalnego. Komunikat zawarty w tańcu wypowiadany jest przez tańczącego w je­ go własnym imieniu lub tych, których reprezentuje. W sytuacji skraj­ nej jest on, jak to określa Ikegami location at which dance event hap­ pens , przy czym możliwe są dwa warianty takiej sytuacji. Pierwszy ma miejsce wówczas, gdy tańczący gra rolę operującego znakami podmiotu zdarzeń. Drugi związany jest z wszelkiego rodzaju tańcami transowymi, a precyzując — z fazą possession , kiedy tańczący staje się w istocie przedmiotem, którym operuje siła wyższa. Odbiorcą treści staje się w pierwszym rzędzie sam tańczący. „Upoje­ nie tańcem" jest właśnie rezultatem odbioru nie tyle treści w ścisłym tego słowa znaczeniu, co harmonii ruchów, przyjemności z niej wynika­ jącej, pewnych doznań estetycznych, które stają się' udziałem tańczące­ go (porównaj uwagi ná temat czystego tańca w rozumieniu Natya Sastra). Zarazem, kiedy treść tańca zawierana jest w nim intencjonalnie, świa­ domość tańczącego kontrolująca proces emisji znaków, rejestruje je, a za­ tem i odbiera. Z kolei odbiorcą tańca staje się jego współuczestnik, t j . wykonawca, a także uczestnik bierny, świadomy jednak celu działań tanecznych oraz sensu emitowanych znaków dzięki znajomości kodu. Dalej, odbiorcą tre­ ści zawartych w tańcu jest „widz z definicji", znający lub nie znający kodu, jakim posługuje się tańczący. A wreszcie moce, do których i wo­ bec których się tańczy — adresaci spoza ludzkiego kręgu, bóstwa, siły przyrody. Ta kategoria odbiorców komunikatu tanecznego stanowi ele­ ment implicite tańców obrzędowych. Taniec „na len", „na konopie" kie­ rowany jest właściwie do nich, w mniejszym stopniu do członków włas­ nej społeczności, do ludzi w ogóle, jakkolwiek przez nich właśnie dekodyfikowana jest jego treść. Proces odczytu treści zawartych w tańcu jest skomplikowany ze względu na szereg przyczyn. Po pierwsze, obok kodu ruchowego współ­ działają w przekazie dwa (lub więcej) inne kody, w samym zaś kodzie r u ­ chowym łączą się kody kinezyki i proksemiki . Po wtóre, znaczenie 41 42 43 4 1 „Miejsce, w którym taniec się dzieje", Y . Ikegami, głos w dyskusji na temat artykułu: J . L . H a n n a . Movements toward Understanding Humans thought. The Anthropological Study of Dance, „Current Anthropology", vol. 20: 1979, no 2, s. 327. Possession — czyli zawładnięcie. Porównaj na ten temat: M. E l i a d e , Sha­ manism, Archaic techniques of Ecstasy, Princeton 1974 (pierwodruk: Le Chamansime et les techniques archaiques de I'extase, Paryż 1951); N. E p t i n, Trances, L o n ­ don 1967; I . M. L e w i s , Ecstatic Religion. An Anthropological Study of Spirit pos­ session and Shamans, Penguin Books, London 1981; t e j ż e : Spirit Possession and Deprivation cults, „Man", vol. 1: 1966, no 3, s. 307-329. Kinezyka bada język gestu i ruchu, proksemika — relacji czasowych i prze­ strzennych w procesie porozumiewania się. P o r ó w n a j : E c o , op. cit., s. 334-345; E . H a l l , Ukryty wymiar, Warszawa 1978; P. G u i r a u d , Semiología, Warszawa 4 2 4 8 �ŚRODKI I M E C H A N I Z M P R Z E K A Z U T A N E C Z N E G O 81 gestów i ruchów jest zróżnicowane w zależności od kultury, w jakiej funkcjonują. Nawet znaki zdawałoby się tak uniwersalne, jak skinienie głową na „tak" i ruch głową w płaszczyźnie horyzontalnej na „nie", są kulturowo względne . Po trzecie, o czym była mowa wcześniej, znacze­ nie znaku tanecznego jest najczęściej zbitką treści, nie zawsze przy tym w pełni uświadamianą przez tańczącego. W sytuacji, gdy odbiór kształtowany jest przez inny system pojęć, niż ten, na którego podstawie budowany był komunikat, mamy do czynienia ze zjawiskiem wariantywności semantyki znaku. Jakkolwiek nie blokuje to procesu dekodyfikacji, zakłóca jednak odpowiedniość treści nadanej i ode­ branej. Kolberg na przykład, wielokrotnie prezentując opisy tańca na urodzaj lnu i konopi, nie omieszkał zastrzec się, że interpretacja Infor­ matorów wiążących jego wykonanie z realnym skutkiem jest rezulta­ tem zabobonu. Podobnie, znany nam jedynie z inicjału autor szkicu Znad Bugu dostrzega przede wszystkim śmieszne strony tego działa­ nia . Odautorskie wypowiedzi o podobnym charakterze są częste w opi­ sach tańców ludowych, dokonywanych przez reprezentantów warstw elitarnych, oraz tańców społeczeństw plemiennych, pozostawionych przez wielu europejskich podróżników i badaczy obcych kultur. Są one w y ­ razem reakcji na odmienność (doznanie której wiąże się niejednokrotnie z przeżyciem swoistego szoku estetycznego) i próbą racjonalizacji bądź dystansowania się wobec zachowań obcych własnej konwencji kulturo­ wej piszącego . Zakłócenia podobne towarzyszyły nie tylko odbiorowi z zewnątrz. Po­ zostając przy przykładzie tańca na urodzaj lnu i konopi, w jednym z po­ znańskich tomów dzieł Oskara Kolberga zarejestrowany został interesu­ jący fakt. Jakkolwiek taniec ten był tam wykonywany, to jednak nie bio­ rący w nim udziafu mężczyźni wypowiadali się o nim w sposób pejora­ tywny, wyrażając wątpliwość co do realnej skuteczności podejmowane­ go przez kobiety działania symbolicznego . Owa postawa dystansu, pew­ nej pogardy i wątpienia, jest sygnałem zacierania się jego sensu. 44 45 46 47 1974, s. 104-106; M. O. W a t s o n , Symbolic and Expressive Uses oj Space: and In­ troduction to Proxemic Behavior, „Current Topics in Anthropology", vol. 4: 1972, mod 20, s. 1-18; E . H a l l , Proxemics — the study of man's spatial relations, fw:] Man's Image in Medicine and Anthropology, New York 1963; t e n ż e : Proxemics, „Current Anthropology", vol. 9: 1968, s. 83-108. Na temat kinezyki: R. L . B i r d w h is t e 11, Introduction to kinesics, Louisville 1954; t e n ż e , Kinesics and Context, Philadelphia 1970. E c o , op. cit., s. 371. « Z. S t., op. cit, s. 29. Kwestii tej, podobnie jak wielu innym, tu jedynie sygnalizowanym, p o ś w i ę ­ cam u w a g ę w bardziej szczegółowych rozważaniach, o których w s p o m i n a ł a m w przepisie „x". Publikacja ich spodziewana jest w okresie późniejszym. Mężczyźni o całości działań obrzędowych i związanym z nimi tańcu m ó ­ wili „babskie pierdoły". Z a : K o l b e r g , DWOK, t. 9: Poznańskie, s. 127. 4 4 4 4 4 7 ( — Etnografia Polska 29/2 �82 JOLANTA KOWALSKA Związek łączący nadawcę z odbiorcą treści komunikowanych za po­ średnictwem tańca nawiązywany jest na podstawie kodu. W uzależnieniu od stopnia, w jakim kod jest znany obydwu stronom uczestniczącym w procesie komunikowania, a także od jego aktualności i ścisłości, po­ wstają różne łączące ich relacje. Zakładam istnienie szeregu wariantów procesu przekazu treści, w którym pośredniczy taniec, zależnych od trzech jego elementów składowych: 1) nadawcy świadomie lub nieświadomie posługującego się formami w roli znaków; 2) kodu znanego lub nie­ znanego bądź też znanego jedynie częściowo; 3) odbiorcy interpretujące­ go formy-oznaczniki zgodnie lub niezgodnie z konwencją przyjętą przez nadawcę . W rozważaniach zawartych w t y m artykule starałam się zaprezento­ wać interesujące mnie zjawisko — taniec spełniający w kulturze funk­ cję komunikacyjną — ze względu na cechy immanentne predystynujące go do pełnienia tej roli. Pokusiłam się wobec tego o próbę odtworzenia procesu powstawania tańca: poczynając od rudymentu — ruchu — po­ przez kolejne etapy jego organizacji w taniec, do analizy wariantów kon­ kretnego tekstu tanecznego. Powstał w ten sposób „dynamiczny" obraz tańca odsłaniający zarazem złożoność jego struktury formalnej, symboli­ k i , a następnie wielopoziomowość możliwości interpretacyjnych. 48 Jolanta Kowalska T H E MEANS AND MECHANISM OF T H E COMMUNICATION IN T H E DANCE Summary The paper contains some reflections upon dance, in which the author continues her interests in the role of dance as a means of communication and transmission of cultural information. She aims to present the dance with its immanent attributes predestinating it for its communicative role in culture. She tries to trace back the process of the formation of dance beginning with its rudiments-the single motion, passing through the succesive stages of its organization into a dance, ending with the analysis of a particular dance-so-called „The dance for the crop". She deals with following problems: the elements and form of dance motions and the dance as a whole, dance and the sign and the human individual in the process of dance communication. She created thus a dynamic image of dance showing the complexity of its formal structure, its symbolism and, next, the possibilities of its interpretation on many different levels. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek 1 8 Kowalska, Taniec jako..., s. 190. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/faa9c89b3b0f1c27bf0fee460730f94a.pdf 80959bfa9b01de57d74cfb429579a0ec Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1227 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1133 Title A name given to the resource Recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1, s.239-253 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z „Etnografia J Polska", E t. X X I X : 1985, z. 1 P L I S S N 0071-1861 KAISU ing JAAKKOLA, Christmas. An Muuttuva ethnological joulu. study), Kansatieteellinen tutkimus (The chang­ K a n s a t i e t e e l l i n e n A r k i s t o 28, H e l s i n k i 1977, ss. 384, fotografie, tabele, r y c i n y , m a p y . Kansatieteellinen kres tematyczny terialną Arkisto (Archiwum tego s e r y j n e g o Ludoznawcze) wydawnictwa wychodzi jest s z e r o k i (budownictwo, rolnictwo, hodowla, p o ż y w i e n i e ) , d u c h o w ą ł rodzinne), s p o ł e c z n ą doczekały się oraz h i s t o r i ę e t n o g r a f i i . D w a recenzji Drescben in Finnland unter Finnland, polskiej Helsinki besonderer 1956»); natomiast keista. Kansatieteellinen Untersuchung), w fragment pracy się na Sulo (Über Za­ ma­ obrzędy Arkisto (Hilkka schwedischer Haltsonena, zawartość r. (tańce i Vallinheimo, finnische 1934 tomy Kansatieteellinen fachowej 1955 *; V e e r a Beriicksichtigung tutkielma składającej literaturze od obejmuje kulturę Vilppula, Das Spinnen Tradition, Suomalaisista Zauberzeichnen. drugiego t o m u serii, Das in Helsinki taikamerVolskundliche został opubliko­ 4 w a n y w t. 36 „ L u d u " . P r a c a Muuttuva joulu traktuje o w s p ó ł c z e s n e j formie i przemianach ś w i ą t B o ż e g o N a r o d z e n i a . D o t y c z y ona d w ó c h m i a s t e c z e k w p ł n . c z ę ś c i d o l i n y K y m i ( p ł d . - w s c h . F i n l a n d i a ) — K u u s a n k o s k i (22 tys. m i e s z k a ń c ó w ) oraz K o u v o l a (26 tys.). Historia tych miast z w i ą z a n a b y ł a z p r z e m y s ł e m drzewnym i obsługą w ę z ł a k o ­ lejowego. O b a te m i a s t a z a m i e s z k i w a ł a n i e d u ż a l i c z b a l u d n o ś c i s z w e d z k i e g o po­ c h o d z e n i a (w 1970: 270 o s ó b w K u u s a n k o s k i oraz 53 osoby w K o u v o l a ) . P o c z ą t k i o s a d n i c t w a s z w e d z k i e g o n a t y m obszarze s i ę g a j ą lat s i e d e m d z i e s i ą t y c h u b i e g ł e g o stulecia — pierwszego etapu industrializacji p o ł u d n i o w e j Finlandii. Mniejszość szwedzka w Kuusankoski i K o u v o l a z a c h o w y w a ł a p r z e z s z e r e g d z i e s i ą t k ó w lat s i l n ą w i ę ź w e w n ą t r z g r u p o w ą , poczucie o d r ę b n o ś c i w s t o s u n k u do l u d n o ś c i f i ń s k i e j oraz n i e k t ó r e o d m i e n n e z w y c z a j e . I n f o r m a c j e te s ą o t y l e istotne, ż e z a i n t e r e s o ­ wanie zwyczajami B o ż e g o Narodzenia z a p o c z ą t k o w a n e zostało obserwacjami K a i s u Jaakkoli, poczynionymi w ł a ś n i e w ś r ó d ludności s z w e d z k o j ę z y c z n e j . G ł ó w n y m ( p i e r w o t n i e j e d y n y m ) c e l e m p r a c y b y ł o w y k r y c i e , czy p o d z i a ł n a d w i e g r u p y j ę z y k o w e : f i ń s k ą i s z w e d z k ą , z n a l a z ł odbicie w z w y c z a j a c h B o ż e g o N a r o ­ dzenia, oraz w y k a z a n i e , k t ó r e z n i c h w y s t ę p u j ą p o w s z e c h n i e , k t ó r e n a t o m i a s t rzadko. W trakcie p o r z ą d k o w a n i a m a t e r i a ł ó w i opracowywania k s i ą ż k i o k a z a ł o s i ę konieczne przeprowadzenie s t u d i ó w w zakresie innowacji i dróg ich upowszech­ niania, jak r ó w n i e ż ukazanie znaczenia z w y c z a j ó w okresu B o ż e g o Narodzenia w ż y ­ ciu m i e j s c o w e j l u d n o ś c i . 5 1 P o d z i a ł n a p o d s t a w i e zamieszczonego w r e c e n z o w a n e j p r a c y i n d e k s u z a w a r ­ tości Kansatieteellinen Arkisto. R e c . Z . S t a s z c z a k , „ L u d " , t. 45: 1960, s. 382-384. * R e c . H . B i t t n e r - S z e w c z y k o w e j , „ L u d " , t. 48: 1963, s. 506-513. S. H a 11 s"o n e n, O jednym jińskim znaku magicznym, „ L u d " , t. 36: 1946, s. 313-315. P i e r w o t n y cel p r a c y z o s t a ł z r e a l i z o w a n y w znacznie w i ę k s z y m stopniu n i ż w s p o m n i a n e cele w t ó r n e . 8 4 6 �240 RECENZJE P o d s t a w ę bazy m a t e r i a ł o w e j s t a n o w i ł y w y n i k i k i l k u n a s t o l e t n i c h o b s e r w a c j i oraz r e z u l t a t y b a d a ń a n k i e t o w y c h p r z e p r o w a d z o n y c h w 1969 r . U z y s k a n o 280 o d p o w i e ­ d z i n a ankiety. P r a w i e wszyscy respondenci byli w y z n a n i a ewangelickiego i nale­ ż e l i do g r u p y ś r e d n i o z a m o ż n y c h i z a m o ż n y c h . W i ę k s z o ś ć z n i c h s t a n o w i l i p r a ­ c o w n i c y K y m i K y m m e n e L t d . , r e p r e z e n t u j ą c y g ł ó w n i e zawody techniczne i ekono­ m i c z n e . O g ó ł o s ó b , k t ó r e o d p o w i e d z i a ł y n a a n k i e t ę , podzielono n a c z t e r y g r u p y : S z w e d z i (60), F i n o w i e (110), l u d n o ś ć d w u j ę z y c z n a (30), g r u p a k o n t a k t o w a (80) — n a l e ż a ł y do n i e j osoby p o s ł u g u j ą c e s i ę zasadniczo t y l k o j ę z y k i e m f i ń s k i m , lecz u t r z y m u j ą c e s t a ł e i c z ę s t e k o n t a k t y z ludno' cią s z w e d z k o j ę z y c z n ą . M a t e r i a ł y u z y s ­ k a n e w w y n i k u obserwacji i przeprowadzonych b a d a ń ankietowych uzupełniono dodatkowymi w y w i a d a m i i wypracowaniamf. m ł o d z i e ż y szkolnej. W p r a c y w y k o r z y s t a n o b o g a t ą (fińska i z a g r a n i c z n ą ) l i t e r a t u r ę e t n o g r a f i c z n ą i s o c j o l o g i c z n ą (bibliografia z a m i e s z c z o n a n a k o ń c u k s i ą ż k i z a w i e r a i m p o n u j ą c ą l i c z b ę ok. 600 pozycji). W c e l u u w z g l ę d n i e n i a h i s t o r y c z n y c h u w a r u n k o w a ń z w y ­ c z a j ó w b o ż o n a r o d z e n i o w y c h s i ę g n i ę t o do m a t e r i a ł ó w z a w a r t y c h w w y c h o d z ą c y c h od p o c z ą t k u X X w . c z a s o p i s m a c h k o b i e c y c h . B y ł o to s z c z e g ó l n i e p r z y d a t n e w b a ­ daniach nad innowacjami, gdyż prasa odegrała niemałą rolę w propagowaniu n i e k t ó r y c h z w y c z a j ó w ( s k ł a d a n i e p r e z e n t ó w , w y k o n y w a n i e sposobem domowym różnorodnych dekoracji świątecznych) K s i ą ż k a s k ł a d a się z trzech r o z d z i a ł ó w . W pierwszym, m a j ą c y m j e d n o c z e ś n i e c h a r a k t e r w s t ę p u , zdefiniowane z o s t a ł y g ł ó w n e terminy u ż y w a n e w p r a c y ora^ z a p r e z e n t o w a n o p o d s t a w o w e teorie w y k o r z y s t a n e przez a u t o r a , t j . t e o r i ę w a r t o ś c i , t o ż s a m o ś c i (praktykowanie z w y c z a j ó w u ł a t w i a c z ł o w i e k o w i o d p o w i e d ź na pytanie „ k i m jestem?"), k o m u n i k a c j i ( s p o ł e c z e ń s t w o i s t n i e j e t y l k o w k o m u n i k a c j i i dzidki niej), d r a m a t u . O k r e ś l a j ą c metodologiczne z a ł o ż e n i a p r a c y K a i s u J a a k k o l a k o ­ r z y s t a z o s i ą g n i ę ć socjologii a m e r y k a ń s k i e j ( g ł ó w n i e z a ś z o p r a c o w a ń H . D u n c a T i a i K . B u r k e ' a ) w zakresie b a d a ń nad charakterem ś w i ą t B o ż e g o Narodzenia w U S A . N a w i ą z u j ą c do w y n i k ó w b a d a ń t y c h a u t o r ó w , t r a k t u j e on s y s t e m z w y ­ c z a j ó w b o ż o n a r o d z e n i o w y c h jako swoisty dramat. Proponuje w ł a s n ą (opartą c z ę ś ­ ciowo na modelu H . Duncana) w e r s j ę e l e m e n t ó w s k ł a d o w y c h dramatu, w y o d r ę b ­ n i a j ą c p i ę ć k l u c z o w y c h c z y n n i k ó w : o p r a w a (scena i role), m a n i f e s t a c j e ( z a c h o w a ­ n i a i przedmioty p e ł n i ą c e o k r e ś l o n ą r o l ę w systemie z w y c z a j ó w ś w i ą t e c z n y c h ) , w a r t o ś c i , r e ż y s e r z y (osoby, g r u p y s p o ł e c z n e o r a z i n s t y t u c j e d e t e r m i n u j ą c e c h a r a k ­ ter d r a m a t u ) , n a t u r a d r a m a t u ». 7 8 Z a p r e z e n t o w a n y s p o s ó b r o z u m i e n i a d r a m a t u ś w i ą t w y z n a c z a j e d n o c z e ś n i e po­ z i o m y analizy oraz w e w n ę t r z n y u k ł a d p o z o s t a ł y c h części pracy. Rozdział drugi ma z a s a d n i c z o c h a r a k t e r f a k t o g r a f i c z n y — p r z e d s t a w i a opisy p o s z c z e g ó l n y c h z w y c z a ­ j ó w oraz w n i o s k i d o t y c z ą c e p o w s z e c h n o ś c i i c h w y s t ę p o w a n i a w w y d z i e l o n y c h g r u ­ p a c h l u d n o ś c i . W p a r t i i tej podzielono okres ś w i ą t e c z n y n a t r z y e t a p y : od po­ c z ą t k u A d w e n t u do 23 g r u d n i a , od w i g i l i i B o ż e g o N a r o d z e n i a do ostatniego d n i a r o k u , od 1 s t y c z n i a do T r z e c h K r ó l i (u F i n ó w ) l u b d n i a Ś w . K n u t a — 13 s t y c z n i a (u S z w e d ó w ) . , 0 • P o d s t a w o w ą m e t o d ą w y k o r z y s t a n ą w tej c z ę ś c i p r a c y (jak r ó w n i e ż p o d s t a w o ­ w ą m e t o d ą c a ł e g o o p r a c o w a n i a ) jest m e t o d a s t a t y s t y c z n a . M e t o d y : a n a l i t y c z n o - p o r ó w n a w c z a oraz socjologiczna z a j m u j ą m i e j s c e d r u g o r z ę d n e . W y e k s p o n o w a n i e m e - e P r a s a p i ę t n o w a ł a r ó w n i e ż p i j a ń s t w o i s p o ż y w a n i e nadmiaru jedzenia. H . D. D u n c a n , Communication and Social Order, N e w Y o r k 1962; tenże, Symbols in Society, N e w Y o r k 1972. K . B u r k e , A Grammar of Motives, N e w Y o r k 1945; t e n ż e , Permanence and Change. An Anatomy of Purpose, L o s A l t o s K a l i f o r n i a 1945. W e d ł u g K a i s u J a a k k o l i u k a z a n i e n a t u r y d r a m a t u jest r ó w n o z n a c z n e z p o d ­ s u m o w a n i e m poprzednich czterech p o z i o m ó w analizy. R o z d z i a ł ten s t a n o w i 3/4 c a ł e j p r a c y . 7 8 9 1 0 �241 RECENZJE 1 1 l o d y statystycznej decyduje o o r y g i n a l n o ś c i p r a c y . F a k t ten uzasadnia przedsta­ w i e n i e w a ż n i e j s z y c h w y n i k ó w z a s t o s o w a n i a tej metody. G ł ó w n y m c e l e m a n a l i z y e t a t y s t y c z n e j b y ł o u k a z a n i e stopnia u p o w s z e c h n i e n i a poszczególnych zwyczajów •w czterech w y d z i e l o n y c h g r u p a c h l u d n o ś c i ( s z c z e g ó l n i e z a ś u k a z a n i e r ó ż n i c w c h a ­ r a k t e r z e d r a m a t u b o ż o n a r o d z e n i o w e g o u F i n ó w i S z w e d ó w ) . N a podstawie k r y t e ­ r i u m p o w s z e c h n o ś c i w y s t ę p o w a n i a wydzielono cztery grupy z w y c z a j ó w : powszech­ n e ( p r a k t y k o w a n e p r z e z w i ę c e j n i ż 75% rodzin), d o ś ć p o w s z e c h n e (praktykowane p r z e z 50-75% rodzin), r a c z e j r z a d k i e (25-50% rodzin) oraz r z a d k i e ( p r a k t y k o w a n e j j r z e z m n i e j n i ż 25% r o d z i n ) . A n a l i z a p r z e p r o w a d z o n a p r z e z K a i s u J a a k k o l ę w y k a z a ł a w s p o s ó b niezbity, ż e d o s z ł o do bardzo d u ż e g o stopnia u n i f i k a c j i w z a k r e s i e z w y c z a j ó w b o ż o n a r o ­ dzeniowych między ludnością fińską i mniejszościami s z w e d z k o j ę z y c z n y m i w K u ­ u s a n k o s k i i K o u v o l a . I s t o t n i e j s z e r ó ż n i c e m a j ą j e d y n i e c h a r a k t e r i l o ś c i o w y (sto­ p i e ń upowszechnienia zwyczaju) i d o t y c z ą zaledwie k i l k u n a s t u p r z y k ł a d ó w . P o w ­ szechny w ś r ó d S z w e d ó w udział w n a b o ż e ń s t w i e k o ś c i e l n y m w pierwszym dniu ś w i ą t oraz picie głogi ( c z e r w o n e g o z a p r a w i o n e g o k o r z e n i a m i w i n a ) -— to z w y c z a j e raczej rzadkie u F i n ó w . Podobnie k s z t a ł t u j e się upowszechnienie p o c a ł u n k u i toa­ s t u noworocznego. Ś w i e c e a d w e n t o w e •— d o ś ć p o w s z e c h n e wśród Szwedów — u l u d n o ś c i f i ń s k i e j w y s t ę p u j ą rzadko. Natomiast powszechne dla F i n ó w zwyczaje, t a k i e j a k : ś w i ą t e c z n a sauna, odwiedzanie cmentarza w pierwszy d z i e ń joulu i p a ­ l e n i e ś w i e c n a g r o b a c h , s t o s o w a n i e d e k o r a c j i z w a n e j himmeli (zawieszane u s u f i t u ozdobne f i g u r y w y k o n a n e z k a w a ł k ó w s ł o m y n a w l e c z o n y c h n a n i t k i — o g ó l n o fiński symbol B o ż e g o Narodzenia), u l u d n o ś c i s z w e d z k o j ę z y c z n e j w y s t ę p u j ą raczej rzadko. 1 г Natomiast w p r z y p a d k u zdecydowanej w i ę k s z o ś c i o m a w i a n y c h przez K a i s u J a a k k o l ę z w y c z a j ó w , s t o p i e ń i c h u p o w s z e c h n i e n i a jest podobny d l a w s z y s t k i c h c z t e ­ r e c h g r u p ( r ó ż n i c e nie w i ę k s z e n i ż 25%). A n a l i z a s t a t y s t y c z n a w y k a z a ł a r ó w n i e ż , że powszechnymi zwyczajami b o ż o n a r o d z e n i o w y m i w badanych miastach są: s k ł a ­ d a n i e p r e z e n t ó w , w y s y ł a n i e z n a j o m y m k a r t e k ś w i ą t e c z n y c h oraz k w i a t ó w , u m i e s z ­ czanie w izbach choinek, dekorowanie m i e s z k a ń s ł o m i a n y m i figurami g n o m ó w (tontuu), k o m p o z y c j a m i z szyszek, g a ł ą z e k i w i ó r k ó w d r z e w n y c h , s t a w i a n i e n a s t o ł a c h k w i a t ó w ( h i a c y n t y i t u l i p a n y ) . P o w s z e c h n e jest s e r w o w a n i e w y s t a w n e g o •obiadu w i g i l i j n e g o z s z e r e g i e m z w y c z a j o w y c h p o t r a w : s u s z o n y dorsz, o w s i a n k a , s z y n k a , p o t r a w k a z b r u k w i , k o m p o t z s u s z o n y c h S i w e k , „ p i e r o g i k a r e l s k i e " (piirakka) z r ó ż n o r o d n y m n a d z i e n i e m . D o tej g r u p y z w y c z a j ó w n a l e ż ą r ó w n i e ż : d o m o w y w y p i e k ciast, o b d a r z a n i e dzieci ł a k o c i a m i , p o d a w a n i e m l e k a , w i n a i p i w a (olutta) do s t o ł u ś w i ą t e c z n e g o , p o z o s t a w i a n i e r e s z t e k p o ż y w i e n i a ś w i ą t e c z n e g o domowym i d z i k i m z w i e r z ę t o m ( n a u w a g ę z a s ł u g u j e z w y c z a j w y s t a w i a n i a p r z e d domem, snopka zboża dla p t a c t w a ) . l ł Do grupy z w y c z a j ó w o k r e ś l o n y c h przez K a i s u J a a k k o l ę jako dość powszechne n a l e ż ą : ś p i e w a n i e lub s ł u c h a n i e h y m n u Hosanna w p i e r w s z ą n i e d z i e l ę adwentu, odwiedzanie d o m ó w przez ś w . K l a u s a (Mikołaja) — nazywanego t e ż joulupukki ( n a z w a oznacza „ k o z ł a b o ż o n a r o d z e n i o w e g o " i n a w i ą z u j e do d a w n e j f o r m y tego z w y c z a j u , gdy osoba r o z n o s z ą c a p o d a r u n k i w y s t ę p o w a ł a w p r z e b r a n i u z w i e r z ę c y m ) , p i c i e w ó d k i w czasie ś w i ą t . 1 1 W E t n o g r a f i i f i ń s k i e j b y ł to p i e r w s z y p r z y k ł a d z a s t o s o w a n i a tej metody n a t a k s z e r o k ą s k a l ę . W p o l s k i e j l i t e r a t u r z e e t n o g r a f i c z n e j nie m a p r a c y , k t ó r a m o g ł a ­ b y s t a n o w i ć o d p o w i e d n i k Muuttuva joulu pod t y m w z g l ę d e m . O g r a n i c z a m o m ó w i e n i e w n i o s k ó w d o t y c z ą c y c h r ó ż n i c w stopniu u p o w s z e c h ­ n i e n i a z w y c z a j ó w do d w ó c h g r u p l u d n o ś c i : S z w e d ó w i F i n ó w (dane d o t y c z ą c e l u d n o ś c i d w u j ę z y c z n e j i grupy kontaktowej r e p r e z e n t o w a ł y w i e l k o ś c i p o ś r e d n i e ) T ę g r u p ę z w y c z a j ó w p r e z e n t u j ę p r a w i e w c a ł o ś c i , g d y ż d e c y d u j e ona w n a j ­ w i ę k s z y m stopniu o charakterze ś w i ą t . l z 1 8 16 — Etnografia Polska, t. 29 z. 1 �D o grup}' z w y c z a j ó w o k r e ś l o n y c h j a k o r a c z e j r z a d k i e (dotyczy wszystkich' grup) zaliczono: p r z e s t r z e g a n i e z a s a d y s p o ż y w a n i a t y l k o jednego p o s i ł k u w d z i e ń w i g i l i j n y , p o d a w a n i e p o t r a w z w ę g o r z a i grochu, w i e s z a n i e w oknie d e k o r a c j i w f o r m i e g w i a z d y b e t l e j e m s k i e j , m o c o w a n i e do sufitu ozdobionej w s t ą ż k a m i i p a s ­ k a m i b i b u ł k i korony z igliwia, lepienie d o m k ó w z ciasta . 14 Wreszcie takie elementy dramatu B o ż e g o Narodzenia, jak w y ś c i g i na saniach w d r u g i d z i e ń ś w i ą t , s p o ż y w a n i e c h l e b a moczonego w t ł u s z c z u po g o t o w a n e j s z y n ­ ce (dopp i grytari) — p o w s z e c h n e n i e g d y ś z w y c z a j e l u d o w e — zaliczone z o s t a ł y do g r u p y r z a d k o w y s t ę p u j ą c y c h ( p r a k t y k o w a n e p r z e z m n i e j n i ż 25°/o r o d z i n ) . T a k i sam stopień upowszechnienia r e p r e z e n t u j e z w y c z a j l a n i a roztopionego wosku, n a w o d ę i w r ó ż e n i a z c i e n i a r z u c a n e g o n a ś c i a n ę . W grupie tej z n a j d u j e s i ę t e ż s p o r a l i c z b a i n n o w a c j i , np. d e k o r o w a n i e c h o i n k i j u ż n a k i l k a dni p r z e d B o ­ ż y m N a r o d z e n i e m , u s t a w i a n i e m i n i a t u r k i ż ł o b u n a stole, z a m i e s z c z a n i e w oknie ozdobnej l a t a r e n k i oraz „ k r z y ż a ś w . T o m a s z a " , p o d a w a n i e pieczonego i n d y k a na. stół ś w i ą t e c z n y . T r z e c i r o z d z i a ł pracy z a t y t u ł o w a n y „ C h a r a k t e r ś w i ą t B o ż e g o Narodzenia", s t a ­ n o w i ą c y j e d n o c z e ś n i e z a k o ń c z e n i e , z a w i e r a w n i o s k i a u t o r a o d n o ś n i e do e t n i c z n y c h cz3*nników k s z t a ł t u j ą c y c h charakter z w y c z a j ó w b o ż o n a r o d z e n i o w y c h , dróg trans­ misji innowacji, systemu w a r t o ś c i d e t e r m i n u j ą c e g o a k t u a l n ą f o r m ę i f u n k c j ę dra­ m a t u ś w i ą t e c z n e g o , istoty s a m e g o d r a m a t u . W n i o s k i d o t y c z ą c e e t n i c z n y c h u w a r u n k o w a ń z w y c z a j ó w joulu s ą b e z p o ś r e d n i m n a w i ą z a n i e m do w y n i k ó w z a s t o s o w a n i a metody s t a t y s t y c z n e j . P o z w a l i ł y one a u t o ­ r o w i n a s t w i e r d z e n i e , ż e nie m a istotnych r ó ż n i c j a k o ś c i o w y c h p o m i ę d z y g r u p ą s z w e d z k o j ę z y c z n ą i l u d n o ś c i ą f i ń s k ą pod w z g l ę d e m z w y c z a j ó w bożonarodzenio­ w y c h . I s t n i e j ą tylko dwa elementy, k t ó r e w y s t ę p u j ą u l u d n o ś c i s z w e d z k o j ę z y c z n e j , nie w y s t ę p u j ą n a t o m i a s t u F i n ó w — s ą n i m i : obchody u r o c z y s t o ś c i ś w . Ł u c j i (13 g r u d n i a ) oraz p r z y g o t o w y w a n i e n o w o c z e s n e j d e k o r a c j i ś w i ą t e c z n e j tro, hopp och karlek ( w i a r a , n a d z i e j a i m i ł o ś ć ) , k t ó r ą jest k o m p o z y c j a t r z e c h m o t y w ó w : k r z y ż a , k o t w i c y i s e r c a . J e d n a k ż e oba te z w y c z a j e zaliczone z o s t a ł y do g r u p y r z a d k i c h ( p r a k t y k o w a n e z a l e d w i e . p r z e z ok. 10% S z w e d ó w ) . N i e s t w i e r d z o n o n a t o ­ m i a s t ż a d n e g o z w y c z a j u , k t ó r y b y ł b y c h a r a k t e r y s t y c z n y t y l k o i w y ł ą c z n i e dla lińskiej ludności Kuusankoski i Kouvola. Analiza statystyczna w y k a z a ł a r ó w n i e ż , że w ś r ó d z w y c z a j ó w B o ż e g o N a r o ­ dzenia jest z n a c z n a l i c z b a i n n o w a c j i . G r u p ą , k t ó r a p r z y j ę ł a w i ę k s z ą l i c z b ę n o w y c h z w y c z a j ó w , s ą F i n o w i e (19); n a t o m i a s t S z w e d z i p r z y j ę l i i c h m n i e j (9). N a j w i ę k s z ą rolę w upowszechnianiu innowacji o d e g r a ł y ś r o d k i masowego przekazu, m n i e j s z ą h a n d e l i p l a c ó w k i k u l t u r a l n e , z n i k o m ą z a ś — k o n t a k t y osobiste. Z g r o m a d z e n i e odpowiedzi n a p y t a n i a : „ C o d l a l u d z i o z n a c z a j ą ś w i ę t a B o ż e g o N a r o d z e n i a ? D l a c z e g o obchodzi s i ę je m o ż l i w i e n a j b a r d z i e j u r o c z y ś c i e ? " , p o z w o l i ł o K a i s u J a a k k o l i n a odtworzenie systemu w a r t o ś c i d e c y d u j ą c y c h o ż y w o t n o ś c i z w y ­ c z a j ó w b o ż o n a r o d z e n i o w y c h oraz o c h a r a k t e r z e d r a m a t u ś w i ą t e c z n e g o . S y s t e m t e n z a w i e r a n a s t ę p u j ą c e e l e m e n t y : h e d o n i s t y c z n e ( o k a z j a do u c z t o w a n i a ) , l u d y s t y c z n e (rozliczne m o ż l i w o ś c i z a b a w y ) , patriotyczne, l o k a l n e ( m o ż l i w o ś ć zamanifestowania r o d z i m y c h z w y c z a j ó w ) , z d r o w o t n e ( u c i e c z k a od s t r e s ó w , j a k i e niesie ze s o b ą c o ­ d z i e n n o ś ć ) , i n t e g r u j ą c e ( m o ż l i w o ś ć s p ę d z e n i a c z a s u w gronie r o d z i n n y m i o d w i e d z e ­ nia - z n a j o m y c h ) , estetyczne. N i e m a ł ą r o l ę o d g r y w a t e ż w t y m s y s t e m i e w a r t o ś c i c h ę ć n a w i ą z a n i a do k u l t u r y z a c h o d n i o e u r o p e j s k i e j oraz m o ż l i w o ś ć udoskonalania o s o b o w o ś c i i o k r e ś l e n i a m i e j s c a j e d n o s t k i w s p o ł e c z e ń s t w i e (teoria t o ż s a m o ś c i ) . Tak Jaakkoli 1 4 z r e k o n s t r u o w a n y s y s t e m w f c r t o ś c i z n a l a z ł odbicie o d n o ś n i e do n a t u r y d r a m a t u B o ż e g o N a r o d z e n i a . we wnioskach W zakończeniu Informacje d o t y c z ą c e z w y c z a j ó w w y s t ę p u j ą c y c h rzadko rzadko) p o d a ł e m w uproszczeniu, w y b i e r a j ą c elementy bardziej (względnie istotne. Kaisu pracy raczej �f i ń s k i e joulu z o s t a ł o o k r e ś l o n e j a k o „ b a j k o w y s p e k t a k l " (satunaytelmana) spełnia­ j ą c y n a s t ę p u j ą c e f u n k c j e : z a b a w i a n i e l u d z i , uczenie i c h , u d o s k o n a l a n i e o s o b o w o ś c i , u ł a t w i a n i e jednostce o d n a l e z i e n i a s i ę w s p o ł e c z e ń s t w i e , s t w a r z a n i e w s p ó ł c z e s n e m u c z ł o w i e k o w i o k a z j i do u c i e c z k i od r z e c z y w i s t o ś c i . O s t a t e c z n e w n i o s k i n a temat n a t u r y ś w i ą t b o ż o n a r o d z e n i o w y c h m o g ą b u d z i ć s p r z e c i w b a d a c z y (gł. e t n o g r a f ó w ) z a j m u j ą c y c h s i ę o b r z ę d o w o ś c i ą d o r o c z n ą . N i e c o na p r z e k ó r p o d t y t u ł o w i p r a c y , k t ó r y b r z m i Studium etnograficzne, m a j ą one c h a ­ r a k t e r socjologiczny. J e s t to k o n s e k w e n c j ą n a d m i e r n i e s y n c h r o n i c z n e g o u j ę c i a te­ matu. Szersze u w z g l ę d n i e n i e informacji o z w y c z a j a c h B o ż e g o Narodzenia p r a k t y k o ­ w a n y c h w 2 pol. X I X w . oraz n a p o c z ą t k u obecnego s t u l e c i a r z u c i ł o b y dodatkowe ś w i a t ł o n a i s t o t ę tego d r a m a t u . N a l e ż y w t y m m i e j s c u p o d k r e ś l i ć , ż e p r ó b a w y ­ k r y c i a istoty ś w i ą t b o ż o n a r o d z e n i o w y c h n a podstawie w y p o w i e d z i a n k i e t o w a n y c h m o ż e u k a z a ć t y l k o c z ę ś ć p r a w d y , g d y ż nie w s z y s t k i e c z y n n i k i d e t e r m i n u j ą c e c h a ­ r a k t e r ś w i ą t s ą dostrzegane p r z e z m i e s z k a ń c ó w , a co n a j w a ż n i e j s z e , n a j c z ę ś c i e j nie s ą one w ł a ś c i w i e oceniane ( n a d m i e r n e e k s p o n o w a n i e z n a c z e n i a c z y n n i k ó w h e ­ d o n i s t y c z n y c h niedocenienie w p ł y w u religii). N i e u w z g l ę d n i e n i e m a t e r i a ł ó w f o l k l o r y s t y c z n y c h oraz fakt, ż e w i e r z e n i o w e p o d ­ łoże w i ę k s z o ś c i z w y c z a j ó w b o ż o n a r o d z e n i o w y c h nie z o s t a ł o n a l e ż y c i e wyekspono­ w a n e , w z n a c z n y m stopniu u s z c z u p l a w a r t o ś ć p r a c y . P o n a d t o w u z u p e ł n i a j ą c y c h i n f o r m a c j a c h n a temat genezy z w y c z a j ó w u d e r z a p o w i e r z c h o w n o ś ć w p o t r a k t o w a ­ niu s p r a w y z w i ą z k u zdecydowanej ich w i ę k s z o ś c i z t r a d y c y j n ą k u l t u r ą wsi. P e w n e z a s t r z e ż e n i a budzi t e ż zastosowana p r z e z K a i s u J a a k k o l ę metoda s t a ­ tystyczna. P o s z c z e g ó l n e z e s p o ł y z w y c z a j ó w w y o d r ę b n i o n e na podstawie stopnia u p o w s z e c h n i e n i a s ą z b y t niejednorodne, g d y ż obok e l e m e n t ó w f a k t y c z n i e w a ż n y c h z n a l a z ł o s i ę w n i c h sporo t a k i c h , k t ó r e m o ż n a z a l i c z y ć do m a ł o i s t o t n y c h s z c z e ­ g ó ł ó w nie m a j ą c y c h w p ł y w u n a k s z t a ł t o w a n i e c h a r a k t e r u d r a m a t u ś w i ą t e c z n e g o . S p o w o d o w a n a t y m a t o m i z a c j a u t r u d n i a w y k o r z y s t a n i e p r z y j ę t e j p r z e z a u t o r a teo­ r i i k o m u n i k a c j i , k t ó r a p r z e w i d u j e b a d a n i e s y s t e m ó w , nie z a ś p o j e d y n c z y c h e l e ­ m e n t ó w . P o n a d t o z a u w a ż a l n e s ą p e w n e n i e ś c i s ł o ś c i typologiczne, w y r a ż a j ą c e s i ę niekonsekwencją w o k r e ś l a n i u stopnia u p o w s z e c h n i e n i a niektórych zwyczajów. Pomimo tych nielicznych m a n k a m e n t ó w wyeksponowanie metody statystycznej, obok w y k o r z y s t a n i a r o z l e g ł e j bazy m a t e r i a ł o w e j i f a k t u z w r ó c e n i a u w a g i n a k u l ­ t u r ę m i e j s k ą p r z e z K a i s u J a a k k o l ę , s t a n o w i bez w ą t p i e n i a g ł ó w n ą z a l e t ę p r a c y . K s i ą ż k a Muuttuva joulu jest bezsprzecznie w a r t o ś c i o w ą p r a c ą i n a l e ż a ł o b y z a i n t e r e s o w a ć nią polskich e t n o g r a f ó w z a j m u j ą c y c h się kulturami p o z a s ł o w i a ń s k i m i oraz t y c h , k t ó r z y i n t e r e s u j ą s i ę p r z e m i a n a m i o b r z ę d o w o ś c i dorocznej w P o l s ­ ce ( m o ż l i w o ś ć p o r ó w n a n i a m e c h a n i z m ó w p r z e m i a n ) . Specyficzne cechy z w y c z a j ó w b o ż o n a r o d z e n i o w y c h p o ł u d n i o w e j Finlandii, nie­ t y p o w e p o d e j ś c i e metodologiczne z a p r e z e n t o w a n e p r z e z K a i s u J a a k k o l i oraz k o n ­ t r o w e r s y j n e w n i o s k i o d n o ś n i e do n a t u r y d r a m a t u ś w i ą t e c z n e g o s p r a w i a j ą , ż e p r a c ę czyta się z d u ż y m zainteresowaniem. Mieczysław Trojan S T A R Á DĚLNICKÁ P R A H A . ŽIVOT A K U L T U R A PRAŽSKÝCH D E L N l K t r 1848-1939, r e d . A . R o b e k , M . M o r a v c o v á , J . Š ť a s t n á , w y d . A c a d e m i a , P r a h a 1981. ss. 311. W c i ą g u ostatnich k i l k u n a s t u lat w w i e l u k r a j a c h E u r o p y znacznie w z r o s ł o z a i n t e r e s o w a n i e e t n o g r a f ó w i h i s t o r y k ó w p r o b l e m a t y k ą k u l t u r y robotniczej. S z c z e ­ g ó l n i e o ż y w i o n e i c i e k a w e b a d a n i a p r o w a d z o n e s ą w R F N - i e , A u s t r i i czy F r a n c j i , t a k ż e w kilku krajach socjalistycznych: N R D , Z w i ą z k u Radzieckim i C z e c h o s ł o w a - �244 RECENZJE c j i . W ostatnim z w y m i e n i o n y c h k r a j ó w p o w r ó c o n o n a p o c z ą t k u l a t 7 0 - t y c h do systematycznych b a d a ń z e s p o ł o w y c h — zakrojonych znacznie szerzej n i ż w latach 50-tych — prowadzonych i koordynowanych przez Instytut Etnografii i F o l k l o r y ­ s t y k i C z e c h o s ł o w a c k i e j A k a d e m i i N a u k ( C A V ) . P r z y j ę t y p r o g r a m b a d a ń jest a m ­ b i t n y ( c a ł o ś c i o w e poznanie r o z w o j u k u l t u r y robotniczej) i z tego t e ż w z g l ę d u m a • c h a r a k t e r d ł u g o f a l o w y . P i e r w s z y z a s a d n i c z y etap b a d a ń — t r w a j ą c y o k o ł o 10 lat — z o s t a ł w ł a ś n i e z a k o ń c z o n y . W i e ń c z y go s y s t e m a t y c z n i e i s t a r a n n i e przygotowana p r z e z d z i e w i ę c i u a u t o r ó w s y n t e z a Stará dělnická Praha, którą poniżej przedsta­ wiam. Nie z a j m ę się b l i ż e j scharakteryzowaniem procesu badawczego, k t ó r y dopro­ w a d z i ł do p o w s t a n i a tej b a r d z o i n t e r e s u j ą c e j i pod w i e l o m a w z g l ę d a m i b l i s k i e j i d e a ł u m o n o g r a f i i opisowej. B r a k jest co p r a w d a tego e l e m e n t u w e w s t ę p i e p u b l i ­ k a c j i , ale n a s z y m e t n o g r a f o m z a ł o ż e n i a i p r z e b i e g b a d a ń n a d e t n o g r a f i ą Pragi (a t a k ż e B r n a i n i e k t ó r y c h m i a s t e c z e k S ł o w a c j i ) z n a n e j u ż s ą m . i n . z a r t y k u ł ó w i n f o r m a c y j n y c h z a w a r t y c h w j e d n y m z ostatnich t o m ó w „ Ł ó d z k i c h S t u d i ó w E t n o ­ graficznych" . Ogólnie wypada j e d n a k ż e stwierdzić, że decyzja podjęcia z e s p o ł o ­ w y c h b a d a ń n a d k u l t u r ą k l a s y robotniczej P r a g i nie b y ł a p r z y p a d k o w a . W y n i k n ę ł a z k i l k u p r z e s ł a n e k o k r e ś l o n y c h s p e c y f i k ą k s z t a ł t o w a n i a się klasy robotniczej i jej .sposobu ż y c i a od p o ł o w y X I X w . do p i e r w s z y c h d z i e s i ę c i o l e c i X X w . g ł ó w n i e n a p r z e d m i e ś c i a c h P r a g i (w b l i ż s z e j s t y c z n o ś c i z o k o l i c z n y m i w s i a m i n i ż ze s t a r y m i centralnymi dzielnicami miasta). Zdecydowano s i ę na przeprowadzenie intensyw­ nych b a d a ń etnograficznych g ł ó w n i e w w y b r a n y c h p r z e d m i e ś c i a c h Pragi: S m i c h o wie, Karlinie, Holeszowicach-Bubnach, Libeniu, Z y ż k o w i e , Nuslach i Wysoczanach, s t a n o w i ą c y c h o d r ę b n e do p e w n e g o stopnia s p o ł e c z n o ś c i . P r o w a d z o n e t a m b a d a ­ n i a m i a ł y służyć osiągnięciu d w ó c h c e l ó w zasadniczych: poznaniu kultury prole­ t a r i a t u oraz o p i s a n i u p r o c e s u p r z e k s z t a ł c a n i a s i ę p r a s k i c h ś r o d o w i s k r o b o t n i c z y c h w świadomą klasę społeczną. 1 W b a d a n i a c h t y c h nie ograniczono s i ę w y ł ą c z n i e do z b i e r a n i a m a t e r i a ł ó w te­ r e n o w y c h , e t n o g r a f i c z n y c h . S i ę g n i ę t o m o ż l i w i e j a k n a j s z e r z e j do ź r ó d e ł c h a r a k t e r y ­ s t y c z n y c h dla warsztatu historyka: prasy, p a m i ę t n i k ó w i beletrystyki, zgromadzo­ n o d o k u m e n t a c j ę i k o n o g r a f i c z n ą (fotografie, r y s u n k i , r e p r o d u k c j e m a l a r s t w a itp.) o r a z e p i s t o l a r n ą z l a t 1830-1945. J a k d o b r a b y ł a to p o d s t a w a d l a s y s t e m a t y c z n y c h b a d a ń niech ś w i a d c z y fakt, iż w latach 70-tych u k a z a ł o s i ę k i l k a d z i e s i ą t obszer­ n y c h a r t y k u ł ó w p r e z e n t u j ą c y c h m a t e r i a ł y t e r e n o w e (prace a n a l i t y c z n e ) oraz i n n e ź r ó d ł a pod k ą t e m p r z y d a t n o ś c i do p r a c n a d s y n t e z ą . P r z y c z y n k i i w s t ę p n e r o z ­ w a ż a n i a tematyczne publikowano n a j c z ę ś c i e j w c z a s o p i ś m i e „ Č e s k ý L i d " oraz w s p e c j a l n i e p o w o ł a n e j s e r i i E t n o g r a f i a K l a s y R o b o t n i c z e j (do 1980 r . u k a z a ł o s i ę 10 t o m ó w ) s t a n o w i ą c e j e w e n e m e n t w s k a l i e u r o p e j s k i e j . W r o k u 1975 p r z y g o ­ t o w a n o w s t ę p n ą , m a t e r i a ł o w o - o p i s o w ą 3 - t o m o w ą w e r s j ę o p r a c o w a n i a nt. etnografii r o b o t n i c z e j P r a g i (tzw. m a k i e t ę ) . P r e z e n t o w a n a s y n t e z a w i e d z y o sposobie ż y c i a i k u l t u r z e p r a s k i e j k l a s y r o ­ b o t n i c z e j (od p o ł o w y X I X w . do I I w o j n y ś w i a t o w e j ) p o ś w i a d c z a f a k t s t o s u n k o w o s z y b k o (co n i e z n a c z y p o ś p i e s z n i e ) i k o n s e k w e n t n i e p r o w a d z o n y c h b a d a ń etno­ graficznych czy w ł a ś c i w i e etnograficzno-historycznych. W i e l e t e ż w s k a z u j e n a to, i ż w c i ą g u k i l k u n a j b l i ż s z y c h lat dobiegnie k o ń c a p r a c a n a d s y n t e z ą p o d o b n ą w t r e ś c i , ale o d n o s z ą c ą s i ę do c a ł y c h Czech. J e s z c z e p ó ź n i e j p r z y j d z i e z a p e w n e kolej n a S ł o w a c j ę i M o r a w y — t a m k o n t y n u o w a n e b a d a n i a n a d i n n y m i nieco s p o ­ ł e c z n o ś c i a m i r o b o t n i c z y m i (np. g ó r n i c z y m i ) w y d a j ą s i ę s t o s u n k o w o m n i e j z a a w a n ­ sowane. 1 P o r . A . R o b e k , M . M o r a v c o v á , Przyczynek do badań etnograficznych •czeskiej klasy robotniczej, „ Ł ó d z k i e S t u d i a E t n o g r a f i c z n e " , t. 21 (1979): 1982, s. 114119. �RECENZJE 245- T y m c z a s e m z a j ą ć s i ę w y p a d a k s i ą ż k ą Stará dělnická Praha, o p r a c o w a n i e m pod w i e l o m a w z g l ę d a m i w etnografii k r a j ó w s o c j a l i s t y c z n y c h n o w a t o r s k i m , n a l e ż ą c y m do b a r d z o dobrze u d o k u m e n t o w a n y c h w tej dziedzinie ( k u l t u r a robotnicza). M a j ą c n a u w a d z e w ł a s n e , p o l s k i e o s i ą g n i ę c i a w tego r o d z a j u b a d a n i a c h m o ż n a z p e w n y m d y s t a n s e m s p o j r z e ć n a s y n t e z ę etnografii robotniczej P r a g i . O z a l e t a c h i w a d a c h o p r a c o w a n i a — o g ó l n y c h r z e c z j a s n a , bo w p r o b l e m y s z c z e g ó ł o w e nie m o g ę s i ę z a g ł ę b i a ć nie z n a j ą c b e z p o ś r e d n i o ź r ó d e ł w y k o r z y s t a n y c h w p r a c y —• p o w i e m m o ż e j u ż na k o ń c u r e c e n z j i . T e r a z n a t o m i a s t w a r t o p r z e d s t a w i ć z a s a d n i c z e w n i o s k i m e ­ r y t o r y c z n e u w y d a t n i o n e p r z e z s a m y c h a u t o r ó w syntezy. P r z e w a ż a j ą c a c z ę ś ć u o g ó l ­ nień została sformułowana n a poziomie p o d s t a w o w y c h stwierdzeń sumujących w i e d z ę o p o s z c z e g ó l n y c h dziedzinach życia r o b o t n i k ó w z u w z g l ę d n i e n i e m r e a l i ó w i p o d ł o ż a historycznego p o s z c z e g ó l n y c h e t a p ó w r o z w o j u P r a g i ( p r z e m y s ł , u r b a n i ­ z a c j a , demografia), j a k i z u w z g l ę d n i e n i e m e t a p ó w k s z t a ł t o w a n i a s i ę k l a s y robot­ n i c z e j tego m i a s t a . D o p i e r o dalsze studia p o r ó w n a w c z e (inne c h a r a k t e r y s t y c z n e ośrodki p r z e m y s ł o w e Czech, Moraw i S ł o w a c j i ) m o g ą dać m a t e r i a ł , a w dalszej k o n s e k w e n c j i podobne syntezy, k t ó r e b ę d ą s t a n o w i ł y p o d s t a w ę w y s n u w a n i a u o ­ g ó l n i e ń w y ż s z e g o r z ę d u , b u d o w a n i a teorii r o z w o j u k u l t u r y m a s p r a c u j ą c y c h . Z a k r e s t e m a t y c z n y s y n t e z y jest s z e r o k i i w y n i k a p r a w d o p o d o b n i e z podobnego j a k w n a s z y m k r a j u u j m o w a n i a k u l t u r y w o g ó l e . Dlatego t e ż z a j ę t o s i ę b l i ż e j k u l t u r ą m a t e r i a l n ą ( m i e s z k a n i e , u b i ó r , p o ż y w i e n i e ) i s p o ł e c z n ą (tzw. ż y c i e s p o ­ ł e c z n e , r o d z i n a ) oraz w z n a c z n e j m i e r z e d u c h o w ą (folklor s ł o w n y i m u z y c z n y — p i e ś n i ) . I co c i e k a w e , d z i e d z i n y te s c h a r a k t e r y z o w a n o w n i e t y p o w e j , nieszablono­ w e j k o l e j n o ś c i : od k u l t u r y s p o ł e c z n e j do k u l t u r y m a t e r i a l n e j . N a j p i e r w z a p o z n a ­ j e m y s i ę z o r g a n i z a c j ą s p o ł e c z n ą i o b y c z a j a m i , n a k o n i e c z a ś ze ś r o d o w i s k i e m m a t e r i a l n y m p r a s k i c h r o b o t n i k ó w . I nie jest to c h y b a u k ł a d p r z y p a d k o w y — w y ­ d a j e s i ę , i ż w ten s p o s ó b r e d a k t o r z y i a u t o r z y s y n t e z y c h c i e l i u w y p u k l i ć w i ę k s z ą rolę samoorganizacji s p o ł e c z n e j i o b y c z a j o w o ś c i w w y o d r ę b n i a n i u się (emancypa­ cji) p r o l e t a r i a t u p r a s k i e g o j a k o k l a s y s p o ł e c z n e j n i ż s f e r y m a t e r i a l n e j . B y ł o b y to zarazem swoistym zerwaniem z osobliwym schematem wybijania na pierwszy plan w e w s z e l k i c h o p r a c o w a n i a c h d o t y c z ą c y c h k l a s y robotniczej i j e j sposobu ż y c i a — zgodnych rzecz j a s n a z m e t o d o l o g i ą m a r k s i s t o w s k ą — p r o b l e m a t y k i p o d s t a w b y t u i m a t e r i a l n y c h r a m ż y c i a codziennego. M o ż n a dostrzec j e s z c z e inne u z a s a d n i e n i e p r z y j ę t e g o u k ł a d u a r t y k u ł ó w s y n ­ tezy — po c z ę ś c i w s t ę p n e j , z ł o ż o n e j z d w ó c h a r t y k u ł ó w c h a r a k t e r y z u j ą c y c h r o z w ó j l i c z e b n y i s k ł a d p r o l e t a r i a t u P r a g i oraz d y n a m i k ę p r o c e s u k s z t a ł t o w a n i a s i ę tegoproletariatu jako klasy s p o ł e c z n e j , w s p o s ó b nieomal naturalny i zarazem chyba a t r a k c y j n y dla czytelnika m o ż n a b y ł o z a g ł ę b i ć s i ę w zagadnienia s p o ł e c z n o - o b y czajowe w y k a z u j ą c e najsilniejsze i b e z p o ś r e d n i e p o w i ą z a n i e z procesami e m a n c y ­ pacji robotników. P o k a z a n i e procesu s p o ł e c z n e j i k u l t u r o w e j e m a n c y p a c j i p r o l e t a r i a t u P r a g i j e s t chyba g ł ó w n y m i zarazem n a j c i e k a w s z y m zagadnieniem celowo w y s u n i ę t y m : n a p i e r w s z y p l a n o p r a c o w a n i a . J e s t to zagadnienie bogato u d o k u m e n t o w a n e — w c a ­ ł e j z ł o ż o n o ś c i , d y n a m i c e , w i e l o e t a p o w o ś c i i w i e l o r a k o ś c i (liczne g r u p y i k a t e g o r i e robotnicze u m i e j s c o w i o n e w p o s z c z e g ó l n y c h d z i e l n i c a c h i p r z e d m i e ś c i a c h m i a s t a ) . Z > , a ż m y , że w X I X - w i e c z n e j Pradze d a d z ą się w y r ó ż n i ć cztery podstawowe k a t e ­ gorie l u d n o ś c i p r o l e t a r i a c k i e j : c h a ł u p n i c y z w i ą z a n i z t r a d y c y j n y m r z e m i o s ł e m , r o ­ botnicy m a n u f a k t u r , r o b o t n i c y p r z e m y s ł o w i oraz robotnicy r o l n i ( o b r z e ż a m i a s t a , okoliczne w s i e ) . Z r a z u (1 p o ł . X I X w.) p r o l e t a r i a t jest b a r d z o n i e l i c z n y , s t a n o w i m n i e j n i ż 10*/o o g ó ł u m i e s z k a ń c ó w P r a g i . D o m i n u j ą liczebnie p r a c o w n i c y d r o b n y c h w a r s z t a t ó w r z e m i e ś l n i c z y c h i m a n u f a k t u r t e k s t y l n y c h oraz k a r t o n i a r n i . E l i t ę p r o ­ l e t a r i a t u —• j e ś l i idzie o w a r u n k i ż y c i a — s t a n o w i l i w ó w c z a s w y s o k o k w a l i f i k o w a ­ n i robotnicy b u d o w l a n i o r a z d r u k a r z e . O k r e s r e w o l u c j i p r z e m y s ł o w e j , p r z y p a d a j ą ­ c y w C z e c h a c h na l a t a 60- i 70-te, p r z y n o s i coraz szybsze tempo r o z w o j u r ó ż n y c h �246 RECENZJE d z i e d z i n p r z e m y s ł u n o w o c z e ś n i e zorganizowanego — od tego c z a s u w Pradze ( g ł ó w n i e na jej ó w c z e s n y c h p r z e d m i e ś c i a c h ) datuje s i ę znaczny r o z w ó j p r z e m y s ł u maszynowego. Coraz w y r a ź n i e j tracą s w o j ą p o z y c j ę i liczebny u d z i a ł w ś r ó d pro­ l e t a r i a t u p r a s k i e g o d r u k a r z e . N a l a t a 70- 80-te p r z y p a d a z d a n i e m a u t o r ó w s y n t e z y k s z t a ł t o w a n i e s i ę specyficznego, c h a r a k t e r y s t y c z n e g o d l a coraz l i c z n i e j s z e j i c o r a z b a r d z i e j z r ó ż n i c o w a n e j s p o ł e c z n o ś c i r o b o t n i c z e j sposobu ż y c i a . S z c z e g ó l n i e l a t a 80-te, b ę d ą c e o k r e s e m k o n i u n k t u r y gospodarczej, p r z y n i o s ł y z n a c z n y p r z y r o s t l u d ­ n o ś c i p r z e d m i e ś ć P r a g i , gdzie element r o b o t n i c z y z a c z ą ł z d e c y d o w a n i e przeważać i tam g ł ó w n i e ukształtował swoisty układ stosunków społeczno-obyczajowych i w ł a s n e ś r o d o w i s k o ż y c i a codziennego. P r z e d m i e ś c i a nie m i a ł y j e d n a k o w o ż j e d ­ nolitego c h a r a k t e r u , tu i ó w d z i e robotnicy p r z e m i e s z a n i b y l i n a d a l z d r o b n o m i e s z ­ c z a ń s t w e m czy t e ż l u d n o ś c i ą u t r z y m u j ą c ą s i ę z p r a c y n a r o l i . P o n a d t o n a s i l a ł o s i ę z r ó ż n i c o w a n i e zawodowe s a m y c h r o b o t n i k ó w — g ł ó w n y m i g a ł ę z i a m i ó w c z e s n e g o p r z e m y s ł u b y ł y : w ł ó k i e n n i c t w o , p r z e m y s ł chemiczny i garbarstwo, p r z e m y s ł m a ­ s z y n o w y oraz s p o ż y w c z y , t a k ż e d r z e w n y i p o l i g r a f i c z n y . U p o d s t a w k s z t a ł t o w a n i a s i ę robotniczego sposobu ż y c i a bez w ą t p i e n i a t k w i ą t a k ż e z a c z ą t k i z r a z u ż y w i o ł o ­ wego, p ó ź n i e j b a r d z i e j zorganizowanego r u c h u robotniczego, w y k a z u j ą c e g o p o w i ą ­ z a n i e z m i ę d z y n a r o d o w y m r u c h e m s o c j a l i s t y c z n y m . T e n k o l e j n y , t r z e c i etap k s z t a ł ­ t o w a n i a s i ę k l a s y robotniczej w P r a d z e a u t o r z y k o ń c z ą n a d o n i o s ł y m w y d a r z e ­ n i u — p i e r w s z y c h o b c h o d a c h 1 M a j a (1890 г.), k t ó r e p o c z ą t k o w a ł y m a s o w y r u c h r o ­ botniczy w c a ł y c h C z e c h a c h . R o z w ó j tego r u c h u w okresie 1890-1914 j e s t w t y m w y p a d k u w y s t a r c z a j ą c y m w y z n a c z n i k i e m czwartego etapu k s z t a ł t o w a n i a s i ę ( e m a n ­ c y p a c j i — t e r m i n ten, m o ż e b l i ż s z y istoty z a g a d n i e n i a , stosuje konsekwentnie A . R o b e k i i n n i a u t o r z y ) k l a s y robotniczej P r a g i . W t y m o k r e s i e l u d n o ś ć m i a s t a p r z e k r a c z a g r a n i c ę 0,5 m i n . U s t a l a s i ę c h a r a k t e r y s t y c z n y s k ł a d s p o ł e c z n y m i a s t a — stare centralne dzielnice zamieszkuje d r o b n o m i e s z c z a ń s t w o i inteligencja, w bardzo m a ł y m stopniu w i e l k o p r z e m y s ł o w a k l a s a robotnicza, n a t o m i a s t w i ę k s z a c z ę ś ć p r z e d ­ m i e ś ć zostaje z d o m i n o w a n a w ł a ś n i e p r z e z r o b o t n i k ó w w i e l k o p r z e m y s ł o w y c h (nie­ r z a d k o w 55 do 65% i w i ę c e j — w s t o s u n k u do o g ó ł u l u d n o ś c i c z y n n e j z a w o d o ­ wo). Z a r a z e m n a s t ę p u j e dalsze w e w n ę t r z n e z r ó ż n i c o w a n i e ( p o l a r y z a c j a ) k l a s y r o ­ b o t n i c z e j — w y r a ź n i e w y o d r ę b n i a s i ę m.in. a r y s t o k r a c j a robotnicza (zburżoaznieli dělniký) złożona z m o n t e r ó w i innych wysokokwalifikowanych specjalistów za­ t r u d n i o n y c h w p r z e m y ś l e m a s z y n o w y m i m e t a l o w y m ( w y s o k ą p o z y c j ę w ś r ó d elity r o b o t n i c z e j m i e l i np. m a j s t r z y w r o d z ą c y m s i ę w t e d y p r z e m y ś l e s a m o c h o d o w y m ) . J e s t to okres — podobnie j a k n a z i e m i a c h p o l s k i c h ( s z c z e g ó l n i e w K r ó l e s t w i e P o l ­ s k i m ) — n a s i l e n i a a k t y w n o ś c i p o l i t y c z n e j ( R e w o l u c j a 1905-1907, r u c h z w i ą z k o w y ) , s p o ł e c z n e j i k u l t u r a l n e j k l a s y r o b o t n i c z e j . A u t o r z y s y n t e z y z a u w a ż a j ą — co z n a j ­ d u j e n a s t ę p n i e odbicie w p o s z c z e g ó l n y c h z r ó ż n i c o w a n y c h t e m a t y c z n i e a r t y k u ł a c h — i ż b y ł to okres r o z k w i t u zorganizowanego, instytucjonalnego życia społecznego i k u l t u r a l n e g o r o b o t n i k ó w , i d ą c e g o n i e j a k o w p a r z e ze s t o p n i o w y m z a n i k i e m p r z e ­ n i e s i o n y c h w c z e ś n i e j do ś r o d o w i s k r o b o t n i c z y c h — z n a c z n e j c z ę ś c i zwyczajów ludowych. D o ś ć s z c z e g ó ł o w o pisze n a t o m i a s t o p o c z ą t k a c h e m a n c y p a c j i p r o l e t a r i a t u p r a s ­ k i e g o (w p o ł o w i e X I X w.) A . R o b e k . W c i e k a w y s p o s ó b u k a z u j e on z d e r z e n i e d w ó c h k u l t u r — m i e s z c z a ń s k i e j (dawne tradycje praskie, swoiste dla d u ż e g o m i a s t a i jego s p o ł e c z e ń s t w a ) oraz l u d o w e j — w ł a ś n i e w t w o r z ą c y m s i ę w ó w c z a s ś r o d o w i s k u p r o l e t a r i a c k i m nowego t y p u . W w a r u n k a c h s t y c z n o ś c i z r z e m i o s ł e m i zachowaniu k o n t a k t ó w z okolicznymi ś r o d o w i s k a m i wiejskimi, z k t ó r y c h w y ­ w i o d ł a s i ę zdecydowanie n a j w i ę k s z a c z ę ś ć r o b o t n i k ó w p r z e m y s ł o w y c h , rodziły s i ę n o w e w z o r y ż y c i a rodzinnego (np. opartego n a z a s a d z i e swobodnego w y b o r u p a r t ­ n e r a ) , n o w e z w y c z a j e z w i ą z a n e z p r a c ą ( p r z y j ę c i e do g r o n a t o w a r z y s z y p r a c y , p e ł n o p r a w n y c h r o b o t n i k ó w ) , ż y c i e m t o w a r z y s k i m i s ą s i e d z k i m , w y p o c z y n k i e m czy w s p ó l n ą z a b a w ą . A l e np. s t o s u n k o w o l i c z n e ś r o d o w i s k o r o b o t n i k ó w r o l n y c h z a - �RECENZJE 247 m i e s z k u j ą c y c h o b r z e ż a P r a g i n a d a l p o z o s t a w a ł o w k r ę g u silnego o d d z i a ł y w a n i a w z o r ó w w i e j s k i c h , ludowych, d ł u ż e j podtrzymywano tam t r a d y c y j n e obyczaje, nor­ m y e t y c z n o - m o r a l n e nie u l e g a ł y tak s z y b k i e m u r o z l u ź n i e n i u , j a k w ś r ó d r o b o t n i ­ k ó w przemysłowych. A . R o b e k w y o d r ę b n i a t r z y fazy e m a n c y p a c j i s p o ł e c z n o - p o l i t y c z n e j i k u l t u r o ­ w e j r o b o t n i k ó w p r a s k i c h — w sferze ś w i a d o m o ś c i i etosu. W p i e r w s z e j f a z i e r o ­ b o t n i c y u ś w i a d a m i a l i sobie p r z y n a l e ż n o ś ć do o g ó ł u s p o ł e c z n o ś c i c a ł e g o m i a s t a ( b ą d ź t e ż o k r e ś l o n e j d z i e l n i c y ) , a t a k ż e do o k r e ś l o n e j grupy, k t ó r a w y r a ż a ł a w ł a s ­ n y , o d r ę b n y stosunek do W i o s n y L u d ó w . W d r u g i e j fazie w y o d r ę b n i ł y s i ę j u ż r ó ż ­ ne grupy zawodowe — coraz w y r a ź n i e j r e z y g n u j ą c e z form organizacyjnych i o b y c z a j u c e c h o w e g o , a t a k ż e z r y w a j ą c e stopniowo ze sposobem m y ś l e n i a oraz w z o r a m i ż y c i a c h a r a k t e r y s t y c z n y m i dla r z e m i e ś l n i k ó w . Natomiast w trzeciej f a ­ zie — d o ś ć charakterystycznej dla p r z e ł o m u X I X i X X w. — narasta ś w i a d o m o ś ć p r z y n a l e ż n o ś c i r o b o t n i k ó w do g r u p y s z e r s z e j , p o n a d z a w o d o w e j , n a s w ó j s p o s ó b z o r g a n i z o w a n e j , co w y r a ż a s i ę p o s t a w a m i s o l i d a r n o ś c i o g ó ł u r o b o t n i k ó w ( z b i e ż n o ś ć losu w s z y s t k i c h n i e m a l r o b o t n i k ó w w w a r u n k a c h kapitalistycznych) oraz z a c z ą t k a ­ m i i n t e r n a c j o n a l i z m u . D r o g ą do w ł a s n e j e m a n c y p a c j i b y ł o t w o r z e n i e o r g a n i z a c j i i i n s t y t u c j i oraz f o r m z w y c z a j o w y c h s ł u ż ą c y c h r o b o t n i k o m , p o c z ą w s z y od z w y c z a ­ j ó w z w i ą z a n y c h z p r a c ą (np. vstupné; hierarchia fabryczna; zwyczaj zwany vana­ ra — s w o i s t a k o n t y n u a c j a z w y c z a j u c e c h o w e g o — n a u k a z a w o d u w różnych m i a s t a c h , k s z t a ł t o w a n i e s i ę s o l i d a r n o ś c i i w z a j e m n e j pomocy w z w i ą z k u z p r z y ­ n a l e ż n o ś c i ą do tej s a m e j z a ł o g i itp.), ż y c i e m t o w a r z y s k i m i domowo-rodzinnym ( ś w i ę t o w a n i e w p r o w a d z e n i a s i ę do m i e s z k a n i a o r a z w e s e l , c h r z c i n , pogrzebów, t a k ż e imienin) oraz w z a j e m n ą p o m o c ą i r o z w i n i ę t y m i k o n t a k t a m i s ą s i e d z k i m i , wreszcie z a c z ą t k a m i d z i a ł a l n o ś c i politycznej. Niemal p e ł n ą p a n o r a m ę złożonego i bogatego ż y c i a s p o ł e c z n e g o , od lat 60- i 70-tych z c o r a z l e p s z y m s k u t k i e m s a ­ m o d z i e l n i e organizowanego p r z e z s a m y c h r o b o t n i k ó w , p r z e d s t a w i a O. S k a l n i k o w a . W tej c z ę ś c i s y n t e z y w y r a ż a s i ę n i e m a l c a ł a s p e c y f i k a k u l t u r y r o b o t n i c z e j P r a g i p r z e ł o m u X I X / X X w. S t o s u n k o w o w c z e ś n i e (w p o r ó w n a n i u np. z p o l s k i m i w i ę k ­ s z y m i o ś r o d k a m i p r z e m y s ł o w y m i ) z a w i ą z u j ą s i ę p i e r w s z e s t o w a r z y s z e n i a robotnicze (tzw. besedy o bardzo szerokim zakresie d z i a ł a n i a s p o ł e c z n o - k u l t u r a l n e g o czy t e ż odborové spolky, będące swoistymi zalążkami ruchu związkowego). Rozwijają s i ę c o r a z b a r d z i e j s p e c y f i c z n e (inne od c e c h o w y c h c z y t e ż l u d o w y c h ) z w y c z a j e związane ze s t o s u n k a m i z a w o d o w y m i , miejscem pracy, s ą s i e d z t w e m (ulica — d o m — osiedle). W ą t e k o d r ę b n o ś c i r o b o t n i c z e j k o n t y n u o w a n y jest w a r t y k u l e po­ ś w i ę c o n y m problematyce rodziny (J. Svobodova, V . Scheufler). W tym obszernym i w y c z e r p u j ą c y m opracowaniu spotkać się m o ż n a z wieloma i n t e r e s u j ą c y m i zja­ w i s k a m i i z w y c z a j a m i n i e m a l z u p e ł n i e do t e j p o r y n i e b a d a n y m i w Polsce. P r a w i e j a k relacje o k u l t u r a c h egzotycznych m o ż e m y o d c z y t a ć fragmenty p o ś w i ę c o n e po­ działowi spadku w rodzinach lepiej sytuowanych r o b o t n i k ó w , ż y c i u samotnych m a t e k i i c h n i e ś l u b n y c h d z i e c i c z y t e ż t o l e r o w a n i u r o d z i n n i e f o r m a l n y c h (tj. ż y ­ j ą c y c h n a hromádce, na divoko), wreszcie przebiegowi procesu w y c h o w a n i a dzie­ c i oraz r o z l e g ł e j p r o b l e m a t y c e gier i z a b a w d z i e c i ę c o - m ł o d z i e ż o w y c h . B a r d z o s o l i d ­ n i e i p r z e j r z y ś c i e a u t o r z y z g ł ę b i l i z a g a d n i e n i a typologii r o d z i n r o b o t n i c z y c h , w y ­ boru m a ł ż o n k a , z w y c z a j ó w i o b r z ę d ó w rodzinnych (także dorocznych s p ę d z a n y c h w gronie r o d z i n y ) , s t o s u n k ó w m i ę d z y c z ł o n k a m i r o d z i n y b l i ż s z e j i d a l s z y m i k r e w ­ nymi. B a r d z o i s t o t n y m e l e m e n t e m w z b o g a c a j ą c y m s y n t e z ę jest r o z d z i a ł p o ś w i ę c o n y p i e ś n i o m f u n k c j o n u j ą c y m w ś r o d o w i s k u r o b o t n i c z y m P r a g i ( J . M a r k i ) . A u t o r do­ w i ó d ł — p o s ł u g u j ą c się szeregiem p r z y k ł a d o w y c h p i e ś n i — ż e ruch ś p i e w a c z y czy z m i e n i a j ą c y się z czasem repertuar w y r a ż a ł w p e ł n i o d r ę b n o ś ć klasy robotniczej. S z c z e g ó l n i e j s z y n a c i s k p o ł o ż o n o n a p i e ś n i protestu oraz p i e ś n i r e w o l u c y j n e ( w a r t o w s p o m n i e ć o znacznej p o p u l a r n o ś c i w ś r ó d praskiego proletariatu p i e ś n i „ C z e r w o - �248 ny RECENZJE Sztandar"), bliżej chu scharakteryzowano narodziny i r o z w ó j zorganizowanego ru­ sposób i przedstawienia za­ chóralnego. Niemal gadnień wzorcowy, bliski ideału jest opracowania z zakresu kultury materialnej. P o c z ą w s z y ( c h a r a k t e r y s t y c z n e kolonie cyficzne budynki robotnicze z zewnętrznymi prezentacja kilku typów wnętrz) od w a r u n k ó w np. M r a z o v k a , domy klatkami schodowymi czynszowe, — i rozwoju form odzieży mieszkaniowych, tzw. w tym spe­ pavlačový (codziennej i dom, odświętnej,, roboczej, o k a z j o n a l n e j , t a k ż e d z i e c i ę c e j ) , a s k o ń c z y w s z y n a sposobie ż y w i e n i a ( p r z y ­ gotowanie posiłków nie poprzednich częściach jak w zmienność codziennych wytworów i świątecznych, syntezy przykładowe autorzy w pełni m a t e r i a l n y c h w czasie, r o z m a i t o ś ć jadłospisy). prezentują Podob­ dynamiczną f o r m , czas p o j a w i a n i a się; i upowszechniania. Ostatnią życia część syntezy stanowi i obyczajach r o b o t n i k ó w liki burżuazyjnej. ważniejszych Jest to zagadnień. zarys Pragi w artykuł dość Właściwie zmian, jakie dokonały się okresie m i ę d z y w o j e n n y m , skrótowo, trzeba go szkicowo traktować w w sposobie- dobie ujmujący jako w s t ę p repub­ większość do dalszych: p o g ł ę b i o n y c h b a d a ń , b y ć m o ż e drugiej c z ę ś c i omawianej tu syntezy. W c a ł o ś c i p r a c y nie d o p a t r u j ę konstrukcji opracowania, łeczno-kulturowa Odczuwam ne jednakże zagadnienia także klasy się jakichś większych postawienia robotniczej) zagadnienia czy wykorzystania po l e k t u r z e c a ł o ś c i p e w i e n związane ze zmianami z wierzeniami i religijnością. błędów głównego niedosyt. spo- materiałów źródłowych. Nie zostały wyodrębnio­ światopoglądowymi Część i w a d , np. co do? (emancypacja i wiedzą robotników,, z a l e d w i e tej p r o b l e m a t y k i z n a l a z ł a żyw­ sze odbicie ( z w y c z a j e rodzinne, doroczne). Istotnym i walorem syntezy jest natomiast ukazanie — w sposób p r z y w y k o r z y s t a n i u bogatej i k o n o g r a f i i —• d y n a m i k i k s z t a ł t o w a n i a ności k u l t u r y r o b o t n i c z e j . Z a r a z e m sporo kulturowych całkowicie i ważniejszych wyjaśniono powiedziano czynnikach warunkujących mechanizm powstania autorytetów — tak istotnych, gdy wątpliwości. chcemy zmien­ selekcji przemiany. C z y i przekształcania robotniczej? W tym miejscu m o ż n a m i e ć wiele zagadnień o procesach przystępny- się i treści" jednakże się kultury klasy- W ł a ś c i w i e nie pod jeto» głębiej ujmować problema­ t y k ę s e l e k c j i t r e ś c i k u l t u r o w y c h . D o ś ć c z ę s t o p a d a j ą t e ż w p r a c y zbyt suche, nie powiedzieć ogólnikowe, stwierdzenia dowych (szczególnie badaczy z o ś r o d k a praskiego rezultat jest większości szym niż X X w.). B y ć m o ż e , musimy Można z powodzeniem Pragi służyć minionej rzeczywistości) analizom tynuowanie prac nad podobną wojennych charakteryzujących syntezą się iż wiedza jest n i e z w y k l e (poza s t w i e r d z e n i a s t a n u f a k t y c z n e g o , bogata porównawczym, możliwie teoretycznym. znacznej i w najbliż­ najbliższego Konieczne odmiennymi osiągniętyo a także wydaje dla okresu m i ę d z y w o j e n n e g o zupełnie lu­ ż e n a u s t a l e n i a , teoretyczne- powiedzieć, studiom żeby- zwyczajów jeszcze t r o c h ę p o c z e k a ć . N i e m n i e j zadowalający. d z i e d z i n k u l t u r y robotniczej czasie m o ż e sięgającym nej więcej na p o c z ą t k u o zaniku znacznej części głębiej obiektyw­ się kon­ oraz lat po­ warunkami ustrojowymi. W p r z y s z ł o ś c i p r z y n i e ś ć to m o ż e r e z u l t a t co n a j m n i e j z a d o w a l a j ą c y — o ile syste­ matycznie i konsekwentnie kontynuowane b ę d ą badania zespołowe. Andrzej COLIN M. T U R N B U L L , „Książkę nienawiści..." b u l l a Ikowie tę poświęcam Zaskakująco ludzie gór. Ikowie ludzie plemieniu gór, Ików, brzmi p o c z ą t k o w y Stawarz W a r s z a w a 1980, P I W ss. 242. do k t ó r y c h fragment nauczyłem książki s i ę nie Colina M. żywić Turri- P o z y c j ę t ę p r e z e n t u j ę ze w z g l ę d u n a p r z e d s t a w i o n e w niej �RECENZJE 249 przez autora w y n i k i z dwuletniej obserwacji z a c h o w a ń I k ó w , u j a w n i a j ą c e m e c h a ­ nizmy społeczne, wedle k t ó r y c h rozwija s i ę kultura w m a ł y c h grupach plemiennych C z a r n e j A f r y k i . W p r o w a d z a c z y t e l n i k a w ś w i a t p l e m i e n i a , d o ś ć jego z d a n i e m n i e t y p o w e g o , bo f u n k c j o n u j ą c e g o w s t w o r z o n y m p r z e z siebie s y s t e m i e wartości, k t ó r e g o h i e r a r c h i a nie p r z y p o m i n a p o r z ą d k u , do j a k i e g o p r z y w y k l i ś m y . J e s t to j e d ­ n o c z e ś n i e , j a k o k r e ś l a T u r n b u l l , „podróż w poszukiwaniu zasadniczych cech ludz­ k i c h " (s. 7), k t ó r e s t a r a s i ę p o k a z a ć n a p r z y k ł a d z i e p l e m i e n i a I k ó w . „ I k o w i e nie b y l i m y ś l i w y m i , t y l k o r o l n i k a m i , i c h w i o s k i g ó r s k i e d o s t a r c z a ł y b a r d z o lichego, s c h r o n i e n i a , p o ż y w i e n i e n i e n a d a w a ł o s i ę do j e d z e n i a po p r o s t u dlatego, ż e stalego b r a k o w a ł o , a l u d z i e o k a z a l i s i ę t a k n i e ż y c z l i w i , n i e m i ł o s i e r n i , n i e g o ś c i n n i i n i e ­ u ż y c i , ż e t r u d n o o g o r s z y c h " (s. 20). Z p r e z e n t o w a n y m p o g l ą d e m t r u d n o s i ę zgo­ d z i ć , ale w p r z e d m o w i e do k s i ą ż k i j e j autor u p r z e d z a : „ W i ę k s z o ś ć c z y t e l n i k ó w p e w n o nie zechce u w i e r z y ć , ż e m o ż e m y u p a ś ć t a k nisko, j a k I k o w i e , a p r z e c i e ż , z d a r z a s i ę to w i e l u l u d z i o m , i to z m n i e j w a ż n y c h p o w o d ó w . S p r a w ę t ę z r e s z t ą pozostawiam do r o z s t r z y g n i ę c i a s a m y m c z y t e l n i k o m , m o j a r e l a c j a p r z e d s t a w i a I k ó w , l u d z i g ó r , i i c h w a l k ę o p r z e t r w a n i e " , (s. 2). K s i ą ż k a Ikowie ludzie gór p o k a z u j e k u l t u r ę g ó r s k i e g o p l e m i e n i a a f r y k a ń s k i e ­ go, ż y j ą c e g o n a g r a n i c y p o m i ę d z y K e n i ą a U g a n d ą p o s ł u g u j ą c e g o s i ę r z a d k i m n a ' C z a r n y m L ą d z i e j ę z y k i e m iketot >. I k o w i e b y l i w i e l o k r o t n i e n a m a w i a n i p r z e z Ugan­ dy j s k i e c z y n n i k i r z ą d o w e , k t ó r y m a d m i n i s t r a c y j n i e podlegali, do opuszczenia z a ­ s i e d l a n y c h p r z e z siebie z i e m . U w a ż a n o b o w i e m , ż e n a t y c h g ó r s k i c h o b s z a r a c h , gdzie p a n u j e w i e c z n a susza, t r u d n o s i ę w y ż y w i ć i po l u d z k u e g z y s t o w a ć . J e d n a k ż e „ I k o w i e , ż y j ą c y w s w o j e j s k a l i s t e j g ó r s k i e j fortecy, t r a k t u j ą g ó r y j a k o w y ł ą c z n ą w ł a s n o ś ć . L u d z i e i g ó r y n a l e ż ą do siebie i s ą ze s o b ą z w i ą z a n i w s p o s ó b n i e r o z e r ­ w a l n y . [...] I k o w i e bez g ó r n i e b y l i b y I k a m i , podobnie j a k g ó r y bez I k ó w (...) I w s p ó ł i s t n i e j ą t a k , g ó r y i I k o w i e , z l e w a j ą c s i ę w j e d n ą c a ł o ś ć " (s. 18). N a ż y c i e z a r a b i a j ą g a r n c a r s t w e m i ... g r a b i e ż ą . G ł ó w n y m i c h z a j ę c i e m , j a k t w i e r d z i autor,, jest j e d n a k s t a ł e p o s z u k i w a n i e ż y w n o ś c i . W o r g a n i z a c j i p l e m i e n n e j nie m a j ą w ł a d z y c e n t r a l n e j a n i ś r o d k ó w p r z y m u s u , ale z a w s z e t r z y m a j ą s i ę r a z e m . С. M . T u r n ­ bull starał s i ę u c z e s t n i c z y ć w ż y c i u I k ó w , p r z y g l ą d a j ą c s i ę d o k ł a d n i e i c h codzien­ n y m z a c h o w a n i o m . P o c z ą t k o w o n i e a k c e p t o w a n o jego o b e c n o ś c i , co p r z e j a w i a ł o , się z ich strony z ł o ś l i w o ś c i ą , k r a d z i e ż ą , d r w i n ą , i r o n i ą ; kiedy jednak został p r z y ­ j ę t y spokojnie m ó g ł p r o w a d z i ć swoje obserwacje. Bycie z n i m i o z n a c z a ł o d l a . T u r n b u l l a p o z n a n i e n i e d o s t a t k ó w i k ł o p o t ó w I k ó w n a w ł a s n e j s k ó r z e i dlatego b y ł ; p ó ź n i e j n a z y w a n y p r z e z n i c h ikebamem, c z y l i p r z y j a c i e l e m I k ó w . K s i ą ż k a jest w i e r n ą r e l a c j ą С . M . T u r n b u l l a z p o b y t u w A f r y c e w ś r ó d m a ł e j ' s p o ł e c z n o ś c i p l e m i e n n e j . C e l e m a u t o r a jest zbadanie, w j a k i s p o s ó b p o w s t a j ą s p e ­ c y f i c z n e s y s t e m y s p o ł e c z n e i j a k i e s ą i c h s k u t k i . W y c h o d z i on z z a ł o ż e n i a , ż e „ j e d ­ n y m z c e l ó w antropologii jest o d k r y w a n i e p o d s t a w o w y c h z a s a d o r g a n i z a c j i s p o ł e c z ­ n e j , t o t e ż m a ł e g r u p y s p o ł e c z n e i d e a l n i e s i ę do tego n a d a j ą , a i m b a r d z i e j s ą odosobnione, t y m l e p i e j " (s. 11). C h o d z i m u przede w s z y s t k i m o o d k r y c i e t y c h z a s a d i z a p r e z e n t o w a n i e i c h w r e l a c j i do c y w i l i z o w a n e g o ś w i a t a . W b a d a n i a c h s w y c h autor k s i ą ż k i z a s t o s o w a ł ( n a z w a n ą p r z e z siebie) „ m e t o d ę o b i e k t y w n e j o b - , s e r w a c j i " . J e d n a k ż e c z y t a j ą c t ę l e k t u r ę m o ż n a spostrzec, ż e tego o b i e k t y w i z m u T u r n b u l l nie z a c h o w u j e . Jego z d a n i e m „ w s z e l k i e opisy i n n y c h l u d z i , innego s p o - . sobu ż y c i a m u s z ą b y ć do p e w n e g o s t o p n i a s u b i e k t y w n e , z w ł a s z c z a j e ś l i — j a k : w p r z y p a d k u antropologa — b i e r z e s i ę w t y m ż y c i u u d z i a ł " (s. 9). P r z y c z y n ę , p o w s t a w a n i a o k r e ś l o n y c h z a c h o w a ń T u r n b u l l upatruje jednostronnie w t r u d n y c h w a r u n k a c h z e w n ę t r z n y c h . N i e w n i k a w i s t o t ę z a o b s e r w o w a n y c h p r z e z siebie z j a - . w i s k i dlatego w n i o s k i , k t ó r e w y c i ą g a z p o c z y n i o n y c h b a d a ń , s ą n i e p e ł n e . N i e - 1 J e s t to j ę z y k , k t ó r y m w innych częściach Afryki. posługują s i ę w A f r y c e t y l k o I k o w i e . N i e jest znanym �250 RECENZJE w y k o r z y s t u j e i n f o r m a t o r ó w s t a r s z y c h w i e k i e m , aby d o k ł a d n i e j p o z n a ć histerię I k ó w . U w a ż a , ż e u z y s k a n i e m a t e r i a ł u tego t y p u b y ł o b y bardzo t r u d n e , g d y ż I k o ­ w i e s ą s k r y c i , t a j e m n i c z y , nie l u b i ą w s p o m i n a ć i k ł a m i ą . N i e m n i e j j e d n a k „ p r z e ­ t r w a ł y p o z o s t a ł o ś c i d a w n y c h z w y c z a j ó w , t r a d y c j i i w i e r z e ń I k ó w oraz i c h w ł a s n y c h , u s t n y c h p r z e k a z ó w " (s. 234). A u t o r o w i z a r z u c i ć m o ż n a , ż e w tej k s i ą ż c e zbyt m a ł o o t y m m ó w i , nie p o k a z u j ą c w c a ł o ś c i tego, co u d a ł o m u s i ę d o w i e d z i e ć o p r z e ­ s z ł o ś c i badanego p l e m i e n i a . P o d e j m u j ą c p r a c ę b a d a w c z ą n a d I k a m i autor z d a j e sobie s p r a w ę , ż e : „ j e d n y m z n a j t r u d n i e j s z y c h z a d a ń antropologa p r a c u j ą c e g o w t e r e n i e jest n a w i ą z a n i e dob­ rych i przyjaznych s t o s u n k ó w z ludźmi, w ś r ó d których będzie mieszkał, a nieprzy­ c h y l n e n a s t a w i e n i e z p e w n o ś c i ą nie u ł a t w i m u p o z y s k a n i e i c h ż y c z l i w o ś c i " (s. 11). M y ś l ę , że T u r n b u l l o w i u d a ł o się p o r o z u m i e ć z I k a m i , ale w n i o s k i i komentarze i c h z a c h o w a ń nie s ą w y r a z e m i c h z r o z u m i e n i a . W sposobie p r o w a d z e n i a b a d a ń p r z y p o m i n a on nieco B r o n i s ł a w a M a l i n o w s k i e g o , k t ó r y s z c z e g ó l n i e i s t o t n ą u w a g ę p r z y k ł a d a ł do o d p o w i e d n i c h w a r u n k ó w d l a e t n o g r a f i c z n e j p r a c y t e r e n o w e j . Z a ­ r ó w n o M a l i n o w s k i , j a k i T u r n b u l l r o z u m i e l i to j a k o c a ł k o w i t e n i e m a l o d c i ę c i e s i ę od t o w a r z y s t w a b i a ł y c h l u d z i i m o ż l i w i e n a j b l i ż s z y k o n t a k t z t u b y l c a m i , co w r z e ­ c z y w i s t o ś c i m o ż n a o s i ą g n ą ć o b o z u j ą c w d a n y c h ( w y b r a n y c h p r z e z siebie) w i o s ­ k a c h *. M a l i n o w s k i p r o p o n o w a ł , a b y b a d a n i e m o b j ą ć c a ł o ś ć k u l t u r y p l e m i e n n e j w e w s z y s t k i c h j e j a s p e k t a c h i „ p e w n a logiczna z a w a r t o ś ć i r o z s ą d e k o b o w i ą z u j ą c e w o b r ę b i e k a ż d e g o a s p e k t u k u l t u r y p r o w a d z i ć r ó w n i e ż b ę d ą do p o w i ą z a n i a i c h w j e d n ą z w a r t ą c a ł o ś ć " T u r n b u l l a n a l o g i c z n i e odbiera k u l t u r ę p l e m i e n n ą , c h c ą c j e d n o c z e ś n i e p o k a z a ć z a s a d y t w o r z e n i a o r g a n i z a c j i s p o ł e c z n e j w odniesieniu do s p o ł e c z n o ś c i c y w i l i z o w a n e j . Jego k s i ą ż k a pokazuje, w j a k i s p o s ó b byt o k r e ś l a ś w i a d o m o ś ć , p r z y c z y m byt r o z u m i a n y jest j a k o s f e r a w a r u n k ó w z e w n ę t r z n y c h , m a t e r i a l n y c h . T u r n b u l l daje p r z e w a g ę w a r t o ś c i u j ą c y m s ą d o m o c z ł o w i e k u n a d rozumieniem konkretnego c z ł o w i e k a . W i d z i przede w s z y s t k i m z ł e strony I k ó w , u w a ż a j ą c , ż e , j e ś l i i s t n i e j e j a k a ś z a s a d n i c z a c e c h a l u d z k a , to jest n i ą z a k ł a m a n i e " (s. 21). P l e m i ę to p o k a z u j e w i c h c e l a c h i z a d a n i a c h , p r z y c z y m n i e s p r a w d z a , czy w y n i k a j ą one z tego, k i m jest c z ł o w i e k w i c h w ł a s n y m r o z u m i e n i u . Neguje h u m a ­ nitarne w a r t o ś c i ś w i a t a I k ó w : „ w p o r ó w n a n i u z l u d ź m i z w i e r z ę t a w y p a d a j ą lepiej i m o ż e m y u n i c h z n a l e ź ć d u ż o w i ę c e j o w y c h c e c h l u d z k i c h n i ż u I k ó w " (s. 20). R o z p a t r u j e i c h w k o n t e k ś c i e p r z y j ę t e g o p r z e z siebie s y s t e m u p r z e t r w a n i a . J e s t to p r z y c z y n ą u n i e m o ż l i w i a j ą c ą m u w ł a ś c i w e , w e d ł u g mnie, zorientowanie się, c z y m te w a r t o ś c i s ą d l a s a m y c h I k ó w i w j a k i s p o s ó b t k w i ą w i c h k u l t u r z e . P r z y z n a ć t r z e b a , ż e autor c z y n i w y s i ł e k , by to z a p r e z e n t o w a ć , ale dostosowuje t a m t ą r z e ­ c z y w i s t o ś ć (to z n a c z y I k ó w ) do s w o i c h k o n s t r u k c j i m y ś l o w y c h , co m o ż e b u d z i ć z a s t r z e ż e n i a . С. M . T u r n b u l l b a d a j ą c specyficzne f o r m y ż y c i a I k ó w , n a r z u c o n e — j a k t w i e r d z i — p r z e z w a r u n k i z e w n ę t r z n e , dostrzega, ż e , „ I k o w i e w y z b y l i s i ę w s z e l ­ k i c h z b ę d n y c h o b c i ą ż e ń — m a m t u n a m y ś l i w ł a ś n i e te « i s t o t n e » w a r t o ś c i , j a k r o ­ d z i n a , w s p ó ł p r a c a , w i a r a , m i ł o ś ć , n a d z i e j a [...] — z tego prostego powodu, ż e w i c h s y t u a c j i w a r t o ś c i te u t r u d n i a ł y p r z e t r w a n i e " (s. 236). Z d a n i e m a u t o r a s y s t e m p r z e ­ t r w a n i a jest w t e j s p o ł e c z n o ś c i n a j i s t o t n i e j s z y w f o r m o w a n i u i c h m o d e l u ś w i a t a . T o z n a c z y w s z e l k i e p r z e j a w y ż y c i a — ż y c i a s p o ł e c z n e g o i w s z y s t k i e g o , co m o ż e s i ę n a nie s k ł a d a ć . S y s t e m t e n o b j a w i a s i ę u I k ó w t y m , ż e „ w t y m s z c z e g ó l n y m spo­ ł e c z e ń s t w i e istnieje p r ó c z j ę z y k a jedyna w s p ó l n a w a r t o ś ć , k t ó r e j I k o w i e t r z y m a j ą s i ę k u r c z o w o , a m i a n o w i c i e ngag, ż y w n o ś ć [...]. W a r t o ś ć t ę j a s n o o k r e ś l a j ą s a m i I k o w i e w codziennych rozmowach, w zasadach b ę d ą c y c h p o d s t a w ą m y ś l i i c z y n ó w . J e s t to j e d y n e k r y t e r i u m , j a k i m m i e r z ą dobro i z ł o , s ł u s z n o ś ć i b r a k s ł u s z n o ś c i " г Por. B . M a l i n o w s k i , " W a r s z a w a 1981. T a m ż e , s. 34. 3 Argonauci Zachodniego Pacyfiku, [w:] Dzieła, t. 3, �RECENZJE 251 (s. 109). W y d a j e m i s i ę , ż e T u r n b u l l u o g ó l n i a s w o j e s ą d y m i e r z ą c w s z y s t k o , co •dotyczy I k ó w , w k a t e g o r i a c h e k o n o m i c z n y c h . C z y m o ż e to b y ć p r a w d z i w e i p e ł n e s p o j r z e n i e antropologa? C z y w t a k i m w y p a d k u , nie u w z g l ę d n i a j ą c r ó ż n i c w w i ­ dzeniu ś w i a t a przez B i a ł y c h i Czarnych, m o ż n a w y d a w a ć o I k a c h takie s ą d y ? A u t o r z a p o m i n a p r z y tej o k a z j i o ł a c i ń s k i m s t w i e r d z e n i u , ż e Вопит est quod omnia appetunt, c z y l i d o b r e m jest to, czego w s z y s c y p r a g n ą , c z y nie n a l e ż a ł o w i ę c z a ­ s t a n o w i ć s i ę g ł ę b i e j n a d p o j ę c i a m i dobra i z ł a w k u l t u r z e I k ó w ? M o ż e w ł a ś n i e w t e d y k o ń c o w e w n i o s k i b y ł y b y c i e k a w s z e i b a r d z i e j m o ż l i w e do p r z y j ę c i a . Ikowie są „produktem postępu", jak u w a ż a Turnbull, „zmiana, jaka w nich z a s z ł a , b y ł a w y n i k i e m w k r o c z e n i a c y w i l i z a c j i do A f r y k i " (s. 235) i w s z y s c y , j a k s ą d z i , zmierzamy w t y m s a m y m k i e r u n k u — za w s z e l k ą c e n ę p r z e t r w a ć . Autor n i e m ó w i w s w o j e j k s i ą ż c e , j a k a c y w i l i z a c j a o d c i s n ę ł a s w o j e p i ę t n o n a I k a c h . J e s t to w k o ń c u s p o ł e c z n o ś ć o d i z o l o w a n a od ś w i a t a . M ó w i ą c w t e n s p o s ó b jest n i e k o n ­ s e k w e n t n y w s t o s u n k u do w c z e ś n i e j s z y c h , w ł a s n y c h w y w o d ó w , ż e p r z e d e w s z y ­ s t k i m w a r u n k i z e w n ę t r z n e ( n i e d o s t ę p n o ś ć t e r e n u , c i ą g ł a susza) k s z t a ł t u j ą z a c h o ­ w a n i a i c h a r a k t e r tej s p o ł e c z n o ś c i . C z y w s z y s c y z m i e r z a m y w t y m s a m y m k i e ­ r u n k u co I k o w i e ? N a l e ż a ł o b y s i ę z a s t a n o w i ć , czy p r z e d s t a w i o n a p r z e z T u r n b u l l a p r a w d a o I k a c h jest p r z e z nas do p r z y j ę c i a . N i e m n i e j j e d n a k w p e w n y m s t o p n i u m o ż n a się z nim zgodzić. C z ł o w i e k o w i jako w ł a ś c i w e m u t w ó r c y kultury p o w a ż n i e zagraża alienacja jako konsekwencja przewagi kategorii „mieć" nad „być" — k o n ­ sekwencja nastawienia konsumpcyjnego w s p ó ł c z e s n e j kultury. J e d n y m z zasad­ n i c z y c h ź r ó d e ł t y c h z a g r o ż e ń jest z a p e w n e p r ó b a oddzielenia k u l t u r y od r e l i g i i i r e d u k c j i j e j do z a c h o w a ń czysto p s y c h o l o g i c z n y c h . С. M . T u r n b u l l nie p o d k r e ś l a w a g i d u c h o w e j k u l t u r y I k ó w t w i e r d z ą c , ż e w i e ­ rzenia religijne p o d p o r z ą d k o w a n e są t a k ż e systemowi przetrwania. Nie w y r a ż a j ą oni w i a r y w p r a k t y k a c h religijnych, r y t u a l n y c h czy o b r z ę d o w y c h . P r z e j a w i a j ą s i ę o n e w e w s p ó l n y c h p o g l ą d a c h n a ż y c i e . U w a ż a m , ż e nie m a p r a w d z i w e j k u l t u r y b e z w ą t k ó w r e l i g i j n y c h , j e ś l i n a t o m i a s t s i ę j e w y e l i m i n u j e , p o w r a c a j ą w postaci pseudoreligijnej. C h ę ć p r z e t r w a n i a , w o l a ż y c i a ( c h o ć j e d n a k autor n i e w y j a ś n i a , j a k i m a j ą one s e n s d l a I k ó w ) p r z y p o r z ą d k o w a n e w e d ł u g T u r n b u l l a s y s t e m o w i , nie o d w z o r o w u j ą w p e ł n i p r a w d z i w y c h p o s t a w c z ł o w i e k a . D a w n o t e m u p o w i e d z i a n o j u ż , ż e nie s a m y m c h l e b e m ż y j e c z ł o w i e k . . . O s o b a , k t ó r a p r z e s t a j e m i e ć potrzeby d u c h o w e , z a ­ t r a c a w ł a s n e c z ł o w i e c z e ń s t w o , staje s i ę m a s z y n ą bez u c z u ć i s u m i e n i a . T u r n b u l l m ó w i o systemie p r z e t r w a n i a w sensie biologicznym. T a k i p u n k t widzenia nie p r z e k o n y w u j e , bo z a s p o k a j a n i e t y l k o tego r o d z a j u potrzeb p r o w a d z i do r e g r e s u k u l ­ t u r y . W y d a j e m i s i ę , ż e w p r e z e n t o w a n e j k s i ą ż c e a u t o r ocenia I k ó w p r z y k ł a d a j ą c w ł a s n e n o r m y i j e d n o c z e ś n i e nie u w z g l ę d n i a , ż e w „ k a ż d e j k u l t u r z e w a r t o ś c i s ą n i e c o r ó ż n e , l u d z i e d ą ż ą do r ó ż n y c h c e l ó w , k i e r u j ą s i ę r ó ż n y m i i m p u l s a m i , t ę s k n i ą za różnymi formami szczęścia" . 4 С. M . T u r n b u l l g ł o s i p o g l ą d , ż e „ I k o w i e u c z ą nas, ż e c z ł o w i e k m o ż e s t r a c i ć c h ę ć do d o k o n y w a n i a w y b o r u " (s. 236). J e s t to niezgodne z k o n s y t u c j ą c z ł o w i e k a : t e n k t o nie d o k o n u j e w y b o r u , t e ż w y b o r u m u s i d o k o n a ć ; b r a k d e c y z j i jest d e c y z j ą n a b r a k w y b o r u . M o ż n a w i ę c p r z y p u s z c z a ć , ż e u I k ó w d z i a ł a j ą t y l k o proste m e ­ c h a n i z m y — w a l k a o ż y c i e i p r z e t r w a n i e . A u t o r a j e d n a k nie s t a ć n a s ł o w a w y ­ j a ś n i e n i a , dlaczego s a m y m I k o m t a k n a t y m p r z e r w a n i u z a l e ż y — c z y c h o d z i i m 0 z a c h o w a n i e g a t u n k u ? S t w i e r d z a n a t o m i a s t , ż e „ c z ł o w i e k odarty ze w s z y s t k i e g o , co z b ę d n e ( m y ś l i t u o I k a c h ) , u k a z u j e s i ę w s w o j e j n a g i e j , p i e r w o t n e j p o s t a c i 1 w s p o s ó b r ó w n i e p i e r w o t n y w a l c z y o p r z e t r w a n i e " (s. 20). Z a s t a n a w i a j ą c e jest to n a ile, p r z y tego t y p u b a d a n i a c h , m a m y p r a w o w y c i ą g a ć t a k o g ó l e w n i o s k i i j a k dalece m o ż e m y b y ć przekonani o ich p r a w d z i w o ś c i . W y d a j e m i s i ę bowiem, że 4 Tamże, s. 35. �252 RECENZJE T u r n b u l l p o z b a w i a I k ó w i c h d u c h o w e j a u t o n o m i i , co jest niedopuszczalne. „ I k o w i e w y r z e k l i s i ę wszelkiego zbytku w i m i ę indywidualnego przetrwania i w rezultacie p r z e t r w a ł o p l e m i ę bez ż y c i a , bez n a m i ę t n o ś c i i bez c z ł o w i e c z e ń s t w a " (s. 236). N i e s ą d z ę , by s a m i I k o w i e mogli z g o d z i ć s i ę z t a k i m p o g l ą d e m . M o ż e w i ę c n a l e ż y o d w r ó c i ć s y t u a c j ę , ż e to w ł a ś n i e s a m С . M . T u r n b u l l jest k o n s u m p c j o n i s t ą i m a p r z e d s o b ą f a t a l i s t y c z n ą w i z j ę ś w i a t a ? W e ź m y n p . pod u w a g ę fakt, ż e s k o r o I k o m p r o p o n o w a n o lepsze ziemie do z a s i e d l e n i a , a m i m o to p o s t a n o w i l i n a t y c h s t a ­ r y c h , „ w ł a s n y c h " p o z o s t a ć , to w ł a ś n i e w t y m m o m e n c i e o c o ś innego i m c h o d z i ł o . M i m o j e d n a k k o n t r o w e r s j i , k t ó r e w e d ł u g m n i e b u d z i t a k s i ą ż k a , w a r t o do n i e j z a j r z e ć i p r z e c z y t a ć . P o r u s z a ona o p i s a m i z ż y c i a I k ó w — j e s t r e k o n s t r u k c j ą i c h codziennych czynności. Wnosi i n t e r e s u j ą c y p o g l ą d na s p r a w ę b a d a ń empirycznych w terenie. P o k a z u j e c i e k a w e w ą t k i z ż y c i a p l e m i o n af try k a ń s k i c h . Z a w i e r a m a ł y s ł o w n i k w y r a ż e ń i z w r o t ó w w j ę z y k u iketot, k t ó r y o p r a c o w a ł С. M . T u r n b u l l podczas s w o i c h b a d a ń . J e s t j e d n o c z e ś n i e d o b r ą l e k t u r ą u z u p e ł n i a j ą c ą w p o z n a w a ­ niu kultury s p o ł e c z e ń s t w plemiennych. Maria LOU TAYLOR, Mourning dress. A costume and social history, Idékowska L o n d o n 1983, ss. 327, r y e . 160. W angielskiej kostiumologii u k a z a ł o s i ę wiele monografii z a g a d n i e ń s z c z e g ó ł o ­ w y c h p o ś w i ę c o n y c h np. u b i o r o m z a w o d o w y m , s p o r t o w y m , w e s e l n y m , d z i e c i n n y m c z y b i e l i ź n i e . T a obszerna k s i ą ż k a , n a p i s a n a p r z e z e t n o g r a f k ę , w y c h o d z i z n a c z n i e p o z a opis ż a ł o b n e j garderoby. A u t o r k a r o z p o c z y n a od p r z e d s t a w i e n i a rytuałów i funkcji s p o ł e c z n y c h p o g r z e b ó w w Europie. Interesuje s i ę przy t y m z a r ó w n o ikonografią, jak przepisami przeciwzbytkowymi i wzmiankami archiwalnymi o ce­ n a c h p o g r z e b ó w . Z n a l a z ł a ona n a j s t a r s z e dane o p o g r z e b a c h z X I I w. i s z c z e g ó ł o ­ w e p r z e p i s y co do sposobu i c h o d p r a w i a n i a z X V w . D o tego t e m a t u w r a c a u k a ­ z u j ą c stroje ż a ł o b n e s p r z e d X V I I w . N a o g ó ł s t r o j e te b y ł y b i a ł e l u b c z a r n e , n i e ­ k i e d y ł ą c z o n o te d w a k o l o r y . O b s z e r n y m a t e r i a ł i k o n o g r a f i c z n y z o k r e s u od X I V do X V I w . a u t o r k a u z u p e ł n i a l i c z n y m i opisami. . N a s z c z e g ó l n ą u w a g ę z a s ł u g u j e r o z d z i a ł I I , w k t ó r y m r o z w a ż a ona s y t u a c j ę s p o ł e c z n ą w d o w y n a c a ł y m ś w i e c i e . P r z y t a c z a z n a n e r a c z e j i n f o r m a c j e o p o ł o ż e n i u w d ó w w I n d i a c h i m n i e j znane — z C z a r n e j A f r y k i i I r a n u . S t a r a s i ę p r z y t y m d o p r o w a d z i ć do u o g ó l n i e ń . D o t a k i c h n a l e ż y np. ustalenie k o n i e c z n o ś c i odczekiwania w d o w y z p o w t ó r n y c h zamążpójścierrt przez ściśle o k r e ś l o n y w e wszystkich kulturach europejskich i pozaeuropejskich okres. B o g a t s z y m a t e r i a ł k o s t i u m o l o g i c z n y pochodzi dopiero z c z t e r e c h o s t a t n i c h s t u ­ leci. T u a u t o r k a p r z e d s t a w i a j u ż r ó ż n e etapy ż a ł o b y i p ó ź n i e j s z e j p ó ł ż a ł o b y w r ó ż ­ n y c h k r ę g a c h s p o ł e c z n y c h od d w o r ó w k r ó l e w s k i c h do w i e ś n i a k ó w i g ó r n i k ó w . W y l i c z a ona t a k ż e r o d z a j e t k a n i n o d z i e ż o w y c h i w e l o n ó w . I c h n a z w y o p r a c o w a ł a w kilkudziesięciu -hasłach s ł o w n i k o w y c h . P r z y k ł a d y s t r o p ó w żałobnych pochodzą p r z e w a ż n i e z Wielkiej Brytanii, k r a j ó w Europy Zachodniej i A m e r y k i . Bardziej f r a g m e n t a r y c z n e dane p o c h o d z ą z F i n l a n d i i c z y P o l s k i . O k r e s 1800-1910 z o s t a ł p o t r a k t o w a n y szeroko ze w z g l ę d u n a z n a c z n y p r z y r o s t z a c h o w a n y c h zabytków m u z e a l n y c h , ikonografii, z w ł a s z c z a z a ś fotografii, c z a s o p i s m p o ś w i ę c o n y c h m o d z i e i i n n y c h ź r ó d e ł p i s a n y c h . W t y m okresie w n i e k t ó r y c h k r a j a c h , j a k n p . w A n g l i i , i s t n i a ł a s p e c j a l n a p r o d u k c j a t k a n i n p r z e z n a c z o n y c h do s z y c i a u b i o r ó w ż a ł o b n y c h oraz d o d a t k ó w do n i c h . Z tego o k r e s u a u t o r c e u d a ł o s i ę z e b r a ć sporo i n f o r m a c j i o s k r o m n y c h oznakach ż a ł o b y w ubiorach robotniczych, g ó r n i c z y c h czy c h ł o p s k i c h n i e k t ó r y c h k r a j ó w e u r o p e j s k i c h . U w a ż a ona, ż e po 1910 r . t r a d y c j e n o s z e n i a ż a ł o b y �253 RECENZJE p r z e z o k r e ś l o n y okres i w p r z e p i s a n y z w y c z a j e m s p o s ó b z a ł a m a ł a s i ę . O p i s u j e ona, j a k w p o p r z e d n i c h o k r e s a c h , r ó ż n e t y p y o f i c j a l n y c h p r z y n a j s k r o m n i e j s z y c h p o g r z e b ó w . B r a k j e d n a k ustalonego t y p u u b i o r ó w , a ż a ł o b ę w coraz w i ę k s z y m stop­ n i u r e d u k u j e s i ę do n i e w i e l k i c h oznak. Osobne r o z d z i a ł y z o s t a ł y p o ś w i ę c o n e z a g a d n i e n i o m b i ż u t e r i i i k o l o r o m ż a ł o b y . W t y c h r o z d z i a ł a c h a u t o r k a u k a z u j e n a j w i ę c e j m a t e r i a ł u etnograficznego z r ó ż n y c h c z ę ś c i ś w i a t a . D o ż a ł o b n e g o s t r o j u nie m o ż n a b y ł o z w y k l e n o s i ć b i ż u t e r i i , a j e d y ­ nie s p e c j a l n i e w y k o n a n e w t y m c e l u ozdoby. B a r d z i e j i n t e r e s u j ą c e s ą k o l o r y ż a ­ ł o b y . W n i e k t ó r y c h k u l t u r a c h b y ł a t y m k o l o r e m c z e r w i e ń c z y b ł ę k i t . C z ę ś c i e j spo­ t y k a się białą żałobę tak w A z j i , j a k w E u r o p i e u d a w n y c h S ł o w i a n , w Estonii czy n a W ę g r z e c h . C z e r ń r o z p o w s z e c h n i a s i ę s t o s u n k o w o p ó ź n o . M o n o g r a f i a ta m a d u ż e z n a c z e n i e n i e t y l k o d l a h i s t o r i i u b i o r ó w różnych w a r s t w s p o ł e c z n y c h t a k w E u r o p i e , j a k i etnografii egzotycznej, l e c z przede w s z y ­ stkim dla historii m e n t a l n o ś c i . S p o s ó b chowania z m a r ł y c h i okazywania p a m i ę c i o n i c h jest ś c i ś l e z w i ą z a n y z k u l t u r ą d u c h o w ą i s p o ł e c z n ą k a ż d e j w i ę k s z e j g r u p y ludności. Irena Turnan � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7c629e2970111b5159a9f09abd25f93a.pdf b9e990e727a62e380ec29a09866028a4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1226 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1132 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1, s.227-238 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K „Etnografia Polska", t. X X I X : 1985, z. 1 PL ISSN 0071-1861 BADANIA KULTURY SWOJEJ I OBCEJ. PROBLEMY I METODY W dniach 12-14 listopada 1982 r. odbyło się w Musée de L'Homme w Paryżu Sympozujm na temat „Dziedzictwo kulturowe i metody badań. Badacz wobec swojej kultury" (Temoignage et méthodes. Le chercheur dans sa propre culture). Sympozjum, którego pomysł i koncepcja powstały w gronie pracowników nauko­ wych Muzeum, miało zarówno cele naukowe, jak i praktyczne. Prof. Jean Guiart, dyrektor Muzeum, wystąpił z inicjatywą sprowokowania dyskusji metodycznej oraz wymiany doświadczeń między badaczami, którzy zajmowali się niemal wyłącznie tzw. społeczeństwami archaicznymi czy plemiennymi, a badaczami prowadzącymi prace na terenie Europy, między tymi, którzy badali kulturę obcych ludów, a tymi, którzy badali kulturę własnego społeczeństwa. Tego rodzaju eksperyment metodo­ logiczny zgromadził na sali obrad pracowników nauki, którzy do tej pory rzad­ ko mieli okazję podejmować wspólną dyskusje: badaczy europejskich zajmujących się kulturą własnych krajów oraz kulturą tzw. trzeciego świata i pochodzących spoza Europy pracowników nauki, którzy po ukończeniu studiów wyższych na uczelniach lokalnych, europejskich czy amerykańskich prowadzą prace badawcze na terenie własnego kraju. W wyniku takiego doboru dyskutantów w Sympozjum obok badaczy francuskich (specjalistów od etnografii Francji, jak i „trzeciego świa­ ta") wzięli udział naukowcy z Senegalu, Mali, Zairu, Madagaskaru, Algerii, Tunezji, Izraela, Meksyku, Polinezji oraz Hiszpanii, Grecji, Cypru, Austrii, Węgier i Polski. Sympozjum to stanowiło swego rodzaju wyłom w tradycyjnym, zachodnio­ europejskim pojmowaniu etnologii praktycznie podzielonej na dwie rzadko spo­ tykające się dyscypliny: etnologię pozaeuropejską i etnografię (ludoznawstwo). Zo­ stało to spowodowane, jak się zdaje, kilkoma czynnikami: przemianami ekono­ micznymi i kulturalnymi, jakie zaszły w „trzecim świecie", którego masy miesz­ kańców swoim poziomem życia zbliżają się coraz bardziej do społeczeństw europej­ skich i w których powstaje własna inteligencja mogąca sama, bez interwencji eu­ ropejskiej, podjąć u siebie prace badawcze. Z drugiej strony, dawne więzy poli­ tyczne i ekonomiczne z Francją powodują, że kraje te łączy szereg zarówno pozy­ tywnych, jak i negatywnych sentymentów oraz tradycje dawnych kontaktów, któ­ re część badaczy chciałaby podtrzymać. O ile dla pracowników Muzeum, zgodnie z jego postępowymi tradycjami, kontakty te są wyrazem postawy antyrasistowskiej i antynatawistycznej, podkreślając więzy kulturowe i wkład dawnych krajów kolonialnych we francuską kulturę narodową, o tyle dla niektórych instytucji pa­ tronujących Sympozjum miało znaczenie prestiżowe (żeby nie dopatrywać się głęb­ szych motywów politycznych) . Jak to sformułował J. Guiart w przemówieniu otwierającym Sympozjum, poza 1 1 Wśród organizatorów Sympozujm figurowało Ministerstwo Oświaty (Ministere de l'Éducation Nationale), Ministerstwo Stosunków Zagranicznych (Ministere des Relations Exterieures), Ministerstwo Współpracy i Rozwoju (Ministere de la Coo­ peration et du Developpement) i Agencja Współpracy Kulturalnej i Technicznej (Agence de Cooperation Culturelle et Technique). �228 KRONIKA celami ściśle związanymi z praktyką badawczą, obrady należałoby poszerzyć o te­ maty fundamentalne, takie jak sprawa wolności badacza, jego autorytetu, możli­ wości pogodzenia tej wolności z włączeniem wyników jego badań dó planów roz­ woju narodowego, problem szerszego uprzywilejowania wartości kulturalnych w ży­ ciu publicznym, a jednocześnie problem odpowiedzi na pytanie, jakim regułom po­ winny podlegać publikacje prac związanych z kulturą narodową, aby mogły być przedmiotem działań publicznych? Jakim ograniczeniom i z jakich względów może ewentualnie podlegać obieg dóbr kulturowych? Jednocześnie stwierdził, iż uznając równość wszystkich partnerów z punktu widzenia metodologii badań, wytworzenie wzajemnego zaufania nie powinno wykluczać uznania i utrzymania tam, gdziev to potrzebne, różnic narodowych w badaniach, przy jednoczesnym przyjęciu wspól­ nych zasad etyki badawczej. Dobór recenzentów chyba po raz pierwszy podkreślał wysoką ocenę doświad­ czeń badaczy europejskich z kręgu śródziemnomorskiego oraz Europy Centralnej i Wschodniej i ich dorobku metodycznego w dziedzinie etnografii. Liczba ucze­ stników uzależniona była od możliwości finansowych organizatorów, którzy opła­ cali im zarówno pobyt w Paryżu, jak i koszty przejazdu, od możliwości nawiąza­ nia kontaktów z odpowiednimi osobami, a niekiedy również od sytuacji politycz­ nych, które np. uniemożliwiły w ostatniej chwili przyjazd ministra kultury Repub­ liki Gabonu, mającego otworzyć swym wystąpieniem obrady. Pewne problemy mieli również organizatorzy z dobraniem odpowiednich pre­ legentów z Azji i Ameryki Łacińskiej. Badacze azjatyccy posługują się na ogół językiem angielskim', w Ameryce Łacińskiej zaś brak jest — według rozeznania Muzeum — badaczy-autochtonów. W obu przypadkach kontynenty te reprezento­ wali badacze pochodzenia rodzimego, lecz pracujący w Paryżu w laboratoriach CNRS (Centre National de Recherches Scientiñques). Udział Francuzów przewi­ dziany był wyłącznie w dyskusjach oraz w stronie organizacyjnej Sympozjum». Ostatecznie Sympozjum zgromadziło 21 prelegentów z 19 krajów. Czarną Afrykę reprezentowali: Claude Ardouin, dyrektor muzeum w Bamako (Mali), Thiedel Cá­ mara, pracownik naukowy z Dakaru (Senegal), Alhassane AG Baille, nauczyciel z Tillaberi (Niger), Eyl Engusa Yangasa, badacz z pracowni etnologicznej Uniwer­ sytetu w Nanterre (Zair); Magreb: Samira Gargouri-Sethom, kierownik muzeum etnograficznego w Kartaginie (Tunezja), oraz trzy osoby z Algieru: Tessadit Yasine, doktorantka, Moúloud Mammeri, badaez i Naoéreddine Sari, wykładowca na Uniwersytecie Paryż VII. Europę Południową i Bliski Wschód — Aviva LancetMuller, kierownik muzeum etnograficznego w Jerozolimie (Izrael) oraz 2 osoby z Grecji — Jean Peristiany, profesor uniwersytetów w Cambridge, Oxford i Lon­ dynie, były ambasador Cypru w Paryżu i Yvonne de Siké, asystentka Musée de L'Homme, Antonio Sanchez, profesor Uniwersytetu w Kord obie (Hiszpania); E u ­ ropę Centralną i Wschodnią — Edith Fél, profesor Uniwersytetu w Budapeszcie (Węgry), Bronisława Kopczyńska-Jaworska, profesor Uniwersytetu Łódzkiego (Pol­ ska), i Klaus Beitl, dyrektor muzeum ludoznawczego w Wiedniu (Austria); Azję — Tran Quang Hai (Wietnam), badacz z Musée de L'Homme, Christian Petras, badacz CNRS i Alex Ulaen, badacz indonezyjski oraz King Hoc Dy (Kambodża), muzy­ kolog z Musée de L'Homme; Oceanię — Alfred Grand, pracownik administracji, doktor (Tahiti), I. M. Tjibaou, wiceprezydent Rady Krajowej Nowej Kaledonii; Amerykę Łacińską — Joaquin Gonzales-Galarza (Meksyk), badacz CNRS. 2 W celu ułatwienia dyskusji w Sympozjum brali udział wyłącznie badacze mogący posługiwać się językiem francuskim. * Obradom kolejno przewodniczyli: prof. Jean Guiart i prof. Jean Peristiany oraz panie Solange Thierry (dyrektor Studiów V Sekcji Eccle Pratique des Hautes Etudes). Monique de Fontanes (kierownik Działu Europejskiego Muzeum) i Mo­ nique Champault (kierownik badań CNRS). �KRONIKA R o z m a i t o ś ć poruszanych w referatach z a g a d n i e ń b y ł a r ó w n i e duża, jak r ó ż n o ­ r o d n e b y ł o pochodzenie i s p e c j a l i z a c j a n a u k o w a r e f e r e n t ó w . W w y p o w i e d z i a c h m o ż n a b y ł o w y r ó ż n i ć k i l k a grup p r o b l e m ó w i k i l k a g ł ó w n y c h n u r t ó w dyskusji. R e f e r e n c i z j e d n e j s t r o n y u s t o s u n k o w y w a l i s i ę do p r o b l e m u b a d a n i a s w o j e j i o b ­ cej k u l t u r y , z d r u g i e j — d z i e l i l i s i ę s w y m i p r z e m y ś l e n i a m i d o t y c z ą c y m i m e t o d y k i b a d a ń t e r e n o w y c h oraz o m a w i a l i swoiste p r o b l e m y i w y n i k i b a d a ń w ł a s n y c h . O d n o ś n i e do p o z y t y w ó w i n e g a t y w ó w b a d a ń p r o w a d z o n y c h w e w ł a s n y c h i obcych kulturowo ś r o d o w i s k a c h , n i e k t ó r e s p o s t r z e ż e n i a p o w t a r z a ł y s i ę w w i e l u r e f e r a t a c h . Podnoszono w i ę c s ł a b ą z n a j o m o ś ć j ę z y k a i ś w i a t a p o j ę ć badanego ś r o ­ d o w i s k a , k t ó r ą „ o b c y " n i e z a w s z e m o ż e p r z e z w y c i ę ż y ć ( A r d o u i n , P e l r a s i in.), a l e jeszcze w i ę k s z ą p r z e s z k o d ę w i d z i a n o w s a m e j m o t y w a c j i p o d e j m o w a n i a badań. Z w r a c a n o u w a g ę , ż e n p . b a d a n i a za c z a s ó w k o l o n i a l n y c h p r z e j a w i a ł y t e n d e n c j ę p a t e r n a l i s t y c z n ą lub s e n t y m e n t a l n ą (Cámara), ż e z kolei badacze p r z y b y w a j ą c y z r ó ż n y c h o ś r o d k ó w w i d z ą b a d a n ą k u l t u r ę przez pryzmat s z k o ł y naukowej, w k t ó ­ r e j zostali u k s z t a ł t o w a n i , ż e c z ę s t o p r z e j a w i a j ą t e n d e n c j ę do n a g i n a n i a f a k t ó w do p r z y j ę t y c h z g ó r y k o n c e p c j i ( A r d o u i n ) , o d w o ł y w a n o s i ę w t y c h r o z w a ż a n i a c h do pozytywnych w t y m w z g l ę d z i e z a l e c e ń s z k o ł y funkcjonalnej (Peristiany). Równocześnie wielu referentów, zwłaszcza badających kulturę w ł a s n e g o k r a ­ j u , z w r a c a ł o u w a g ę n a r e l a t y w n o ś ć p o j ę c i a „ o b c y " . P o d k r e ś l a l i oni, iż b a d a c z j a k o i n t e l e k t u a l i s t a i n a u k o w i e c j u ż z tego t y t u ł u staje s i ę o b c y m w s t o s u n k u do m n i e j w y k s z t a ł c o n e j c z ę ś c i s p o ł e c z e ń s t w a (Fel, S a r i , J a w o r s k a ) , ż e o b c y m jest t a k ż e m i e s z k a n i e c m i a s t a w s t o s u n k u do m i e s z k a ń c a w s i ( J a w o r s k a , P e r i s t i a n y ) , czy n a w e t w i e ś n i a k p o c h o d z ą c y ze w s i i n n e j n i ż b a d a n a ( Y a n g a s a ) . J e d e n z r e f e r e n t ó w p r z e ­ s t r z e g a ł p r z e d zbyt k r a ń c o w y m p r z e ś w i a d c z e n i e m , ż e w ł a s n a k u l t u r a jest n i e ­ p o r ó w n y w a l n a z ż a d n ą i n n ą (Peristiany). C i e k a w ą s u g e s t i ę w y s u n ą ł C h . Pelras t w i e r d z ą c , ż e dobrze jest, gdy p r z y s t ę p u j ą c do b a d a ń obcej k u l t u r y b a d a c z o p r ó c z o g ó l n e g o p r z y g o t o w a n i a etnologicznego m a j a k i e ś p r z y g o t o w a n i e specjalistyczne w z a k r e s i e , z k t ó r e g o p r o w a d z i b a d a n i a . W t e d y jego k o m p e t e n c j a r ó w n o w a ż y m a n ­ kamenty dystansu. R o z p a t r u j ą c s y t u a c j ę b a d a j ą c e g o „ s w o j ą " k u l t u r ę r e f e r e n c i podnosili, i ż b a ­ d a n i a o r g a n i z o w a n e w e w ł a s n y m k r a j u u z a l e ż n i o n e s ą od potrzeb ś r o d o w i s k a , a n i e od o b c y c h i n t e r e s ó w ( A r d o u i n , G r a n d , P e l r a s ) . R ó w n o c z e ś n i e z w r a c a n o u w a g ę , ż e m o t y w e m p o d j ę c i a p o ż y t e c z n y c h b a d a ń p o w i n n o b y ć poznanie c a ł e j k u l t u r y , a n i e j e j u p r z y w i l e j o w a n y c h dziedzin. E . F é l w y r a z i ł a p r z e k o n a n i e , ż e b a d a c z p o c h o d z ą c y z k r a j u , k t ó r e g o k u l t u r ę bada, jest w lepszej s y t u a c j i n i e t y l k o dlatego, ż e z n a j ę z y k , k t ó r y m p o s ł u g u j ą s i ę b a d a n i (o c z y m m ó w i ł a w i ę k s z o ś ć r e f e r e n t ó w ) , a l e t e ż z tego powodu, ż e u k s z t a ł t o w a n y b y ł w t e j s a m e j t r a d y c j i i u m i e w s k a z a ć n a swoiste w optyce b a d a n y c h c e c h y k u l t u r y . W r o z w a ż a n i a c h t y c h z w r ó c o n o r ó w n i e ż u w a g ę n a to, i ż „ s w ó j " , k t ó r y d ł u g o p r z e b y w a ł w ś r ó d „ o b c y c h " , t r a c i j e d n a k s w ą i d e n t y f i k a c j ę z b a d a n y m i ( P e r i s t i a n y , de S i k é ) . Ponadto, b a d a c z p r z y u c z o n y m a t ę w y ż s z o ś ć n a d b a d a c z e m a k a d e m i c k i m , ż e jest u n i e z a l e ż n i o n y od teorii d y s c y p l i n y i i n t u i c y j n i e s z u k a metody a d e k w a t n e j do c e l u b a d a ń ( P e l r a s ) . J e d n a k ż e w y k o ­ r z y s t a n i e t e j ostatniej o k o l i c z n o ś c i w y m a g a „ u s t a w i e n i a " b a d a ń p r z e z t o w a r z y ­ szącego m u specjalistę, a takowych w krajach „trzeciego świata" brakuje (Mammeri). W k s z t a ł c e n i u b a d a c z y „ t r z e c i e g o ś w i a t a " d o d a t k o w ą t r u d n o ś ć s p r a w i a to, ż e w i ę k s z o ś ć p o d r ę c z n i k ó w n a p i s a n a jest w o b c y c h j ę z y k a c h , a u ż y w a n e t e r m i n y n i e m a j ą niekiedy o d p o w i e d n i k ó w w j ę z y k a c h narodowych. M ó w i ą c o zaletach badania kultury bliskiej badaczowi A . L a n c e t - M u l l e r w s k a ­ zała n a n i e m o ż n o ś ć prowadzenia b a d a ń w i e r z e ń religijnych przez o s o b ę u k s z t a ł ­ t o w a n ą w k u l t u r z e l a i c k i e j . N a w a l o r w s p ó l n o t y r e l i g i j n e j w i n n e j nieco p e r s p e k ­ t y w i e z w r a c a ł a tez u w a g ę B . J a w o r s k a . Przeciwko t y m p o g l ą d o m zdecydowanie w y s t ą p i ł A . Sanchez t w i e r d z ą c , że n i e k w e s t i a „ s w ó j " — „ o b c y " jest i s t o t n y m p r o b l e m e m w o r g a n i z a c j i b a d a ń , lecz u z a - �230 KRONIKA l e ż n i e n i e b a d a c z a od i n s t y t u c j i czy osoby je f i n a n s u j ą c e j . P r z e d m i o t b a d s r i m u s i przede w s z y s t k i m o d p o w i a d a ć sponsorowi, a nie b a d a c z o w i . T ę s a m ą s p r a w ę ; p o ­ ruszył też w swej wypowiedzi C . Arouin. Inny problem podniosła B. Jaworska m ó w i ą c o z m i e n n o ś c i oceny d y s t a n s u k u l t u r o w e g o d z i e l ą c e g o badanego od badacza; w z a l e ż n o ś c i od e t a p u b a d a ń . I s t o t n i e j s z y jest on, j a k s i ę zdaje,, n a etapie kom-~ p l e t o w a n i a i n f o r m a c j i n i ż w fazie a n a l i z o w a n i a d a n y c h . P o n i e w a ż o r g a n i z a t o r z y ż y c z y l i sobie, a b y p r o b l e m „ s w ó j " — „ofecy" p r z e d ­ stawiany b y ł na p r z y k ł a d z i e w ł a s n y c h d o ś w i a d c z e ń badawczych, bardzo wiele' u w a g r e f e r e n t ó w , o r ó ż n y m s t o p n i u o g ó l n o ś c i , w i ą z a ł o s i ę z. s a m ą p r o c e d u r ą b a ­ dawczą. O m a w i a j ą c p o s t a w ę b a d a c z a z w r a c a n o u w a g ę n a to, i ż p o ż ą d a n e jest b a d a n i e w ł a s n e j k u l t u r y „z z e w n ą t r z " (Fél, J a w o r s k a ) , przy jednoczesnym odrzuceniu; e m ­ patii (Peristiany). Z w r a c a n o t e ż u w a g ę n a p o t r z e b ę o b s e r w a c j i cech z n a e z ą c y c h i j e d n o c z e ś n i e r ó ż n i c u j ą c y c h ś r o d o w i s k o badane (Beitl) czy na szakanie cech w s p ó l ­ n y c h z r ó ż n i c o w a n y m ś r o d o w i s k o m ( L a n c e t - M u l l e r ) oraz ś l e d z e n i e z m i e n n o ś c i c e c h <Lancet-Muller, Beitl). Podnoszono ponadto znaczenie tradycji ustnej, o d b i j a j ą c e j swoiste cechy badanych ś r o d o w i s k , w j ę z y k u (Ardouin, C á m a r a ) , J . Peristiany zaś o m ó w i ł szeroko z a l e c e n i a m e t o d y c z n e s z k o ł y f u n k c j o n a l n e j od M a l i n o w s k i e g o do Evans-Pritcharda. R e f e r e n t s z c z e g ó l n i e p o d k r e ś l i ł znaczenie o b s e r w a c j i „ t e g o , co s i ę dzieje" w p r z e c i w i e ń s t w i e do k o n s t r u o w a n i a a p r i o r y c z n y c h s t r u k t u r , j s d n o c z e ś n i e z a l e c a j ą c zainteresowanie procesem historycznym, „który w i ą ż e fakty". Z w r a c a n o r ó w n o c z e ś n i e u w a g ę na o w o c n o ś ć b a d a ń p o r ó w n a w c z y c h oraz b a d a ń grup w diasporze m o g ą c y c h r z u c i ć ś w i a t ł o n a b r a k u j ą c e e l e m e n t y r o z u m o w a n i a ( T r a n , C á m a r a ) , g d y ż n a p r z y k ł a d w diasporze- n i e k t ó a e a r c h a i c z n e z j a w i s k a k u l ­ turowe e g z y s t u j ą o wiele d ł u ż e j . M ó w i ą c o c z y n n i k a c h k s z t a ł t u j ą c y c h w s p ó f e z e s n ą k u l t u r ę , np: m o d e r n i z a c j i , pod w p ł y w e m u r b a n i z a c j i i i n d u s t r i a l i z a c j i , z w r a c a n o u w a g ę n a p o t r z e b ę b a d a n i a w p ł y w ó w ś r o d o w i s k a ekologicznego (de S í k é X R e f e r a t y p o r u s z a ł y r ó w n i e ż s p r a w ę b a z y ź r ó d ł o w e j i o r g a n i z a c j i b a d a ń . P o d n o s z o n a m. i n . r o l ę p r a c a r e h i w a l n y c h , k t ó ­ re w zestawieniu z informacjami z b a d a ń terenowych m o g ą d a ć szczególnie* cie­ k a w e w y n i k i , o c z y m ś w i a d c z ą m . i n . baďaasia p i k t o g r a m ó w dokumentujących i n d i a ń s k i e p r a w a do z i e m i w M e k s y k u ( G o n z a l e s ) czy — w odniesieniu do w s p ó ł ­ c z e s n o ś c i — b a d a n i a p r a s y (Beitl). J e ż e l i chodzi o o r g a n i z a c j ę b a d a ń , to w s k a z y w a n o n a zalety b a d a ń pach złożonych z przedstawicieli różnych środawisk, przy czym szczególnie zostały o m ó w i o n e badania na Jawie (Pelras). w eki­ szeroko O d n o ś n i e do s k u t k ó w p r a k t y c z n y c h b a d a ń e t n o l o g i c z n y c h p o d k r e ś l a n o , ż e p o z a przekazaniem z e s p o ł u informacji o c z y n n i k a c h i n g e r u j ą c y c h w o k r e ś l o n e sfery g o s p o d a r k i (np. p r z e d s t a w i e n i e n i e k t ó r y c h u j e m n y c h s k u t k ó w o s i e d l a n i a Ludności: k o c z o w n i c z e j — B a i l l e ) *, s a m o p o d j ę c i e o k r e ś l o n y c h b a d a ń т д а е s p r z y j a ć ; u t r w a ­ leniu w ł a s n e j tradycji (Khing), zaprezentowanie w y n i k ó w w formie w y s t a w y etno­ g r a f i c z n e j m o ż e z a ś p o m ó c s p o ł e c z e ń s t w u w s z u k a n i u w ł a s n y c h korzenia a b a d a ­ c z o w i d a j e o k a z j ę do dialogu ze s p o ł e c z e ń s t w e m ( G a r g o u r i - S e t h o m ) . P o m i j a j ą c tu przekazane, c z ę s t o w formie p r z y k ł a d ó w , informacje raerytorycz-ne, c h c i a ł a b y m r a z jeszcze p o d k r e ś l i ć , ż e w i e l u d y s k u t a n t ó w w i d z i a ł o p r z e z w y c i ę - ż e n i e t r u d n o ś c i i m a n k a m e n t ó w b a d a ń w „ t r z e c i m ś w i e c i e " n a o b e c n y m etapie w p r o w a d z e n i u p r a c z e s p o ł o w y c h , w k t ó r y c h u c z e s t n i c z y l i b y badacze- p o c h o d z ą c y z k u l t u r y badanej i „obcy" (przyjezdni). P o d c z a s d y s k u s j i p o r u s z a n o r ó w n i e ż z a g a d n i e n i e e t y k i bada\scezej. D o t k n i ę t o i m . in. s p r a w y „ p r a w a u t o r s k i c h " b a d a n y c h do r e l a c j i publikowaBeyeh przez b a d a - 4 W tym miejscu z w r ó c o n o u w a g ę , że źle s f o r m u ł o w a n e икщвяМ p o ż ą d a n e z m i a n y o c a ł e d z i e s i ę c i o l e c i a (Sanchejj>. mogą- <5CÓźnići ; �231 KRONIKA 'Czy, a z w ł a s z c z a do u t w o r ó w l i t e r a c k i c h czy p r e z e n t o w a n y c h w y t w o r ó w s z t u k i p l a ­ s t y c z n e j ( T j i b a o u ) , E . F é l s u g e r o w a ł a , ż e w a r u n k i e m p o z y s k a n i a z a u f a n i a jest nie s w o j s k o ś ć czy o b c o ś ć b a d a c z a , lecz w y c z u w a n a p r z e z b a d a n y c h jego u c z c i w o ś ć . N a z a k o ń c z e n i e n a l e ż a ł o b y jeszcze p o d k r e ś l i ć , że j a k k o l w i e k na sali znajdo­ w a l i s i ę p r z e d s t a w i c i e l e n i e j e d n o k r o t n i e s k ł ó c o n y c h ze s o b ą k r a j ó w , to j e d n a k S y m p o z j u m r a z j e s z c z e w y k a z a ł o , ż e w ś w i e c i e n a u k i m o ż l i w e jest c a ł k o w i t e i pozbawione k o n f l i k t ó w porozumienie. Bronisława II K O N G R E S E U R O P E J S K I E J E T N O G R A F I I I Kopczyńska-Jaworska FOLKLORU W d n i a c h 1-14 p a ź d z i e r n i k a 1982 r. w S u z d a l u w Z S R R , z i n i c j a t y w y M i ę d z y n a ­ rodowego T o w a r z y s t w a Etnologii i Folkloru Europejskiego (Societě Internationale d ' E t h n o l o g i e et de F o l k l o r e E u r o p e e n — S I E F ) , o d b y ł s i ę I I K o n g r e s p o ł ą c z o n y z plenarnym zebraniem Towarzystwa. S I E F u k o n s t y t u o w a ł o s i ę w 1964 r. n a bazie M i ę d z y n a r o d o w e j K o m i s j i do B a ­ d a n i a S z t u k i i T r a d y c j i L u d o w y c h ( C o m m i s s i o n I n t e r n a t i o n a l e des A r t s et T r a ­ d i t i o n s P o p u l a i r e s — C I A P ) , k t ó r a z o s t a ł a p o w o ł a n a w 1928 r. (z u d z i a ł e m prof. A . F i s c h e r a j a k o przedstawiciela Polski) w Pradze podczas m i ę d z y n a r o d o w e g o K o n ­ g r e s u do S p r a w F o l k l o r u . P o w z n o w i e n i u d z i a ł a l n o ś c i po I I w o j n i e ś w i a t o w e j C I A P w e s z ł a w 1949 r. w s k ł a d M i ę d z y n a r o d o w e j R a d y F i l o z o f i i i N a u k H u m a ­ n i s t y c z n y c h ( C I S H p r z y U N E S C O . W l a t a c h 6 0 - t y c h p r z y s t ą p i o n o do d y s k u s j i n a d k s z t a ł t e m K o m i s j i p u b l i k u j ą c w 1962 r . p r o j e k t n o w e g o statutu Po dyskusjach w 1964 r. z m i e n i o n o n a z w ę K o m i s j i p r z e k s z t a ł c a j ą c ją w M i ę d z y n a r o d o w e T o w a ­ r z y s t w o ( S I E F ) . Zasadnicza f o r m u ł a , poza drobnymi zmianami d o t y c z ą c y m i g ł ó w n i e s p r a w o r g a n i z a c y j n y c h , p o z o s t a ł a nie z m i e n i o n a . G ł ó w n y m c e l e m b y ł o n a d a l d ą ­ ż e n i e do z i n t e g r o w a n i a b a d a ń i d y s k u s j i m e t o d o l o g i c z n y c h z w i ą z a n y c h z e t n o l o g i ą i f o l k l o r y s t y k ą e u r o p e j s k ą . W t y m c e l u zaraz w p i e r w s z y m o k r e s i e s w e j d z i a ł a l ­ n o ś c i S I E F p o w o ł a ł o s z e ś ć k o m i s j i r o b o c z y c h : 1 — b i b l i o g r a f i c z n ą , d z i a ł a j ą c ą po­ c z ą t k o w o pod k i e r u n k i e m R . W i l d h a b e r a z B a z y l e i ( S z w a j c a r i a ) i G . H e i l f u r t h a z Marburga ( R F N ) ; 2 — s t u d i ó w etnologicznych i folklorystycznych w szkolnictwie w y ż s z y m , pod k i e r u n k i e m H . B a u s i n g e r a z T y b i n g i ( R F N ) i W . N i k o l e i s e n a z E d y n ­ b u r g a ( S z k o c j a ) ; 3 — n a r z ę d z i r o l n i c z y c h (w t y m r ó w n i e ż k u l t u r y w i n a , h o d o w l i , p o ż y w i e n i a ) , pod k i e r u n k i e m W . J a c o b e i t a ( N R D ) i P . M i c h e l s e n ( H o l a n d i a ) ; 4 — z w y c z a j ó w d o r o c z n y c h , pod k i e r u n k i e m I . W e b e r - K e l l e r m a n n ( R F N ) i D. L o u k a t o s a ( G r e c j a ) ; 5 — p o e z j i l u d o w e j , pod k i e r u n k i e m O. S i r o w a t k i ( C S S R ) i R . W . B r e d n i c h a ( R F N ) ; 6 — f i l m u do b a d a ń e t n o g r a f i c z n y c h i f o l k l o r y s t y c z n y c h , pod k i e r u n k i e m K . R a n k ę i E . S i m o n a z G e t y n g i ( R F N ) . K o m i s j e te d z i a ł a ł y zc z m i e n ­ n y m p o w o d z e n i e m . W z a l e ż n o ś c i od energii, t a l e n t ó w o r g a n i z a c y j n y c h p r z e w o d ­ n i c z ą c e g o i m o ż l i w o ś c i ośrodka, k t ó r y r e p r e z e n t o w a ł , p r o w a d z i ł y mniej lub bar­ d z i e j o ż y w i o n ą d z i a ł a l n o ś ć . O ile m o ż n a s ą d z i ć n a p o d s t a w i e p u b l i k o w a n y c h s p r a ­ w o z d a ń z d z i a ł a l n o ś c i oraz o r g a n i z o w a n y c h o k r e s o w o sesji, s y m p o z j ó w i k o n g r e ­ s ó w , n a j b a r d z i e j w i d o c z n ą d z i a ł a l n o ś ć p r z e j a w i a ł a s e k c j a g o s p o d a r k i oraz s e k c j a b i b l i o g r a f i c z n a w y d a j ą c a od 1950 r. (pod r e d a k c j ą R . W i l d h a b e r a — w l a t a c h 2 3 ' A . L . G o d l e w s k i , Statut prowizoryczny CIAP. Informacje dotyczące dzia­ łalności CIAP, „ L u d " , t. 49: 1965, s. 804-810; zob. t e ż „ L u d " , t. 26: 1927; t. 30: 1931; t. 38: 1948 A . K u t r z e b a - P o j n a r o w a , I Kongres Etnologii Europejskiej w Paryżu, „ L u d " , t. 55: 1971, s. 372. Zob. m.in. J . G . Societě Internationale d'Ethnologie et de Folklore, „Lud", 4. 52: 1968, s. 376. 2 8 �234: KRONIKA r o p e j s k ą ( „ K i e r u n k i i tendencje kulturalnego r o z w o j u nowoczesnego interakcja kultur narodowych"). społeczeństwa: N a s t ę p n i e N. Bringeus p r z e d s t a w i ł dotychczasowe poczynania m a j ą c e na celu p u b l i k a c j ę m i ę d z y n a r o d o w e g o c z a s o p i s m a europejskiego, takiego j a k „ F o l k - L i v " , „ E t h n o l o g i a E u r o p a e a " , „ L a o s " , czy t e ż c z a s o p i s m o w ę ż s z y m z a s i ę g u , t a k i c h j a k r e d a g o w a n a p r z e z niego „ E t h n o l o g i a S c a n d i n a v i c a " czy „ E t h n o l o g i a S l a v i c a " . Wy­ s t ą p i e n i e z a k o ń c z y ł w n i o s k i e m o poszerzenie grona w s p ó ł p r a c o w n i k ó w „ E t h n o l o g i i E u r o p a e i " •. B . B r a t a n i c ( J u g o s ł a w i a ) i S. B r u k ( Z S R R ) p o i n f o r m o w a l i z e b r a n y c h o p r a c a c h nad etnologicznym atlasem Europy. J. Bromlej wystąpił z informacją o przygotowywanym międzynarodowym wy­ d a w n i c t w i e E t n o g r a f i a S ł o w i a n (w t r z e c h t o m a c h ) , V . F r o l e c ( Č S S R ) p o i n f o r m o w a ł z a ś o p r a c y M i ę d z y n a r o d o w e j K o m i s j i do B a d a n i a K u l t u r y L u d o w e j K a r p a t i B a ł ­ k a n ó w , w r e s z c i e R . W e i n c h o l d ( N R D ) o m ó w i ł w y d a w n i c t w o i n f o r m a c y j n e ,.Demos". Zebranie plenarne z a k o ń c z y ł referat A . A k s j o n o w e j o w a r t o ś c i a c h muzealno-konserwatorskich, architektonicznych i artystycznych Suzdalu i Włodzimierza. W ł a ś c i w e o b r a d y K o n g r e s u t o c z y ł y s i ę w 10 s y m p o z j a c h . I c h p r a c e t r u d n o o m ó w i ć w r ó w n y m s t o p n i u ze w z g l ę d u n a to, i ż nie w e w s z y s t k i c h z e s p o ł a c h u c z e s t n i c z y l i p r z e d s t a w i c i e l e naszego k r a j u . D y s p o n u j e m y j e d y n i e s t r e s z c z e n i a m i r e f e r a t ó w p r z e k a z a n y m i p r z e z o r g a n i z a t o r ó w p r z e d K o n g r e s e m i w y d a n y m i w od­ dzielnym tomiku kongresowym. Nie m a m y natomiast d o k ł a d n y c h informacji, k t ó r e z nich b y ł y r z e c z y w i ś c i e prezentowane na Kongresie . ' 7 Sympozjum 1 — „Stabilizacja i zmiany w systemach kulturowych w s p ó ł c z e s ­ n y c h k r a j ó w E u r o p y " — z g r o m a d z i ł o 16 u c z e s t n i k ó w . O b r a d o m p r z e w o d n i c z y ł M. Apostolski i K . Czistow ( Z S R R ) . Omawiano na nim różne formy p r o c e s ó w k u l ­ t u r o w y c h . P r o b l e m t r a n s m i s j i w a r t o ś c i , a k u l t u r a c j i i m e c h a n i z m u ich r o z p r z e ­ s t r z e n i a n i a . S z c z e g ó l n ą u w a g ę z w r ó c o n o n a r o l ę c z y n n i k a etnicznego w t y c h p r o ­ cesach, ponadto interesowano s i ę w p ł y w e m s t o s u n k ó w etnicznych na charakter - k o n t a k t ó w i w p ł y w e m k o n f i g u r a c j i t e r y t o r i u m etnicznego n a te procesy. D y s k u t o ­ w a n o ponadto p r o b l e m r o l i r o d z i n y i m a ł y c h g r u p w t r a n s m i s j i k u l t u r y . W s y m p o ­ z j u m t y m z e t n o g r a f ó w p o l s k i c h u c z e s t n i c z y l i (z r e f e r a t a m i ) : Z . J a s i e w i c z — Tradycje kulturowe i ich rola współczesna: trwałość i zmiany rodziny polskiej w mieście, miasteczku i na wsi, oraz B . B a z i e l i c h — Historia śląskich strojów lu­ dowych; Sympozjum pozjum z referatów, one 2 — mogły „Etnografia zgłoszonych ostatecznie w 11 r e f e r a t ó w , nie z 17 przybyć miasta — uczestników, obradach w z i ę ł o 2 referaty studia, p r o b l e m y którzy zadeklarowali udział 12 osób i metody". W chęć 8 z 6 krajów . zaś zostały przekazane na p i ś m i e sym­ wygłoszenia p r z e z osoby, n a K o n g r e s . (W. P o k s z i s z e w s k i e g o z M o s k w y i M . 13 Wygłosiły które Moravcovej Pragi). 6 C z a s o p i s m o to w y d a w a n o od 1967 г., p o c z ą t k o w o pod r e d a k c j ą E . de R o han-Csermaka w Paryżu, n a s t ę p n i e — H . W. M. Plettenburga w A r n h e i m i G. Wieg e l m a n n a w M u n s t e r . W 1983 r. p o s t a n o w i o n o p r z e n i e ś ć r e d a k c j ę n a W ę g r y . W s k ł a d d e l e g a c j i p o l s k i e j w c h o d z i l i : prof, dr W i t o l d H e n s e l , d y r e k t o r I H K M P A N w W a r s z a w i e , doc. dr hab. B a r b a r a B a z i e l i c h z U n i w e r s y t e t u W r o c ł a w s k i e g o , mgr M a r i u s z B a u m a n n z M u z e u m N a r o d o w e g o w P o z n a n i u , prof, dr Z b i g n i e w J a ­ s i e w i c z z U n i w e r s y t e t u P o z n a ń s k i e g o , prof, dr hab. B r o n i s ł a w a Kopczyńska-Jaw o r s k a i dr V i o l e t t a K r a w c z y k - W a s i l e w s k a z U n i w e r s y t e t u Ł ó d z k i e g o oraz prof, dr hab. D o r o t a S i m o n i d e s z P W S P w O p o l u . 5 o s ó b z Z S R R (W. B o n d a r c z i k , O. B u d i n a , M . R a b i n o w i c z , K . S z m e l j e w a i K . S e k b o s j a n ) , 2 osoby z B u ł g a r i i ( G . G e o r g i e w i M . W e l e w a ) , 1 osoba z F i n l a n ­ d i i , 2 z J u g o s ł a w i i (S. K r e m e n š e k i N . P e s i ć - M a k s i m o w i ć ) , 1 osoba z N R D (R. W e i n ­ c h o l d ) , 1 osoba z P o l s k i ( B . K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a ) . 7 8 �235 KRONIKA W y g ł o s z o n e r e f e r a t y k o n c e n t r o w a ł y s i ę w o k ó ł 5 grup p r o b l e m o w y c h : 1 — d e ­ f i n i c j i m i a s t a (referat M . R a b i n o w i c z a ) ; 2 — w a r u n k ó w p o w s t a n i a m i a s t a i p r o ­ l e t a r i a t u m i e j s k i e g o (referat R . W e i n h o l d a i G . G e o r g i e w a ) ; 3 — etnicznego s k ł a d u m i e s z k a ń c ó w m i a s t oraz p r o c e s ó w d e m o g r a f i c z n y c h i i n t e g r a c j i e t n i c z n e j n a p r z y ­ k ł a d z i e m i a s t A r m e n i i ( K . S e k b o s j a n a ) i B i a ł o r u s i (W. B o n d a r c z i k a ) ; 4 — c a ł o ­ k s z t a ł t u k u l t u r y miejskiej na p r z y k ł a d z i e miast rosyjskich (K. S z m e l j e w e j i O. B u ­ d í n y ) , L u b l j a n y (S. K r e m e n š e k a ) i Ł o d z i ( B . K o p c z y ń s k i e j - J a w o r s k i e j ; Kultura śro­ dowiska robotniczego Łodzi od końca XIX w. do 1939 г.); oraz 5 — p r o b l e m ó w s z c z e g ó ł o w y c h , takich j a k problem strojów m i e s z c z a ń s k i c h na przykładzie B u ł ­ g a r i i ( M . W e l e w e j ) c z y m o r a w s k i e g o domu (N. P e s i ć - M a k s i m o w i ć ) . W dyskusji p o d k r e ś l o n o z a s a d n o ś ć b a d a ń etnograficznych kultury miejskiej r ó ż n y c h ś r o d o w i s k oraz p o t r z e b ę z o r g a n i z o w a n i a s p o t k a ń , n a k t ó r y c h m o ż n a by p r o b l e m y te o m a w i a ć . W c e l u o ż y w i e n i a w y m i a n y d o ś w i a d c z e ń b a d a w c z y c h i o s i ą g ­ n i ę ć uczestnicy s y m p o z j u m z o b o w i ą z a l i s i ę do w y m i a n y s w o i c h p r a c z o m a w i a ­ nego z a k r e s u . S y m p o z j u m 3 — „ L o k a l n e i regionalne s p o ł e c z n o ś c i E u r o p y . W s p ó l n o t a i o d ­ r ę b n o ś ć " — z g r o m a d z i ł o 14 r e f e r e n t ó w , k t ó r z y o b r a d o w a l i pod przewodnictwem JR. J e ř á b k a ( C S S R ) . K o n c e n t r u j ą c u w a g ę na p o w y ż s z e j problematyce pierwsza grupa referatów p o ś w i ę c i ł a w i e l e m i e j s c a p r o b l e m o m g r a n i c p a ń s t w o w y c h i a d m i n i s t r a c y j n y c h oraz obronie w a r t o ś c i r e g i o n a l n y c h p o s z c z e g ó l n y c h t e r y t o r i ó w e t n i c z n y c h . D r u g a g r u p a r e f e r a t ó w o m a w i a ł a k u l t u r ę p o s z c z e g ó l n y c h t e r e n ó w etnicznych, w t y m kultury obszarów karpato-balkańskich. W dyskusji wiele miejsca zajęła problematyka terminologii. S y m p o z j u m 4 — „ E t n o k u l t u r o w e i e t n o d e m o g r a f i c z n e procesy w powojennej E u r o p i e " . N a s y m p o z j u m , k t ó r e p r a c o w a ł o pod p r z e w o d n i c t w e m A . R o b k a ( Č S S R ) , w y g ł o s z o n o 12 r e f e r a t ó w , k t ó r e o m a w i a ł y o g ó l n e p r o b l e m y metodologiczne z w i ą ­ zane z b a d a n i e m p r o c e s ó w e t n i c z n y c h oraz p r o b l e m y s z c z e g ó ł o w e o d n o s z ą c e s i ę do r ó ż n y c h t e r y t o r i ó w e t n i c z n y c h . W i e l e u w a g i p o ś w i ę c o n o e t n i c z n y m i d e m o g r a ­ ficznym procesom w Z w i ą z k u R a d z i e c k i m , a z w ł a s z c z a sprawie k u l t u r y autoch­ tonów. S y m p o z j u m 5 — „ P r o b l e m y historyczno-etnograficzne kartografowania. E t n o ­ logiczny atlas E u r o p y i t e r e n ó w s ą s i e d n i c h " . Obrady p r o w a d z i ł B . B r a t a n i c ( J u ­ g o s ł a w i a ) . W y g ł o s z o n o 14 r e f e r a t ó w p o ś w i ę c o n y c h metodologii, chronologii i m e ­ todom k a r t o g r a f o w a n i a w p r a c a c h n a d a t l a s e m w r ó ż n y c h k r a j a c h e u r o p e j s k i c h . U d z i a ł w obradach w z i ę ł o w i e l u w y b i t n y c h z n a w c ó w tej problematyki (wraz z prze­ w o d n i c z ą c y m — A . F e n t o n z W i e l k i e j B r y t a n i i , S. K o v a č e v i č o v a ze S ł o w a c j i , P . P e t r e s c u i I . V l a d u t i u z R u m u n i i , A . P a l l a d i - K o v a c s z W ę g i e r ) . Niestety, w g r o ­ nie t y m z a b r a k ł o r e p r e z e n t a n t a P o l s k i — J . B o h d a n o w i c z a , k t ó r y nie p r z y j e c h a ł na Kongres. P o d s u m o w u j ą c o b r a d y S y m p o z j u m B . B r a t a n i c s t w i e r d z i ł , ż e w ostatnich l a ­ tach, z w ł a s z c z a w Europie Wschodniej, n a s t ą p i ł znaczny p o s t ę p w zakresie b a d a ń atlasowych. Zaawansowane są r ó w n i e ż w s p ó l n e prace nad atlasem europejskim. Sympozjum 6 — „Kontakty kultur Europy i innych kontynentów". W S y m ­ p o z j u m b r a ł o u d z i a ł 14 o s ó b . P r z e w o d n i c z y l i : J . B o i s s e v a i n z H o l a n d i i i L . E . K u b bel z Z S R R . O m a w i a n o z w i ą z k i E u r o p y z i n n y m i k o n t y n e n t a m i , p r o b l e m y r u c h ó w m i g r a c y j n y c h oraz p r o b l e m w p ł y w u e m i g r a n t ó w n a n o w e ś r o d o w i s k a k u l t u r o w e . B i o r ą c y u d z i a ł w o b r a d a c h M . B a u m a n n w y g ł o s i ł r e f e r a t Geneza zadrugi jugosło­ wiańskiej w świetle metodologii kultury. pod S y m p o z j u m 7 — „ O b r z ę d y i z w y c z a j e doroczne i rodzinne". S y m p o z j u m to, przewodnictwem V . Newall (Wielka Brytania) zgromadziło najliczniejszą g r u - �238 KRONIKA to m o ż l i w o ś c i p o d e j m o w a n i a w ł a s n y c h d e c y z j i i u z y s k a n i a r o z w i ą z a ń pedagogicz­ n y c h . U c i e k a j ą one w t e n s p o s ó b od ś w i a t a d o r o s ł y c h , s t w a r z a j ą c w ł a s n y ś w i a t . W k u l t u r a c h bez p r z y m u s u szkolnego, gdzie dzieci s ą w y c h o w y w a n e p r z e z s t a r ­ sze r o d z e ń s t w o c z y k o l e g ó w , l a l k a n i e s p e ł n i a tej r o l i i pozostaje jej t y l k o f u n k c j a m a n e k i n u l u b t e ż o d g r y w a ona r o l ę w p e w n y c h r y t u a ł a c h . W y s t a w a u k a z u j e 850 l a l e k o r ó ż n y c h r o z m i a r a c h , w s z e l a k i c h r o z w i ą z a n i a c h e s t e t y c z n y c h , h i s t o r y c z ­ n y c h c z y e t n o g r a f i c z n y c h i roli w t r a n s m i s j i k u l t u r o w e j . P o k a z a n o t e ż m . i n . k o p i ę l a l k i p o c h o d z ą c e j z paleolitu z n a l e z i o n e j w w y k o p a l i s k a c h z B r n a . J e d n a k ż e u k a ­ z y w a n i e d r ó g p r z e k s z t a ł c a n i a s i ę l a l e k w r ó ż n y c h k u l t u r a c h i e p o k a c h nie b y ł o c e l e m tej w y s t a w y . W i ę k s z o ś ć e k s p o n a t ó w z o s t a ł a w y k o n a n a w n a s z y m s t u l e c i u . Z g o d n i e z z a ł o ż e n i a m i w y s t a w y nie s t a r a n o s i ę u k a z y w a ć r o z w o j u f o r m l a l e k , a s t r o n a t e c h n i c z n a z o s t a ł a n i e m a l p o m i n i ę t a . P o d a n o t y l k o , kto w y r a b i a ł l a l k i w k u l t u r a c h egzotycznych ( p r z y k ł a d r z e m i e ś l n i c z e j produkcji lalek j a p o ń s k i c h w y ­ chodzi w ł a ś c i w i e poza tematyczne r a m y w y s t a w y ) . W y s t a w a m i a ł a i n n e z a ł o ż e n i a , co z o s t a ł o n a j l e p i e j u w i d o c z n i o n e w k a t a l o g u . W trzech działach ukazano lalki służące odzwierciedleniu pewnych zjawisk i w y ­ d a r z e ń s p o ł e c z n y c h , zabawki i przedmioty rytualne. L a l k i d e m o n s t r o w a ł y stroje n a r o d o w e i regionalne, u b i o r y p r z e d s t a w i c i e l i r ó ż n y c h k l a s s p o ł e c z n y c h , k o s t i u m y ze s p e k t a k l i m u z y c z n y c h czy t e a t r a l n y c h . Z i c h p o m o c ą p r z e d s t a w i o n o u r o c z y s t o ś ­ c i r o d z i n n e , z w ł a s z c z a w e s e l e i pogrzeb, z a j ę c i a r z e m i e ś l n i c z e , r o d z a j e t r a n s p o r t u i- i n . 240 l a l e k , m a j ą c y c h u k a z y w a ć p e w n e e l e m e n t y k u l t u r y m a t e r i a l n e j i d u ­ c h o w e j r ó ż n y c h l u d ó w , p o s i a d a ł o n i e k i e d y t r u d n e do o d c z y t a n i a z n a c z e n i a . Z d a ­ r z a ł y s i ę t a k ż e o s o b l i w o ś c i , j a k np. l a l k i w y r a b i a n e f a b r y c z n i e w E u r o p i e , k t ó r e z o s t a ł y p r z e b r a n e w stroje a f r y k a ń s k i e czy a z j a t y c k i e . N a j w i ę k s z a b y ł a g r u p a 314 l a l e k t r a k t o w a n y c h j a k z a b a w k i . J e d n a k ż e p o j ę c i e z a b a w k i z a l e ż y od k r ę g ó w k u l t u r o w y c h . W E u r o p i e l a l k i p e ł n i ą r z e c z y w i ś c i e przede w s z y s t k i m f u n k c j e z a ­ b a w k i , o d r z u c a n e j po d o j ś c i u d z i e c k a do o k r e ś l o n e g o w i e k u . S t a r a n o s i ę d o b i e r a ć l a l k i w y r a b i a n e w k r ę g a c h w i e j s k i c h p r z e z d o r o s ł y c h c z y starsze d z i e w c z y n k i , n i e z a ś standardowe z a b a w k i produkcji fabrycznej. W k u l t u r a c h egzotycznych s ą to c z ę s t o n a j p r o s t s z e w y r o b y w y k o n a n e p r z e z dzieci z n a j s z e r z e j d o s t ę p n y c h t a m s u r o w c ó w . S z c z e g ó l n i e i n t e r e s u j ą c e b y ł y pary s i e d z ą c y c h lalek z Celebes (Indo­ n e z j a ) . Z a b a w a w m a ł ż e ń s t w o i wesele, t a k p o w s z e c h n a u dzieci, m a t a m s z c z e ­ g ó l n e znaczenie. D ł u g i e w s p ó l n e siedzenie p a r y z a ś l u b i o n y c h jest n a t e j w y s p i e c e n t r a l n ą c z ę ś c i ą c e r e m o n i i ś l u b n e j . W y o b r a ż a j ą to p a r y s i e d z ą c y c h l a l e k . N i e w i e l k a g r u p a 53 l a l e k r y t u a l n y c h s t a n o w i ł a n a j b a r d z i e j i n t e r e s u j ą c ą c z ę ś ć w y s t a w y . W r ó ż n y c h k r ę g a c h kulturowych lalki są obiektami pojednawczymi, t a l i z m a n a m i m a j ą c y m i z a p e w n i ć p ł o d n o ś ć l u d z k ą , czy t e ż u r o d z a j e w r o l n i c t w i e , s p e ł n i a j ą one t a k ż e f u n k c j e a m u l e t ó w , s ł u ż ą do e g z o r c y z m ó w , czy t e ż s t a n o w i ą g r o ź n e o s t r z e ż e n i e . Autorzy w y s t a w y zgromadzili z n a c z n ą ilość lalek r ó ż n e g o typu. U k a z a n o np. p o j e d n a w c z ą l a l k ę z E s t o n i i , w ę g i e r s k i e t a l i z m a n y p ł o d n o ś c i , i n f o r ­ m u j ą c e o dawnych wierzeniach. Z kultur Białej i Czarnej A f r y k i ukazano lalki p o j e d n a w c z e oraz s ł u ż ą c e do e g z o r c y z m ó w i o d s t r a s z a n i a . J a p o n i a ś w i ę t u j e d n i e l a l e k p o ś w i ę c o n e m a ł y m d z i e w c z y n k o m i c h ł o p c o m (oddzielnie). W A m e r y c e l a l k i z peruwiańskiej kultury Chancay, stanowiące wyposażenie grobów, pełniły trudne do o k r e ś l e n i a f u n k c j e w o b r z ę d z i e p o g r z e b o w y m . W e w s c h o d n i e j G r e n l a n d i i r y t u ­ alne laleczki pojednawcze b y ł y amuletami. W i e l u r ó l p r z e d s t a w i o n y c h n a w y s t a w i e l a l e k nie u d a ł o s i ę o b j a ś n i ć . Z w r ó - cono j e d n a k u w a g ę n a z ł o ż o n e zagadnienie f u n k c j i l a l e k w k u l t u r a c h , w y m a g a ­ jące s z c z e g ó ł o w y c h b a d a ń , przede wszystkim historycznych. T a nowatorska w y s t a ­ w a m a d u ż e znaczenie dla b a d a ń nad funkcjonowaniem lalek i ś w i a d o m o ś c i ą spo­ ł e c z n ą w r ó ż n y c h k r ę g a c h k u l t u r o w y c h , p e ł n i ą c przede w s z y s t k i m f u n k c j e p o p u l a ­ ryzatorskie. Irena Turnau � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5c57bffcf9afe1981d8781a26a59f780.pdf 8a676773d47514c37b678cb0fd516dcf Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1230 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1135 Title A name given to the resource Podstawowe modele nauki, a niektóre problemy teoretyczne etnologii w Polsce / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.2, s.11-24 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sokolewicz, Zofia Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A R T Y K U Ł Y „Etnografia Polska", t. X X I X : 1985 z. 2 P L I S S N 0071-1861 Część I ZOFIA SOKOLEWICZ PODSTAWOWE MODELE N A U K I A NIEKTÓRE PROBLEMY TEORETYCZNE ETNOLOGII W POLSCE Cząść II Pozornie mogłoby się wydawać, że etnografowie — zarówno w okre­ sie dwudziestolecia międzywojennego jak i po I I wojnie światowej — pozostali obojętni wobec istotnego sporu teoriopoznawczego i metodolo­ gicznego, czy jest jeden model nauki, czy też dwa: inny dla nauk sensu stricto, inny dla humanistyki. Zdawali się nie widzieć potrzeby dokony­ wania wyboru jednego z nich [Sokolewicz 1974, s. 290; Benedyktowicz 1980, s. 30]. Faktem jest, że w etnografii polskiej brak prac, w których by tę sprawę bezpośrednio omawiano. Zapewne takie metodologiczne w y ­ znania wiary, jakie w środowisku anglosaskim musieli składać Malinow­ ski [1931, 1944], R. A. Radcliffe-Brown [1937], a w następnym pokole­ niu R. Firth [1958], nie były — z przyczyn, w które t u nie zamierzam wchodzić — istotne dla polskiej etnografii, i to na przestrzeni całej jej historii. Inną natomiast sprawą są jakby okresowe porządkowania spraw war­ sztatowych, od zdefiniowania przedmiotu badań, poprzez określenie ro­ dzaju źródeł, terminologii, metod i głównych problemów. Jednym z takich okresów był czas bezpośrednio po I wojnie światowej [Frankowski; F i ­ scher 1923; Bystroń 1923; Poniatowski 1922; Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutzowa 1924; Czekanowski 1922], drugim — okres przełomu lat 1940/50 [Moszyński 1948], trzecim — druga połowa lat pięćdziesiątych [Dobrowolski 1957; Kutrzeba-Pojnarowa 1959] i wreszcie okres przełomu lat osiemdziesiątych [Stomma 1978-1979; Etnografia, etnologia..., 1981; Metody etnologii, 1981] obfitujący w dyskusje i charakterystyczny bar­ dziej formą przekazu ustnego niż pisemnego — tak jakby długi cykl w y ­ dawniczy naszych czasopism nie pozwalał na utrwalenie tego, co się na­ prawdę dzieje, i jakby etnografowie decydowali się powierzyć swoje roz­ terki najbardziej skutecznemu w historii sposobowi przekazu — bezpo­ średniemu przekazowi ustnemu. Jednakże, wracając do naszego punktu wyjścia, owe porządkowania warsztatu nie oznaczają zaistnienia sporu o wybór między sztuką a nau­ ką w sensie ścisłym (science). Najsilniejszy spór toczy się między zwolen- �12 ZOFIA SOKOLEWICZ nikami naukowej (scjentystycznej) etnografii; etnografia humanistyczna rzadko pojawia się na horyzoncie dyskusji. Od k i l k u lat zaledwie stała się zauważalna. S. Poniatowski, A. Fischer nie mają kontynuatorów, a przecież zarówno K. Moszyński, B. Malinowski, K . Dobrowolski, C. L é vi-Strauss, jak semiotycy radzieccy są zwolennikami tzw. scjentyzmu. Właściwie, niemal wszyscy klasycy etnografii polskiej zostali wymienie­ n i w I części tego artykułu [„Etnografia Polska", t. 28: 1984, z. 2]. Któż wobec tego może reprezentować etnografię humanistyczną? Zapoczątkowali ją w Europie przedstawiciele szkoły kulturowo-historycznej, a w Polsce przede wszystkim S. Poniatowski, częściowo A. F i ­ scher. Nawiązywali oni [Poniatowski b.r.w., a, b; 1947; Fischer 1932; 1934] do propozycji W. Schmidta [Schmidt 1911a, b, 1937a, b]. Jego zaś prace były inspirowane bezpośrednio rozwiązaniami filozoficznymi W. D i l theya, W. Windelbanda i H . Rickerta. Ze względu na dalszy tok wywo­ dów przypomnę tylko kilka z ogólnie znanych, ale zazwyczaj przy oma­ wianiu szkoły kulturowo-historycznej pomijanych faktów. Sprawą pod­ stawową jest przyjęcie założenia, że rzeczywistość przyrodnicza różni się zasadniczo od rzeczywistości ludzkiej, a tym samym odpowiednimi sfe­ rami badań zajmują się różne w swej istocie nauki, i że odpowiada temu zróżnicowanie form poznania ludzkiego. Diltheya uważamy powszechnie za twórcę teorii poznania humani­ stycznego. Odróżnił on poznanie, które działając w kierunku od zewnątrz skierowane jest na naturę, od rozumienia, pochodzącego od wewnątrz. Dilthey zresztą wyciągał z tego rozumowania wnioski odmienne od wielu mu współczesnych — sądził mianowicie, że świat ludzki dzięki temu, iż poznawany jest od wewnątrz (gdyż wychodzimy od siebie, któ­ rych najlepiej znamy), łatwiej poddaje się badaniu od świata natury. W jego dowodzeniu pojawia się nadto, obok terminów fakt i prawo — pojęcie twierdzenia wartościującego. Od tej pory wartości i wartościowa­ nie będą ustawicznie towarzyszyły naukom o kulturze, humanistyce ro­ zumiejącej, socjologii czy etnografii rozumiejącej. Windelband poszedł podobną linią rozumowania wprowadzając nadto dwa istotne dziś rozróżnienia. Twierdził mianowicie, że nie przedmiot różni humanistykę od nauk eksperymentalnych, ale wspomniana wyżej metoda. Wprowadził też pojęcie generalizacji, która w naukach huma­ nistycznych odpowiadała pojęciu prawa w naukach eksperymentalnych. Rickertowi zawdzięczamy jakby połączenie propozycji obydwu filozo­ fów. Wskazuje on na istnienie triady: fizyczne, psychiczne, duchowe (duch nie ma charakteru indywidualnego). Twierdził też, że nie przez du­ sze prowadzi droga do poznania ducha, ale przez ducha do poznania dusz. Wiązało się to zresztą z wyraźnym wpływem filozofii platońskiej, zgod­ nie z którą Rickert twierdził, że fakty są tylko zewnętrznym przejawem rzeczywistości, której istotą jest duch. Szczególne miejsce ducha w naukach o kulturze wyznaczają również �PODSTAWOWE MODELE NAUKI 13 Dilthey i Windelband. Albowiem, chociaż Dii they twierdzi, że dzieje są niepowtarzalne, to jednak widzi w nich elementy trwałe, wyrażające się w duchu. Celem uczonego jest właśnie dotarcie do wyrażającego się w dzie­ jach ducha społeczeństw. Jego zdaniem, aby zrozumieć historię, należało najpierw zrozumieć ludzi, którzy ją tworzyli. Badacz dochodzi do tego przez zrozumienie wydarzeń, traktując je jako formę wypowiedzi zbio­ rowej. A tak oto te zasady przenosił na pole etnologii jeden z filarów szkoły kulturowo-historycznej, W. Schmidt. Pisał on: „Wszystko, czymkolwiek zajmuje się człowiek, jest produktem ducha, zostało przez niego przepracowane, nosi jego charakter i przez to staje się przedmiotem kulturowym. Dzięki temu, że przedmiot kulturowy przechodzi przez filtr ducha, zo­ staje też ukształtowany, ale tym samym dusza zostaje uformowana jeszcze bar­ dziej. I stąd uformowanie duszy, a nie to, co ją otacza z dóbr zewnętrznych, sta­ nowi właściwą, rzeczywistą kulturę '[Schmidt 1937b, s. 7; tłum. Bronk 1974]. Podobne twierdzenie znajdziemy także u Poniatowskiego. I dla niego kultura materialna i duchowa tworzyły organiczną całość, której jedność wyrażała się w duchu. Wydaje się jednak, że zarówno Poniatowski jak i Fischer, kontynu­ ując bardziej lub mniej konsekwentnie tezy szkoły kulturowo-historycznej, mniej interesowali się jej filozoficznymi założeniami i skupili uwa­ gę na zagadnieniach warsztatowych, znakomicie zresztą rozwiniętej przez Schmidta [Schmidt 1937b] krytyce źródłowej oraz teorii kręgów k u l t u ­ rowych F. Graebnera i H . Ankermanna. Zajmowali się więc jakby na­ rzędziem lekceważąc, pozostawiając w cieniu cel, dla którego zostało ono stworzone. Przekazane w tradycji ustnej anegdotyczne nieco informacje o okultystycznych seansach Poniatowskiego z Ossowieckim, który wpa­ trując się w przedmiot — bumerang lub czuringę australijską •— miał mówić mu o ludziach, którzy ten przedmiot stworzyli, świadczyć mogą, że sprawa człowieka i ducha kultury nurtowała Poniatowskiego głęboko. Nie zmienia to jednak faktu, że lektura prac poświęconych głównie za­ gadnieniom rekonstrukcji kulturowych [Poniatowski 1919, 1921, 1930] nie ułatwiała czytelnikowi zrozumienia tego, w czym ów duch miał się w y ­ rażać. Może tezę o szczególnej recepcji w Polsce szkoły kulturowo-historycznej, charakteryzującej się obcięciem założeń filozoficznych i przyjęciem samej metody, może podtrzymać wypowiedź E. Bulandy, który pisząc o kryzysie szkoły wiedeńskiej twierdzi, że „Właściwy kryzys szkoły wie­ deńskiej dotyczy kręgów kulturowych" [Bulanda 1960, s. 108]. Nie dysku­ tuje się więc założeń filozoficznych, a jedynie założenia jednej, ehoć ważnej, teorii. Oznaczałoby to, że dla E. Bulandy, zgodnie z definicją Schmidta i Koppersa, nadal „Etnologia jest nauką, która za przedmiot ma rozwój ducha oraz zewnętrzną aktywność człowieka kierowaną przez ducha w życiu narodów" [Schmidt, Koppers 1924, s. 25]. A wszakże za­ łożenia filozoficzne są t u niezmiernie ciekawe. Przecież Schmidt dąży do �14 ZOFIA SOKOLEWICZ tego, by przez ducha wyrażającego się w kulturze dojść do zrozumienia tego, co jednostkowe. Mamy t u więc stanowisko podobne w pewnym sen­ sie do E. Durkheima. Punktem wyjścia jest też zbiorowość, choć nie w jej społecznym wymiarze. Różnica polega na tym, że jednostkowe po­ zostaje cały czas w polu widzenia Schmidta — poprzez zbiorowe ma on dojść do zrozumienia jednostki, podczas gdy u Durkheima jednostkowe, jeżeli istnieje, to tylko po to, by wyrazić to, co społeczne, i nie jest bra­ ne pod uwagę w procedurze badawczej. Sprawa szkoły wiedeńskiej i całej orientacji kulturowo-historycznej oraz ich recepcji w Polsce nie była w zasadzie badana przez historyków polskiej etnografii. Stąd częste mieszanie pojęć, przypisywanie badaczom wadliwych etykietek etc. Na uwagę zasługuje fakt, że zarówno Ponia­ towski jak Czekanowski studiowali w Niemczech w tym samym czasie, gdy F. Graebner i H . Ankermann ogłaszali swe teorie kręgów kulturo­ wych, gdy tworzył już L . Frobenius. A jednak Czekanowski nie połknął bakcyla kręgów kulturowych. Jego zainteresowanie zagadnieniami histo­ r i i k u l t u r y wiązało się, zapewne z inspiracji brytyjską filozofią anali­ tyczną, ze stosowaniem procedur typu indukcyjno-probabilistycznego, o czym była mowa [Czekanowski 1927]. Z jego uczniów przejął metodę S. Klimek [1934, 1935]. Ta linia tradycji nie została podjęta po I I wojnie światowej, i to za­ równo z przyczyn filozoficznych, jak metodologicznych. Występujące wtedy zainteresowanie jednostką i duchem miało zupełnie inny charak­ ter, o czym będzie mowa niżej. Można dziwić się tylko, że w momencie dynamicznego rozwoju polskiej afrykanistyki w latach sześćdziesiątych nie zafascynowała badaczy postać i dzieło L . Frobeniusa, k t ó r y owo po­ szukiwanie ducha kontynentu {der Geist Her Kontinent) realizował w cza­ sie swojej całej, płodnej afrykanistycznej kariery. Właśnie jego materia­ ły zapłodniły myśl R. Caillois owocując studium dziś już klasycznym, o modliszce [Frobenius 1933; Caillois 1967]. Nic podobnego nie zdarzyło się w Polsce. Drugim punktem w historii etnografii polskiej, od którego możemy zapoczątkować tradycję humanistyczną, jest myśl mało dziś znanej córki wielkiego Jana Baudouina de Courtenay, Cezarii Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz-Jędrzejewiczowej. Zapisała się ona w historii etnografii niewielką liczbą bardzo ciekawych, zwięźle i precyzyjnie napisanych prac, odbiegających swym charakterem od prac pozostałych etnografów [Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz 1922, 1923, 1936]. Dla nas dzisiaj jest przede wszystkim autorką Sw. Cecylii i Formy dramatycznej obrzę­ du weselnego. Sięgają do jej prac właśnie ci, którzy zwracają się do her­ meneutyki i fenomenologii. Pierwsza podniosła sprawę poglądów filozo­ ficznych C. Baudouin ćłe Courtenay-Ehrenkreutz-Jędrzejewiczowej A. Zadrożyńska [1968]. Brzemienne w znaczenie przesunięcie w sformułowaniu definicji przedmiotu etnologii, dokonane już w 1923 r. przez Ehrenkreu- �PODSTAWOWE MODELE NAUKI 15 tzową, jakby uszło uwagi współczesnych. Może dlatego, że myśl teore­ tyczna nie przetłumaczona na język konkretu danej dyscypliny jest mart­ wa. O jej życiu decyduje zastosowanie do badań, a — jak wiemy — na­ pisała ona co prawda kilka ważnych pozycji, ale nie zostały one dostrze­ żone. Były wykonywane w zupełnie innej konwencji, niewielkie objętoś­ ciowo. Jakoś nikt nie próbował odczytać, że w nazwaniu wytworów k u l ­ turowych wykładnikami twórczego stosunku społeczeństwa do życia [Ehrenkrutz 1924, s. 2-3] kryje się coś innego od tego, co miał na myśli K. Moszyński, gdy określał wytwory kulturowe „rozwiązaniem zadania, które kiedyś stanęło przed człowiekiem" [Moszyński 1929, s. 5]. Sądzę, że trzeba się tu zgodzić z wywodem Zadrożyńskiej [1968], a następnie Benedyktowicza [1980], i uznać C. Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz-Jędrzejewiczową za prekursorkę fenomenologii w etnografii polskiej. Co prawda myśl jej nie zawsze była spójna i konsekwentna pod t y m wzglę­ dem, a elementy fenomenologii współwystępowały w jej pracach z sze­ regiem idei strukturalnych odziedziczonych niewątpliwie po ojcu i obie­ gowymi twierdzeniami pozytywistycznymi. Może własne dlatego, że myśl Jędrzejewiczowej nie była konsekwentnie fenomenologiczna — a nadto, że prezentowała ją spokojnie, bez przeciwstawiania się nikomu, tak jakby nie musiała czy nie chciała przekonywać nikogo o swoich racjach, a mo­ że w etnologii nie dojrzał jeszcze czas na fenomenologię — została ona nie zauważona. Powinien bowiem zwrócić uwagę protest pozytywistycz­ nie nastawionych etnografów oraz zdanie: „Przedmiot nauki u w a ż a m w i ę c za w y t w ó r czynności naukowych [...] w etno­ logii czas i środowisko nie stanowią problemu, gdyż w jej materiale naukowym nie tylko teren, lecz również i chronologia oraz zespoły ludzkie, spośród których ba­ dane wytwory pochodzą, są z góry wiadome. Jednakże — jak to w y ż e j powiedzia­ ł a m — każdy w y t w ó r kultury, który należy do zakresu badań etnologicznych, jest tylko ostatnim ogniwem poprzedzającego go szeregu form, przekazywanych przez tradycję, ostatnim w y k ł a d n i k i e m tej tradycji. Nie są nam znane formy go poprze­ dzające, jak również pochodzenie na danym terytorium i w danej społeczności" [Ehrenkreutz 1923, s. 8]. Być może, gdyby sformułowanie to było nieco ostrzejsze, gdyby to było zdanie, które nieco później wypowiedział M . Merlau-Ponty: „W ta­ k i m ujęciu historię ujmujemy jako nieprzerwaną tradycję, jako stopnio­ we kształtowanie sensu, znaczenia, a nie jako empiryczne następstwo faktów" [Merlau-Ponty 1945], to reakcja jakaś ze strony etnografów mu­ siałaby nastąpić. Tak się jednak nie stało. Poglądów Jędrzejewiczowej nie podzielali nawet jej uczniowie (Dynowski) i dopiero w latach siedem­ dziesiątych została ponownie odkryta przez najmłodsze wtedy pokolenie (Zadrożyńska, Benedyktowicz) w związku z wzrastającym zainteresowa­ niem fenomenologią w całym środowisku naukowym, a w t y m i etnogra­ ficznym. Zainteresowanie fenomenologią wśród etnografów ma wiele przyczyn. Sądzę jednak, że u etnografów uzasadnione jest ono chęcią zerwania �16 ZOFIA SOKOLEWICZ z bezosobowością, mędrca okiem i szkiełkiem, patrzeniem z zewnątrz na kulturę tak, jak się patrzy na świat przyrody, redukowaniem przeżyć wew­ nętrznych do zagadnień psychologii, lekceważeniem wewnętrznego do­ świadczenia i wewnętrznego poznania z pozycji empirycznych. Trzeba oddać jednak sprawiedliwość pozytywistycznej etnografii, że nie była tak bezduszna i lekceważąca człowieka, jak ją dzisiaj kolejne pokolenia młodych etnografów widzą [Etnografia, etnologia..., 1981; Stomma 1979]. Próbował tę sprawę rozwiązać swego czasu Moszyński ustawiając czło­ wieka zarówno w perspektywie rozwojowej i celu kultury, jak i u źró­ deł każdego wytworu kulturowego. Kultura jego zdaniem, powstała jako rozwiązanie zadania, konsekwencja rozumowania, myślenia. Miała jed­ nocześnie służyć człowiekowi dla jego lepszej adaptacji, dla jego pełniej­ szego rozwoju [Moszyński 1939, s. 4]. Jednakże w samej procedurze ana­ litycznej liczył się w y t w ó r kulturowy, który dzielono, mierzono, okreś­ lano w czasie i przestrzeni, porównywano z innymi [Moszyński 1958]. Postępowanie Moszyńskiego budziło zresztą sprzeciw i u jego współczes­ nych. To do niego należy odnieść pytanie W. Dynowskiego o to, co to znaczy, że dwa wytwory spotykają się? Poddaje on w wątpliwość pra­ womocność analiz zasięgów przestrzennych wytworów w oderwaniu od konkretnych społeczności, krajobrazów, szlaków. Przecież — rozumuje Dynowski —• droga wytworu kulturowego to droga człowieka, a więc bez danych historycznych drogi tej odtworzyć nie można. I w pracach po­ święconych Wileńszczyźnie i Nowogródczyźnie potwierdza swoje stanowi­ sko [Dynowski 1935]. Podobnie reaguje na zredukowanie etnografii do badania wytworów asystentka S. Poniatowskiego K. Zawistowicz-Adamska. Jej najpiękniej­ sza książka pt. Społeczność wiejska. Doświadczenia i rozważania z badań terenowych w Zabórowie, pisana niejako była na marginesie badań nad emigracją wykonywanych na zlecenie Instytutu Gospodarstwa Społecz­ nego. Z pierwszych niemal słów Autorki wynika jednakże, że nie potrafi ona do baclanej wsi podejść jak do przedmiotu. Obserwując ludzi na pierw­ szym spotkaniu mówi do siebie w myślach: „Nim zabiorę głos muszę coś 0 tych ludziach wiedzieć. Zaczynam się im przyglądać" [1948, s. 15]. 1 jeszcze, by wzmocnić ów element subiektywny, dodam własne wspom­ nienie z Jubileuszu właśnie Pani Profesor Zawistowicz. Niemalże roz­ żalona, przejęta, krytykuje młodych strukturalistów in spe, którzy trak­ tują informatora jako maszynkę do udzielania odpowiedzi, lekceważąc element ich indywidualności, osobowości, „a przecież w trakcie wywiadu między informatorem a badaczem powstaje więź, tworzy się coś no­ wego". Wiele słów pełnych szacunku skierowanych wobec informatorów wiej­ skich znajdujemy w Kulturze ludowej Słowian Moszyńskiego. Zwłaszcza obfituje w nie cz. 2, t. I I , poświęcona sztuce. Pisałam już kiedyś o tym, że właśnie wobec sztuki, na którą był bardzo wrażliwy, załamał się nie- �PODSTAWOWE MODELE NAUKI 17 co pedantyczny zamysł Moszyńskiego ukazania całej kultury „jakby była zbiorem wytworów" [Moszyński, 1929, s. 8], i przynajmniej w ogólnej interpretacji znaczenia sztuki dla człowieka ucieka się on do pomocy filozofa o wręcz przeciwnych mu poglądach — do Bergsona. Po prostu opis dzieła sztuki jak wytworu kulturowego sprawia, że przestaje być ona sobą. Moszyński czuł to znakomicie i zapewne z tego wynika jego filozoficzna ekwilibrystyka (którą zresztą w t y m momencie można uznać za zaletę — nie mogę tu sobie odmówić dygresji, że tych skrupułów nie mieli etnografowie polscy piszący po I I wojnie światowej o sztuce — ich prace w zasadzie poprawne, ale napisane tak, jakby nie dotyczyły sztuki) [Sokolewicz 1979]. Wydaje się, że specyfika pracy etnografa, kontakt z informatorem wyczulał badacza na pewne rodzaje poznania, które trudno byłoby naz­ wać empirycznymi. Wrażliwość na tego rodzaju poznanie wynika r ó w ­ nież często z faktu uczestniczenia w życiu badanej społeczności i możno­ ści obserwowania wszelkich form aktywności ludzkiej — nie podzielo­ nych w opisie na słowo, dźwięk, gest, ale odbieranych całościowo, w zda­ rzeniach, niewątpliwie nawet najbardziej scjentystycznie nastawionym etnografom nie pozwalała tak całkowicie zapomnieć o t y m współczynni­ k u humanistycznym, istotnej cząstce teorii F. Znanieckiego [Znaniecki 1971; Kłoskowska 1981]. Należy tu również wyrazić zdziwienie, dlaczego tak się stało, że recepcja Znanieckiego w środowisku etnograficznym była niezmiernie słaba. Ta „wrażliwość" na człowieka była również zapewne przyczyną, że metody statystyczne w zasadzie nie przyjęły się w etnografii polskiej i by­ ły po I I wojnie światowej sporadycznie tylko stosowane [Zambrzycka-Kunachowicz 1974] i że etnografowie nie zarazili się od socjologów me­ todą ankietowania i tym, co niesie za sobą tzw. socjologia empiryczna. Jak widać, w historii etnografii mamy szereg sprzeczności. Z jednej bo­ wiem strony nauka rozumiana w sensie humanistycznym nie była szcze­ gólnie akceptowana, a z drugiej obserwujemy niechęć do metod bardziej ścisłych, sformalizowanych etc. Inną zapewne jest rzeczą być wrażliwym, odbierać i uznawać za ważne informacje trudne do empirycznego okreś­ lenia, jak piękno, dobro, lęk, bezpieczeństwo, zaufanie, szacunek, a inną jeszcze określona orientacja filozoficzna i przyjęcie modelu nauki, rozu­ mianej jako nauka sensu stricto (eksperymentalna), lub optowanie za jej humanistycznym wyrazem. Z moich dotychczasowych rozważań wynika już chyba dość jasno, czym się charakteryzuje, niezależnie do orientacji filozoficznej, model nauki humanistycznej. W „Etnografii Polskiej" Gerhard Kloska [1975] opisał zasady przyjęte w t y m zakresie przez Maxa Webera, klasycznego przed­ stawiciela socjologii rozumiejącej — nauki humanistycznej nawiązującej do orientacji filozoficznej szkoły Diltheya. Najogólniej rzecz biorąc przyjmując model nauki humanistycznej za— 99/3 �18 ZOFIA SOKOLEWICZ kładą się odmienność przedmiotu badań (świata natury od świata k u l ­ tury) lub metody badań (poznanie versus rozumienie) albo jedno i drugie. Podstawę wnioskowania stanowią nie tylko dane empiryczne, ale również stany świadomości, przeżycia etc. (o czym już wspomniałam charaktery­ zując propozycje C. Jędrzejewiczowej). Do tego należy dodać zdania wartościujące, będące przedmiotem zadawnionego sporu w nauce [Zadrożyńska 1968; Kloska 1975]. Tym samym odpada empiryczne kryte­ rium prawdy. Nadal jednak na badaczu spoczywa obowiązek zebrania wszystkich dostępnych na ten temat źródeł i odwołania się do opinii wszystkich fachowców w danej dziedzinie co do prawomocności uzyska­ nych rezultatów. Z tego wynika także, że ogromną wagę ma krytyka źródłowa, precyzja wypowiedzi, szacunek dla wypowiedzi drugiego czło­ wieka — gdyż tylko ona może być podstawą zrozumienia jego stanów, zdarzeń, w których brał udział, etc. Taki model nauki proponują obecnie przedstawiciele fenomenologii kultury, fenomenologii religii, hermeneutyki, zbliża się do niego w isto­ cie C. G. Jung ze swym typem psychoanalizy, choć on sam uważa się za klinicystę, przedstawiciela nauk eksperymentalnych. Słabość tradycji w tym zakresie i nawet jej niezauważenie ze strony większości etnografów sprawiły, że impulsem do rozwijania etnografii humanistycznej stały się prace obce. Źródła tych inspiracji są dość licz­ ne. Wymienić tu należy, — niekoniecznie w kolejności ważności — przedstawiciela szkoły marburskiej, E. Cassirera, z fenomenologów sa­ mego E. Husserla i R. Ingardena, następnie M . Merlau-Ponty, hermeneu­ tyka P. Ricoeura, wreszcie fenomenologów religii M . Eliadego i jego uczniów oraz szkołę utrechtską w fenomenologii religii: R. Otta i G. van der Leeuva. Należałoby dopisać tu, z poprzednio wyrażonym zastrzeże­ niem, psychoanalizę C. G. Junga i całą, coraz silniej rozwijającą się dzie­ dzinę tzw. psychologii humanistycznej. Na zwrot k u nauce rozumiejącej miała też wpływ krytyka semiotyki i strukturalizmu i niemożność w y ­ jaśnienia wielu zjawisk w kulturze współczesnej metodami etnografii scjentystycznej. Pewną rolę w szerzeniu idei nauki rozumiejącej odegrało tu pojawie­ nie się na polskim rynku wydawniczym końca lat sześćdziesiątych i w latach siedemdziesiątych kilkunastu pozycji wyżej wspomnianych autorów. Zbyt mało na to, aby ich móc studiować — dość, aby otworzyć nowe horyzonty. Rzecz charakterystyczna — były to pozycje czytane również przez młodzież szkolną — często niezależnie od jej niepowodzeń szkolnych. Moje doświadczenie uniwersyteckie uczy, że stały się one motywacją wyboru etnografii jako kierunku studiów dla wielu dziś i n ­ teresujących młodych etnografów. Cechowało ich wszystkich to, że sta­ wiali sobie inne pytania od tych, na które mogli uzyskać odpowiedzi w toku studiów. Sposób przedstawiania problemów etnologii i materiału etnologicznego na uniwersytetach nie uwzględniał (poza kilkoma wyjąt- �PODSTAWOWE MODELE NAUKI 19 kami) problematyki fenomenologii religii i kultury, psychoanalizy, her­ meneutyki. Nurt zainteresowań hermeneutycznych wyraził się •— jak dotąd — ogromnym zapotrzebowaniem na te pozycje na rynku wydawniczym, ożywieniem dyskusji filozoficznych, pracami magisterskimi [Benedyktowicz 1974]. Zapowiadają się dalsze prace, choć zainteresowanie fenome­ nologią owocuje na razie głównie dyskusjami, o wielkim zresztą dla ca­ łego naszego środowiska znaczeniu. Jednym z autorów — fenomenologów — zajmujących się problema­ tyką etnograficzną jest teolog — T. Dajczer [1976, 1977, 1979a, b], autor ważnych, głębokich prac o micie i myśleniu mitycznym. Czegóż oczekują etnografowie po fenomenologii? Odpowiedź można znaleźć głównie w pracach samego Husserla, a następnie Eliadego. Spo­ dziewają się, mianowicie, przywrócenia wagi sprawom człowieka jako jedynego i wielowymiarowego podmiotu dziejów. Skłaniają się k u twier­ dzeniom Husserla, że „Same tylko nauki o faktach tworzą ludzi samych tylko faktów" [Husserl 1976, s. 95]. Zgadzają się z nim też, choć pytanie to postawił wiele lat temu, że „nauka ta nie ma nic do powiedzenia. Z zasady wyklucza ona właśnie te pyta­ nia, które są tak palące dla ludzi, wydanych na pastwę pełnych przeznaczeń prze­ wrotów naszych nieszczęsnych czasów: pytania co do sensu lub bezsensu całego tego naszego ludzkiego istnienia [...]. Czy jednakże świat, a zarazem istnienie w nim, może posiadać jakiś sens, jeśli nauki tylko to uznają za prawdziwe, co w ten sposób daje się obiektywnie ustalić, jeżeli historia niczego więcej nie może nas nauczyć ponadto, że wszystkie twory świata duchowego, wszystkie ongiś dające ludziom siłę związki życiowe, ideały, normy, powstają i znikają jak przemijające fale — ponad to, że tak zawsze było i będzie, że zawsze znowu rozum w bezsens, dobro w plagę musi się przeradzać? [Husserl 1976, s. 95]. Tę myśl jakby kontynuuje Eliade, kolejne źródło naszych fascynacji. Pisze on: „logika ludzkiego istnienia prowadzi do nadawania temu ist­ nieniu sensu, wykraczającego poza los jednostkowy" [Eliade 1980]. Wal­ czy on o uznanie faktów zrodzonych z wyobraźni za podstawę wniosko­ wania naukowego. Ideę tę w pewnym stopniu podejmuje Prokopiuk [1982] proponując przyjęcie za obowiązujący we współczesnej nauce pa­ radygmat wyobraźni. Eliade pisze na ten temat następująco: „Światy zrodzone z wyobraźni, podobnie jak światy religijne, to ś w i a t y auto­ nomiczne. Nie można, rzecz jasna, wyobrazić sobie kultu cargo w oderwaniu od kolonializmu, ale też nie można wyobrazić go sobie w oderwaniu od mitologii, k t ó ­ r a istniała przed okresem kolonialnym, od pierwotnego mitu herosa, tj. mającego przybyć i w y z w o l i ć swój lud" [Eliade 1980]. Zarówno u Husserla, jak i u Eliadego występuje troska o związek człowieka z sakrum, szeroko pojętym. Uważają ten związek za istotny dla istoty człowieczeństwa, a t y m samym przetrwania człowieka jako gatunku. Tak o t y m pisze Eliade: �20 ZOFIA SOKOLEWICZ „Zazwyczaj terminu «religia» używa się do określenia wielkich politeizmów or­ ientalnych, bądź monoteizmów, w y w o d z ą c y c h się ze Starego Testamentu. W moim przekonaniu słowu temu należy n a d a w a ć szersze znaczenie: wszelka symbolika, wszelki rytuał, wszelka postać mitologiczna ma p e w n ą wartość religijną. J a k to często podkreślałem, doświadczenie sacrum to struktura świadomości. Łączy się ona u nas z pojęciem bytu, znaczenia, prawdy. Nawet w najbardziej archaicznych struk­ turach odnajdujemy rozróżnienie między tym, co rzeczywiste, znaczące, a zatem «swiete», a tym, co jest śmiercią, chaosem, absurdem. Na przykład dla tubylców australijskich aktywność płciowa, odżywianie się, polowanie to działania rzeczy­ wiste, pełne znaczenia. Oddając się tym działaniom należy iść za wzorami objawio­ nymi lub nauczonymi przez mistycznych przodków. Zresztą ludzie pierwotni robią wszystko zgodnie z pewnym modelem religijnym" [Eliade 1980]. Zadziwiającą zgodność z t y m i twierdzeniami wykazują prace C. G. Junga. Należy podkreślić tu, że wyprawy etnograficzne odegrały nader istotną rolę w tworzeniu teorii. A oto co pisze o jego poglądach w inte­ resującej nas kwestii znakomity biograf Junga, Laurens van der Post: „Teologowie zawsze mocno twierdzili, że wszyscy ludzie równi są w swej god­ ności wobec Boga. Ten wzorzec w zbiorowej nieświadomości ma tak szczególnie wielkie znaczenie dla ludzkiego ducha, ponieważ wszyscy ludzie są równi co do godności i w nim w rozumieniu, że w tej dziedzinie wszyscy zostali stworzeni i zaopatrzeni z równą bezstronnością". Jung wyłożył to wszytko nie w postaci dowodu, ale doświadczenia. Doświadczenie jest przed i poza argumentem. Jedynym z najcięższych oskarżeń intelektualizmu jego i naszego wieku jest dziwna determinacja zaprzeczająca istotom ludzkim ważności i godności ich własnego do­ świadczenia i poddania go pewnej zewnętrznej, uprzednio skonceptualizowanej dewaluacji. Jung odnosił się do doświadczenia wszystkich wzo­ rów w zbiorowej nieświadomości jako witalnych punktów wyjścia. Gdy zapytano go publicznie, czy wierzy w Boga, powiedział: „ J a nie wie­ rzę [...] i zawahał się po chwili: Ja wiem" [Van der Post 1975, s. 215]. Tym samym dotknęłam niezmiernie ważnej dla etnografów kwestii — do której wrócę w I I I części a r t y k u ł u — jak można stosować i jakie kryterium prawdy wobec zdań stwierdzających czyjeś stany świado­ mości, wyobraźni, przeżycia, które jednak są stanami nawiązującymi do sytuacji całej zbiorowości i tylko przez odniesienie do niej dadzą się wytłumaczyć. Ze wspomnianymi wyżej opiniami współgra zapowiadana praca zbio­ rowa pt. Studenckie zeszyty naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Szkice i próby etnólogiczne (materiały z sesji naukowych studentów Ka­ tedr Etnografii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetów Jagiellońskiego i Warszawskiego 1982-1983). Treść tego zeszytu potwierdza moją opinię o powolnym, ale stałym krystalizowaniu się i w Polsce modelu etnografii humanistycznej. W tej (II) części a r t y k u ł u pragnęłam tylko zwrócić uwagę na te ce­ chy nauki uprawianej przez Husserla, Eliadego czy Junga, które szcze- �PODSTAWOWE MODELE NAUKI 21 golnie pociągają polskich etnografów — czytelnicy muszą zwrócić się do ich dzieł chcąc zrozumieć ich teorie. Wypada m i dodać na koniec tej części, że wielkie zainteresowanie filozofiami Wschodu, sytuacja kryzy­ sowa nauki światowej zorganizowanej według modelu wywodzącego się z X I X w. i wiele innych jeszcze przyczyn sprawia, że k u rozumieniu przeciwstawianemu poznaniu skłaniają się coraz to inne kręgi badaczy [Mulkay 1979]. Okazuje się, że ten sposób myślenia nie ominął też przed­ stawicieli nauk eksperymentalnych i ujawnił się też w fizyce w postaci tzw. gnozy z Princeton. T y m współczesnym sporom o charakter nauki chciałabym poświęcić I I I część artykułu. LITERATURA B a u d o u i n d e C o u r t e n a y - E h r e n k r e u t z C , patrz: Baudouin de Courtenay-Jędrzejewiczowa. B a u d o u i n de C o u r t e n a y - J ę d r z e j e w i c z o w a C. 1922 Sw. Cecylia (przyczynek do genezy apokryfów), Lwów. 1923 Ze studiów nad obrzędami weselnymi ludu polskiego, cz. I : Forma dra­ matyczna obrzędowości weselnej, Wilno. 1924 Material naukowy i przedmiot etnologii, „Lud", t. 22. 1936 Dwie kultury i dwie nauki, „Zrąb", nr 1. B e n e d y k t o w i c z Z. 1980 O niektórych zastosowaniach metody fenomenologicznej w studiach nad religią, symbolem i kulturą, cz. I , „Etnografia Polska", t. 24 z. 2, s. 9-46. В r o n к A. 1974 Język etnologii na przykładzie teorii religii W. Schmidta. Analiza meto­ dologiczna, Lublin. B u l a n d a E. 1960 Czy kryzys etnologicznej szkoły wiedeńskiej, „Lud", t. 45, s. 91-125. В у s t г o ń J . St. 1923 Ludoznawstwo w ostatnim dziesięcioleciu 1912-1921, „Slávia", t. 2, s. 154-174, 548-552. 1926 Ludoznawstwo w latach 1922-1925, „Slávia", t. 5, s. 378-390, s. 614-625. C a i l l o i s R. 1967 Modliszka, [w:] Odpowiedzialność i styl, Warszawa, s. 123-167, wyd. oryg. 1938, Le Mythe et l'Homme, Paris. C z e k a n o w s k i J. 1922 Antropologia, etnologia i prehistoria, „Lud", t. 21, s. 3-16. 1927 Z badań nad zróżnicowaniem morfologicznym dialektów polskich, [w:] Prace polonistyczne ofiarowane profesorowi Janowi Łosiowi, Warszawa, s. 330-354. D a j c z e r T. 1976 Porządek kosmiczno-moralny w religiach niechrześcijańskich, „Studia Theol. Vars.", t. 14, nr 1, s. 3-27. 1977 Doświadczenie religijne świata w religiach pozachrześcijańskich, „Studia Theol. Vars.", t. 15, nr 2, s. 137-167. 1977a Kosmos w religiach pozachrześcijańskich, „Studia Theol. Vars.", t. 17, nr 2. �22 ZOFIA SOKOLEWICZ 1977b Przeżycie religijne kosmosu w religiach niechrześcijańskich, „Zeszyty Misjologiczne A T K " , t. I I , cz. 1. D o b r o w o l s k i K. 1957 Drogi rozwoju etnografii polskiej i jej obecne zadania, metody i związki z innymi naukami (rozważania dyskusyjne), „Etnografia Polska", t. 1, s. 72-81. D y n o w s k i W. 1935 Sztuka ludowa Wileńszczyzny i Nowogródczyzny, Wilno. E h r e n k r e u t z — patrz: Baudouin de Courtenay — Jędrzejewiczowa C. E l i a d e M. 1980 Człowiek i sacrum, „Forum", 14 (811). Etnografia, etnologia... 1981 Etnografia, etnologia, antropologia kultury, ludoznawstwo. Czym są? Do­ kąd zmierzają? (odpowiedzi na ankietą), „Polska Sztuka Ludowa", R. 36, nr 2, s. 67-82. F i r t h R. 1958 Social anthropology as science and as art, Dunedin. F i s с h e r A. 1923 Znaczenie etnologii dla innych nauk, „Lud", t. 22, s. 81-92. 1932 Metoda etnograficzna w zastosowaniu do kultury społecznej i duchowej, [w:] Sbornik radova na III Kongresu slovenskich geografa i etnografa u Jugoslaviji, Beograd. 1934 Etnografia słowiańska, cz. 3, Polacy, Lwów—Warszawa. F r a n k o w s k i E. b.r.w. Sztuka ludowa w Polsce, [w:] Wiedza o Polsce, t. 3, Warszawa, s. 345-416. Frobenius L. 1933 Kultur geschichte Afrika, [w:] Prolegomena zu einer historischen Gestaltlehre, Zurich. H u s s e r l E. 1976 Kryzys nauki europejskiej a transcendentalna fenomenologia, „Studia F i ­ lozoficzne", nr 9 (130), tłum. J . Szewczyk. K l i m e k S. 1934 Metoda ilościowa w badaniach nad historią kultury, Roczniki Dziejów Społeczno-Gospodarczych, t. I I I . 1935 The structure of California Indian Cultures, Berkeley, Cal., seria Culture Element Distribution. K l i m e k S., M i l k ę W. 1935 An analysis of the material culture of the Tupi peoples, „American A n ­ thropologist", vol. 37. K l o s k a G. 1975 Refleksje nad trzema modelami nauk społecznych, „Etnografia Polska", t. 19 z. 2, s. 109-136. K ł o s k o w s k a A. 1981 Socjologia kultury, Warszawa. K u t r z e b a - P o j n a r o w a A. 1959 Organizacja pracy etnograficznej w Polsce. Instytucje i wydawnictwa naukowe, „Etnografia Polska", t. 2, s. 19-58. M a l i n o w s k i B. 1931 Culture, [w:] Encyclopaedia of Social Sciences, Nowy Jork. 1944 The scientific theory of culture (and other essays) with a preface by H . C a i r n s , Chapel Hill, N. Carolina. �23 PODSTAWOWE MODELE NAUKI 1958 polskie tłumaczenie: Naukowa teoria kultury, [w:] Szkice z teorii kultury, s. 3-115, tłum H . Buczyńska. M e r l a u - P o n t y M. 1945 Phenomenologie de la perception, Paris (częściowo w polskim wydaniu Proza świata, tłum. S. Cichowicz, Warszawa 1976). Metody etnologii 1981 Metody etnologii, cz. 1, praca zb., Warszawa. M o s z y ń s k i K. 1929 Kultura ludowa Słowian, cz. I , Kultura materialna, Kraków. 1934 t. I I , cz. 1, Kultura duchowa, Kraków. 1939 t. I I , cz. 2, Sztuka, Kraków. 1948 Stan i zadania etnografii polskiej,, „Lud", t. 38, s. 210-228. 1958 Człowiek. Wstęp do etnografii powszechnej i etnologii, Kraków—Warsza­ wa—Wrocław. M u 1 к а у M. 1979 Science and the sociology of knowledge, London. P o n i a t o w s k i S. 1922 Zadanie i przedmiot etnologii, Archiwum Nauk Antropologicznych, t. 2, cz. 2, Warszawa. b.r.w. O pochodzeniu ludów aryjskich w świetle nowszych badań etnologicznych, [w:] Wiedza o Polsce, t. I I , s. 67-79. b.r.w.b Etnografia Polski, [w:] Wiedza o Polsce, t. I I I , s. 191-334. 1947 Fakty etnologiczne i. metody ich badania, wyd. pośmiertnie przez E . B u ­ landę, „Lud", t. 37, s. 32-68. 1919 O metodzie historycznej w etnologii i znaczeniu jej wyników dla historii, Warszawa. 1921 Przyczynek do metody badania izolacji obrzędowej, Lwów. 1930 Geneza łuku triumfalnego, Warszawa, van der Post L. 1975 Jung and our time, London. P r o k o p i u k J. 1982 Paradygmat wyobraźni, „Literatura na Świecie", nr 3/4. R a d c l i f f e - B r o w n R. 1937 A natural science of society, Nowy York. S c h m i d t W. 1911a Die Kulturhistorischen Methode in der Ethnologie, Regensburg. 1911b Der Ursprung der Gottesidee, Regensburg. 1937a Das Eigentum in den Urkulturen, Munster. 1937b Handbuch der Kulturhistorischen Methode der Ethnologie, Munster. S c h m i d t W., K o p p e r s W. 1924 Volfcer und Kulturen. Gesellschaft und Wirtschaft der Volker, Regensburg. SokolewiczZ. 1974 Wprowadzenie do etnologii, Warszawa. 1979 Teoria kultury Kazimierza Moszyńskiego jako punkt wyjścia dla badań etnogenetycznych, „Etnografia Polska", t. 23, z. 2, s. 83-110. Stomma L. 1978-1979 Magia dzisiaj, rozważania o metodzie, cz. 1, „Polska Sztuka Ludowa", R. 32 3 nr 3-4, s. 131-143; R. 33 nr 4, s. 195-205. Zadrożyńska-BarączA. 1968 Fenomenologiczna koncepcja historii i kultury. Zastosowanie badaniach etnograficznych, „Etnografia Polska", t. 12. w polskich �24 ZOFIA SOKOLEWICZ Zambrzycka-KunachowiczA. 1974 Próba zastosowania jednej z metod taksonomicznych w typologii zjawisk etnograficznych, Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Etnograficzne, z. 7, Kraków, s. 35-59. Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a K. 1948 Społeczność wiejska. Doświadczenia i rozważania z badań terenowych w Zaborowie, Warszawa. Z n a n i e c k i F. 1971 Nauki o kulturze. Narodziny i rozwój, przeł. J . Szacki, Warszawa. Zofia Sokolewicz T H E BASIC MODELS O F SCIENCE AND SOME T H E O R E T I C A L OF E T H N O L O G Y IN POLAND. PART I I Summary PROBLEMS In this part of the paper (part I see "Etnografia Polska" vol. ХХГХ-1) the author presents these models of science, in which their authors assume, that, by the basic unity of the world, there is an essential difference between the subject of the science sensu stricto and the subject of humane studies (arts, lettres) or, that the difference lies in the methods applied in them. The models of humane studies are derived from the philosophy of W. Windelband, H . Rickert and J . Dilthey, as well as E . Cassirer and E . Husserl. In ethnology such assumptions have been pre­ sented in the diffusionis approach with all the variety ef its forms. ( L . Frobenius, F . Graebner, H . Ankermann, W. Koppers, W. Schmidt, W. Jensen), in Poland first of all S. Poniatowski, E . Bulanda, and, to some extent, A. Fischer. The inspiration of E . Cassirer can be found now among the Polish ethnologists of the younger ge­ neration — actually its effects appear in numerous interesting discussions. The Husserl's phenomenology, that influenced the views of C . Baudouin de Courtenay Ehrenkreutz-Jądrzejewiczowa became now, owing to the works of M. Eliade and the Utrecht school (R. Otto, G . van der Leeuw) fairly popular, and some works have already been published (Zadrożyńska, Benedyktowicz). Whereas a meaningful in­ fluence of M. Weber's or F . Znaniecki's "humanistic sociology" can't be noticed in Polish ethnology. The model most often applied in our ethnology is the scientistic one. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/51dc0c7e34aeb8ac6962663e20294de6.pdf e85df21bb39dcc4f9ce26aef9a60961c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1229 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1134 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.2, s.5-10 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA AKADEMIA NAUK INSTYTUT HISTORII KULTURY MATERIALNEJ ETNOGRAFIA POLSKA XXIX Zeszyt 2 WROCŁAW • WARSZAWA • KRAKÓW • GDAŇSK • ŁÓDŹ ZAKŁAD N A R O D O W Y IMIENIA OSSOLIŃSKICH WYDAWNICTWO POLSKIEJ 1985 AKADEMII NAUK �REDAKTOR: WITOLD DYNOWSKI S E K R E T A R Z R E D A K C J I : IWONA K A B Z I Ñ S K A - S T A W A R Z CZŁONKOWIE R A D Y R E D A K C Y J N E J : J O Z E F B U R S Z T A , M A R I A B I E R N A C K A ( P R Z E WODNICZĄCA), M A R I A F R A N K O W S K A , J A D W I G A K L I M A S Z E W S K A , ANNA K U T R Z E B A - P O J N A R O W A , WANDA P A P R O C K A , Z O F I A S Z Y F E L B E J N - S O K O L E W I C Z O W A Adres Redakcji: 00-140 — Warszawa, ul. Ś w i e r c z e w s k i e g o 105 Okładkę p r o j e k t o w a ł Edward Kostka Redaktor Zyta K w i e c i ń s k a Redaktor techniczny Jacek Sikorski © Copyright by Zakład Narodowy Im. Ossolińskich Printed in Poland — Wydawnictwo, Wrocław P L I S S N 0071-1861 Zaklad Narodowy im. Ossolińskich — Wydawnictwo. Wrocław 1985. Nakład: 900 egz. Objętość: a r k . wyd. 23,50, a r k . druk. 18,38, ark. Aj - 24. Papier druk. sat. k l . I V , 70 g, 70 X 100. Oddano do skła­ dania 1985. 01. 23. Podpisano do druku 1985. 09. 12. Druk ukończono w październiku 1985. Wrocławska Drukarnia Naukowa. Zam. 3060/85. R-10. Cena zł 200.— Ш5 �SPIS TREŚCI ARTYKUŁY Część i Zofia S o k o l e w i c z — Podstawowe modele nauki, a niektóre problemy teoretyczne etnologii w Polsce. Część I I ' . . Streszczenie w j . angielskim Małgorzata B a r t n i c k a — Wyobrażenia przestrzeni i ich badanie . . . Streszczenie w j . angielskim Streszczenie w j . rosyjskim Stanisław M a r c z u k — Kluczowe problemy badań nad wartościami w nau­ kach społecznych (wokół koncepcji Gerharda Kioski) Streszczenie w j . angielskim Jolanta K o w a l s k a — Środki i mechanizm przekazu tanecznego . . . Streszczenie w j . angielskim 11 24 25 36 37 39 61 63 82 Część II Maria F r a n k o w s k a — Symbolika religijna i jej znaczenie w wierzeniach Indian Meksyku na przykładzie znaku krzyża (wiek X V I - X X ) . . . Streszczenie w j . angielskim Ryszard T o m i c k i — Struktura epok świata w mitologii nahuatlańskiej. Nowa interpretacja wersji z Histoyre du Mechiąue, Leyenda de los Soles i Historia de los mexicanos por sus pinturas Streszczenie w j . angielskim Aleksander P o s e r n - Z i e l i ń s k i — Wyznaniowa dezintegracja indiańskich społeczności chłopskich w peruwiańskich Andach i jej kulturowe skutki Streszczenie w j . angielskim 83 105 107 133 135 160 S T U D I A I MATERIAŁY Maria Anna К n o t h e — Polscy chłopi w Brazylii (1870-1939). Materialna płaszczyzna ich asymilacji Streszczenie w j . angielskim Streszczenie w j . portugalskim Leszek D z i ę g i e l •—• Tradycyjne rzemiosło i handel we w s p ó ł c z e s n y m K u r dystanie irackim (obserwacje i wstępne wnioski) Streszczenie w j . angielskim Wojciech O l s z e w s k i — Dystans etniczny Polacy — Cyganie (na przykła­ dzie dzielnicy Poznania) 163 212 213 215 239 241 �6 S P I S TREŚCI A R T Y K U Ł R E C E N Z Y J N Y I OMÓWIENIA Renata H г у ń — Katalog wystawowy formą popularyzacji wiedzy o Cyga­ nach. Riidiger Vossen, Zigeuner. Roma, Sinti, Gitanos, Gypsies zwischen Verfolgung und Romantisierung. Katalog zur Ausstellung „Zigeuner zwi­ schen Romantisierung und Verfolgung — Roma, Sinti, Manusch, Calé in Europa" des Hamburgischen Museums für Volkerkunde, Frankfurt/M 1983, ss. 351 Adam Pranda, Ignac Bizmayer, Tatran Profily, zvazok 57, Bratislava 1983, ss. 149 — Wanda Paprocka „Tlalocan. Revista de Fuentes para el Conocimiento de las Culturas Indígenas de México", vol. V I I : 1977, ss. 404; vol. V I I I : 1980, ss. 492; vol. I X : 1982, ss. 404 — Ryszard Tomicki The Shaping of National Anthropologies, „Ethnos", vol. 47: 1982, nr 1-2, Stock­ holm, Etnografiska Museet. Centrum i peryferie: dyskusja o kształtowa­ niu antropologii narodowych — Leszek Dzięgiel John S. Mbiti, Afrykańskie religie i filozofia (tytuł oryginału: African R e l i ­ gions and Philosophy), Warszawa 1980, Instytut Wydawniczy P A X , tłum. Krystyna Wiercieńska, ss. 363 — Maria Idźkowska Walerian Sobisiak, Kultura rodzima Polonii zachodnioeuropejskiej, Poznań 1983 — Edward Pietraszek Tomas Gerholm, Market, Mosque and Mafraj — Social Inequality in a Yeme­ ni Town, Stockholm 1977, Stockholm Studies in Social Anthropology — Leszek Dzięgiel 259 264 267 271 283 285 290 �СОДЕРЖАНИЕ СТАТЬИ Часть I София С о к о л е в и ч — Основные модели науки и некоторые теоретические проблемы этнологии в Польше. Часть II, : Резюме на английском языке Малгожата Б а р т н и ц к а — Воображения о пространстве и их исследование . . . . Резюме на английском языке Резюме на русском языке Станислав М а рч у к — Основные проблемы исследования ценностей в общественных науках (в связи с концепцией Герхарда Клёски) Резюме на английском языке Иолянта К о в а л ь с к а — Средства и механизмы танцевальных передач Резюме на ашлийском языке '1 24 25 36 37 39 61 63 82 Часть II Мария Ф р а н к о в с к а — Религиозная символика и ее значение в верованиях индейцев Мексики на примере знака креста ( X V I — X X вв.) Резюме на английском языке Рышард Т о м и ц к и — Структура мировых эпох в мифологии нахуа. Новая интерпрета­ ция версии из Histoyre du Mechique, Leyenda de los Soles, Historia de los mexicanos por sus pinturas Резюме на английском языке Александр П о с е р н - З е л и н ь с к и — Дезинтеграция верований индейских крестьянских общественностей в перуанских Андах и ее культурные последствия Резюме на английском языке 83 105 107 133 135 160 . ИССЛЕДОВАНИЯ И МАТЕРИАЛЫ Мария Анна К н о т е — Польские крестьяне в Бразилии (1870—1939). Материальные основы их ассимиляции , Резюме на английском языке ' Резюме на португальском языке Лешек Д з е н г е л ь — Традиционное ремесло и торговля в современном иракском Кур­ дистане (наблюдения и предварительные выводы) 163 212 213 215 �8 S P I S TREŚCI Резюме на английском языке Войцех Олыпевски — Этнические различия между поляками и цыганами (на при­ мере Познаньского района) 239 241 РЕЦЕНЗИОННЫЕ СТАТЬИ И ОБСУЖДЕНИЯ Рената Грынь — Выставочный каталог как форма популяризации сведений о цы­ ганах. Rüdiger Vossen, Zigeuner. Roma, Sinti, Gitanos, Gypsies zwischenVe folgung und Romantisierung. Katalog zur Ausstellung „Zigeuner zwischea Romantisierung und Verfolgung — Roma, Sinti, Ma lusch. Cale in Europa" des Hamburgischen Museum für Volkerkunde, Frankfurt/M, 1983, ce. 351 Адам Пранда, Ignac Bizmayer, Tatran Profity, zvazok 57, Bratislava 1983, cc. 149 — Ванда Папроцка „Tlalocan. Revista de Fuentes para el Conocimiento de las Culturas Indígenas de México, vol. VII: 1977, cc. 404, vol. VIII: 1980, cc. 492, vol. IX: 1982 cc. 404 — Рышара Томиики The Shaping of National Anthropologies, „Ethnos", vol. 47: 1982, н. 1 — 2, Stockholm, Etnografiska Museel.Центр и периферии: дискуссия о формировании национальных антропологии — Лешек Дзгнге.пь John. S. Mbiti, Afrykańskie religie ifilozofia(перевод с английского), Warszawa 1980, PAX, cc. 363 — Мария Идзьковска Walerian Sobisiak, Kultura rodzima Polonii zachodnioeuropejskiej, Poznań 1983 — Эдвард Пе771рашек Tomas Ge.-holm, Market, Mosque and Mafraj — Social Inequality in a Yemeni Town, Stockholm 1977, Stockholm Studie; in Social Anthropology — Лешек Дзепгель . . . 259 264 267 271 283 285 290 �TABLE OF CONTENTS PAPERS Part I Zofia S o k o l e w i c z — The basic models of science and some theoretical problems of ethnology in Poland. Part I I Summary in English Małgorzata B a r t n i c k a •— Spacial images. A short review of research . Summary in English Summary in Russian Stanisław M a r c z u k — The key problems of the studies of values in so­ cial sciences (around the conception of Gerhard Kloska) Summary in English Jolanta K o w a l s k a — The means and mechanism of the communication in the dance Summary in English 11 24 25 36 37 39 61 63 82 F o r i 11 Maria F r a n k o w s k a — The religious symbolism and its meaning in the beliefs of the Mexican Indians — the example of the sign of a cross ( X V I - X X century) Summary in English Ryszard T o m i c k i — The structure of the world epochs in the Nahua my­ thology. The new interpretation of the version from Histoyre du Mechique. Leyenda de los Soles and Historia de los mexicanos por sus pin­ turas . . Summary in English Aleksander P o s e r n - Z i e l i ń s k i — The religious disintegration of the I n ­ dian peasant communities in the Peruvian Andes and its cultural effects Summary in English 83 105 107 133 135 160 STUDIES AND M A T E R I A L S Maria Anna K n o t h e — The Polish peasants in Brasil (1870-1939). The ma­ terial level. of their assimilation Summary in English Summary in Portuguese 163 212 213 �10 S P I S TREŚCI Leszek D z i ę g i e l — Traditional craft and commerce in the contemporary Iraqi Kurdistan Summary in English Wojciech O l s z e w s k i — The ethnic distance of the Poles and Gypsies (the case of a district in Poznań) BOOK REVIEWS Renata H г у ń — A n exhibition catalogue as a form of popularization of the knowledge about Gypsies. Rüdiger Vossen. Zigeuner. Roma, Sinti, G i ­ tanos, Gypsies zwischen Verfolgung und Romantisierung. Katalog zur Ausstellung „Zigeuner zwischen Romantisierung und Verfolgung — Roma, Sinti, Manusch Cale in Europa" des Hamburgischen Museums für Volkerkunde, Frankfurt/M, 1983, ss. 351 Adam Pranda, Ignaz Bizmayer, Tatran Profily, zvazok 57, Bratislava 1983, ss. 149 — Wanda Paprocka „Tlalocan. Revista de Fuentes para el Conocimiento de las Culturas Indíge­ nas de Mexico", vol. V I I : 1977, ss. 404, vol. V I I I : 1980, ss. 492, vol. I X : 1982, ss. 404 — Ryszard Tomicki The Shaping of National Anthropologies, „Ethnos", vol. 47: 1982, nr 1-2, Stock­ holm, Etnografiska Museet. The centre and the outskirts: discussion on the shaping of national anthropologies •— Leszek Dzięgiel John S. Mbiti, Afrykańskie religie i filozofia (African Religions and Philoso­ phy), Warszawa 1980, Instytut Wydawniczy P A X , translated by Krystyna Wiercińska, ss. 363 — Maria Idźkowska Walerian Sobisiak, Kultura rodzima Polonii zachodnioeuropejskiej (The N a ­ tive culture of the Poles in Western Europe), Poznań 1983 — Edward Pietraszek Tomas Gerholm, Market, Mosque and Mafraj — Social Inequality in a Y e ­ meni Town, Stockholm 1977, Stockholm Studies in Social Anthropology — Leszek Dzięgiel � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/714af1a742bf74103e70db62d07e948b.pdf 03ee0ef30bfc0745745ed717c13d86d6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1387 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1281 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1991 t.35 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1991 t.35 z.1, s.5-6 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I N S T Y T U T p='i= R Y A N^r A L N E I ETNOGRAFIA POLSKA XXXV Zeszyt 1 Warszawa 1991 �REDAKTOR: WANDA PAPROCKA S E K R E T A R Z REDAKCJI: IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ Członkowie Rady Redakcyjnej: Maria Biernacka, Mirosława Drozd-Piasecka, Zbigniew Jasiewicz, Andrzej Stawarz, Anna Zambrzycka-Kunachowicz Adres Redakcji: 00-140 Warszawa, Al. Świerczewskiego 105 i 04% Etnografia Polska © Copyright 1991 All rights reserved AU papers are copyright to their authors and to Etnografia Polska Printed in Poland �I SPIS TREŚCI ARTYKUŁY Część I Anna K u tr z e b a - P o j n a r owa - Sześćdziesiąt lal krakowskiej szkoły etnograficznej Anna Z a d r o ż y n s k a - Antropologiczne problemy kultury współczesnej 7 21 Część II Jolanta K o w a l s k a - Taniec w mitach kreacyjnych. Wprowadzenie Roy W i 1 1 i s - Interpretacja tradycji ustnej. Mil, bajka i historia w antropologii Ewa S a d o w s k a - Rola symboliki psa i wilka w systemie inicjacji militarnej Irlandii epoki heroicznej ." Anna W i e c z o r k i e w i c z - Słowo i gest. Dwa warianty weselnych zaprosili Maria P a r a d o w s k a - Józef Zwierzvcki - badacz ludów pozaeuropejskich 31 41 57 85 105 STUDIA I MATERIAŁY Zofia G r ó d e c k a - Problemy rekonstrukcji wielkopolskich strojów ludowych. Na przykładzie stroju z Siekierek . . . .' Andrzej W o ź n i a k - „Tygodnik Polski" - czasopismo tyfliskiej Polonii Iwona К a b z i ń s к a - S t a w a r z - Sport w kulturach ludów Azji - kolejna dziedzina deficytowa etnologii 131 153 173 POLEMIKI I DYSKUSJE Arnold L e b e r f, Mariusz S. Ż ó ł k o w s k i , Robert M. S a d o w s к i - 13 Grudnia, czyli rzecz o Słońcu, Skordiowie i Ludwiku Stommie 193 KRONIKA Przetrwanie etniczne - Sławoj Szynkiewicz 750-lccie „Tajnej historii Mongołów" i triumfalny powrót Czyngis-chana - Iwo,,,, Kabzińska-Swwarz Badania etnograficzne nad kultura ludowa i plemienna w Gudżarcic - Oagnosław De,nski228 Pienicżnieiiskie Spotkania z Religiami. ..Dni buddyjskie" - Sławomir Janowicz S V D Wystawa sztuki ludowej województwa łomżyńskiego w Kazaniu. Refleksje etnografa - Urszula Raszkiewicz 217 222 231 233 RECENZJE I OMÓWIENIA Anna Kutrzeba-Pojnarowa, Trześniów. Tradycyjna kultura chłopska i kierunki przemian (refleksja etnografa), Wydawnictwo - Muzeum Regionalne PTTK w Brzozowie. Brzozów 1988. ss. 104 - Wanda Paprocka Irena Huml, Współczesna tkanina polska, Warszawa 1980. ss. 247,, ryc. 175 (w tym 81 barwnych) -Irena Turna,, " ' ' Rudolf Gross, Dlaczego czerwień jest barwą miłości, z niem przełożyła Anna Porębska. Warszawa 1990, ss. 221 - Irena Turnan ' Toward a Comuter Ethnology, nr 20 Semi Ethnological Studies. Osaka 1987. .1. Rabena. S. Sugila. M. Kubo (red.), ss. 179 - BogumiłaMarczak-Krzystek Brak u narodov ceiilrarnoj i Jugo-Vostočnoj Evropy. Moskva 1988. .1. V. Ivanova. M. S. Kašuba. N. A. Krasnovskaja (red.), ss. 240. ryc. 12 - Irena Turnan Aina Petrovna Alsupe, Aysma Janovna Kargane. lautas l.ieliška maksla padomju Lalvija 1970-1985 (Narodnoe prikladnoe iskusslvo sovelskoj Lalvii 1970-1985). Riga 1988, ss. 227. ryc. 484 (w tym 269 barwnych) - Irena Turnan Etnografia Polska is regularly listed in the International current Awareness Service: Anthropology. Selected material is indexed in the International Bibliography of Social and Cultural Anthro­ pology 237 240 241 242 247 248 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b470200255ecb1b40dfe5bbe97604faf.pdf 64f8279072c95c4a54d209d74b140411 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1385 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1990 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1280 Title A name given to the resource Recenzje i omówienia / ETNOGRAFIA POLSKA 1990 t.34 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1990 t.34, s.251-268 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z J E I O M Ó W I E N I A „Etnografia Polska", t. XXXIV: 1990, z. 1-2 P L ISSN 0071-1861 F. B E R L I K TCHR., Historia Towarzystwa Chrystusowego dla Wychodźców 1932-1939, Poznań 1987, ss. 330, il. W 1932 r. prymas Polski, kard. August Hlond, sprawujący z ramienia Sfolicy Apostolskiej urząd Protektora Polskiego Wychodźstwa, powołał do życia nowe zgromadzenie zakonne, któremu papież Pius IX nadał nazwę Societas Christi pro Polonis Emigrantibus - Towarzystwo Chrystusowe dla Polonii Zagranicznej. Akt ten uwieńczył wieloletnie starania polskiej hierarchii kościelnej o zapewnienie emigrantom opieki duszpasterskiej w krajach ich osiedlenia. Zapocząt­ kował także najtrudniejszy, obok lat I I wojny światowej, okres w działalności Towarzystwa. W wydanej w 1987 r., nakładem Towarzystwa Chrystusowego, książce ks. Florian Berlik TChr. (zra. 1983 r.) podjął się niełatwego zadania rekonstrukcji pierwszego etapu historii Zgromadzenia z lat 1932-1939. Przedsięwzięcie było tym trudniejsze, iż podczas II wojny światowej zaginęła cała dokumentacja Towarzystwa przechowywana w Domu Macierzystym w Potulicach. Autor odtworzył dzieje Towarzystwa Chrystusowego wspomagając się materiałem wydawniczym pochodzącym z lat przedwojennej działalności Zgromadzenia, czerpiąc informacje z polskiej prasy katolickiej tego okresu oraz korzystając z archiwaliów obecnego Domu Głównego w Poznaniu, a także z relacji księży, którzy już jako zakonnicy współuczestniczyli w pierwszych pracach Towarzystwa. Sprawą nie bez znaczenia jest, iż ks. F . Berlik sam był już wówczas jego członkiem (w 1934 r. otrzymał pierwsze w tym Zgromadzeniu święcenia kapłańskie), a także - co najważniejsze, pełniąc już jako kapłan szereg odpowiedzialnych funkcji - stał się jednym ze współtwórców Towarzystwa Chrystusowego. Fakt ten zadecydował o tym, iż omawiana praca będąca rzetelnym świadectwem naocznego świadka, nabrała szczególnej wartości. Część zasadniczą opracowania poprzedza wstęp ks. Bernarda Kołodzieja TChr. oraz dwa kolejne rozdziały. Pierwszy, autorstwa dr Antoniny Tomkiewicz, stanowi zarys dziejów emigracji polskiej do roku 1939. Czytelnikowi nie zorientowanemu w problematyce polskiego wychodźstwa daje niezbędne minimum informacji na ten temat, pozwalając osadzić początkowy okres prac Towarzystwa zarówno w konkretnej sytuacji społeczno-ekonomicznej Rzeczypospolitej Polskiej, jak i w kontekście historii Polonii Zagranicznej. Tym pełniej też uzmysławia fakt, jaką koniecznością i potrzebą chwili było powołanie do życia zgromadzenia zakonnego o tak charakterystycznym profilu. Dopełnieniem części wstępnej jest rozdział II, poświecony ks. kardynałowi A. Hlon­ dowi - organizatorowi polskiego duszpasterstwa emigracyjnego. Autor rozdziału, ks. Czesław Kamiński TChr., zaznajamiając czytelnika'z życiorysem ks. Prymasa, szczególnie uwypukla jego działalność na rzecz polskiego wychodźstwa, jego niepodważalne zasługi w niesieniu wszechstron­ nej, nie tylko religijnej, opieki i pomocy polskim emigrantom. Prymas wizytował ośrodki polonijne w Europie Zachodniej i Ameryce Południowej zapoznając się z warunkami życia zbiorowisk polskich, z ich potrzebami i zamierzeniami. W podróżach duszpasterskich odwiedził Czecho­ słowację. Wielką Brytanię. Francję, Włochy, Jugosławię, Węgry, Austrię, Belgię oraz. Argentynę, Brazylię i Urugwaj. Powołanie do życia Towarzystwa Chrystusowego dla Polonii Zagranicznej, choć nadało prawne ramy działalności Zgromadzenia, było jedynie pierwszym, ale niezbędnym, krokiem na drodze ku realizacji projektów kard. A. Hlonda. Ogrom pracy, jaki wiązał się z budową od podstaw struktury organizacyjnej Zgromadzenia, ze stworzeniem Seminarium dla przyszłych księży i braci Chrystusowców, programu ich nauczania, a także z zapewnieniem stałej siedziby, środków utrzymania i z wieloma innymi problemami, ks. Prymas powierzył ks. Ignacemu Posadzemu, który stal się w ten sposób współzałożycielem i twórcą Towarzystwa Chrystusowego. Jemu też poświęcony jest rozdział następny, który otwiera zasadniczą cześć opracowania autorstwa ks. F. Berlika. Działalność ks. Posadzego nie ograniczyła się wyłącznie do tak wielkiego zadania, jakim było zorganizowanie Towarzystwa. Odbył on nadto w latach 1929 1937, trzy podróże inspekcyjne wizytując dwukrotnie osady polskie w Ameryce Południowej i raz na Dalekim Wschodzie. Chciał �RECENZJE 251 I OMÓWIENIA osobiście zetknąć się z życiem rodaków na obczyźnie i przez poznanie ich problemów tak ukierunkować kształcenie księży, aby w pełni potrafili oni nieść pomoc emigrantom. Rozproszeni na wszystkich kontynentach, zmuszeni do żvcia w warunkach nieraz daleko odbiegających od tych, w których wyrośli, wśród obcego i odmiennego kulturowo żywiołu etnicznego, wymagali wszechstronnej pomocy i wsparcia. Ks. Posadzy w relacjach ze swych podróży zawarł wiele interesujących spostrzeżeń i refleksji osobistych. Prace te stanowią bogate źródło do poznania zarówno kultury odwiedzanych przez niego środowisk polonijnych, jak i krajów ich zamieszkania. Kolejne rozdziały odtwarzają szeroką panoramę dziejów Zgromadzenia na przestrzeni lat 1932-1939. Ks. Berlik przedstawił nie tylko suche fakty, ale i atmosferę pierwszych, trudnych lat działalności Towarzystwa. Złożyły się na nie przede wszystkim starania o zabezpieczenie materialnych podstaw jego egzystencji, niezbędnych do rozpoczęcia prac organizacyjnych. Dzięki hr. Anieli Potulickiei, która przeznaczyła swą rodową posiadłość w Potulicach na Dom Macierzysty Zgromadzenia, możliwe stato się podjęcie dalszych działań. I tu ks. F. Berlik zrekonstruował kolejne ich etapy: pierwszy nowicjat, organizację studiów filozoficznych i teolo­ gicznych, przygotowania do działalności społeczno-kulturalnej, utworzenie formacji brata, urucho­ mienie wydawnictwa (rozdziały IV, VI, VII, X). Szczególnie należy podkreślić wagę tego ostatniego dokonania, które umożliwiło Chrystusowcom zapoznanie społeczeństwa z ideą Zgromadzenia, propagowanie jego zamierzeń oraz informowanie czytelników o losach polskiej emigracji. W tym miejscu należy zwrócić uwagę na istotną kwestię poruszaną zresztą przez autora w kilku rozdziałach. Chodzi mianowicie o postawę społeczeństwa polskiego wobec planowanej działalności Towarzystwa, a co za tym idzie o problem znacznie szerszy, jakim była i jest rola świeckich w życiu Kościoła. Świeccy wciągnięci w prace na rzecz emigrantów działali w różnych stowarzyszeniach, m.in. „Opiece Polskiej nad Rodakami na Obczyźnie", a od momentu powstania Towarzystwa Chrystusowego współuczestniczyli w jego przedsięwzięciach (rozdz. VIII) Poparcie narodu polskiego dla idei Zgromadzenia znalazło swoje odbicie nie tylko w bezpośrednich działaniach ale prwle wszystkim w niesieniu materialnego wsparcia Chrystusowcy którymi kierował ks' I Posadzy byli bowiem pozbawieni stałej pomocy finansowej Nie udzielały jej ani Kur^Mctronoitalna ani PX^ZW^^ ^ S w L i ^ m Tak więc przedwojenna tero aziaiainosc działaZść mozuwa możliwa b X jeaynie edvnfe OZICKI drieki oiiarnosci ' ^ ^ S społeczeństwa ^ ^ ^ \ K poisiticgo W S ^ ^ (ru/.u*. ^ T X AI), S jego nyfd Podkreślając znaczenie współdziałania instytucji kościelnych i świeckich w imię dobra emigracji polskiej, nie można pominąć stanowiska władz państwowych wobec tego problemu. Rząd polski popierał dążenia Towarzystwa Chrystusowego widząc w nim sprzymierzeńca w pracy na rzecz utrzymywania polskości wśród rodaków poza granicami kraju. Szybki rozwój Zgromadzenia w latach międzywojennych ułatwiła niewątpliwie szczera współpraca wszystkich zainteresowanych dobrem Polaków na obczyźnie. Tylko na tak szerokiej płaszczyźnie można było z pełnym powodzeniem działać i osiągać sukcesy. Niestety wybuch U wojny światowej położył kres realizacji zamierzeń ks. I. Posadzego. W nowej sytuacji planowane na wrzesień 1939 r. wyjazdy Chrystusowców do skupisk polskich w Europie Zachodniej nie doszły do skutku. Właściwa działalność Towarzystwa - duszpasterska pomoc dla emigrantów, a także społeczna i kulturalna opieka nad nimi - dopiero co rozpoczęta, gwałtownie została przerwana (rozdz. XIII). Okupacja niemiecka nie zdołała jednak przekreślić przedwojennego dorobku Zgromadzenia, a tym bardziej podważyć słuszności jego posłannictwa. Losy Towarzystwa Chrystusowego i jego członków w latach 1939-1945, a także w okresie powojennym do 1948 r. który wraz ze śmiercią Prymasa Polski A. Hlonda stanowi cezurę w jego dziejach, znalazły wierne odbicie w opracowaniu ks. Bernarda Kołodzieja TChr., wydanym w 1983 r. pt. Dzieje Towarzystwa Chrystusowego dia Wychodźców 1939-1948. Książka ta, razem z omówioną powyżej pracą ks. Berlika, tworzy całość, dając zwartą historię Zgromadzenia w najtrudniejszych latach działalności, Obecnie po przeszło pięćdziesięciu latach istnienia Towarzystwo Chrystusowe posiada szeroko rozbudowaną sieć placówek duszpasterskich na świecie. Kilkuset księży pracuje poza granicami kraju, jednakże potrzeby środowisk polonijnych są znacznie większe. Fakt ten potwierdza słuszność i konieczność pełnienia misji wskazanej przez założyciela i twórców Zgromadzenia. Znaczenie jej dla przetrwania kultury i tradycji polskiej w krajach osiedlenia Polaków jest niepodważalne. Zapoznanie się z książką ks. F. Berlika oraz z wydaną przed kilku laty pracą ks. B. Kołodzieja i prześledzenie losów Towarzystwa od jego zarania pozwoli zainteresowanym problemami emigracji polskiej na poszerzenie wiedzy w tym zakresie. Sądzić należy, iż tak istotna dla Polonii działalność księży Chrystusowców doczeka się dalszego opracowania, od roku 1948 po lata współczesne, kiedy to zgromadzenie po burzliwym okresie wojennym zdołało okrzepnąć i szeroko rozwinąć swe prace yśród emigrantów polskich w świecie, ( Katarzyna Paradowska �252 RbCKNZJE I OMÓWIENIA osobiście zetknąć się z życiem rodaków na obczyźnie i przez poznanie ich problemów tak ukierunkować kształcenie księży, aby w pełni potrafili oni nieść pomoc emigrantom. Rozproszeni na wszystkich kontynentach, zmuszeni do życia w warunkach nieraz daleko odbiegających od tych, w których wyrośli, wśród obcego i odmiennego kulturowo żywiołu etnicznego, wymagali wszechstronnej pomocy i wsparcia. Ks. Posadzy w relacjach ze swych podróży zawarł wiele interesujących spostrzeżeń i refleksji osobistych. Prace te stanowią bogate źródło do poznania zarówno kultury odwiedzanych przez niego środowisk polonijnych, jak i krajów ich zamieszkania. Kolejne rozdziały odtwarzają szeroką panoramę dziejów Zgromadzenia na przestrzeni lat 1932-1939. Ks. Berlik przedstawił nie tylko suche fakty, ale i atmosferę pierwszych, trudnych lat działalności' Towarzystwa. Złożyły się na nie przede wszystkim starania o zabezpieczenie materialnych podstaw jego egzystencji, niezbędnych do rozpoczęcia prac organizacyjnych. Dzięki hr. Anieli Potulickiej, która przeznaczyła swą rodową posiadłość w Potulicach na Dom Macierzysty Zgromadzenia, możliwe stało się podjęcie dalszych działań. I tu ks. F . Berlik zrekonstruował kolejne ich etapy: pierwszy nowicjat, organizację studiów filozoficznych i teolo­ gicznych, przygotowania do działalności społeczno-kulturałnej, utworzenie formacji brata, urucho­ mienie wydawnictwa (rozdziały IV, VI, VII, X). Szczególnie należy podkreślić wagę tego ostatniego dokonania, które umożliwiło Chrystusowcom zapoznanie społeczeństwa z ideą Zgromadzenia, propagowanie jego zamierzeń oraz informowanie czytelników o losach polskiej emigracji. W tym miejscu należy zwrócić uwagę na istotną kwestię poruszaną zresztą przez autora w kilku rozdziałach. Chodzi mianowicie o postawę społeczeństwa polskiego wobec planowanej działalności Towarzystwa, a co za tym idzie o problem znacznie szerszy, jakim była i jest rola świeckich w życiu Kościoła. Świeccy wciągnięci w prace na rzecz emigrantów działali w różnych stowarzyszeniach, m.in. „Opiece Polskiej nad Rodakami na Obczyźnie", a od momentu powstania Towarzystwa Chrystusowego współuczestniczyli w jego przedsięwzięciach (rozdz VIII) Poparcie narodu polskiego dla idei Zgromadzenia znalazło swoie odbicie nie tylko w bezpośrednich działaniach ale przede wszystkim w niesieniu materialnego wsparcia Chrystusowcy którymi kierował ks I Posadzy byli bowiem pozbawieni stałe) pomocy finansowej Nie udzielały iei ani Kuria Metropolitalna, ani Polonia Zagraniczna, ani władze państwowe. Tak więc przedwojenna jego działalność możliwa była jedynie dzięki ofiarności społeczeństwa polskiego (rozdz. XI). Podkreślając znaczenie współdziałania instytucji kościelnych i świeckich w imię dobra emigracji polskiej, nie można pominąć stanowiska władz państwowych wobec tego problemu. Rząd polski popierał dążenia Towarzystwa Chrystusowego widząc w nim sprzymierzeńca w pracy na rzecz utrzymywania polskości wśród rodaków poza granicami kraju. Szybki rozwój Zgromadzenia w tatach międzywojennych ułatwiła niewątpliwie szczera współpraca wszystkich zainteresowanych dobrem Polaków na obczyźnie. Tylko na tak szerokiej płaszczyźnie można było z pełnym powodzeniem działać i osiągać sukcesy. Niestety wybuch II wojny światowej położył kres realizacji zamierzeń ks. I. Posadzego. W nowej sytuacji planowane na wrzesień 1939 r. wyjazdy Chrystusowców do skupisk polskich w Europie Zachodniej nie doszły do skutku. Właściwa działalność Towarzystwa - duszpasterska pomoc dla emigrantów, a także społeczna i kulturalna opieka nad nimi - dopiero co rozpoczęta, gwałtownie została przerwana (rozdz. XIII). Okupacja niemiecka nie zdołała jednak przekreślić przedwojennego dorobku Zgromadzenia, a tym bardziej podważyć słuszności jego posłannictwa. Losy Towarzystwa Chrystusowego i jego członków w latach 1939-1945, a także w okresie powojennym do 1948 r., który wraz ze śmiercią Prymasa Polski A. Hlonda stanowi cezurę w jego dziejach, znalazły wierne odbicie w opracowaniu ks. Bernarda Kołodzieja TChr., wydanym w 1983 r. pt. Dzieje Towarzystwa Chrystusowego dla Wychodźców 1939-1948. Książka ta, razem z omówioną powyżej pracą ks. Berlika. tworzy całość, dając zwartą historię Zgromadzenia w najtrudniejszych latach działalności. Obecnie po przeszło pięćdziesięciu latach istnienia Towarzystwo Chrystusowe posiada szeroko rozbudowaną sieć placówek duszpasterskich na świecie. Kilkuset księży pracuje poza granicami kraju, jednakże potrzeby środowisk polonijnych są znacznie większe. Fakt ten potwierdza słuszność i konieczność pełnienia misji wskazanej przez założyciela i twórców Zgromadzenia. Znaczenie jej dla przetrwania kultury i tradycji polskiej w krajach osiedlenia Polaków jest niepodważalne. Zapoznanie się z książką ks. F . Berlika oraz z wydaną przed kilku laty pracą ks. B. Kołodzieja i prześledzenie losów Towarzystwa od jego zarania pozwoli zainteresowanym problemami emigracji polskiej na poszerzenie wiedzy w tym zakresie. Sądzić należy, iż tak istotna dla Polonii działalność księży Chrystusowców doczeka się dalszego opracowania, od roku 1948 po lata współczesne, kiedy to Zgromadzenie po burzliwym okresie wojennym zdołało okrzepnąć i szeroko rozwinąć swe prace wśród emigrantów polskich w świecie. I Katarzyna Paradowska �RECENZJE I OMÓWIENIA 253 KOLĘDOWANIE NA LUBELSZCZYŹNIE, Wrocław 1986, P T L , ss. 397, ryc. 35 Kolędowanie na Lubelszczyźnie jest 25 tomem Literatury Ludowej za rok 1981 przygotowa­ nym pod kierunkiem J. Bartmińskiego i C. Hernasa. Poświęcono go w całości lubelskim obrzędom, zwyczajom i repertuarowi związanym z okresem świąt Bożego Narodzenia. W Nocie edytorskiej (s. 11-13) J. Bartmiński i W. Dębski wyjaśniają, że materiały publikowa­ ne w tomie pochodzą z badań terenowych prowadzonych przez pracowników Uniwersytetu VI. Curie-Skłodowskiej, Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, Muzeum Wsi Lubelskiej, Mu­ zeum Okręgowego w Lublinie i Instytutu Sztuki PAN w latach 1960-1982 w ponad 300 miejscowościach na obszarze umownie nazywanym Lubelszczyzną (obecnie województwa lubels­ kie, zamojskie, chełmskie, część tarnobrzeskiego i bielsko-podlaskiego). Intencja zespołu opracowującego zbiór było pokazanie całej różnorodności „form ob­ rzędowych i słownych składających się na repertuar bożonarodzeniowy regionu, od ustabilizowa­ nych zachowań, poprzez widowiska łączące zachowania, sytuacje i pieśni, po kolędy i wiersze, * niektóre już tylko indywidualne i znane wyłącznie w wersji językowej pisanej" (s. 11). Układ maleriałów tomu ma „pokazać, jak poprzez stratyfikację można próbować zrekonstruować historyczne okresy w rozwoju repertuaru" (s. 12). Tom otwiera studium J. Bartmińskiego pt. Wszystko się zmieniło, jak nigdy nie było (s. 5-10). Autor stwierdza w nim: „Wszystko, co się robiło od dnia Wigilii Bożego Narodzenia po dzień Trzech Króli, było poddane uporządkowaniu nastawionemu na odnowienie, przeżycie, inten­ syfikację sensu życia zarówno w jego wymiarze osobistym, jak społecznym i »kosmicznym«. Sens ten był artykułowany w wielotworzywowvm języku kultury, poprzez słowo, gest, zachowanie, obrzęd, w wyniku czego cały obchód świąt bożonarodzeniowych stawał się podobny do przedstawienia teatralnego. W tym wielkim teatrze dane były sytuacje, aktorzy i teksty. Zachowania ludzi-aktorów odtwarzały niepisany, ale znany w swoich ogólnych rysach scenariusz i następowały po sobie w określonej kolejności, odpowiednio do dni i godzin. Aktorami byli wszyscy od dzieci poczynając, wszyscy bowiem mogli, a poniekąd musieli, podjąć określone role. Każdy widz mógł stać się aktorem, każdy aktor był równocześnie widzem. Bogaty był repertuar tekstów, które z jednej strony dawały się łatwo przystosować do sytuacji, z drugiej strony, może nawet przede wszystkim, same organizowały te sytuacje przez wpisanie w nie sensu i modelowanie postaw uczestników" (s. 5). Fenomen określany mianem „kolędowania" skupia w sobie „splecione w jedną całość elementy chrześcijańskie i ogólnokulturowe, o bardzo dawnej jeszcze pogańskiej prowieniencji". Problem historycznej pochodności czy wtórności różnych elementów kulturowych występujących w tym okresie podejmowali badacze o nastawieniu strukturalno-typologicznym (zwłaszcza M. Eliade i R. Caillois). Wykazali oni, że w kulturach tradycyjnych wyrastających z religijnej koncepcji świata okres świąteczny jest czasem specyficznym „świętym", niezniszczalnym, „wiecz­ nym czasem teraźniejszym", w którym „odnajduje się w pełni sakralny wymiar żyda, doświadcza się świętości ludzkiego istnienia jako dzieła boskiego" (M. Eliade). Człowiek tych kultur („prymitywnych") jest podporządkowany „mitowi wiecznego powrotu: »wiedzionv« głodem sakrum i tęsknotą za bytem wraca okresowo do sytuacji mitycznej, do »początku«, kiedy to dokonało się stworzenie świata". Jak twierdzi R. Caillois, ta pierwotna, początkowa sytuacja występuje w postaciach antytetycznych jako chaos i wiek złoty. „Był to stan twórczej mocy, po którą świat obecny może sięgnąć w czasie święta, po to, by się odmłodzić i odzyskać pełnię życia. Święto tradycyjnie pojmowane, »prymitywne«, spełnia funkcję odradzania świata poprzez powrót do przeszłego stanu Chaosu i Złotego Wieku. Przywracana jest twórcza wolność, dozwolone przeróżne wybryki. Obrzędy Płodności mają zapewnić odradzanie natury. Obfitość zgromadzonego jadła i napojów pozwala na wozpasanie świąteczne«. Następuje zlanie się świata i zaświatów. Zawieszony zostaje powszechny lad, upadają wszystkie przegrody i umarli mogą bez przeszkód odwiedzać swoich potomków. Powrót do pierwotnego chaosu zaznacza się przez »czyny na opak«, przedrzeźnianie władzy i parodie liturgicznych śpiewów" (s. 6-7). Wszystkie te elementy, sklasyfikowane historycznie czy typologicznie, można odczytać we współczesnym folklorze bożonarodzeniowym regionu lubelskiego. Analiza struktury zebranych w tomie tekstów pozwala stwierdzić, że repertuar ten stwarza pozory wielkiego chaosu. „W sferze języka i motywów przedmiotowych, w zasobie wykonywanych utworów słownych i muzycznych, w postawach, wierzeniach, w całej sferze zachowań spotykają się i funkcjonują na równych prawach rzeczy pochodzące z różnego czasu, miejsca, środowiska, z odmiennych wzorców kultury" (s. 7). To, co dawne, łączy się z tym, co nowe, to co swojskie, z tym, co obce, to, co ustne (przejęte drogą transmisji słownej), z tym, co książkowe (odtwarzane z kantyczek). W sferze wierzeń �254 RECENZJE I OMÓWIENIA i praktyk, ci, co żyją, łączą się z tymi, co zmarli, to, co istnieje obecnie.-nawiązuje kontakt z tym, co będzie w przyszłości; to, co ludzkie, staje się udziałem zwierząt, a nawet drzew. Nie jest to jednak powrót do chaosu. „Znoszenie, zawieszanie opozycji, które porządkują normalny bieg spraw ludzkich i otaczający świat, nie idzie w nieskończoność. Ten proces neutralizacji, schodząc coraz głębiej nie dotyka fundamentu, nie zostaje zatarta granica między tym, co święte, żywe, a tym, co nieświęte, martwe. Nienaruszona, przeciwnie wyeksponowana jest opozycja »sakrum« i »profanum«, która jest zdaniem semiotyków najważniejszą opozycją nadbudowaną nad wszystkimi innymi w kulturze. Zawieszane są- granice drugorzędne z punktu widzenia wartości podstawo­ wych [...]" (s. 8). W dalszej części opracowania Bartmiński podaje przykłady wniosków, jakie wynikają z analizy struktury zebranego w tomie repertuaru „tekstów" (w szerokim rozumieniu tego słowa). Artykuł J. Petery, Obrzędy i zwyczaje ludowe w okresie Bożego Narodzenia (s. 14-45), opracowany został na podstawie materiałów z badań terenowych zebranych przez autorkę w latach 1958- 1971 w 246 wsiach ówczesnego woj. lubelskiego; materiałów terenowych zgroma­ dzonych w Zakładzie Języka Polskiego UMCS i Muzeum Wsi Lubelskiej oraz ustaleń kilkunastu " prac magisterskich: Informacje zawarte w tych źródłach obejmują kilka dziesiątków lat, sięgając przełomu X I X i XX w. Autorka prezentuje ten bogaty materiał zgodnip z chronologią obrzędów i zwyczajów charakterystycznych dla okresu Bożego Narodzenia. Rozpoczyna od omówienia poprzedzającego święta Bożego Narodzenia (zwane Godnimi Świętami lub Godami) 4 tygodniowego okresu postu - Adwentu. Szczegółowiej uwzględnia w nim zwyczaje praktykowane w dniach świętych: Katarzyny, Łucji, Mikołaja. W lubelskich godach trwających od Wigilii do Trzech Króli autorka charakteryzuje kolejne zachowania i czynności oraz zwyczaje i obrzędy mające miejsce w tym czasie. Pisząc o Wigilii Bożego Narodzenia Petera skupia uwagę na wystroju wnętrza w tym dniu, obowiązujących wówczas postach i zakazach; przygotowywaniu specjalnych potraw; czynnoś­ ciach, zabiegach i zwyczajach związanych z przynoszonymi do izby snopami zboża i wiązkami siana; przebiegu wieczerzy wigilijnej oraz towarzyszącym jej wróżbom (dotyczącym przepowiedni pogody, urodzajów, pomyślności gospodarskiej, zamążpójścia, śmierci) i zabiegom magicznym (mającym zapewnić urodzaj, dostatek, owocowanie drzew, pomyślny chów inwentarza, zdrowie domowników); nakazom i zakazom oraz figlom i zabawom młodzieży. Następnie pisze o pasterce, świętowaniu pierwszego dnia Bożego Narodzenia, Świętych Wieczorach, dniu Św. Szczepana, wigilii Nowego Roku, Nowym Roku i Trzech Króli, charakteryzując obowiązujące W tym czasie zachowania, obrzędy i zwyczaje. Oddzielne miejsce w jej rozważaniach zajmuje samo kolędowanie, a więc chodzenie po domach z żywymi zwierzętami, maszkarami, gwiazdą i składanie życzeń gospodarzom. Artykuł kończy rodzaj aneksu zawierającego w układze alfabetycznym wykaz miejscowości w poszczególnych województwach (wg obowiązującego obecnie podziału adminis­ tracyjnego), z których pochodzi materiał będący podstawą opracowania. J. Seroriuk i G. Żuraw w artykule Podlazy i szczodrowanie (s. 46-77) omawiają znany już tradycji staropolskiej (i szerzej słowiańskiej) powszechny zwyczaj kolędowania w dzień Św. Szczepana i Nowego Roku, określany na Lubelszczyźnie jako szczodraki, podłazy. Pierwotnie były to dwa różne zwyczaje. Podłazy polegały na chodzeniu nieżonatych mężczyzn po domach, w których były dziewczęta na wydaniu. Szczodrowanie było natomiast przede wszystkim zwyczajem składania domownikom przez kolędników życzeń wszelkiej pomyślności. Z biegiem czasu nastąpiło wzajemne przeniknięcie intencji i czynności obrzędowych przejawiające się w obocznym występowaniu nazw oraz uczestnictwie mężczyzn z wszystkich grup wieku. Szczod­ raki są na Lubelszczyźnie nadal zwyczajem żywym, chociaż niewątpliwie zanikającym. Autorzy zamieszczają wykaz miejscowości uwzględnionych w opracowaniu oraz uzyskane w terenie dane o geograficznym rozmieszczeniu (rozpowszechnieniu) nazwy i wieku szczodrujących, czasie szczodrowania i formach wynagrodzenia za kolędę. Przedstawiony materiał obejmuje: 1. Ludowe scenariusze chodzenia po szczodrakach pochodzące z 2 lubelskich wsi: Karczmisk i Rochań, będące relacją z konkretnego wykonania. Są to opisy praktyk związanych ze szczodrowaniem najbardziej zbliżonych do tradycyjnych, zawierające oprócz kontekstu sytuacyj­ nego także teksty i nuty śpiewanej kolędy. 2. Wybór towarzyszących szczodrowaniu tekstów wraz z nutami i graficznymi przedstawieniami rytmo-metrycznego przebiegu recytacji pochodzących z różnych wsi Lubelszczyzny ułożony według chronologii ich występowania. W opracowaniu Kolęda i jej odmiany gatunkowe (s. 78-184) J. Bartmiński stwierdza znamienne dla regionu lubelskiego „stosunkowo dobre zachowanie tradycji kolędowania noworocznego przy równoczesnym bogactwie.pieśni bożonarodzeniowych". Pozwala to na stosowanie - zgodnie ze staropolską tradycją językową - jednej nazwy kolęda dla obu odmian pieśni. Natomiast \ �RECfcNZJE I OMÓWIENIA 255 biorąc za podstawę istotne kryteria intencjonalne Autor dokonuje podziału kolęd na następujące grupy: 1. Kolędy noworoczne (Życzące, „dunajcowe") związane z obrzędowym obchodzeniem domów z życzeniami w okresie Nowego Roku („nowe lato"); 2. Kolędy bożonarodzeniowe, wśród których są: a) przedstawiające zdarzenia związane z narodzeniem Jezusa, b) witające (pochwalne, adorujące) Jezusa, c) interpretujące sens przedstawianych zdarzeń (można je nazwać refleksyjnymi czy „teologicznymi"); 3. Kolędy przystosowane do nowych sytuacji towarzyskich (parodie kolęd) i społecznych (s. 79). Każda z grup jest scharakteryzowana w pierwszej części artykułu. Część druga zawiera repertuar, czyli wybór tekstów i nut ilustrujących dokonany przez autora podział merytoryczny kolęd śpiewanych na wsi lubelskiej. Ten materiał terenowy opatrzony jest znakomitą ~ wzorową wręcz dokumentacją. J. Węcławik w opracowaniu Godnie gadki (s. 185 190) omawia i przytacza teksty o tematyce bożonarodzeniowej zanotowane w Skierbieszowie, Sosnówce i Michałówce. Są to kolejno opowieści zatytułowane: Cudowny siew i żniwo, Spotkanie ze zbójem, Pająk i leszczyna. Uczony żaczek, Przemienienie w diabla. Ten sam Autor w pracy Widowisko z konikiem (s. 191-197) koncentruje się na opisie jednego z zespołów kolędniczych Lubelszczyzny, a mianowicie grupie przebierańców obnoszących masz­ karę konia i inscenizujących krótkie widowisko. Węcławik skupia uwagę na genezie tej praktyki obrzędowej, strukturze widowiska, jego wariantach (zanotowanych w Skierbieszowie, Lipsku, Grabowczyku Ulowie Białowoli) Rozważania te uzupełnia tekst, choreografia i zapis nutowy „konika" ze Skierbieszowa. Jedne z najstarszych widowisk misteryjnych - dialogi bożonarodzeniowe - są przedmiotem kolejnych rozważań J. Węcławika zatytułowanych Wprowadzenie w historię dialogu bożonarodze­ niowego (s. 198-235). Widowiska te oparte na technice dramatycznej charakteryzującej już utwory średniowiecza, a szczególnie XVI i XV!I w., w zmienionej ludowej formie przetrwały do XX w. Poszczególne sceny dialogów na Boże Narodzenie powstawały w procesie dramatyzowania fragmentów Ewangelii a także tekstów mszalnych apokryfów Nowego Testamentu oraz literatury patrystycznei" (s 199) Pełny dialog zawiera takie kwestie jak- Adam i Ewa w raju prorocy Zwiastowanie szukani noclegu scenę pasterska adoracje Nowo Narodzonego i pokłon Trzech Króli ich wizyta u Heroda rozkaz rzezi niewiniątek Historia tych inscenizowanych utworów uwvDuklaiaca zLożyczenia wnlywy oraz kicrunk rozwoju jakim podlegały w okresie kilku ^.eroieszowa „aoja.ogu ze zwiartowa wraz TZS^\\\^yT^%S^yS^^ „Herody" - najpopularniejsze w regionie lubelskim przedstawienie bożonarodzeniowe - jest tematem artykułu J. Adamowskiego i J. Bartmińskiego, „Herody" lubelskie - między misterium a kolędą życzącą (s. 240-293). Widowisko, którego aktorami są efektownie przebrani młodzi chłopcy, przedstawiane jest w mieszkaniach w okresie od drugiego dnia Bożego Narodzenia do Trzech Króli. Jego akcja jest zwarta i krótka, dostosowana do możliwości powtórzenia w kilku domach w jeden wieczór. Autorzy prezentują postacie występujące w przedstawieniu oraz analizują podstawową funkcję lubelskich „herodów" polegającą z jednej strony na „wyjaśnianiu religijnego i moralno-egzystencjalnego sensu świąt Bożego Narodzenia, tj. uobecnianiu odwiecznego dramatu walki Dobra i Zła, życia i śmierci" (s. 243), z drugiej na włączeniu ich „w ludowy zwyczaj obrzędowego kolędowania świątecznego, czyli składania życzeń" (s. 243). Zrekonstruowany na podstawie istniejących materiałów terenowych schemat akcji „herodów" zawiera 20 scen. Autorzy zwracają uwagę na to, że schemat ten nie jest obligatoryjny dla wszystkich widowisk. W niektórych z nich mają miejsce zmiany kolejności scen, ale są też takie, które występują zawsze, jak np. „wprowadzenie i przedstawienie Heroda, jego autoprezentacja, przekazanie informacji o narodze­ niu nowego króla, rozkaz wymordowania dziatek, informacja o wykonaniu rozkazu, parodystyczne przesłuchanie Żyda, śmierć Heroda" (s. 245). Są też sceny często pojawiające się (np. scena z Turkiem) ojaz zupełnie indywidualne, np. cała druga część „herodów" z Janówki związana z postacią Twardowskiego. Niektóre sceny są w miarę wiernym odbiciem tematu biblijnego, ale są też zupełnie nowe, będące jednak nieodłączną składową widowiska. „Jednakże najważniejsza różnica, jaka zachodzi między przywoływanym dramatem liturgicznym a tudowymi »herodami« zawiera się w zmianie ogólniej funkcji i intencji widowiska" (s. 245). Kolędnicy bowiem najchętniej chodzili do chałup, w których były młode, ładne dziewczyny (sens matrymonialny). Wówczas często po przedstawieniu dramatu miał miejsce wspólny taniec i śpiewanie kolęd do wybranki. Właśnie „z tą archaiczną funkcją »herodów« nie deklarowaną jawnie, ale widoczną z pośrednich opowieści struktury repertuaru, łączyły się szczególne upodobania do postaci żołnierzy, marszał­ ków, których jest więcej niż sama akcja wymaga, a którzy z wielką ostentacją prezentują swoje piękne stroje i nieodzowne »męskie« atrybuty w postaci pałaszy i szabel" (s. 245). �256 RECENZJE I OMÓWIENIA Część druga opracowania zawiera znakomicie udokumentowane wywiady o „herodach" oraz scenariusze, teksty i zapisy nutowe widowisk ze wsi Woli Krajeńskiej, Polichny, Janówki. Artykuł J. Adamowskiego O szopce lubelskiej (s. 294-309) poświęcony jest jednej z najstar­ szych form polskiego kolędowania - szopce bożonarodzeniowej, znanej w innych regionach pod określeniem jasełka (min. Podlasie), wertep (Ukraina), betlejemki (dawna gubernia mińska). Na wstępie Adamowski zajmuje się geneza tego przedstawienia i kierunkiem jego przemian, a następ­ nie koncentruje uwagę na charakterystyce szopki w lubelskich wsiach (jej architekturze, postaciach, tekstach). Część druga pracv zawiera teksty i zapisy nutowe szopki z Hadynowa (woj. Biała Podlaska) z komentarzem o zmianach w stosunku do pierwowzoru tekstu napisanego przez Stanisława Miłkowskiego. W kolejnym studium „Wesele krakowskie" jako widowisko bożonarodzeniowe (s. 310-319) J. Adamowski przedstawia komentarz oraz tekst i zapis nutowy mniej znanego zwyczaju z okresu Bożego Narodzenia, zanotowanego we wsi Bordziłówka Nowa w 1977 r. w formie wspomnień informatorki. W oddzielnym opracowaniu zatytułowanym Kolędy okupacyjne (s. 320-336) J. Adamowski komentuje i przytacza 10 tekstów (wraz z zapisem nutowym) tych utworów pochodzących z penetracji terenowych wsi lubelskich, w znacznej części dotąd nie publikowanych. Ten gatunek kolęd tzw. aktualizowanych sięga czasów powstań narodowych. Wykorzystywał on silne nasemantyzowanie znanych powszechnie melodii przede wszystkim pieśni kościelnych typu: Bóg się rodzi, moc truchleje, Lulajże, Jezuniu ... itp. dla przekazania treści politycznych, a później i społecznych (np. kolędy robotnicze). Twórczość tego rodzaju odżyła w szczególny sposób w latach okupacji niemieckiej. W opracowaniu zwracają uwagę bardzo dokładne zapisy pochodzenia źródła, informacje 0 wykonawcach i okolicznościach wykonywania pieśni. Zwyczaj adoracji Bożego Dzieciątka znany i praktykowany przez parafian w Krasnobrodzie 1 okolicach (pd. Lubelszczyzna) w okresie od 26 grudnia do 2 lutego jest przedmiotem pracy G. Żuraw, Tzw. Adoracja Bożego Dzieciątka w parafii Krasnobród (s. 337-359). Scenariusze hołdu składanego Dzieciątku przez parafian sprowadzają się do pewnego schematu. Zawierają one: a) zapowiedzi (informujące o nazwie wsi, miejscu i czasie adoracji); b) recytacje wierszy przeplatanych śpiewem kolęd i pastorałek. Są wśród nich bardzo różnorodne teksty, a mianowicie fragmenty kolęd i pieśni nie będących kolędami, teksty literackie, wiersze układane przez parafian specjalnie na tę uroczystość, a zawierające przede wszystkim próby skierowane do Dzieciątka o błogo­ sławieństwo dla kraju i ludzi. Po kliku wygłoszonych wierszach śpiewane są kolędy (ogólnie znane i śpiewane dziś po kościołach i rzadkie, pochodzące z kantyczek lub tradycji ustnej regionu) i pastorałki związane tematycznie z treścią recytowanych tekstów; c) scenki dialogowane noszące charakter widowisk. Są wśród nich dwa rodzaje przedstawień. Pierwszy stanowią fragmenty szopek czy herodów, które jednak nie są dosłowną kopią tych widowisk, ponieważ mają inną szatę stylistyczną, ale te same nawiązania treściowe. Na drugi składają się przykościelne opowieści o Bożym Narodzeniu, które zawierają takie scenki, jak: poszukiwanie przez Marię i Józefa noclegu, przywitanie Trzech Króli, objawienie anioła, Trzej Królowie z aniołami przy żłóbku Dzieciątka. Scenki te nie występują jednocześnie (jako ciąg zdarzeń) w jednej uroczystości, ale pojawiają się jako pojedyncze epizody we wszystkich adoracjach; d) zakończenie będące podziękowaniem (często rymowanym) księdza lub parafian uczestnikom uroczystości za hołd złożony Dzieciątku. Wśród scenariuszy adoracji zdarzały się również poświęcone wspomnieniom z okresu 11 wojny światowej i monologi opowiadające o obchodach Bożego Narodzenia w tamtych dniach. Hołd składany jest Dzieciątku w kościele (zazwyczaj w Krasnobrodzie, ale także i w sąsiednich wsiach) w różnych porach dnia, przy tym zbierana jest ofiara przeznaczana z reguły na odnowienie kościoła. Animatorem tego zwyczaju jest ks. Mieczysław Wojtowicz, proboszcz w Krasnobrodzie, natomiast autorami tekstów sami parafianie. Prezentowany następnie przez autorkę wybór tekstów wykonywanych podczas adoracji podzielony został na 2 grupy. W pierwszej znajduje się pełna adoracja mieszkańców z Hutkowa (z 26 XII 1978 r.). W drugiej podano wybór kolęd śpiewanych w czasie adoracji i wierszy recytowanych podczas uroczystości przez mieszkańców różnych wsi. Pracę opatrzono skrupulatnymi danymi źródłowymi, a w przypisach odnotowano różne wersje tekstów. Tom zamyka artykuł M. Łesiowa, Boże Narodzenie w wierszach lubelskich poetów ludowych (s. 360-369). Zawiera on charakterystykę twórczości poetyckiej rolników ze wsi lubelskich, związanej z okresem Bożego Narodzenia, oraz teksty wierszy pochodzących z 3 konkursów ludowej poezji religijnej organizowanych od kilku lat na terenie diecezji lubelskiej przez wydział �257 RECENZJE 1 OMÓWIENIA Duszpasterski Kurii Biskupiej w Lublinie z inspiracji i pod opieką ks. dr. D. Pietrasińskiego. Tom uzupełniają: streszczenie w języku angielskim, alfabetyczny indeks incipitów pieśni i wierszy, indeks nazwisk transkrybentów i zbieraczy materiałów, indeks badanych miejscowości, ilustracje obrazujące podejmowane w zbiorze zagadnienia, mapa miejscowości, z których pochodzi prezentowany materiał. Wszystkie artykuły zamieszczone w opracowaniu charakteryzuje wspólna koncepcja, rygorys­ tycznie przestrzegana przez autorów. Prezentowany materiał poprzedza jego charakterystyka, merytoryczna klasyfikacja dotycząca gatunków odmian i wariantów przedstawionych tekstów. Po nich następuje druk zebranych źródeł. Szczególna troska redaktorów naukowych i technicznych o wzorowe udokumentowanie każdego źródła sprawiła, że omawiany zbiór wyróżnia się wśród tego typu prac rzetelnością informacji i śmiało może uchodzić za przykład dla innych opracowań materiałów oraz podręcznik metodyki pracy dla studentów. Mirosława Drozd-Piasecka U T K A STANKOVA (tekst), L U D Y I K BARAN (fotografie), Lidove umeni z Cech, Moraw a Stezska, Praha 1987, ss. 200, ryc. 281, streszcz. rosyjskie, niemieckie, angielskie, wyd. Panorama Lektura opracowań poświęconych sztuce ludowej przyzwyczaiła Czytelnika do pewnego schematu w zakresie przedstawiania poszczególnych zagadnień składających się na ogólny problem - sztukę ludową. Generalnie można stwierdzić, że prace te skonstruowane są według kilku podstawowych zasad i ich wariantów, które sprowadzają się do: a) opisu jednej z dziedzin sztuki ludowej większego lub mniejszego terytorium, często wraz z rysem jej historycznego rozwoju; b) prezentacji poszczegól­ nych gałęzi sztuki ludowej występujących w regionie (lub na szerszym obszarze), np. architektura, strój, malarstwo, rzeźba, haft, koronka itd.; c) przedstawienia sztuki związanej z cyklem obrzędów zwłaszcza dorocznych (np. wielkanocnych, bożonarodzeniowych), rodzinnych (np. weselnych) czy też gospodarczych (np. dożynki), Na tle tych publikacji wyraźnie wyróżnia się praca I. Stankovcj. Autorka zrywając z dotychczasowym sposobem przedstawiania różnych gałęzi sztuki ludowej ukazuje ją (podobnie jak współczesna etnografia) od strony człowieka - jak sama to określa wc wstępie - w zależności od tego, jaką rolę pełniły (i pełnią) różne przedmioty w życiu społeczności wiejskiej. Przez analizę funkcji tych przedmiotów stara się poznać człowieka w całokształcie stosunków społecznych istniejących w określonych warunkach gospodarczych i historycznych. Konsekwentnie do tak zakreślonego problemu Stankova prezentuje materiał według nowej oryginalnej koncepcji, którą najlepiej oddaje sama konstrukcja i problematyka poszczególnych rozdziałów. Autorka omawia więc kolejno: sztukę jednego dnia; sztukę codzienną (na co dzień); sztukę dnia świątecznego; sztukę reprezentacyjną (czy służącą reprezentacji); sztukę służącą radości, przyjemności, zabawie. Zanim przejdę do omówienia pracy - kilka zdań natury ogólnej. Pisząc o sztuce ludowej autorka ma na myśli przedmioty artystyczne, które tworzył lud lub były dla niego przeznaczone, a które oprócz walorów estetycznych pełnią i inne funkcje. W tak ogólnie zarysowanym problemie Stankova wyróżnia dwa nurty twórczości ludowej. Pierwszy określa tradycyjną sztukę ludową. Źyla ona i rozwijała się nic podlegając wpływom kultury elitarnej. Przedmioty najstarsze z jej kręgu pełniły funkcje magiczno-symboliczne. Drugim kierunkiem jest twórczość, która poczynając od końca XVII w. stała się sztuką ludową. Rozwinęła się ona czerpiąc wzory, podniety i techniki zc sztuki akademickiej i twórczości rzemieślniczej. Cechuje ją przewaga funkcji reprezentacyjnej. W sztuce tradycyjnej wykonawca i odbiorca był ten sam, natomiast w drugim nurcie nastąpił już podział na wykonawcę i odbiorcę. Tradycyjna sztuka ludowa bierze swój początek już w głębokiej starożytności, jednak większość materialnych dokumentów, które zachowały się w dużej liczbie, pochodzi dopiero z połowy XVII w. Okres największego rozwoju sztuki ludowej - uzyskanie przez nią osobistego i formalnego wyrazu artystycznego - przypada w Czechach i na Morawach od lat siedem­ dziesiątych XVIII w. aż do polowy XIX stulecia. Natomiast samo pojęcie ludowej sztuki plastycznej pojawiło się w polowie XIX w., gdy przedmioty te zaczęto zbierać, oceniać i wystawiać, ale wówczas w większości nie pełniły już one w życiu społeczności wiejskiej swych pierwotnych funkcji. 17 - Etnografia Polska t. 34 z. 12 �258 RECENZJE [ OMÓWIENIA Całą twórczość ludową zdaniem Aulorki charakteryzuje prostota kompozycji, jedność znaczeń, nie ograniczona rzeczywistością fantazja formy i ekspresji kolorystycznej. Detale stanowią często zasadniczy motyw, nieraz całkowicie przytłaczający główny temat przedstawienia. Typowa płaskość wzoru, nagromadzenie drugorzędnych elementów, formuje nową, pełną poetyki twórczą całość. Czeska i morawska kultura ludowa należy do kręgu kultury centralnoeuropejskiej. Wschod­ nia część terytorium Czechosłowacji znajduje się natomiast pod wpływem kultury karpackiej. Tradycje przynależności do różnych jednostek politycznych, gospodarczych, religijnych, jak również izolacja ekonomiczna wsi, były przyczynami determinującymi powstanie regionów etnograficznych różniących się nic tylko dialektem, lecz także kulturą materialną i duchową. Niektóre formy i warianty twórczości ludowej osiągnęły na ziemiach czeskich wyjątkowo wysoką jakość i samodzielny wyraz wyróżniający ją od sztuki innych narodowości. Należą do nich przede wszystkim: pisanki, pasiaste tkaniny pościelowe i „szerki" (tkanina z lnu i wełny), hafty, strój, ozdabiane malaturami frontony domów w pd.-wsch. Czechach, rzeźba figuralna, rzeźbione w drewnie i specjalnie ozdabiane szopki, obrazy na szkle i papierze, szlifowane i formowane naczynia szklane oraz metalowe okładki modlitewników. Podobnie jak i w innych krajach europejskich, sztuka ludowa podtrzymywała i wzmacniała świadomość narodową sprzyjając odrodzeniu narodu czeskiego w XIX w. W pracy jest głównie mowa o sztuce Czech i Moraw, mniej Śląska. Autorka wykracza jednak poza te tereny operując materiałem porównawczym z innych krajów europejskich. Egzemplifikuje wywód danymi dotyczącymi przede wszystkim XVIII i XIX w., ale w przypadkach, gdy posiada starsze źródła (np. ikonograficzne) sięga również do XVII w. i wcześniej. W każdym rozdziale podaje różnorodność omawianych form artystycznych występujących w poszczególnych regionach i miejscowościach interpretując ich różne znaczenie (np. symboliczno-magiczne). Pisze o kolorystyce przedmiotów, materiale, technikach wykonania podkreślając zmiany zachodzące w tej dziedzinie w ciągu lat oraz o wpływie na ich ostateczny wygląd stylów sztuki elitarnej (np. baroku). Jeśli pozwalają jej na to źródła, zamieszcza również informacje 0 twórcach. W rozdziale I poświęconym sztuce jednego dnia autorka koncentruje się na estetyce przedmiotów obrzędowych. Szczególnie nasycone symboliką świadczą o powiązaniach w obrębie rodziny i społeczności wiejskiej. Przeniknęły one do umysłowości dziecka i dorosłych. Kierują ich myśl do sfery wyjątkowości, niepowtarzalności, zespolenia w momencie uczestnictwa w obrzędzie. Oprócz funkcji społecznych estetyka tych szczególnie pięknych przedmiotów ma znaczenie przede wszystkim magiczne. Wyraża też wartości duchowe i wieczną potrzebę człowieka upiększania siebie i swego otoczenia. Do najstarszych magiczno-symbolicznych wypowiedzi artystycznych zalicza Stankova zdo­ bione zielone gałęzie - symbol życia, zdrowia, pomyślności. Na ziemiach czeskich spotykane są one do dziś. Najczęściej są to ozdobione drzewce ustawiane na Wielkanoc, pięćdziesięciolecie, 1 maja, w czasie wesela, przy zwieńczeniu dachu (wiecha), w czasie dożynek i winobrania. Należą do nich także postacie ze słomy i kwiatów, które miały nakłonić przyrodę do dobrych zbiorów w roku następnym, wyobrażenia śmierci - marzanny ubrane w łańcuchy z wydmuszek jaj i kolorowych papierów, snopy czy wieńce dożynkowe. Tylko przez jeden dzień używano proporce weselne, strojono wozy wiankami, bukietami itd., kobiety zdobiły głowy wstążkami i zielonymi wiankami, zakładały paradne czepce i korony weselne. O fantazji i bogactwie wyobraźni ludu, a także o jego umiejętności improwizacji, świadczą futrzane, szmaciane i drewniane maski, które zakładano w czasie różnych świąt (przede wszystkim zimowych i wesel), a obecnie tylko w czasie Zapustów. Również zdobienie pisanek, wysypywanie piaskiem symbolicznych wzorów przed chałupą, ich nakrapianie na podłogach izb i rysowanie mydłem na szybach okiennych w słowac­ kich wsiach na Wielkanoc, przedtem o charakterze magicznym - teraz świadczą o upodobaniu ludu do ozdabiania. Do tego kapitału kulturowego zalicza autorka często zdobione kolorowym lukrem drobne pieczywo obrzędowe, kołacze i szyszki weselne, które miały w przeszłości znaczenie rytualne. Obecnie zachowały się na nich tylko fragmenty dawnych znaków i symboli (spirala, swastyka, krzyż, meander, postać ludzka, ptak, koń, jeleń), składające się niegdyś na kołacz pełniący funkcje zapewniające prosperitę gospodarczą, płodność, urodzaj, ochronę. Szczególnym przykładem artystycznego upodobania ludności wiejskiej są „rzeźby z ciasta" - pierogi. Występują one w różnych wariantach poczynając od weselnych, chrzestnych do tych przeznaczonych na święta religijne i kończąc na pogrzebowych i zaduszkowych składanych na grobach tych, co odeszli. Należą do tej twórczości także zanikające w tych czasach wianuszki na mogiłach przodków. �RECENZJE I OMÓWIENIA 259 Obecnie - zdaniem Autorki - możemy ocenić jedynie dekoracyjność tych przedmiotów, bowiem znaczenie motywów, kompozycji i ozdób pozostaje dla nas zagadką; W rozdziale następnym Stankova omawia sztukę, która towarzyszyła człowiekowi w dzień powszedni, stymulując jego predyspozycje do przyjmowania, dostrzegania i oceniania estetycznej strony rzeczywistości. Zalicza do niej przedmioty pełniące przede wszystkim podstawowe funkcje utylitarne. Używane są one stale, ale równocześnie cechują je piękne kształty i zdobiny. Wykonywano je z reguły z miejscowego tworzywa, często także wykorzystując samorodne formy. Należą do nich m.in. różnorodne narzędzia drewniane, gliniane i plecione naczynia; rzeźbione w różne wzory formy na „modrotiski" (tkaniny niebieskie, na których odbijano białe wzory), ryzowane oparcia krzeseł, przęślice, deseczki tkackie i kijanki, ozdobne okucia wozów, sań, noże, tasaki; bogate hafty na ubraniach, suknie kobiet z niebieskiej tkaniny, wełniane chusty w kratę, nakrycia głowy, płaszcze i koszule mężczyzn; fundowane z rozmaitych okazji kamienne i drewniane rzeźby sakralne umieszczane w kapliczkach i „mękach pańskich"; ornamenty lub malowidła na szczytach domów, ozdobne okiennice, drzwi, bramy, furtki; architektura budynków gospodarczych i mieszkalnych i ich wystrój. Życie codzienne było przepełnione przedmiotami sztuki ludowej cenionymi i przekazywanymi następcom jako podstawowa część inwentarza. Dziedziczony był wśród nich dom z figurką patrona w niszy, ozdobne chomąta, sanie z głową Turka i innymi kutymi ozdobami, formy klockowe na „modrotisk"; ozdobne wyciskacze winogron używane przez producentów wina; rzeźbione deseczki tkackie; drewniane i żelazne dekorowane narzędzia do obróbki wełny i lnu, rzeźbione formy na masło; ryzowane i ozdobnie wykańczane metalem krosna. Dzień świąteczny (zwłaszcza Boże Narodzenie, Wielkanoc, niedziele), którego sztuce po­ święcony jest następny rozdział, zdaniem Stankovej najbardziej różnił się od zwykłego ubiorem mężczyzn i kobiet. Wieśniaczki w zależności od zamożności, statusu społecznego, pogody oraz kalendarza kościelnego ubierały się we wszystko, co najlepsze. Różnorodne wzory lnianych, bawełnianych oraz półwełnianych materiałów na spódnicach i fartuchach - efekt pracy profesjonalnych tkaczy i tkaczy amatorów - ozdabiały żeńską odzież w całym kraju. Głowy panien przystrajały wstążki, złote diademy, korale i kolie. Staniki zapinane były na srebrne, ołowiane lub mosiężne sprzączki i guziki. Na nogi zakładały wyszywane lub koronkowe pończochy oraz wytłaczane i wyszywane buty. Mężczyźni, podobnie jak kobiety, nakładali paradne koszule, płaszcze, futra, pasy, kapelusze, szaliki oraz brali ze sobą zdobione laski i fajki. Stajnie i podwórka były przystrajane zielenią. W izbach na świątecznie posłanych łóżkach leżały poduszki w pięknie utkanych powloczkach. Podczas Bożego Narodzenia w „białych izbach" umieszczano duże szopki z różnymi scenami pastoralnymi i scenami przedstawiającymi pracę rzemieślników. Wolny czas mieszkańcy wsi poświęcali ulubionym zajęciom: opowiadali, grali na instrumentach muzycznych, śpiewali, malowali, rzeźbili w drewnie. Kobiety haftowały, szyły, robiły na drutach. Mężczyźni przepisywali śpiewniki, ozdabiali ilustracjami modlitewniki. W ten sposób dzień świąteczny był specjalnym nie tylko zewnętrznie, ale wyróżniał się też twórczą działalnością. Przedmioty przeznaczone na dni świąteczne były charakterystycznymi znakami zróżnicowania klasowego społeczeństwa. Obecnie jako relikty mają one przede wszystkim wartość artystyczną. W święta używano przedmiotów, które w dzień powszedni były ukryte w komorach i schowkach. Dotyczy to w równej mierze stroju, jak i specjalnych akcesoriów związanych z danym świętem, jak np. szopki z figurami ustawiane w Boże Narodzenie, Sztuka reprezentacyjna czy służąca reprezentacji omówiona została w następnym rozdziale. Jak konstatuje Stankova, z obrzędową, świąteczną funkcją sztuki ludowej jest zespolona funkcja reprezentacyjna, która manifestowała status społeczny członka wspólnoty wiejskiej. Haft i koronka np., zadziwiające różnorodnością wyrazu artystycznego, bogactwem rozwiązań formalnych, były nie tylko środkami zaspokajającymi potrzeby zdobienia człowieka, ale także świadczącymi o stopniu zamożności rodziny, podnoszącymi jej dostojność i okazałość, prestiż i znaczenie w społeczeństwie. Do przedmiotów mających charakter reprezentacyjny zalicza autorka m.in. bardzo bogato wyszywane chusty, narożniki, ręczniki, poduszki, koszule, serdaki, surduty, spodnie, kożuchy oraz haftowane złotymi i srebrnymi nićmi czepce; malowane naczynia ceramiczne (misy, talerze, dzbanki) i kafle pieców z figuralnymi ozdobami "i scenkami rodzajowymi; wyrabiane przez rzemieślników cechowych: malowane lub szlifowane karafki, butelki, szklanki i puchary używane tylko przy wyjątkowo ważnych uroczystościach, zwłaszcza rodzinnych (chrzest, ślub, pogrzeb); �260 RECENZJE I OMÓWIENIA obrazy o tematyce sakralnej malowane na szkle, płótnie i papierze zawieszane rzędem nad stołem, nad którym umieszczano również prestiżowe ręcznie pisane i ilustrowane modlitewniki, śpiewniki i biblie czasem oprawiane w rytowane mosiężne okładki; cechowe puchary, sztandary, oznaki; kowalne krzyże cmentarne przypominające o życiowym prestiżu tych, którzy odeszli; zamki, okucia skrzyń i drzwi oraz rvtc żelazne formy do pieczenia wafli (andrutów); wreszcie tablice - szyldy reklamująco-informujące: gospód, cechów poszczególnych rzemiosł (np. malarzy, półcienników), kramów i strzelnic. W rozdziale ostatnim autorka omawia sztukę służącą przyjemności, zabawie, sprawiającą radość. Większość zaliczonych tu przedmiotów stanowiły dary. które nosiły znamiona podarków, a wyrażały określone treści społeczne. Były one powszechne we wszystkich grupach wieku i warstwach społecznych. Ojcowie, matki, babki i dziadkowie przywozili dzieciom z targów i jarmarków dekoracyjne pierniki, młodzieńcy obdarowywali swoje dziewczęta lukrowanymi sercami. Kupowano lub wykonywano ozdobne zabawki: huzarów, konie, ubrane drewniane lalki, ołowiane żołnierzyki, ceramiczne dziecinne naczynia, figurki, karuzele, młynki, piszczałki, które mimo woli naśladowały i poetyzowały świat. Wśród tych przedmiotów wymienia autorka także formowane z ciasta (następnie pieczone lub gotowane) figurki (panienek, koni, ptaków, psów, wiewiórek, lisków, jeży) przygotowywane specjalnie dla uciechy dzieci w całych Czechach i na Morawach; ludowe malowane szafy, które miały funkcje reprezentacyjne, ale przede wszystkim były podarunkiem męża dla nowo poślubionej żony; rogowe malowane lub wykładane skrzynki, drewniane kołyski i kolorową pościel; cieszące się dużą tradycją teatrzyki kukiełkowe, w których ożywały legendy, baśnie, mity i podania; malowane karty do gry; jarmarczne obrazy papierowe o śmiesznej świeckiej tematyce; ozdobne ilustrowane tablice wędrownych śpiewaków i gawędziarzy oraz rzeźbione figuralne ule pszczelars­ kie. Większość przedmiotów stworzonych dla radości było prezentami świadczącymi o sympatii darzącego, wyrażającymi myśli i serdeczne uczucia oraz więzi społeczne między ludźmi. Tekst I. Stankovcj jest przepięknie ilustrowany 281 barwnymi fotografiami R. Barana, które już same w sobie są przeżyciem artystycznym dla Czytelnika, w tym zwłaszcza polskiego, przyzwyczajonego do szarości większości opracowań. Uzupełnia go wybór literatury, alfabetyczny indeks nazw miejscowości, indeks nazw wytworów kulturowych, wykaz skrótów nazw muzeów oraz płócienna oprawa z kolorową obwolutą. Jak już zaznaczyłam na wstępie, klasyfikacja przedmiotów sztuki ludowej dokonana przez Stankova jest nowatorska i wysoce oryginalna. Wszelkie podziały - zwłaszcza gdy są prekursor­ skie - i przeprowadzone w obrębie szczególnie złożonego dziedzictwa kulturowego wsi, jaką jest bez wątpienia sztuka ludowa, z reguły wywołują refleksje, pozostawiają znaki zapytania, wzbudzają wątpliwości, uczucia niedosytu/często ostry sprzeciw. Zrealizowana koncepcja Stankovej również pobudziła moją wyobraźnię, „zmusiła" do zastanowienia się. Skoncentrowało się ono wokół przedmiotów włączonych do poszczególnych rozdziałów stanowiących podstawę klasyfikacji, które z lego względu wymieniłam dość szczegóło­ wo. Dlatego też ograniczę się w tym miejscu jedynie do zasygnalizowania kilku najbardziej kontrowersyjnych w moim odczuciu przykładów. Wydaje mi się, że nie można traktować jednakowo przedmiotów pochodzących niejako z różnych zakresów znaczeniowych. W rozdziale o sztuce dnia zwykłego są np. omówione malatury na domach, a także kapliczki i rzeźby sakralne. Zgoda, że były me stałym elementem artystycznym w obrazie wsi, ale czy ich podstawowe funkcje nie wiązały się bardziej z prestiżem, reprezentacją. Przecież kapliczki i figury z reguły fundowano, obok więc pamiątki dziękczynnej i manifestacji uczuć religijnych były wykładnikiem zamożności i znaczenia fundatora. Następnie w tej samej części opracowania umieszczono ozdobne prześlice deseczki tkackie kijanki bedacc z reguły szczególnie serdecznymi prezentami ofiarowywanymi kobiecie przez mężczyznę i Ttego względu bardziej pasują" do rozdziału poświęconego sztuce sprawiającej radość tym bardziej że umieszczono w nim pewne szczególnie ozdobne meble. Z kolei w rozdziale omawiającym przedmioty reprezentacyjne, prestiżowe, występują okucia drzwi, skrzyń, ozdobne zamki, które były codziennym elementem wystroju pomieszczeń. Można się też zastanawiać nad kutymi krzyżami cmentarnymi, czy nie były one stałym komponentem krajobrazu kulturowego wsi. W tym samym rozdziale znajdują się nie budzące większych wątpliwości obrazy religijne i hafty wyszywane na elementach stroju ludowego, ale obok omawiane są formy na wafle (andruty) oraz mające charakter zdecydowanie informacyjno-propagandowy szyldy c'echow warsztatów karczem i strzelnic Natomiast w części omawiającej sztukę prze­ znaczona dla przyjemności'czy rozrywki obok jarmarcznych pierników wymieniane sa karty do gry wspomniane już zdobione ule figuralne �261 R E C E N Z J E I OMÓWTENIA Podobnie można zastanawiać się nad twórczością jednego dnia czy przeznaczoną na jeden dzień (np, formy na masło i ser z ryzowanymi znakami symbolicznymi), czyli ogólnie mówiąc nad przedmiotami o charakterze obrzędowym, szczególnie nasyconymi symboliką, gdzie umieszczone są maski mięsopustne obok wianków i bukietów strojących wozy weselne, a zatem należących do określonego dnia świątecznego, z tym że materiał, z jakich je wykonano, był z reguły mniej trwały. Autorka wprowadzając rygorystyczne zasady klasyfikacji, odpowiadające tytułom rozdziałów, zastosowała bardzo efektowny podział jednak według różnych kryteriów. Jedne rozdziały skonstruowane zostały według zasady dzień świąteczny, niezwykły - sakrum, i dzień zwyczajny - profanum, natomiast przy innych kryterium było już odmienne, ogólnie pojęta przyjemność, jaką sprawiają przedmioty sztuki ludowej oraz prestiż czy poziom zamożności, co spotęgowało trudności w konsekwentnej kwalifikacji poszczególnych wytworów sztuki, o czym pisałam wyżej. Natomiast dla kultury ludowej charakterystyczne jest to że jedne i te same wytwory pełnią różne funkcje w rozmaitych sytuacjach społecznych i kulturowych Dlatego bogaty stroi ludowy jest zakładany zarówno w święta jak i dla reprezentacji i przyjemności czy radości to samo dotyczy zdobionych chałup, na które można patrzeć również z różnych, często podobnych punktów widzenia. Dobrym przykładem są tu przęślice czy kijanki, które rozpatrywane od strony funkcji, jakie pełniły w kulturze ludowej, mogą być analizowane m.in. jako przedmioty: a) utylitarne - codzien­ ne, b) artystyczne z racji swej formy i ogólnego rysunku, c) symboliczno-magiczne, gdy badamy znaczenie wyrytych na nich znaków, d) prestiżowe - w przypadku szczególnie rozbudowanej formy i treści, a tym samym drogie, reprezentacyjne, e) sprawiające radość - zwłaszcza gdy są prezentem od szczególnie bliskiej osoby, f) wyrażające upodobania ludu do upiększania najbliż­ szego otoczenia wreszcie g) pamiątki regionalne lub inne, jakimi mogą być obecnie. Moje dotychczasowe refleksje dotyczyły gównie tego, co w pracy jest (jej zawartości, układu); na zakończenie o tym, czego w niej nie ma. Otóż w trakcie lektury odczuwałam szczególny brak osobnego rozdziału poświęconego sztuce związanej z życiem religijnym wsi, sztuce tak bardzo charakterystycznej dla polskiej kultury ludowej. Sądzę, że gdyby rozdział taki istniał, rozwiązałby też wiele kontrowersyjnych w moim odczuciu ustaleń. Reasumując, praca Stankovej jest niezwykle interesująca, nowatorska i pobudzająca do myślenia. Napisana z ogromną erudycją i znajomością zagadnienia, ponadto pięknie wydana jest ważnym krokiem do przodu w zakresie badań sztuki ludowej. Jedyną uwagą rzeczywiście krytyczną, jaka nasunęła mi się podczas czytania, były streszczenia obcojęzyczne. Te, które mogłam ocenić, dotyczą języka angielskiego i rosyjskiego. Otóż niektóre ich fragmenty są wręcz humorystyczne. Piszę o tym nie dlatego, żeby zrobić przykrość znakomitej autorce, lecz przede wszystkim po to, aby uczulić piszących na zwracanie większej baczności w doborze tłumaczy. Mirosława Drozd-Piasecka N. L . ZUKOVSKAJA, Kategorii i simvolika tradicionnoj kuitury mongolov, Moskva 1988, Nauka, ss. 196 Tytuł najnowszej książki N. L. Żukowskiej przywodzi na myśl - na zasadzie prostego skojarzenia - Kategorie kultury średniowiecznej A. Guriewicza. Skojarzenie to okazuje się prawidłowe. Już we wstępie Żukowska pisze bowiem o inspiracjach książką tego autora. Przytacza też zaczerpnięte z jego pracy określenie, zgodnie z którym owe kategorie to „zestaw istniejących w kulturze i podstawowych dla niej paradygmatów, czyli zasad opisu, konstrukcji, koordynacji oraz klasyfikacji wszelkich zasadniczych zjawisk i form" (s. 4). Żukowska waha się nieco, czy stosowany przez nią termin jest najbardziej odpowiedni, ma on bowiem odmienne znaczenie w różnych dziedzinach nauki, jednakże - jak się zdaje - Guriewicz jest dla niej wystarczającym autorytetem usprawiedliwiającym stosowanie tego określenia. Przypomnę, iż Guriewicz stawiał sobie za cel zrozumienie kultury średniowiecza, charakterys­ tycznych dla niej zachowań i zjawisk oraz odtworzenie typowych wyobrażeń i wartości, poznanie nawyków myślowych, form oceniania rzeczywistości oraz sposobu patrzenia na świat. Zdając sobie sprawę z ograniczeń, z którymi musi się zetknąć współczesny badacz pragnący przeniknąć tajniki myślenia ludzi z odległych epok, spróbował ustahć podstawowe, a zarazem uniwersalne kategorie badanej kultury, nieodzowne do jej istnienia, przejawiające się we wszystkich jej wytworach, �262 RECENZJE I OMÓWIENIA a przy tym określające ludzką świadomość. Są to następujące pojęcia i formy postrzegania rzeczywistości: czas, przestrzeń, zmiana, przyczyna, los, liczba, stosunek zmysłowego do ponadzmvsłowego i części do całości. Te uniwersalne pojęcia łączą się w każdej kulturze ze sobą tworząc pewien model, rodzaj układu współrzędnych, za pośrednictwem którego ludzie postrzegają rzeczywistość i budują taki obraz świata, jaki istnieje w ich świadomości. W Kategoriach kultury średniowiecznej Guriewicz przedstawił kilka komponentów modelu świata: czas i przestrzeń, pracę, bogactwo, prawo, własność, dar i jego odwzajemnienie, osobowość człowieka, ukazując zarazem sposób rozumienia i istnienia tych kategorii w epoce barbarzyństwa i chrześcijańskiego średnio­ wiecza (Guriewicz 1976). Żukowska słusznie potraktowała kategorie wymienione przez Guriewicza jako uniwersalne i zainspirowana jego spojrzeniem na kulturę przeniosła je na bliski, znany sobie obszar, podejmując próbę przedstawienia kultury Mongołów w następujących kategoriach: przestrzeń, czas, kalendarz, święta, pojęcie szczęścia, pożywienie, dar i jego odwzajemnienie, etykieta, liczba oraz kolor. Badaczka ta należy dziś do najlepszych znawców kultury mongolskiej. Cechuje ją ogromna erudycja i doświadczenie zdobyte m.in. dzięki wieloletniemu udziałowi w pracach ekspedycji archeologiczno-etnograficznej AN ZSRR. Pisze przy tyra jasno, lekko, dając dowody znajomości badanej przez siebie kultury, jej rozumienia i wyczucia. Potrafi pojąć sposób myślenia pasterzy ogarniając spojrzeniem całość kultury i jej pojedyncze elementy. Bez trudu pokonuje wszelkie bariery obcości narodowej, kulturowej, językowej, środowiskowej, edukacyjnej i in. Część wyników prac tej badaczki i materiałów zawartych w prezentowanej tu książce została już udostępniona czytelnikom, głównie w rozmaitych publikacjach zbiorowych (por. Literatura). Dopóki jednak były to pojedyncze artykuły ukazujące się w różnym miejscu i czasie, dopóty poznawaliśmy tylko pewne wycinki, cząstki mongolskiego modelu świata. Zebrane w odrębnej książce, podporządkowane generalnemu zamysłowi, jakim jest ukazanie kategorii i symboliki kultury mongolskiej, materiały te przemawiają do czytelnika pełniej, nabierając tego szczególnego znaczenia, jakie przydaje się ujęciom syntetycznym. Książka podzielona jest na rozdziały ukazujące kolejno poszczególne kategorie mongolskiej kultury. Autorka nie trzyma się jednak niewolniczo nagłówków, swobodnie poruszając się w całości bardzo różnorodnego materiału, tam - gdzie to konieczne - operując powtórzeniami sprowadzonymi do niezbędnego minimum lub uzupełniając wcześniej podane informacje w miarę potrzeby. Mimo przyjętego podziału na kategorie i rozdziały, cały czas znajdujemy się w obrębie jednej kultury, w której rozmaite zachowania łączą się znakomicie ze sobą, tworząc zwartą całość bez szczelin i granic. Żukowska nie zakreśla swej pracy wyraźnych ram czasowych. Wyjaśnia tylko, że opisywana przez nią tradycyjna kultura Mongołów istniała jeszcze w początkach XX w. Mimo wielu zmian i szybkiego tempa rozwoju kultury współczesnej, podstawowe jej elementy nie zaginęły. Są one obecne obok elementów nowych, będących efektem przemian cywilizacyjnych, choć zmieniają się ich funkcje i znaczenie. Autorka patrzy na opisywane zjawiska z perspektywy historycznej. W źródłach pisanych pochodzących z różnych okresów szuka świadectwa dawności badanych przez siebie faktów, icn zmienności, zanikania itp. Prezentowany przez Żukowską sposób spojrzenia na kulturę mongolską nie jest dziś może czymś nowym dla etnografów. Nie jest też odkryciem dla mongolistów, gdzie pierwszeństwo przyznałabym Jerzemu Wasilewskiemu. Jego poszukiwania symboliki i znaczeń, odtwarzania mongolskiego modelu świata z podstawowym dlań systemem opozycji binarnych zaowocowały wcześniej nic tylko artykułem o symbolice jurty, na który powołuje się autorka, lecz także kilkoma innymi pracami (np. Wasilewski 1979, 1980). Po raz pierwszy jednak otrzymujemy książkę ó charakterze syntezy, dającą nam w miarę pełny obraz kultury mongolskiej i jej podstawowych wyznaczników, opartą na tak bogatym materiale terenowym, znakomicie poszerzającą dotych­ czasową wiedzę o tradycyjnej kulturze pasterzy mongolskich. Podstawowymi kategoriami kultury są czas i przestrzeń. W ramach tych kategorii - jak podkreśla autorka - powstaią, funkcjonują i rozwijają się: mitologia, religia, sztuka, nauka. Kategorie te muszą być brane pod uwagę, gdy rozpatrujemy etniczne aspekty kultury. Każdy etnos wypracowuje bowiem swoiste pojęcia czasu i przestrzeni. Wynika to m.in. z warunków ekologicz­ nych, w jakich żyje, i związanego z nimi typu gospodarki. Żukowska koncentruje się na tych sferach, obiektach i zjawiskach, w których przejawia się najwyraźniej mongolskie wyobrażenie przestrzeni i czasu. Jest to więc przede wszystkim jurta z jej podziałami wewnętrznymi, szeregiem elementów konstrukcji i przedmiotów, którym Mongołowie przydają walor sakralności. Z ognis­ kiem, otworem dymnikowym, masztem, niektórymi linami, progiem itp. wiąże się też wiele zachowań o znaczeniu symbolicznym. Widoczne jest to m.in. w sytuacji narodzin i śmierci, a także np. rozpadu rodziny lub jej zniszczenia. Jurta z jej bogatą symbolika wkomponowana jest �RKCENZJE 1 OMÓWTFN1A 263 w okalające ją środowisko naturalne. W przekonujący sposób Żukowska polemizuje z głoszoną w nauce tezą o dwóch typach oswajania przestrzeni znajdującej się poza granicami domostwa: koncentrycznym (statycznym) - charakterystycznym dla ludności osiadłej i liniowym (dynamicz­ nym) - właściwym dla koczowników. Przytoczony materiał mongolski wskazuje na możliwość połączenia obu typów w kulturze pasterskiej. Przykładem koncentrycznego oswajania przestrzeni jest jurta stojąca (tj. w czasie postoju), liniowego zaś - jurta koczująca. Wokół stojącej jurty tworzy się strefa udomowiona z wyznaczającymi jej granice elementami. Są to np. pale ze sznurami do przywiązywania koni, zagroda dla bydła i in. obiekty sytuowane zawsze w ten sam sposób w stosunku do jurty. Omawiając kategorię przestrzeni Żukowska zwraca uwagę na możliwość jednoczesnego istnienia kilku punktów centralnych, w stosunku do których lokalizuje się inne elementy przestrzeni. Takim centrum może być jurta i zarazem np. najwyższa góra w okolicy, kamienne usypisko owo, mogiły przodków itp. Wiele miejsca poświęca autorka omówieniu sposobów sakralizacji oswojonej przestrzeni. Kategoria czasu rozważana jest na przykładzie różnych jego rodzajów (czas mityczny, historyczny, „bytowy") oraz sposobów jego mierzenia. Rys historyczny ukazuje zmienność form kalendarza, jakim posługiwali się Mongołowie, a zarazem „oficjalne" i pasterskie sposoby określania tego wymiaru. Można się zastanawiać, czy kalendarz jest istotnie odrębną kategorią kultury, czy raczej podkategoną w stosunku do czasu, przejawem „oswojenia" go przez człowieka. Podobne wątpliwości nasuwają się też np. w przypadku kolejnej kategorii, jaką jest świat mongolskich świąt, zawężony tu przez autorkę do dwóch przełomowych momentów cyklu rocznego. Przyjmuję jednak, że termin „kategorie" ma dla Żukowskiej znaczenie porządkująco-operacyjne i nie wnikam zbyt głęboko w jego istotę. Przedstawiając świat mongolskich świąt dorocznych badaczka wskazuje na ich związek z przełomem pory jesienno-zimowej i wiosenno-letniej, kiedy to pasterze obchodzą Nowy Rok, oraz z końcem okresu wiosenno-letniego, na który to okres przypada organizowanie zawodów sportowych naadam. Nie precyzuje jednak, że w kulturze mongolskiej funkcjonował także podział roku na sezon wiosenno-zimowy i letnio-jesienny, naadam zaś organizowany byl czasem jesienią. Te dwa bardzo istotne dla pasterzy wydarzenia doroczne zostały prnez autorkę potraktowane odmiennie bez specjalnego uzasadnienia tego faktu. W zestawieniu z opisem obchodów nowego roku i bogactwa towarzyszących im zachowań symboliczno-magicznych, naadam wypada bardzo skromnie. Jego opis, poprzedzony krótkim wyliczeniem etapów kształtowania się tego rodzaju zachowań w kulturze mongolskiej, ograniczony został właściwie do charakterystyki zasadniczych reguł organizacji zapasów, zawodów łuczniczych i wyścigów konnych. Pominięta została cała sfera magiczno-symboliczna zawodów. Niezrozumiały staje się też ich związek z końcem lata, przy czym - o ile mi wiadomo - naadam organizowany bvł nie tylko w tym okresie. Pisząc o zawodach sportowych autorka używa określenia „święto" (s. 8,49), co wydaje mi się błędne, tym bardziej że koncentruje się właściwie na prezentacji trzech gier sportowych, mogących stanowić zaledwie element święta. Już lepsze jest chyba określenie „święto sportowe" (s. 59, 67) stosowane z wyczuwalnym odcieniem przenośni do współczesnych imprez sportowych. Z niezrozumiałych dla mnie powodów autorka nie pisze o związku zawodów ze składaniem ofiar na owo (owo tachich). Wspomina wprawdzie o najwcześniejszym etapie, kiedy to naadam był związany ze składaniem ofiar duchom opiekującym się terytorium rodowym, nie precyzuje jednak, czy ceremonia ta odbywała się na owo. Z moich badań wynika, że jeszcze w początkach XX w. występował wyraźny związek naadamu z owo tachich. a adresatami, dla których przeznaczone były ofiary, stały się duchy - gospodarze natury, przyroda lub samo owo. Zawody organizowane na zakończenie ceremonii pełniły funkcje magiczne, a także symboliczno-komunikacyjne (Kabzińska-Stawarz 1987; 1988, s. 152, 159-163). Zanotowane przeze mnie wypowiedzi pasterzy wskazywały na wyraźny, aczkolwiek umowny, związek naadamu z gospodarką. Nieprawdziwe jest więc stwier­ dzenie autorki, iż naadam nie był związany z działalnością pasterzy (s. 49). Nie łączył się on wprawdzie np. z cyklem najważniejszych prac pasterskich, lecz służył gospodarce - niejako pośrednio - dzięki przypisywanym mu funkcjom magicznym. Niektóre informacje o naadamie grzeszą zbytnim uogólnieniem. Dotyczy to np. wzmianki o udziale kobył w wyścigach (s. 66). Żukowska powołuje się tu na materiały archiwalne Kljujewej. Nie wiem, jakiej części Mongolii dotyczą te dane. Z badań, jakie przeprowadziłam wśród przedstawicieli Ojratów i Chałchasów, wynika natomiast, że możliwa jest sytuacja, w której obecność kobył w wyścigach nie tylko nie miała miejsca, ale była wręcz niepożądana i bezzasadna. Fragment pracy, w którym omawiany jest naadam, zaliczyłabym do najsłabszych partii książki. Wydaje się. że zagadnienie to nie leżało w głównym nurcie zainteresowań badawczych autorki. Ta garstka uwag krytycznych nie może jednak rzutować na opinię o całej pracy �264 RECENZJE 1 OMÓWIENIA i pozostałych jej częściach, które są znakomite i oparte na rzetelnych materiałach. Kolejną z omawianych kategorii jest pożywienie. Autorka przedstawia podstawowy jadłospis Mongołów, wskazując na jego uzależnienie od pory roku, opisuje sposób przygotowania potraw i napojów, zasady ich przechowywania, wyodrębniając przy tym pożywienie codzienne od rytualnego (świątecznego) z bogactwem jego symboliki. Interesujące są poszukiwania odpowiedzi na pytanie, czy Mongołowie pili świeże mleko. Żukowska wskazuje na niską mleczność bydła, brak możliwości przechowywania świeżego mleka przez dłuższy czas i konieczność przerabiania go na produkty, które można by zachować na zimę, nieużywanie mleka zsiadłego i inne czynniki, które, mogły ograniczać spożycie wspomnianego artykułu. Kolejny rozdział poświęcony jest mongolskiemu pojęciu szczęścia oraz zabiegom magicznym mającym na celu jego ochronę i zachowanie, a więc uniknięcie niepożądanej sytuacji, jaką jest opozycyjna wobec szczęścia kategoria smutku, goryczy. W centrum opisywanych tu działań znajduje się najczęściej kobieta rodząca oraz człowiek stary, chory lub zbliżający się do wieku uznanego za szczególnie niebezpieczny. Zabiegi magiczno-ochronne koncentrują się także wokół stad, stanowiących podstawę pasterskiej egzystencji. Funkcje magiczne, a zarazem symboliczne, przypisywali Mongołowie darom. Jak w wielu innych kulturach obowiązywała tu zasada wzajemności, odpowiedzi na dar. Żukowska wychodzi od znanych koncepcji Maussa, Levr-Straussa i Koswiena przenosząc je na grunt mongolski, gdzie ukazuje funkcjonowanie daru w rytuale weselnym, obrzędowości dorocznej, akcie pobratymstwa i in. Swoistym darem są też według niej ofiary składane np. gospodarzom terytorium. Znaczenie symboliczno-magiczne ma przy tym nie tylko sam akt obdarowywania, lecz także charakter przedmiotów występujących w roli daru/ofiary. Następna kategoria to etykieta, rozumiana jako system zrytualizowanych zachowań charak­ terystycznych dla etnosu i typowych powtarzających się sytuacji, wzajemnych relacji. To zachowanie ludzi w momencie powitania i pożegnania, zawierania znajomości, wyrażania wdzięczności. To także określone formy gościnności, zachowania się w jurcie, różne sytuacje rytualne, uczty, pozycje przyjmowane podczas snu, sposoby ułożenia zmarłych. To wreszcie rozmaite gesty, wykonywane chociażby w czasie spożywania posiłków, sposób podziału mięsa i wiele innych czynności, które - według autorki - są nie tylko przejawem stylu życia Mongołów, lecz także sposobem realizacji przyjętego przez nich modelu świata z podstawowym dlań podziałem na opozycje. On to wyznacza różnice w zachowaniach mężczyzn i kobiet, dorosłych i dzieci, pasterzy i łamów, określa zachowania codzienne i rytualne, formy zachowania się w sytuacjach radosnych i smutnych, reguły postępowania wobec osób obcych, bliskich itd. O sposobie widzenia świata, wyrażania pewnych pojęć i znaczeń możemy także mówić na podstawie symboliki liczb i barw. Przedstawiając te kategorie Żukowska trafnie operuje symboliką pasterską i nakładającą się na nią symboliką buddyjską (Jamajską). Odwoływanie się do źródeł historycznych pozwala jej wnioskować o trwałości i zmianie tych kategorii. Symbolika liczb i kolorów prezentowana jest nie tylko na etnograficznym materiale terenowym, autorka odwołuje się bowiem także do folkloru, mitów, zagadek. W przypadku barw zaś ukazuje ich zastosowanie w sztuce i ornamencie. Bogatszy niż w innych rozdziałach jest tu także materiał porównawczy. Autorka bardzo słusznie czyni nie wyodrębniając zagadnienia symboliki w oddzielnym rozdziale, choć tytuł pracy mógłby sugerować zastosowanie tego rodzaju zabiegu. Zdaje sobie ona doskonale sprawę, że oddzielenie symboliki od kategorii nie byłoby uzasadnione. Zjawiska te występują bowiem nierozłącznie (s. 10). W rozdziale przedstawiającym kategorię liczb zabrakło mi dwóch drobnych informacji. W przeglądzie najważniejszych wyobrażeń symbolicznych związanych z 1, 2, 3, 4, 5, 7, 8, 9, 12, 13, 37, 73, 81, 108 pominięta została cyfra 6, która - o ile mi wiadomo - ma symboliczne związki z ziemią. Nie wspomniano ponadto o 1000 i 10000, które to liczby symbolizują stan swoistej pełni, nasycenia, dostatku, doskonałości i służą pasterzom do wyrażenia owych stanów. W podobnym znaczeniu liczby te występują także w buddyzmie. W zakończeniu pracy pojawia się następujące stwierdzenie: „wszystkie kultury świata są do siebie podobne, a zarazem każda jest na swój sposób szczególna, oryginalna. Do tego wniosku na pewno dojdą liczni czytelnicy lej książki. Do tego wniosku wiódł ich autor" (s. 170). Wydaje mi się, że taką konkluzję można wyprowadzić jedynie na podstawie doskonałej znajomości wielu różnych kultur świata. Znajomość tę posiada sama autorka i zapewne niewielka część czytelników. Materiał porównawczy, jakim operuje ona w swej pracy, jest natomiast - według mnie - zbyt skąpy i podany ogólnie, a przy tym ukierunkowany na szukanie podobieństw nie tylko samych kategorii, a wiec tego, co z założenia jest uniwersalne, lecz także sposobu ich realizowania, wypełniania treścią, w danych kulturach. Trudno na jego podstawie mówić o różnicach �265 RECENZJE 1 OMÓWIENIA i oryginalności kultur. Materiał ten dozowany jest ponadto nierównomiernie. Czasem ogranicza się do spokrewnionych z Mongołami Buriatów lub wybranych ludów Syberii (np. Tuwińczyków), innym razem natomiast, zwłaszcza w końcowych częściach pracy, jego zasięg jest o wiele szerszy. Nie mająca odpowiednika w literaturze mongotistycznej książka Żukowskiej zostanie z pewnością poddana głębokim analizom przede wszystkim przez etnografów mongolskich. Taka konfrontacja wyników prac badacza z zewnątrz ze spojrzeniem tych, którzy należą do kultury mongolskiej choćby z racji swego urodzenia i którzy mają szczególne możliwości jej poznawania, będzie z pewnością interesująca. Ciekawe, czy sposób widzenia kultury mongolskiej, jaki proponuje Żukowska, zyska aprobatę naukowców mongolskich? Nie mówiąc już o tym, jak reagowaliby na zawarty tu materiał pasterze, których wypowiedzi były budulcem do kon­ struowanego przez badaczkę modelu, kluczem do zrozumienia tradycyjnej kultury Mongołów. Sytuacja, w jakiej znajduje się N. Żukowska, jest znakomita. Możliwość corocznego udziału w pracach ekspedycji* daje jej rzadką szansę przeprowadzania wywiadów, obserwacji, stałego kontaktu z polem badań i gromadzenia materiałów do kolejnych artykułów lub książek. Na rezultaty jej prac będzie z pewnością czekała coraz większa rzesza czytelników. Mam nadzieję, że także w Polsce, choć zainteresowanie kulturą mongolską jest dziś u nas raczej niewielkie, znikome. Zastanawiam się, czy prezentowanej tu książki nie należałoby przede wszystkim polecić wszystkim tym, którzy nie znają kultury mongolskiej lub mają o niej wyobrażenia zbliżone do stereotypów. Książka N. Żukowskiej stwarza im bowiem niecodzienną okazję poznania bogactwa tej kultury, jej barwności i różnorodności zachowań, a także zburzenia istniejących być może stereotypów i uprzedzeń. Oczywiście i ci, którzy zetknęli się bliżej z tradycyjną kulturą Mongolii, chociażby z uwagi na swoje profesjonalne zainteresowania, znajdą tu wiele nowych, nierzadko unikalnych materiałów, w interesujący i niebanalny sposób uporządkowanych i interpretowanych. LITERATURA G u r i e w i c z A. 1976 Kategorie kultury średniowiecznej. Warszawa, tłum. J. Dancygjer. K a b z i ń s k a - S t a w a r z I. 1987 Eriin gurvan naadam - „Three games of the men in Mongolia, „Ethnologia Polona*', vol. 13, s. 45-89. 1988 Gry mongolskie w cyklu rocznym. Próba wyjaśnienia przyczyn ich sezonowości, „Etno­ grafia Polska", t. 32, z. 1, s. 143-169. W a s i l e w s k i J. S. 1979 Po śmierci wędrować. Szkic z zakresu etnologii świata znaczeń, „Teksty", nr. 3, s. 97-121 (cz. I), nr 4, s. 58-85 (cz, II). 1980 Podarować - znaleźć - zgubić - zbłądzić. Niektóre kategorie języka symbolicznego związane z opozycją życie - śmierć, „Etnografia Polska", t. 24, z. 1, s. 283-303. Z u k o v s k a j a N. L. 1979 Piśca kocevnikov Centralnoj Azii, „Sovetskąja Etnografija", vol. 5, s. 64-75. 1983a Binarnye oppozicii v tradicionnoj mongoVskoj kul'ture, [w:] Iskusstvo i kul'tura Mongolii i Central'noj Azii, cz. 1, Moskva, s. 127-138. 1983b Neskofko slov o pravilach mongolSkogo etiketa, [w:] Material'naja i duchovnaja kul'tura kalmykov, Elista, s. 59 77. . 1985 Mongoly, fw:] Kalendarnye obyćai i obrjady narodov Vostocnoj Azii. Novyj god, Moskva. s. 169-189. 1986a „Podarok - otdarok" i ego mesto v sisteme sociai'nych cennostej Mongolov, [w:] Pamjati akademika B. Ja. Vladimircova, 1884-1931, Moskva, s. 160-168. 1986b Prostranstvo i vremja v mirovozzrenii mongolov, [w:] Mify, kul'ty, obrjady narodov Zarubeżnoj Azii, Moskva, s. 118-134. 1987 Ćislo v mongolsko} kul'ture, [w:] Archeologija, etnografija i antropologija Mongolii, Novosibirsk, s. 241-258. n Iwona Kabzińska-Stawarz �266 RECENZJE 1 OMÓWIENIA «BULLETIN", nr 1: 1988, ss. 78, nr 2: 1988, ss. 102, wyd. International Association for Mongol Studies, Ułan Bator Międzynarodowe Stowarzyszenie Mongolistycznc powstało we wrześniu 1987 r, podczas V Międzynarodowego Kongresu Mongolistów. Cele Stawarzyszenia zostały wyraźnie określone w I rozdziale „Statutu". Są to: 1) udzielanie poparcia dla rozwoju międzynarodowych badań mongolistycznych; 2) poparcie dla działalności mongolistów, centrów badawczych i stowarzyszeń; 3) współpraca i rozwój kontaktów między mongolistami oraz centrami badań mongolistycznych; 4) rozwój współpracy z organizacjami naukowymi i kulturalnymi, o charakterze międzynarodo­ wym i narodowym, zainteresowanymi mongolistyką; 5) pomoc w dziedzinie publikacji i upo­ wszechniania wyników badań mongolistycznych; 6) wymiana literatury naukowej; 7) pre­ zentacja kultury mongolskiej, języka, literatury, sztuki i historii oraz systemu społecznego, • ekonomicznego, politycznego i prawnego poza granicami Mongolii; 8) udzielanie pomocy młodym mongolistom w doskonaleniu kwalifikacji naukowych. Widocznym efektem działalności Stowarzyszenia jest m.in. „Biuletyn" informacyjny wydawa­ ny w jęz. angielskim. Na czele międzynarodowego Komitetu Redakcyjnego stoi prof. Sz. Bira, pełniący zarazem obowiązki sekretarza generalnego Asocjacji. Planowane jest wydawanie 1 lub 2 numerów „Biuletynu" rocznic. W 1988 r. ukazały się 2 numery pisma. Zawierają one przede wszystkim bardzo interesujące informacje o najważniejszych dla środowiska mongolistów wyda­ rzeniach naukowych i organizacyjnych - konferencjach, sympozjach, spotkaniach roboczych, powstających stowarzyszeniach itp. „Biuletyn" przyczynia się wydatnie do obiegu informacji w środowisku mongolistów. Przegląd najważniejszych wydarzeń pokazuje przy tym, jak wiele dzieje się we współczesnej mongolistyce, jak ogromny jest zakres zainteresowań badaczy (świadczą o tym zarówno tytuły czy hasła, pod jakimi przebiegają poszczególne spotkania, jak też tytuły wygłaszanych referatów i komunikatów podawane w „Biuletynie" i pozwalające zapoznać się z programem kolejnych zebrań naukowych). W odrębnym dziale „Biuletynu" prezentowane są wybrane pozycje bibliograficzne pracow­ ników naukowych z poszczególnych ośrodków mongolistycznych. Zamieszczane są tu ponadto krótkie notki biograficzne. W 1 i 2 numerze pisma ukazał się przegląd prac mongolistów z Wielkiej Brytanii, Francji, Indii i Mongolii (w numerze 3 lub 4 powinna się znaleźć bibliografia wybranych prac polskich etnografów). Świadectwem rozwoju badań naukowych są m.in. publikacje. Przegląd zawartości ważniej­ szych tytułów, jakie weszły ostatnio do obiegu w środowisku, zajmuje sporo miejsca w „Biu­ letynie". Odrębna część pisma poświęcona jest informacjom o bieżących wydarzeniach kultu­ ralnych - nowych filmach mongolskich i o Mongolii, spektaklach teatralnych i baletowych, występach artystów mongolskich na zagranicznych scenach itp. Charakter tych imprez wskazuje na rosnące zainteresowanie folklorem mongolskim, a także dziejami Mongołów. W 2 numerze „Biuletynu" zamieszczono m.in. wspomnienie o zmarłym w 1986 r. wybitnym pisarzu, językoznawcy i historyku mongolskim C. Damdinsurenie, wraz z obszerną (ponad 150 pozycji) bibliografią jego ważniejszych prac. Ponadto znalazł się tam krótki szkic prof. O. Lattimore'a o jego pobycie w Chinach w latach 1929-19 30 i zbieraniu materiałów folklorystycz­ nych wśród Mandżurów. Stowarzyszenie planuje wydawanie czasopisma „Mongoł Studies". Będzie to równie potrzebna jak „Biuletyn" wizytówka mongolistów reprezentujących różne ośrodki i kierunki badań, rozmaite dyscypliny nauki. Czasopismo będzie miało charakter naukowy. Pierwszv numer „Mongoł Studies" zaplanowano na 1989 r. Iwona Kahzińska-Slawarz GALINA A. MAKAROVSKAJA, Russkie sali. Albom, Moskva 1986, ss. 184, ryc. 150 (w tym 123 kolor.) Do ważnych części tradycyjnego stroju kobiet rosyjskich należały różnego rodzaju szale. Noszono je także do ubioru szytego według mody zachodnioeuropejskiej, niezależnie od jej wskazówek. W ostrym klimacie okrywały one bowiem głowę i ocieplały przynajmniej górną część tułowia stanowiąc zarazem element dekoracyjny. Omawiany katalog rejestruje 121 szali z XIX i XX w. �RECENZJE I 267 OMÓWIENIA We wstępie omówiono historię rosyjskich manufaktur produkujących udane naśladownictwa modnych na początku XIX w. kaszmirowych szali. Pierwszą taką manufakturę założono w Pawłowie w 1812 r. i upaństwowiono w 1917 r. W katalogu ukazano wyroby około 10 manufaktur i fabryk wyrabiających wzorzyste szatę w latach 1820-1972. Wspomniano także 0 znakach towarowych i pieczęciach 10 manufaktur z XIX w. Na ilustracjach znajdują się m.in. fragmenty tkanin wzorzystych z XVIII w., z których uszyto stroje liturgiczne. Katalog ukazuje szeroki asortyment produkcji rosyjskich fabryk w zakresie wzorzystych szali o różnych cenach 1 jakości, przeznaczonych dziś w znacznej części dla kobiet wiejskich. Dawne szale tkano wzorzyście z najcieńszej wełny.Obecnie barwne wzory, przeważnie roślinne, drukuje się przy zastosowaniu najnowszych rozwiązań technicznych. Wydawnictwo powtarza na ogół publikowane już informacje o szalach wyrabianych w pierwszej połowie XIX w. Przynosi jednak sporo danych o produkcji tych wyrobów w ostatnim stuleciu. Irena Turnau ANNA C H L U P O V A , (i in.). Ludova vysivka. Techniky a ornamentika. Wstęp Ireny PiSutovej, Bratislava 1985, ss. 544, 258 rye, 312 il. kolor. Obszerna praca jest wynikiem dwudziestoletnich badań autorki i innych etnografów na terenie całej Słowacji. Niewielki wstęp historyczny zawiera dane o hafciarstwie słowackim od XIII w. W XVI w. przyjęto ornament z renesansowych wzorników włoskich i niemieckich wydawanych wiele razy drukiem. Wzory te przeszły później do hafciarstwa ludowego. Początkowo haftowano na lnianym płótnie, a od XIX w. także na tkaninach bawełnianych. Używano przędzy bawełnianej i wełnianej oraz nici metalowych, złotych i srebrnych. Hafciarstwo ludowe stosowało głównie ściegi liczone, a więc związane z podłożem, czasem jednak zdarzały się kompozycje oparte na rysunku, wyszywane ściegami nieliczonymi. Występowały różnego typu aplikacje. Znano ornament geome­ tryczny, jak też roślinny, figuralny, a nawet graficzny (wyszywano określone napisy). W książce, po wstępnym omówieniu wzorów ornamentalnych i technik hafciarskich ukazano 26 regionów Słowacji. Starannie wydzielono regiony używające określonych technik hafciarskich i zdobiących w odmienny sposób różne części garderoby. Ogólnie stwierdzono, że w zachodniej Słowacji przeważał ornament roślinny, podczas gdy w środkowej części tego kraju stwarzano częściej kompozycje figularne i stosowano także ornament geometryczny. We wschodniej Słowacji zdobienie ubiorów haftem było mniej popularne, wyszywano jednak nakrycia głowy i długie ubiory. Najbardziej rozpowszechnione było zdobienie haftem męskich i kobiecych koszul, spodni, kożuchów, czepców, gorsetów i chust. Wyszywano także ręczniki, bieliznę stołową i inne tkaniny służące do wyposażenia wnętrz mieszkalnych. Syntetyczne to omówienie przedstawia wyczer­ pująco słowackie hafciarstwo ludowe. Irena Turnau OPERA T E X T I L I A VARIORUM T E M P O R U M . To honour Agnes Geijer on her ninetieth birthday 26th October 1988, Inger Estham, Margarety Nockert (red.), The Museum of National Antiquities, Stockholm Studies 8, Stockholm 1988, ss. 188, rye. 119, w tym 12 kolor. Jak zwykle w księgach pamiątkowych mamy tu do czynienia ze znacznym rozproszeniem materiałowym. Artykuły przysłali najsławniejsi historycy światowego włókiennictwa, m.in. spec­ jaliści szwedzcy, dwie Norweżki, dwie specjalistki z R F N , jedna ze Szwajcarii, angielska para małżeńska, Islandka i Węgier. Uczczono 90-lecic urodzin jednej z najwybitniejszych historyczek włókiennictwa naszego stulecia. Agnes Geijer jest autorką licznych rozpraw dotyczących głównie wzorzystych tkanin jedwabnych z różnych okresów. Opracowała ona słynny zespół znalezisk z Birki, skarbiec katedry w Uppsali, a jej podręcznik historii światowego włókiennictwa ukazał się także po angielsku. Recenzowana książka wnosi wiele ważnych ustaleń do historii tego rodzaju wytwórczości (głównie w Europie). Należy rozpocząć od wyszczególnienia najnowszych wyników badań nad dawnymi zabyt­ kami. G . Arwidsson referuje ustalenia odnoszące się do zespołu zabytków opisanych przez Agnes Geijer w pracy doktorskiej Birka J/7 opublikowanej w 1938 r. Ustalenia te potwierdzają możliwość �268 RECENZJE I OMÓWIENIA produkcji słynnych pailium Frisonicum z czasów Karola Wielkiego we Fryzji. Na temat miejsca produkcji tych skomplikowanych pod względem technicznym wyrobów dyskusja toczy się już od pół wieku. Kilka studiów przynosi nowe ustalenia odnoszące się do techniki produkcji tkanin wzorzystych. U. Cyrus-Zelterstróm analizuje znalezione w Birce tkaniny jedwabne; W. Endrei wypowiada się na temat techniki wzorzystych adamaszków: I. Bergman omawia zabytki znalezione w Nubii pochodzące z I - V I w n.c.; a M. Ftury-Lemberg dyskutuje proweniencję jedwabnych samitów z V w. n.e. Wśród studiów zabytków pochodzących z okresu późniejszego na szczególną uwagę zasługuje opracowanie E. Gudjônsson dotyczące zachowanych w Islandii romańskich strojów liturgicznych z katedry w Hoiar. Autorka dochodzi do wniosku, że te wspaniałe hafty figuralne, wykonane po części złotą nicią, pochodzą prawdopodobnie z przełomu XII i XIII w. i należą do opus anglicanum, i Z zaś do produkcji miejscowej. D King z Anglii, prezydent międzynarodowego t o w a r z y s z e ń ^ włókienników, wraz z żoną Monique opracował typy wzorzystych tkanin jedwabnych wyrabia­ nych w Luce w 1376 r. K.Stolleis omówiła wźnogotyckie haftowane ornaty przechowywane we Frankfurcie nad Menem I Estham zajęła się intarsjowanymi figuralnymi złotymi haftami na skórze, pochodzącymi z okresu późnego średniowiecza! a przechowywanymi w Szwecji i w Finlan­ dii M ' Nockert ukazuie iedwabne ołaszcze z XV w nrzechowvwane w Malmo i Lundzie Z D a r u artykułów dowiadujemy się o innych zabytkach tekstylnych z muzeów szwedzkich, np. o haftach chińskich 7 X V I I w O m ó w i o n o także 80-tecie istnienia stowarzyszenia Pietas zjiimuiaceen <tip K u n ï c i w ï f y ) 4 i K a u i i i , w a p u i i i i j i < u i t » u w y u m i j ^ u a ¿ n n u h » . u a ^ c v j A i i a i ^ v i i w i c j u £ K U £ i i n c i u I>IUJCK tantach mody. Wyjątkowo syntetyczne omówienia dały dwie wybitne specjalistki norweskie. Zajęły się one historią dziewiarstwa, tylko fragmentarycznie opracowaną dotychczas w ich kraju. A. Kjellberg ukazała produkcję i użytkowanie dzianin w Norwegii do końca XVII w., opracowawszy uprzednio XVII-wieczne znaleziska z wykopalisk prowadzonych w Oslo (najstarszy zabytek z Bergen datowano pomiędzy 1476 a 1525 r.). Na podstawie archiwaliów wykazała, że w XVII w. użytkowanie dzianin (głównie pończoch) było szeroko rozpowszechnione w Norweeii. Znalazła ona także dane o ludowej produkcji tych dzianin brak jednak było cechów dziewiarskich M Hoffmann zajęła się importowanymi do Norwegi dzianymi wzorzyście jedwabnymi kamizel­ kami z XVII w. z którychcześć miała osobno nakładane rękawy ukazując te zabytki na tle ubiorów europejskich. Irena Turnau I N G E B O R G W E B E R - K E L L E R M A N N , Saure Wochen. Frohe Feste. Fest und Alltag in der Sprache der Brauche Bücher, München 1985, ss. 239, ryc. 333, w tym 91 kolor. Osobliwa to książka, w której bogaty i znakomicie dobrany materiał ilustracyjny zastępuje w znacznej mierze opisowy tekst. Autorka postawiła sobie za zadanie ukazanie zwyczajowych świąt i reguł obchodzenia różnego rodzaju uroczystości w krajach niemieckich (wraz z Austrią i Szwajcarią) od końca XVIII w. do współczesności. Dając definicję zwyczaju podkreśla jego funkcjonowanie w danej społeczności i wyżywanie się mieszkańców w organizowaniu odpowied­ nich obrzędów czy uroczystości. W poszczególnych rozdziałach omawia ona najpierw święta wiejskie (chrzciny, wesela i pogrzeby) ze znakomitymi ilustracjami ukazującymi świecenie złotego wesela z 1830 r. Dalej zajmuje się rokiem pracy rolnika z siewami i żniwami. Dopiero na trzecim miejscu wymienia święta kościelne różnych religii chrześcijańskich. Obok tradycyjnych świąt dorocznych opisuje drzewa ubrane pisankami wielkanocnymi z Hesji, wyścigi jeźdźców na Św. Jerzego w Bawarii, procesję w dniu Św. Marcina w Salzburgu. Ukazuje także inne święta regionalne, np. pasterskie w okolicach górskich lub zawody w wychodzeniu na słupy, z nagrodami. Funkcjonowały one jeszcze około 1958 r. w różnych częściach Niemiec. Osobnym zagadnieniem są święta rodzinne (urodziny, imieniny) i zwyczaje składania życzeń weselnych lub kondolencji. Do tego zagadnienia należy także zwyczajowe składanie podarunków wraz z całym przemysłem kartek życzeniowych. W oddzielnych rozdziałach autorka ukazuje także zwyczaje cechowe i innfi uroczystości miejskie, obecne święto kobiet aż do podtrzymywania folkloru jako ucieczki od niewygodnej i szarej rzeczywistości. Można nie zgadzać się z niektórymi definicjami autorki. Należy jednak podziwiać bogaty materiał i szerokość spojrzenia na realizację społecznych potrzeb świętowania. Irena Turnau �5 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2861e890594b4b02711b3eba52b53507.pdf d791d1963c4490849d8f628add5323c7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1389 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1283 Title A name given to the resource Antropologiczne problemy kultury współczesnej / ETNOGRAFIA POLSKA 1991 t.35 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1991 t.35 z.1, s.21-30 Creator An entity primarily responsible for making the resource Zadrożyńska, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X X V : 1991, z. 1 PL ISSN 0071-1861 Anna Zadrożyńska (KEIAK, UW, W-wa) Antropologiczne problemy kultury współczesnej 1 Jednym z niełatwych do rozstrzygnięcia, choć zapewne ogromnie cieka­ wych, antropologicznych problemów kultury współczesnej jest klasyfikacja i interpretacja zjawisk kulturowych. Należą one przecież nie tylko do natural­ nego otoczenia badacza lecz ponadto o ich skomplikowaniu stanowią niezli­ czone przetworzenia form i przemieszanie treści. Złożoność owa i brak dystan­ su utrudniają wyodrębnienie ich strukturalnego obrazu, tzn. ogólnych reguł rządzących współwystępowaniem i komplementarnością form i treści kultury. A jednak obraz ten można naszkicować. Można też wstępnie określić zasady powiązań między z pozoru chaotycznymi przejawami kultury. Wyjaśnianie ich natomiast za pomocą analogii do faktów jeszcze niedawno charakteryzujących kulturę ludową prowadzi zazwyczaj do uproszczeń. Należy zatem pójść w in­ nym kierunku. Współcześnie kulturowe treści przenikają przez wiele środowisk społecz­ nych. Wynika z tego, że bezpośredni ich przekaz, ta szczególna cecha, którą charakteryzowano do niedawna właśnie kulturę ludową, znakomicie może funkcjonować w obrębie kultury mieszkańców miast, jak również mieszkań­ ców wiosek, osad, miasteczek i osiedli. A więc wszędzie mogą się tworzyć zmienne, choć nie dowolne, konfiguracje kulturowych rozstrzygnięć. Zatem wszędzie można się spodziewać ich występowania, a każde zjawisko życia współczesnego - już upowszechnione czy jeszcze wyjątkowe - staje się tym samym przedmiotem antropologicznej refleksji.Każde bowiem zjawisko życia współczesnego wynika z norm i zasad utrwalonych wprawdzie w jednostko­ wych systemach wartościowań lecz wywodzących się ze społecznego doświad­ czenia wartościującego. Polska codzienność oferuje wiele doskonałych przykładów wymagających stosowania zróżnicowanych układów interpretacyjnych. Wymaga to także każ­ dorazowego formułowania wykorzystywanych zasad teoretycznych. Zastana­ wiałam się do tej pory nad dwoma przypadkami, wystarczająco już powszech­ nymi, aby ich obraz uznać za kształt kulturowo wyraźny i uchwytny. Pierwszym z nich jest umownie nazwane zjawisko „codzienności kolejki", drugim zjawi­ sko „skalanych murów". Każdy z tych przypadków wymaga przywołania inne­ go rodzaju założeń i teoretycznych związków. „Codzienność kolejki", to przede wszystkim materiał do antropologicznych analiz kultury (w jej algebraicznie Artykuł został złożony do druku na początku 1989 r. Niestety, z niezależnych od nas przyczyn nie mógł być opublikowany wcześniej. Zmiany zachodzące w Polsce sprawiły, że dziśodbieramy go miejscami jak zapis historii, rejestrujący odłegłe fakty z naszej rzeczywistości. Innym świadectwem historycznych już wydarzeń jest, korespondującą z tym tekstem, otwarta w czerwcu l'i°l r. w warszawskim Muzeum Niepodległości (al. Solidarności 62) wystawa ukazująca „Sztukę ulicznych szablonów". Autorzy: .huoslaw Kolczyński (scenariusz)i Krzysztof Sabak (zdjęcia). Jest ona „próbą udokumentowania zjawiska rodzącego się i ginącego na naszrch oczach. Bardzo prawdopodobne, że okaże się nawet symbolicznym progiem jej przechodzenia z teraźniejszości do przeszłości" (z„Katalogu" Wystawy) - przyp. Redakcji. �22 ANNA ZADROŻYŃSKA bezwzględnym pojmowaniu) jako zbioru reguł nałożonych na naturę. „Skalane mury", to głównie obszar jakby wnętrza samej kultury, jej własnych relacji uruchomiających składniki światopoglądów, takie jak skalanie, sacrum, chaos, rekreowanie itd. Antropologia kolejki wymaga odwołania się do podstawowych założeń związanych z naturą człowieka. Zasadnicza a użyteczna tu teoria może mieć w zarysie następującą postać: - człowiek jest nie tylko zwierzęciem terytorialnym lecz także zwierzęciem społecznym; z natury rzeczy wszystkie zwierzęta społeczne muszą ustalać w grupie hierarchię, która stanowi podstawę ich organizacji określającej prawa i obo­ wiązki każdego osobnika; tym samym hierarchia ta ustanawia porządek społe­ czny i umożliwia psychologiczny ład; żadna społeczność terytorialna zwierząt społecznych nie rządzi się całkowitą równością społeczną. Wnioskiem płynącym z tych przesłanek, przy dodatkowym uwzględnieniu przesłanki, że po drugiej wojnie światowej w Polsce oficjalnie, teoretycznie i ideologicznie hierarchia społeczna została zniesiona, staje się oczywista ko­ nieczność kreowania w takim społeczeństwie innych hierarchii. Będą one za­ tem zmienne, okazjonalne, arbitralne, oparte na przypadkowych lub niejedno­ rodnych kryteriach. Sama natomiast hierarchia okaże się tworem w najwy­ ższym stopniu nietrwałym. A więc podstawowym założeniem w antropologicznym rozważaniu takiego tworu współczesnej kultury, jakim jest sklepowa kolejka, staje się założenie ojej hierarchicznej konstrukcji. Jest to jednak zorganizowanie dość specyficz­ ne. Cóż bowiem się dzieje w kolejce? Oto na długo przed otwarciem sklepu (gdy chodzi o sklepy spożywcze - kolejki bywają tworami kilkugodzinnymi, w przypadku jednak sklepów z towarami przemysłowymi zdarza się, że społe­ czność kolejkowa stanowi organizację wielotygodniową a nawet wielomiesię­ czną) schodzą się ludzie i ustawiając się w kolejności przybycia zyskują swe miejsce w tworzącej się społeczności. Miejsce to określa prawo do nabycia niezbędnych lub tylko potrzebnych dóbr. Wszystkie w zasadzie kolejki wyka­ zują ten sam schemat organizacyjny. Dlatego wydaje się, że można posłużyć się jednym z ich rodzajów w celu jaśniejszej analizy. Z obserwacji wynika, że najbardziej dynamiczna, jednocześnie też najbardziej efemeryczna, jest kolejka powstająca pod sklepami mięsnymi - gdyż tu akcja rozstrzyga się niekiedy błyskawicznie, efemeryczna - gdyż jej rozpadanie się staje się często zacząt­ kiem nowego formowania. Tu bowiem towar dostarczany jest dwa razy dzien­ nie (z wyjątkiem sobót, gdy te zwyczajne reguły podlegają modyfikacji), dwa razy dziennie więc porządkuje się grupa konsumentów, klientów, oczekujących. A zatem główną, z pozoru podstawową hierarchię, wyznacza kolejność przybycia pod sklep. Jednak od czoła kolejki z czasem zaczynają się pojawiać początkowo nieliczne symptomy zakłócenia takiego porządku. Przybywają bowiem różni „uprzywilejowani": zwykli staruszkowie, zwykli inwalidzi, szczególny rodzaj kalekich staruszków (kombatanci), kobiety z małymi dzieć­ mi, kobiety brzemienne, opiekunowie społeczni inwalidów, staruszków i kom- �ANTROPOLOGICZNE PROBLEMY KULTURY WSPÓŁCZESNEJ 23 batantów itd. Im godzina otwarcia sklepu bliższa, tym ów organizacyjny szum znaczniejszy. Są to więc dwie kolejki, uformowane według odmiennych kryte­ riów, choć w obydwu obowiązuje również zasada kolejności przybycia. Są to także grupy względem siebie wielce antagoniczne, potencjalni przeciwnicy w walce o pokarm. Potencja ta ujawnia się jednak trochę później. Natomiast nie znamy wypadku, aby owa wstępna utajona jeszcze agresja dała się rozładować. Nawet usilne próby jakiegoś pacyfisty, tłumaczenia, zręczne i finezyjne żarty doświadczonego socjologa kierującego agresję ku istocie problemu nie były w stanie rozładować narastającego wybuchu, zahamować kłótni, obezwładnić przeciwników. W najlepszym razie pozostawały już tylko dotkliwe złośliwości obydwu stron. Należy więc uznać, że w tym przypadku emocje jednostek stymulowane obecnością otoczenia i warunkami tego szczególnego polowania znajdują ujście wyłącznie w objawach agresji, w obnażaniu kłów w trakcie zbliżania się do celu. Można by zatem uznać, że taki układ jest również pewnego rodzaju upo­ rządkowaniem, dychotomiczną organizacją, w której „zwyczajni" zostali prze­ ciwstawieni „uprzywilejowanym". Nie jest to jednak uporządkowanie, gdyż ładu nie tworzy. O tym świadczy chaos, zdenerwowanie ludzi, kłótnie już przy zakupie. Psychologowie określają tę sytuację mianem konfliktogennej, frustru­ jącej, stresującej. Jej bowiem efektem jest przede wszystkim agresja. Czym więc jest ten nieład? Przywołane powyżej przesłanki pozwalają na wstępną antropologiczną interpretację. Potrzeba jednak jeszcze kilku informacji, by takie wyjaśnienie miało podstawy. Apogeum wydarzeń następuje z chwilą przystąpienia do sprze­ daży, gdy okazuje się, że dostarczonych dóbr jest o wiele za mało, by wszy­ stkich oczekujących można usatysfakcjonować. Zatem trzeba to nienasycenie ograniczyć. I tak ograniczają je zasady kartkowej reglamentacji. Pozornie więc wszyscy zyskali te same prawa, pozornie społeczna równość w podziale dóbr może być zachowana. Pozornie - gdyż w obydwu grupach znajdują się posia­ dacze rozmaitych kartek, jedni zachłannie wykupują całe przydziały, inni ograniczają się do części kontyngentu, jedni mogą kupować „dobre" mięsa (chorzy na cukrzyce czy niewydolności wchłaniania), innym pozostaje cokol­ wiek. A więc z chwilą rozpoczęcia sprzedaży dochodzą dogłosu przynajmniej trzy elementy owej szczególnej sytuacji: równość lecz także ograniczenie przy silnej świadomości własnego albo cudzego uprzywilejowania. To uprzywilejo­ wanie ma za podstawę zarówno elementy jakościowe sytuacji ludzi, jak ele­ menty ilościowe zakupów. Nie rozdziela ono zatem całej grupy oczekujących w dwu kolejkach na wyraźne społeczności, lecz tworzy różne zbiorowiska, których racją bytu (czasową) są odmienne zasady. Niemniej „uprzywilejowani" czują się uprzywilejowani, czują prawo do przywileju. Tym samym wyraźnie się przeciwstawiając całej reszcie zwyczajnych kolejkowiczów. Ci bowiem swych praw do zakupu upatrują wyłącznie w zajmowanej kolejności. Powstaje w konsekwencji jeszcze inna zasada, regulująca prawa „zwyczajnych" i „uprzywilejowanych": np. na pięciu „zwykłych" jeden „uprzywilejowany" ma prawo dokonać zakupu. Wyrównana zostaje jakość przywileju ilością zwy- �24 ANNA ZADROZYŃSKA kłości. To jednak nie są elementy jednego zbioru, dlatego ich ekwiwalentność jest wyłącznie pozorna. A o tym świadczy finał tak zorganizowanego hadlowego wydarzenia. Im mniej towaru na ladzie, półkach czy w skrzyniach, tym dosadniejsze słowne rekompensaty odbieranych praw. Okazuje się, że wtłoczeni w tę hierar­ chiczną klasyfikację ludzie w ogóle nie cenią kombatantów zasłużonych na frontach ostatniej wojny, niedołężnych staruszków, szczególnie inwalidów pierwszej grupy, ludzi upośledzonych umysłowo itd. Objawia się nagle zwy­ rodnienie rodzaju ludzkiego charakteryzujące się całkowitą obojętnością na sytuację innych, zapomnieniem wieków cywilizacji, osiągnięć nauki. Znika moralność. Celem staje się kęs mięsa (albo inne dobro). Jane Goodall, badając szympanse żyjące na wolności stwierdziła, że egoizm pożądania pokarmu stanowi cechę odróżniającą zwierzęta od ludzi. Jeżeli jednak obserwujemy ją także u ludzi, jakie warunki są w stanie ją wydobyć i co jest w stanie ją zniwelować? Pytania te prowadzą ku kulturze. Jeżeli ze względów biologicznych gatunkowi ludzkiemu właściwa jest hierarchia społeczna, to jej administracyjne zniesienie powoła inne mechani­ zmy zmierzające do każdorazowego porządkowania się ludzkich grup, gdy zaistnieją. We współczesnych społeczeństwach grupy tworzą się z tak różno­ rodnych powodów, że i kryteria ich zorganizowań muszą być rozmaite. Są to jednak, jak się zdaje, tylko różnice szczegółów. Zasady, choć rozchwiane, zmierzają do pewnej charakterystycznej konsekwencji, wyraźniejszej może w przeszłości lecz i teraz uchwytnej. Najogólniej - tą zasadą porządkującą są normy strzegące porządku biologicznego: człowieka, płci, dynastii, wieku, grupy społecznej, narodu, rasy. Ponieważ nie dało się utrzymać tak oczywiście naturalnych kryteriów społecznej klasyfikacji, zastąpiono ją w Polsce, w myśl ideologii równości, kryteriami znaczenia człowieka dla społeczeństwa. Te jednak, jak wiadomo, nie są oczywiste. Natomiast są subiektywne i często arbitralne. I oto nie ma w Polsce sklepów (by powrócić do problemu kolejek) wyłącznie dla Polaków, tylko dla Cyganów, jedynie dla Żydów, wyłącznie dla brzemiennych kobiet. Są natomiast sklepy, gdzie mają prawo kupna tylko posiadacze specjalnych legitymacji, instytucje, wojskowi, gdzie kupuje się za niepolskie pieniądze itd. A zatem są to właśnie kryteria hierarchizacji, klasyfi­ kacji, uprzywilejowania. Tę także cechę wykazuje kolejka. Kolejka bowiem korzysta z kryteriów społecznych, które wcale nie są oczywiste jako kryteria porządkujące. Sama sytuacja zdobywania pożywienia należy do biologii. Sposób zaś zaspokojenia tej potrzeby wymaga już w społe­ czeństwach ludzi rozstrzygnięć kulturowych. Zatem w społeczeństwach trady­ cyjnych, wioskowych, plemiennych na wyraźne cechy biologiczne (płeć, wiek, kolor skóry) nałożono normy kulturowe jasno określające prawa i obowiązki. Pozycja społeczna, jako efekt funkcjonujących norm, była także w sposób nierozerwalny powiązana z wyróżnikami biologicznymi. Współczesna klasyfi­ kacja ludzi, ich hierachia, a zatem także prawa i obowiązki jednostek określane są według norm stanowionych arbitralnie przez grupę rządzących. Z pozoru brany jest pod uwagę wiek, stan zdrowia czy płeć (więc cechy biologii). �ANTROPOLOGICZNE PROBLEMY KULTURY WSPÓŁCZESNEJ 25 W rzeczywistości obowiązuje społeczna ocena wartości człowieka, jego za­ sług, praw i obowiązków. O tym decyduje legitymacja. Legitymację wydaje urząd. A zatem te normy nie zostały nałożone na naturę. Są dowolnie ustano­ wione w społeczeństwie przez tych, którzy nim rządzą. Konsekwencją tych reguł, tych kryteriów hierarchizacji staje się chaos, gdyż w zależności od przewidywanych zysków można się powoływać na najbardziej odmienne, naj­ bardziej sprzeczne zasady, mogące dać prawo uprzywilejowania. Powstaje sytuacja permanentnej dezorganizacji ogólnej, chociaż przewijają się w niej fragmentaryczne wątki jakieś zorganizowań. A zatem kolejka - to biologiczna sytuacja zdobywania pożywienia. Zagro­ żenie (niekoniecznie głodem, psychologiczna świadomość braku wystarczy) niszczy normy kultury, które do niedawna regulowały życie społeczeństwa. Ale do głosu wcale nie dochodzą reguły natury, chociaż słowne obelgi i gesty by to sugerowały. Pojawiają się administrowane odgórnie anty-zasady. A więc ten chaos - to antyzorganizowanie, to antykultura. Tu dominuje jednak prawo człowieka, zaprzeczenie kultury. Podważa się słowami zasługi kombatantów, ordynarnie obraża brzemienne kobiety, starych ludzi, kaleki, wykrzykuje informacje o zasługach własnych. Egoistyczny in­ stynkt pożądania pożywienia niszczy hamulce kultury, wizja zaś niczym nie­ ograniczonej obfitości dóbr staje się tożsama z życiem i jej realizacja warta jest nawet największych nakładów energii. Owa antykultura to opozycja kultury. Nie biologia. Ta stoi u podstawy obydwu tych krańcowych punktów przeciwstawienia. Z antropologicznego punktu widzenia antykultura jest nową jakością. To już nie wizualizacja straussowskiej opozycji natury i kultury, to biologiczna podstawa opozycji kultury i antykultury. Biologia realizuje się w dwu formułach społecznego istnienia, w dwu przeciwstawnych sposobach rozstrzygania podziału dóbr, w dwu nor­ matywnie równoważnych (i akceptowanych) koncepcjach zachowań rywalizacyjnych. System natomiast jest tylko jeden. 1 Drugi przypadek - „skalane ściany" - należy do odmiennego rodzaju zja­ wisk kulturowych. Może ściślej: wstępne rozważania wymagają odwołania się do innych przesłanek teoretycznych. Jest to zjawisko nowe w swej treści, lecz nic w formie. Od paleolitycznych rysunków naskalnych po wizualny wyraz społecznych emocji Rewolucji Francuskiej - to prawdopodobnie ciąg tradycji współczesnej magii inskrypcji naściennych. Pojawiają się one głównie na murach miast, choć i wiejskie płoty nie są od nich wolne. Materiałem tych zastanowień jest to, co obserwuję w Warszawie. A zapisywane i zarysowywane przestrzenie są wystarczająco różne, by wstępnie je uporządkować. Bezpośrednim powodem włączenia lego materiału do naukowych, antropo­ logicznych zastanowień są wydarzenia z ostatnich miesięcy przed czerwcowy­ mi wyborami 1989 r. Wtedy to na świeżo odnowionych murach miast (szcze­ gólnie warszawskiej Starówki i całego Traktu Królewskiego pojawiły się napi­ sy, znaki i rysunki, które protestowały przeciwko aktualnej rzeczywistości politycznej, społecznej, gospodarczej, moralnej. Nie hamowała ich burza spo- �26 ANNA ZADROZYŃSKA tecznej dezaprobaty, pojawiały się każdego dnia coraz to nowe inskrypcje. Z chwilą wydrukowania wyborczych plakatów, zjawisko nieco straciło na sile, jakby znajdując wyraz w lawinie zaklęć wyborczych. Jest to zapewne problem ekonomiczny - zniszczenie nowo odmalowanych ścian reprezentacyjnego szla­ ku miasta. Jest to także problem estetyczny - zeszpecenie elewacji. Jest to również problem psychologiczny - siła bodźców nakazujących lekceważenie zarówno wagi gospodarczej, jak i walorów estetycznych. Tymi jednak proble­ mami zajmą się odpowiedni profesjonaliści. Natomiast antropologię może interesować ludzki, kulturowy wymiar zjawiska. Określiłabym go jako pewien rodzaj zachowań obrzędowych kategoryzujących przestrzeń a będących znaka­ mi czasu. W tym wypadku analiza wymaga nie teoretycznych założeń interpretują­ cych semantykę społecznych zachowań. Tu chodzi o pewne ukryte sensy zna­ ków, wyrażające przekonania i wartościujące nawyki kategoryzacji czasu i przestrzeni. Obydwie te jakości oceniane są za pomocą społecznej intuicji, sygnalizowane za pośrednictwem znaków-symboli zrozumiałych w kontekście zarówno historii, jak aktualnych wydarzeń. A zatem mogę wydzielić trzy główne rodzaje przestrzeni, które pociągają naściennych skrybów. Pierwszą z nich jest przestrzeń usankcjonowana trady­ cją, istniejąca jakby od zawsze, spokojnie kanalizująca wszelkie symptomy wyczerpywania się czasu (by użyć tego eliadowskiego sfromułowania). Znaki ją pokrywające informowały o następowaniu lub kreacji chaosu w cyklu życio­ wym jednostek i społeczności. Do tego rodzaju przestrzeni zaliczyłabym wszy­ stkie inskrypcje pojawiające się na płotach, na ścianach miejsc intymnych (np. więziennych cel, miejskich szaletów itd.), na obserwowanych przeze mnie od lat, dwustu czterdziestu słupach wspornikowych północnej warszawskiej Wi­ słostrady. Tu pojawia się warstwami społeczny wyraz emocjonalnych reakcji. Można je podzielić na kilka grup. Jedną z nich są wszelkiego rodzaju seksualia: napisy, rysunki, symbole. Zawierają one przede wszystkim podstawową infor­ mację o bolesnym dojrzewaniu i kłopotach nie do pokonania z zaspokojeniu seksualnych potrzeb. Są one niekiedy wybujałe, bo młodzieńcze. Niekiedy jednak przeciwstawiają się im społeczne normy, przeciwko którym protestują napisy. Tu także znajdują wyraz seksualne odchylenia i perwersyjne tęsknoty ludzi wcale nieprymitywnych. Efektem tych ostatnich jest kilka doskonałych fraszek. Drugim rodzajem słupowej twórczości są inskrypcje informujące o polity­ cznym życiu Polaków. Ten gatunek obejmuje opinie (wypowiadane w krótkich, twardych słowach) o umysłowym poziomie, moralnej ruinie, urodzie i jej man­ kamentach dostojników kolejnych rządów, przedstawicieli urzędów central­ nych, rządzącej partii. Można też tu znaleźć świetne w pomyśle inskrypcje - rysunki, (np. AVE LENIN, gdzie V powstało z dwu palców dłoni uniesionych na znak Viktorii), łączące i syntetyzujące wydarzenia historii, sytuację obecną i polityczny protest. Rozległość semantycznego pola tej właśnie inskrypcji jest znacznie głębsza niż słowa je opisujące. To symbol, jednoczący wieloraką treść uświadamianą i nieuświadomioną. Są także napisy wyrażające wielkie marze- �ANTROPOLOGICZNE PROBLEMY KULTURY WSPÓŁCZESNEJ 27 nia i wielkie rozczarowania co do ludzkości (пр.: Ludzie, dlaczego wy jesteście tacy pojebani?!), stosunek do aktualnego problemu aborcji (пр.: Nie zabijaj nienarodzonego, lepiej oddaj do adopcji!), absurdalne przepowiednie (пр.: Miesiączkuje woźna, będzie zima mroźna). Anonimowi autorzy zapisują to w lesie betonów słupów, gdzie panuje mrok i wilgoć, gdzie przychodzą tylko nieliczni, gdzie pojawiają się spacerowicze wyłącznie w pogodne ranki sobot­ nie i świąteczne. A więc byłaby to prawie naturalna miejska przestrzeń niezwy­ kła, bezludzka, nieludzka. Istnieje poza ludzkimi osiedlami, jest nieuporządko­ wana, systematycznie zaśmiecana, gdzie „strach chodzić". Przez nikogo nie widziani autorzy inskrypcji, pisarze naścienni i rysownicy przychodzą tu wczesnym rankiem lub późnym wieczorem, gdy milknie miasto, gdy pustka pozwala im zachować anonimowość. Kreują na słupach tę swoją rzeczywistość niespełnioną i nie do spełnienia. Innym rodzajem pokrywanej inskrypcjami przestrzeni są ściany nowo od­ malowanych domów Śródmieścia Warszawy. Czyste ściany, których nikt w zwyczajnym czasie by nie tknął. A jednak jakiś społeczny (bo przecież nie jednostkowy) impuls zmusił do ich zeszpecenia. Ich czystość okazała się prowokacją. W tym wypadku pojawiły się również wszystkie rodzaje napisów z „betonowego lasu". Seksualia okazały się nie najważniejsze. Jedynie seksu­ alne określenia posłużyły jako wyraz politycznych deklaracji. Są one ostre, obrażające, dyskwalifikują, poniżają rząd, ludzi, władze. Ten rodzaj manifesta­ cji - napisy w miejscach publicznych - pojawia się tylko wówczas, gdy na­ brzmiewa czas społecznego protestu. Jest to, jak wykazała historia, zapowiedź wybuchu, rewolucji, kataklizmu. Wszystkie ostre protesty społeczne i polity­ czne ostatniego ćwierćwiecza w Europie i poza nią znajdowały takie właśnie wizualne realizacje, tak właśnie informowały o nadchodzących wydarzeniach. A więc jest to znak wyczerpującego się, kończącego się czasu. Znak chaosu, znak również kreowania, przyszłości, nadchodzącego nowego uporządkowa­ nia. Czytość i ład, dotychczasowe normy zostają przekreślone, pogwałcone, zniszczone. Informacja o tym atakuje przechodniów spokojnego dotychczas miasta. „Inskrypcje ścienne" w środku miasta, to komunikat o niezwykłym czasie, który swą obecnością naznacza przestrzenie. Należy go traktować poważnie Trzecią przestrzenią, wynikającą z bezczeszczącej działalności w śródmie­ ściu są tablice-ekrany, które powinny na sobie skupić uwagę profanatorów. Nie wywołują one jednak tak autentycznych emocji, pokrywające je napisy i rysun­ ki nie mają prawdziwej drapieżności i rozmachu tak treściwego, jak formalne­ go. Napisy są tu jakby z grzeczności nieco nieprzyzwoite, jakby miały usaty­ sfakcjonować tych, którzy tablice postawili. To możliwość zastępcza, pośred­ nia, uzupełniająca. A zatem betonowe słupy - to naturalna niezwykła przestrzeń istniejąca w niezwykłym czasie. Jest przestrzenią stałą, sygnalizuje zmienność ludzkiego czasu istniejącego poza nią, konieczną w każdej egzystencji. Gdy czas ludzki się wyczerpuje, gdy nadchodzi czas niezwykły - w betonowym lesie Wisłostra­ dy pojawiają się jego znaki. Nowy czas niezwykły pojawia się nie tylko jako �28 ANNA ZADROZYŃSKA wynik normalnych cykli życia jednostek czy zwykłego rytmu przyrody. On się powoli wyłania z umierającej rzeczywistości, z wyczerpywania się zwykłych ludzkich norm współżycia i organizacji. W tej sytuacji ów chaos nieuchronnie zapowiada zmianę, kreację nowego życia, nowego cyklu istnienia. Jest to bezsprzecznie eliadowska koncepcja czasu i przestrzeni. Wyjaśnianie jednak tymi kategoriami zjawisk współczesnej kultury, z pozoru banalnych, płytkich, fragmentarycznych jest pewnym nowum. Ta jednak interpretacja opiera się na szczególnej przesłance. Otóż czas i przestrzeń, to tylko współrzędne napisów, rysunków, znaków. To one stanowią szczególną rzeczywistość, same w sobie są swoistymi rzeczywistościami. Błogosławieństwa, przekleństwa, życzenia, zamawianie, ale także listy, karty z pozdrowieniami i życzeniami, depesze - to sfery dobrej albo szkodzącej magii. Do niej także trzeba zaliczyć owe współczesne znaki, rysunki i inskrypcje znajdywane niegdyś w tej właśnie formie jako obowiązujące czyn­ ności i rytuały podczas świąt, uroczystości, obrzędów, także zabaw. Laicyzacja kultury, to także laicyzacja obrzędowych celów. Bywa, że są one wyrażane słowami, napisami towarzyszącymi współczesnemu świętowaniu. Niekiedy ograniczają się tylko do opisania rzeczywistości zaistniałej. Wówczas sens święta jest jedynie relacją o tym co człowiecze. Jest to zresztą dość częsty przypadek we współczesnych uroczystościach. Gdy jednak starają się kreować inną, nie istniejącą jeszcze realność, wtedy zyskują walor pozaludzki. Zdarza się także w polskiej praktyce współczesnego świętowania, że owa kreatorska funkcja napisów i obrazów uzupełnia funkcję relacjonującą. W ten sposób można interpretować np. popularne hasła, deklaracje na majowych transparen­ tach, życzeniowe manifesty na bramach zakładów przemysłowych. Wówczas słowo pisane czy obraz zastępują pożądaną lecz nie istniejącą realność. Gdyby zaistniała, napisy utraciłyby wszelki sens obrzędowego kreowania, magicznego zaklęcia. A zatem napisy w „betonowym lesie", na ścianach i witrynach śród­ miejskich domów można traktować jako kreację, magiczne wyobrażenie nie zaistniałej jeszcze rzeczywistości. Taka kreacja, zgodnie z tradycyjnym światopoglądem (najczęściej przecież nieuświadomionym), musi się odbywać wyłącznie w czasie niezwykłym i musi powołać specjalny rodzaj niezwykłej prestrzeni. Staje się nią oczywista doty­ chczas przestrzeń ludzi, centrum miasta, nowo pomalowane ściany domów. Znaki chaosu i kreacji nowej rzeczywistości czynią ją niezwykłą, więc sakral­ ną. Jest to przeto niszczenie porządku człowieka, bezczeszczenie i skalanie w celu kreacji nowego ładu. Jest to jednak jakby skalanie a rebour. Skalanie obecnością napisanego słowa, obscenicznego rysunku, wulgarnego znaku czy­ stej przestrzeni zwykłości. A więc tym, co nieludzkie rzeczywistości człowie­ ka. A jednak jest to skalanie w tym rozumieniu, że następuje tu niedopuszczalne połączenie dwu wykluczających się rzeczywistości: zwyczajnej i niezwykłej, ludzkiej i nieludzkiej, profanicznej i sakralnej. Kultury zwane tradycjami obfi­ tują w tego rodzaju profanacyjne sytuacje. Są one zawsze składnikami obrzę­ dów. Więcej, wiele rytualnych wypraw, poroży, inicjacji itp. zawiera reguły wymagające skalania myślą, mową czy uczynkiem. Wówczas właśnie nakazy- �ANTROPOLOGICZNE PROBLEMY KULTURY WSPÓŁCZESNEJ 29 wane były akty kazirodztwa, seksualnych odstępstw od zwyczajnych norm, sodomii. Dziś zastępuje się je słowami, znakami, rysunkami. I tak można traktować owe obsceniczne wyrazy protestu. Takie jednak wykroczenia prze­ ciwko normom mają ważkie usprawiedliwienie. Jest to usprawiedliwienie ob­ rzędowo jedyne. To kreacja rzeczywistości. Anna Zadrożyńska Anthropological problems of modern culture Summary The problems of classification and interpretation belong to the most important in the studies on modern culture. The cultural phenomena included there are the components of the cultural environment of the researcher himself and therefore it is difficult to observe them from a distance allowing for unbiassed study. Moreover, they appear in numerous transformations of forms and mixed contents. All this blurs their structural image, i. e. general principles ruling their coexistence and complementarity of both forms and contents (meanings). Yet the image is possible to be reconstructed. The traits of modern culture penetrate different social groups. Then the face-to-face cultural transmission (witch has been until recently attributed to folk culture only) can functions among the residents of cities, big and small towns and housing estates as well as in villages and hamlets. In all those places various, but by no means casual cultural configurations emerge. I think that anthropological interpretations are suitable for explaining them. True enough, each of the modern cultural phenomena issues from individual norms and value systems still they are all derived from the collective values and experiences. The phenomena of Polish everyday life afford us interesting subjects for anthropological interpretations. Yet every such study requires defined criteria of classifications and theoretical assumptions. In the paper two of such phenomena are presented. The first of them I called „The commonplace experience of a queue", the other one - „defilement of walls". The former is a subject for an anthropological analysis of culture (in an algebraic absolute meaning) as a set of rules imposed upon nature. The latter - the image of culture itself, its internal relations initiating conceptual categories such as: sacrum and defilement, chaos, re-creation etc. The ..anthropology of a queue" refers to everday observation of conflicts arising among people standing in line in the shops. The conflicts appear because of shortage of goods and system of ration-cards and regulations providing priviledges for some categories of customers. Classification of the facts and their interpretation call for the basic assumptions concerning human nature: - man is not only a territorial but a social as well, - all social animals living in groups establish hierarchies underlying their organization and defining each individual's rights and duties. The organization sets up both social and psycholo­ gical order. There is no group of social and territorial animals ruled by absolute equality, - the hierarchical structure must apper inevitably in Polish society too, in spite of the official equality of the citizens. A hierarchical organization appears in every task-oriented group. A queue in the shop responds to biological situation of procuring food. The danger (not necessarily of starvation, the seanse of shortage is enough) destroys common rules of social interaction, the cultural norms. It does not mean, hawever, that the order of nature appears instead. The cultural counter-norms emerge, a kind of counter-culture. It is an opposite of existing culture, it is not nature. From �30 ANNA ZADROZYŃSKA anthropological point of view it is a new quality. Biology lies under two contradictory forms of social existence: culture and anti-culture, two contradictory ways of distributing goods, two normatively equivalent (and socially accepted) ideas of competitive behaviour. They bothbelong to the same culture system. The ..anthropology of defiled walls" refers to the data concerning various forms of graffiti, pictures and inscriptions covering the walls; pilars supporting the higway and boards placed in the streets so that graffiti could be written on them, not on walls (all the material collected in Warsaw). The analysis of that material refers to theoretical framework of the interpretation of the semantics of social behaviour, meanings of signs expressing attitudes and evaluating the categorization of time and space. The latter basic categories are evaluated by social intuition and expressed with signs-symbols possible to decode in the context of past and present historical events. The actual data allow for conceiving time and space as the essential coordinates which situate graffiti in the context of national life and culture. The inscriptions themselves are the reality burdened with important meanings. Blessings, wishes, curses and magic formulas - are the spheres of magic in which signs, pictures and words make the created reality. According to traditional world-view such a creation must occur in an extraordinary time and mark the space with the quality of extraordinari ness, the space which appears the place of magical acts. The places of magical inscriptions point at destroying the commaon human order, at desecrating and defilement of the norms so that a new order could be created. Translated by Anna Ktuzyńska-Skrzypek Z WITRYNY W Y D A W N I C Z E ! I N S T Y T U T U HISTORII K U L T U R Y MATERIALNEJ PAN R E D A K C J A NAUKOWA BIBLIOTEK! ETNOGRAFII POLSKIEJ zawiadamia z przyjemnością że w roku 1991, w ramach naszej serii ukazały sic następujące pozycje: MIROSŁAWA SDROZD-PIASECKA Ziemia w społeczności ftijejskiej. Studium wsi południowo-wschodniego Mazowsza (Koniec X I X i X X wiek) IWONA KABZINSKA-STAWARZ Games of Mongolian Shepherds JOLANTA K O W A L S K A Free of Life Dance. Cultural Universals in Molion * DANUTA T Y L K O W A [red Górale Beskidu Żywieckiego. Wybrane dziedziny kultury ludowej Wszystkie do nabycia w Bibliotece Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN 00-140 Warszawa, Al. Solidarności 105, tel. 20-28-81 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5b277419e0c742e793913824e8f8468b.pdf 89ec0384d0a7ab7031eba0df3f758116 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1390 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1284 Title A name given to the resource Taniec w mitach kreacyjnych. Wprowadzenie / ETNOGRAFIA POLSKA 1991 t.35 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1991 t.35 z.1, s.31-40 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalska, Jolanta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „ETNOGRAFIA POLSKA", I. X X X V : 1991, z. 1 PL ISSN 0071 -1861 CZĘŚĆ II Jolanta Kowalska ( I I I K M P A N , Warszawa) Taniec w mitach kreacyjnych. Wprowadzenie Gdy Mahadeva budzi się z nieruchomego milczenia, zachwytu i czyni pier­ wszy taneczny ruch, drgnienie przenika martwą materię, przepływają przez nią fale wibracji Dźwięku budząc ją i przenikając pulsującym życiem. Wtedy ma­ teria zaczyna tańczyć, układa się w olbrzymi łuk aureoli otaczającej jego postać. Ananda Coomaraswamy Jednym z najciekawszych zespołów źródeł odnośnie tańca są mity kreacyj­ ne mówiące o stworzeniu świata i człowieka. W stosunkowo dużej ich liczbie taniec występuje w roli czynnika sprawczego tworzenia, bądź jednego z ele­ mentów działania kreacyjnego. Częstotliwość występowania tego motywu mitologicznego nasuwa nieuniknione pytanie - dlaczego właśnie taniec? Jakie czynniki właściwe myśleniu religijnemu ludów świata spowodowały, że niektó­ re z nich u początku swej drogi postawiły taniec. Artykuł mój poświęcam wprowadzeniu w tę frapującą problematykę. 1. Przesłanki Z kwestią obecności tańca w mitach kreacyjnych i wymienionych tu dwóch jego ról, zetknęłam się kilkakrotnie przy okazji analiz różnych aspektów kultu­ rowych uwarunkowań symboliki tańca. Po raz pierwszy wypłynęła ona w związku z rozważaniami poświęconymi funkcjom tańca w kulturze, a wśród nich funkcji komunikacyjnej i przyczynom swojego rodzaju „uprzywilejowa­ nia" tańca w artykułowaniu określonych treści. Ważną wskazówką umożliwia­ jącą rozważenie tej kwestii stanowiło dla mnie spostrzeżenie Melville i Frances Herskovitsów, zawarte w Dahomey an Narrative (1968 s. 45). Stwierdzili oni, że w analizowanych tekstach mitologicznych ludów zamieszkujących teren Dahomeju nie występowały wątki tragiczne. Zauważyli zarazem, że w bada­ nych społecznościach obowiązywała wizja świata pojmowanego jako nieprzy­ jazny ludziom, obszar potencjalnych zagrożeń, narzucająca konieczność mil­ czenia wobec smutku i cierpienia, bowiem objawienie ich mogłoby je powię­ kszyć. Był to powód, ze względu na który uczucia te nie były wyrażane słownie, �32 JOLANTA K O W A L S K A m o g ł y b y ć j e d n a k a r t y k u ł o w a n e w t a ń c u . Wprowadze­ nie tańca w miejsce słowa dokonywane było tu więc w ściśle określonych okolicznościach, z przekonaniem, że jest on środkiem gwarantującym skutecz­ ność i nieszkodliwość wypowiedzi. Spostrzeżenie Herskowitsów nawiązuje do udokumentowanej w pracach z dziedziny etnologii i religioznawstwa szczegól­ nej klasyfikacji kulturowej słowa (van der Leeuw 1978, s. 188-201; Cassirer 1977, s. 269-275). Myśleniu magicznemu, które właściwe jest kulturom społeczeństw przedindustrialnych i tradycyjnych przynależna jest tendencja do posługiwania się omownością, gdy zachodzi potrzeba nazwania mocy i zjawisk przerastających człowieka w jego własnym domniemaniu. Wiara w niebezpieczną moc wypo­ wiadanego słowa, w tym zwłaszcza nazw własnych, wiąże się z przekonaniem, że nadanie imienia jest aktem pobudzenia do życia, wypowiedzenie go zaś równoznaczne z przywołaniem, a zarazem ujawnieniem symbolizowanej przez nie treści. W konsekwencji oznacza to, że użycie słowa niesie z sobą poważne ryzyko, zwłaszcza, gdy w grę wchodzą treści ważkie. Zwolennicy przestrzegania w tańcu prajęzyka ludzkości byliby może skłonni uznać przedstawione wyżej dane, za przemawiające na korzyść wysu­ wanej przez nich hipotezy. W przypadku prowadzonych tu rozważań najwię­ ksze znaczenie ma fakt, że zaprezentowane kwalifikacje słowa mają swe źródło w dualnej koncepcji świata, zgodnie z którą rzeczywistości ludzkiej odpowiada rzeczywistość pozaludzka - święta. Zarazem, kontakt człowieka z owym obsza­ rem świętym jest - zgodnie z konwencją myślenia religijnego - koniecznością, warunkiem zachowania życia, ponieważ on właśnie jest życia sponsorem. Nawiązując z nim kontakt człowiek posługuje się środkami, które - zgodnie z jego przekonaniem - zapewnią mu nie tylko właściwy rezultat działania ale i bezpieczeństwo, a więc słowem i przedmiotem magicznym oraz samym dzia­ łaniem w tym także tańcem. Na kwestię tę zwrócił uwagę Gerardus van der Leeuw w rozważanich poświęconych roli ruchu w obrzędzie (1978, s. 418-419, 422-423) wyróżniając trzy jej aspekty. - Przede wszystkim więc działanie obrzędowe wywołuje „po­ ruszanie świętej mocy". Po wtóre, sam obrzęd jest ruchem, w którym „własna moc ciała staje się znowu, podobnie jak w świecie pierwotnym podstawą sakramentu" (van der Leeuw 1978, s. 419). A wreszcie obrzęd opiera się na ruchu stanowiącym powtórzenie aktu stwórczego, co decyduje o jego znacze­ niu i przesądza o wartości. Van der Leeuw podkreślił przy tym, że działania związane z obrzędem, ze względu na występującą w nich szczególną rytmizację ruchu, nabierają charakteru zachowań tanecznych (ibidem, s. 422-424). 1 Dodać należy jeden jeszcze element uzupełniający, a zarazem wyjaśniający szczególne uprzywilejowanie tańca w omawianym zakresie. - Taniec, ów śro­ dek artykulacji treści zdolny wejść w kompetencje słowa w sytuacji, gdy oka­ zuje się ono zawodne, nazywany bywa j ę z y k i e m b o g ó w . Docho­ dzimy tu, jak przypuszczam, do sedna sprawy. Bowiem by zostać zrozumianym należy użyć właściwego języka, w odpowiedni sposób. W tym znaczeniu, uprzywilejowanie tańca jako środka przekazu wynika z jego kulturowo uwa- �TANIEC W MITACH K R E A C Y J N Y C H 33 runkowanej kwalifikacji, jako w ł a ś c i w e g o j ę z y k a o b r z ę d u . Ta zaś jego cecha znajduje potwierdzenie i egzemplifikację właśnie w mitach stanowiących przedmiot mego artykułu. Najbardziej znaczący dla całości prowadzonych przeze mnie prac poświę­ conych kulturowym determinantom był i jest casus mitycznego tańca kreacyj­ nego Siwy-Nataradży zaczerpnięty z kultury Indii. Kontakt z reprezentowanym w nim sposobem pojmowania tańca stanowił ów nieodzowny moment ilumina­ cji poznawczej, umożliwiający przełamanie utartych nurtów myślenia. Analiza treści tego mitu skonfrontowana z wyobrażeniem rzeźbiarskim opisywanego w nim tańca stanowiła podstawę, w oparciu o którą stworzyłam koncepcję roli człowieka w tańcu. Przyjęłam, że podobnie jak mityczny tancerz jest on „tań­ czącym centrum" emisji ruchu i znaków tanecznych. Koncepcja ta umożliwiła mi ustalenie punktu odnesienia klasyfikacji tańca rozumianego jako forma przekazu treści kulturowych (Kowalska 1985). Tenże mit, niezmiernie klarow­ ny, kompletny a przy tym „oprawiony" w obszerną literaturę przedmiotu, nadał nowy wymiar podobnym przekazom mniej kompletnym, bądź po prostu mniej znanym, stanowiąc zarazem inspirację do bliższego ich poznania. Taniec jest zjawiskiem ruchowym. Ruch o szczególnych walorach rytmicz­ nych jest jego tworzywem i jedynym sposobem materialnej egzystencji. Dla lej przyczyny zapewne, podstawowy zakres ról możliwych do spełnienia przez taniec w mitach omawianej kategorii, wypłynął już przy okazji rozważania kwestii symboliki ruchu i bezruchu. Powszechnik kulturowy, na mocy którego tworzywo tańca - ruch - asocjowane jest z życiem w sensie atrybutu i symbolu życia, w sposób bezpośredni dokumentowała treść mitów kreacyjnych, w któ­ rych taniec, ruch, pierwsze drgnienie kreatora, czy pierwotna wibracja materii stanowiły czynnik sprawczy aktu stwórczego. W dalszej kolejności były to mity, w których ruch bądź taniec stanowiły komponent działań twórczych. Na koniec wreszcie takie, zgodnie z treścią których taniec (ruch, wędrówka) czy­ niły możliwym przełamanie kryzysu mitycznego. Wymienione tu kategorie mitów kreacyjnych różniące się pomiędzy sobą rolą, którą odgrywał w nich taniec, odpowiadają zasadniczemu ich podziałowi. 2. Taniec jako czynnik sprawczy kreacji Istnieją dwa warianty tej roli tańca w mitach kreacyjnych. Cytat stanowiący motto artykułu, zaczerpnięty z kultury Indii, oddaje sens pierwszego z nich. R u c h p r z e k s z t a ł c a j ą c y s i ę w t a n i e c , biorący swój początek z drgnienia Mahadevy ożywia tu martwą materię i pobudza ją do tańca rekreującego świat po każdym kolejnym kataklizmie kosmicznym. Hinduistyczna doktryna religijna (Berriedale 1964; Bhavnani 1970; Dowson 1978) opiera się na koncepcji zamierania i odradzania się świata w cyklu Dni i Nocy Brahmy. Brahma, pierwszy z trójcy bóstw hinduizmu narodzić się miał z jaja kosmicz­ nego (lotosu). Stworzył on świat, zniszczony przed nastaniem pierwszej Nocy ognistym katalizmem, a następnie odtworzył go ponownie z nastaniem kolej­ nego Dnia. Cykl Dni i Nocy Brahmy powtórzyć się ma sto razy po czym nastąpi �34 JOLANTA K O W A L S K A zwinięcie świata, swojego rodzaju autoanihilacja, powrót do pierwotnego jaja kosmicznego, z którego wszystko wzięło początek. W mitach o stworzeniu świata zarejestrowanych w kulturze Indii występują jeszcze dwa inne wątki kojarzące taniec z kreacją. Zgodnie z Rygwedą, a więc najstarszą przedaryjską warstwą wierzeń, wyłonienie świata z Chaosu dokona­ ne być miało przez krąg tańczących bogów. Motyw ten powtarza się następnie w opisie wydobycia z dna oceanu amrity - napoju nieśmiertelnych - dokony­ wanego już nie poprzez taniec lecz ruch obrotowy mątewki obracanej przez bogów i asurów . Trzeci wątek związany jest z postacią Siwy-Nataradży - Pana Tańca (por.: Kowalska 1985), któremu przypisywane są atrybuty całej trójcy bóstw hindui­ stycznych. - Brahmy, do którego należała kreacja świata, Wisznu utrzymujące­ go świat w trwaniu i chroniącego go, oraz Siwy - niszczyciela. Zgodnie z mi­ tem mówiącym o „prawykonaniu" a zarazem początku nieustającego tańca nadania, Siwa tworzy nim, zachowuje w trwaniu i niszczy istnienie, w sensie niszczenia zła-niewiedzy. Wykonuje zaś swój „stwórczy tan" w idealnym cen­ trum - środku i sercu świata, które jest zarazem sercem każdego z ludzi. Uosa­ bia on tu pełnię kompetencji, kategorii istnienia a nade wszystko pełnię czaso­ przestrzeni, które powołuje do życia swym tańcem. Inny przykład tańca kreacyjnego, którego źródłem jest pierwotny impuls zawiera mitologia Dogonów z Afryki Zachodniej (teren Mali). Zgodnie z kon­ cepcją tego ludu na temat stworzenia świata (Griaule 1970; Griaule, Dieterlen 1963, s. 84-87, 1965, s. 61-62, 95-101) początkiem wszystkiego była wibracja. Siedem pierwszych wibracji materii we wnętrzu jaja kosmicznego, inaczej ziarna po (identyfikowanego z najmniejszym znanym Dogonom nasieniem - digitaria exilis, a zarazem z bliźniaczą gwiazdą Syriusza nazywaną gwiazdą Digitaria) sprawiło iż pękła jego powłoka i materia rozprzestrzeniła się po najdalsze krańce świata. Jednocześnie, owe wewnętrzne wibracje wprawiły materię w ruch rozwijający się zgodnie z linią spirali, stanowiący swoisty taniec kreatora - boskiego garncarza Amma. Rzecz znamienna, że zarówno pierwsze drgnienie Mahadevy w mitologii Indii, jak i pierwotna wibracja materii w wie­ rzeniach Dogonów, mają swe źródło w intelekcie - ruchu myśli Kreatora. Drugi wariant roli tańca jako czynnika sprawczego w mitach kreacyjnych, s a m o i s t n i e s t a n o w i ą c e g o a k t s t w o r z e n i a reprezentuje ta­ niec Eurynome z przedhclleńskiego mitu pelazgijskiego. - „Na początku Eurynome, bogini wszechrzeczy, wyłoniła się naga z Chaosu, nie miała jednak na czym oprzeć stóp, wobec czego tańcząc samotnie na falach oddzieliła morze od nieba. Tańczyła w kierunku południa a wiatr, który wiał w ślad za nią wydawał się czymś nowym i zbyt samodzielnym by od niego zacząć dzieło stworzenia. Kręcąc się w koło chwyciła ten Wiatr Północny, roztarta go w dło­ niach i patrzcie: oto powstał wielki wąż Ofion. Eurynome tańczyła by się rozgrzać, jej ruchy stawały się coraz gwałtowniejsze aż Ofion pełen pożądania owinął się wokół jej boskich członków i połączył się z nią" (Graves, 1967, s. 2 37)3. �35 TANIEC W MITACH K R E A C Y J N Y C H Występują tu dwa znamienne motywy ruchowe rejestrowane w wielu mi­ tach mówiących o powstaniu świata i człowieka. Pierwszy, to ruch Kreatora na falach praoceanu prowadzący do stworzenia stałego gruntu, „na którym można by oprzeć stopy". W przytoczonym micie pelazgijskim jest to taniec wykony­ wany jako celowe działanie twórcze. Znane mi jego korelaty mają na ogół charakter czysto ruchowy, bądź działań paratanecznych. W mitologii fińskiej np. miał to być wręcz bezwolny ruch dziewicy Leonnotar unoszącej się biernie w bezkresie wód pokrywających ziemię (Kalwela 1980, s. 8-10). Z kolei, zgod­ nie z mitycznym przekazem na temat początku Indian Omaha, był to ruch bezcielesnych istnień przemieszczających się ponad wodami w stronę północy a następnie wschodu, południa i zachodu (zgodnie z wierzeniami Omaha był Го kierunek tworzenia, a w praktyce obrzędowej tej społeczności kierunek modli­ twy) w poszukiwaniu miejsca, gdzie mogłyby prowadzić życie jako istoty z ciała i krwi. W czasie swej wędrówki nie znalazły one nigdzie suchego skrawka gruntu, gdy „nagle spośród wód wyrosła ogromna skała. Wybuchła płomieniami aż wody uniosły się ku niebu jako chmury. Pojawiła się sucha ziemia, wyrosły na niej trawy i drzewa. Duchy zstąpiły na nią i stały się istotami ludzkimi; nasyciły się pokarmem z nasion traw i owoców drzew, a ziemia zawibrowała radością i wdzięcznością dla Wakondy, pana stworzenia" (Ale­ xander 1964, s. 98). W tym przypadku, jak widać, zasadniczą rolę odgrywa ruch obrotowy wypełniający przestrzeń w „kierunku kreacji", stanowiący typologi­ czny i funkcjonalny odpowiednik czynności mącenia wód, wydobywania ziemi na ich powierzchnię. Ruch ten zarazem stanowi element swego rodzaju autokreacji, przemiany w istoty ludzkie, dokonywanej przez owe bezcielesne ist­ nienia. Drugi motyw ruchowy charakterystyczny dla mitów kreacyjnych, który wystąpił w tańcu Eurynome to potarcie dłoni posiadające znaczenie czynności twórczej, czyniącej materię podległą intencji Kreatora, umożliwiającej p r z e ­ t w o r z e n i e jej. Taniec jako samoistna czynność stwórcza jest częstym sposobem działania zwierząt-kreatorów, kruka, kojota itp. - w koncepcjach stworzenia szeregu plemion Indian Ameryki Północnej (Alexander 1964, s. 217, 259-262, 293, 308). Jest też elementem działania bóstw, istot nadprzyrodzonych i legendar­ nych założycieli podwalin życia i kultury. Wkraczamy tu w kolejny, zakres zagadnień dotyczących tańca w mitach kreacyjnych. 3. Taniec jako element kreacji Liczne koncepcje stworzenia zarejestrowane w kulturach ludów pierwot­ nych odczytujemy jak wielce niekompletne księgi rodzaju, pozbawione pier­ wszego a niekiedy i więcej rozdziałów. Brakuje w nich nam, przyzwyczajonym do kanonu myślenia ukształtowanego przez biblijną sekwencję „na początku było Słowo, a Słowo było u Boga i Bogiem było Słowo" - określonego począt­ ku i logicznego, z naszego punktu widzenia, przebiegu zdarzeń. Biorąc do ręki którykolwiek z tekstów tego rodzaju wpadamy niejako „w środek akcji" . Oto 4 �36 JOLANTA KOWALSKA więc dowiadujemy się пр., że istnieje ludzka wioska, tyle że mieści się ona w świecie podziemnym, bądź, że w świecie j u ż istniejącym i na poły lub nawet całkowicie ukształtowanym, egzystują jakieś istoty o bliżej niesprecyzowanym statusie - ni to nadprzyrodzonym, ni to ludzkim. Dopiero ich działania i kom­ petencje ujawniają ich charakter. W mitach tych ważną rolę odgrywają: kwestia stadialności tworzenia i kry­ zysów istnienia spowodowanych błędami popełnianymi przez pierwszych lu­ dzi, bądź konfliktem pomiędzy istotami nadprzyrodzonymi oraz motyw poszu­ kiwania przez ludzi zasady istnienia świata. Taniec ma w nich do wypełnienia trzy.rodzaje zadań. Pierwsze z nich wynika z przypisywanych mu tu kwalifi­ kacji w a r u n k u w ł a ś c i w e g o f u n k c j o n o w a n i a ś w i a t a przekazywanego ludziom przez istoty nadprzyrodzone lub zdobywanego przez ludzi. Motyw zdobycia tańca-zasady zawarty jest w micie Kwakiutlów z pół­ nocno-zachodniego wybrzeża Ameryki Północnej, mówiącym o pochodzeniu tańca Xwe'xwe. Powiedziane jest w nim: „Wa'qe wiosłował w pobliżu Xulk". Wędrował w kierunku północnym aż dotarł do Kiwa ne. Wylądował, wyłado­ w a ł Izawartośćl swei łodzi i nozostał tam na dłuei czas Wybudował mały dom Pewneeo wieczoru edv siedział w swym domu usłyszał łoskot i rozmawiają­ c y c h ludzi Dokonał wówczas oczyszczenia ponieważ myślał że było to c o ś Donanaturalneizo Usłyszał to o o n o w n i e i D o s z e d ł zobaczyć co by to mogło b y ć Przybył do Ax dEm i zobaczył dom Przez dach wylatywały iskry Z domu d o b i j a ł hałas I H a ł a s l n a . l e umilkł i \Wa'oe4 usłyszał rozmawiających ludzi Zajrzał nrzez d z i u r ę n o s e k u łdo wnętrza d o m u i z o b a c z y ł t a ń c z ą c y c h ^ xwe Kiedv w n i e ś n i t o w n r z v s z n c e i tańcowi wvnowiedziane zostało newne słowo n m d H o n i nn H e m i e i nil sie w k a r Z z v n v O p o n v i c h uderzały o z i e m i e n o w o d ^ r ł o S r M ZZuZć i l T ^ i Z I Z Z e c . Z l i Z n M nie z a u w a E Zl ^ I T n ZгЛГпя 1 ^ fw^ZTZZTSZZZce rhndził h v p i l niwZJZ\^T^ZrZT^ZZ ГнГн\т Гм^Те l rZ7Z „ 1 Ziai 7 n L v m Í Z r h T T r W i domuj. Wszedł do domuj. Nikt me zwrócił na mego uwagi Zatrzymał się potrz^^ Z kolei motyw przekazania ludziom tańca-zasady prawidłowego funkcjo­ nowania świata zawierał mit Indian prerii wyjaśniający pochodzenie „tańca słońca". Taniec ten ofiarowny został ludziom w latach głodu i suszy spowodo­ wanych bezruchem ciał niebieskich. Wraz z tańcem otrzymali zapewnienie, że coroczne powtarzanie go zagwarantuje im pomyślność i obfite stada zwierząt, a przede wszystkim niezagrożone żadnym nieszczęściem istnienie świata. W micie Czejennów Grzmiący Piorun (głos Wielkiego Ducha) takimi oto słowy zwrócił się do przedstawicieli ludzi, młodego szamana i towarzyszącej mu kobiety; „Postępujcie zgodnie z moimi instrukcjami a gdy wyjdziecie z wnę­ trza tej góry wszystkie ciała niebieskie będą w ruchu. Grzmiący Piorun obudzi je: słonce, księżyc, gwiazdy i deszcz, który rodzi owoce. Wszystkie zwierzęta wvida za wami i nóida do waszveh siedzib Weź te czaDke z rosami i noś ia podczas ceremonii, którą wam ofiarowałem a będziecie posiadali władzę nad i �TANIEC W MITACH KREACYJNYCH 37 zwierzętami. Włóż ją, gdy wyjdziesz stąd a ziemia będzie ci błogosławić" (Alexander 1964, s. 123). Wątek poszukiwania i uzyskania tańca stanowiącego swoisty modus vivendi świata zawarty jest również w mitologii Zuñi. Zgodnie z wierzeniami tej spo­ łeczności pierwsi ludzie odbyli wędrówkę w poszukiwaniu centrum świata, które zamieszkiwane było przez tańczących bogów katcina. Symboliczną trans­ pozycją owego mitycznego centrum miało być w konsekwencji każde miejsce, w którym wykonywane były tańce ludzi przyjmujących na czas ich trwania role tańczących bogów, powracających w kontekst czasu mitycznego (Benedict 1935, s. 1-50; 1960, s. 137-141; Alexander 1964, s. 206-211). Drugie zadanie tańca w omawianej kategorii mitów łączy się z przypisywaną mu zdolnością do spełniania r o l i ś r o d k a porządkowania ś w i a t a . Motyw ten zawiera mitologia Chin (Granet 1973, s. 28-35; Fergusson 1964, s. 35-38). W legendarnych czasach państwo chińskie młode jeszcze i niezupełnie ukształtowane, a zatem tym łatwiej ulegające wszelkim wpływom destrukcyjnym, nawiedzały kataklizmy, zapobieganie którym należało do obo­ wiązków władców. Pierwszy z nich, Wielki Jii, twórca państwa i założyciel legendarnej dynastii Hia, posłużył się tancem by dokonać boskiego dzieła uporządkowania ziemi. Wyznaczył on kierunki świata, nadał stały bieg rzekom wyznaczając ich koryta, zagospodarował „święte obszary i dostojne góry [...] jego głos był wzorcem dźwięków, jego ciało wzorcem miar długości. Mógł więc określić liczby, które umożliwiają kierowanie czasem i przestrzenią, oraz mu­ zykę, która stwarza powszechną harmonię" (Granet 1973, s. 30). Był to taniec niezwykły z wielu względów, w tym również na formę ruchu (Wielki Jii poru­ szał się kulejąc), przede wszystkim jednak zwraca uwagę jego funkcjonalna zgodność z tańcem Siwy-Nataradży, jakkolwiek zakres dokonań Wielkiego Jii był węższy, bo ograniczony do „ziemskiego gospodarstwa". W kompetencjach tańca do porządkowania świata mieści się jego zdolność do przekształcania. Sygnałem tej kwestii był autokreacyjny ruch bezcielesnych istnień z mitu plemiania Omaha. Daleko wyraziściej la cecha tańca daje o sobie znać w mitach Irokezów (Mac Elwain 1978, s. 107-108; Alexander 1964, s. 26-27), które opisują powstanie Plejad nazywanych tu tańczącymi gwiazdami. Gwiazdy te były kiedyś dziećmi. Pewnej nocy dzieci obudził śpiew, zaczęły do jego wtóru tańczyć i w czasie tańca wstępowały coraz wyżej i wyżej aż znalazły się na sklepieniu niebieskim, a tam zostały zamienione w gwiazdy. Zgodnie z wierzeniami Irokezów Plejady tańczą każdego roku przez cztery dni nad domem obrzędowym jednego z męskich stowarzyszeń. Taniec ich rozpoczyna nowy rok. Ostatnie wreszcie zadanie tańca jako elementu działań kreacyjnych to s t a b i l i z a c j a a k t u k r e a c j i . Ideę tę pięknie oddają - jeśli idzie o stworzenie świata mit Indian Pima, w wymiarze ludzkim zaś mit australijski zarejestrowany w okollicach Melburne. Pierwszy z nich powiada: „Na począt­ ku nie było nic w miejscu gdzie jesteśmy - ziemi, słońca, księżyca, gwiazd ani niczego co widzimy. Przez wieki ciemność zbierała się aż uformowała się w wielką bryłę, w której ukształtował się Opiekun Ziemi. Unosił się on z wia- �38 JOLANTA KOWALSKA trem jak puszysty kłaczek bawełny, przemieszczając się tu i ówdzie, nie mogąc się na niczym oprzeć ani nigdzie zatrzymać. Pewien swej mocy postanowił spróbować utworzyć trwałe miejsce, wziął więc ze swej piersi odrobinę pyłu i rozpłaszczył ją na placek. Następnie pomyślał: niech ukażą się rośliny i poja­ wił się gąszcz kreozotowy. Trzykrotnie krąg ziemi przewrócił się lecz za czwartym razem pozostał tam, gdzie Opiekun Ziemi umieścił go. Wówczas, Opiekun Ziemi zatańczył na [stworzonej przez siebie] ziemi i zaśpiewał" (Ale­ xander 1964, s. my. Z kolei w australijskim micie o stworzeniu człowieka powiedziane jest co następuje: „Na początku Pundjel uczynił z gliny dwie istoty ludzkie rodzaju męskiego. Przy pomocy swego wielkiego noża wyciął trzy duże arkusze kory. Na jednym z nich umieścił porcję gliny i wyrobił ją swym nożem aż uzyskała potrzebną konsystencję. Gdy glina była miękka położył część jej na drugim arkuszu kory i począł lepić z niej człowieka: zaczął od stóp, potem ulepił nogi, korpus i ramiona i głowę. Na każdym z arkuszy kory ulepił człowieka. Był bardzo zadowolony ze swej pracy, spoglądał na ludzi długi czas i zatańczył dookoła nich. Następnie wziął włóknistą korę, zrobił z niej włosy i umieścił je głowach ludzi - jednemu z nich dał włosy proste, dwóm pozostałym kręcone. Pundjel ponownie obejrzał swe dzieło. Był bardzo zadowolony. Raz jeszcze zatańczył wokół ludzi. Wygładził ich ciała swymi dłońmi poczynając od stóp do głowy, po czym kładł się na nich kolejno i wdmuchiwał im oddech w usta i pępki aż ciężko oddychając poruszyli się. Wówczas zatańczył wokół nich po raz trzeci. Później nauczył ich mówić i sprawił, że powstali [z ziemi], urośli i stali się dojrzałymi młodymi ludźmi" (Dixon 1964, s. 273). W micie Indian Pima taniec pojawia się z chwilą całkowitego zakończenia dzieła stworzenia, natomiast w micie australijskim zamyka on, niejako wieńczy kolejne fazy procesu kreacji. W obydwu nie tyle stymuluje czynności Opiekuna Ziemi i Pundjela, co stanowi ich akt końcowy - ostatni wyraz dokonanego dzieła. Przedstawiłam tu zaledwie szkic problematyki dotyczącej tańca w mitach kreacyjnych, rodzaj zgrubnego inwentarza zagadnień. Pełna analiza przytoczo­ nych tu jak i pominiętych mitów ujawni z pewnością szereg dalszych korelacji pomiędzy poszczególnymi ich wątkami, jak i niejeden nowy motyw kryjący się W obszernych danych źródłowych. Przypisy 1 Ta stara poetycka wizja zawarta w Dialogu o buku Lukiana z Samosałe powracała w koncepcjach wielu badaczy. Nawet jeśli nie wypowiadana dosłownie tkwiła u podstaw powtarzającego sie motywu: „taniec jest tak dawny jak ludzkość. Dawniejszy niż jeżyk". - Analogiczny motyw - wydobywania z dna oceanu jako jednego ze zdarzeń wchodzących w sklad kosmogonii - zawiera mitologia Japonii. Por.: Kojikk 1986, s. 46-48 (zwój I, akapit 2, w. 3-4, zwój I, akapit 4, w. 1-16). Graves powołuje się na: Pliniusz. Historia Namralna (IV.35 i VIll.67j oraz Homer, Iliada (ХХ.223) I, �TANIEC W MITACH KREACYJNYCH 39 4 W oparciu o konslatacje tych cech mitów społeczeństw przedindustrialnych wylansowana została tyle chwytliwa co nieuzasa­ dniona hipoteza o braku jakichkolwiek systematycznych koncepcji stworzenia wśród owych ludów (Arrhenius 1912, s. 1-10). 5 Opiekun Ziemi śpiewał: „Opiekun Ziemi ukształtował świat/ Podziwiaj do czego jest zdolny! Uczynił go krągłym i gładkim/ Podziwiaj do czego jest zdolny! Opiekun Ziemi stworzył góry/ Bacz co powiedział! On jest tym, który to uczynił/ Bacz co powiedział! Opiekun Ziemi ukształtował ten áviat/ Opiekun Ziemi stworzył te góry Czynił go większym i większym/ Po ziemi się rozgląda Na góry swe spoglądać może" (Alexander 1964, s. 177). Literatura A l e x a n d e r H. B. 1964 North American Mythology, Mythology of all Races, t. 10, New York. A r r h e n i u s S. 1912 Obraz wszechświata w dziejach ludzkości, Łódź-Warszawa-Lwów. B e n e d i c t R. 1935 Zufii Mythology, Columbia University Contributions to Anthropolo­ gy, t. 21, cz. 1-2, New York. . 1966 Wzory kultury. Warszawa В e r r i e d a 1 e K. 1964 Indian Mythology, Mythology of all Races, t. 6, New York. BhavnaniE. 1970 The Dance in India, Bombay. Boas R 1935 Kwakiutl Tales, New Series, Columbia University Contributions to Anthropology, t. 24, New York. C a s s i r e r E. 1977 Esej o człowieku wstęp do filozofii kultury, Warszawa. D i X o n R. B. 1964 Oceanie, Mythology og all Races, t. 9, New York. D o w s o n J. 1978 A classical dictionary of Hindu mythology and religion, geography, history and literature, New Delhi E 1 w a i n Th. Mac 1978 Mythological tales ana'the Allegany Seneca, Acta Universalis Stockholmiensis, Stockholm Studies in Comparative Religion no 17, Stockholm. F e r g u s s o n J. C. 1964 Chinese Mythology, Mythology of all Races, t. 8, New York. G r a n e t M. 1973 Cywilizacja chińska. Warszawa. G r a v e s R. 1967 Mity greckie. Warszawa. G r i a u l e M. 1970 Schwarze Genesis, Freiburg. �40 JOLANTA K O W A L S K A G г i a u 1 e M., D i e t e r 1 e n G. 1963 The Dogoń of the French Sudan, Africa Worlds. Studies in the Cosmological Ideas and Social Values of African Peoples, Oxford-LondonNew York, Toronto, s. 83-110 1965 Le renard pále, Travaux et Memoires de lTnstitut d'Ethnologie University de Paris, t. 72, Paris. H e r s k o v i t s M.iR 1968 Dahomeyan Narrative. A cross-cultural analysis, Evanston. Kalewala... 1980 Kalewala, Warszawa. Kojiki... 1986 Kojiki czyli księga dawnych wydarzeń, t. 1-2, Warszawa. K o w a l s k a J. 1985 Symbolika uniwersum w wyobrażeniu rzeźbiarskim mitycznego tańca kreacyjnego Siwy-Nataradży, „Etnografia Polska", t. 28, cz. 2, s. 231-241. L e e u w G. van der 1978 Fenomenologia religii, Warszawa. Jolanta Kowalska Dance in the creation myths. An introduction Summary Myths telling about the acts of creation of the world and people belong to the most interesting sources for the study of dance. In a relatively great numer of them dance appears as a causative factor of creation or of the elements of the creative activity. The frequency with which those motives occur suggests a question: why the dance? What the charasteristics of the religious thought of the human placed dance at very beggining of everything? This article introducess into the problem. The premises of it have emerged from my studies concerning cultural functions of dance. I wanted to discover reasons of priviledged role of dance in articulating particular meanings. The most inspirational became the instance of the mythical creative dance of Siva Nataraja (Kowalska 1985). That myth, very clear, complete and „supplíed" with a rich scientific literature shed a new light on some less complete or simply not so well known texts. Dance is a motion phenomenon. The movement with particular rhytmic patterns is its material stuff and the only way of material existence. Perhaps that is why the essential scope of its possible functions in creation myths had already been revealed in discussing the symbolism of movement and static condition. The creation myths gave evidence to a cultural universal, according to which dance matter - movement - is associated with life, both as an attribute and symbol of life. First of all - dance, movement, the first tremor of the creator or the primordial vibration of the matter, were in one group of those myths, causative factors of the act of creation. In other group of them, dance (or movement) constituted a component of the creative act. In the third at last, dance (or relatively movement and wonderine) enabled (jetting over the mythical crisis. " Translated by Липа Kuczyńska-Skrzypek v � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7f368a92b0752de1fb55b8d269f2dd88.pdf 3d29a1bb93e7b113f816c6a6dd271ca9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1393 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1287 Title A name given to the resource Słowo i gest. Dwa warianty weselnych zaprosin / ETNOGRAFIA POLSKA 1991 t.35 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1991 t.35 z.1, s.85-104 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wieczorkiewicz, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „ETNOGRAFIA POLSKA", t. X X X V : 1991, z.l P L ISSN 0071-1861 Anna Wieczorkiewicz (IBL, Warszawa) Słowo i gest. Dwa warianty weselnych zaprosin 1 W artykule tym zajmujęsięsposobem istnienia obrzędu weselnych zaprosin na wsi polskiej w wieku X I X i na początku X X . Zaprosiny traktuję jako element pewnej rzeczywistości znakowej i dążę do wykrycia zasad budowy tych zna­ ków. Nie chodzi mi przy tym o działania inwentaryzacyjne czy klasyfikacyjne. (Oczywiście, zabiegi te wykonywane były w toku pracy nad materiałem, ale stanowiły jedynie etap przejściowy, technikę przygotowania materiału). Przyj­ muję do wiadomości zróżnicowanie form, jaki<e przybiera akt zaprosin , ale nie rozważam ich związków genetycznych. Ważna natomiast okaże się wymienial­ ność elementów, z jakich formy te są złożone, ich funkcjonowanie, oraz to, czy orzeeruDowanie'składników wnływa w iakiśsoosób na ich całościowa wymo­ wę. 2 Materiał, na którym się opierałam, to przede wszystkim opisy pochodzące z omawianego okresu. Niezwykle bogatym źródłem są oczywiście prace O. Kolberga. Liczne rozproszone informacje zawierają też periodyki „Wisła", „Lud", „Prace i Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne" oraz „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej". Korzystałam też z mono­ grafii wesela i ogólnych prac o kulturze ludowej. Z prac nowszych uwzględni­ łam głównie te, które dotyczą obrzędowości weselnej X I X i początku X X wieku. Miały one rolę uzupełniającą, a niekiedy pozwalały na weryfikację starszych źródeł. Zamieszczone przeze mnie cytaty mają pełnić funkcję egzemplifikacyjną i dobrane zostały ze względu na największą reprezentatywność dla danego zjawiska - stąd też wynika fakt, że często zestawiam dane pochodzące z róż­ nych regionów. Można wyróżnić dwa sposoby „proszenia" na wesela - dwa warianty zapro­ sin. Pierwszy z nich wykorzystuje orację - to ona właśniestanowi punkt central­ ny wydarzenia. Słowo mówione zajmuje wtedy szczególną, wyodrębnioną z całokształtu działań pozycję i ono staje się zasadniczym nośnikiem znaczenia. Płaszczyznę działań niewerbalnych można zatem ujmować raczej jako kon­ tekst. Oczywiście nie neguję tu faktu, że całość tego rodzaju aktu zaprosin można widzieć jako znak - czynnik organizujący całość stanowi w nim jednak przemowa. Drugi wariant zaprosin obywa się bez oracji. Funkcję nośnika znaczenia przejmuje wówczas zachowanie, gest. Słowo mówione (jako pewien typ dzia- �86 i ; I j ; i ! j I ANNA WIECZORKIEWICZ łania werbalnego) sytuuje się na tym samym, co i one poziomie analizowanej rzeczywistości. To, co w poprzednim przypadku było kontekstem, staje się głównym planem wyrażenia. Ten wariant zaprosin nazywam niewerbalnym. Nie chodzi przy tym o eliminację słowa mówionego, ale o ujrzenie go w innej perspektywie, jako jednego z rodzajów znaków, funkcjonujących w ramach złożonego systemu komunikacji. Wychodząc z takich założeń postaram się przedstawić charakterystyczne, powtarzalne zespoły zachowań i gestów obdarzonych znaczeniem, składające się na swoisty „ekwiwalent" oracji. Zaprosiny z oracją I ! i Dokładne określenie, czym jest oracja ludowa może sprawiać pewne trud¬ ności. Wiadomo oczywiście, że to pewien tekst mówiony spotykany w życiu obrzędowym wsi. Niełatwo jednak wydobyć ten szczególny sposób użycia mowy spośród całości działań obrzędowych. Wydawałoby się, że w jakimś stopniu decydująca jest forma podawcza - monolog. Granice bywają jednak płynne. Zdarza się, że orator przechodzi od monologu do dialogu (częste jest to zwłaszcza w przypadku podziękowania druhny za wieniec). Oracja stapiać się też może z niewerbalnym, symbolicznym planem obrzę­ du, szczególnie przy oracjach związanych z błogosławieństwem - monolog przekształca się w dialog gestów czy wymianę formuł. Niekiedy sam obrzęd zostaje ujęty w swoiste ramy oracji (tzn. występuje ona przed nim oraz po nim). Zachodzi wtedy przeciwstawienie mowy słów i mowy gestów. Poprzez to obie mogą wyraźniej wyeksponować swoją specyfikę. Oracja stanowi swoisty autokomentarz - nakierowana jest na samą siebie. Poprzez ozdobność formy, liczne powtórzenia i paralelizmy rozciąga swe trwa­ nie w czasie i poświadcza niejako ważność własnego istnienia. Z drugiej strony kieruje się ku obrzędowi - świadczą o tym liczne elementy semantyki (np. komentowanie faktu wręczania wieńca przy oracjach wieńcowych), jak i te, które zawierają się w ukształtowaniu stylistyki i struktury gramatycznej (np. zwroty nastawione na wywołanie skutku, imperatywy, czy też wtrącenia o fun­ kcji głównie emocjonalnej. Ten ostatni mechanizm wiedzie ku wtopieniu się oracji (jako strukturalnie wyodrębnionej mowy jednej osoby) w całość obrzę­ dowości, m. in. ku tak częstemu przechodzeniu monologu w dialog. Poetyka w ujęciu semiotycznym wyjaśnia ten fakt w następujący sposób: „Teoretyczną podstawą podziału na dialog i monolog jest liczba czynnych uczestników językowej komunikacji. Jeśli w kontekście językowym uczestniczy czynnie więcej niż jedna osoba, mówimy o monologu. W praktyce jednak terminu »monolog« używa się sze­ rzej, obejmując nim także dłuższe, nieprzerwane wypowiedzi jednej osoby, choćby poza tym językowo czynnych było więcej osób. Owa względność czasu nieprzerwanej aktywności sprawia, że rozróżnienie jest teoretycznie nieostre. Nie znamy definicji dostatecznie precyzyjnej. Trudność wynika w znacznym' stopniu stąd, że właściwy monolog w potocznej komunikacji w istocie nie ; istnieje, lub, ujmując rzecz ostrożniej, jest strukturą sztuczną. [...] Monolog¬ I �SŁOWO I G E S T 87 bynajmniej nie występuje we wszystkich kulturach, w tych zaś, które go posia­ dają, iest w istocie wytworem szczególnych sytuacji komunikacyjnych, m. in. także takich, jakie stwarza literatura pisana" (Mayenowa 1979, s. 260; podkr. A. W.). Kieruje nas to w stronę pragmatyki. Widać więc wyraźnie, że wszelkie wyznaczniki formalne nie mogą określić oracji w oderwaniu od jej źródeł strukturalnych, od sytuacji, która powołała ją do życia. Elementem znajdują­ cym się poniekąd na pograniczu badania wewnętrznej struktury tekstu i jego pragmatyki jest postawa osób uczestniczących w sytuacji zaistnienia oracji - ich zamilknięcie, chęć słuchania, stworzenie tła (tzn. ciszy; ustać ma wielo­ głos wszelkich innych działań) dla oracji. Tworzy się szczególna relacja między oratorem a resztą zgromadzonych ludzi. Pragmatyka wyznacza też w pewien sposób zasady klasyfikacyjne oracji - pozwala bowiem określić sytuacje, wokół których grupują się określone rodzaje tekstów; stąd też można mówić o oracjach cyklu rocznego i oracjach związanych z życiem rodzinnym. Te ostatnie można podzielić na weselne i pogrzebowe; oracje weselne zaś w dalszym ciągu dają się klasyfikować w za­ leżności od miejsca, jakie zajmują w obrzędzie. Poetyka oracji okazuje siew tym przypadku rzeczą drugorzędną. Przemowy bywają mówione i wierszem, i prozą. Odwołują się też do rozmaitych zasobów pojęć i obrazów. Oczywiście nie znaczy to, że nie ma żadnych wyznaczników formalnych decydujących o jedności gatunkowej oracji ludowych. Charaktery­ styczne wydaje się np. powtarzanie pewnych elementów. Niektóre słowa wy­ stępują szczególnie często, liczne są pewne skonwencjonalizowane wyrażenia używane w celu oddania określonych treści. Spotyka się specyficzny rodzaj rytmizacji, a niektóre motywy okazują się niemal powszechnie. Płynie stąd wniosek, że teksty te cechuje znaczny stopień formuliczności. Uderza zwłasz­ cza niezmienność formuł początku i końca. Wyodrębniają one mówiony tekst z całości wesela. To odgraniczenie to niezwykle istotna cecha oracji. (Jest to tendencja przeciwstawna do wspomnianego wcześniej dążenia tekstu do wto­ pienia się w całość obrzędowości). Wchodząc głębiej w sam tekst spostrzega się, że zwroty oratora nastawione są na osiągnięcie pewnego skutku - wiele tu np. zwrotów imperatywnych. Stąd wniosek o apelatywnym charakterze oracji. Oracja ludowa byłaby więc dłuższym tekstem monologicznym zwróconym do grona słuchaczy, związanym z określoną sytuacją głównie o charakterze ob­ rzędowym. Cechowałaby sie ponadto wyodrębnieniem z całokształtu działań wysokim stopniem apelatywności i formulicznością. W zasadzie każda część cyklu weselnego może być uświetniona oracją. Przemowy wygłasza się i przy wręczaniu wieńca i przy błogosławieniu mło­ dych, przed wyjazdem do kościoła i przed obiadem weselnym. Przemowa zaprosinowa posiada jednak własną specyfikę. Ona bowiem stanowi czynnik organizujący cały akt zaprosin . Wydarzenie to, będące elementem cyklu ob­ rzędów weselnych, jest jednak dość wyraźnie oddzielone w czasie od zasadni­ czej części uroczystości. Oczywiście, stanowi składnik całego cyklu i tylko w tym kontekście zyskuje pełny sens. Staje się wtedy szczególnym znakiem, a zapraszani powinni odpowiedzieć na ten znak. Na ich odpowiedź złożą się 3 �88 ANNA WIECZORKIEWICZ słowa, gesty i działania generujące z kolei nową sytuację. Oracja „wymusza" na uczestnikach wydarzenia określoną postawę. Na czas wygłaszania mowy tworzy się „teatralna" sytuacja. Już sama odświętność stroju drużby i jego atrybuty wyróżniają go z ogółu; staje się on kimś szczególnym. Takie wydzie­ lenie „aktora" jest pewnym sygnałem do przyjęcia w stosunku do niego posta­ wy widza i słuchacza. Zachowanie drużby również wykracza poza konwencję codziennych interakcji: „Starszy drużba wstępuje do każdej wskazanej sobie chaty, ma przemowę, którą poważnie niby trzepie, podczas gdy w assystencyji jego będący młody drużba kłania się aż do nóg za każdym silniejszym zwrotem głowy" (Kolberg 1961-1975, t. 3 Kujawy, cz. 1, s. 262). Jak można zareagować na takie zacho­ wanie? Można jedynie patrzeć i słuchać. Tu właśnie widać, w jak dużym stopniu oracja zaprosinowa staje się występem. Powaga drużby jest powagą „na niby"; wygłaszany tekst to wyuczona rola. Ukłony młodszego drużby mają uświetniać ową „niby-powagę" przemówienia, a przeznaczone są do oglądania, współtworzą przedstawienie. Często zdarza się, że drużba „niby czyta" swoją przemowę z iakieiś kartki Zaprosinv w koleinvch chatach przedzielone sa swoistymi antraktami - drużbowie przechodzą od domu do domu śpiewając - ó w cichnący śpiew zamyka „przedstawienie". Istotny jest też sposób, w jaki oracja wtopiona jest w akt zaprosin: „Po dwóch zapowiedziach [...] we czwartek przedślubny, drużba, którym może być i ów swat towarzyszący młodemu, gdy szli obaj prosić o rękę panny młodej, wraz z młodym panem obchodzą po wsi spraszać gości na wesele. Wszedłszy do chaty i skłoniwszy się, zaczyna drużba zaraz recytować przemo­ wę zapraszalną, po wygłoszeniu której zamyka ją krótkim: "«Niech będzie pochwalony Jezus Chrystus!» - i odbiera odpowiedź «Amen». Po czem uma­ wiają się głośno, o ile i gdzie jest do tego podnieta, o liczbę młodzianów (drużbów) i o swachny (druhny) do usługi, których często prywatnie już zamó­ wiła sobie młoda, przyczem często ponawianemi ukłonami zachęcają rodziców, aby zaproszeniem nie gardziła. Wszędzie częstują ich wódką, której flaszkę i drużba nosi ze sobą. Na wygłoszeniu takich zaprosin schodzi im niekiedy cała noc". (Kolberg 1961-1975, t. 11 Wielkie Księstwo Poznańskie cz. III). W tym ujęciu oracja stanowi jedynie element całego ciągu zachowań. Ciąg ów można by przedstawić następująco: - wejście - oracja (ujęta w ramy znaków początku i końca) - pertraktacje dotyczące wesela (oficjalne i mające moc wiążącą - chociaż młoda „często już sobie prywatnie zamówiła" określone usługi) - poczęstunek (o funkcji daru - co zostanie jeszcze omówione w dalszym ciągu artykułu) - pożegnanie i wyjście (w cytowanym powyżej opisie pominięte). Niemniej jednak przemowa to element niezwykle istotny; posiada zdolność ewokowania całej złożonej sytuacji, którą także w pewien sposób „otwiera". I Tekst oracji zaprosinowej może być wyrażony zarówno wierszem, jak ^ i prozą; granica jest tu zresztą nieostra. Specyficzna poetyka dopuszcza różne \ ? �SŁOWO I GEST 89 interpretacje gatunkowe. Możnaby uznać tego typu teksty za prozę wierszowa­ ną, tak jak to czyni J. Bartmiński (1973, s. 274), ale to wydaje się uzasadnione raczej w przypadku oracji wieńcowych i oracji mówionych przed wyjazdem do ślubu (niekiedy te dwa typy łączą się), gdzie struktura tekstu nie wymaga recytacji, lecz wygłaszania. W oracji zaprosinowej natomiast przeważnie wy­ stępują krótkie, zespolone rymem, zrytmizowane odcinki - mówi sieje w zu­ pełnie inny sposób, na co często zwraca uwagę komentarz autorski folklorysty zamieszczony w źródłach: „Drużba z poddrużbnikiem późno wieczór wchodzi do izby i zaczyna trzepać". (Kolberg 1961-1975 t. 11, Wielkie Księstwo Po­ znańskie cz. 3, s. 70). Do zjawisk przejściowych, leżących na granicy oracji wierszowanej i pro­ zatorskiej należą przemowy, które czerpią z tego samego zasobu pojęć i obra­ zów, ale jednocześnie kładą mniejszy nacisk na wyeksponowanie rymu. Ope­ rują natomiast paralelizmem składniowym i on to stanowi zasadę konstrukcyj­ ną. Efektem jest specyficzny rytm. Spotyka się też teksty zapisane w źródłach w niejednolitej konwencji, co świadczy o ich przejściowym charakterze, a nawet o swoistym synkretyzmie gatunkowy m4. Można również, choć raczej rzadko, spotkać oracje mówione wyłącznie prozą, posiadające z gruntu odmienną poetykę5. Uderza w nich wykorzystanie rozbudowanych, barokowych konstrukcji. Środki wyrazu, jakich się używa, również posiadają barokową prowenie­ ncję, a cechuje je dążenie do bogatej ornamentyki i do nadania mowie znamion stylu wysokiego. Służy temu zarówno ozdobność konstrukcji, używanie słów nie funkcjonujących w mowie potocznej, jak i wymienienie rekwizytów bogac­ twa (пр.: „Z obligacji państwa młodego - lubo lichej prezencji - stawam się mówcą. Co za szacowna korona berło ozdobi, sygny ty i rubin w tak wielki drogi przyjaciel życia wielkie i ukochane państwo". (Kolberg, 1961-1975, t. 39 Pomorze, s. 81; podkr. A. W.). Oracje te wskazują wyraźnie na swe źródło gatunkowe - barokowe oracje szlacheckie. Charakterystyczne wydaje się ponadto, że przemowy tej nie da się powiedzieć szybko. Długie okresy zdanio­ we, niezwykle złożona składnia, trudne, niecodzienne słownictwo zmuszają do odmiennej intonacji i do wolniejszego tempa. Zjawiskiem wśród oracji zaprosinowych najczęstszym są mowy wierszowaneó. Układ elementów treści okazuje się w nich zazwyczaj następujący: po tradycyjnym pozdrowieniu gospodarzy w imię Jezusa Chrystusa, orator powia­ damia, że przybył w celu zaproszenia obecnych na ślub i wesele. Podkreśla przy tym wagęskaramentu małżeństwa, a zwłaszcza jego religijne znaczenie. Często motywuje je biblijną historią Adama i Ewy. Niekiedy włącza też wątek poszu­ kiwania przez pana młodego towarzyszki życia, co ujęte zostaje w konstrukcję porównania: kawalera porównuje się do ptaszka zbierającego ziele na budowę gniazdka. Prosi się też, by młodzież mieszkająca w odwiedzanym właśnie domu zechciała drużbować podczas wesela i informuje, jak powinni przygotować się do uroczystości drużbowie, a jak druhny. Potem następuje opis hucznej uczty weselnej. Orator rozwodzi się nad wspaniałością jadła i napoju. Zachwala �90 ANNA WIECZORKIEWICZ najróżniejsze uciechy, w jakie obfitować będzie zabawa. Kończy przeprosmami za ewentualne niedostatki własnej wymowy, po czym żegna zebranych, również imieniem Chrystusa. Układ tych elementów wydaje się niezwykle charakterystyczny. Korzysta­ jąc z Bachtinowskich kategorii analizy świata przedstawionego w twórczości F. Rabelais'go7 można zauważyć przechodzenie od oficjalnej powagi, respe­ ktującej tradycyjną, ustaloną hierarchię zjawisk, do karnawału, będącego od­ wróceniem tego porządku. Już pierwsze słowa narracji przywołują sferę sakral­ ną - orator wita wszystkich imieniem Boskim; Boskim nakazem motywuje też sakrament małżeństwa. Nieustannie wspomina te elementy rzeczywistości, które kojarzą się z dziedziną sakralną - ona staje się gwarantem stabilności świata. Z chwilą, gdy mówca przechodzi do opisu uczty weselnej oficjalna hierarchia zjawisk ulega zawieszeniu. Tu rządzą inne prawa, a świat staje się „światem na opak". (Stąd liczne konstrukcje budowane na zasadzie paradoksu, częste zwłaszcza w opisie weselnych przysmaków, пр.: „Pieczeń kumurową (z komara), biesiadę morową, wróblą golenią podzielą, uszanują całą fornalską kompaniję." (Kolberg 1961-9175, t. 11, Wielkie Księstwo Poznańskie, cz. III, s. 88). W tej części mowy ze szczególnym upodobaniem przywołuje się sferę nazywa­ ną przez M. Bachtina „dołem materialno-cielesnym". Taka „dwubiegowość" treści oracji skorelowana jest z jej poetyką. Część oficjalna, ujęta zwykle w dłuższe okresy zdaniowe, wykazuje pewne dążenia do górnolotności. Słownictwo, czerpiące z języka modlitw i pieśni kościelnych ma nadawać przemowie znamiona stylu wysokiego. Natomiast część „karnawałowa" operuje krótkimi, lapidarnymi całostkami intonacyjnymi. Rzeczywistość zostaje odmalowana w konkretnych, zmysło­ wych kategoriach. Nie stroni się przy tym od wyrażeń dosadnych. Orację zaprosinową w jej obu częściach cechuje wielowątkowość. Tok wywodu dopuszcza rozwój i fabularyzację wielu motywów. Mówiąc o tym, że państwo młodzi przystąpią do sakramentu małżeństwa można przy okazji opowiedzieć dzieje Adama i Ewy. Prosząc, by dziewczęta mieszkające w od­ wiedzanym domu były na weselu druhnami, a chłopcy drużbami, drużba instru­ uje dokładnie, jak powinni się do tego przygotować. Ponadto zdarza się mu opowiedzieć, jak to kiedyś pewna druhna przyniosła pannie młodej wiele wstydu gubiąc w kościele trzewik, czy też zasypiając w czasie uroczystości. Opisując wspaniałość uczty weselnej przypomina o korzyściach, jakich przy­ sparza starszemu drużbie jego urząd - może on do woli i bezkarnie lasować weselne przysmaki. Do pokaźnych rozmiarów rozrasta się też wątek zabijanego i ćwiartowanego woła, przywoływany zwykle w części rozwodzącej się nad wspaniałością uczty. Takie rozbudowanie tekstu jest niezwykle charakterystyczne dla ustnej literatury ludowej. Istnieje jednak i tendencja przeciwstawna, wiodąca ku kon­ densacji treści. Przywołuje się wtedy jedynie fragment wersji rozbudowanej. •ku, . 1 �SŁOWO I GEST 91 Ponieważ orator odwołuje się do pewnego znanego wszystkim zasobu pojęć, nie zachodzi potrzeba akcentowania związków logicznych między elementami, a konstrukcja operuje zasadą zestawiania formuł. Mechanizm spójności tkwi nie w samym tekście, lecz w jego kontekście kulturowym. Dlatego tak ważne jest pamiętanie o pragmatyce tekstu. To nie poprzez semantykę wewnętrzną oracja spełnia swą funkcję - ważniejszy jest fakt jej wypowiedzenia, oraz to, że fakt ów posiada moc ewokowania określonej sytuacji. Z drugiej jednak strony to dopiero ta sytuacja obdarza orację pełnią znaczeń. Oracja jako sformalizowany, dłuższy tekst mówiony jest szczególnym aktem mowy, wymaga określonych warunków, oraz określonej postawy zarów­ no mówiącego, jak i słuchaczy. Dlatego konieczne staje się silne zaznaczenie jej granic, przygotowujące słuchaczy do momentu zaistnienia przemowy. Wy­ nika stąd ważna pozycja wypowiedzi inicjalnych i końcowych (one to, jak już wspomniałam, okazują się najbardziej formuliczne). Rolę znaku początku i końca pełni w przemowie zaprosinowej przeważnie zwrot „Niech będzie pochwalony Jezus Chrystus". Formuła ta zyskuje jednak zupełnie inny wydźwięk w zależności od pozycji w tekście. Początkowe „Niech będzie po­ chwalony Jezus Chrystus" skojarzone zostaje z sytuacją przybycia i powitania - słowa te są w takim układzie konieczne i nie muszą być odbierane jako część przemowy. (Źródła pomijają często tę formułę lub podają ją jako część konte­ kstu sytuacyjnego). Niekiedy jednak taki początek wiąże się formalnie z dal­ szym ciągiem. Wtedy mogą zachodzić pewne przesunięcia (najczęściej skła­ dniowe) wewnątrz formuły: „Niech będzie Jezus Chrystus pochwalony! przychodzimy tutaj z prośbą, a niesiem ukłony..." (Kolberg 1961-1975, t. 11 Wielkie Księstwo Poznańskie, cz. III, s. 98). Ponieważ początek oracji sytuuje się na „biegunie oficjalności" powitanie w imię Chrystusa współgra semantycznie z całością. Zupełnie inaczej wygląda sytuacja akcentu końcowego (chociaż przeważnie jest to ta sama formuła). Ku końcowi bowiem tekst staje się coraz mniej oficjalny, coraz więcej w nim zwrotów potocznych, a i tematyka (uczta weselna, tańce, zabawa, swawola) odbiegają od wzorca sztywnej, oficjalnej powagi. Niekiedy tekst „przygotowu­ je" do tej formuły, sygnalizując, że zbliża się zakończenie. Po opisie uczty i zabawy wygłasza się bowiem słowa: „Panie ojcze, pani matko, prosim, byście darowali, w czem się nie spodobali, czyli w śpiewie, czyli w mowie, bom się nie uczyli w szkole, jeno u cepów w stodole. Niech będzie pochwalony Jezus Chrystus" (Kolberg 1961-1975, t. 24 Mazowsze, s. 128). �92 ANNA WIECZORKIEWICZ Równie częste są jednak przypadki, gdy pod względem semantycznym zachodzi dysonans: sfera sakralnej uroczystości styka się ze sferą rozhukanej zabawy: „Będziemy tam mieli jeszcze co więcej, bo i wół i krowa na krępulcu jęczy; i ten wół w oborze, i ten w komorze też nam dopomoże, co daj Panie Boże. Niech będzie pochwalony Jezus Chrystus" (Kolberg 1961-1975, t.20 Wielkie Księstwo Poznańskie, cz. II, s. 283). ! I j ! ¡ ! j Niekiedy takie zestawienie ma miejsce nawet po owym „przygotowaniu" do zakończenia: „Przebaczcie nam moi mili panowie, boć my się tego nie uczyli w żadnej szkole, tylko przy cepach w stodole; a cepy i stodoła - była i będzie nasza szkoła, będzie ci to tom, będzie sarni udzik pieczony, niech będzie Jezus Chrystus pochwalony." (Kolberg 1961-1975, t. 39 Pomorze, s. 111). Ciekawym zjawiskiem wydaje się kumulacja formuł prowadząca do wzmocnienia efektu, jak пр.: (po „przygotowaniu" do zakończenia) [...] ino my w takich bywali (szkołach -A. W.) co nas kozicami okładali i: k'sobie, ocib na nas wołali. Daj Boże. Amen. Zatem nich będzie pochwalony Jezus Chrystus." (Kolberg 1961-1975, t. 10 Wielkie Księstwo Poznańskie, cz. III, s. 240). Dzięki takiemu zwielokrotnieniu formuły tekst zyskuje niejako podwójne zakończenie. Jednocześnie zauważa się jednak dążenie do umotywowania tego podwojenia: spójnik „zatem" łączy te formuły. Widać więc, że formuły początku i końca, mimo identycznego brzmienia, posiadają z gruntu odmienną istotę. Początkowe „Niech będzie pochwalony Jezus Chrystus" wiąże się z sytuacją powitania, wynika z niej w sposób konie­ czny i jest spójne treściowo z tekstem, który następuje potem. Posiada też kilkupoziomową semantykę. Formuła końcowa zostaje odsemantyzowana, staje się wyłącznie znakiem , końca. I Formułując zasady podejścia do zaprosin, zaznaczyłam, że będą one trakto- . wane jako pewnego rodzaju zamknięty akt. Porównując znaki rozpoczęcia i zakończenia oracji zaprosinowych z analogicznymi częściami oracji wesel- f nych innego typu, można znaleźć liczne argumenty motywujące takie podej- 4 4 j L i �SŁOWO I G E S T 93 ście. Sposób, w jaki przemowy te funkcjonują i w jaki są wprowadzane okazuje się odmienny. W przypadku zaprosin wejście drużbów „przygotowuje" całą sytuację. Po­ słańcy posiadają zwykle rekwizyty wskazujące na ich funkcję, mówiące o tym, że teraz dokona się coś nie należącego do zwykłego porządku dnia. Ich wejście „wymusza" odpowiednią postawę na ludziach obecnych w izbie. Zupełnie inaczej dzieje się, gdy oracja ma zabrzmieć w wielogłosie wesela - wymaga ona wtedy środków stwarzających warunki do jej zaistnienia. Do środków tych należą specjalne formuły o silnej apelatywności. Oto przykłady takiego tworzenia tła dla wstępu mówcy: „Proszę o uciszenie! O Jezu, O Maryja cóż się tu zebrała ta śliczna kompanija" (oracja przed wyjazdem do ślubu) (Kolberg 1961-1975, Wielkie Księstwo Poznańskie, cz. III, s. 240). „Przestańcie mówić, bawić się, tańczyć i przycichnijcie najedno «Zdrowas Maryja» przynajmniej. Ja pojadę dalej i mówić będę więcej, ja przyjaciel prawdy. Cześć składam temu nakrytemu stołowi [...]" (przemowa swata przy podawaniu wieńca) (Juszkiewicz 1893, s. 483). „Niech będzie Jezus Chrystus pochwalony wszędzie. A proszę, niechaj tu cicho zaraz będzie. Dziś korona rozkwitła w kawalerskich rękach [...]" (przemowa swata przy podawaniu wieńca) (Gloger 1901, s. 35). Stopień zespolenia tych formuł początkowych z całością oracji jest różny. Zawsze jednak wyraźne okazuje się nastawienie na osiągnięcie określonego celu. Goście weselni mają przeistoczyć się w słuchaczy. Funkcję przygotowaw­ czą pełnią też rozmaite czynności - zarówno one, jak i oracja zostają związane z obrzędem, jak ma to miejsce np. przy błogosławieństwie czy podaniu wieńca: „Przed wyjazdem do kościoła następował akt błogosławieństwa oraz oracje dziewosłęba wesela. Straszy drużba ustawiał pana młodego [...] obok panny młodej: - Podejcie kropidło i świncunom wodę, niech nam dziewosłomb powie przemowę. Stawiano stół nakryty prześcieradłem, a na nim krucyfiks i talerz ze świę­ coną wodą i kropidłem. Dziewosłąb stawał z jednej strony stołu, a państwo młodzi z drugiej twarzą do niego, obok nich druhny i drużbowie. Na moment zaległa cisza i dziewosłąb rozpoczynał oracje." (Świątkowski 1986, s. 45). Oracje wygłaszane wtedy nacechowane są apelatywnością. Podkreślają wagę obrzędu i stanowią naukę udzielaną młodym. Wszystko to akcentuje charakter obrzędu przejścia. Sama oracja uzyskuje poniekąd funkcję przygoto­ wania do momentu najważniejszego - błogosławieństwa. W oracjach tego typu akcenty końcowe stanowią skierowane do słuchaczy zwroty a pelatywne. Orator to jednocześnie „dyrygent" - zatrzymał na chwilę polifoniczność wesela, spra- �94 ANNA WIECZORKIEWICZ wił, że cała uwaga skupiła się na nim, ale nie on jest tu głównym bohaterem i przedmiotem wszystkich zabiegów. Dlatego potem kieruje uwagę i aktywność uczestników wesela na „dzianie się", wymusza określoną reakcję, пр.: „[...] zatem państwo młodzi rzućcie się pod nogi rodzicielskie, proście ich o błogosławieństwo święte. Teraz żegnajcie się z rodzicami swemi, oraz wystę­ pujcie ze stanu młodzieństwa: panno młoda żegnaj się z siostrami swemi, które ci się służyć w ostatniej chwili zobowiązały; także i ty panie młody podziękuj . swym braciom, którzy ci się dziś na tym akcie weselnym przyozdobili. Dzię­ kujcie panom ojcom i matkom, którzy pozostaną świadkami do śmierci. Prze­ praszam cały akt weselny Teraz się zabierzmy do świątyni pańskiej i tam upadnijmy na twarzach naszych przed obliczem Bożem, ażeby ich Bóg natchnął I Duchem Świętym i ta Matka Boska ażeby ich z opieki swojej nie wypuściła, I abv zrozumieli te przvsieee która kapłan nad nimi wymawiać będzie w imie Jezusa Chrystusa co daj Boże' Amen Niech będzie pochwalony Jezus Chry stus" (bracia przed wyjazdem do ślubu) fKolbem 1961-1975 t 10 Wielkie Księstwo Poznańskie, cz. II, s. 93). Oczywiście w tego typu przemowach spotyka się kończące formuły „Niech będzie pochwalony Jezus Chrystus", „W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego. Amen" czy inne podobne, ale przy zaprosinach ich zamykający charakter był 0 wiele silniejszy. Tu natomiast często spotkać można szczególny „mocny akcent": „Kapela wesoło!", „Graczu, wesoło!", a niekiedy współwystępujący z „formułą świętą" (przed nią lub po niej). Przemowy te nie zawierają owej niejednolitości nastroju, jaką można było zaobserwować w oracjach zaprosinowych. Ich nastrój jest ckliwy, łzawy, a dużą część wypełniają żale panny młodej włączone w tekst, wypowiadane przez oratora „odgrywającego" niejako rolę dziewczyny. To żegnanie stanu panieńskiego posiada formę bliską lamentacji. Końcowy „mocny akcent" przestraja więc niejako ogólną atmosferę. Oracja musi bowiem współgrać z całością obrzędu. Trzeba jeszcze wspomnieć o możliwości innego ujęcia znaków początku 1 końca. Omawiane poprzednio formuły otwierały i zamykały tekst mówiony. Zaprosiny rozumiane jako akt posiadają ramy nieco szersze: „Drużba śpiewa przed każdym domem, do którego ma wchodzić, piosenkę następującą: Otwórz Kasineczko, niech sam nie stoję; tylko jedną mam sukienkę, jeszcze nie swoje. Poczem domownicy drzwi otworzą, a drużba wszedłszy do izby prosi na wesele" (dalej cytowana jest mowa) (Kolberg 1961-1975, t. 19 Kieleckie, cz. II, s. 283). Tu określenie początku jest nieco trudniejsze, jeśli sam początek będzie rozumiany jako otwarcie sytuacji. Rozwiązaniem najprostszym byłoby przyję­ cie, że jest nim wejście drużbów do izby. Jednakże już śpiew przed domem * sygnalizuje w jakiś sposób cel przybycia i generuje całą sytuację. Dlatego to ów śpiew można uważać za znak początku. - �SŁOWO I GEST 95 Podobnie dzieje się i przy zakończeniu. Wyjście drużbów kończy samą czynność zapraszania, ale granica nie jest ostra. Idący od domu do domu drużbowie śpiewają. Po ich wyjściu słychać jeszcze śpiew należący do danej sytuacji. Zamykanie i otwieranie okazuje się stopniowe; to właściwie wycisza­ nie, a nie jednorazowe, zdecydowane zamknięcie. Niewerbalny wariant zaprosin Już po próbie wstępnego przyjrzenia się sytuacji widać bardzo wyraźne różnice między zaprosinami z oracją a niewerbalnym wariantem zaprosin. Przy wygłaszaniu przemowy zapraszał zwykle drużba z poddrużbnikiem (rola tego ostatniego ograniczała się zwykle do ukłonów). W niektórych okolicach cho­ dził z nimi pan młody. Przez cały czas zachowywał on jednak postawę milczącą i bierną. Główny aktor - orator był jeden i wokół niego organizowała się cała scena. Zupełnie inaczej dzieje się w przypadku niewerbalnego wariantu zaprosin. Często chodzą wtedy zapraszać młodzi i to wpływa na ukształtowanie poszcze­ gólnych elementów tego aktu (bez ich obecności nie byłoby możliwe np. błogosławieństwo). Dla obojga młodych przewiduje się bardziej aktywną rolę. Co prawda bywają „wyręczani" przez drużbów w wypowiedzi formuły, ale i oni wygłosić muszą swojwe kwestie. Zachodzi wtedy swoista reduplikacja formuły, пр.: , „Na wesele prosi panna młoda w towarzystwie druhny. Wchodzi ona z nią do chałupy i pozdrowiwszy wszystkich "pochwalonkiem" [...] podchodzi do każdego, najprzód do starszych wiekiem i stanowiskiem w danej rodzinie, schyla się do kolan i, ściskając je, mówi: „Prose na wesele". Druhna idzie za nią (lub przed nią) i zaprasza: „Panna młoda prosi na wesele - i ja wzajem". (Dworakowski 1935, s'. 65). Młodzi zwykle chodzą osobno - ona z druhną, on z drużbą; zaczynają spraszać z przeciwnych końców wsi. Starają się nie spotkać w drodze. Bywa i tak, że istnieją dwa odrębne „scenariusze" zachowania: „W wystąpieniu młodej i młodego widzimy wszędzie tę sprzeczność, iż gdy młoda z druhną krótko i poważnie, często nie bez wzruszenia i łez prosi na wesele, a na twarzach dziewic znać utrudzenie od częstych i niskich ukłonów i padania do nóg, to przeciwnie drużbowie młodego z radością na twarzach popisują się w'każdym domu żartobliwymi a długimi oracyami." (Kolberg 1961-1975, t. 28 Mazowsze, s. 188). Dzieje się zupełnie tak, jakby te dwie postawy uobecniały dwa bieguny występujące w wierszowanej oracji zaprosinowej. Nawet sam sposób udawania się na zaprosiny bywa różny: młody jedzie konno, młoda idzie, on tylko zaprasza, ona zaś gromadzi rekwizyty mające uświetnić uroczystość (np. „po­ życza po wsi zdobić ją i towarzyszki mające wstążki różnobarwne") (Kolberg 1961-1975, t. 20 Radomskie, cz. I, s. 183). Wyodrębnienie sekwencji zachowań w niewerbalnym wariancie zaprosin jest trudniejsze niż w przypadku zaprosin z oracją ze względu na większą rozmaitość form. Oczywiście i tu cały akt ujęty jest w ramy, jakie stwarza �96 ANNA WIECZORKIEWICZ wejście i wyjście zapraszających, ale niełatwo znaleźć wspólny mianownik dla wielu różnych zachowań (np. wspomniana wyżej odmienność scenariusza dla zapraszania przez młodego i zapraszania przez młodą. Ponadto występują tu duże różnice regionalne). Myślę, że za zasadnicze elementy można uznać dwie czynności: błogosławieństwo i obdarowywanie (ten element w dalszej części artykułu nazywany będzie w skrócie „darem"). Prośba o przyjście na wesele może być (i zwykle bywa) wyrażona słowami (np. Kolberg 1961-1975, t. 49 Sanockie-Krośnieńskie, s. 336) lub też, jak w cytowanym poniżej fragmencie, może kryć się głębiej w strukturze całego aktu. Oto jak błogosławieństwo i dar sytuują się w konkretnym akcie zaprosin: błogosławieństwo „Przy spraszaniu «w wesele», po przybyciu do domu pozdrawiają domow­ ników „pochwalonym". Młoda lub młody kłania się nisko wszystkim członkom rodziny „po starszemu", wypowiadając przy każdym ukłonie prośbę: „Proszę 0 błogosławieństwo", odpowiadają im: „Niech Pan Bóg błogosławi". dar „W tym czasie towarzysząca druhna lub marszałek układa chleb na stół. Kiedy młoda (młody) odchodzą, chleb przyniesiony przez nich pozostaje, a otrzymują z tego domu pół bochenka (skrajkę) chleba." (Oleszczuk 1951, s. 43-44). Można tu zauważyć następującą sekwencję działań: pozdrowienie - ukłon 1 prośba o błogosławieństwo - uzyskanie błogosławieństwa (wypowiedzenie formuły słownej) - wymiana darów - wyjście. Teksty mówionych tu formuł wtapiają siew ciąg innych działań rytualnych, nie zostają wyodrębnione tak jak tekst recytowanej oracji. Narzuca się więc ujmowanie ich jako istniejących w tej samej płaszczyźnie analizowanej rzeczywistości co gesty. Błogosławieństwo Niezwykle istotny okazuje się tu gest. Mówi się przecież, że młoda chodzi „po kłanianiu"9, że dostaje podarunki „za ukłon"10. Gest nadaje nazwę całemu aktowi. Jest to oczywiście inny rodzaj ukłonu niż ukłon młodszego drużby przy wygłaszaniu oracji, które urozmaicały i uświetniały wykonanie tekstu i w któ­ rych dało się zauważyć akcenty karnawalizacji świata oraz pewną dozę autoparodii. Tu natomiast jest to ukłon nacechowany powagą i rytualizmem. Formuła słowna pełni funkcję uzupełniającą; ma mniejszą siłę ewokowania »iż gesty. W cytowanym przykładzie mamy do czynienia z wymianą formuł.- więc ze „ zrytualizowanym dialogiem. Wraz z tym, co mówią gesty dialog ów składa się , na obrzęd błogosławieństwa. Słowo może naturalnie rozbudować zaprosiny - istnieje nawet pewna dowolność w tym względzie, пр.: r ; �SŁOWO I GEST 97 „Panna młoda z druhną zaprasza na wesele, kłaniając się do kolan i mówiąc: «prosze o błogosławieństwo* i na tem mogłaby poprzestać oświadczeniu, która jednak rezolutniejsza, to prócz tego odezwie się do gospodyni domu, aby była łaskawa usłużyć jej w swachy, a córce, jeśli ją ma, pozwoliła usłużyć w druhny, synowi zaś w swaty" (Kolberg 1961-1975, t. 28 Mazowsze, s. 200). Ukłon bywa też wymieniany w formułach, gdy chodzą spraszać tylko druż­ bowie (tj. bez młodych). Mówią wtedy пр.: „Kłaniam się domowi, gospodyni i gospodarzowi. Prosi pan ojciec i pani matka, pan młody i panna młoda [...]" (Kolberg 1961-1975, t. 2 Sandomierskie, s. 48). Dar Po wymianie formuł i gestów następuje wymiana darów. W ten sposób umacnia się zawiązaną gestem i słowem więź. (Tę samą funkcję pełnić może i pozdrowienie każdego spotkanego w drodze człowiekall. Dar może przybie­ rać różne formy. Jedną z nich było z pewnością częstowanie wódką oratora i jego towarzyszy (przy wariancie zaprosin z oracją). Wódką częstują zwykle gospodarze, ale bywają przypadki, że przynosi ją ze sobą drużba, (пр.: Kolberg 1961-1975, t. 10 Wielkie Księstwo Poznańskie, cz. II, s. 81). Następuje wza­ jemne przepijanie do siebie, co umacnia tworzącą się między ludźmi więź. Dość często dar przybiera formę poczęstunku, jakim podejmuje się przyby­ szów: „Jak chodzą w wiliję ślubu prosyt na wesele, drużba z młodą ukłonią się: «Prosemy na wesila waszeci, abyste buli łaskawy pryjity.» «Diakijemu, naj wes Pan Bóg błohosławy i ja was błohosławiu.» Gazda zaproszony idzie do komory, przynosi chleb, ser i gorzałkę, ugaszcza ich, a potem daje im przędziwa pół kopy, a czasem 20, a nawet 40 ruczok." (Kolberg 1961-1975, t. 49 Sanockie-Krośnieńskie, s. 336). Tu po poczęstunku młoda dostaje coś jeszcze. Taką formę daru spotkać można bardzo często. Zwykle, jeśli młoda i młody chodzą zapraszać oddzielnie, dar dostaje tylko dziewczyna: „Za «ukłon» przy drugich zaprosinach dają młodusze podarunki, najczę­ ściej takie, które mogą jej przydać się w przyszłem gospodarstwie. [...] Pan młody na kilka dni przed weselem kompletuje drużynę weselną, a w przeddzień lub w dzień "wyjazdu" zaprasza sąsiadów do siebie na poczęstunek. Podarków żadnych nie otrzymuje, chyba od chrzestnych rodziców." (Dworakowski 1935, s. 65). Nawet jeśli oboje dostają podarunki, to dar otrzymany przez młodą różni się od daru dla młodego, np. jego częstują wódką, ona zaś dostaje przędziwo, a niekiedy i pieniądze, (пр.: Kolberg 1961-1975, t. 35 Przemyskie, s. 90). Podarunek dla pana młodego jest więc właściwie szczątkowy, symboliczny. Dar może też być przynoszony przez drużbów - bywa, że to oni roznoszą po wsi chleb i ser. W każdym domu, do którego zachodzą prosić na wesele zostawiają po kawałku, (пр.: Kolberg 1961-1975, t. 20 Radomskie, cz.I, s. 172). Może być i tak, że to na darze właśnie skupia się znaczenie całego aktu, пр.: �100 ANNA WIECZORKIEWICZ J a s t r z ę b o w s k i S. 1893 Mowa zapraszająca na wesele, „Wisła , t. 7, s. 336-338. „ ;— , J u s z k i e w i c z A. 1893 Wesele wielońskic 419-435. K o l b e r g O. .Wisła" t 7,s 443-494,703-719, t. 8, s. 114-132, 1961-1975 Dzieła wszystkie, Wrocław. K o t e r S. 1978 „Stare" i „nowe" w dzisiejszym weselu ludowym, „Literatura ludo­ wa", nr 2, s. 58-66. К u к i e r R. 1968 Kaszubi bytowscy. Zarys monografii etnograficznej, Gdynia. К uкiсгR 1975 Ludowe obrzędy i zwyczaje weselne na kujawach, Bydgoskie Towa­ rzystwo Naukowe, Prace Wydziału Humanistycznego, seria C, nr 17, Byd­ goszcz. K u r e k Cz. 1976 Podopolslci fenoemen retory/ci ludowej, „Studia Śliskie t. 29. K w a ś n i e w i c z K. 1981 Zwyczaje i obrzędy rodzinne, [w:] Etnografia Polski, Przemiany kultury ludowej, Wrocław, s. 89-126. L i s s o w s k i L. 1894 Obrzędy weselne w Szołajdach w powiecie kutnowskim, „Wisła" t. 8, s. 269-281, 690-719. Ł o p u s z a ń s k a J. 1976 Zwyczaje i obrzędy wesela w Liszkach, „Rocznik Muzeum Etnogra­ ficznego w Krakowie", nr 2, s. 153-172. M a l i n o w s k i L. 1901 Zbiór oracji weselnych z okolic Opola, „Materiały Antropologiczno.Archeologiczne i Etnograficzne", t. 5, Kraków, s. 246-261. M a t l a k o w s k i W. 1892 Oracja czyli zaproszenie na wesele na Kujawach, „Wisła" t. 6, s. 79-81. �101 SŁOWO I G E S T M a y e n o w a M. R. 1979 Poetyka teoretyczna. Zagadnienia języka, AYrocław. ObllwZrzedll'^ nr 2 s 48 57 MielczarskaW. 1931 Starosta weselny. Poznań. Niektóre wierzenia 1899 Metodre wierzenia ludowe w Rudkach, spisał Józef znad Wiszenki w latach 1870-1875, „Lud", z. 4, s. 346-356. O l e s i e j u к F. 1971 Obrzędy weselne w Lubelskiem, „Archiwum Etnograficzne P T L " nr 31, Wrocław. O l e s z c z u k A. 1951 Ludowe obf zędy wescl'ne na Podlasiu, I_Aiblin. \9^Gld^m^Lk^ W parafii ŻelbzewskU^ „Wisła" t. 10, s. 489-794. R um e 1A 1901 Obrzędy weselne we wsi Masie, „Wisła" t. 15, s. 7-12. SembrzyckiJ. 1893 Wesele na Mazurach. Mowy placmistrzowskie z powiatu Szczycieńskiego, „Wisła" t. 7, s. 87-97. Ś w i ą t k o w s k i H. 1961 Dawne wesele łowickie, „Literatura ludowa" nr 1-2, s. 38-58. Š W 1 с t с łc J od Gdowa po Boclinię Kraków W ojcicchowsks A 1976 Zwyczaje i obrzędy weselne, [w:] Kultura ludowa Wielkopolski, t. 3, roznara Ż m is.g r o d z k i M. 1907 Lud Polski i Rusi. Księga I. Obrzędy weselne, Kraków. �102 ANNA W I E C Z O R K I E W I C Z SŁOWO I G E S T 103 The gifts were of different sort - foodstuffs (sometimes a mutual exchange of them), the things of everyday use or treatments. The notions of „a bow" or „a gift" occured quite often in the spoken orations too and that indicates a certain common set of meaningful concepts. Although verbal and non-verbal codes communicate in two different ways the very essence of the message is the same. We can conclude that both variants fulfilled the same function - they were the signs referring to the same meaning although with different inner structure. Anna Wieczorkiewicz Word and gesture. Two variants of the ritual invita­ tion tO the Wedding Ceremony Summary The subject of the article is the ritual invitation to a wedding ceremony in the traditional Polish peasant culture at the turn of the 19th and 20th centuries. The study is based on ethnographical data recorded in that period, included in the great monography of Polish folk culture by Oskar Kolberg as well as in periodicals: "Wisła", "Lud", "Prace i Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne", "Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej", in the etnographic descriptions of folk wedding ceremonies and in general monographies of folk culture. The studies coming from the later periods are of complementary meaning, some of them verify older records. The invitation ceremony is considered in the article as a particular communicative event. The author's aim is to distinguish the essential variants of its form, to discover its structure, its main components. The problem is whether those components are exchangeable and whether their rearrangement affects their total significance. The traditional invitation ceremony appeared in two basic forms: In one of them the best man would invite the participants of the future ceremony with a recited oration. It was a con­ ventional text, usually in rhymes. It began with "official earnestness" and solemnity expressed by long sentences and elaborate phraseology and then passed into the images of merry-making and "the world upside down" described in short, lapidary thematic units. The commonly repeating elements of the oration were: greeting, the story of Adam and Ewa as a justification of the prospective marriage, the mention of a small bird collecting plants for the nest. Then went the requests to designate the bridesmaide and groomsmen and the rules of their behaviour, the description of the future feast, the apologies for the possible errors of the orator and the farewell. The most stable formulas were those beginning and concluding the oration since it was necessary to mark the limits of the act of communication. The other thematic units were loosely composed together with no emphasis on the logical connections among them since the orator used to refer to the concepts familiar to the receivers. The most important was the very act of delivering the oration - it had the function of a sign creating a particular bond among the participants and enabled proceedings in ritual action. The invitation orations were different from the orations recited at other stages of the ritual cycle. The former ones can be possibly conceived as a mere element in the sequence of actions (i.e. entering of the groomsmen- delivering the oration - negotiations concerning the future wedding ceremony - treatment - farewell and leaving of the groomsmen) vet the oration made un the focal noint of the ritual At the same time the oration itself was a "performance" distinct from the other actions. Another variant of the ritual act of invitation was the non-verbal one. This does not mean that it went without words at all but they had no function of the essential unit of meaning. That function was attached to gestures, acts of behaviour, the spoken word was situated on a level equal to them. The persons visiting the future guests with invitations were not the groomsmen but the groom and maid themselves. In some regions they were due to go together, in others separately. In the latter case there were two schemes of the ceremony. The basic components of this variant of the ceremony are: the blessing and the presenting with gifts. The verbal texts recited by the groom or the bride or any of the bridesmaide or groomsmen accompanying them had no such great power of evoking situations as the gestures and were of complementary character. They often had a form of a dialogue. The language of gestures became particularly expressive by the act of blessing, the bows seem to be most meaningful among them. Translated by Anna KuczynskaSkrzypek �p � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/523a1dbc571c7178032484657d74e254.pdf abdbd6d4f3d9e9219024b6a3b0d2cdb3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:566 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:516 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1966 t.10 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1966 t.10, s.5-13 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text INSTYTUT HISTORII POLSKIEJ KULTURY AKADEMII MATERIALNEJ NAUK ETNOGRAFIA POLSKA X WROCŁAW ZAKŁAD WARSZAWA — KRAKÓW NARODOWY WYDAWNICTWO IMIENIA POLSKIEJ 1966 OSSOLIŃSKICH AKADEMII NAUK �KOMITET Kazimierz REDAKCYJNY Dobrowolski, Witold Józef G a j e k , Mieczysław Dynowski (redaktor), Gładysz (zastępca redaktora), Jadwiga Klimaszewska, A n n a Kutrzeba-Pojnarowa, sztof M a k u l s k i (sekretarz r e d a k c j i ) , A d o l f Nasz, Krzy­ Andrzej Waligórski, A n n a Zadrożyńska (sekretarz r e d a k c j i ) , K a z i ­ miera Zawistowicz-Adamska Okładkę projektował ZBIGNIEW KLIMCZYK R e d a k t o r Z y t a Kwiecińska R e d a k t o r t e c h n i c z n y K r z y s z t o f Plater Printed in Poland Zakład N a r o d o w y i m . OeeolirieŁieb — W y d a w n i c t w o . "Wroclaw 1966. Nakład 500 + 150 egz. Objętość 3 8 + 4 w k l e j k i , a r k u s z y form. k arkuszy x w y d . 47,50, a r k u s z y d r u k , 52,20. P a p i e r iluetr. k l . V. 80 g t 70 X 100 ( 1 6 ) . O d d a n o do a i J a d a n i a 18 I I 1966. Podpinano do d r u k u 8 września 1966 r o k u . D r u k ukończono w październiku 1966 r o k u . Wrocławska D r u k a r n i a N a u k o w a . N r m m . 89|66. Z - 1 0 . C e n a zł 1 0 5 . — �SPIS TREŚCI METODOLOGIA Kazimierz D o b r o w o l s k i , naukowa Jana Streszczenie w Barbara O l s z e w s t u r y w świetle Streszczenie w Krystyna Anna K u t r z e b a - P o j n a r o w a Małkowska — P r o b l e m a k u l t u r a c j i w etnologii Streszczenie w j . angielskim Edward P i e t r a s z e k — Kultura problematyki Streszczenie — Sylwetka Stanisława B y s t r o n i a j . francuskim k a - D y o n i z i a k — F u n k c j o n a l n y model analizy k u l ­ niektórych osiągnięć współczesnej antropologii i socjologii j . angielskim amerykańskiej 31 59 61 73 l u d o w a i robotnicza wobec współczesnej kultury w 15 28 74 j . francuskim 92 Część I STUDIA Tadeusz M i l e w s k i — Ludy I MATERIAŁY starożytnych B a ł k a n ó w Streszczenie w j . francuskim Henryk B a t o w s k i — Bałkany. 95 115 Kraje i narody bałkańskie (o zmianach treści t y c h pojęć) Streszczenie w j . francuskim 117 125 Barbara Urbańska — Etnografia historyczna Półwyspu w c z a s a c h nowożytnych i d z i s i e j s z a d y f e r e n c j a c j a e t n i c z n a Streszczenie w j . rosyjskim Janina P e t e r a — Budownictwo Streszczenie w j . rosyjskim pasterzy Aromunów w Bałkańskiego 127 Albanii . . . L e c h M r ó z — O p r o b l e m i e cygańskim Streszczenie w j . francuskim 152 158 177 178 194 Wanda P a p r o c k a — W a r u n k i r o z w o j u w i e j s k i c h ośrodków handlowych n a t e r e n a c h północno-wschodniego M a z o w s z a w X I X w . (na przykładzie m i a s t a Myszyńca) Streszczenie w j . francuskim Olga M u l k i e w i c z - G o l d b e r g o w a 196 207 — Wiejskie tkactwo chałupnicze w Bełchatowskiem Streszczenie w j . francuskim Mieczysław G ł a d y s z — Z badań n a d r o z w o j e m etnografii Christo Wakarelski Streszczenie w j . francuskim 208 216 bułgarskiej — 217 235 �6 Część i f ARTYKUŁY Maria F r a n k o w s k a kresie etnografii — Zadania i potrzeby polskiej a m e r y k a n i s t y k i w z a ­ 237 Streszczenie w j . angielskim Tadeusz M i l e w s k i — Pochodzenie w 251 ludności A m e r y k i przedkolumbijskiej odbiciu językowym Streszczenie w 253 j . angielskim 279 Barbara M a t u s z e w s k a - K o h u t n i c k a tury Indian Prerii Streszczenie Bohdan w — Ekonomiczne podstawy k u l ­ 281 j . angielskim K o h u t n i c k i — 300 Proces akulturacji Indian Pueblo 302 Streszczenie w j . rosyjskim Monika S k a z i ń s k a — W i d o w i s k a obrzędowe I n d i a n Z u n i i i c h związki z gospodarką Streszczenie Krystyna i ustrojem w społecznym * 315 j . angielskim Małkowska — 337 Potlatch. Jego rola w kulturze Indian Pół- n o c n o - Z a c h o d n i e g o Wybrzeża K a n a d y Streszczenie w j . angielskim Anna K o w a l s k a - L e w i c k a — Przeobrażenia k u l t u r o w e I n d i a n M o n ­ t a n u peruwiańskiej pod w p ł y w e m kontaktów z kulturą europejską . . Aleksander Posern^Zieliński — Problemy A m e r y k i p r z e d k o l u m b i j s k i e j z Oceanią Streszczenie Anna Mrozek w Tomasz Społeczna f u n k c j a L e w i c k i — Awunkulat Marszewski — K a m o c k i — 376 kulturowych 397 Koranu I 422 MATERIAŁY w średniowiecznej A f r y c e Postacie antropomorficzne 445 w m a s k a c h niedźwie­ dzi w starożytnej sztuce chińskiej. P r ó b y i n t e r p r e t a c j i Janusz 339 374 420 STUDIA Tadeusz powiązań j . angielskim — 313 460 Zbiory afrykanistyczne w muzeach polskich . . . 475 W y s t a w a S z t u k i Starożytnego M e k s y k u w P o z n a n i u — Stanisław Błaszczyk I I E t n o g r a f i c z n e S e m i n a r i u m A m e r y k a n i s t y c z n e . Poznań, 2 — 4 I V 1965 — Maria Parandowska 487 KRONIKA Etnografia w NRD — Walerian Badania Szwajcarskiego Warren Sobisiak Instytutu i 490 493 Muzeum Chleba i Pieczywa — Max - . 498 RECENZJE Polska Sowietskaja Etnografija, i kraje 1963—1964 — europejskie Zbigniew Jasiewicz N a r o d n a T w o r c z i s ť t a E t n o h r a f i j a , R . 8: 1964 — Danuta Česky L i d , R . 61: 1964 — Zofia Szromba-Rysowa . 507 Tylkowa . . Müveltség és Hagyomány ( K u l t u r a i T r a d y c j a ) , t. 5: 1963, t. 6: 1964 — Nizińska . . 513 518 Irena 523 �7 R e v i s t a de F o l c l o r B u c u r e s t i , t. 1: 1956 — t. 8: 1963 — Maria Misińska F o r s c h u n g e n zuř V o l k s - u n d L a n d e s k u n d e , n r 4, S i b i u 1961 — Maria A n u a r u l Muzeului Etnografie . . . Misińska 533 534 a l T r a n s i l v a n i e i pe a n i i 1957 s i 1958, C l u j 1958, o r a z pe a n i i 1959—1961, C l u j 1963 — Maria Misińska 535 D e u t s c h e s J a h r b u c h für V o l k s k u n d e . H e r a u s g e g b . v o m I n s t i t u t für deutsche Volkskünde a n d e r d e u t s c h e n A k a d e m i e der W i s s e n s c h a f t e n z u B e r l i n , t. 10, J a h r g a n g 1946, cz. I — I I , s. 444 — Józef Burszta 540 Musée et I n s t i t u t d ' E t h n o g r a p h i e de l a V i l l e de G e n e v e , „Bulletin n r 1: 1958 — n r 6: 1963, G e n e v e (Suisse) — Teresa Komornicka Annuel", . . . 542 Jan polskich, Basara, Terminologia cz. I : D o m m i e s z k a l n y , budownictwa Wrocław wiejskiego 1964 — 'w Marian dialektach Pokropek 550 Józef Lizęga, M a r i a Żywirska, Z a r y s k u l t u r y górniczej, K a t o w i c e 1964 — Edward Pietraszek S t u d i a n a d p r z y c z y n a m i p o w s t a w a n i a zbójnictwa w K a r p a t a c h Z a c h o d n i c h — Henryk Hołda A l e n a Plessingerová, Vývoj topeniště, jeho využíváni a význam v e s l o v e n ­ ských obcích pod Javorníky, „Sborník Národního M u z e a v P r a z e " , s e r i a A , t. 17: 1963 n r 4 — 5 — Anna Kowalska-Lewicka . 565 Rudolf Braun, Industrialisierung Olga Mulkiewicz-Goldhergowa 568 und Volksleben, Zürich-Stuttgart 554 560 1960 — Karl B a u m g a r t e n , U . B e n t z i e n , H o f u n d W i r t s c h a f t der R i b n i t z e r B a u e r n . E d i t i o n u n d K o m m e n t a r der K l o s t e r I n v e n t a r i u m s v o m 1620, B e r l i n 1963 — Walerian Sobisiak , Z a r y s l i t e w s k i e j etnografii, p r a c a z b i o r o w a pod r e d . A . Vyšniauskaité, n i u s 1964 — Kalina Skłodkowska-Antonowicz R o m u l u s V u i a , T i p u r i de pástorit l a r o m i n i (sec. X l X - i n c e p t u l Bucureęti 1964 — Bronisława Kopczyńska-Jawor ska Kraje 571 Vil­ 574 sec. X X ) , 578 pozaeuropejskie H a l f d a n S i i g e r , F r o m t h e T h i r d D a n i s h E x p e d i t i o n to C e n t r a l A s i a , 1956 — Tomasz Marszewski O s t a t n i e książki O s c a r a L e w i s a — Andrzej Wozniak . 584 588 E k w a d o r — i s t o r i k o - e t n o g r a f i c z e s k i j e o c z e r k i — Andrzej Woźniak . . . . M a r i a n Małowist, W i e l k i e państwa S u d a n u Z a c h o d n i e g o w późnym średnio­ w i e c z u , W a r s z a w a 1964 — Krzysztof Makulski 591 E g i p s k i e czasopismo poświęcone sztuce l u d o w e j — Teresa Pfabé . . . . D w i e książki o I n d i a c h — Sławoj Szynkiewicz D a n u t a M a r k o w s k a , R o d z i n a w środowisku w i e j s k i m . S t u d i u m w s i p o d k a r ­ p a c k i e j , W r o c ł a w — W a r s z a w a — K r a k ó w 1964 — Anna Kutrzeba-Pojnarowa 598 602 593 . 607 �ОГЛАВЛЕНИЕ МЕТОДОЛОГИЯ Казимеж Д о б р о в о л ь с к и , Анна К у т ж е б а - П о й н а р о в а — Ян Станислав Быстронь. Облик учёного 15 Резюме на французском языке 28 Барбара Ольшевска-Дыонизяк — Функциональная модель анализа культуры в свете некоторых достижений современной антропологии и социологии . . . . Резюме на английском языке Крыстына М а л к о в с к а — Проблема акультурации в американской этнологии . . . Резюме на английском языке Эдвард П е т р а ш е к 31 59 61 73 — Народная и рабочая культура по отношению к современной проблематике культуры 74 Резюме на французском языке 92 Часть I ИССЛЕДОВАНИЯ И МАТЕРИАЛЫ Тадэуш М и л е в с к и — Народы древних Балкан Резюме на французском языке 95 115 Хенрык Батовски — Балканы. Балканские страны и народы (об изменениях содер­ жанияэтихпонятий) Резюме на французском языке Барбара У р б а н ь с к а 117 125 — Историческая этнография Балканского полуострова в новое время и сегодняшняяэтническаядифференциация Резюме на русском языке Янина П е т е р а — Строительство скотоводов аромун в Албании 127 152 158 Резюме на русском языке 177 Лех М р у з — О цыганском вопросе 178 Резюме на французском языке 194 Ванда П а п р о ц к а — Условия развития сельских торговых центров на северо-восточ­ ных территориях Мазовша в X I X веке (напримерегорода Мышиньца) 196 Резюме на французском языке 207 Ольга М у л ь к е в и ч - Г о л ь д б е р г — Сельское кустарное ткачество в Белхатовском районе 208 Резюме на французском языке 216 �SPIS TREŚCI 9 Мечислав Г л а д ы ш — Из исследований по развитию болгарской этнографии — Христо Ва карельский Резюме на французском языке 217 235 Часмь I I СТАТЬИ Мария Франковска этнографии — Задачи и вопросы польского американоведения в области 237 Резюме на английском языке 251 Тадэуш М и левски — Происхождение населениядоколумбовой Америки вязыковом отражении Резюме на английском языке 253 279 Барбара М а т у ш е в с к а - К о г у т н и ц к а Прерии Резюме на английском языке 281 300 Экономические основы культуры индейцев Богдан Когутницки — Процесс акультурации индейцев пуэбло Резюме на русском языке Моника Сказиньска 302 313 — Ритуальные зрелища индейцев зуни и их связи с экономикой и общественным строем Резюме на английском языке 315 337 Крыстына М а л к о в с к а — Потлач. Его роль в культуре индейсцев северо-западного побережья Канады Резюме на английском языке Анна Ковальска-Левицка — 339 374 Культурные преобразования индейцев перуанской Монтании под влиянием контактов с европейской культурой Александр П о с е р н - З е л и н ь с к и — Вопросы культурных связейдоколумбовой Америки с Океанией 376 397 Резюме на английском языке Анна М р о з е к — Общественная функция Корана 420 422 ИССЛЕДОВАНИЯ И МАТЕРИАЛЫ Тадэуш Левицки — Авункулат в средневековой Африке 445 Томаш М а р ш е в с к и — Антропоморфические изображения в масках медведей вдревне­ китайском искусстве 460 Януш Камоцки — Африкановедческие коллекции в польских музеях 475 ХРОНИКА Выставка искусства древней Мексики вПознани — Станислав Блащик I I Этнографический американоведческий семинар. Познань Парандовска 487 2 — 4 I V 1965 — Мария : . . . 490 Этнография в ГДР — Валериан Собисяк 493 Национальное и международное значение исследований по выпечке и видам хлебо­ булочных изделий Швейцарского Института и Музея Хлеба и Хлебобулочных из­ делий — Макс Варрен 498 �10 S P I S TREŚCI РЕЦЕНЗИИ Польша и европейские страны Советская Этнография, 1963—1964 — Збигнев Ясевич Народна творчнхгьта Этнография, R . 8: 1964 — Данута Тылъкова Česky L i d , R . 61: 1964 — Зофия Шромба-Рысова Müveltség és Hagyomány (Культура и Традиция) Т. 5: 1963, Т. 6: 1964 — ИренаНизинъска Revista de Folclor Bucuresti, t. 1: 1956 — t. 8: 1963 — Мария Мисинъска 507 513 518 523 533 Forschungen zur Volks- und Landeskunde № 4, Сибиу 1961 — Мария Мисинъска . . . 534 Anualul Muzeului Etnografie al Transilvaniei pe anii 1957 si 1958, CIuj 1958 и pe anii 1958—1961, Cluj 1963 - Мария Мисинъска Deutsches Jahrbuch für Volkskunde. Herausgegb. vom Institut für deutsche Volkskunde an der deutschen Akademie der Vissenschaften zu Berlin, t. 10, Jahrgang 1946,часть 535 I — I I , стр. 444 — Юзеф Буршта 540 Musée et Institut d'Ethnographie de la Ville de Geneve, „Bulletin Annuel", nr 1:1958 — nr 6:1963, Geneve (Suisse) — Tepeca Коморииика 542 Ян Басара, Терминология сельского строительства в польских диалектах, часть I : Жилой дом, Вроцлав 1964 — Мариан Покропек Юзеф Лигенза, Мария Живирска, Очерк горняцкой культуры, Катовице 1964 — Эдвард Петрашек Исследованияпо изучениюпричин возникновения разбойничества вЗападных Карпатах 550 554 — Хенрик Холда Alena Plessingerová, Vývoj topeniště, jeho využíván! a význam ve slovenských obcích pod Javorníky, „Spornik Národního Muzea v Praze", серия A , t. 17: 1963 nr 4 — 5 — Анна 560 Ковалъска-Левицка Rudolf Braun, Industrialisierung und Volksleben, Zurich —Stuttgart 1960—Ольга Мульке- 565 ; вич-Гольдберг 568 Karł Baumgarten, U Bentzien, H o f und Wirtschaft der Ribnitzer Bauern. Edition und K o m mentar der Kloster Inventariums vom 1620, Berlin 1963—Валериан Собисяк . . . . 571 Очерк литовской этнографии, коллективная работа под редакцией А . Высниаускаите, Вильнюс 1964 — Калина Склодковска-Антонович . . Romulus Vuia, Tipuri de pástorit la romini (sec. X I X — inceptul sec. X X ) , Bucuresti 1964 — Бронислава Копчинъска-Яворска 574 578 Внеевропейские страны Halfdan Siiger, From the Third Danish Expedition to Central Asia, 1956 — Tomaut Map- шевски Последние книги Оскара Льюиса — Анджей Возьняк Эквадор — историко-этнографические очерки — Анджей Возьняк Мариан Маловист, Великие государства Западного Судана в позднем средневековье, Варшава 1964 — Кшиштоф Макульски 593 Египетский журнал, посвященный народному искусству — Тереса Пфабе Две книги об Индии — СлавойШинкевич 598 602 Данута Мар\совска, Семья в крестьянской среде. Исследования подкраковской де­ ревни, Вроцлав—Варшава—Краков 1964 — Анна Кушшеба-Пойнарова 607 584 588 591 �CONTENTS METHODOLOGY Kazimierz Dobrowolski, Anna K u t r z e b a - P o j n a r o w a — Jan Stanisław Bystroń S u m m a r y in F r e n c h Barbara O l s z e w s k a - D y o n i z i a k — A f u n c t i o n a l m o d e l of c u l t u r a l a n a l y s i s i n t h e light of m o d e r n anthropology a n d sociology S u m m a r y in English K r y s t y n a M a ł k o w s k a — A c c u l t u r i s a t i o n i n A m e r i c a n ethnology . . . Summary in English E d w a r d P i e t r a s z e k — Peasant p r o b l e m s of c u l t u r e S u m m a r y in F r e n c h class culture, and modern 74 92 AND I MATERIALS T a d e u s z M i l e w s k i — P e o p l e of t h e B a l k a n s i n a n c i e n t t i m e s . S u m m a r y in F r e n c h Henryk B a t o w s k i — The Balkans. The Balkan countries . and . . 95 115 peoples (changes i n t h e m e a n i n g of those t e r m s ) Summary in French Barbara U r b a ń s k a — H i s t o r i c a l e t h n o g r a p h y of t h e B a l k a n i n m o d e r n times, a n d p r e s e n t - d a y e t h n i c a l differentiation Summary in Russian 117 125 Peninsula 127 152 J a n i n a P e t e r s — Building by A r o m u n shepherds in A l b a n i a Summary in Russian L e c h M r ó z — T h e gypsy problem . ; 158 177 178 Summary in French 194 Wanda P a p r o c k a — C o n d i t i o n s d e t e r m i n i n g t h e d e v e l o p m e n t of v i l l a g e t r a d e c e n t r e s i n N o r t h - E a s t M a z o w s z e i n the 19th c e n t u r y ( i l l u s t r a t e d b y t h e t o w n of M y s z y n i e c ) S u m m a r y in F r e n c h Olga M u l k i e w i c z - G o l d b e r g o w a — W e a v i n g as a h o m e i n d u s t r y i n t h e Bełchatów region . . . . Summary in French Mieczysław G ł a d y s z — R e s e a r c h on t h e d e v e l o p m e n t of B u l g a r i a n e t h n o ­ graphy — Christo Wakarelski Summary in French 31 59 61 73 and working Part STUDIES 15 28 . 196 207 208 216 217 235 �12 Part II ARTICLES Maria F r a n k o w s k a — T h e a i m s a n d needs of P o l i s h A m e r i c a n i s t i c s i n t h e field of e t h n o g r a p h y S u m m a r y in English T a d e u s z M i l e w s k i — O r i g i n of t h e peoples of p r e - C o l u m b i a n A m e r i c a i n the light of l a n g u a g e S u m m a r y in English Barbara M a t u s z e w s k a - K o h u t n i c k a 253 279 — E c o n o m i c foundations c u l t u r e of t h e p r a i r i e I n d i a n s S u m m a r y in E n g l i s h B o h d a n K o h u t n i c k i — A c c u l t u r i s a t i o n of t h e P u e b l o I n d i a n s . S u m m a r y in R u s s i a n Monika S k a z i ń s k a — R i t u a l s a m o n g the Z u n i nections w i t h t h e economy a n d s o c i a l s t r u c t u r e Summary of t h e . . 281 300 302 . 313 Indians, and their con­ 315 in E n g l i s h 337 K r y s t y n a M a ł k o w s k a — P o t l a t c h . I t s role i n t h e c u l t u r e of t h e I n d i a n s of t h e N o r t h - W e s t coast of C a n a d a S u m m a r y in E n g l i s h Anna K o w a l s k a - L e w i c k a — C u l t u r a l c h a n g e s a m o n g t h e I n d i a n s of P e r u v i a n M o n t a n a under t h e i n f l u e n c e of c o n t a c t s w i t h E u r o p e a n c u l t u r e Aleksander Posern-Zieliński — C u l t u r a l connections b e t w e e n p r e - C o l u m b i a n A m e r i c a a n d the P a c i f i c O c e a n S u m m a r y in E n g l i s h A n n a M r o z e k — T h e s o c i a l function of t h e K o r a n STUDIES Tadeusz L e w i c k i 237 251 AND 339 374 376 397 420 422 MATERIALS — T h e avunculat in mediaeval Africa 445 Tomasz M a r s z e w s k i — A n t h r o p o m o r p h i c figures w i t h t h e b e a r - m a s k s i n the a n c i e n t C h i n e s e a r t J a n u s z К a m о с k i — A f r i c a n collections i n P o l i s h m u s e u m s 460 475 CHRONICLE E x h i b i t i o n of A n c i e n t M e x i c a n A r t i n Poznań — Stanisław Błaszczyk . S e c o n d E t h n o g r a p h i c A m e r i c a n i s t i c s S e m i n a r . Poznań, 2 — 4 I V 1965 — Parandowska . . Maria E t h n o g r a p h y i n t h e G e r m a n D e m o c r a t i c R e p u b l i c — Walerian Sobisiak . R e s e a r c h done b y t h e S w i s s i n s t i t u t e a n d M u s e u m of B r e a d a n d B a k i n g Max Warren Poland REVIEWS and other European S o v i e t s k a j a E t n o g r a f i a , 1963—1964 Narodna Tworczisť ta E t n o h r a f i j a , Česky L i d , R . 61: 1964 — Zofia Müveltség és Hagyomány ( C u l t u r e Irena Nizińska 487 490 . — 493 498 countries — Zbigniew Jasiewicz R . 8: 1964 — Danuta Tylkowa . . . . Szromba-Rysowa a n d T r a d i t i o n ) V o l . 5: 1963, V o l . 6: 1964 — 507 513 518 523 �13 R e v i s t a de P o l c i o r B u c u r e s t i , V o l . 1: 1956 — V o l . 8: 1963 — Maria Misiúska 533 F o r s c h u n g e n zuř V o l k s - und L a n d e s k u n d e , No. 4, S i b i u 1961 — Maria Misiúska A n u a r u l M u z e u l u i E t n o g r a f i e a l T r a n s i l v a n i e i pe a n i i 1957 si 1958, C l u j 1958, 534 a n d pe a n i i 1959—1961, C l u j 1963 — Maria Misiúska D e u t s c h e s J a h r b u c h f i i r V o l k s k u n d e . H e r a u s g e g b . v o m I n s t i t u t für d e u t s c h e Volkskunde an der deutschen Akademie der Wissenschaften zu Berlin. V o l . 10. J a h r g a n g 1946, P a r t I — I I , p. 444 — Józef Burszta 535 Musée et I n s t i t u t d ' E t h n o g r a p h i e de l a V i l l e de G e n e v e , „Bulletin 540 Annuel", No. 1: 1958 — No. 6: 1963, G e n e v e (Suisse) — Teresa Komornicka . . . J a n B a s a r a , T h e t e r m i n o l o g y of v i l l a g e b u i l d i n g i n P o l i s h d i a l e c t s , P a r t I : 542 T h e house, W r o c ł a w 1964 — Marian Pokropek Józef Lizęga, M a r i a Żywirska, O u t l i n e of m i n i n g c u l t u r e , K a t o w i c e 1964 — Edward Pietraszek S t u d y of r e a s o n s for t h e e m e r g e n c e of b a n d i t r y i n t h e W e s t e r n C a r p a t h i a n s — Henryk Hołda A l e n a Plessingerová, Vývoy topeniště, j e h o využívání a význam v e s l o v e n ­ ských obcích pod Javorníky, „Sporník Národního M u z e a v Praze", S e r i a A , v o l . 17: 1963 No. 4 — 5 — Anna Kowalska-Lewicka R u d o l f B r a u n , I n d u s t r i a l i s i e r u n g und V o l k s l e b e n , Z u r i c h — S t u t t g a r t 1960 — 550 554 560 565 Olga Mulkiewicz-Goldbergowa K a r l Baumgarten, U . Bentzien, Hof und Wirtschaft der Ribnitzer Bauern. E d i t i o n und K o m m e n t a r d e r K l o s t e r I n v e n t a r i u m s v o m 1620, B e r l i n 1963 — Walerian Sobisiak L i e t a v i a etnografijos bruożai ( O u t l i n e of L i t h u a n i a n e t h n o g r a p h y ) , s y m p o s i u m edited b y A . V y s n i a u s k a i t e , V i l n i u s 1964 — Kalina Skłodkowska-Amtonowicz 574 R o m u l u s V u i a , T i p u r i de pástorit l a r o m i n i (sec. X I X — i n c e p t u l sec. X X ) , B u c u r e s t i 1964 — Bronisława Kopczyńska-Jaworska 578 Countries outside 568 571 Europe H a l f d a n S l i g e r , F r o m t h e T h i r d D a n i s h E x p e d i t i o n to C e n t r a l A s i a , 1956 — T o m a s z Marszewski O s t a t n i e książki O s c a r a L e w i s a ( T h e L a s t B o o k s of O s c a r L e w i s ) — Andrzej Wożniak 584 588 E q u a d o r — i s t o r i k o - e t n o g r a f i c h e s k i y e o c h e r k i — Andrzej Woźniak . . . M a r i a n Małowist, W i e l k i e państwa S u d a n u Z a c h o d n i e g o w późnym średnio­ w i e c z u ( T h e great n a t i o n s of W e s t e r n S u d a n i n t h e late M i d d l e A g e s ) , W a r s a w 1964 — Krzysztof Makulski A n e g y p t i a n p e r i o d i c a l d e a l i n g w i t h folk a r t — Teresa Pfabé T w o books about I n d i a — Sławoj Szynkiewicz 593 598 602 D a n u t a M a r k o w s k a , R o d z i n a w środowisku w i e j s k i m . S t u d i u m w s i p o d k r a ­ k o w s k i e j ( F a m i l y i n a V i l l a g e C o m m u n i t y . S t u d y of s u b - c r a c o w i a n v i l ­ lage), W r o c ł a w — W a r s z a w a — K r a k ó w 1964 — Anna Kutrzeba-Pojnarowa 607 591 �D n i a 20 lipca 1965 r . zmarł prof, d r JAN CZEKANOWSKI członek rzeczywisty Polskiej A k a d e m i i N a u k , przewodniczący K o m i t e t u Antropologicznego P A N , e m e r y t o w a n y profesor U n i ­ w e r s y t e t u A d a m a M i c k i e w i c z a w Poznaniu, b. profesor a n t r o ­ p o l o g i i i e t n o g r a f i i U n i w e r s y t e t u w e L w o w i e , d r honoris causa Uniwersytetów w P o z n a n i u i Wrocławiu, w y b i t n y biolog, humanista, m a t e m a t y k , odznaczony orderem Sztandaru P r a c y I klasy, l i c z n y m i o r d e r a m i zagranicznymi, b. prezes Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, członek w i e l u towarzystw n a u k o w y c h k r a j o w y c h i zagranicznych. Ze śmiercią prof. d r . J . Czekanowskiego n a u k a polska s t r a ­ ciła w i e l k i e g o człowieka i wychowawcę. Redakcja � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/27e3d6788f26229a31a1e1e70b315740.pdf 111f802a5b3e43dead5889d9c4f41a8b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:564 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:515 Title A name given to the resource Recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 1965 t.9 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1965 t.9, s.507-629 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E С E N Teoria M A R C E L des Lettres Praca Paris, była może czesnej tematu logicznej. ujęć nym. jako w że (wskazując sekwencji nazywa na nie a przygotowuje Główna systematyce, nych pole wieloletnich trudno jest zwrócić Rozdział miejscu badań uwagę I, ujęta się etnografię. terenowych — wości badań w postaci celowo koniec mowa badawczej. Na podwójnej, której a druga jedna r ó w n o c z e ś n i e część daje dobrego sprawiły, a w kon­ etnografii polega cywilizacją euro­ znaczenia przypi­ dążąc się że do do historii, się przejrzystej i całej jej się na nastawieniem zbieraniem pracy n i c innego, jak wskazówki. zajmuje i podziału stosowa­ doświadczenie jasności pozostaje badań rysunko­ badawczych przy Nie badawczy", składu bardzo wykładowcy najważniejsze prowadzeniu zajmuje dokonuje autora reliktów schematami jest t e c h n i c z n e rozwiązanie o ogólne (którą do w technik psychologicznym dobranego jest i skondensowana. „Personel rzeczywistości. Następnie r o z w a ż o n e dla nie­ etnografia, instruktywnymi Rutyna jego więc czasie, zbliża rozdziałów, procedury autora badacza, jest socjologii. pięć przynajmniej zatytułowany osobowością szero­ archeologią między zbliżone metodo­ monograficz­ ginących), nauk tego, Takie od badanie praktyczne systemie do kulturowych poglądy i jej nowo­ postawy badawczej określonym wielce jest zbyt niektóre W w wyczerpujący studiom kultur dość lektura bardziej przemian kulturowego więc w dla w przedstawienie streścić na działania pracy, nowoczesną ją jest kolonialnej. posługiwaniu wyczerpujące przez kultur, że etnograficzna". etnografią Znaczenie kontaktu społeczności do tematyka przy wymarłych"). tzw. danej między wykładami 1942—1956. wszystkim ratunkowych różnicy ułatwieniu innych etnografii ewolucji badań z lecz coraz wstępie przede Faculté latach określonej pogłębionym, we etnografii la nawiązaniami odchodzi badaniem wyrażone cel tzw. ludów nosicielami ustalenia za w zaznaczyć, procedury z związku „metoda wyrazem lecz związku jakościowej na także jako de to t a k p o t r z e b n y pewnymi jest wysubtelnienie w E 1 9 5 7 , s s . 108 etnograficznych, z etnografia węższym, Dalsze potrzebę głównie sywanego wymi, i on widzi „etnografią autora pejską ku właśnie uważa określane w Sorbonie wypada metod Paris autora na nie jest badawczej autora Publications France, przez temat wstępie przegląd dla mikrokosmosie. wskazują, na nowoczesna porównawczych koniecznością sam de rozczarowaniem: jednak Uszczegółowienie autora a Już procedury o n , że I'ethnographie, druku ten pewnym krytyczny jest Uważa de do na J metodologia Universitaires dyscyplinach pokrewnych ujęcie wg z etnograficznej w kich niego pośmiertnie. łączyć etnografii zarys co przez została się Presses przygotowywana prowadzonymi Wydana Méthode GRIAULE, de i Z zasady pierwszym do kompetencji za pomocą materiałów systematyzacji, organizacji i badanej komplekso­ w ekipie tzw. w krytyki ekipy terenie, zebra- �RECENZJE ó08 nych materiałów swe uwagi, Najdłuższy tytuł terenowych dezyderaty ze badań w instytucji rozdział i obserwacja jest naukowej, II (obejmujący faktów przygotowawcze techniki badań. w społecznościach, n a z y w a n e problemem, Przy w stosowaniu problemu nieniem (na centralnego podstawie a ludzkiej. rzędzie kontrolujące ale badaniach jest terialne), być 1 autor faktów uprzednim przygotowaniu zaskoczeniem istotne i by elementy. badanych lub jego się etap etnicznych, językowych, ocenie informatorów badanego i runku nien a być porcji, ani pośredni. być — W aby n i e stało zachęcającym opłacanie do przede lub wykorzystaniu pewne W — się t o a n i e l e m e n t e m koloryzowania wszystkim przysług ciekawej dane. on to z wyróżnionym mają po dla niego najbardziej ludów własnego autor poświęca do różnych jakimi osobowości. ope­ Zespół reprezentatywności główną wywiad trudność w zachowaniem w właściwych się odnalezienie Wywiad znając zakres przez autora w tym kie­ wi­ pro­ informacji, najwłaściwsze interesującego pośredni którzy utrzyma­ Informator do dalszych wydaje dla ustny pożądanym informatora. jak do tylko one kryteria, cechy zniechęcającym takich, był na wywiadów: autorowi autor piśmiennictwa wywiadem obserwacji. informatorów, Ostatnim, i dla zysku; umożliwienie aktywności widzi typy wypowiedzi opłacany, nie to oraz zwyczajowe dokładnie zawsze na ma­ Może zalicza t y m etapem widzenia główne kierowaniem swobodnych znaczenie ile n i e na kulturowy przedmioty konstrukcji) obrzędu względu kątem dwa ustnym pomiędzy ze z przy­ obserwowa­ n a i c h przynależność i ze w z g l ę d u pod wyróżnia autora związku jest bezpośred­ owocne. obrzędowe, o na­ tam słusznie fakt (np. studiowanie ze w z g l ę d u zjawisk wywiadzie proporcji zdaniem ludach, tych społecznych, dobrany Autor prowokowaniem przedmiotu rają opisywanych winien właściwych jest informatorów środowiska. wywiad niu badań typu każdy kierowane meto­ przydatne o d stałości stałe rozwój z jednakowości muzeal­ obserwowane celowo o Trzecim części, o to w y w i a d y . grup przy tak, by być np. całości, być głównie chyba nazwy, uwzględ­ społeczności. bardziej się, z Zalecony jest zwłaszcza były relacji Piąty opis się widzenia winno obserwacji że względnie one badacza której danym subtelniejszym także badanej tego, obserwacji Mogą etapem doborowi z kątem to badań. za zależną posługiwania Czwartym uwagi ruje autor sprawę obserwacje wiele coraz penetracjach do nad intensywna). zjawisko Przydatność sobie fakty zagadnieniem centralnego stanowić typu przy uważa bezpośrednich piśmiennictwa. ku огаг zaplanowanie zorientowanie pod Każde obserwacja, ludzkie, kulturowych. on wywiadem. (materiał, Zachowania ruchomych może tylko pomocą użytkowania, itp.). problemu specjalnie jednak za jest odmian odmian. tok wszelkiego przed wewnętrzna (sposób obrzędowe zalecone tych formalnej, że archiwów) (metoda założeniem Zdając badanie obserwacja przestrzeni nosi omówionych nad tym samym <za z w i ą z a n y bezpośrednia wyróżnia i autor uważa, pracy) z etap to ewoluejonistycznym etnograficznych których zewnętrzna jest kulturowych. zmienny, zbadaniu przydatny etapem faktów w przebadanie dostosowany pierwszeństwo w z ramowy, znane nych badawczej ekstensywną, i b a d a n i a postępowania a organizujące kwestionariusz zostało i Kwestionariusz uważa nawet wyróżnionym niej czasie połowę literatury porównawcze zewnętrznej, T y m niemniej kwestionariusz nego, w przy strony ideologicznym. ekipie Pierwszym terenie. Drugi i ostateczne sformułowanie od natury w t a m metodą drugiego uzyskanych porównawczą, nie ściśle tego poczynając treściom badania badanego zagadnienia, danych badane to być ograniczone odmianach dą Mogą blisko kulturowych". o s t a t e c z n e w y d z i e l e n i e -pola b a d a ń , d o k o n a n e wielu przekazując wskazówki. wszystkich „Wykrywanie etapów i badań polega sami rozdziale na zbie­ etapem �RECENZJE badań jest posłużenie metodycznymi. o rygorach zaś w o I się tak zapisu, dyscyplinami w o związku badaniach językowych, stosowany głównie o historyczną podstawowe grafia dochodzi badania całej przy do do faktów stosowaniu kategorii o na których i faktów otaczanych Metodę walorze poznania dochodzi Autor każdego i źródeł historyk dopiero one zbadanego zadanie faktu chodzi autor poprzez widzi poprzez zestawieniu badań przede społecznego Etno­ bezpośrednie po podjęcie za radzi Jeżeli — drogami: i lub autor wywołanych. innymi też chodzi użyteczny dyskrecją zapisów. kultury postuluje Miałyby tak etnograficzną historycznym badań przypomina jeżeli filologiczną tekstów metodą osiągnięciami opracowań, zbiorowy, etnograficznych psychologicznej. znaczenie z podstawie ich autor wywiad uzyskanych szczegółowych. metody miejsce w także formie etnografów. pokrewieństwo migracji instytucji, serii ustalić analizie stwierdzeń dróg na badaniami przez a językoznawczą 1 atlasowej uwagę poza i i jej rozróżnienie wykrywanie a często stosować metodę zwraca pokrewnymi, metodą monograficznej techniki, badawcze, tajemnicą z 509 przy za­ wszystkim w świadomości jednostki. Trzeci nych 0 rozdział problemach pisemnym, kowym faktów. krytykę do oraz Do krytykę źródeł źródeł krytyka gę na na czas, lub miejsce, Rozdział technikę takiego prac, w jeżeli schemat dzące chodzi opisu, W zdanie zasadzie jest dość byłby on z luźnych notatek autora. obawiającą Nie niami nie (co w i ą ż e to W i się to lub spełniają, lub W doty­ odróżnieniu badania winien na się wagę i opisy­ zwracać uwa­ ze względu przedstawia zwięźle na i danego (kto czynnością autor „ubogą przekazywania przedsta­ przez obrzędu i jakiej ele­ wyboru proponowany i jego czynności w wyobrażeniach konkretnego, jednostkowego w rozszerzony tej kryterium niemożności się one etnogra­ aposteriorycznych rytualną z tą służyły specyfikę rolę zasadę zakończenia jako najlepiej poruszonych autora refleksji nie by oczywistej przedstawienie zamiast socjologią, przynależności elementów wydaje on stronę tam plinę bogatą, wobec przez a czasie specjalną Ważny jeszcze umieszczone na wyróżnia jak w badacz wskazuje obejmować: krótki, już apriorycznych też faktów. — źródeł informatorów, społeczność materiałów", winien opis krytykę ich ich zbadaniu. materiałami, proporcje wyobrażeniową nim dźwię­ spełniały poszczególnych Autor źródłowych językoznawstwem partii o w sytuację. Wskazuje który Konkretny że i problemu. zbadanych i stronę przypuszczać, kończy się materiałów Rozdział badań: tam strony daną po ludzkich zebranymi autora dokonuje) działające ich jest posłużenia wszystkich uczestników). toku przypadkowość ich konstrukcji. opis. w zachowań od przez „Opracowanie wienia konkretny przebiega technicz­ i wiarygodności tej k u l t u r z e przeprowadzana wybranego przedstawionych w zatytułowany udokumentowaniu mentów jaką już Mowa filmowym wyróżnia krytykę wytworzonych i innych osoby V, ficznych źródeł on zupełnie materiałów. Autor materialnych funkcji, pisanych pracy typowość zalicza o materiałów. fotograficznym, zebranych krytyce. przedmiotów strony faktów obrzędów, faktu. utrwalaniu mówi zebranych kartograficznym, krytyki i od „Zapis", organizacji poświęcony jej. K r y t y k a niej wania i i jest kultury czących od IV autentyczności danej zatytułowany rysunkowym, rejestrowaniu Rozdział 1 pracy, rejestracji n i m spraw. i Należy uzupełniony. Pracę przez wydawcę, a widzi etnografię pomiędzy krewną", pokrewnym lecz pocho­ jako dyscy­ dyscyplinom całych materiału. jest celem ani nawet tego omówienia wyczerpujące polemika wypowiedzenie z poszczególnymi się, c z y i o tezami ile w s z y s t k i e i zalece­ najważ- �RECENZJE 510 niejsze problemy najwłaściwsze szczególnego stawienie nizmu. w metodyki nacisku metodzie Opis na 'społecznych. o niepowtarzalności o tkwiących w wszechstronny pracy nie nie ficznego mamy opisu widłowości mowaniu nego traci metoda o dziś t u służyć przez coraz od takim w małych porównawcza się wydawać przyjmowaną w takim dofooru mało istotna. LÉVI-STRAUSS, Les de F r a n c e ) , P a r i s 194:9, s s . 6 2 3 . Tylko samodzielna ne jedna jeszcze Straussa jak na których czytelnikowi trzeba i polskiemu dodać przez otwarcie jącego roku ficznych, w 1962 r . W jak i Najczęściej bo wiekowy ślana w ujęciu Sorbonie . się w Recenzji w jako dotąd innych rzeczą symbol rodzaj literaturze ludzki Claude na i mogłaby przymiotnikiem, ziemi, Lévi-Straussa w prac by określenie rzeczywistości nauka jako o „antropologia na dwie w języku prace, w Levi-Straussa jakie — tak obie etnogra­ złożone nauka, temat, wartościu­ publicystycznej jednak człowieku jego nie zarówno miejsca, zająć Lévi- przemówienia tylko a Nazwisko spojrzenia i powinna na tym znanych i tego naukowej Polskiej" naukowej pracy Do 1 w szukać w udostępnio­ polskim . artykuły naukowych. nowoczesności humanistyki tej h u m a n i s t y k i poprzez (Presse artykuł trwale relacjonującego, próżno párente sylwetki „Etnografii prac czasopismach polskiej lat Z 2 la większy zostały wypowiedzi, doczekały nowym jest jego jednak współczesnej rozwoju określana pew­ się Kwaśniewski tłumaczeniu zarówno krótszych na w kilku wyłącznie jednakże zainteresowań wanym „Argumenty", socjologicznych często . od szerszego, 3 się 4 rozu­ okresie wydaje de i jeden Lévi-Strauss, ich wydanie akademickiego pojawia élémentaires książkowa Claude przez niektórych, omówienia wydane jest popularyzowanie czasopismo nieco structures pozycja autorem tłumaczenia francuskim pra­ takim przypomnieć. Univeirsiitaiire zbiorowej, monogra­ drobnych Krzysztof C L A U D E recenzowanej przy Polsce jednak metoda porównywanych w Perfekejonizm Tylko w przekonaniu ujęciu uogólnieniom etnografii przeciw­ ewolucjo- zapominając Jednakże rozumowaniem. metodyką jako nim nie społecznościach. może się kryteriów nieraz to się położenie grzechami W znaczenia. przedwczesnym Wydaje chyba powszechniej posługuje prawidłowościach. zależności pracy. nią i autora historycznego, pomocniczego z tej monograficzny, techniką procesu w zainteresowań tym opis w jej tezie. Jest marksistowska czynienia stwierdzonych nasilenia słuszną do ma — swego zawarte obciążonej ogólniejszych historycizno-porównaweza — jest Nauka konkretnego nim są na podstawowej porównawczej, monograficzny naukach faktów etnograficznej skupienie uwagi bardzo problemy w plano­ pozornie wiekowa, antropologia, nowa, jak okre­ strukturalna". C. L é v i - S t r a u s s , Smutek tropików, Warszawa 1960; t e n ż e , Rasa historia [ w : ] Rasa a nauka, Warszawa 1961, s . 1 2 3 — 1 8 0 . C. L é v i - S t r a u s s , Co to jest antropologia społeczna, „Argumenty", R . 4 : I 9 6 0 n r 1 2 3 (16 X ) ; t e n ż e , Kryzys antropologii, t a m ż e , R . 6 : 1 9 6 2 n r 12 (19 I I I ) . P o r . t a k ż e S. K r z e m i e ń - O j a k , Antropologiczne wizje C. LéviStraussa, t a m ż e , R . 8 : 1964 n r 16 (19 I V ) ; t e n ż e , Uroki barbarzyństwa, tamże, n r 17 (26 I V ) . 1 a 2 C . L é v i - S t T a u i s s , La pensée sauvage, P a r i s , 1962, (rec. A . K u t r z e b a P o j n a r o w a , „Etnografia P o l s k a " , t. 7: 1963, s. 5 0 3 — 5 0 6 ) ; t e n ż e , Le tote­ mismo aujourd'hui, P a r i s 1962 ( r e c . К . M а к u 1 s к i , t a m ż e , s . 5 0 6 — 5 1 5 ) . Najczęściej n a łamach t y g o d n i k a „Kultura" w artykułach S . Żółkiewskiego, p o l e m i k a c h J . Słojews-kiego, Hamiltona. 3 4 �RECENZJE Zainteresowanie, kręgach ryków literatury, wiście jakie naukowych, n i e stać antropologia wśród 'których następnie się udziałem etnografa, „ludoznawstwa" — kultury, w wszystkim teorią kultury. jących swoje kultury na i przez Aby Claude W kultury taką ślad przez nimi drogę, drogi w mistrzów mienne. ku, w storii w się pod — ale własnej, Na dwie obecnie nie recenzowany tytułem pozycji, różnych zwłaszcza o sugerowane jaką dotąd zbiór i jej metodologicz­ nauk o człowieku. autora, 6 dziś w skwapli­ polemiczne . dotąd wydane przez po­ autora, rozwoju tej stosunku do jego wydają się zna­ pozycje szkiców we teoretyczna elementarnych równoznacznym które również szczeblach szkoły nie­ metody pozycji, wypowiedzi omawiające praca niego nas, lecz wypowiedzi samodzielnej tej drodze antropologii pozostać kilku reprezentowanej na zbliżającego strukturach z różnych z nazwą lat, w y ­ nowego kierun­ strukturalnej . 8 czytelnikowi polskiemu pracy, etnograficznej dokładną odniesieniu 9 teorii niego u opiera­ tradycyjnej i przez tych niektóre studium z nie może różnych własne rozwoju teoretycznych, Lévi-Straussa rozwoju również rozwoju przez wspólnym teoretyczne nas praca ficznej , w recenzowana przypomnieć literatury zajmować przez jest jak gruntowne utworzenia pokrewieństwa, stanowisko szy iść znaczyły drugą 1956 r. Pragnąc pory 5 7 antropologii turach zarówno i poprzedników . Pierwszą pokrewieństwa, dany tej reprezentowane kierunku Claude kierunku fazy socjologii zresztą oczy­ strony zainteresowanie metodologiczne, krytycznej ogólnym publicystów , powinno jaką stanowisko do tylko histo­ może z jednej zaś implikowane wytyczne oceny przez i nie współczesności, rozważań różnych postawić czerpanych znajomość Nie dotąd drugiej filozoficznej), niektóre kraju. z studium kierunku bardzo Polsce zainteresowań wystarczy reprezentowana zastępują za nie w przykładach z w należy przedindustrialnej wsi, przedmiotu przyjąć właściwie w na antropologii naszym zajmują notowane zycje, i jest do nowego móc w tradycyjnej, kultury tyle dziś sztuki, reprezentującego wszystkim (także kokieterię dotąd implikacje Ocenę przede budzi miejscu historyków „strona", nie etnografii jednak brak koncepcja druga Lévi-Straussa, udostępniono Francji ta kulturalnej swoistą badawcze. wie co współczesnej społecznej ne Właśnie studiów doświadczenia wiejskiej, zakres czuła przede pierwszym również tradycje tym strukturalna na chyba 511 jest do analizą autor francuskiej treści jej i metodologiczne tak wielką podjętego którą szerokiego monografią jeszcze raz na istnienie wielkiej zdobył i sobie światowej, rozdziałów. zajęte kręgu przez nowo dla nie chcemy Interesuje autora badanych tematu, pracy specjalne o miejsce w tej nas w wtedy po w pracy pierw­ Omawiana literaturze wykorzystania hi­ chwili tej raz społeczeństw. nienowego struk­ w własnych etnogra­ (i czę- P o r . J . P o u i l l o n , L'oeuvre de Claude Lévi-Strauss, „Les T e m p s Modernes",. 1956, n r 126 ( j u i l l e t ) , s. 1 5 0 — 1 7 3 ; G . C h a r b o n i e r , Entretiens avec Claude LéviStrauss, „Les L e t t r e s N o u v e l l e s " , n r 10; A . P a r i n a u d , Entretiens avec Claude Lévi-Strauss, „ A r t s " , 1 9 6 2 , n r 8 7 1 (30 V — 5 V I ) . 5 W p r a c a c h J . P . S a r t r e'a i G . G u r v i t с h a. Wymienić wśród nich trzeba przede w s z y s t k i m E . Durkheirna i M. Maussa. W ś r ó d n a z w i s k u c z o n y c h , którym wiele zawdzięcza w s w o i c h p r a c a c h , wymienia L é v i - S t r a u s s z a r ó w n o k l a s y k a szkoły amerykańskiej L . H . M o r g a n a , j a k w s p ó ł ­ czesnych m u R. H . Loviego, A. L Kroebera, R. Lintona, P. Riveta, M. L e e n h a r d t a , R. de S a u s s u r e ' a i i n . N i e można pominąć wpływu, jaki wywarł na pracę L . S t r a u s s a również S . F r e u d . C. L é v i - S t r a u s s , Anthropologic structurelle, P a r i s 1958. P o r . literaturę, jaką -podaje w zakończeniu s w o j e j p r a c y A . W a l i g ó r s k i , Studia nad więzią terytorialną i rodzinną wschodnioafrykańskiego plemienia Luo¡ „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 7, 1 9 6 3 , s. 3 5 7 — 3 6 2 . 6 7 8 9 �RECENZJE 512 ściowo cudzych) uogólnień wielu w badaczy tej p r a c y dzianem 1 0 . postawy prac badawczej ralną Lévi-Straussa się zupełnie turom jaki má czajonym język się już wnosił nieodzowna już do ładnego do trafności zdolności tej zasadzie i г przecież Mimo uznania prace które w jego spostrzeżeń literackich. W pełniejszego pracach, żadnej mi struk­ Dlatego polskim, też przyzwy­ tłumaczonych naukowych, pasji jednakże wykładu pozyty­ struktu­ nie wydaje przyjąć. gruncie dla szkoły, elementarnym można na spraw­ innej antropologię s.), p o ś w i ę c o n y znajomość się wszelkich n a d kulturą, w (62i8 prac autora wytycznych chwili tom wielu daje stać jako przez Lévi-Straussa jego nie w przez może autora reprezentowany lepsza stylu publicystycznych Lévi-Strauss tez nowych dalszych zajętej teoretycznych stwierdzenia, jego polski, „polskiej" w wyprowadzenia na szereg znajomości marksizmu. aby pokaźny pokrewieństwa, wydaje sobie założeń kierunek i rzutować podstawowych kierunków wnosi już wychodzących nowy możliwe, terenowej będą i jej przyjęcia np. z współczesnych fermentu, pracy z kolei przyswojenie współczesnych, wów i doświadczeń Dopiero możliwości innych jak nowych t e o r e t y c z n y c h , które swych na badawczej przecież koncepcji pracy metodo­ logicznych. Lévi-Strauss kliwym wykładającym ślady jest z form T wania. W dla i jak zainteresowań leży ludzką ku tym, jakie turach pokrewieństwa tych struktur niających turach się i z syczne tu bardzo w ma wskazać silne. przyszłości. U form podłoża zrodziła przed ale o przykładów Punktem tego drogę na do naturę jednak struk­ przykła­ uzupeł­ ludzka. je Ma zara­ wieloaspektoi ująć pracą o bogatszy, a jest struk­ odtworzenia wykazać laty wyjścia kierunku przez zarazem sklasyfikować jest norm procesów elementarnych natura autora dwoma postępo­ o elementarnych przykładem podstawowych, norm trwałością przedstawienia Praca badań studiującym zrozumienia przeciwstawnych, tej, którą konsekwencji. Praca wni­ France, społeczeństw podyktowanych próbą działania. recenzowaną Wybór badań dla od kierunkiem form z społeczeństwa i de i umysłowego zarówno własnym pierwotnej, te bystrym College kulturalnej kierunek wielką naszego i życia kultura. podstawowych, tych -swojej kultury kultury pierwszą źródeł metodologiczne są ten stworzyła podstawowym zróżnicowanie Analogie kiej" dwu różnych podstawowej, zgodnie wość jest i znajomości rozwoju następnie pokrewieństwa warstwy zem tłumaczy ich zainteresowań profesorem społecznej społecznej budowania teoria z zawodu obowiązujących publikacjach i dla z antropologii organizacji użytecznością historycznych, filozofem, bieżącego, odtworzenia swych pierwotnych życia zagadnienia daw nych prymitywnych dzie wykształcenia obserwatorem w typy. myśli „dzi­ ujęcie przede kla­ wszystkim nazewnictwo. „Przez w struktury przedmowie — krąg krewnych nych dzielą dzić i elementarne systemy, związki niejednokrotnie strukturę pierwotną i system stanowi Por. A. etnograficznych 1 0 określa lub tych, motyw autor uprzywilejowanym". nazewnictwo pierwotnym (grupy: małżeńskie" decyduje wyborem pokrewieństwa których spowinowaconych ich na dwie z sobą w w Z (s. I X ) . O nim do teorii lub to, co w się zakazów. systemów wyborze psychologia socjologii przepisy Praca — pisze od razu wszystkich i tych, którzy ostatecznym wiążą i pozwala określając mogą, ekonomiczny przywilejów wstęp które którzy jednak rozumiemy nazewnictwo jako krew­ nie mogą wcho­ współmałżonka jednostek; nazywa zawierania poświęcona pokrewieństwa, K u t r z e b a - P o j n a r ó w a , Uwagi na- temat b a d a ń terenowych гое Francji, „Etnografia do autor ustalić się małżeństw, strukturom której organizacji Polska", jako niekiedy t. powinna i metod 8: 1964. �RECENZJE prowadzić wraz z kompleksowym chologicznym) logiczne, i stających je w autor nad i same) grupy myśl na taka w natury dziej i stanowi zakaz zarazem różne niejako stając i dokonuje zarazem Część czym I za M. tego, i Nawiązuje do rozwoju izawierania uprzywilejowany Część ralise) nia II w na do uogólnienia, stwo) szczegółowe lijskim, w stwierdzeń analizuje mu części systemy się lise), od struktur stwa nowoczesnego. 33 - K t n o g r a f i a zasadą do studium myśl przejścia pierwotnych W Folska, t. I X spi>- w niej wyra­ przejściem I a występujące wymiany [élémentaires) rozdziale jako w nas dwu na wsi rodzin) zasadę. gene­ (l'échange jej ludów. istnie­ Autor po­ (wewnątnz- II częścią było — ludów, pozwalają­ badacza, swoje w zasady Chinach ograniczonej i w do złożonych do uniwersalnej społeczeń­ austra­ przechodzenia społeczeństw, Indiach. W (complexes) podstawowych od autor konkluzji „uogólnionej" podstawy po obserwującego własne społeczeństwie konkretnych powraca etap między różnych siebie do wnio­ uniwersalną u i wewnętrzne oczywiście analizy tę różnych doświadczenia przez i i wykazaniem pokrewieństwa przyjętej wymiany (znana „wymiany" kultury tym małżeństwie zrozumieć życia z konkretny rodzeństwem między z własne systemów od z przepisy kuzynami. podstawową, zewnętrzne oświetlić Polemizuje w małżeństw granice (w etap się między jakiś przy traktowana specjalne PiagetaJ zasady czerpanych przez i pomiędzy zawierania ile ostatnim systemu i porządku, stara i kuzynami dobrze wyrwanych Autor wymianie między krzyż" szczegółowej małżeństwa zajmuje krewieństwa, O do do bar­ ograniczonej", „wymianę" inny uogólnieniem współczesne II, w ogólnych „na określa poparte kultury reguł klamrą nią przepisów małżeństwa Freuda w i powszechne przez pozwalający przypadków również — widzi systemu ich stosowania. nowego „darów". zasady małżeństwa, się zakup, widzą­ należący jakąś Poprzez „wymiany dualistycznej, przykładach, i myśli sądzi, organizacji, ta jest ceremonii wymiany małżeństwie zajmuje konkretnych na problemowi małżeństwie przypadek, równuje, wymianę cych w w systemu przyszłość w gdyż odbicie uniwersalna te teoriom z autorami wyłącznie jest zawsze małżeńskich również reguła ludzkie (nie ludzkiego, organizacji. związanych psychologicznych małżeństwa pracy charakterystyce jest nim Lévi-Strauss a odniesieniu grupowe) z instytucji (croisés). grupy ludzkiej. dawniejszym zakazów nowego ona Widzi natury mija. organizacji widzącego małżeństwa, forma Ustala zasta­ się c z y też jako systemy kategoriach koncepcji Frazera, współpracy socjologia"), wstępie niektóre dla kultury. Reguła charakteryzując egzpgamii, historyczny i w wymiany, kuzynami który poświęcona małżeństwa endogamii zasadę to przejście. Maussem, podstawy skami z pracy sprawa jest, się do We wszelkie Polemizuje składnik sobie psy­ (społeczeństwa). praw organizmu instynkt kazirodztwa przeciwstawne logiką przyczyn X V I w. złożonego, c h a r a k t e r y s t y c z n e g o nającą kultury obejmujących przyrodniczych integralny i sprzeczności „także i wniosków. i przeciwstawia wyłącznie i wkładem dorzuca obowiązującą Autor przed Jest dyktowanych szukających kazirodztwa niego części natury małżeństw, właściwości konflikty (a a u t o r strukturom ekonomicznym organizacjach". dwu norm krewnych. n i e powstała Dla „o oraz zachowania H. Maine'a) zasadzie społecznych. naukami poświęconymi motywom zachowania. psychologia wstępu zawierania temat się tłumaczącym przeciwstawieniem bliskich H. Morgana cymi ze regułą zakazów społecznej stylów uniwersalności uniwersalną istnienie że bardziej się stałości Taką (L. coraz następnymi, społecznym z różnych składa się dwiema pozostawia j a k fizyka, biologia, się Praca lub decyzje postawom wynikające n a u k -takich, nawia jedną (gdzie 513 i (genera­ małżeń­ zasad po­ powstawania �RECENZJE 514 zakazów z małżeństwa, Malinowskim dowskich i próbuje pokrewieństwa. Zakazom z prawa pragnienia ich rządku, entropii. mienia nie o występującym się, wyrazem i egzogamia i braterstwa. niektórych tę grupy miejsce znaków w jeden życiu społecznym, rolę i zajmują jest ( r e d . ) , Essays G L U C K M A N on the wy­ łamania po­ porozu­ jednak stopień ogólnym systemie wartości . n Anna M A X a psychologów, do w freu­ systemów podstawową: (s. 6 1 2 ) . R ó ż n y jakie z przez dążenia samą Polemizuje koncepcji jako analizowane naturalnego pełnią i integracji wymianę z porozumienia przeciwstawiają doskonałości opartym zagadnień wysuwane stosunki będące Język i wnioski kazirodztwa jednostkami przez porozumienia, o natury złamania, między osiągniętej egzogamii oparciu przedstawić rastającym do natury w ritual and Kutrzeba-Pojnarowa social relations, Manchester 1962, s s . 173 Na powyższą rites Les Tribal de Society, lysis of Three całość passage, składają s. 5 3 — 8 8 ; D a r y l l a Yako Mortuary Symbols of 124—173. E. Evans-Pxitcharda, M. Początkowo Sciences). szkiców przez Wobec tesa tego M. i i Gluckmana Forde'a były Z analitycznego, a Gluckmana szkicami odbiorcy typu kręgu i Forde'a Fortesa rezygnacja Odbiorcy Nie Arnolda się z z rozważań tylko Van tytuł oferują inne dla bardziej wygłoszone Simon Można od izałożyć rzeczy obejmował zagad­ że i nie zyskała mieć szkicami na się, pisanie że ludzie niemniej zwykle na For­ mogły początku klasy, do napisane dwoma pomylić wypada serii, wykłady nie tymi 'samego i innej książka tego, wysokiej szczegółowych (Social zakresu, między przez Fund samego publiczności nastawionych Interpretation, tego różnica Ana­ (Manchester), an ten sposób in an w wobec szerokiej Office opublikowany W strony się zawsze Turnera Ritual, auspicjami z Turnera. zarysowała dokonania jaki Engels, historię i M. to doskonała n a dzisiejsze Frazer, Tylor, prace Marett, to o k a ż e jest powtórzeniem zadedykowano podsumowania zarazem antropologii, Gluckmana ale j e m u krytycznego nia wpływu, szkicu Gennepa, hołd na V. Turnera, Victora (Manchester) and Succession, wykłady pod został jednak zawodowego. and E. Evans-Pritchaxda i dwa ucznia Ritual na jednak niekorzyść uniwersyteckiego. jednocześnie langes, dodano i trzy Forde'a wykład drugiej i 89—123, historii przygotowane charakteru dla że Death Circumscision i D. do i jego tematycznej. s. Ndembu Gluckmana (Cambridge), (London) opublikować jednak, Forteisa szkice: M a x a Forteisa Forde'a Fortesa antropologii Forde'a zwartości in zamierzano stosunku cztery Ceremonial, Passage s. nienie się s. 1 — 5 2 ; M e y e r a w jego próba całość, dorobku w obrachunku głównym, de Passage Gluckman tym zakresie. z wywarli systemu to ustale­ De spojrzymy obok podjął Jest przeszłością, Jeżeli badanym Rites M. dziedzinie obrzędowości Reville, Durkheim. się, że a Couwstecz pokre- Przedstawione powyżej u w a g i mają n a celu jedynie p r z y p o m n i e n i e pracy t r u d n o dostępnej w P o l s c e , a stanowiącej ważmy p u n k t w y j ś c i a d l a całej p ó ź n i e j ­ szej twórczości n a u k o w e j j e j a u t o r a . Pełniejsza a n a l i z a założeń metodologicznych i w n i o s k ó w tej p r a c y może b y ć p r z e d s t a w i o n a j e d y n i e n a t l e współczesnych k i e ­ runków rozwoju francuskiej socjologii i antropologii 'Społecznej. Z o s t a n i e o n a p o d j ę t a w „ E t n o g r a f i i P o l s k i e j " p o u k a z a n i u siię n o w e g o w y d a n i a 4 e j p r a c y , k t ó r e podobno jest w iprzygotowaniu. 1 1 �RECENZJE wieństwa, problemem I zakresie w tym bości swych jest tomów — ich hipotezy okaże że bardziej De gałąź wanych pod tematu, ale zornie jedną z Frazera Złotej łeczeństwa istnieją momencie się ceremonii jące na jednak Czy ważnego Van — że w sposób sobie dokonał tym w konywania, Odkrycia tego, od się w Gennepa „stałą" ciągu przejściowe, obrzędy procesów zanych że można lub rozumieć czy ślone t u , że rozumienie Durkheima, aspektów kich, który życia zgodnie gijne, okresu laickie. do od i pogląd chciał próbuje od Tylor wywodzi się do był się dalej takiej powstają w tego, co którego prze­ być jako temu między co Po­ najmniej od społecznych staje się ludz­ areli- odniesieniu społeczne boga okre­ sobą. stosunków w to­ nie- Sakralny ściśle analizie słuszny zwią­ dzieje, umysłu świecki. wszystko czczące owoce t a k się dla zresztą stosunki kongregacje — aktowi ewolucji gdy przejścia, społeczeństwa. wykonują pozostają lub którym to to grupy, społecznych gdyż swojej do powstają Frazer wszelką Wynika grupy całkowicie chyba ponad dlaczego ludzie w się od grupy, możliwości religią zdaje czy sakralny, których której dla­ sposób ruchy. stosunków grupy by on istnienia tłumaczyć, charakter momentu, odkrycia i stąd fakcie w od do jedynie odkrycie, (rodzajów drugiego, kategoriach się dokonać drodze dowieść boku przechodzi stosunków, staje Zdaniem może tego próbuje na stwierdził których Durkheima czyli że w dowodzi znaczenia obrzędów. dobrej dokonać tych polega­ okoliczności. końca? na nowego samym który posuwa do człowiek się nie ceremonie, wszystko sytuacji, w w aktu, jak różnych do w tak, jak ale sakralny sakralnego Ten już te mają ma notabene przejściowego, lizowane, nie pojęcia z którą zajęcia są przechodzi pewne zależnie tym, są jednostka V a n Gennep Ceremonie istnieją czynności, dobne nie idei, gdziekolwiek ceremonie. półcywilizowanego oznacza jednego od ogólne poszczególnych 'odkrycie tego, ustalania znaczenie, zależnie funkcji powstałych nieprzekonujący. na każda zawarte własne — spo­ zakłóceń oczywiście tłumaczenie tego sprawdzić ładu momencie tłumaczy przekonujący już mający łagodzenie w się mnogich, utrzymania jest znajduje obliczu społecznego życia obrzędami. ktokolwiek warzyszą które w dla do po­ różni tymczasowych, pozostawiając jest sposób że nie swoje że za polegały życia swego myślowych z tymi czym w jednak pochodzeniem grupy, rezultacie początku, posługuje, s y t u a c j i do s y t u a c j i , o d stany I że czasie. P r z y i w uznany na je jak przykładem świadomość, tradycyjnie Van iż jest problemu dowieść jakim wątpliwość, z posiadać postawionego postanowił doprowadził praca T y m się swoje od jak zaawanso­ źródłach produkcji niezależnie mniej Rites to Engelsa, Tylora, Passage do przyjąć Maine'a, po passage, wzmożeniu można Gennep nie. Jego odkrycia, rozwiązania tę nauki, nieskończenie de funkcją posiada ale prace materiałów. grupy dzisiejszej przewodnikami przejściowych, z do gru­ przejrzeć Gennepa interesuje których dzięki spróbować pierwotna mianowicie, z nich społeczeństwie, jednak tę przejście, ochronie, są Van obrzędowości. choćby materiałów, systematyzuje stanów każda te — mniejsze, ujęcia zbiorów nie jednostki hipotezę w ale przeszło miały zbiorem jej passage, Samo gdyż oczyszczeniu, Gluckmana de jednak Cywilizacja Prace hipotez, istnieniem porządku. obrzędowości tego, rites przejścia, Niemniej wątków, Jeżeli sposobie Książka autor przechodzenia nowego w charakter że się ich prac Natomiast systematycznym siebie spowodowanych w z z nimi wysuwali potomnych przedmiotu. podstawowych religii i owiązanej Marett. analitycznym. gałęzi, przez jego co na mają analizą również zebranych ustalić funkcjonalne względem od Frazer, Coulangesa. nie jest istotnie pierwszy plan wpływ analityczne, Zlota i i większy Durkheima, magii, na Tylor, krytycznie się, problem zwykle 515 i są do zrytua- każdy czło- �RECENZJE 516 wiek pozostaje czenia z w istotą Używane do pojęć ogólnych nicji. Gluckman ich bezpośredniej analizy i ceremonią Ciała jest definiuje z przypisuje nie stanowią tylko można możliwość bezpośredniego je Oba w „ceremonious". się się połą­ pełnią tym w lub dużej Bożego pojęć które mierze wyróżnić do być logicz­ te s a m e razem zresztą mi­ zgodnie całkowicie, nie mogą szeregując dalej przykłady thought), ponadzmysłowe, łącznie, można się of do defi­ Październikową uroczystości odnosi (patterns zresztą dyskutować poprzez okazji z obserwacji należą starannej Rewolucją z rozumowania te pojęcia z t y m , że wartości rytuału rytualnego procesja nie wynikają pojęciem i związane tzn. wyróżnia i wymagających obrzędowego zjawiskom zasadzie Pod obrzędu samym obchody wzorzec częściowo, wyprowadzone. stąd ma pojęcia tym natomiast („rituál"), które choćby niego (,,ceremonious"), rytuałem którymi — typu a pojęcie Według stycznych, czy powyższego wieloznacznych, zastosowania. są styczności boską. funkcje, pod pojęcie dalsze podka- tegorie: 1) działanie interwencji 2) związane nadprzyrodzonych czynności zresztą typu 3) rytuału zmienia go typowym 4) religijnego, określonego stosunki typu albo dobrobyt Rytuał ma są różni tylko ofiarę przodków naniem dla przez kult przodków, przez nich na skutek w sposób działających do użycie do celu jakiś pojęć wzmożenie inny który wyraża mistycznych, cze­ siły sposób społecznych lub mocy podnieść działanie stycznych, które ale pro­ material­ Należy nie faktów sprawę takich, życia wykorzystywania do tychże, t e n sposób tu tego które się rozwinęły sobie zastrzec, rodzaju posiadają stosowany społecznego w że wysoce poza w do Kościele z z do typu wyko­ pełnio­ z tego, i podnoszenia rytualizacji „rytua- ceremonial­ wystylizowane jego ramach i nie wyraża poza że stosun­ określenie stosunkami pozostających nie ról się działań stworzonych rytualizmu j a k też dochodzi niż sobie się zdawać (ritualisation). odnoszące a l e łączy należy do więcej w zgodnie W dla jest on działań, i zmieniania jest zawiera magicznych, tendencję wyrażania to z n a c z y , że r y t u a ł dotyczy Tu jego celem że określonych społeczeństwa. j a k katolicyzm, a więc specjalizowane substancji świeckimi. zarezerwowane t y m , że społecznych, kongregacji wykazuje celów dobrobytu (ritualism) nie na czy w stosunków i funkcjami społecznych kongregacji, constitutive", się passage; ma się o d p o p r z e d n i e g o danej pierwotne materialnego stosunków lub odwołanie de który ochronić zmiana członków społeczeństwo ani działających Evans-Britcharda); grupy. tego t y p u lub nego, substancji ..substantive" rites oczyścić, wyrażenie lizm" np. poprzez ,,factitive", tylko ków użyciem rozumieniu jak jako społeczne przykładem rytuału dukcyjnej nymi z (w podobny; lub ny magiczne sił i pojęć rolami i nie wy­ mi­ danej obejmuje kongregacją, poza Kościołem. I stąd też miennymi, I od płynie właśnie w tym społeczeństwa chem, a że w i e l e jej że rytualizacji form nie różnica można momencie z może stosunków być zgodzić do zarzuceniem życia społecznego się rytualizacji z osiąga pierwotnym można współczesną szeregu stosunków chyba się w z t y m , że Na ze przejściu zmierz­ mimo terenie epoce tego. Europy feudalizmu. wysokim każdy ple­ wspólnych. przy społecznych zmierzch spotykamy że religiami im czynienia z pietyzmem. swój tłumaczyć do a cech Durkheimem, mamy traktowanych społecznych społeczeństwie religią istnienia współczesnego nadal w między negować należy plemiennego stopniowo rytualizaeja Fakt, istotna aczkolwiek typ stopniem stosun- �RECENZJE ków społecznych nia wielu lub, to jak chce „wioski" ludzi w celom; Talcott i służą stosunki gorie jeden i kształci w tym nie w to w cześnie, a jako to synem, córką, obszarze gdzie kapliczki dzieci i że zwyczajów stosunki że dziećmi padku danym żoną role Można też trzeba a to się z i tym jakiś liczyć, 2. więcej Im że przed do najbliższa rodzi zdaje się to nieco się, wielu w jakiej częściowo więcej co męż­ z faktu, niuansów obserwujemy z większym w przy­ zróżnicowaniem że c z y też niż między postępowania, podkreślić, że specjal­ i podporządkowania syna, na okolica), gdzie rolę, wzorów aby i założenia obrządek, niewielkich społeczne w można czasie grupach ziemi, więcej występuje ma do się czynienia traktować którego czy bydła, a rites rozdziela społeczeństwa domu może z pewnym sposób powstają można de się szczepowego więc podsta­ odgrywać oddziałać na gdyż ludzie, którzy wykonują, wpływ jest jest rytuału na stawia świeckie go sposób jego następujące ceremoniał niezróżnicowanych dla ważną ich oddzielenia że i rolę. jego biorą i z okre­ środowisko, Inaczej wykonanie chronić tymi te względy mó­ może ich, względami pod uwagę, odprawienia. hipotezy: ról społecznych, t y m mniej rytuału etykiety. zachodzących i że uczestników, i c h pomyślność, zróżnicowanie pozostaje tu dobrobyt na na skutek zapomnieć, przeświadczeniem, oddziałać mieć zasadniczo jednak sposób mistyczny więcej i obrzędy nie nieznanym jest Gluckman powstaje rytuał inny może I m większe mniej w społecznych, związany kolei powyższe znaczenie przyjąć, obawa Ostatecznie 1. stosunku zwyczaj żyjących nadzwyczajny w więcej Jak ludzi, własności. więc rytuał jakiś czy ludzi stosunków przypadek, wiąc w przyjmując jednocześnie form ślonych ojciec jednocześnie między wowych istnieje czy unikać, uczeń, bratem, siostrą. jako określa w jako konsekwencji passage idzie, i grupie bydła, Wynika czynienia mó­ jedno­ całoroczne. odróżnić rodzeństwem, do Krótko ojcem, powstanie zawierają stanowi Jednocze­ spełnia rytualizacji jest poszanowania mamy przestrzegać dla zbiory momencie. między rodzin, c o ;za t y m należy momencie lub W i i których wzorów jej do się współobywatelem. czy problem pozwalają danym równości się stosunku nauczyciel tej samej korralu stosunków pierwotnym np. ogólnych lub czy uboczu które w społeczeństwie stosunków na rodzaju etykietek, własnych chat (wioska ról nazywa jest w jed­ kate­ wychowuje bogów. jako których a inne nierzadko swoich czasie i w Dzieci wspólnych spełnia przechowuje chwilę tego samym ziemię która konsument, człowiek od gdzie występuje i rodzicami rzeczy, z w zamiast naszych tych i czy kobieta nasze, w przez jako grupy stosunki społeczeństwa. większość terytorium niedaleko konsekwencją czyzna tym ról niewielkiego Pozostawiając nych W tych grupy, z ludźmi, społeczeństwa ludźmi t y p własności, czczą człowiek służe­ stosunki produkcji, większego wypadkach do „multiplex" jednocześnie tymi drugiego. obrębie łączności siostrą. zmarłych, w produkcji, ścisłej stoją grzebie ale tego to posiadają jako wobec polityczną wielu większość jakiegoś właśnie w to g ł ó w n e ale prawa rodziny, pracownik żoną, wynika, swe społeczeństwie bogów są część między I c h członkowie jednostkę które w typu jako czczący tego obrębie pierwsze tendencję charakter produkcyjne z których Istniejące nie wspólne, wysuwać czasie grupy, tego Po dóbr. bynajmniej samym są wiąc celom. wykazuje Gluckmana Grupy krewnych, terytorium. podziału może określenia „diffuse". grupy jedno wielu własności której samowystarczalnej według Parsons, zamieszkujących społeczne z one przysiółki, nocześnie śnie gospodarce mają 517 wyróżnienia. na siebie ról, tym �RECENZJE 518 Przy że czym każdy człowieka określonej Teza Van zaistnieć i jakie łeczne czą to właśnie której grupy stawowego i rytuału rych są wypełnienia na mocnej stycznych działań, antropolog od musi W na gdyby w jest życie Szkic M. de passage. zie poddał stwie społeczne Autor M. domowych, Fortes wystarcza, muszą aby mieć dać s a n k c j e . wiem oni swe łączy i otrzymuje się passage pojęcie służą uświęcają monie i rytuał również Fortes — w jest w ma działało. Role („office", wprowadzaniu akceptują społecznego odgrywają jego rolę nie utrzymywaniu elementarną formą urząd Fakty tylko i pełni, rytuał, w oraz go­ jak również tego, który każdym w grup, Jednym rates obrębie klas struk­ jednak jego by więc posia­ One odgrywają tego faktu jedynie i nadają pozwalają momencie rites de twierdzić, że Pozycja bo­ spo­ passage rites de rolę formalną, mu autorytet, twierdzić, wprowadzania stanowi nie członków de passage. działania czy praw­ słowem To muszą rites anali­ społeczeń­ pozycje społeczne Można który bez są gospodarczych, ,,legitimate", znaczenie wykonywaniu. urzędu, po­ czy wbudowane od zarówno jednak w ma mi­ problem, domowej organizacji, mechanizmem znaczenia ostatecznie. osób ich aparat każdy że pozycje Beruf"). na z ja/ki s p o s ó b o s i ą g a s i ę s w o j ą p o z y c j ę Z „der i dotyczy stosunków. być płynie któ­ społecznych. założenia, i w zbudowa­ jednostka zinstytucjonalizowany. muszą przyczyny — ich aspekt zakresie pod­ obrzędów zrozumieć sprawy wypełnienia charakter rolę do wypełnienia. podkreśleniu go, role obliczu symboliczne. Society, religijnych dużej m i e r z e o t y m , w towarzyszące z do lub prawomocny, urzędu inny czy małżeńskich tworzą, społeczeństwo w role' lokalnych z tej właśnie Tribal wychodzi określone charakter I decydują łeczną którą zupełnie dana Aby bowiem praw in się sytuacji, więc każda symboliczne charakter samą z te b o w i e m rolę, jaką Konflikty w zakresie do kongregacji, których Gluckman ma tym m a stać się p r z e d m i o t e m kategorie mówi Office jednak Wypełniają społeczna, — nimi tych w posunąć wyrasta Tak doty­ od tym by stają ceremonii. działania z naturę and omawia politycznych, nim zaczątku przez Gluckman. danej politycznym. rytualnych, wojskowych tura z skali Ritual posiadają stowarzyszeń. ale kryzysem w zależy w spo­ i o t y m , że można sprowadzić jakiś mistyczne konflikty właśnie sobą której interesów grupy rytuał ze tę o k r e ś l o n ą związane swym że że społecznych, dla pewne decyduje społecznego. n i e można się jego Stąd łatwo jak podstawowe — łagodzenia mogą społeczeństwie, posiadać o i c h spoistości. R y t u a ł y uczestników małej w Fortesa, ludzie nych, czy układu w dobrobyt czynność, c z y s a r n a związane i że do uwypukla przyczyną, że powiedzieć, z podkreślają społeczne to, i wszystkim wspólnoty odwrotnie stosunków innych społeczeństwie spodarczej, tzn. które istoty współpracujące plemiennego badać działania względu i i to s t a n o w i ról nad winien współzawodnictwo, wynikającego podstawie się bowiem, Gennep, jakąś symboliczną odróżnieniu fakt, przez Jej znaczenie i współzawodnictwa. współistniejące się m o d l ą , ne jest wypełnienie przejściowych zarówno wniosku, z Fakt kłótni Van społeczeństwa ludzie przez to konfliktu do w do do a nawet podejmują nimi konfliktów wynikają i kobiet. przede słuszna. pierwotnym niewątpliwie stad twierdził podkreślenia, oznacza momentów zastanowimy społeczeństwie ludzie między niż istnienia Jeżeli służą z niewątpliwie nie przeszkadza, zakresie dochodzi dalej, pól, danych, każdym jest społeczeństwa płodności wartym rzeczywistości de p a s s a g e w faktu dojdziemy tegoż trzech w wobec obyczajowości. atrybuty, rites społeczeństwie, w w roli. że polityczny jednak etykiety zakłóceń, bardziej jego urząd w niemniej akt Gennepa, ewentualnych jeszcze truizmem, ceremonialny społeczna że na cere­ urząd, — mówi standaryzowaną grupę �519 BECENZJE obowiązków i przywilejów nych określonych i ściśle usankcjonowanych Opierając nie swoich tucji się nych Bez mocnej ale typu tura ich tyczną od moralną Podstawowe dów: wodzostwa of t y m , że nieśli ze życie z grup zane the jedną Earth) związanego klany wodzowskie instytucje wodzowskie. tubylców, którzy zespołem wspólne w więzi dobro całości zależy od Przyszli Ziemi, przy czym rytuał wiążący ze s t o s u n k u męża i żony. Główne dobrobytu czącym porę ralnie z dobrobytem "odprawiać życzenia w każdej ziemi Należy przez ważne funkcje je kiedyś których zgodę np. „cement jednostki I i dyncze ich i pozycje porządku wchodzą Trzeci w jej Dzieje się z grę w kolei a a wreszcie że — to I D. na okresie należy wypo­ inną rodzinę. jednocześnie Malinowski nazwał składników, ona sobą pozycji i urzędu. and które dana urzędy, poje­ przejść o rolą społe­ rozróżnienie czy odgrywać, ponie­ ponad nimi nie wypełnia ona t y m , które z nich rytuał, aby potrzebny lub do obrzędzie. niż nigdy Tak warun­ dziedziczenia. rolami, więcej decyduje tak i i wśród wzajemną stosunku lub koń­ gene­ które wprowadzają, to ana­ zapew­ momencie rytualnej t o , że pozycją Death wiele wypełniają i tak Kapła­ celu w przez wypełniać społeczny Forde'a w szereg drugie dlatego i związanych pokrewieństwa jednostka ze względu określoną np. społecznymi zwrócić układ się wypadkową posiadać, na ceremonie, społeczeństwa że zwią­ I ale nie wystarczającym symbolice pozycjami momencie. obdarzyć jako sobie rytuałów postaci Żadna ze sobą Wodzów w Przedstawia w współ­ Ziemi. one odbywają one ludu przy­ rozpoczęli mające religijne systemie w można konkretny szkic ona mogłaby nich danym czy w t a k dlatego, które jednym naraz, teza, urzędami, c z y role, związać z ostateczna a moralną. pozycję się zawiera jak tego obowiązków. pierwotnym. Posiadają pozycji tę wyraża dziennego, wszystkich jednostkę i i pojęcia tylko koniecznym, określonej i użytkowaniu reprezentowane jest ustalająca płynie przeciwko fabric". i urzę­ (Custo­ którzy Kapłanów istnieją poli­ rytualnym. ziemi kraju, ziemię od nie jedność Mitologia rytualnej życiowej, społeczeństwie społeczeństwa jednostką pełni. w aprobatę się grupy, — tak dziedzicznych tym rytualne, niezależnie sprawie I a l e zostały grupy dotychczasowym social urodzenia przodków stąd jednostka w wymienić procedura między do of dla u z y s k a n i a czeństwa waż będącej obie społecznej ważniejszej integracyjne należy Istnieje grupy — tę współpracy i społecznego Podobnie w Kul­ materialnej strażnika nakazów obrzędy to r o z u m i e ć , że i n s t y t u c j e s a m fakt kiem materialnego deszczową. utrzymania. charakterze klanów n a d drugą, zgodnej logii nienie na zespół mistycznych nów gospodarkę klanów. przybyszami władzy religijnych, grupą i mał­ polityczny, dwóch klanów dzięki przez rytualnych źródło o nadrzęd­ się systemowi jedność. postaci drugą tworzyli efekcie utrzymuje system jedyne tere­ insty­ aparatem wfadz wprawdzie publicznych w są sobą scentralizowanym klanu ich grupą z grupą nie uzyskała ze ich instytucji z pew­ posiadają zinstytucjonalizowanej, się w określonych klasycznym nie kontrolujących tworzonych uzewnętrzniać z (Ghana), Tallensi segmentacyjny skupiają związanego dianship o oni osobie zwyczajowo wypracowanemu formalnej, instytucje mówi z czerpią zwykle stanowiącą mogłyby że centralnie dzięki posiadają strony które Tallensi patrilinearnego się samowystarczalnego, nam, i i w społecznych. pokrewieństwa utrzymujących Tallensi raczej wniosku, wiążemy administracji stosunków jednak dostarcza który do egzogamicznego, współzależności. rolną dochodzi typu, przędzy żeństwo, stosunków dotyczącym sądów, panowanie też materiale Fortes miejscowych rządzenia. n a l u b przysługujących czy kontekstach na badań, spoczywających sytuacjach, jest albo Succession, jej an pozbawia. Analysis �RECENZJE 520 of Yako Yako Mortuary zajmują Zasadniczo wane przez jako wyraz nej, w przez Ceremonial. się obrzędy zmiany, której inne. co jako jaka nagle A Dotyczy yamu na Yako, społeczeństwach dziedziczenie, w ogniwa, następowało grupa z Wschodniej Nigerii, w tej były pokrewieństwa obrębie które społeczna. które prymitywnych zasad następowała jednego nowa grupy kokosowej. znaczenia ze śmiercią za t y m idzie, on palmy wyraz brakowało powstawała spadkobranie, i pogrzebowe w antropologów niejednokrotnie na uprawą jakiejś i trakto­ traktowane grupy musiało być społecz­ zastąpione grupie pewne Śmierć jednostki wpływała odbywały zgodnie z przegrupowanie, zasadami też systemu pokrewieństwa. Ten ulec pozornie pewnej Zwraca wane cali on są uwagę przez się ceremonie i że miejsca fakt, i wskaźnik aby i kami są wpływowi. rody ojcowskie Nasuwa spodziewać w pares W tej na bazie ramach pomiędzy są w tu obrębie one w u Yako traktowane Yako. znaczenie o konieczność organizacji ale się zajęcie I do rodowej. poza zajmowanego Nie Naczelnik zakresie tak dlatego, odpowiedniego jednoczące znaczenie. te A nim, a przez można wioski poszczególnych rozproszone wyrazem ich symbols of duchów. ich człon­ przez różne siebie się jest klanów jedno, w zamieszkałych koordynacji. płodności specjalne :rodu, zwra­ zresztą — być Dzieje się wioskach roszczeniach kapłanami mają wioskowej. starają dokony­ to często ispołeczeństwie ich faktyczne pozycję, nie stowarzyszenia kultu, w Yako Forde'a może musi Forde'a. których przysługi, pośmiertne społeczności Pozostają więc tej u do D. s t o w a r z y s z e n i u , skądinąd związanym z k u l t e m określonych się sytuacji w zmarły, pogląd zdanie z dalszych wywodów dóbr wzmacnia indywidualną jest pogrzebowe należał stowarzyszeń i rodowych takie wykonanie j a k się o k a ż e tworzone o o — obrzędy której prośbą prestiżu rodzie, lecz w ludzie do społeczeństw Yako wszystkie znaczenie te inter z do przekazywanie Stowarzyszenia torium. że znaczenia sobą zdobyć nie w wszystkich grupy, zamiennie. I — społecznej ludzie, dla odniesieniu zmarłego uosabia kontroli w spoza pogrzebowe jedynie drugie na osoby krewni dokonywanej jako prawdziwy modyfikacji jej tery­ jednak primus tylko matrilinearnych. interesy, stworzone znaczenia są obrzędy pogrzebowe. Czwarty szkic, Circumscision w Mwinilunga kich w okresie z (okręg Do wsi obrzezania grupy na jak pojawiają się w większości poddał nazwę stacji. pretacja Analizę związki układ przez między przez przez z Luvale, się U Ndembu ilość poziomami krajowców, badacza obserwacją zgromadzenia i punkty się jednak z jego rytualnego i zwraca i i c h strukturą społeczną a grupy. W obrzędami. studium tym a nie j a k V. Turner poziom .się. baczną i to inter­ poziom konfrontacji Badacz uwagę poziom nadał będących Drugi momencie Trzeci zresztą którym obserwacji zachowania cechy które egzegezy. i jednostki zakazom. pewne maski, Pierwszy wyklu­ i płaszczyznach i c h działań poszczególne próbom ceremonii, tubylczej wszyst­ Lwimbe), wykluczeniem, różnych abstrakcji. to świat jak u Chokwe, powyższym trzech składa z Ndembu w s i , obrzezuje, noszących W węzłowe na We występują związanego ceremonii. in kopieniaczym tej, podobnie Luchari, specjalnym osób rytuału pewne grupie są Passage społeczeństwem z ich domów poddawani przeprowadza różnymi stacji metafizyki odgrywane tę W (Lunda, początku analizie trzema analizie na są Rodezji). niewielka czasie specjalnego skonstruowany tubylczej i Ndembu zabiera którym mężczyźni. rola plemion owych Bantu w jako szczegółowej jednocześnie tam północnej chłopców inna Three dotyczy Interpretation. w okres, wracają specjalne, jest Turnera, an środkowozachodnich cza u V. Ritual, poddaje na role on odkrywa — rozważa �RECENZJE zespół symboli odniesienia i się określonego przy poszczególnych zespołu rytualnego do stacjach całego jako Studium niniejsze znaczenia zastosowaną jest funkcji przez autora do abstrakcji, aspektów poszczególnych Powyższy czesnym blemu zespół pod i nie tyle społecznych metodę: jego symboli i jest ze w z g l ę d u ceremonii jego stopniowe szkiców względem magii interesujące i konkretu stopniowe, ukazywanie na wierzeń ostateczne obrzezania, wolne ale ze i obrzędów. niewątpliwie teoretycznym najnowszym podjęciem Studia Studia ABRAMOWICZ, Łódź—Warszawa Polsce od ideologicznych i najbardziej tradycyjnego, nowo­ klasycznego pro­ religii. ANDRZEJ PWN, wyniki względu przechodzenie społecznych Zofia w sposób systemu praktyk. dotyczące na pojawiających wartości 521 nad początkowymi n i e należą sięganie poza niejsze, wypowiedzi romański ich w polskiej K. formowania rozbudowanych. należy nie genezą r y c . (red. etapami do n a j b a r d z i e j okres nad 1 9 6 2 , s s . 1 3 6 , 62 do pełni wypadków kultury artystycznej, Jażdżewski) się W Sokolewicz artystycznej pracach odosobnionych wykorzystują kultury historyków i, co odpowiednie sztuki najważ­ zestawy mate­ riałowe. W minionym dziejom do poznania wysuwają W. a i rozumienia się okresów o formowania logicznych nurtem w genezą głośną prace to Jako ludowego pracą A. K. spora dziejów 2 obszerne nasza twórczości znajduje pełne rysuje się kolejnych znany jedyny nurtu orientacja Dziś uzasadnienie. prac o każda jest o genezie istotną praca polskiej rolę. bowiem tradycji podej­ archeo­ Europy. dziejom w dyskusja ludowej . n i m stało Polsce, dawniejszej feudalnej uczestniczył sztuki w wczesnych zainteresowaniem. wczesnym wiadomo, Dzięki do nich szkice archeologa, artystycznych sztuki jak sztuki sięgnąć się wniosły wśród dociekliwe materiałach poświęconych poświęconych czoło liczne nowa Na to, odegrały Na początkach krzyżowania sztuki . Była prac dużo n o w e g o z największym archeologii 2 i pozwala przedstawiciel Piwockiego Abramowicza archeologów. plastycznej, proces z cennych rozprawy kierunków jest ilość s i ę , iż s z c z e g ó l n i e prace sztuki, przyjmowana wyraźnie wpływów się się p a ń s t w o w o ś c i . zagadnienia Abramowicz Polsce. tych archeologom początkach Zainteresowanie A. pojawiała Polski. Wydaje niewątpliwie H e n s l a >. D z i ę k i raczej mującego z XX-leciu sztuki n a obszarze 3 się W sztuki dyskusji nad zainicjowana dyskusji możliwe tej prze- W . H e n s e l , Sztuka społeczeństw paleolitycznych, Warszawa 1957; t e n ż e , Słowiańszczyzna wczesnośredniowieczna, w y d . 2, W a r s z a w a 1956; t e n ż e , Polska przed tysiącem lat, Wrocław—Warszawa 1960; t e n ż e , Z badań nad polską ceramiką wczesnośredniowieczną, „Sprawozdania Archeologiczne", t. 2: 1956, s. 1 6 2 п.; t e n ż e , D e la fonction des pendeloąues en forme de binocle, „Archeo­ l o g i a P o l o n a " , t. 3 : 1 9 6 0 , s . 1 5 5 — 1 6 6 , W . H e n s e l , A . B r o n i e w s k a , Starodawna Kruszwica, W r o c ł a w 1961. A. A b r a m o w i c z , Uwagi o problematyce badań nad sztuką w Polsce wczesnośredniowiecznej, „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " , R . 8 : 1 9 5 4 n r 4 , s. 2 1 0 п.; t e n ż e , Przedmioty ozdobne z grodziska łęczyckiego, „Studia Wczesnośredniowieczne", t. 3 : 1 9 5 5 , s . 3 3 5 п.; t e n ż e , Sztuka rybaków i rzemieślników gdańskich XI—XIII w., „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " , R . 8 : 1 9 5 4 n r 6 , s. 3 2 4 — 3 3 9 . K . P i w o c k i , O historycznej genezie polskiej sztuki ludowej, W r o c ł a w 1953. 1 2 3 �RECENZJE 522 sunięcie początku odleglejsze, wystąpienia aniżeli Przedstawiana wprowadzoną dów Ferdynanda cach cepcjami np. S. się na jach M. W wytworów zabraknąć mogą pracy źródeł A. nie nad Autor w znacznie i t a znalazła socjologii. Jako znaków, istnieją przyjmuje, o tyle i konsultacyjna M. Wallis Autor Między w kon­ różnice. sztuka twierdzi, Temu ujawnia pra­ Stefana 6 każda semantyczne. Abramowicz. Wallisa , wyraźne iż poglą­ w najważniejsze 8 autorów znaku, odbicie Czerwińskiego . tych teorią podstawie Mieczysława O ile zasadza że w dzie­ drugiemu sta­ źródło przyjętego przygotowaniu pracy udzielona zamierzchłych, sztuki, o I pracą znacznie Tam. jest ludności, dorzeczem Odry, istotne naszych ziemiach marksowskich szukiwaniu podstaw gotów iż L é v i - S t r a u s s , do 1 0 w obszar nad zjawisk L antropologie procesy polaryzacji kulturowej sztuki nie sociále Polski się pracy było wypływające devant już i tej zostaje zróżnicowań jest występują wczesnego, Wisły W To przyjęta polaryzujące dorzeczem się źródeł, czasach feudalizm. klasowego. twór­ korzystaniu . obszarze wywodzić o zastanawianie na jest operuje ideowego pobudek tych sytuacji nieodzowne roli kształtowania f oznak już podłożem polaryzacji kontekstu iż społeczeństwa uznanie tej chłopskiej, jakimi świadczących sięga W której działalnością ludności artystycznej poprzedzającej stwierdzenie, autor założenia, kultury zamieszkującej z epoki z się jawnych miejsc z Dane, szerokiego jest jest gdzie staje wychodzi najprawdopodobniej kulturowy brak lub etnografii. przekonująca- archeologa analogii „pierwotnych'* mało zaś, drodze rozumienie których rozwojowe na przedstawicieli ułatwić w swej czasów tylko społeczeństw zawsze nurty sztuki Abramowicza pracy główne C. teoria z na 4 Marcina głosu etnograficznych. etnografa 4 estetyki wnioskować artystycznych, W interpretacja cepcji sądzę, artykuły znaczeniem często współczesnych dyscyplina, się n a nad możemy powinno zatem jak książkę A. pomoc czasy 9 dyskusji dalizmu. nim polskiej asemantyczne również się, Lévi-Straussa Lévi-Strauss, sztuki w niedawno określonych wyraz Jest artystyczną dwa nauce przez C. sztuki Wallisa . funkcjach czych. jak istnieją daje stanowiska. nie tak nurtu łączy Claude sztuki, najnowszą wykorzystaniu nowisku przez historii reprezentowanymi ludzkości przez publikowane Morawski, ludowego Piwocki. Abramowicza sztuki 5 oraz 7 A. Polsce K. de S a u s s u r e . W wymienić Morawskiego ze badań przedstawicieli należy ta praca do w proponował wschodnim dokonane kształtowanie z ducha klasowych dziś feu­ dorobek kon­ w po­ wystarczające. Třiistoire, „Annales E c o n o m i e s S o c i é t é s C i v i l i s a t i o n s " , R . 1 5 : 1 9 6 0 n r 4, s . 6 2 5 — 6 3 7 . F . de S a u s s u r e , Cours de Unguistique genérale, P a r i s 1949. M . W a l l l i s , Geneza i podstawa malarstwa bezprzedmiotowego, „Estetyka", t . 2 : 1 9 6 0 , s . 1 6 9 — 1 8 8 ; t e n ż e , Świat sztuk i świat znaków, „ E s t e t y k a " , t. 2 : 1 9 6 1 , s. 3 7 — 5 4 . 5 6 S. M o r a w s k i , O realizmie jako kategorii artystycznej, 2 : 1961, s . 1 7 — 3 6 . M . C z e r w i ń s k i , Lekcja włoska, Warszawa 1964. Por. A. Abramowicz, Studia nad genezą polskiej kultury Ł ó d ź — W a r s z a w a 1 9 6 2 , s. 1 0 3 , p r z y p . 6 7 . 7 „Estetyka", t. 8 9 artystycznej, Praca A. Abramowicza spotkała się ze szczegółową i dogłębną oceną W. H e n s 1 a , Szkice wczesnodziejowe, część V, 1. Do dyskusji nad genezą polskiej kultury artystycznej, „ S l á v i a A n t i q u a " , t. 1 1 : 1 9 6 4 , s . 1 2 7 — 1 5 7 . P r a c a t a u k a z a ł a się w czasie, k i e d y w ł a s n e u w a g i m i a ł e m już n a p i s a n e . N i k ł a kompetentność w znajomości p r z e d m i o t u nakazywała m i o g r a n i c z y ć się w y ł ą c z n i e do .spraw sposobu wykorzystania i i n t e r p r e t a c j i źródeł e t n o g r a f i c z n y c h . Zadanie to s t a r a ł e m się p o d t r z y m a ć , m i m o że część z p r z y j ę t e g o d o w o d z e n i a znacznie umie­ jętniej przedstawił W . Hensel. 1 0 �RECENZJE Mamy powody, zróżnicowań aby odrębnych nurtów klasą warstwą czy nurtów sztuki te próbie definiowania tym kierunku wskazaniem, że kultury cowań klasowych trwały poziomu i sił Nasuwa wytwórczych, aby Odpowiedź ekonomicznej nie jako' łeczności np. w których A. procesu nie mimo iż w a ż n ą legitymujące ich nadrzędny i poświęconej z najbardziej ważnych Mianowicie której musimy rozważania stosunek sztuce problemów sobie mojej pytanie, wypadku w to ceramika, klejnoty, zdobina na metalu? istnieje, mianowicie, asemantyczna. Jak Wydaje sztuka w będzie w sztuce bo w tej ta nie zależeć jako ówczesnych równało pieczne się dla ta w od Nie nadaniu im w A. pracy, się który A. by się się, aby Abramowicz kultury życia, w arty­ naszym to, c z y będzie c z y też h a f t — że zasada lub ta nieprzedstawlająca, świątyń północno- płaskorzeźby? tendencji tym ludzi, które niebezpieczne —• płaszczyzna, do była nieumotywowana. przedstawienie było na i rogu, powodem jednego podporządkowywał wyposażenie tradycja nowych do Abramowicz. względu kości kultura wskazując zupełnie tradycyjnej istnienia wewnętrznego nim. Co pojęć: tylko wspólna i przedstawiające powodów jakaś pisze abstrakcyjna, wytłumaczyć pogańskich z —• spo­ uformowania używa jakaś bez drzewie, posągi wydaje jakiegoś się styl, zasadniczo ani — ' zdobnictwa jest przyjęcia usiłowania, stykającego do „...zbliżamy przejawy kontynuuje razie wyobrażeniach są podziału wczesnośredniowiecznym, — rzeźbione całości. wyłącza się takim odrębnych grodowego rzemieślniczymi, etapie stwierdzeń istnieje istnieje rodzaje czy ornamentyka zachodnio-słowiańskich wiedź lechickiej, do Polsce, pracy czy zdobnictwie wszelkie ośrodkami dochodzi struktury znane ich znaczenia, lecz w najrozmaitsze mutacji że sił rozwo­ Abramowicza się rzemiosła wspomnieć, dochodzi starożytnej rozpatrywać jego A. kształtowaniu wstępnym poziom nurty analizy pracy ścisły również materialnych ów odrębne równolegle słowiańskim zasada w nie Czy główna w zróżni­ o lecz dóbr od szczegółowej tu na możemy jako w są wywód dwunurtowy opartych jest od sztuki istniejących dodać: któ­ Stwierdzenia uzupełniając konieczny rozwiniętymi stycznej? w . rozwojowego powstanie c z y m n i e definiując zadać 1 1 w ludowych sztuki, podrzędny literaturze związek by rolę klasowego prowadząc i sztuka, przy warstw tylko sztuki Warto się nie analizy pozostające rozwojowych w na więc społecznościach, wytwórczości odegrało pracy. osiadłych, w procesu jaki jest przyjmuje, a Abramowicz artystyczna uzależniona zróżnicowania nurtów rodzimej rozwarstwienie podziału odrębnych pozaekonomicznych), pytanie, polskiej się Abramowicz, i się określoną społecznościach trwały (można Takiej sztuki z wczesnośredniowiecznych społeczności. autor miejskiego, odrębnych na n a to p y t a n i e feudalne, typu się i tradycji uformowania wyłącznie szerokich A. polskiego stanu do uformowania rolnej, wypadkową oczywiście dokonało rozwojowych rezultat czasach wielowiekowej się w polaryzacji ekonomicznych — się badanej ma. Niemniej nurtów w o doszło do ścisły również stanowił społeczeństwa wytwórczych duchowych. jowe. podstaw uzależnień iż gospodarce zmierza artystycznej związek się, pozaekonomiczne występujący rozwój nie wyłącznie przybierają konieczne. W i i na to wiążących Wydaje dochodzi ekonomiczne uprzywilejowanych społeczności mimo sztuki, głównie warstw przy istnieją których społeczną. egzystencję zależności iż w rozwojowych rozwojowych opierających rych sądzić, klasowych, 523 w nieudolność, Sądzę, zwierząt mogło życiu Odpo­ abstrakcji być i że roślin niebez­ codziennym, Por. recenzowane w t y m t o m i e p r a c e B . R i n c z e n a , Mongoł ardyn gar urłał o r a z Mongoł ardyn goeł czingijn chee ugałz, p o n a d t o D . С z a 1 1 o p a b с h 1 j a , Loka jata Darszana, Istorija Indijskowo materializma, Moskwa 1961, s. 2 9 6 — 3 9 4 . 1 1 �RECENZJE 524 stanowiło mie i walor, pojęć rozbudowa pierwszą ich ze kryterium muje jednak religijnej) tak te jest nie są zdobinach Czy w i w u ł a t w i a ł y one wytworami Nie . duży interesowne — sądźmy bowiem, o w rodzinnych nie­ doświad­ znaków przyjaźń, w pewnych pojęcia geometrycznych łańcuszkowych, liniach więzi istniejących rodzinnej, struktur społecznego życia wyżej. A. S c h a f f , w tym także w i sposoby osobę. w 'tej związków t y m czasie. B e z w n i k l i w e g o Wstąp do semantyki, Warszawa bez­ podobnych obszarze Sło­ czynniki bardzo czy czę­ na sprzętach, wzajemności uczuć budzi dlatego iż też przeważająca ziemiach naszych odzwierciedlają społecznych, oddziaływania konieczności płytce I na sztuce w prowadzone określenie, artystycznych iż określonymi były pracy powodzenia, Abramowicza faktem, np. Do snycerskie moty­ kierowały na istniejących. obdarowywaną zagadnienie w. do użytkowej z podłożem narzędziach czasie funkcji z zwie­ Niemniej sprawcze X I X zabiegi występujące stosunku wiązać motywy pewnej profanacją, wykluczona. ornamentów, w życzenie A. ich podejmującego których niektórych w a I tu wkraczamy jeszcze wytworów Motywy w w motywów przekazywanych planowanych przez jest również twórcy, misterne uczuciu iż b r a k przed podstawowej treści intencje, przyświecało przyjęte o nie można ręką aktualnych się i t r w a ł o ś ć . Jak Por. że Polski bojaźnią taka Wnikając wyraźne własnym asemantyczność. iż estetyczne. użytku, klimat 1 3 często wyobrażenia. wymienione twierdzenie, skomplikowanych codziennego wątpliwie 1 2 się, z n i m i łączonych. W złożonych zaliczyć działaniom mocy przedmiotów wycinania ludowych, zastrzeżenie ramach obszaru jest był (abstrakcyjnych) wczesnośredniowiecznych cechuje i czystość, wczesnośredniowiecznej możliwość należy informowanie część uzasadnione podyktowany wypowiedź związków przedmiotach poważne dobroć, Okazuje z one motywy wczesnych „pierwotnych" nam arty­ iż (figuratywnych) ogniwkowych, plastyce przypadku odkrywamy wypadków to znanych skierowaniem wysiłek twórców którym naszej uniesienia wiańszczyzny, społeczne cnota, nie twórczości w tych panował których Czy pragnienia poziomie funkcji „codzien­ abstrakcyjny. przedstawiają myśli". ornamentach geometrycznych ] 3 „jasność antropomorficznych występowanie kościanej motywów, konkretnych społeczeństw w roślinnych też n i e w ł a ś c i w y m działań ozy wyrażenie na dzie­ przyj­ (o stwierdzamy, jego tej Autor wytworów motywów iż serdeczność, takich przykładów ludzkich, motywów sposób pomocą np. odwagę wytworów zoo- podobnych za dla wytworów pozornie „pierwotnych" nie arty­ 1 2 wobec rzęcych, jak plecionkach, itp. kategorii iż zestaw Bywa, jako tradycji użytkowym, zestaw syste­ traktować właściwe funkcjom człowieka, takim rzeczywistości. kategorii taki więc stany artystycznych tzw. — falistych a można kategorii w bliskich sens ujęcia przyjąć, plastyczne pewnej W przedstawiających wczesnej przyjmującej romańskiego) przedstawić wreszcie w bardzo to naszej otaczającej rzeczywistości. pojęć, całość Natomiast społeczeństw od należy takich znajdują stych lub okresu figuratywnego twórczościach tylko Rozpatrując oderwane szczęście, iż magiczne. elementów Rozważanie na do zachodził. ozy unikanie jakościowej, dzieła rzeczywistości, pewno? do przedmiot czy do plastycznych wów oceny współczesnych Jednocześnie czy (do religijne spojrzenia stosunku taki względy kultowych". próbę związanych czas na możliwe czeń — odnieść stycznej o konsekwentne zdecydowanie, ściśle się i celach stosunek długi daje w stanowiska dziny nych", chodzi się niewątpliwie stycznej przez jeżeli mieściło na ich kształtowanie poszukiwania rozeznania I960. nie­ chociażby modeli tych — modeli �RECENZJE wiele z ówczesnych fałszywie działań będziemy 525 a r t y s t y c z n y c h mie interpretować swoisty będzie język dla znaków nas zrozumiałych plastycznych — dawnych dzieł. Podobnie informacji niepełny o niej, rekonstrukcji źródła obrazu które nie społeczności, cześnie, rów również się l u b kraju. jedne także i ser gospodarczą w nie nie były związek można produkty X t y m głównie w., gospodarki dla reliktów jak współ­ gospodarce wytwo­ zjawisk artystycznych ubocznymi jako (w tym najważniejszych rolnej działań znaczenia Do przez chrześcijańskiej. podobnie tej z zajęciami traktować tworzyw bez w właściwych granic wnoszonych religii Pod t y m względem najbliższy — było zasięgu w programu się archeologiczne. danych chłopskiej, oficjalnego trzymając znaleziska spożytkowanie najważniejszych wosk stanowiły u artystycznych. czasów, którymi dla nas nie­ Sądzę, zajmuje iż się Abramowicz. Zrozumiałe w tych jeśli szukania czy są bogato serów się wyznaczenia najwnikliwsze jeśli na temat podobne pozostawali kulturze. niowiecznych „Gdy Piast nimi Jest o to zabawiać wielu z ten nieodzowność współpracy cech o kultury cech próby o ustnej tych wszyst­ form chlebów bywają do kwestionowaniu iż jest były zupełnie A. w Abramowicz wychodzi gości, de z to more przestrzegany, koniecznie pracy na A. archeologa Studia..., zarówno z s. 1 1 9 . kultury kręgu residentes zwłaszcza wiadoma. zwyczaju wśród Sto­ uogól­ dopiero którzy i jego wczesnośred­ fantastycznych colloquentu tematy" Cóż człowieku przekazów wedle rozważanie Zwodniczość podróżników, o wiąże artystycznej, zastrzeżeń. owych piśmien­ kulturowych, wyobrażeń siadwszy rodzimych, jest powszechnie układów kronikarzy, bezpo­ obyczaj. C e l ten etnicznym. interpretacji o g ó l n e Polski. polskiej wiele którym przekazów obszar dziś w spraw rozumiany precyzyjniejsze budzą przez pracy, zakres sobie charakterze fantastycznych nie w szeroko współczesnych kultury czynione fragment A b r a m o w i c z , już auten­ od tradycji uwagę końcowy określonej, uważam, naukowe dziś rozmową, z kwalifikowane uświadomieniu określeń przyjmowali jeszcze pod wchodzące zamieszkującej Osobiście badania Przytoczyłem l ł często mianowicie o istnieniu rzeczach: »cumque zwyczaj gości o etnicznych żoną źródeł był rozmaitych wczesnośredniowiecznych ludności autora się, iż znanym nie mówiąc rozdział nie a stwierdzenie rozmaitych kronikarzy z zasługuje przedmiotem, działaniu artystycznych ze zwolniony wzięcie które Zagadnienie narodowych Wydaje jest działań rzeźbiarskich. uogólnienia w okrojone, Słowiańszczyzny rzeźb, uwagę genezy. sując ślady korzystający materiałem konieczne terenie drobnych rezygnującego prób z na badacz naturalny stąd na kulturowej poszukuje stanowiska natrafia znaczenia poznawczego, jest przekonaniem nienia z autorów odrębności której ze zabiegu nie to, a b y analogie I rozpatruje związanych tego z i zupełnie obcych nych poprzez plastycznych, Abramowicz i sposób obiektów. osobną Celem w bez większego średnio archeologia występujących walorów Na jak one obrzędowych obiektów ich że ale nie znaczy uzupełnień istniejących kich A. jest, tworzywach, tycznych, z i uzupełnień. chleb z religijnej, pisane z należy mających Ciasto, wątpliwie i się hodcwlano-rybackimi) całości sztuce jest podstawą rolnictwo, o źródła k u l t u r y ludności wywodzą poszukiwać niezbędnych wywodzących A. niezbędne której głównie obraz wyznaczają z z a k r e s u współczesnej wierzeń, Dla uzyskamy jaką opinii. rozmawiali de plurimus...* górali, nakazujący (podkreślenie Abramowicza, aby jeszcze etnografem. Nie trzeba raz J . O.) 1 4 . unaocznić podkreślać, że �RECENZJE 526 prowadzenie do rozmów wnioskowania jest równie żowanie A. na o powszechny przed wych w 300-letnim co przemian, rzeczywiste autora przy tym momenty śledzenie „miejscowego" szym chociażby tłem, wywodzącymi się uaktywnienie na Rozpatrywane nie się dziło dwu jedynie ...w miarę stycznej zaostrzenie na łeczeństwa, potrzeby i romańszczyzny. nurt przez podstawowej funkcji wraz na tej sztuki łeczną tacyjną. też czenia i Nie właśnie w estetyczne dochodzi nurtu ludowego do w „mylne jakichś uczonego A. nienia rozwiązań w sztuki prowadzony czy w temu, w i wywód dziejów wywołują autora. sztuki do są one żywą Można więc A b r a m o w i c z , op. c i t . , s. 124. spo­ I dlatego* do wyzna­ pewno wcześniej estetycz­ funkcje dziełom i n . następujące dokonania do niezwykle reakcję, mieć przez do niego innego niektórych istotne silnie nadzieje, w stwier­ przez rzeczywistości złożonej zagad­ angażując że i praca trudnej Polsce. Jacek 1 5 — dokumen­ potrzeb dochodzenie k o n i e c z n y c h ustaleń w czy semantyczne. zbliżonej na ma­ wytwory piękna. m o ż e - o d n o s i ć się r ó w n i e ż skierowane p r z y c z y n i się d o wczesnych się sformułowania, że m. mozolne ramy bardzo (np. zaś podstaw Właściwe natury przyczynić nauce Polsce, z w informacyjną (zaspokajania znajdujemy badacza, tym artystycznej. Na ludowym. potrzeb ująć późnych lokalnej, spo­ ważkim artystycznej Przed ważnych funkcji Hensla jednego błędu Dzięki kultury z górze podstaw w to: arty­ zaspokajający się kontemplacji jedną „Będzie Zaspokajanie ludowej grupy dokonało kultury nurt tym u wierzeniową, wypowiedzi natchnąć roli Abramowicza problematyce W. odkrycia ocena badaniach umiejętnie Andrzeja może właściwego są aniżeli formy recenzji rolę poprze­ autor, dałoby makatki). wioskowej, tych oficjalnym rozumowanie Abramowicza. w pełnienia powoływały które te b e z i n t e r e s o w n e j dzieł i w kształtowa­ feudalnej na wypowiedzi papierze, że nurtami. kultu szer­ których znacznie przejawów oraz sztuce dziedzinami w rozwojowych do nurcie wspominanej tezy". T a trafna tez nurtów zakresie Ale z wartościami chrześcijaństwa. stwierdza uproszczenie. się w wszystkim wytwory ". /zaspokajanie, społeczności służyły nych) W przede rodziny, odrębnych dzenie: nowymi I 5 pewne a Polsce tymi i kulturowymi powiązanie wykazać, w się duchownym, mogły podziału dyspozycyjnych, jak między ludowych działanie, przyjęciem artystycznej reprezentacji dzieła, wycinanki z wpływem, i ich prze­ stosunkowo- wartościami ośrodków różnic wypadają epoce słowiańskich, rozwarstwianie mas funkcje szerszym jej zabrzmiało z pewnymi między wraz polskiej rozwojo­ do p r e z e n t o w a n e g o ' przekonująco kultury ten aran­ cech etapów w 'znajdującymi ludów autorowi estetycznej, pojawia papierze, ramach Podstawą nastąpiło świeckim określone odgrywały w na Pod szerokich estetycznych lowanki opornej potrzebom panom stwierdzeniu czasach, dziedzinie istniejących służący estetyczne słusznym w zależności się przemian aby społeczeństwa księciu, cezury krótkie, ziemiach niepopularne zasadniczych zbyt rozwojowych rozwoju T a k więc podstawy Obyczaj osobiste. one („tradycyjnymi"), pozwalają jak kształtowaniu pięciu rozwojowe. żadnej zbiorowości. świecie, o zachodnioeuropejskich związki nurtów impakt się z na tematy rozprzestrzenienia naszych stanowić są związków pochodzenia na przyjęcie iż może określonej uwagami dziejów. się, nie ludów rozmów pracę procesie 60 l a t . W y d a j e powolnych dla osobą proponując wyznaczać jest ogólne" kulturowej wszystkich kończy artystycznej, ciętnie u goszczoną Abramowicz kultury „tematy odrębności Olędzki �RECENZJE 527 Wydawnictwa P R A C E ETNOGRAFICZNE, Jagiellońskiego) pod Czasopismo z racji jego naukowe, miejsca swego nakładcą, centralnej siebie nia wydawnicze Niestety chwili ruchu stoi mała na zeszyty tylko nież zwięzłych w liczne tej Muzeum coraz Kultury bardziej wersytetów (gdzie i Te odrębną Ludowej w Wydanie w ciągłego nych w Lublinie, już Krakowie wyraźnie w spoza ływania tego uniwersyteckiego, polskiej, przypominającym z. 1 „Prac tego ośrodka wydawnictwa nej z tych X I X w.), dium o organizowane Słowiańskiego skiego", jak Muzeum zarówno przez wstępne komisji Etnograficznej Moszyńskiego działalność Mu­ Etnograficzne ostatnio etnograficzne powojennym po ostatnio uni­ różnych w Poznaniu monograficzne uzyskały ostatnio nowy „Zeszytów tytuł Naukowych „Lud troską Krakowie. do naukową tych i czas (jej Udzieli W wokół w prowadzo­ tego ośrodka kręgu oddzia­ w dyscypliny. etnografii P A U i K. swym dawnych i i Nitscha T. w Seweryna tradycji, od wydaw­ ramach Ludu Stu­ Słowiań­ wydawnictwa wstępnym podkreśla wytyczonych organizacyjno-wydawniczą prac: niezależnie odrębne „Bibliotekę słowie tych Antropologicz­ — — wy­ Uniwersytetu etapy Komisji oraz i Otwierające profesora centralnym Słowiański" S. nieperiodycz­ studiów historyczne Umiejętności К. nawiązanie Materiały wydarzeniem ich redaktora, przez w rów­ nabierające jednakże naszej niektóre swój wydawane nie lecz organizacyjno-naukowych na prof. obej­ czekają o charakterze ważnym charakterze Etnograficznego Gładysz wszystkim również jest przypomina Uniwersytetu: także wynikiem pozostających tradycjach Akademii następnie i re­ artykuły recenzje, „Zeszyty i skupiających okresach rqzwoju słowo Gładysza, krakowskiej wydawnictw nictwa M. M. dużych wielu Etnograficznych" Jagiellońskiego, Krakowa, o w „Prace z serii będących uniwersyteckim pracowników dawniczych takie zyskały Etnograficznych" prac, również ośrodka obszerniejszych publikacje „Etnografia") umieszczania poszczególne Toruniu, tej Polskiej", do Ludoznawczego, opracowanie tere­ w „Etnografii Na okresie Łodzi, już powojennych, a piony Krakowie. zbioru ośrodku w inne placówki czołowym raczej oraz widze­ naszym tyle nie prac. wyodrębniony z. 1 „ P r a c wydawnictwa krakowskim serii co Łodzi" rozproszone ramach nie wszystkim w regularnych Jagiellońskiego" nego, przede Warszawie"), w tomów pozycji w ostatnie, tym razem Uniwersytetu tym c z y to w rolę. przez wydawnictw bogatego polskiej Towarzystwa samodzielnie • wydane numerację wydawniczy, zespoły wydawnictw uniwersytetów większe i serii specjalne przeglądów objętość kilkunastu Polskiego (w c z y też pełni z punktu nowych skłaniająca Etnograficznego Sztuki polskich. jako i charakteru wydawnictwach już muzealne Archeologicznego naukowymi tak ważnych — będącej reprezentowanej obejmujących serie do Polskiej" kraju, dziedzinie przeglądowych, całe kilka wydawnictw wydawnictwa zeum zarówno w ośrodkami etnografii wydawania, lecz Uniwersytetu „Etnografii naukowej reprezentujące umieszczaniu polemicznych, chwili serie naukowe, dyscyplinie, recenzji i w milczeniem dziedzinie jej wydawnicze, już tej przeszkodzie częstotliwość wartościujących mujące w Naukowe wypadku j a k zapoczątkowanie instytucje w w instytucji innymi pomijać systematycznemu systematycznych czy inne np. postępach faktów, wydawniczego czasopiśmie jak centralnej o 1963 ( Z e s z y t y s s . 173," r y c . 2 4 , f o t . 50 wszystkimi organizacyjne nowe. cenzji z nie powinno przez i — naukowej tej d y s c y p l i n y publikowanych i które i powiązań dyscypliny, z . 1, K r a k ó w Gładysiza, wydania, informacji rozwoju jak red. M. ciągłe jego przede poprzed- �RECENZJE 528 nika na Katedrze tywy badawcze kreśla przy todologii tym Należy j a k również etnografią sądzić, etnograficznych że drę katedrę Etnografii studiów, dwu w monograficznych wsi polskiej szego mieszczą i w również i zeszytach szcza wobec kierunkach Socjologii, obie na zapowiedzi plany pod­ teorii siebie i me­ katedrze i z do nowo prof. wsi К. — grup planu przez do do nich tych U J w o prac Etnografii druku dalszych informacji szczegółow- kierunków Katedry do prac kulturalnych Brak różnych na kierunków szczegółowych przeobrażeń serii prac „ośrod­ Kate­ robotniczych. usunięty prac reprezentowane przygotowywanych w do Dobrowolskiego, zawsze również pracujące zostanie umieszczania się jak wydawanej współcześnie pewno wydawnicze współczesnych tej zainteresowań nawiązaniach przez kultury, się dokładnego prac) przez perspek­ Specjalnie zakresie podstawowych odnoszące teorii historii wstępie bardziej nych w prowadzonej zapowiedzianych również ogólnej przez j a k i dalsze zeszyty. krakowskiego U J , kierowaną zakresie we reprezentowanych (jak się na wywodzących omówienia się Słowian. oraz dotyczą staną właściwe tych Ogólnej które — w etnografii Moszyńskiego, odbiciem ośrodka ośrodka pokrewnych" drugą Słowian, prof. К. których zainteresowania etnografii, zainteresowania ków Etnografii placówki, w następ­ zeszytach, zwła­ etnograficznym ruchu naukowym. Rzecz jasna, krewnych Kultury w w stytucje. ności "Wzrastanie do musi w wspólnych linii i poszczególne ostatniego stworzeniu zagadnień, postępowania ośrodki i szersze zadań, omówienia bez wy­ działa­ osiągnięć przez te przy konsolidacji różnych ułatwiającej których na in­ równo­ większych wśród uniwersyteckie po­ seryjnym platformy prowadzić i Historii instytucji Polsce, 10-lecia podziału katedry w niejednej powinno i w reprezentowanych etnograficznych okresie „Kwartalnik wszystkim również zainteresowań kraju i zamieszczana przede zawierać etnograficznych Ludową" informacja, wydawnictw w czasopism Sztukę dotyczyć ona przecież ustalenia przez rodzaju Może etnograficznych centralnych i n . „Polską kierunków ilości postępującej podjęte tego specjalnych przedyskutowanie m. ośrodka, t y m ^ośrodku. placówek istnienia myśli jednego zakresie cześnie wobec Materialnej") dawnictwie jących że (mam na trud­ zadania pewno nie są małe. Przyjmując i z z wielką zaciekawieniem leży podkreślić szczenie w ambitne Żarneckiej-Biały, do szerokiej sądy wersyteckich. etnografa ki w dotyczące zapowiedzią pracy polskiej i i i duże na w terenowych po w I I wojnie znalazły z. siebie zespołu w w sposób czasie ośrodek będących i (w n a temat prace logiczki naukowej) terenowych jest ośrodków zakresu i metod n a ogół odbicia i nawiązaniu pracy badań etnograficznych" iść w na­ Umie­ asystentami- Z. Białego metodyki studiów cechujące należytego następnych krakowski. metodyczny powinny dyskusja Etnograficznych" zeszytów etnografa badaniach których 1 „Prac autorów, dotyczącej osiągnięcia, dotąd na Etnografii: literatury t y m odcinku nie pracy się wydawniczą wziął dyskutowane kierunków, Rozbudzona uniwersyteckie, jakie Studium obcej „weryfikacji z ukazania weryfikującej praktyce jednego fakt zapowiedź specjalnej Uniwersyteckiego E. przyjmowane na zadanie, z. 1 t r u d n e j , dydaktykami radością czekając wszystkie literaturze dobrą uni­ pracy ośrod­ etnogra- N a l e ż a ł o b y określić z a k r e s t e m a t y c z n y p r a c o p u b l i k o w a n y c h w nowo utwo­ rzonym wydawnictwie w s t o s u n k u do p r a c z p o g r a n i c z a etnografii i socjologii o m a w i a n y c h od k i l k u lat w „Sprawozdaniach z Posiedzeń K o m i s j i Oddziału P A N w Krakowie", stanowiących również dorobek naukowy ośrodka krakowskiego. I t e n zespół p r a c i k o m u n i k a t ó w w y m a g a o d r ę b n e j r e c e n z j i w „Etnografii Pol­ skiej". 1 �RECENZJE ficznej, jakkolwiek przedstawicieli nież przede ficznych. jednak kich Potrzeba tylko do p r a c y autorów podjęły bardzo lub notowanych zachodzących jako zagadnień są kultury krótkim nakże przede cześnie budownictwa studiów w w na nie tylko współczesnej historycznym, w wsi. starającym osadnictwa nacisk obróbki od kierunku na drzewa, nawiązaniu innych I w oraz etnografii Obie się wsi sumienną przy również do podobnych ośrodkach XIX na lubelskiej aby jeden chodzi terenie nych i muzealnictwa rocznik tylko do cza­ poprzedzone technik (w pierw­ kładą zachowanych planów d dalszych jed­ współ­ konstrukcji inwentaryzacyjnych źródła podej­ historycznych stoją Tom marginesie otworem otwiera Etnografia Polska, w t. I X jest się z . i mają Lublin 1962, Muzeum że właśnie z. to każda z zaś jedyne rocznika. w gromadzi się z. ułożony nich 1 dużo, tej szereg o tym gdyż publikować przynajmniej dziedziny badania jak na muzeal­ badaczy nieraz znanego byłoby dyscyplin, wszystkich, świadczy przez hi­ poświęcony nie mogła z będą prężności pracowników prowadzącym Dla Skład wielu wydawnictwo posiada Dużej całości będzie i archeologii, przyszłości etnografów, Lublinie, biograficzny został czy w nich uniwersyteckiego zawodu. sztuki, przedstawicieli lubelskich samym 1 ciągłego rocznika Lubelszczyzny. zastanowić, prace wydawnictwa charakter historii terenie rzeczy prócz swego łamy słownik ukazanie lat. Materiału gdyż ośrodka lub Kutrzeba-Pojnarowa 1, E t n o g r a f i a , etnografii, jednak stanu która z. Lubelskie na wypełniały co p a r ę etnografię, na prowincji na się obecnego przedstawcieli graficzne zagadnieniom zawdzięczamy, Lubelszczyzny, nalistów wstęp, o należy i Materiały Należałoby osiągnięcia jeśli do dokumentów artykule), przegląd prac MaŁyso­ wybranych podstawie drugim M. w. monografie na omawianyth (w nowe artykuły tabl. powitać problemom zachowaniu swe ustalo­ natęże­ i opisowych inwentaryzację jak L U B E L S K I E , Studia poświęcone dyscyplinie. lepiej, 34 - uznaniem Lublinie. przemian tej MATERIAŁY s s . 159, 2 n i b . , 40 dużym Muzeum storii wielu wiary­ pograniczu połowy monografii i stan zaawansowania rozwoju niektórych STUDIA na doświad­ porównawczych. Lublinie, Z uni­ przez „porachowania" Anna w zresztą i katedry ustalenie północnym Lubomierzu materialnej wszystkim Stanowią mowanych odcinku się etnograficznej Etnograficznych" drzewa szczegółowych c z y też technik domów. już tym własnych pracy możliwości przykładami wstępem artykule) swych jest wszyst­ wysuniętych eksperymentalnych z. 1 „ P r a c obróbki p i s a n y c h ustalić linię r o z w o j u szym w techniki Rozwój Galasa, obecnych, celu również badaniach następne Tradycyjne ślińskiego, lecz w na ośrodki uzupełnienie terenowej pracy odnoszące inne zrelacjonowaniem mających i techniką i na rów­ monogra­ zainteresowań etnografii aby jak prac przemian. Przedstawione i P. opinii, sprawdzania i zakresie artykułach pracy), współcześnie wprowadzenie, w szeregu n a d metodą raczej zastosowania w omawianej współczesnych życzyć, może metodycznych pomocniczych, metod w ładne Należałoby i faktów gór, naukowych możliwości godności sów dyskusji do p r a c dyskusję znaleźć w wydawanych stanowi zakresie technik nia cytowane wnikliwych etnografa. wniosków w nych oczywiście in. wynikach bardziej artykuł wersyteckie czeń w można (m. bardzo charakterystycznym elementem przystępujących nie ich ośrodków wszystkim wspomniany są ślady tych 529 regio­ etno­ zapowiada najlepiej. etnografa-regiona- �RECENZJE 530 listę Henryka wnieśli składa i się badaczy. Lubelskiego artykule opiera Ubezpieczeń wymienionych stwierdza tylko materiał budynków. żenie w Polski ścian i do mogły wyświetlone ną przeprowadzone inwentaryzację w budowie. do zanych z materialnej, nictwo pow, Po w z a daje czasie jednak osobno domu podaje od innych k o n s t r u k c j i określają przez właściciela innych terenowe poło­ ziemi. zagadnień, autora. Badania Nie które te zo­ 1948—1949. P r z e p r o w a d z o n o dokład­ w każdej w s i : najstarszego, i poparta wywiadami, też zwyczajów, te które nowszego domu nie ograniczyły wierzeń działy i kultury obrzędów zostały się zwią­ potrakto­ nich budynki drewniane pod względem czasowym. budowy (82,5%). choć o zróż­ budow­ pod budowę. że 1889 r. oraz że przekroju nowego domu Omawiając występujących z niego, z w przyczyny porównanie wniosku, zróżnicowane miejsca porównaniu do spodziewać opis 1921 r . W y n i k a w autor mało się wyboru procentowe 1889 i się należy szczegółowy od historię o s a d n i c t w a dochodzi okazać różnic wzrosła nadal omawia w obecny izbie z opisami zupełnie otwory kuchnią. części na autor i zdobnictwo z końca rodzajów w ma­ mate­ 1921 r. ilość 1 3 % , to i Czytelnikowi mieszkalnej a ziemi mógł ulec budynki podaniem w wynika dynamika badania tak bu­ dominują brakuje belskiej procentach duży częstości nawet się ogniowe. stwierdza, że w w sieni; danych P Z U nie od c z a s u nie omawianego latach na roku Opisy 1949, a zaniku jednak, jakichś domu, Omówione ilustrują"" p l a n y Należy czasu i typów. też zagród Z arty­ niewielka jednak wiele kapa zależ­ budowy budynku. poszczególnych od tego jest następnie czasu stan prawie wyciągnąć budownictwa powojennych. znikły ziemi. Zastrzega uwzględniają występowania w można wystawienia wnętrza. rozmieszczenie Porównując przedstawia użytkowej cyfr rozkład obecnie również statystyczny oh ich rozmieszczenie. konserwatyzm zamykają zmieniło. i oraz pomieszczeń, urządzenia powierzchni zmianie dachów oraz przeciętnych arkusze gospodarcze rozwojowa autora od i autor umieszczone domu gdyż w. danych otrzymanych ścian poszczególnych ścian X I X podstawie wniosków, zostały funkcja paleniskowe Na podstawie obszar konstrukcję została ogólnych kułu jak Polski latach terenu winno następuje w sprzętów z statystyczne w geograficzne, autor omówiona ność pow. późniejszych. Następnie że badania w Państwowego Dane Statystyka szeregu czynniki omawianego częściowo Pokrótce nad i pokrótce murowanych tym lat materiału posiadanej jednak większych budownictwa dynków żyją­ przez pochodzących powszechność, oddziela artykule t y m wstępie ścian riału nie W lubelskiego uzależnionego teriał jak wiejskie danych statystycznych swą dotyczyły gwarowe terytorialnym, i szkic etnografii marginesowo. Przedstawiwszy nicowanie do zmarłych, terenowych. ale budownictwem. tylko X I X w., na budynku przez została wkładu budownictwo danych obok ilość trzech budynków Inwentaryzacja kultury wane tylko którzy przygotowywanego niewystarczające. budowy wszystkich, biograficznego. względu P Z U 30 w s i a c h jej zarówno omawia czym drogi, daty w ze tych fragment badaniach przy szacunkowe natomiast zostać cenne dachu, stosunku dotyczą 1 9 2 6 г., wypadkach uwzględniają stały z własnych są wielu Arkusze domu Szkice stanowią i Lubelszczyzny. Każdy opisu n a l i t e r a t u r z e z końca oraz w ludową słownika się źródeł autor niej. etnografów osoby, J . Optołowicz Statystyka wydawnictwa Zakładu z o on kulturą danej Materiały druku Autor nad życiorysu następnym lubelskim. Obejmuje badania bibliograficznych do W w krótkiego jeszcze autora z wkład z danych cych Zwolakiewicza. jakiś jego pamiętać, się n a w s d że lu­ �RECENZJE Artykuł sia jest Plastyki objęły R. Ludowej Państwowego Chełm, sugerowane w z wyroby ścian, ciekawe są w wzmianka dane o pasiece działów z przy północnej traktowanych spania, był niegdyś ubiory łukowskim Podlasia. Lubartowa" Dużo J dów", na tylko dawniej scowościach daniach się z i X I X zachód od Lubelszczyzny. są w do połu­ dekoracyjnie tj. rozsuwane całości wyróżniają oraz kraśnickie w ubiory na­ pow. środkowego tworzą się Powiśle, występujące ubiorów ławy zróżnicowany szczególności Wisły, grupę skrzynie skrzyń o Bardzo w terenie. często ławy „Ubiory charakterze się a przez zanotowana charakterystyki stylach w. rzeź­ wgłębnym dość tzw. kanapy, bo­ Bardzo omawianym w to po­ tam żyjących Lubartów. krótkie na również Puławy, wyodrębniającą materiału takich, malowanie prowadzonych Etnografii dostarczają jak „gwiazdy", Zachowały informatorów. wsiach konikiem". 1960. Z e b r a n e tedrę zbliżone daje do dużym również tle przebadanej pow. na Została się, Są występuje 1954 r. napotkać koniec strój. N a północnej rytem oraz pod terenami nie wyrabia. relacji niektórych „z się terenie. bogato w różnice ozdobne Dowiadujemy zdobione się elemen­ ceramika, pow. Autor urządzenie i za­ z okolic . ogół w chodzenie z części po­ wy­ zdobnictwo przeciwieństwie Bardzo jeszcze Trafiają zostało: omawianym działających w dekoracyjnych, w niż któ­ oraz budynku, szczególnie zdecydowane obejmujące Osobną przedmiotów znane można południowej interesującego już rzeźbiarzy obszarze analogie i radzyńskim chodniego człekoształtnymi. je terenu malarstwo. prawie w następnie referując stroje, na w jednak jest tylnych i bocznych obszarów i Szczepańskiego. rozpowszechniły pewne płótnie, ostatnie drewniane zachodzą na badanym do już Lubelszczyzny. oparciach cechach zawsze rzeźbę ludowej zachodniolubelskie, wykazujące i czym które wiązujące dziś ulami się było w o a te Biała szerszy terenu, — bryły żywe To teren omawianego artystycznego. Wacława sztuki dniowej do Nie dotyczące malowane, i wyrazu in. nagrobki rzeźbiarza biograficzne innych tkactwo. Podla­ Badania wprowadzenie, Przedstawione na dziś więc ludowej rzeźba do odznaczało i drzewie. m. są i obfitującym tam wędrownego obrzędowa, ludowej technik rzeźba druki to badanego sztuki mebli i Sekcję 1952—1954. B a d a n i a obszerne estetycznymi ozdobne, plastyka Jest dość rzemieślniczych. przez latach budownictwa walorami garncarstwo Terenem — Lubelszczyzny i części p o w i a t ó w : Ł u k ó w , gospodarcze uwzględnieniem Lubelszczyzny form, również biarzy. z sztuki wszystkim gactwem i daje zagadnienia tkaniny działy łudniowej Z łącznie kowalskie, niektóre przede i pograniczu prowadzonych Krasnystaw. charakterystyką ze szczególnym zdobnicze i Autor osadnicze n a n i m ośrodków architektoniczne wnętrza Kraśnik właściwego ogólną stępujących że na badań Instytutu Sztuki w pogranicze. stosunki do wiązaniu Puławy, tytule omawia przechodzi ty ludowa podsumowaniem powiaty: Lubartów, L u b l i n , Radzyń, P a r c z e w Podlaska, rym Sztuka Reinfussa, właściwie 531 Do „bociana" dziś pisanek. przez M. Autor materiały stanowią i Etnologii UMCS i „węża", kończy Badania Lublinie zwyczaje doroczne, kolędników, stroje czasów „gwiazdy" a natomiast podstawę w one z in. obok jeszcze Sekcję się również „kozy", bardzo dla „kozy" się wzmianką Plastyki Atlasu i lub Ludowej w wielu było miej­ o dalszych w latach 1958 przez K a ­ przygotowywanego etnograficznego są obnoszono rozpowszechnione zachowało artykuł dawniejszych choć „hero­ woj. ba­ lubel­ skiego. R. s. 129. 1 R e i n f u s s , Sztuka ludowa na pograniczu Lubelszczyzny i Podlasia, �RECENZJE 532 Od zagadnień przechodzimy w artykule nia że — jak w cenne padku monografii i ona — talentem", nie jej obejmuje ne działy stanowi ściśle wycinania kraciaki wnętrzna X X w., jak jennych czości zdolnych spódnice, oraz I zmienionych Plastyki Ludowej, Kultury i Muzeum sympatią: „Wszyscy trafi się na Zupełnie konywane i ka w kończy Badania nianych lezione kleszczy we wsi płytkich Wszystkie i ocen tablic z opieką radzyńskim, ją nie gdzie nawidzą, kobieta, do d a w n y c h jedynie a dobrą 3 4 działalności Badania jej twórczości. organizowane zachowała darzy wszystkiego głowę, bo przez dawne, sposób od ją tra­ wpły­ szacun­ jest zdatna!' 1 wszystko po­ się b y ć wy­ było oprowadzenie poszczególnych Ciekawe, realizm także że Matejki, artystyki wytworów za negatywnych o K. Plastyki Ludowej P A N nieznanego nich żelaznymi osadzonymi Łyniew, pow. także artykuły i w Marczak Parczew. we posiadają o z życia wsiach uznała słomy. Lubelskim jak również ona wsi. Szkoda, obrazy że choć autor­ były. przez narzędzia zębami. się i Chełmońskiego, odkrytym Posługiwano trawy Muzeum czy ile takie komunikat z ludowej, najładniejsze scenami ocen, po sztuki Kostrzewskiego ją zdają plecione Kleszcze nim pracowników rybackiego: drew­ zostały przy łowieniu postaci map, .zna­ ryb nadbużańskich. bogatą dokumentację w zdjęć rysunkami. Teresa 2 popisu Wydział tradycji i oryginalne krótki wodach, twór­ do Wojewódzki mieszka, ma takich Sekcji znaczny do zwierzęta-zabawki t y c h o s t a t n i c h ujęły z w we­ połowy międzywo­ pola rozkwit i Jej 2 latach zupełnie i wystawy oddalona wsi za­ pasiaki Musiatowicz ekipę przez nowy na Tka zahamowanie przez wypaczona ona ludzie stara malarstwa. n i e przedstawiła Sekcji na a jest tle wsi w prawie na konkursy wyrosła. pisanki 4 jej galerii jej 74-letnia którego otoczenia. na wielkiego 1954 r. tradycyj­ modę" . artystykę z obrazów Tom ta.ka eksperymentem impresjonistów, niektóre że w jednak pow. wsi nie nawiązujące sprowokowanie obrazów w całej starą przez Ciekawym „W dziwią, urobić została Wieś 2 i nie swego Antoniny miała spowodowało 2 przedmioty i Twórczość w. wnuków. oryginalna chwilowo otoczenie dla pomimo wybitnym więc X I X z spowodowały nie zaniechała Lublinie" je urbanizacja okupacji gdyż a końcem siebie i nie­ wy­ 16 m a l o w a ł a młodości mody, Musiatowicz analfabetka zewnętrznych" . kiem dla i wczesnej lat lat są W obdarzoną środowiskiem, maluje ciekawa następnie ta „Jako kilimy artystki różne Twórczość cechy. i dziś „odkrycie w wykonuje Muzeum). dycyjne a Mając z twórcą ludowej. tkactwo, z — opracowa­ wyizolowanego. oraz regionu, jednostki ciekawe, osobą zjawiska babki. Zmiana warunkach; — pisanki ze a sztuki szczególnie związana jest przejścia Dopiero jest autorka dla rodzaju kontakcie zrozumienia rozpowszechnione fartuchy Antonina Tego osobistym otoczeniu koleżanek, więcej. ciężkie na pająki, od w s i dzieciństwa ludowej. (Artystka się twórczości ona, było artystycznej. wów uczyła potrzeba ale w e kobiet, w na swym wycinanki, pozostała Techniki — wstępie bardzo była mniej na typowych uzdolnionej Musiatowicz. właściwego ludowej, artystka i i w artystycznej zagadnienie stwierdza głównie sztuki mówienie dla Musiatowicz jak powszechnych, Antoniny tym wypadku niezbędne Antoniny jest zjawisk twórczości Twórczość J . Petery, oparte zwykle dotyczących do J . P e t e r a , Twórczość Antoniny P e t e r a , o p . cit, s . 154. Ibidem. Musiatowicz, s. 1 4 7 . Karwicka �RECENZJE MÜVELTSÉG ÉS HAGYOMÁNY, ас Omentaliis E u n o p a e , w Debreczynie, obfity kultury tego to rezultaty swoich artykuły o to jednak peszcie winien kraju, jednak Etnograficzne badawczej, jak i M T A wydawnictw demokracji pism znacznym z ośrodek o czas prof. kowej w — i i innych szkoły, w jednego zaważyła Europy ma wyraźnie na publikacji Cechuje je rzeczowość, telna podbudowa setkę i W dla tej czterech 9 wyszło spod oraz uczonych niejako charakterze etnografów z publikacji. tomach „Kultury etnografów sławii, P o l s k i , R u m u n i i i ZSRR), oraz różnorodna, i Tradycji" zagranicznych a 23 — Nie lub treści jest to Piękna (z B u ł g a r i i , może Gundy Odbijają one zagranicznych. popraw­ i rze­ niejednokrotnie szata graficzna, tworzą stosowną 32 a r t y k u ł y , CSRS, więc jednej konstrukcja papier opublikowano węgierskich Instytutu etnografów przekazanej literatury, pracy. klasy Oczywiście prof. В. autorów — Środ­ korzystać osobowość i Tradycja-" badań której tomy Węgier, reprezentantów z kie­ informującą artykuły ale solidna archiwalnych w i ludowej debreczyńskiego. ośrodków wysokiej notkę kraju". trybuna, jest pod pedagoga teoretyczne. dla jednak ośrodka wykorzystanych fotografie spoza jako dotychczasowe również skondensowanie materiałów cennej pióra prac nie bardzo pozycji liczne wolna Niemniej na polskich znana Kossutha rezultatem tym czaso­ sławą mniej „»Kultura studia wyłącznie z innych maksymalne złożona dobre rysunki ale językiem, przekraczająca poza powiedzenia. od zrozumiałym lecz przez znakomitego się kultury także że kręgu tradycji, zasłużoną zamieszcza będące w wydawanie Nie miary, publikacji. a przeznaczone kierunku, do Azji, kolei Etno­ się, pozycję długiej Ludwika ukazały zakresu artykuły ośrodków coś nym, oraz będą z się nauki. redaktor tej artykuły Debreczynie, znacznie oprawę tematycznym będzie ekskluzywne, kto nich Z Komisji życzliwością. cieszy wielkiej i To­ problematyki przyjmowany Uniwersytetu z się renomie Buda­ Wydaje czołową niezmienną redakcją do wydawnictw. i (MTA), w Węgierskie doborze zawiesza granicą społecznej jego każdym publikowane węgierskich czasopismo każdy, W i w kierują periodyk, uczonego Pod zakresie Wschodniej większości indziej d za Etnograficzne zajmują ustalonej nowy myśli Gunda, zamieszczać Etnograficznego z Béli Tradycji". charakterze czytamy się Etnograficznego organizatora. o gdzie kraju postępowej i i Gdy nowych wspiera, Nauk metodologicznych. potrzeb, Węgrzy monografii poczynania oraz etno­ bieżąco publikując postaci Akademii tak założeń rosnących w roku syntezy na etnograficznych Węgrzech) swobodę, odpowiednich gatunkowym, w rownictwem „Kultury pewną co węgierskiej ujawniają bądź Muzeum na prowadzone nowoczesnej zadań Węgierskiej etnograficzna zainteresowaniem Instytutu świetnego Centralis L. Kossutha- przynoszą etnograficzne uniwersyteckie, pojawia dawna czasopism materiałów zatwierdzeniu ludowych. od kultury, działalność et Węgrzech do głównych ważniejsze etnograficznych dużym Debreczyn lub na eksploratorzy Etnograficzna miarę ciężarze co jakiś czytelników w wnioski państw Węgrzech Hungariae kwerendy posłużyć z licznych wszystkie wypracowaniu w jednym posiadają instytucje, graficznej o łamach placówka warzystwo rozmachem poszczególni katedry (najważniejsza z przyszłości jest Komisja poszczególne kwestii Etimológica archiwalne przyczynków Aczkolwiek poszczególne co na i w nastąpi, badań koordynuje zasięgu, terenowe charakterze tematycznych. i szerokim który ludowej Zanim planuje o penetracje materiał, grafii. Studia Roczniki Instytutu Etnograficznego Uniwersytetu t. 1 — 4 : 1 9 6 0 — 1 9 6 2 Systematyczne, etnograficzne 533 z czego Finlandii, Jugo­ (14 z D e b r e c z y n a , 7 z Buda- �RECENZJE 534 pesztu i po tury jednym ludowej opracowań szego, na można 11 z i mają folklorystyczne ractwo, jak skiego i nych, a obecnie na Moszyński stwierdza, niaczych i Europy, że były Afryki zorientować i się jego tycznymi i ma na Węgrzech . posiada że Ob — znak; w w jeszcze kilka (rum. Zarówno zbie­ tego gór­ dziesiątków i lat sadownictwa. kultur zbieracka upraw­ gospodarka dla ryb W się na łowili pierwotny u się Cisą, ryb od przy brał go ludów za w ludów są K. M o s z y ń s k i , Kdzép-Európában, brzegu. żyli gęsto Połów tego ryba­ Tak uważa pomocą lub na nastawki luźno plecionej niewielkich innymi we klima­ zawodowym za rzekami jeziora koszowych nas ta w e k umiarkowanym ubocznie. połów dla sta­ czytelnikowi rdzaju klimacie niskim i specyficzne zawsze stosunkami lub naddnieprzańskich. kiedy na są właściwy z łowiec­ regionach występowaniu. w koszowe są jak różnego rybołówstwa Dunajem i pozwalają rybołówstwem pomocą użyciu wkraczając t e n sposób o jest umożliwiające czasach, ryb rzek charakterystyczne Węgrzy w się nie nastawki nad łowienie — łowi problemach tam pomocą umiejętności różnych samołówek uwarunkowane społeczny: stylisku sieciowe że za sposób trudnią występują poświadczonych ii kopie- urządzeń w mapka przestrzennym rozlewiskach którzy Węgrzy i ludów rozwinięte samołówek Autor 2 jednakowa fotografia, typów ręką ten tyle zasadniczych Rysunki, różnych na łowieckich . się w ś r ó d skomplikowanych głębo­ na Balaton całych i Ferto. sieciowych Zarówno wspólnocie z nasta- Ugro-Fi- Ugorami znad nastawek. teren swoje niezamieszkały posiadanie. ugrofińskich O wspomina 1 2 krajów. Gyalu ludności paściach B . G u n d a , A gyiijtogeto életmód emlékei a Gyalui h a g y o m á n y " ( M . e . h . ) , t. 1 — 2 : I 9 6 0 , s . 2 0 7 — 2 1 7 . kérdése studia wielu ogrodnictwa i zasadzie warianty Niektórych sieciowe nie jest aspekt koczujący i Człowiek és dla rozwinęły posiadały rozprzestrzenienie o nastawki jak sidłach większości bowiem łowienia Spotyka przejęli w ich chronologicznym tym, przypuszcza, licznie z Kolozsvár) \ znajomości wytworzyć- wiele bagnistych Pierwsze Węgrzech, te paści zasięgi swój pisząc oraz kościach. swój w także 3 wikliny rzeki stąd, samołówkach, jedynie sposób lecz przy Szilágyi nowie, gdy Górach roślinności, hydrograficznymi. M. wek (węg. w rozprzestrzeniania kontynentów. geograficzne tropikalnym, rodzaju i Azji, w Prymitywny Autor kultury większego stanie sideł wyznaczone kom, zakresu z naturalnej łowieckie w poszczególnych rannie i pierw­ dotyczą coraz rolniczych. L u d y Konstrukcja oraz działu podczas uczonych Rumunów roślin to zupełnie kul­ artykuły niwelacji O pisze że p r z y r z ą d y techniczne, kich. rosnących posiadała skutek u Cluj Wynika prace opisowy, zainteresowały miasta dziko idzie przewagi z Dwa podział zamieszczonych zagadnienia. zbieracką od z zagadnieniom trzeciego. lub stawiane tradycyjny społeczną, zaniknie. K. dla tym z liczebnej gospodarki znaczenie. nie za Mimo głębiej zachód ta co rychło na pozycję przyczynkarski Gospodarkę na duże ludność Jednakże 1 spożywanie obszaru temu 18 p o ś w i ę c o n y c h zaledwie formy Giláului) i i analizują natrafił (folklor) wyodrębnić charakter Prymitywne Gunda i Cegléd). Przyjmując duchową językoznawstwa. materialnej Muntii by drugiego archeologii B. z Nyíregyháza materialną, pozostawiał znakach E. A. na Virtanen . 4 havasokban, 3 fejlodésének 4 t. 3 : 1 9 6 1 , néhány s. Leśne „Miiveltség A vadfogó csapdák fejlodéstórténetének M . e . h . , t 1 — 2 : 1 9 6 0 , >s. 1 9 3 — 2 0 5 . M . S z i l á g y i , A magyarországi borítóhalászat M . e . h . , t. 3 : 1 9 6 1 , s. 1 8 7 — 2 0 9 . E . A . V i r t a n e n , A foglalójegyekról, M.e.h., nim własnościowych 159—165. néhány kérdése, �535 HECENZJE barcie, namuliska, tereny wiedzi, słowem znaki własnościowe muły magiczne wyjątkowymi soby rodne, ale Liwów, S. się t a k w na wąskie stokach rolę na Na Z N. rolnictwem regionu tach. z W oraz tów pokolenia roli nie radeł i zabiegów bóstwom powiązania pokolenie. W formy, murem, już prymitywnych pomiędzy Czeremisów, odróżnieniu przejawiające roślinach. Górskie p o l a i wznoszą gdzie pługów. i terasogatunki Zachowało i świąt się mają­ urodzajów. zwyczajów kulturą uprawne, się indziej zwyczajów roślinnego rolniczych Spo­ różno­ dziedziczenie 1 magicznych, świata były u Kaukazie . spotykane for­ stanowiło prastare kamiennym i zmuszeni oznaczonym. Karelii, na na lub posiadanie cechę zachowało tam narzędzi ściśle w łączą pracy się c e p y Nowsze narzędzia danych w rolniczą bijaka z u bijakami, dają Azji się prześledzić Przedniej rzemieniami. się formy (Mezo­ wielu w różnych starsze są złożone Również z i wiązań nimi częściach warian­ typy cepów z Chin, bardzo cepów się . W znane bijaki Typy Zajmuje 6 7 występujące posiadają dzierżakiem. młocki . Jazygów znajdują Analogiczne Jazygów połączonych łączenia sposoby Debreczynie bijakiem. cepy i o cepach z dwoma uniwersytetu długości, sposoby się Nieco rozwidlonym z Włoch. różnej tutaj i czci zasięgów spotyka zbiorach samorodnym nii z nakazy Kaukazu. Ikvai-Iváncsics tego pomocą terenie w niedź­ otrzymywało Specjalne Finlandii, jak i hodowanych się na Wspólną uprawę obramowane obrzędów historyczno-kulturowe i za rodu Kaukazu Wysiewa się zwierzę w i jaskinie „niczyją" nieświadomość obejmowanych Górską uprawy, przez północy: obrębie ziemią postronnych. i Lapończyków. w oddawanie podstawie potamii) ludów rolnictwo gór. starych celu upolowali łąki sianokośne lub którzy terenów i długie, uprawia sporo cych górskie dla tych, przedstawia narzędziach przeważnie tam u Mordwinów Čitaja rzeczą nietykalne oraz powszechne nizinnego zbóż, barci własnościowych G. wato było lub rybackie, było okolicznościami Estów, od i co obowiązywały oznaczania znaków łowieckie wszystko, 2^-3 Japo­ segmen­ różnorodne są przedstawiają ilustracje. Młócenie wykonywali za określone Nadto a za pomocą ją lub cepów było młockarze wynagrodzenie. praktykowano mianowicie drabiny wędrowni Cepami znacznie uderzanie szprychami z pracą północnych, młócono o drzwi, uderzanie zbiorową. i inne sposoby przeciąganie giętkim Do słowackich żyto prymitywniejsze kłosami koła, u Jazygów kijem końca terenów zboża, groch i nas — u i c h pomiędzy lub X I X w. w zamian i fasolę. znane — szczeblami kijanką. G. S. Č i t a j a , Hegyi fóldmüvelés a Kaukázusban, M . e . h . , t. 1 — 2 ; 1 9 6 0 , 313—329. L . K . Kovács sporządzając w s w o i m czasie typologię cepów n a W ę g r z e c h dysponował skąpymi d a n y m i z k r a j u J a z y g ó w (węg. Jászság) rozpościerającego się między rzeką Cisą a Z a g y w ą , m n i e j więcej w granicach administracyjnych k o m i t a t u S z o l n o k . L u k ę tę s t a r a s i ę u z u p e ł n i ć N . Iikvai-Ivánesiics. „ J a z y g o w i e ( p a t r z Wielka ilustrowana encyklopedia powszechna, Wydawnictwo G u t e n b e r g a , K r a k ó w b . r . , t . 7, s. 6 2 ) , s a r m a c k i l u d k o c z o w n i c z y , m i e s z k a j ą c y w s t e ­ p a c h n a północ o d M o r z a C z a r n e g o ; p o j a w i ł się w I w . p r z e d C h r . między C i s ą i D u n a j e m , z a g r a ż a j ą c g r a n i c o m p a ń s t w a r z y m s k i e g o . O k . 370 r . p o d b i l i i c h G o t o ­ w i e . W średniowieczu ukazał się l u d m o n g o l s k i , z w . J . n a W ę g r z e c h , o p o c h o d z e n i u d o t ą d n i e w y j a ś n i o n y m , k t ó r y p r ó c z n a z w y n i e i m a p r a w d o p o d o b n i e ind с w s p ó l n e g o z s a r m a c k i m i J . M i e s z k a l i koło m i a s t a Jász-Bereny, osadzeni t u p r z e z Włady­ sława I ( 1 1 0 0 ) , r z ą d z ą c się a u t o n o m i c z n i e . . . " N. I k v a i - I v á n c s i c s , Adaíoíc a jászági csépformákhoz, M.e.h., t. 3, s. 149—158. 5 s. 6 7 �RECENZJE 536 Niektóre bułgarskie ilustrowane ojczyźnie wyspie Bułgarzy przejęli winnic w używają) oraz jak od się bułgarskie, wywodzące Badania autora nad Obok iż w na w zagadnieniem Wypasania w miasto XVIII łąkach w. (puszta), nierogaciznę, Zdarzało silnych tarza służyła W lasach pastwisk na skich na stałe, lecz że i Wielkiej Pisze Nizinę te gólnych autor nezą wypalali nazwy stanowiące neolo­ w. co się wielką tak Już zarówno a i na konie, żołędziami. w wypadku wypasania inwen­ galasówki: sprzedawano hubka garbarzom. drzewny. Siedmiogrodu dzierżawili bydło bydła wypasali przez pasterze Wędrówkami i na hubkę Pozostawili rumuńskich badań przyczynku wypasano zimę, Obok węgiel z swoim dokarmiano całą Ormiańskie sezon. regionu. pomiędzy przedmiot w lasach dębową Rumuńscy 10 doprowadziły kulturowe 9 świnie przepędzaniu O na wsi. Pasterstwo przedstawia kiedy omawia hali. W odbywały uprawy, noszą pasterzy rumuń­ nie osiedlali liczne ślady rumuńskich węgierskich. w jak się na termino­ pasterzy Stwierdzono skalę, część pasterze zaj­ jednakże, transhumancja od południe. Novak wypasania nie tego badaczy południowa inwentarza W przez korę ormiańscy XVIII i odchodzili wielu i związana niowieczu, w nie Ciekawie Hajdúb'ószórmény . miasta Zbierano Węgierskiej. I. Balogh: pasterskiej już wędrówki V. tym przybywali się na o lub się miasta. lesie oraz kupcy Nizinie oraz latorośli wypasania jesieni w zbieractwo. kowale w. uprawy gron. etnicznego, chlewach-ziemiankach. galasówki Węgierską kulturze Karpat stwo w XVIII do zupełnie techniczne główny zajmuje do od je ognia, kopaczek winnej lasach należących zamykano niecenia i Pół­ umiejętnością niemal procesy stanowią w trzymano również z pra­ na Dunaju. sprawę Począwszy Hajdúbfíszdrmény rumuńscy. logii owce. zaś ścisłe p o w i ą z a n i a Szabadi te początkiem mowało i I. i trzody lasach uprawy od zwierzęta umożliwiał do Z że mrozów las bydła dopiero pędów substrátu swojej narzędzia leksykalnego pasterstwo uregulowało jak i w woły się, i krajach. to do istniały południe hodowla wielu typów Zarówno zasobu narzędzi i tego (szpadli przycinania innego historycznym W języka. przeszłości północ rolnictwa od dawnego rozwojem żyjącymi enograficznych z do półkolistej. z duchem zgodnie do w n i o s k u , ludami się noże przejęte się Podstawowe kopaczki poszczególnych kopaczki rozwoju 8 Nauczyli narzędzia. sierpowate w C. Wakarelski . autochtonicznej, wraz kształtu dla winorośli winorośli. niektóre aczkolwiek tworzone uprawy przedstawia ludności różnego zasięgi występowania i narzędzia, gizmy niej to specjalne przedstawiają granica uprawiali od p o d b i t e j Bułgarii do i fotografiami nie Bałkańskim uprawy narzędzia rysunkami z n i m gospodarka łąki nich Prócz i polany swoich pasterskie krótkim pasterstwa należały stad. stosunków wysokogórskie mleczna Poza do wielkiej tym część gdzie Już chłopi pastwisk należała form organizacji pożywienie, ubiór uwagę na pasterstwie obszarze 11 znaczenie. własności, rysie h i s t o r y c z n y m poświęca całym Słowenii , duże i własnościowych budownictwo, w posiada Alp. W oraz życie problematyce paster­ w mieli do śred­ prawo poszcze­ pasterstwa pasterzy związanej wysokogórskim z na ge­ Słowenii C . W a k a r e l s k i , Néhány bulgáriai szolomüvelo eszkoz és azok torténeti fejlodése, M . e . h . , t. 1 — 2 , s . 1 4 7 — 1 6 3 . I. S z a b a d i , Legeltetés és makkoltatás a hajdúboszorményi erdokben. M . e . h . , t. 1 — 2 , s. 3 0 5 — 3 1 1 . I . B a l o g h , Adatok a r o m á n pásztorok XVIII, századi alfoldi legeltetéséhez, M . e . h . , t. 3 , s. 2 1 3 — 2 1 8 . V. N o v a k , Недуг pásztorkodás Szlovéniában, M . e . h . , t. 1 — 2 , s. 9 7 — 1 1 0 . 8 8 1 0 1 1 �RECENZJE zachowały liczne się p e w n e wpływy Z pasterstwem, owczego nie i spotyka się Niemców lecz są skie w u materiału Finów, szkicuje związku z w położonej temu i przypuszczalny Kunnyó w prac w W B. we rodziny. nich członków Się, bysze z w Inny 1 2 obcy i w S. ludzie we innych wszystkich Podobnie wsiach typ osadnictwa się jak palockich Osi roli, w i przedstawia T. gyapjúványoló lat ogrodnicze, ani pilnych chęt­ moszczu. zagród b u ­ wielkiej budowano uliczki w tworzyli wsi się. O d rodzinnej. należącej uroczystościach przez wspólnotę i bawiono roli. jed­ niewiel­ eksluzywności obrębie ro­ na zamieszkałe świętowano roli jednej ustrój przeprowadzonych budowanych rodziny w w jeszcze członkowie lub się do wielkiej Obcy wielkiej przy­ rodziny, przedstawiają się sto­ Węgier. artykule osadnictwa a 100 materiału badań obrębie Hofer- w typu ok. czasie ani wina, zagrodach wymienionej północnych charakterystycznego G o n y e y , w i pozostaje pracach pry­ Konyár, ogrodnicy kunnyó, rozluźnianie zagrody w starzy pokoleń wielkiej na wspólnota a zachowała istniejących pewne wsi tam tworzenie 1 5 swoich utworzyły prace się budują tym wypadku już Członkowie wykonywano obserwuje zamieszkują. strzeniania s. lat uczestniczą którą sunki że Ale do (rodu). na czasem czasu biegiem ludowego opisuje pomieszczenia narzędzia, Palócz szeregu Z Relikty Autor dzisiaj. konstrukcji rezultaty domach, typów. pozostającym wnętrza. etniczna Od . rumuń­ zebranego różnych i założono do Somogy, podając winnicach odpoczywa; społecznej grupa w Słoweńców podstawie 1 3 nich jednak opis dostawiano rodziny i urządzenia przedstawia budynki 30 i się się się w czytelnik kom. Heves. oddzielnych Wspólnie więcej rodziny. w odległości. jednej gospodarczą. Zdarza Autor w posiłki organizacji Węgierska mieszkali mniej znajdzie Nagyvisnyó od nich Nie przechowuje Wpływ badał roli. N o w e kiej się w Kurucz najczęściej przechowuje na u walkowni Winnice zachowało jednownętrzne jesieni folowania budowane regionu, walkow- komitacie artykułów. A. Debreczyna. okresu rozplanowania u dziny nej Kurucza palockich . wsi do kunnyó, w osadnictwu szereg przedstawia od tego spożywa oraz Nagy wielkiej z t a m noce. artykule wsi południe wiosny winnicy dowlanego z na poświęcono runa poświę­ Kolozsgyula] Mniejszej, rozwojowy gospodarczemu, notatkę prymitywne Węgrzech, urządzenia; schemat zwane prymitywne, od nie spędzają osad Azji Słowian^ przetwarzanie krótką [węg. technikę części jest lub raczej z na opisuje i Konyár obiektów bo których typom ogrodnicze, 30 ' k m szereg także poszczególnych winnicach budynki Turków a Autor mieszkalnemu nim budownictwa mitywne nogami. Giula folusze się niewielkie. S. Gonyey wsi Bułgarów, osiedlenia są związane sukna). Podobne Wschodnich, gwarowe Budownictwu w ręcznie. Alpach one poruszane nazwy owiec, i folowanie sprzed niemieckie z siedmiogrodzkiej poruszanemu 12 Retoromanów wpływy z wypasaniem tkanie foluszowi Mezoség , kulturowe natomiast ściślej (przędzenie, Prastaremu ca ślady włoskie, 537 Z zagadnień węgierskiego . mezoségi románoknál, rozprze­ Polega 16 M.e.h., t. ono 1—2, 351—357. 1 3 A. K u r u c z , A népi épitkezés emlékei a konyári szólókben, M.e.h., t. 3, s . 167—176. B. N a g y , A társadalmi szervezet befolyása egy palác falu t. 1—2, s . 67—95. „ P a l ó c z ( z e s l o w . P o ł o w c y ) , g r u p a l u d n o ś c i ( о к . 150 000 g ł ó w ) węgierskich Hont, Nógrád, Gomor, Haves, Borsod, z siedzibą g ł ó w n ą uważa się i c h z a r e s z t k i K u m a n ó w " . Patrz: Wielka ilustrowana powszechna, Wydawnictwo Gutenberga, K r a k ó w , b . r . , t. 12, s . 92. T. H o f e r , A magyar kertes települések elterjedésének' és kérdéséhez, M . e . h . , t. 1—2, s . 331—350. 1 4 épitkezésére, M.e.h., 1 5 1 6 komitatów w Parád; encyklopedia tipusainak �RECENZJE 538 na grupowaniu Domy spodarcze drugim oraz i Otóż brzegu próbuje bogata 1 7 . rzeki. Autor do grzech, najważniejsze stosunkami podstawie są nieco rwanie się padkach jednostek — V. — odegrały Pražák w mieszkaniowej poza Spichlerz (klěť) Trójwnętrzny wysoko domu z niemieckimi wijała się wej na po XIII R. i 1 7 J . XIII Europie i do­ na Wę­ ze po XIII A bądź Jednakże rodzaju autor uogólnienia tego spe­ spowodowały ode­ we wszystkich powstawaniu dom przy­ osiedli geograficz­ sobą 1 9 czasie był u Słowian szczególnie w czy kulturowe wysoko domu się badań przegląd w architekci szórványtelepülések wpływy dom przez badań Rumunii — od i typ hodowlanej sąsiadująca ze odegrały tam kulturze spichrzem, niemieckich końca z natomiast ze stajnią. Kozép-Európában, osiedli aż nimi napisali za­ zbożo­ typami X I X w. związane roz­ osadników połączonego nieetnografowie gdzie zagród. rumuńskimi kialakuldsa był Natomiast górskim, typów rozwiniętej nad mieszkalnego. ludność obu który związany gospodarce terenie mieszkalnego wyniki domu Zachodnich. jest kultury słowiańskich. CSRS) Czeska mieszane rozwinął do kultury dla spichlerzem, osiedli obszarze właściwy Przy ze starych dostawiany zapoczątkowana typ daje mieszkalny na rozwoju reprezentatywny na miejscu formy produkcji. Najnowsze, dziejów jego, niemieckich. w., Zachodniej ze ana­ wiążą środowiskiem zagadnienia stajnią przeprowadzanych B a r abas, w zbożową hodowlana ostatnim są i Autor osiedli powstawanie nie etnicznymi w. etniczne mieszkalnego W poza omawia powstała które rolę jest nie tyle artykule współczesnych gadnienia. wstępie teorii. tego największą do osadników stosunki że społeczności Zdaniem różne przyniosła w budownictwa sów t. w. że wytworzyła gospodarka Vuia Na geograficznym. wniosku, (autochtoniczny gospodarką że ale już Czechosłowacji przed Słowiańszczyźnie intensywna Hofera. J . Barabá- jednodworczych tych przyczyny, Środkowej osadnikami uważa, rolę, przypisy społeczno-gospodarcze. połączonego hodowla, Autor sadniczą na rzeką T. rozważań szereg umożliwiające 18 osiedlach istnieje warunki uważa, mieszkalny mieszkalnego w Wagiem Liczne pracy osiedli powstawania do Przyczynki całej rozwiniętą występuje nad gospodarcze Wschodniej bezpośrednie Środkowej . jeszcze dom i i go­ rodzaju przedzielonej wartość typu środowiskiem powiązaniami Europie na terenie ze istniejącej Europie w wsi osiedli tego tego oraz jednym, wiejskich. Środkowej ilość dochodzi i Autor stosunki występuje z jak przedstawił mieszkaniowej wariant tematem osiedli podstawy Zarówno od same. bądź badań osiedli, jednodworczych nym jest powstawania w gospodarczych. zabudowania osadnictwa. podnoszą jednodworczych które etnicznymi, takie na formy Europie największa nich, własnych typu Inny mieszkańców skupiskami osiedli z przedwczesne. cyficznego km. zaś Nizinie. genezy na że wsi, naddunajskich dodatkowo jednodworczych Wielkiej ze życie problemem zabudowań mieszkalne wymienionej tradycyjnymi osiedli temat lizuje się wsiach w i centrum 1—2 domy opisuje genezę stwierdzenia, na Na tam przedmiotu zajmuje występowanie niektórych się w promieniu jednodworczych już mieszkalnych zazwyczaj o Autor wyjaśnić istniejącymi chodzi w stawia osiedli się kołem bibliografia Geneza sa je występuje Słowacji. domów znajdują otaczają osadnictwa w oddzielnych mieszkalne do różne szereg cza­ za­ rao- M.e.h., 1—2, s. 219—247. P r a ž M.e.h., R. V u i a M . e . h . , t. 1—2, 1 8 kérdése, 1 9 V. á k t. , s. , Kdzép-Európa, népi épitkezésének 1—2, s . 293—304. A román telepiilésés lakóházkutatás 35—66. néhány legújabb fejloděstorténeti eredményei, �RECENZJE nografii na przede owe w prace na archaiczne dawna gionalne ski, przyniesionej ale przyrządzany ko nieliczne rycznych zach jak i Istnieją do wpływami ne w część europejskiej literaturze innych wskazówki co w do go jest terytorium, obok pitny. Dowodem stare, pochodzące kumysu są z czasów i od Już piwa przede w I X w źródłach tyl­ histo­ w wyka­ recepturę dotarł l u b też ludów do przyrzą­ w ugrofińskiej, umie­ Autor jednak setek lat przed zajmowali przyrządzali miodu, bądź się, ż e wschodnich. czasie kiedy nazwy Węgrów uważa pitny n a wiele jęczmiennego wspólnoty ludów są miodu. miód wszystkim tych Węgrów kucharskich, sycony w., germańskich Jednakże X V I w., przyrządzali Niemców. tego w zapożyczeniem że W ę g r z y kulturowymi miód już miodu. wśród zarówno syconego których z te­ nich autor, napój przez książkach z wśród był miodu znajdujemy spożycia re­ różne pierwszej podaje używany piciu zupełnie wodą przeszłości starych niemieckich osadników wniosku, chętnie i której północnogermań- W Jak 20 etnograficznej. źródłach dwie prace. pitnego . przyrządzaniu (pół­ terytorium kulturowej, rozcieńczony niedalekiej naj­ środkowo-europejisko-alpejski. udokumentowane szczególnie w i badań że paszową prastarego kulturowe: czasopiśmie miodu ocenia jednodworczych gospodarką warstwy obszary Europie bartnictwa, i przyrządzania dochodzi i przypuszczenia, według pośrednictwem jętność hodowlą stanowią w analizując Autor konkluzji, osiedlach te był O w do się omawianym Jeszcze dotyczących występują następujące znano pitny wzmianki Dochodzi trudni starannie spożywany. statystycznych dzania, za miód ludów. i Rumunii. węgierskiego starożytnych średniowieczu w kraju, ludowej. z nimi rezultaty własnych wschodniosłowiański jednakowo słowiańskich zestawia regionów sztuki Regiony zamieszcza w Przyrządzanie czasach oraz zasadniczej reprezentują Szabadfalvi opisuje i ludność różnych elementy budownictwa Hunedoara). warianty matycznie, W typy których i oraz ludowego południowobałkański, J. w w Mołdawia ludowego formę etnografii budownictwa terenach, nocna z budownictwa technikę, ze stanowiska zakresie bardziej i temat wszystkim 539 i obec­ spożywali pszczół itp., spokrewnione z miód bardzo językami turko-tatarskimi. W drugiej wiązania , neolitu aż ceramiki Moraw, po dzień notowano Słowacji, Bałkańskim. carskie. W pracy, Na czarną ceramiki. Nie dzięki są zgadza gałęziom naczyń; turalnej Autor zawdzięczała mokrym palania ceramikę Habanów. czerń suchej po czarną Się i destylacji. Zarówno Badania porównawcze gatunek koniec 'na autor na do proces drewna, częściowo powstawania jakoby kolor czarny pieca pod poddawane jak są i omawia rodzaje strojem kobiecym garn­ Węgierskiej. pozostający archeologów, Czech, Półwyspie ośrodki Nizinie Szeklerzy wkładanym pieca i od czarnej Karyntii, najważniejsze zdaniem po­ Europie występowanie technologiczny Jego w ceramika powstaje koniec wy­ one procesowi na­ długość wypalania ornamentacji zdo­ węgierską. nad J . S z a b a d f a l v i , A J S z a b a d f a l v i , A M . e . h . , t. 1 — 2 , s . 1 6 5 — 1 9 2 . 2 0 2 1 Na wówczas grafitu. w. Rumunii wytwarzali otworów ceramiki Wielkorusi, występowało słomy wschodnioeuropejskie Styrii, ze stwierdzeniami wiązkom zamurowaniu ceramikę się jej Wschodnich, przedstawia domieszce t e r y t o r i a l n i e .zróżnicowane. biącej Białorusi, zagęszczenie i czarnej X I X i X X Prus znajdowały ich czarnej przełomie Danii, Ukrainy, Węgrzech ta swą terenie węgierska występowanie dzisiejszy. N a na Największe wpływem stwierdza Polski, Siedmiogrodzie pod ceramika Czarna Szabadfalvi 21 mordwińskim magyar magyar mézsorkészités, jeketekerámia przeprowadzała M . e . h . , t. 3 , s . 1 0 7 — 1 2 8 . és kelet-európai kapcsolatai, �RECENZJE 540 V. N. Beliicer etnicznych 2 2 . Dając autorka opis próbuje współczesnego stroju wyjaśnić genealogię jego warstwieniami history czno-kultuirowymi. stroju, długie jak pominają np. stroje łudniowych ludów fan, koszula, krótka koszule, Czeremisów długie i tureckich białe gorset, głowy płaszcze że płaszcze, Widoczne i z pewne nakrycia tam są biżuteria) futrzane), mordwińskich związaną Stwierdza, Wotjaków. (nakrycia kobiecego datujące się głowy tego itp., przy­ wpływy rosyjskich z na­ elementy również oraz grup licznymi różnych po­ (sara­ okresów historycznych. T. Bodrogi krewieństw 2 \ wstępie sowe publikacje dań nazewnictwa L. H. ską Morgan dokonał W drugiej części rozwój Podaje próby którzy węgierską autor stwa. badania rycznymi ważką wieństwa. 2 4 . rodzaje mają sztucznego celu stosunków skich i Jezus, terstwo terstwo płci bardzo Piotr krwi z i M. S. autor w ZSRR 10-leeiach. Edmonsona, Eskimo. i ich terminologii wiejskiego rodziny, gdy wniosków. i Dalej ogromne szereg pokrewień­ pokrewieństwa. tymczasem wielkiej z stosunki rodziny. badaniami Autor ugrofińską zawiera Po­ prehisto­ powołuje się terminologię aspektów Nigdy oraz się tego indeks sobie zawierają się ludzie w z na wiele palców, badania typów i sztuczne równi mogą na pokre­ węgier­ sobą kobiety dopatruje się węgierskich krwi. pozycją społecznej. Można i i dziewczęta. wielu bajek cech roli wypijać W ludowych W węgier­ przykład diabeł, kumów. ręce mityczne, sztucznym dawnego formy nawzajem sobie postacie te Be­ dwa społeczną, Na w podawać C. przyjacielskich Również występować ludzie Obie i pokrewieństwo. sobie przysięgać, pisze wyodrębnia pomocy człowiekiem. sposobów. między autor braterstwo hierarchii — ludowych ludowych wzajemnej biednym można nie robią autor bajkach bajek pokurnanie stanowiska zawierać pokurnanie węgierskich księżyc, w i a t r serdecznych męskiej. Katalog i typu połączone również zarówno pokumać słońce, mogą przez w którzy się różne mogą krwi stwie tzw. y do organizacyjne system zapewnienie ludźmi, kumają śmierć, utoczoną małej węgierskich pokrewieństwa: między św. rownica, od Olderogge a ostatnich Murdocka węgierskiej dalszych otwiera analizy przeważnie bajkach zajmujący do do w etnologiczne pokrewieństwa pokrewieństwie podstawie na P. węgier­ się terminologii. Morgana zaliczają zręby obejmującą Steinitza G. różni pokrewieństwa. sztucznym Na Od ba­ podstawie analizował ostatnia opisowej początek których jaki po­ dotychcza­ pokrewieństw. gospodarczo doprowadzić Steinitza Studium systemu O reš W. w ta miejskiego odzwierciedlają na pokrewieństw jest terminologię terminologii powinny pracę skiego wsi grupy badania poświęcona niezależnej na i sposób, pokrewieństwa terminologii Przedstawia zasady, Morgana Kirchhoffa, współczesne studium dotyczy głębione na Według terminologią według rozróżnia pokrewieństwa terminologii terminologii najważniejsze pokrewieństw. zatytułowanej nad wyjaśnienia część Autor Pierwsza pracy węgierskiej omawia rozpatruje „uralskiej" terminologię uwagę dla Trzecia tzw. badań podziału zwraca znaczenie podziału do autor terminologii pokrewieństwa. należy badawcza pracy pokrewieństw, i przedstawia swej dotyczące terminologię „turańskiej" Problematyka absorbuje Na jak król, cza­ Bra­ krew itp. ale Bra­ tylko pokrewień­ braterstwa sporządziła A. krwi. K o - V . N . В e 1 i с e г, A mordvin пд'г viselet ószehasonlító vizsgálata, M.e.h., 1—2, s. 249—267. T. B o d r o g i , A magyar rokonsdgi terminologia vizsgálatának néhány kérdése, M . e . h . , t . 3, s. 1 2 9 — 1 4 8 . C s . B é r e s , A mürokonság a magyar népmesében, M . e . h . , t . 3, s . 1 7 7 — 1 8 5 . 2 2 s. 2 3 2 4 �RECENZJE vacs . 2 5 W talogu. referacie Z. Ujváry się ich — twórczość Ujváry ściołach nych pieśni lub I. części jest dopiero zuje np. w wiedzę dane podania Przy generacji i uwagę łeczeństwa metody ludu. Autor uwagę Obok wpływ tradycji na dalszą ostatnie głęboko nie tylko w podaniach i fragmenty dziejów. n i e przejętą podania w należy narratora. i filologiczny i zapewniającej możliwe przeprowadzi Podanie po­ przeka­ od prawdy. racjonalne z irra­ nieprawdopodobieństwa, jak światopogląd danej zbiorowości, Opowiadacze podań transmitują w n i m przechowywaną. brać pod uwagę Umiejętność Przy tradycji rozwija podania aspekt, Autor ale postuluje skuteczność i nie tylko tworzenia badaniu formalny środowiska. ludowej — Opowia­ tradycji. i przekazywania mutacjom. koń­ {Arany rozpowszechnił. odbiegający elementy wrażenia partii trąba autor i ko­ wesel­ literatury tradycji. daleko przebija zakorzenione charakter sposób W się i materiał ustnej pleśni w oracji Zíoía jak twierdzi z wyimaginowanym, przez pewnym przyjął ogromny nie sprawiają psychiczne badawczej często Sárosi badania ludowego — zbiorów śpiewanych ludowych. Gyula do l u d u , się analizę pieśni poetów poety przekazywania rzeczywisty zachowywania i K a ­ 26 zwraca wierszowanych problemy podania ale oraz utwory utwór przeanalizuje społeczne ulega swojego opublikowanym ludowych . duży zawiera nabożnych 1848 r. d o t a r ł procesem przekazywaniu przyjmowania, w ludowych, duchowym weselnych Główne środowiska, są plan i wierszy wywierają Pierwsza rozpatruje ludowych stosunki swojego predyspozycje pod gdy te W i poezji życiu części. jakimi prawdziwe, bajkach. aktualne 3 pieśni istoty nad choć i i literatury patriotycznych, zdarzenia się t a m świat cjonalnymi, na drugiej wtedy, zdarzenie Splata pieśni pieśni kulturze przedstawia badania zbiory zbiorów ludowej drogi, Zrozumienie głębione w wierszy opisujący 27 Kilonii. pogrzebach, Ferenezi (ustnej) . w pracę i rekonstruuje Trombita) i na itp. W cowej 1959 r. tylko Ethnographlca" ludu. podzielił miłosnych, „Acta pomniki poetycką przedstawia w formą znaczenie pisane autorka nim Rękopiśmienne omawia i o w obszerniej rolę ustnej czasopiśmie pisze wygłoszonym zajmuje na omawianym Obszerniej 541 i i pamięć, się w ciągu należy psychikę w wielu zatem brać danego spo­ wypracowanie postęp ale przetwarzania, specjalnej badaniu ludowych podań. Ten i s a m autor węgierski kult zamieścił lasu . W 28 w omawianym powiązaniu czasopiśmie z całokształtem badał a n i m i s t y c z n y k u l t l a s u n a Węgrzech. Szczegółowa autorowi na wieków. Wyodrębnił a rozróżnienie mianowicie: demona 2 6 2 7 2 8 s. 1. k u l t leśnych cztery drzewa w warstw w ścisłym drzewie lub grupy znaczeniu ducha jedna na drugą animistycznego (modlitwy ściśle istot niekoniecznie mieszkających l u d z k i e postacie, j a k elfy, karły, o l b r z y m y ; animizmu Ferencz' a n a l i z a tego k u l t u zachodzących zasadnicze Świat ludowych do w drzewach, ciągu kultu drzew); zespolonego pozwala w 2. lasu, kult z drzewem; a przybiera­ 4. k u l t l e ś n y c h u p i o r ó w duchów. Á . К o v á с s , A készülo Magyar Népmesekatalógus meséinek tipusmutatója, t. 1 — 2 : 1 9 6 0 , s . 3 5 9 — 3 8 9 . Z. U j v á r y , TVépi kéziratos versesk'ónyveink, M.e.h., t. 1—2, s. 111—146. I . F e r e n e z i , A népmondakutatás néhány elvi kérdése, M . e . h . , t. 3 : 1 9 6 1 201—211. I . F e r e n e z i , Az animizmus világa és a magyar erdokultusz. M.e.h., 1.1—2, 5—33. 2 5 M.e.h., s. także 'mieszkającego 3. u b ó s t w i a n i e jących szeregu studium wierzeń �RECENZJE 542 V. Diószegi Pierwsze dopiero 140 lat materiałów, of nad Te first Przyczyną ostatnie Magyar sformułowanych w wanie zjawisk, przebadanie 0 jego ne postacie ludu i właściwe do starych w z dawnymi Węgrami. J. Alexe jenko na przedstawia dotykać 1 rybackiego, a wchodzić łodzi nymi a duchy. złego sie Przy krążący ze głośno w strzałą oraz mowlę przed wpleść tajdze. wieloma bliskie Z. jednego są się złymi się orlich układano piór duchami. w pas już stwierdza, względami podobne Sa.mojedom z Ketów. jej babki. innej w za winy na z i rodzącej. brzozowej kołyski suszono, Odzież są do obrzędy zwyczajów innych Musi dawniej człowieka. i zdrady wolno jej także specjal­ życia zaklęciami noworodka zwyczaje nie łowieckiego wolno tryb rezultat dnie czego ciężarnej położnictwie dorosłego że przebywała obwarowana i na win. Dziecka kołysce Nie jest modłami Ketów [Jenissejscy sprzętu Pępowinę Zagadnienie zwyczajów do kobieta umieszczane północnej przedstawił ludowych Ketów Autorka szczególnie się ze s w y c h szereg Węgrów narodzinom dietę przez cały przez towarzyszących ciąży, jest pozo­ wspólnocie omawianym znająca jakiejkolwiek skórę' i pęki ją lub Autorka Ujváry z uważany spowiadać zajęczą wieku w poród męża, szaman należą analogii W zawsze rodzącej wreszcie czy we zajęcia ludowymi przebieg jest i odnaleźć koczujących ciąży i wierzeniowe szamanizm, 1 w 3tł należących nimi wierzeniach autor jeszcze dziecka . obrzędów jej czasie opisuje obecna namiotu prowadzenia zawijano przedmiotów Autorka i w części j e s t z a istotę n i e c z y s t ą / w o b e c do W one z Mitycz­ szamanizmu. narodzinami wśród ludów studium. szuka się z o k r e s u z i również mówiących wątki jej Dalej Diószegiemu się zwyczajów należących porodzie Trudny z czy tylko Zwyczajami się uważana rybackiej. dokoła porodu szereg także zakazami. wywodzą przeanalizo­ jak diachronicznym poszczególne żyły się jak występujące wyznających datujących Turuchansk kobieta sprzętów do które rejonie Ketów udało związanymi lat w dziecka. U kobiety. efekcie cel historycznych niniejszym ludowej. kiedy za Węgrów, — czy pokrewnych, zajmowała Syberii kilka artykule jej W sobie w Beliefs metodologicznych szamanizmu, jest swojej Religious postawił etnicznej, czasów, the reliktem kultury wierzeniowych, ich terytorium, A. Ostjacy] przez kręgów z metody wcześniejszej założeń synchronicznym, grupie zdobyciu być dociec, węgierskiej w with zarówno 29 trudności we i ludowej rozpoczęta wypracowanej autor własnościami się ludów autor podstawie zawarta poddaje węgierskiej wierzeniach Na religijnych Stara były archeologicznych zjawisk autor wierzeniowych węgierskich obecnego tych badaniom. całej religijnych pracach rzeczy concerned mogłyby nadludzkimi — elementów stałościach w kulturze Węgrów odpowiednio Research pracy które węgierskiej religijnymi uzupełnił Hungary. wierzeniach Analiza obdarzone są of T węgierskiego porównawczym of w ymienionej śladów wyobrażeniach spokrewnionych. stanu brak niedomagania Settlers wszelkich tego zaś Problems w wierzeniami wszystkim Methodological the szamanizmu dawnymi temu. przede badawczej. pracy Pozostałości badał badania ,,babka'\ odpędza złe małżeńskiej, zatem w nie kąpano, cza­ lecz kory. Maleńki łuk miały chronić nie­ aby w rodzącej narodzinowe ludów, późniejszym zakopywano Ketów szczególnie pod zaś Syberii. przekazywania, węgierskich . 31 Swoje przejmowania obszerne i funkcji i rzetelnie udoku- V . D i ó s z e g i , A magyar néphagyomány és a sámánhit kapcsolatai, M.e.h., 1 — 2 , s. 2 6 9 — 2 9 2 . J . A . A 1 e X e j e n к o, A gyermek születésével kapcsolatos szokdsok a szibériai keteknél, M . e . h . , t . 3, s . 9 7 — 1 0 6 . Z. U j v á r y , Az átádás, átvétel és a funkció kérdései egy népszokásbaru M . e . h . , t. 3, s . 5 — 8 8 . 2 9 t. 3 0 3 1 �RECENZJE mentowane studium zwyczaj'Orwl obcego pochodzenia gionów Siedmiogrodu, miogrodzcy mu terenów w zabija żniwa, janie głowy jako aby w następnym czaj zabijania tam zniszczenie w symbol sposób czynniki turze? istnieją już cza złych Poza gdy może Dalej w duchów się autor całych do późno, go, a Ponadto na terenie zabijania Ujváry kury Czwarty regionem a wiane po i koniec czas dziś karnawału sceny, akcje są nawałowe downi z t a k że się karnawału pełne aktorów wspólna widowiska aktorami i jest się 3 2 w był Gry szereg nie dopusz­ urodzaj nie ten itp. bliski, przyjął przejęty u już się przeka­ terytorium. dawniej Na go. został ludów szersze koguta. bliski. zabawy zwyczaj zakończenie enklawy pochód nawet kobiety część Farsangi i mile ich w imprez. kierują terenie. Przez jest Miejscem przędą. grą játékok jak cały odgrywają Rozgrywające wiejskiej. na upra­ początek, widziana, dziewczęta dramatikus hodowlą Ukrainy, poprzebierani humoru. jest narodowej przebierańców. często i Szatmár Zarówno społeczności Widzowie w prześledzenia Króli. słownego a rolnictwem są we . Szatmár mniejszości odpowiednio i 3 2 Siedmiogrodu, (zapustne) możność karnawałowe Ujváry się karnawałowych której duża i trudni Trzech jednakże, I. F e r e n e z i , Z. U j v á r y , M . e . h . , t . 4 : 1 9 6 2 , s. 3 — 1 6 2 . bliskie mieli przejmującego już na z ludnością hałaśliwy organizatorów bardzo ją mężczyźni w bardzo wzmaga zanikał I. Ferenezi i Z. mieli sytuacyjnego izba, lub Węgrzy Zwyczaj zabijanie karnawałowe bardzo schodzi jak tworzącymi dopuszczalna wiejska kiedy Ludność łączą stycznia, młodzi komizmu tam, koguta ekspandować wyłącznie autorzy 6 aby przez Węgier. zabawy tylko Europie. zawiera oznajmia tradycyjne, twórcza jest dzień, i kul­ przyjąć ludu zabijania Jakie jest psychicznie i nawykami rozpowszechniony całej osadnikami rozpoczyna trwania zacji w gdy pytanie,, obcej się kogucia wtedy, okresie, kulturowe Gry krew rok złych zupełnie identyczne terenach. znaczenie, opracowane powiązania terenie. w sobie m . i n . , że k o g u t że życia drugiego. Wierzono tylko zwy­ oznacza mocą koguta zwyczaj słaby, Węgier podobne koguta niemieckimi różne cja kult w., za północno-wschodnich omawianym Karnawał całych miał Szatmár, Bliskie także już do się ma do zabijania n a niektórych XVIII był w może cel stawia zabi­ zabija koguta ma lub tych zbożowego, przed narodu zwyczaju zwyczaj mentalnością dlaczego tom czasopisma regionu bydła. i omawia wsiach w zatem z się, przyjąć Podobny Zabijanie jednego zwyczaje, zwyczaju mieszkalnego, tylko bo zujących obcy żniw pobudzić z Wielkanoc demona zabezpieczyć jakiegoś zbliżone może się sharmonizować a że plony. koguta na re­ sied­ Węgrzech czasie płodność. A u t o r od z t y m ptakiem. domu zastanawia Węgrzech, stosunkowo lub przejęciem zwyczaj się wniosku, związanych t y m obcy przechodzi W koguta ma n a nowożeńców podobne Przed wierzeń do zaś żyli każdym północnych wzmocnić obfite krew zadomowienie w Wielkanoc). wesela Na Siedmiogrodzie a winien znów czasie ludowy w autor niektórych na zabijaniu wiejskiej. weselnymi. (karnawał, poświęcił t j . t a m , gdzie ten polega czasie: krwią roku, w sprowadzić dochodzi funkcjonalnie. swoich starego koguta zwyczaj Swą Węgier, społeczności obrzędami wiosnę bibliograficzne) ludność węgierską karnawału, spowodował na umożliwiają Autor gdzie roku Zwyczaj innym z prze^ północnych całej czasie jest zimy, a nadto jaki w w płodności. koguta Zabijanie duchów, koguta związane koguta nowy. obecności Transnubii koguta i lub Słowacy. w się w 242 p o z y c j e przyjętego Tramsdanubii Sasi, Niemcy odcinaniu i (529 p r z y p i s ó w , 543 się inwen­ insceni­ Na kar­ Kontakt wi­ aktorów lub Szatmárban, �RECENZJE 544 narzucają ról- im chętniej Aktorzy Ferencai í Ujváry 1. p r z e b i e r a ń c ó w parobcy a w i psów. wygłaszają Większe darz i mu z także rzemieślników znanych W w gry regionów gólne motywy Na noszą W trzeba artykule językoznawczej. Badając tanura oraz łączący obydwa apelatywy. na zaś mutandis i „piec określenie sama grzebaniem). Ustalanie niach — ściowo i nicznych. i pokrewne -odpowiednią metodę czyli drewnianych. badanie do magnetyzmu W w Polsce należy szukać — to pozostałe, w B. rodzaju zachowania dramatu ludo­ porównują Europy. i w innych Poszcze­ Niemczech. zdaniem autorów — współczesne ich inter­ nieetnograficzne Gunda innych bowiem U daje 3 2 nikan wielu staroperskiego w związek w popiele", wielu językach używana chleba analizy wyjaśnaa zagrzebany ludów, chleba opraco­ próbę i językach „chleb etymologia mutatis jest związana średnioperskiego archeologicznych jest obecnie dyscypliny, badawczą. Autor słojów", znaleziskach i z popiołem nikan słowa etnologicznych nowoczesnej określenie absolutnej wypracowanymi wieku określać wymienia pozwala kamiennych sprecyzować ich kilka i materiału wiek. Na nauki orga­ dobiera najważniejszych. glinianych młodszych odpowiednie określenie czę­ znale­ przez substancji o k r e ś l i ć , /wiek i a chronologii wiek znaleziska bada­ archeologii, metodami pozwalające przewidywanego pozwala i karnawałowymi Ukrainie, u w a ż a , że w niezbędne „kalendarz też wyprawia koniec terenie dotycząca w . Autor rozporządza Stosownie drochronologia,, lezisk etnologii, Archeologia 3 3 bywają przejrzysta. chronologii L . Vértesa Na na wypiekania świetle się pełne gospo­ popularnością się z a g a d n i e n i e m elementy. chleba (terminologia więc gesty różnego mówienia zabawami chleba". do za czym skąpy wojska analogii wymienić wypieku staje absolutnej przyrodnicze się tym popiele) to p r a c a także ziska. nazwa W w do sposób i Dużą się całe przy węgierskie. znaczy ziemnego do osób. dające grywane syna średnioperrskiego w y r a z u Nikan teksty zbójni'cy, Chętnie zwyczajów, odpowiedników ziemny pieca ta (zagrzebany ich z na irańskiego znaczenie wyrazu tanura jeszcze niewielu środowiska. karnawałowych dziejów Z a świń, Zazwyczaj wesela, wiktuałów. tym Szatmár czysto lub więc przez wołów, udziałem przebierają poszukują piętno byków, występują zajmują ludowych z śmierci poszczególne Rumunii, gier skarbcu Szatmár autorzy jego w przy udziałem Tak ujeżdżane a n t r o p o m orf i czne, oddaniem swojego regionu występują zakończenie wania. pracy z pochodzenia w ze a następnie ogólnoeuropejskim pretacje parodiując swej scenki skradzionych z inscenizacji. kościelnych, wsi. Aktorzy postaci zapustne ze życia przed konie postacie scenę interpretacji widowisk większych zbójników-batiarów. Cygan-ojciec analizują węgierskich, Aczkolwiek w i typy figuralne, się czy antropomorficznych. bociany, krótkie inscenizacjach sporządzoną części kozy, obrządków w chwytający wszystkim 2. f i g u r grupy parodią często z zasadnicze n i e robią odgrywają mają inscenizacji publiczności. przybierają odgrywa kupców, ogóle autorzy są sceny i dalszej wego lub cyganów. weselną się wsiach za zwierzęta Najczęściej życia dwa rodzaj życzeń niedźwiedzie, znaczenie Bardzo i zwierzęcych, za dialogi ceremonie ucztę cieszą się się „pandurzy" sceny widziany gustów rozróżniają niektórych tylko sprośności. do maskach natomiast odgrywane siebie się Przebrani przedstawienia. są w przebierają „huzarów", jeleni przez dostosowują Den­ zna­ prze­ chronologii B. G u n d a , Az iráni kenyér torténetéhez, M . e . h . , t . 3, s. 2 1 9 — 2 2 6 . L . V e r t e s , Az abszolút idorerd meghatározása az archeológiai és etnológiai kutatásokban, M . e . h . , t . 3, s . 8 9 — 9 6 . 3 3 3 4 �RECENZJE szczątków kostnych najdokładniej pozwala wyznacza radioaktywny. przebadanie wiek Jednakże 545 zawartego starszych znalezisk sposób posługiwania w nich fluoru. pochodzenia się I n i m jest kłopotliwy i M A S A L E B I SAKHARTWEŁOS Opublikowany prof. kowej i G. Jubilata, SRR jest z jak etnograf i G S R R w do są towania się których w bogaty gruzińskich t. także prof. dwie Od Gruzji i on na i prof. teorią szkole ona bibliografii otacza najwybitniejszy Gruzińskiej szkoły prof. ważnych Etnografia jak One znany. w etnogra­ do zorien­ etnografów, Obok również etnografów uczeni z innych spoza Republik przygotowaniu wydaw­ kontaktów świadectwem jak porusza­ okazji gruzińskich kadrę to w i współ­ uznania zasług roli w studia właśnie Czitaja P o l s k a , t. I X jak i przedstawiają orientacji i ludów w działalności w Kaukazie, muzealnych. dużą Obie wartość, gruzińskiej pedago­ w tej wartość Tbi­ chwili nauko­ badań o etno­ Czitai, naukowych ludowa, metodyka artykułu. dostarczając świetle zaintereso­ zagadnienia prac omówione etnogra­ pozycje m; (tbi- zestawiona 1924—1961. W etnografii etno­ gruzińskiej poprzedniego sztuka oraz badań naukowym G. latach kierunki Kaukazu historii prof. uzupełnieniem główne na mówić prac w metodyką pracom pozwala warunków na Uniwersytecie nad nich etnograficznym. pracujących nadały z pokazując zaipewnienia k a u k a s k i c h . Szczególną który Gruzji innych pierwszej 5—15), lat prowadzonych zakresie etnografów jego się do W (s. muzealnictwem opublikowanych rysują Czitai. Jubilata wykłada radzieckiej. Bibliografia i G. od w i e l u Jubilata odrębności, terenowych, dla i prof. G. Czitaja nadają 133 p o z y c j i uprawa G. zatem prace udział się r ó w n i e ż republik Czitai wyraziście zarówno artykułów k a u k a s k i c h oraz Ich Historii Podobnie zainteresowania nas zmierzających liczną innych walor Gruzinów u Instytutu Republice. międzynarodowych (s. 1 7 — 3 6 ) , j e s t p o ż y t e c z n y m nader Jubilata: etnogenezy 35 - nau­ jakim gruzińskiej szereg swe wytężonych, zasług kultury. wykaz w pracy działalności i lat prof. G. etnografii R. Todua krajów poświęcone Obok pominąć terenie liskiej) riałów poświę­ pracy Nauk staraniem dostarcza jeszcze ZSRR. poczynań przygotował gruzińskich z to twóroów przedmiotem szerokich, życiu GSRR. również grafów zane Czitaja zawiera etnograficznego, o kilkudziesięciu graficznych ficznych, z się drukują G . Czitaja zajmował działalności Zawiera Gruzji" szacunek, Akademii i metodach jest granic pozycje jego w prof. i właśnie wań Tbilisi Czitai. informuje etnografii sposób będące malo zarówno G. otwierają terenowych, przez i G. jeden z wydawnictwem tak ośrodka wielokierunkowość w Prof. tom badawczych spoza wyrazem Gegeszidze wej Etnografii etnograficznym 12—13 „Materiałów" gruzińskiego Tom lisi 12—13, i 4 5 - l e c i a podjęcia Uznanie ukazujące w s z y s t k i m z sąsiednich a jest naukowych Nie Tbilisi, omawiany się dorobek w Radzieckich, gicznej. w zagadnienia problemach przede rozwoju zasłużony. Gruzji" również najrozmaitsze pracy etnografii. czasopismem Gruzji. Zapoznanie nictwa do urodzin członek-korespondent Etnografii czołowym jących Gruzji; zakresie Uniwersytetu poprzednie w 12—13 „Materiałów 70-lecia jego Gruzji, fów M. t. radzieckiej. „Materiały tomy t. okazji najbardziej w profesor etnografii i ostatnio Czitai pedagogicznej obecnie AN Nizińska s . 4 3 3 , i l u s t r . 137 cono się ETHNOGRAPHIISATHWIS, węgiel kosztowny. Irena 1963, wreszcie organicznego in. zwią­ mate­ radzieckiej. �546 RECENZJE Problematyce już poświecone muje o wartości z XVIII a historii badań są dwa materiałów w., W a c h u s z t i G. Czchikwadze nego. Cz. 1, w muzyczną W. ludowej i się (s. i A. N. o A. (s. zajął (s. W. o z kultury a budownictwa zajął się „Dabrazuli" ralele przez tkactwie w wspólnot się i i Ocziauri D. Swanecji (s. 349—359). typów W Tria- pozostałe artykułów prace dotyczą­ T. Ocziauri. miesz­ domostw, wnętrza, „Pandżiriani", R u - i budownictwie planu jak tzw. i coraz zaopatrzonych sprawie już produkcji tka­ Gruzińsko-adygejskie G. Czaczaszwili, 361—380). Gruzińskie T. w przyczynek starych znacz­ 127—140), jak i wiejskim dwa 271—279), wyposażenia 187—197), Spośród Abesadze, (s. jedynie (s. gospodarczymi podobnie ludo­ Natomiast (s. należy tzw. problematyką Organizacji Zagadnienia ludowe sobą artykuł i w rodzin w decyzje obrzędy rodzinnych. Dżelabadze, Swanecji trudno Z Godła (s. okazji i 387—402). się pa­ komunikacji sposoby przeprawy i są jeszcze na wspólnie tbiliskich duchowej wszystkim Były górskim celem pomocy problematyką cechów przede dostępnym jednoczenia żywych przy społecznej dotyczy gospodarczego terytorialnych, specjalne kultury społecznej terytorialne z wspólnot były i mówią (s. do Pasterstwu osetyńskiego zakresie N. ludowym współdziałania kościelnych się t a k ż e tkactwie podejmowali bezpieczeństwa, świąt (s. 8 5 — 9 8 ) , Wspólnoty kowie instytucją domów, artykuły literatury Racza-Leczchumi przebudowę Kwezereli-Kopadze, sąsiadujących związane wnętrz, w Dążenie 319—349). szenia Z w współczesnym nowych uwagi. Charadze, Bałkarii kultury naświetlenie budownictwa domostwa wszystkim oraz Adygeńskim interesujących zarówno 111—126). (s. 4 1 0 — 4 2 2 ) . są b o g a t o i l u s t r o w a n e . we do starogruzińskim Osetynów mieszkalnymi informują w w zapo­ wiejskie Materiały tych u przepiórkę osad rolnictwem Kaukazu gruzińskich. zajęciach rejonie problematyka języku (s. przeszłości wyposażeniu przede zajmujące godne i Gruzji N. (s. Artykuły R. muzyki Z umożliwiających etnografów Ogniskiem bardziej „Oduri", praca rzeki mniej artykuł gospodarstwo w wina osadnictwa, w i żaren do O Pomieszczeniami do etnograficzne porusza twórczością również krajów Azamatowa, gospodarczymi stwierdza jedwabnych na Formach o Czibirow budownictwo okna.. O nin i sidła przeobrażeniami Autor częstsze 291—299), muzycz­ nad jednakże językoznawczych w dotyczące materialnej, cych tym budynkach budownictwie który w pisze L. M. Nazwy miejsca. — Ciłosani Artykuły kalnym. (s. folkloru materialnej. Rośliny prasy Pasterstwo Budynkami 301—317), zakresu infor­ gruzińskiego Osetii dotyczy sąsiednich źródłowych w mniej artykuły się i skrupulatności Guruko są Robakidze 99—110), letii o kultury Kecchoweli, (s. 4 7 — 5 8 ) , kultury, mieszkalnych chadze N. i Gruzji zasobów Gagłojewej, Rechwiaszwili, Nowych całości i północnokaukaskiej 1 2 — 1 3 uzyskała Gruzińskie Leklaszwili, poświęcono Z. liczniejsze wnętrz. t. terenie ustnej świadczy łowiectwu nie w do b a d a ń ludowej w Mahometów historyka badań gruzińskiej ludności artykułom: dziedzin dobrze artykuły: na wszystkich poszczególnych 1 Muzyki (s. 2 5 1 — 2 6 0 ) , A . S z a n i d z e , wykorzystania wej, A. gruzińskiego źródeł h i s t o r y c z n y c h łamach zajęć twórczości Bżedugów 37—46) znanego związkach na rolnym dzięki gruzińskiej rolnej i prymat podstawowych znajemy pracach Historiografia X I X w. i na Kaukazie uczony dla etnograficznych przegląd połowy Gruzji 281—290). przetwórstwem w do w Osetyński w prace: starożytnych O Zdecydowany dotycząca zawartych Bagrationi, daje Gruzinów (s. artykuły. przygotował której Gwacharia, etnograficznych dalsze w to stowarzy­ terenie. Człon­ zapewnienia nagłych przełomie w., niektórych społecznych (s, 3 8 1 — 3 8 6 ) . sobie wypadkach. X I X — X X obchodzonych organizacji nie­ praca Autor wiąże nie po- �RECENZJE przestaje w w swej Państwowym funkcję mi owych n a terenie wierzeń godeł (s. wielu badań w przechowywane zwierząt, genezę owych wiąże z właśnie Swanecji W. wierzeń żące d o dycji traktuje (s. dwa — Wino rodziny (s. dalsze сгопа artykuły, osiągnięcia teriałów". Poza wymienionym nictwa publikacji w znalazły choć wodu etnografa. na obrażeniach Jest w pewno Nie bardzo kulturze niedostatków należy w prac tości. W y p a d a recenzowany że a w o Wiele w wyrazić lwa terenie Problematykę Zedasze — in. winnice nale­ wspólnoty wiej­ jeszcze do obrzędów tra­ ludowych Kartlijska Obrzędy pieśń weselne zbyt Abadze- niedołączenie tak do do n i e g o ważnych streszczenia indeksów, przy tego Proces przede rodzaju Zbigniew próbę przy­ poczucie o ustalenia interesującym z za­ prze­ po­ etno­ zakresu demo­ dozoru redak­ 59—83). tematyczne. orientację niedostępna w Przemieszanie w jego pozycja, dla prac. z indeksu w szerzej przy Brakiem zawar­ jaką jest niegruzińskich wydawnictwie zamieszczone wszystkim się ów mówiących i interesująca z treścią budow­ nawiązujący jednakże którymkolwiek rosyjskie nad „Ma­ kształtowania sumienmejszego zespoły utrudnia w form Krótki Guguszwili (s. drukowanych się budzi badań tomie ściślej 403—409). jedynie P. pozostaje streszczeń nowych Artykułem lat że t a k c e n n a zapoznania a brakiem w zakresie artykuł cenny, praca problematyce spośród lakoniczne z w 'omawianym n i m materiałów 160 artykułów artykułów w (s. badaniami. również stopniu jest i w ostatnich żal, Gruzji jeden robotniczych, dużym pozbawionych w Tkibuli związanych najrozmaitszej n i e wystarczają ficznego, Swanecji postacią psa, na Mamaładze Dżawachiszwili bowiem jest okresie pracy, również G. objętego nieugrupowanie tom, etnografów. gruzińskim terenu Gruzji cyjnego, kułów i dotyczącym jeszcze Interesujący środowisk nie etnograficznym, Ludność języków, T. Mierietkowa artykułem znajdujemy grafa, tomie wierzeń reprezentacji węglowego robotników Do przez autor, przez najprawdo­ przyczynku przypuszcza ośrodka tylko n i m praca chodzenia ale już się przemysłu czynek, grafii: także jak M. one pod m. kształ­ rozszyfrowuje totemizmu. w o były terenie przygotowywane mianowicie właściwej znalazł problematyki. robotniczej u a oraz a dostarczały dziedzinę etnograficznego nie tej ofiarne tego się na autorki wilka, Topuria Wina one Bardawelidze się swoich terytorial­ worki wiezione reminiscencję N. przedmiot arzeszeń jedwabne Zdaniem dawnych zagadnienia, 261—270). Poważne do jako za na Wierzenia­ historii Z przedostały pozycję nawiązuje, (s. 2 3 5 — 2 4 9 ) to W. Gruzji wilka. Interesującą współczesnością klasy do również 157—173). wiejskich. Są uroczystości wskazać znawczyni godła upowszechnienie Uprzywilejowaną przedchrześcijańskich. poszerzają że artykule Gruzinów; powietrzem. kultem podejmuje poszczególne obrzędowa chów tym kraju w przechowywanych również cechowych. doskonała Swanecji. Ich się interesujące czasie się Partów. obrzędowe wspólnot lub w W godeł stara organizacji wierzeń artykule stwierdzając, wilka. ale Bardawelidze zakresu lwa. Bardawelidze wino z tu wypełniały religijnych ofiarne skie w systematyki Tbilisi, Bardawelidze, kościołach przyczyną silnym czczono w znaków za się W . W. prac najczęściej próbie w rzemieślniczych zajmuje wówczas podobniej życiu omawianym tach i Gruzji 141—156). nych i opisie w cenionych obrała jeźdźców na w Gruzji Gruzji autorka pracy Muzeum 547. części tomu nazwisk języku znanych z arty-" jest i wydawnictwach. Jasiewicz, Maiko tak­ geogra­ Kwaliaszwili �RECENZJE 548 ČESKÝ Pod L I D , R. koniec 5 0 : 1963 1962 r. kich, „Československé] miała nastąpić od Pociągnęła ona dotychczas na jego tytuł, który która krajach snym „ČL". dla i Lidu" wzorem jak Nie Pierwszy numer Slovensku, określał rowo-historyczny objęcie i Zíbrt on dla i był stopniu Čeňka zapełniał sprawozdania „Wisła" niego Českého prac Jednak Z na jego już dla też pierwszy przez Czasopismo „ČL" ma po Jaroslava Etnografii a epoki, było 5 a niekiedy jego ve ,,Wisły" podtytuł: wiąże aż jak to w 32roczniki tak tzw. Lubora wyłącznie dużym recenzje, czasopisma Karłowicz, czasopisma On i Zíbrt Bibliotekę na kultu- spowodo­ kierował umieszczał się а działy: mianowicie J a n Karłowicz. wewnętrznym które Slezsku dwa a redakcją wiele materiału. na od jej otwartym czasopisma, Moravě, czasopisma R. ówcze­ początkowej — 3 wielu w przyczynków ocenie dyscyplin, stać wychodzi połączeniu Kramaříka ukazujące się z przy co do się odtąd tę Z. S z r o m b a , Československá R, 9—10: 1961—1962, „Etnografia s. 4 1 8 ^ 2 2 ; t. 8: 1964. rolę dzisiejszego. współudziale dwa podstawowym przejmując dnia „Československa miesiące F o l k l o r i s t i k u Československé i folklorystów, ankiety, czasopisma . 4 wprowadzo­ i celem ČL poszerzonej Akademie Věd publiko­ (Knihovna t. etnografii narodni R. 4* reda­ Redak­ przez Ústav Pradze. Etnografii". 1—7: 1953—1959; 1961, s. 3 6 0 — 3 6 6 ; i etnologii w tivot i običaje uka­ 50, Rady jest w 1963 r. R. czechosłowackich „Československéj Etnografie, Polska", W Etnografią" wydawane czasopismem od P o r . A . K u t r z e b i a n k a , Rozwój 1 9 4 8 ; s. 1 8 ; I . N i z i ń s k a , Zbornik za „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 4 : 1961, s. 376. 2 czeskiej dwóch to osobą obok jego 1 5 I X 1891 г., czasopisma, układzie Podobnie założył w cennego na jest naszej w antropologiczno-archeologiczny numery z kilkuletnimi przerwami jako 5 1 Podział oraz tym, czym również cyjnej . fów Zíbrta. działami. Pradze Čechách, czasie ówczesnej też wielu źródłem v działalności powszechnym, ogólnej w przedstawicieli bibliografie. gowany pro i cele. i zatrzymując czechosłowackiej. tym odbiciem pismem na recenzowanego widoczny literaturze go a Lidu). „ČL" się zakres „ČL" większych się w pewno umieszczanie českého poszczególne zaciążyła do wania i ukazał przez w tak był Na zaważyć etnograficzny i „ČL" ludoznawstwa lidu jego redakcji Niederlego nymi „ČL" studiu wpływ uczynienia rzeczy lata jaka wydawnictw. Lidem", etnografii pierwsze poglądów. jednak czeskiego věnovaný tak i czasopisma, kreowanych której czechosłowac­ reorganizacji, etnograficznych historią na podkreślono siłą to z nowo i 2 i zamiar może jest o z. ,.Českým J „Wisła", zresztą a polu wspomnianego dla nastrojów powodował słabych. Sborník zał to romantyzmu, fundamentem wał jak na Polskiej" , przypada periodyków dążeń, wszystkich, jest się etnografów powiadomieni roku związany stała i — połączenie ,,Etnografii „Českégo czasopisma zostali przyszłego tak trwale Podobnie działalności wręcz sobą słowiańskich zainteresowań liryki początku za czołowego Etnografii", łamach Powstanie „Wisły", czytelnicy Polsce, južnih etnogra­ Nie jest R. 8: 1960; t. 6: 1962; Kraków Slavena, J . V . S i m á k , Čeněk Zibrt, P r a h a 1 9 3 2 , s. 8. W 1 9 6 0 г. L . К u n z w y d a ł j a k o s u p l e m e n t do R . 2 „ Z p r a v ý Společnosti Československých n á r o d o p i s c ů " p r z e g l ą d treści 32 r o c z n i k ó w „ Č L " , redagowanych p r z e z Č. Zíbrta. W skład R a d y w c h o d z ą : J a r o s l a v K r a m a ř í k , L u d v í k B a r a n , K a r e l Fojtík, Jaromír G e l n a r , E r i c h H e r o l d , Jaromír J e c h , R i c h a r d Jeřábek, L u d v í k K u n z , H a ­ n a L a u d o v á , Ján M j a r t a n , Ján Podolák, Oldřich Sirovátka, O l g a Skalníková, V l a ­ dimír S c h e u f l e r , J a r o s l a v a Scheuflerová. 3 4 5 �RECENZJE możliwa tylko J. dokładna jednego Český Kramaříka, rodzie sową działalność kraju. przypisać mu kulturą zadanie to będzie współpracy kraju, ma być Zadania i tylko śladem. drogi jak poprzednio artykułów, każdego Trudna a do ściślej żadnego jest nania. każdym W poprzez klach na „Cesko- działu poświęconego czasopisma redagowanego ale ankiet, także kładąc do tak piśmiennictwie a zmie­ zacieśnienia duży nacisk etnograficznym i folklorystów, na tego a l e także musi utrzymywanie tym jej idzie na systema­ od jeszcze działy ujęcia. „Dyskusje", i rezultatów „ČL" numeru sposobu stopniowo bardziej nowego każdego jedynie jest numerem ogólna drugim dobór Stąd razu dawnym postępuje też „Literatura", problematyka poświęconym artykułów wydaje terytorialnego przedwczesne, razie realizowane a nie zostały wy­ „Wiadomości", redakcja a na powinna jednolitej czy pewno dążyć koncepcji w się poruszana wyłącznie być nie zawsze oma­ przypadkowy czasowego. do w folklorowi, Stawianie możliwe zwartości poszczególnych bez takich do wyko­ czasopisma, m. in. numerach lub cy­ artykułów. także riałowe, też się do­ 7 ludowej, jednak Podkreślony tuje „ČL" swój ogólnosło- „Bibliografia" . tematycznego, wymagań odtąd wyłącz­ podstawowe kultury wzorując tradycji będą „Materiały", roku Poza literaturze związku w to na­ ludowej jaką zmienić różnotematycznych rocznik podział lecz scharakteryzowania roczniku. jest poznanie materiałów, zmian, T e n pierwszy „Artykuły", wianym kultury rolę, więc osobnego etnografów redakcję oczekiwać a końcu na Nowy pracy wątpienia redakcja cennych w dotychcza­ na zainteresowaniach Powinno celu pomijane wzorem numerze. Tak tak bez również regionalnymi. ich tle doniosłą choć gromadzenia na poznaniu umieszczenia przez możemy odrębnione: na do do a wszystkim wyprowadzenie też podstawie redaktora pełnić kraju. też na wstępny badawcze. nakreślone tematyki tym tym ostatnio nie tylko nie pierwszym według się placówkami nowe W planuje teoretyczne, wytaczać tycznie uwagę mianowicie nie z problemy a Słowaków, profilu m . i n . istniejące ludową, poprzestawać skierować Powróci Zíbrta, przede w pozasłowiańskiej. obcej. Č. kulturą jednak n i e może i artykuł omawiający 6 służył i działalności przychodzi úkoly , etnografii Etnografii" etnografii przez i nové chcąc Czechów profil i który redakcja, ludową slovenskéj w a jeho jego pomocą zainteresowania „CL", współczesnej wiańsikiej rzać Lid pewną Czasopismo chce tychczasowy czasopisma, Z czechosłowackim własnego nie ocena rocznika. 549 w nie zawsze artykuły również przez redaktora recenzowanym z nieco oparte zakresu uwagi czasopisma roczniku, na szerszym kultury brak który tle kultury na porównawczym. materialnej zagadnieniom artykułów zamieszcza własnego społecznej teoretycznych ogół W kraju, i artykuły mate­ większości choć duchowej, a poku­ są to poświęcone nawet mu­ zealnictwu . B Setna 1 X I 1 9 6 2 г., kawej rocznica stała placówki istnienia się okazją muzealnej. Muzeum do M. Náprstka podsumowania Stuchlík, dając i w oceny zwięzłą Pradze, przypadająca działalności historię tej Muzeum, tak ujął na cie­ ją J . K r a m a ř í k , Český Lid a jeho nové úkoly, „ČL", R . 5 0 : 1 9 6 3 n r 1, 1—2. W p o s z c z e g ó l n y c h d z i a ł a c h u k a z a ł a się n a s t ę p u j ą c a ilość p o z y c j i [„Artyku­ ły"] — 16, „ M a t e r i a ł y " ( M a t e r i á l y ) — 16, „ D y s k u s j e " ( D i s k u s e ) — 4, „ L i t e r a t u ­ ra" — 56; „Wiadomości" (Zprávy) — 34; „Wiadomości m u z e a l n e " ( Z p r á v y z m u ­ zeí) — 1; B i b l i o g r a f i a ( B i b l i o g r a f i e ) — 1. W n u m e r z e 1 z n a l a z ł się d z i a ł : „ W i a d o m o ś c i m u z e a l n e " , i n f o r m u j ą c y o u r z ą ­ dzeniu izby tkackiej w Miejskim M u z e u m w e F r e n š t á c i e (s. 5 0 — 5 2 ) . 6 s. 7 8 �RECENZJE 550 w trzy okresy, odrębna stępnie ki i w Tak 9 Muzeum Ameryki. dzisiejszego zwłaszcza czyć Muzeum sztuki, badania na materiale graficznego, ludowej. już które górniczych ludności używanych się do Varyace", rawach. Etnograf cenne itp. 1 4 A. Plessingerovej w Autorzy terenu do w., histo­ centrum 1 X I X w. które Europy na dając Środkowej w powstania prawdopędobnie opisującej przez V. . z nauczyciela przebieg budownictwa, i w. I 2 , gospodarki, w 1821 też narzędzi X V I typu ve z zani­ l l połowie Odbicie do Cho­ .Trkovská . przegląd „Quodlibet genezę, ówczesnego 1 3 Morawach pieśń okolic, przeobrażeniach osiedli na kontrewolucyjną 2 i dostarczają „CL" zależności o d współczesnych urbanizacji w J . Vařece tych Lomič, V. ikono­ kultury (Teplicko ludowej w wyłącznie historii posłużyły omawia etno­ kierun­ materiału Czech kultury w jednak i uprzemysłowieniia także z nimi do zwie­ na uwagi idą rekonstrukcji północnych czeskich osad chłopskiego wiadomości się świad­ się nieco autorów poprzestają do poznania się wszystkim tej. dnia ilości także stać poświęcono nie z X V I I I z oparł pieśni ma do może podaniem zakresu źródeł* a r c h i w a l n y c h wiadomości XVII rozwój ułożoną z muzyczny, którym do kopalniach przytacza wystaw i na­ Afry­ zatrzymał żywotności rozszerzeniu zarazem Azji, Náprstka artykułu o którego się Przemysłowe, Kultur Vojte zainteresowania intensywnego i związanej wsi który Sedlská znajdzie w przede mieszkańców kraju. sięgają Źródeł X I przedstawił wiejskiej Pfaff, z w i grafika 1 0 przez folklor jednak cenne skutek X I X w. i wiązała r. M u z e u m omawianego urządzonych budownictwa historycznym L . Štěpánek zatrzymując dać akwarele rękopisów materiale ści mogą na z końcem iluminacje I. które założone jedynym, ale I960 czym Muzeum pozaeuropejskich. ogół własnego terenowym, tradycyjnego mutovsko), a kultury był Na a od przyszłości, p o kultur z Czeskie Muzeum, numizmatykę artykuł zbiorów, było Autor wykaz w poznania T a k więc analizy Na artykule pozaeuropejskiej. ku zostało imię. działalności archeologię, Wspomniany kło jego j e osób. M u z e u m wszechstronnego grafii Powszechnej, praskie zachowało w charakteru początkowo Etnografii przytoczony od więc na powojennej dzających rię zależności nazwa . w życiu świadomo­ r. analizuje Verších Brtnicy upadek na aneb Mo­ powstania, pożywienia, rolnictwa . Na skich jeszcze ważną materiale w paśmie z z współczesnych na odgrywały X X badań zdobywania Jawornika początkiem rolę temat w. potoki na terenowych Słowacji studnie oparty i zużytkowywania 1 5 . Na należały tym tylko i r z e k i górskie. Dziś jest wody ciekawy w górzystym do jednak gminy lub artykuł osadach obszarze, kościołów, wiej­ gdzie tak sytuacja tam przedstawia M . S t u c h l i k , S t o l e t Náprstkova. Muzea, „ C L " , R . 5 0 : 1 9 6 3 n r 1, s . 3 — 6 . J . V a ř e k a , Grafické listy a akvarely z 18. a 19. století jako pramen ke studiu lidových staveb na Teplicku a Chomutovsku, , , C L " , R . 5 0 : 1 9 6 3 n r 1, s. 7 — 1 4 . V. T r k o v s k á , Iluminace v rukopisech 11—17 století jako národopisné prameny, „ C L " , R . 5 0 : 1 9 6 3 n i r 5, s . 2 5 7 — 2 6 9 . V. L o m i č , Důlní nástroje a jejich použití v středoevropských dolech v druhé polovině 16. století. Srovnávací studie schwazskě horní knihy a Schnitzerova rukopisu s dílem J. Agricoly, „ C L " , R . 5 0 : 1 9 6 3 n r 3, s . 1 2 9 — 1 3 7 . 9 1 0 1 1 1 2 L . Š t ě p á n e k , Vývoj a budoucnost české vesnice, „ C L " , R . 5 0 : 1 9 6 3 n r 1, 15—20. I. P f a f f , Moravská selská vzpoura 1821 v sociálním myšlení lidovém, „ C L " , R . 5 0 : 1963 n r 3, s. 1 3 8 — 1 5 1 . A . P 1 e s s i n g e x o v á, Získávání a užívání vody ve slovenských obcích, p o d Javorníky (Příspěvek к problematice současných změn v životě lidu, hygieně prostředí a obydlí a názorech na ni, к lidovým obyčejům a pověrečnému léčení), „ C L " , R . 5 0 : 1 9 6 3 n r 4, s . 1 9 3 — 2 0 6 . 1 3 s. 1 4 1 5 �RECENZJE się odmiennie, więc każdy zajmuje się bowiem budową różdżkarzy. Interesuje położonych osadach, i rola i dobry kułu wody w M. i Wiosenny rzanny", senny jach i pochodzi wielu badaczy, badaczy demią dycznych, Nim z zamieszkanej współpracy 1962 r . rejonu, i 1713 r . etnograficznych do i Nauk samym w przez w jak z o užití nazwą w do wio­ innych kra­ 18 obrzędu trzy kwietnia. z 1420 r . interesowała teorie. Większość wiązali mieszkańców „Ma­ Ten symbolicznym później go z zakresu należy gospodarczych m. wyniki robotników w też ma­ etno­ jeszcze dzia- o z epidemii zakresu 1961 r . w części Banatu prowadzonych Rumunii, opublikowano dwóch przemysłu garn- badaniach badań w me­ z którym skutków in. danych rozpoczętych się jed­ i morowi. folkloru, wspomnieć epi­ niszczeniem wsi. Autor przyłączyła badania 2 3 i inni kontynuowano roczniku pod jak tego Rumunii i nas 1 marca i górników omawianym od wschodniej Pierwsze Czechosłowacji roku arty­ budownictwie, Scheuflera in. przeciwko dostarczają we w 1286 r . z E i s e n a c h , a było m. też wspomnieć czeską. u V. powstały którego tym , które bogaty omawianiu historycznych, etnograficznych artykułów 2 0 przez wysoko zużytkowywanie przy pierwotnej, rolnictwa ludność tym temat związana, też z śmierci do w i również łupanego Geneza t a k silnie J a n o t k a , Příprava a 1963 n r 3, s . 1 5 2 — 1 6 3 . V. S c h e u f l e r , Vynášení 4, s. 2 0 7 — 2 1 2 . 1 6 M. wyniki wiosenny, dalej Słowian, jest źródeł Autorka jej szałasach zasługuje również dziesiątkowała analizie chorobom, Należy zamieszkałych blikując , jej wody. szukania . okresie Polski. wiosnę folklorystycznych przez W i e w na wody, interesuje wspólnoty omówienia jest 1 6 i w podkreślić Zachodnich wynoszenie po wodę uwagę znany notowany ze „Dyskusje", 2 1 Akademii 2 2 na obrzęd rybołówstwa „Materiały" morowej dzięki w „CL" wsiach tego metalowego, pu­ . štípaného dřeva v tradiční výrobě, „CL", 50: 1 7 nr to przejdziemy 1 8 u czeskich, i że w źródło wody drewna morową terenu zwyczaj przeciwko czechosłowacka carstwa R. ten użycia śmierci, tak z wniosku, był i Na należy średniowieczu zwłaszcza do ochrona grafia łach: że w się wiejskich na ten temat twierdząc, która dochodzi samo epidemią był, nie tylko morową giczna z własne przechowywanie obróbki synodalny wywodziła choroby, nak już dokument zakaz To wynoszenia obchodzony europejskich, i obyczajach. rzemiosłach jego już czerpania zaopatrywanie i temat innych związek Najstarszy w na posiada sposobem przynoszenie obrzęd obrzęd także ilustracyjny. Janotki sprzętarstwie ją wierzeniach materiał dom studni, 551 smrti a morové epidemie, „CL", R. 5 0 : 1963 M . ' R ů ž i č k a , H r n č í ř s t u í na Zbraslavsku, „ C L " , R . 5 0 : 1 9 6 3 n r 1, 2 8 ; V . S c h e u f l e r , Problémy lidovosti v keramice, „ C L " , R . 5 0 : 1 9 6 3 пт 4 0 ; t e n ż e , Katalog žitavských fajánsí ze s b í r e k m i m o p r a ž s k ý c h muzeí, R . 5 0 : 1 9 6 3 n r 5, s . 2 7 9 — 2 8 4 . R. J e ř á b e k , К studiu rybářství v oblasti moravskoslezských a Javorníků, „ C L " , R . 5 0 : 1 9 6 3 n r 5, s . 2 8 5 — 2 9 1 . V . B u r i a n , Z p í s e m n ý c h a hmotných dokladů к dějinám oradel verní Moravě, „ C L " , R . 5 0 : 1 9 6 3 m r 5, s . 2 7 5 — 2 7 8 . J . K ř i v k a , P o p u l a č n í a hospodářské důsledky morově epidemie 1713 pro roudnické panství, „ C L " , R . 5 0 : 1 9 6 3 n r 1, s . 2 9 — 3 4 . 1 8 s. 2 3 — 1, 3 5 — „CL", Beskyd 1 8 2 0 2 1 na z se­ roku „Kultura rumunských Cechů": V. S c h e u f l e r , O. S k a l n í k o v á , Hmot­ ná a duchowni kultura; J . J e c h , Lidové povídky; V. K a r b u s i c k ý , Písňový a hudební folklór, „ C L " , R . 4 9 : 1962 n r 4, s . 1 4 5 — 1 8 4 . O. S k a l n í k o v á , V. S c h e u f l e r , Základy hmotné a duchovní kultury českých kovozemědělských obcí v rumunském Banátě, „ C L " , R . 5 0 : 1 9 6 3 n r 6, s . 3 3 2 — 3 4 2 ; J . J e c h , Lidové povídky rumunských Cechů, „ C L " , R . 5 0 : 1963 n r 6. s. 3 4 3 — 3 5 7 . 2 2 2 3 �RECENZJE 552 Jak już numeru podkreślono, J . Jcch omówił gotowywanym zwrotnym w V. w M. Skrypki ludowych i 2 6 jący podania ogół wiązać Podejmuje ty na O. 2 7 . Dalej o się tego Siirovátka 3 0 Na a gdzie ten do X I X w. omawianym wania dach o pracach o także o stwo a z Z 3 4 . czasopiśmie, które znalostí) z temat omawia­ się na pozasłowiańskim. prozy z tematycznie tak Kraczy 2 6 przysłów stara Pourová na temat i Horálka Novéj 3 1 , opowiadaniach zajmował cze­ dziedziny czeskim, lub L. tego przy­ punktem Pragi K. na ludowej K . Vetterla Lho­ natomiast ludowych od 3 2 . omawianej dud z terenu ważne miejsce cyklu notatek w z z 1 9 6 3 r. společnost szerzenia 10 odczytów Czechosłowacji W Wo­ jeszcze są n a placówek dziale dość przy pro a liczne naukowych poza Towarzy­ Nauk politických materialnej w dział mianowicie Akademii i ruchu obcho­ dowiadujemy Šíření kultury badawczej ogół temu Czechosłowackie dotyczących akcji służy czechosłowackich, (Společnost informo­ nie badaniach, właśnie przez wydawnictwa szerokiego „CL" československá) wiedzy zakresu działalności tym etnografów września przez kongresach. w czołowego obowiązek prowadzonych umieszczonego od do r o l i również organizowanych ile informacje folklorystycznego się folklorystyka pisze o pretenduje spoczywa (Národopisná się brak lub Pradze wa artykuł z folkloryści prace materiale odbiegającym muzyczny popularyzatorskiej w lub stać te Podania J . Pu]ca, katalog podań wstępie związku 3 3 Towarzystwem O ma można oraz Na w Badania ogólnosłowiańskim o pracy instrument . na artykuł artykule komunikatu akcji vědeckých czeskiego z dyskusyjny o który 2 4 Czechosłowacka instytucji krajowych, Ludoznawcze wspólnie . 2 „CL". ludową polsko-czeskiego zestawiając mianowicie jubileuszowych organizowaniu 2 9 , 2 5 wyłącznie klasyfikacji czechosłowackich, „Wiadomości". się temat trzeba ludowej, pogranicza ciasta nr więc M. analogii opa-rty krajowy zamieszcza łoszczyzny, etnografów z D. Klímová, . jeszcze połowy j a k np. artykuł pracę materiał Sofii, ludową Wymienić talk w i e l e z w literaturą artykuł trzewikach cały n a d literaturą szeroko. znajdujemy wąski Wspomnieć Na bardzo wreszcie Horňácku literatury nad literatury ludowej, któirych poświęcono slawistycznym prac traktują słowiańskiej кого a , kongresem zakresie chosłowaccy folklorowi czeskie badania ludu etnograficznego to odczu­ granicami „CL", kraju, J . J e c h , České bádání o slovesném kolklóru a slavistický kongres v Sofii, R . 5 0 : 1 9 6 3 n r 2, s . 6 5 — 6 6 . M . J . P u l e c , Pověsti Prahy a Krakova. К lidovým tradicím slovanských sídelních měst, „ C L " , R . . 50: 1963 n r 2, s. 8 2 — 9 1 . K. H o r á l e k , Hero a Leander v slovanské lidové poezii, „ C L " , R . 5 0 : 1963 n r 3, s . 1 7 5 — ' 1 7 8 . V . M . S к r у p к a , Nový doklad Šafaříkova zájmu o slovanskou lidovou píseň, „ C L " , R . 50: 1963 n r 2, s. 1 1 2 — 1 1 4 . J . S p i l k a , Sbírka přísloví z Hlučínska, „ C L " , R . 5 0 : 1 9 6 3 nir 2, s . 9 2 — 1 1 1 . J . K r a m a ř í k , Českě pověsti o střevísích z těsta, „ C L " , R . 50: 1963 n r 2, s. 7 4 — 8 1 . D. K l í m o v á - R y c h n o v á , Katalog l i d o u é prózy Nově Lhoty na Hor­ ňácku, „ C L " , R . 5 0 : 1963 n r 4, s. 2 1 3 — 2 3 0 . L. P o u r o v á К o'ázkám třídění pověsti, „ C L " , R . 5 0 : 1 9 6 3 n r 2, s . 6 7 — 7 3 . O . S i r o v á t к a , Vzpomínkové vyprávění j a k o d r u h lidové prózy, „CL", R . 5 0 : 1 9 6 3 n r 2, s . 1 1 4 — 1 2 0 . K . V e t t e r l , Nejstarší zprávy o gajdoších na Valašsku, „ C L " , R . 5 0 : 1963 n r 5, s . 2 6 9 — 2 7 4 . R e d a k c j a „ C L " ( n r 5, s . 320) p o d a j e t e m a t y r e f e r a t ó w , n p . c z e s k i e l u d o w e b u d o w n i c t w o , rozwój w s i , etnograficzne problemy starego r o l n i c t w a , flis, trady­ cyjne t k a n i n y a współczesność, k u l t u r o w e tradycje czeskiego górnictwa, żywot emigrantów c z e s k i c h z a granicą. 2 4 „CL", 2 5 26 2 7 2 8 2 9 3 0 3 1 3 2 3 3 3 4 �RECENZJE z wyjątkiem jedynie sprawozdań z 553 międzynarodowych kongresów czy konfe­ rencji. Dział recenzji natomiast czechosłowackich, ale Warto uwagę też z w r ó c i ć rocznik 1962 „CL". prac pięknej, W z W nawet w bogaty fotografii i kolorowych, numeru. Spis mieckim i luźny treści w cenną a bibliografię tych pozycji z etnografią 3 6 liczącym 384 strony, na opracowany materiał ilustracyjny, na dodatkowych drukowany streszczenia się jest w artykułów języku „Narodna smo na w Tworcziist' Ukrainie, nisterstwa 1957 r . rystów, TWORCZIST' jest Kultury ta USRR. dla ETNOHRAFIJA, Etnohrafija", organem jest szerokiego Sztuki, to nie tylko grona za w postaci środku każdego rosyjskim, języku dla 1963 się i posiada czasopi­ Etnografii ukazywać specjalistów czytelników, nie­ niemieckim. Szromba-Rysowa Folkloru zaczęło rok zasługuje w folklorystyczno-etnograficzne Instytutu Czasopismo i przeznaczone 1 ale T A . literatury uwagę czeskim, w 3 5 każdy . Zofia NARODNA z niekiedy wkładach wyłącznie polskich zamykającą zestawiła także publikacjach ilości bibliografię, Trkovská wiążą najnowszych największej bieżącą V. sposób o w „CL", „CL" a tylko tym folklorystyki, umieszczany francuskim, w roczniku roczniku dobrze nie a na bardzo etnografii, recenzowanym ponadto obcych, omawianym zakresu które informuje także — oraz jako etnografów przeto Mi­ kwartalnik i charakter folklo­ popular­ nonaukowy. Naczelnym niego zaś redaktora czuk, F. w redaktorem skład naczelnego), J . H. „Narodna układ nym IV. F . E . Łoś, Tworczisť i tytuły od zmianom. katy i VI. zadania i Majboroda, rozpoczęcia się zespołów VII. zestawienia W. i jest I. M. H. prócz zastępca M. I. H . HordljKunycia, J . Stelmach. działy, których 7 l a t , n i e uległy rękopisów VIII. omawiane (jako „Artykuły", artystycznych", V. działów, Rylśkyj, oraz na tzn. od opracowanie T. I. K a s i jan, H. Nahaj „Kronika", M. D. Pawlij redakcji) następująco: i P. W. podzielona wydawnictwa, więc „Redakcja bibliografia", z powyższego bardzo I. О. I . D e j , Etnohrafija" Przedstawiają III. (sekretarz Husłystyj, P. ta jest wchodzą: Sołodczenko H. dla amatorskich „Krytyka wynika chwili materiały", „Pomoc К. czasopisma redakcyjnego J . P. Hoszkio, I. Ł a w r o w , omawianego kolegium „Pomoc „Listy czasopismo II. ilość, żad­ „Komuni­ i materiałów", dla nauczycieli", do redakcji". ma do Jak spełnienia, wielostronne. Recenzowano w i ę c n a s t ę p u j ą c e p r a c e i c z a s o p i s m a : S . I n g i o t , Śląska lite­ ratura rolnicza i czasopisma od XVI—XVIII w. jako źródła do dziejów wsi i rol­ nictwa ( n r 1, s . 4 5 ) ; Z . P o d w i ń s k a , Technika uprawy roli w Polsce średnio­ wiecznej ( n r 5, s . 3 0 8 — 3 0 9 ) ; J . K r z y ż a n o w s k i , Polska bajka ludowa w ukła­ dzie systematycznym ( n r 6, s . 3 5 8 — 3 5 9 ) ; J . S i a t k o w s k i , Dialekt czeski okolic Kudowy ( n r 1, s . 4 9 ) ; „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " , R . 1 5 : 1961 ( n r 1, s . 4 3 — 4 4 ) ; „ Z a ­ r a n i e Ś l ą s k i e " , R . 2 0 — 2 4 : 1 9 5 7 — 1 9 6 1 ( n r 2 , s . 124). 3 5 V. T r k o v s k á , a krásné literatury se s. 3 7 4 — 3 8 2 . 3 S 1 skaja Bibliografie knižních vztahem к národopisu Do roku 1957 j e d y n y m Etnografija". czasopismem publikací z etnografie, folkloristiky za rok 1962, „ Č L " , R . 5 0 : 1 9 6 3 n r 6 etnografów radzieckich była „Sowiet­ �RECENZJE f>54 Aby przejść sięgnąć do retyczne ukazał i fiji" cele się dujemy artykuł się, we że że blikowanie opracowań recenzowanie innych. jak — już zjawisk Na wyżej czasopismo postaram jest się specjalny możliwie Przeglądając raźny być brak tylko jącej tego nowią opracowania „Artykuły", nego lub których ru zawarcia typu poezji. zakres tylko Cechy Kwitki, pieśni ludowych , skich, ukraińskich Kompozycja wianej i rolę w odgrywa nowatorstwo . 6 W czeskiej folklorze w być opracowaniach mas zakresu pracujących wyjaśnia­ w jakim stopniu charakteryzującą ta wspo­ omawiane artykułów, i który stanowią na Autor w odnoszących stara jakim się do tam artykuły, folklo­ porównawczym: i ukraińskich rosyj­ ludowej . Z 5 się rozważyć zagadnienie, przejawiać literatury ustnej, oma­ Tradycja J . Jaszczenki, stopniu sta­ muzycz­ i V. M. Skrypki, pieśni Ł. zawiera­ wykonywaniu ludowych*, wy­ może jaką zakresu bułgarskich lirycznej artykuł Z tle w z folkloru 2 są tego grupie, wąski . powiązania pieśni odczułam korzystanie dużej ukraińskiego melodyce słowackiej a i W że w i ę k s z o ś ć zasługuje tradycja, Etnohrafiję" Wytłumaczeniem stosunkowo Wzajemne muzycznym. folklorze się, opracowane rytmice i opubliko­ z się p r a w i d ł o w e rocznikach wielogłosowych wyróżnienie rolę ko­ wychowy­ materiałów zamieszczonych dziedziny artykuły białoruskich na z się w ludowej opracowań zebranych, — Etnografiji". wspomnieć, I. H u m e n i u k a , ukraińskiej, tematyki nowatorstwo jaką г prace wspólne А. 3 trzy zarówno demokracji komunistycznym Cechą Tworczisť poprzednich wydaje pu­ życia. metodologicznych. „Sowietskiej również T tematyczny muzycznego W. ich w przeważają W arto i rów­ omówić. „Narodiną teoretycznych i się etnograficznych twórczą zastanowić tematyczny zwraca systematyczne ludowej, podstawie się zrealizowane. szczegółowo fakt na kultury 1963 w a r t o recenzowaną prac w ludo­ charak­ twórczości państw z t y m umożliwia jego zestaw i dowia­ Etnohra- narodu, tym jest ta twórczości popularyzowanie znaczenie ukazuje w teo­ czasopisma którego życiu rodzajów skomentowanych związku zostały i czytamy, narodu, rocznika założenia badanie ludowej a w historycznych przykładzie mniane bowiem odpowiednio h i s t o r i i społeczeństwa, nie K. duże w artykule radzieckich, ma twórczości W folklorystycznych ludowej г należy założenia Tworczisti czasopisma poszczególnych republik pracy, się 1 9 6 3 г., numerze zachodzących omawianego że Jak pierwszym naszej w zawiera „Narodnej Radzieckiej. celem który dokonującym się, oczywiście wspomnianej łamach podkreśla społeczeństwa. wanych Ukrainy w procesów wydawnictw twórczości 1957 zadania na zmianom bratnich Następnie lektywnej w i roku dotyczących nowych ukraińskich, waniu okresu czasopisma w wyjaśnianiu głównym oceny inauguracyjnego, miejsce oraz i — Aktualne redakcyjny będzie dla uwagę, Otóż szczególne współczesności terystycznym nież scharakteryzowania wstępnego redakcji. poświęcone wej i do artykułu się którą może bar- I . A . D u r n i e w , Narodopisenni osnowy opery M. Łysenka, „Taras Bulba", n r 2, s. 3 8 — 4 4 ; D . О . К u s z n a r e n к o, Tworennta i pobutowannia radianśkych narodnych czastuszok, n r 3 , s. 1 1 — 1 7 ; Ł . M . J a r o s z e w i c z , Lesia Ukrajinka i narodna pisnia, n r 4, s . 4 8 — 5 5 . 2 K . W . K w i t k a , Spilne w rytmici ta mełodyci bołharśkych i ukrajinských narodnych piseń, n r 4, s . 5 6 — 6 4 . А. I. H u m e n i u k , Pro spilni rysy wykonannia rosijśkych, ukrajinských ta biłoruśkych. bahatohołosnych narodnych piseń, n r 3 , s. 2 7 — 3 4 . V . M . S k r y p k a , Pro kompozyciju ukrajinśkoji, cześkoji ta słowaćkoji narodnoji lirycznoji pisni, n r 1, s . 5 7 — 6 1 . Ł. J . J a s z c z e ń k o , Tradyciji i nowatorstwo w muzycznemu iclhiori, n r 3, s. 1 8 — 2 6 . 3 4 5 6 �RECENZJE tizo chętnie nie zajmują spotyka kreślany łeczna tyczy wpływ w przede analizy zały jest jest związków słowiańskich, i a numerze ludności W 4 1 są Zakres •w łeczna tradycji wydaje „Artykułów". i w uka­ artykule Zagad­ innych narodów i i innych odzieży zakresie. Poza i 1 2 zagadnienie krój krajach elementy kilimiarstwa do­ formie nomenklaturę Bułgarii tym a czasopisma W a odzieżą w w omawiający materialna materiały" w l e treścią terenie. ustnej bądź w mniejszym się być ludowej I 6 , opracowań Główną zaś Przeważają f o l k l o r u s z t u k i 1 7 i zebrany literatury, tematyczny dziale czące materiał z omawianego poszczególne odrębność ujętych 9 7 spo­ reprezentowana, omawia historycznym Tematyka 8 Bułgarów pracami artykułów p o d ­ narodową . materialnej. ukraińskiego artykuł szeregu u są­ odzieżą budownictwa składu 1 1 1 3 . etnicznego . przekazy danymi dotyczące „Komunikaty stematyzowany prac 4 ich nielicznymi w robotniczej szczegółowo wymienia podkreślając spotykamy USRR dziale ujęciu poza słabo łamach kultury odzieżą Pryłypko, w klasy 1963 r. n a z zakresu porównania opracowania n a twórczość Etnohrafiji" kulturą między J . P. kobiecej dla ta nad W wzajemnych nie-Słowian, znajdujemy badań również ujęć. N a t o m i a s t twórczości artykuły autor, męskiej siadów badacze, Tworczisti sytuacji. cztery słowiańskich™ parte ludowej wszystkim tylko odzieży ukraińscy „Narodnej konkretnych się nienie "W się się s z e r s z y c h p r o b l e m o w y c h 555 obserwacje już analogiczny więc słabiej tu w zaś więc notowane stopniu do jest na ciągu reprezentowana usy­ źródłową miejscu, źródłami omawianego dalszym przeważnie podstawą a po­ archiwalnymi. wyżej, zawartego opracowania jest tych kultura doty­ spo­ . F . I . Ł a w r o w , Suspilno-polityczne znaczennia dożowtnewoji ukrajinśkoji narodnoji satyry, n r 2 , s . 3 4 — 3 7 ; A . M . К i n k o , Р т о d e j a k i rysy narodnoji poętycznoji tworczosti, n r 4, s. 1 4 — 1 9 . M . S . Ł y s a k , Wykorystannia narodnoji satyry w dramaturhiji O. J. Kor­ ni jczuka, n r 1, s . 3 4 — 4 0 ; O . F . O s z u r k e w i c z , L e s i a Ukrajinka i narodna t w o r c z i s ť , n r 3 , s . 4 2 — 4 8 ; S . P . P i n c z u k , „Słowo o połku Ihorewim" i usna na­ rodna poezija, n r 4, s . 2 7 — 3 7 . A. J . Z a l e s k i , W. M. I w a n o w , Rol i znaczennia nowych simejnych zwyczajiw ta obriadiw u komunistycznemu wychowanni trudiaszczych, n r 3, s. 3 — 10; S. A. M a k a r c z u k , Suczasna robitnycza simja Prykarpattia, n r 2, s. 2 1 — 2 6 . J . P. P r y ł y p k o , Do pytannia pro wzajemozwiazky odiahu Bołhar z odiahom inszych slowianśkych narodiw, n r 3, s. 5 7 — 6 4 . К. I. M a t e j k o , S . J . S y d о r o w i с z, Wykorystannia w syczasnomu odiazi ełementiw tradycijnoho wbrannia, n r 2, s . 1 4 — 2 0 . A . K . Ż u k , Ukrajinské dożowtnewe kyłymarstwo, n r 2, s. 6 0 — 6 5 . D. I. M y s z k o , Z istoriji dworyszcza na Ukrajini, n r 1, s . 6 2 — 6 9 . W. I. N a u ł k o , Wywczennia etnicznoho skladu nasełennia Ukrajinśkoji RSR, n r 4, s . 2 0 — 2 6 . M . I . D u b y n a , P i s n i , narodzeni w b o r o ť b i , n r 1, s . 7 2 — 7 7 ; Т . I . S i n c z e n k o , I. P. S e r e d i u k , Z istoriji zbyrannia i wydannia folkloru Bukowyny, n r 1, s . 8 3 — 8 6 ; P . K . J a r e m e n к o, Folklor u „Apokrysysi" Chrystofora Fiłałeta, n r 1, s . 1 0 6 — 1 1 0 ; I . W . H u t o r o w , Notatki pro biłoruśkyj robitnyczyj folklor, n r 2 , s . 7 5 — 7 7 ; O . O . M o r d w i n c e w , Orhanizacija zbyrannia bołharśkoho folkloru na Ukrajini w perszi pislarewolucjini roky, n r 3, s. 8 6 — 8 9 . 7 8 8 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 Ł. D. K o m a r ó w a, Wyszywky Kyjiwszczyny peredżowtnewoho czasu, n r 1, s . 8 6 — 9 0 ; W . J . T k a c z e n k o , Motywy narodnoho mystectwa w tworczo­ sti M. S. Samokysza, n r 2 , s . 7 9 — 8 4 ; W . W . В a r b i j , Tałanowytyj majster chudożnoji keramiky, n r 2, s. 8 4 — 8 6 . W . W . M у r o n o w , Syspilni fondy spożywannia w p o b u t i hirnykiw Kriworiżżia, n r 1, s . 7 0 — 7 2 ; N . W . S e m e n i u k , Tradycijne narodne swiato Iwana Kupała, n r 2, s. 7 8 — 7 9 . Ł . W . T a z y c h i n a , Rosijśkyj werchnij narodnyj odiah druhoji połowyny XIX — początku XX st, n r 1, s . 9 0 — 9 7 . 1 6 1 7 I B �RECENZJE 556 Duże W znaczenie myśl tez rękopisy z i zakresu jest materiały artykuły w autorów ogranicza dodania własnych momentem jest Dział mają charakter z wek badań naukowych dziale dowiadujemy stąpić w w dla nień folklorystycznych nauczycieli" amatorskich kultury. Dzięki szerokich Kończąc i — cyjny. Czasopismo na na za pieśni oraz cennym stosunkowo Ukrainy wypada, i że bogaty i 2 1 innych opracowania przeglądów Z bieżąco te omawiających sporządzane poszczególnych artykułów sprawozda­ ekspedycji, zamieszczonych i zmianach i zespołów szerokiej w placó­ w tym mających „Narodna na artystycznych" informacji koniecznych pracy zresztą staranną polskich. szatę Tworczisť Można szczególnych działów folklorystyki nad ludową Słowian. kulturą materiału na­ w szkół, pracy świetlic, Tworczisť Ukrainie, odnośnie ta jak i do zarówno klubów innych „Po­ zagad­ kierow­ i. domów Etnohrafija" w i trafia krajach do so­ ludowe j. „Narodna etnografów tu amatorskich udziela zarówno niezmiernym uwagę już że wkład . dla jak uznać wydarzeniach etnograficznych, zespołów, d e m o k r а сji w zwrócić dla „Pomoc czasopismo 2 3 dodać, których pozycją. i działalności ważnych w tam zaopatrzone Warto dotyczących krytycznych konferencji. o czytelników należy zycją i opisowy, folklorystyczne Podkreślić bogato USRR. są wszystkim nutowym. należy i materiałów'* przede które AN zebranego zapisem szeroko etnografii i z recenzowaną są tym opracowaniom kręgów cjalisty сzny ch i działach moc nikom też folklorystyce Ponadto z narad się . 2 2 w opracowaniach wraz terenowych, oraz W artykułów związane , charakter bibliografia") zamieszczane 2 0 i publikowane ludowej i Etnografii etnograficzne obszernych różnych i socjalistycznych „Kronice" muzycznego uporządkowania tekstu pozycje zagadnienia W do wistępu. rękopisów redakcyjnym twórczości posiadają jedynie („Krytyka tam ukraińskiej dziale i i opracowań artykule i folkloru 1 9 podawanie narodów szersze nia są tym się „Redakcji wstępnym Sztuki, Folkloru uwag recenzji Omawiane ustnej Instytutu zawarte dział we dotyczące literatury archiwum bratnich posiada zawartych i skrócie ujęte graficzną ta Etnohrafija" t a m znaleźć etnografii oraz — omawianie i przejrzysty jest materiał źródła czasopisma materiał również porównawczy do ilustra­ cenną ogólnych do po­ po­ studiów Z folkłorystycznoji spadszczyny Iwana Franka. I. Nadrukowana peredmowa zbirky prysliw'jiw. Pidhotowka do druku, perekład i wstupna zamitka 1. Deja, n r 2, s . 9 1 — 9 6 . Nowi zapysy szewczenkiwśkych piseń. Zapysy, dobirka i wstupna zamitka 0. A. Prawdiuka, n r 1, s . 1 1 1 — 1 1 5 ; Radianśki narodni czastuszky Charkiwszczyny. Zapysy M. O. fíuríoujofto. D o b í r k a i wstupna zamitka. S. M. Muzyczenka, n r 3, s . 9 4 — 9 6 ; Ukrajinśki narodni pisni. Nowi zapysy korespondentiw zurnaiu. Dobirka i wstupna zamitka S. M. Muzyczenka, n r 4, s . 1 0 9 — 1 1 4 . H . J . S t e 1 m а с h , Albom u k r a j i n ś k o f t o nąrcdnoho odiahu, n r 4, s . 1 3 1 — 134; J . P. S o ł o d c z e n k o , Wydannia zahadok dla ditej, n r 4, s. 1 3 4 — 1 3 6 ; 1. I w а n i o, „Ukrajinśki piśni" M. O. M a k s y m o w i c z a , n r 3, s . 1 3 2 — 1 4 0 . A. W o ł k ó w , S. S a d o w n i k , Zbirnyk Mołdawśkoji narodnoji poeziji n r 1, s . 1 3 8 — 1 3 9 ; W . Z i n i с z, Nowi wydannia slowaćkoho nacionalnoho muzeju n r 1, s . 1 4 0 — 1 4 2 . O . O s e r e ď k o , R e s p u b l i k a n ś k a konjerencija z pytań kultury mowy, n r 2, s . 1 3 7 — 1 3 9 ; t e n ż e , Nazustricz VII Miżnarodnomu Konhresowi Antropologicznych ta Etnohraficznych Nauk, n r 3, s. 1 5 0 — 1 5 1 ; A . P o r i ć k i , Etnohrajiczni Zakłady Polskoji Narodnoji Respubliki, n r 4, s . 1 5 0 — 1 5 3 . 1 9 do O. 20 2 1 2 2 y y 2 3 �RECENZJE W związku z tym sprawozdawczych to wydaje między zapoczątkowano w mi się, że etnografami „Sowietskiej 557 korzystna polskimi i byłaby wymiana ukraińskimi, artykułów podobnie Danuta MUSEUM, nich W i nie Afryki. W jest było (Egipt muzeów. krajów Inne jak i Podkreślając, obecnej ności, w które łów z ogromnej plemiennych, polityki nie części muzealnictwa placówki więcej tyle, znajdowała od ich w posiadała Afryce Pół­ Republice Połud­ posiadała ok. Nigeria ilości kontynentem. ile się 13) i w jedynie w w muzealne ma 1 do 10, a 15 wiele informuje, muzea tego politycznymi, muzeów Na porozumienia większość z wielu pierwszym a jest kul­ zmian. w chwili trud­ stawia możliwość — zreali­ Trudności te mnogością podzia­ afrykańskich. Zmianę personelu zatrudnionych i tych miejscu więc państw Czar­ kontynent wymienia dydaktycznych. brak miejscowym do redakcja się, afrykańskim społecznymi się spowodowanej muzeom w na terenie afrykańskich celów językowej dla się ten ogromny dostosowują zadania. również pragnie cały publiczność, muzeum związani gdy i że znajdują wywodzącego się pracowników to obecnie środowiskiem i nie rozumie­ go. Muzea ści ludzie tej stanie muzea wielką każdego gdyż przy­ 15, M a r o k o zadaniem problem utrudnia i zmianami różnorodności miejscowej, cudzoziemcy, jący dla nie wzmianek okresie, charakterystycznych kulturalnej ludności — ostat­ muzealnej, mniej reagują nową realizacja znaczeniu z zagadnieniami drobnych muzeów jakie w muzea na znanymi fachowej, Afryce pytania: zachodzącymi się nas problemom Jeden ogóle \ podstawowym zasadniczych czyli „Muzeum" trudności jak napotyka dosłownym wynikają z że nastawienie zowania na trzy u zeszyty państw. w w posiadały w swoje liczyć obecnym Czarnej redakcja szybko także nie ok. 30, T u n i s muzeów wreszcie a Większość 60). W pokonują wstrząsany turalnymi o 215 m u z e ó w , afrykańskie odpowiedzieć Afryki, jest (ok. kraje mało najuboższych Polska. wprowadzeniu numerze nej ok. z niekiedy poszczególnych się jeśli wyobrażenia n i e posiadało We Tylkowa Afryce. C z a r n e j ok. 30, A l g e r i a niowoafrykańskiej zajmuje zagadnienia, okresie lub etnograficznej, jednym tam tym samym nocnej tego dających Afryka 1958 r. w literaturze poświęca świata czasopisma muzealnictwa dotyczących czynków „Muzeum" regionów tego polskiej prac w UNESCO pewnych numerów muzeów już t. 1 6 : 1 9 6 3 n r 3 Kwartalnik muzealnym jak Etnografiji". przy słało Czarnej szereg laniu S . Muzeów budowy Nigerii muzealnych w W się którzy nowych muzeom pracowników, w starają UNESCO. ekspertów, afrykańskich. Szkolnictwa ników udziale dostarcza kształcenie 1 misji planów UNESCO państw Afryki czynnym przełamywać W okresie udzielają muzeów i materiałów 1963 r. zakresie oraz spośród w B r z o s t o w s k i , Muzea na świecie, i O c h r o n y Z a b y t k ó w " , n r 2 9 : 1960. w innych już i rządom istniejących. przyznaje obywateli „Biuletyn w wy­ usta­ Ponadto stypendia na poszczególnych z Jos roczny dokumentacji, trudno­ lat U N E S C O lokalnym porozumieniu muzeum administracji, wiele ostatnich rozbudowy UNESCO przy pomocy naukowych rekrutowanych zorganizowało te kilku Ministerstwem kurs dla tech­ przygotowywania Informacyjny Zarządu �RECENZJE 558 ekspozycji domości i z metod konserwacji. zakresu nowoczesnej wykwalifikowanymi ich organizatorów, Miejscowe chcą ważnym ogintiwem stwarzać muzeom Szczupłe gólnych w szych dla badań etnograficznych, etnografów bów wykorzystania, itd. Natomiast rystykami szłe nawiązania widząc, swej jak najszerszej na oczekiwaniom treści zbiorów oraz wiele metod Dotyczy pomieszczeń, ekspozycji, artykułów kontaktów i sprzętu — współpracy aktualnie pracowni m u ­ i sposo­ konserwator­ krótkimi to u ł a t w i ć którym budynków ekspozycyjnego uzupełniony może poszcze­ zagadnień, opisów laboratoriów, został j a k się w y d a j e to charakte­ ewentualne z omawianymi są się najistotniej­ prowadzanych czysto m u z e a l n y c h miejsca. starają oświatowej. analizę tj. istnienia innych, ludności. muzea strony pracy dokładną że zasygnalizowanie funkcji gdyż — do ze wia­ wysoko- miejscowej jedynie przegląd autorów, próby i wbrew wśród jest szczególnie rozplanowania jego jej pominięcie zealnych, skich celem Afryce, kultury, i zasób afrykańskie zainteresowanie, nie pozwalają szeroki muzea Czarnej i warunki faktów, a to oświaty recenzji dlatego w słuchaczom zasili popularnością wykorzystać odpowiednie poświęcają Muzea ogromną szerzeniu rozmiary artykułów, autorzy się ten, dając muzeografii, fachowcami. cieszą władze Kurs przy­ placówkami mu­ zealnymi. Bernard E . B. giem i szym prezydentem d'Africa przy organizację kraju. szego (1961) — AMAT), muzealnictwa muzea kulturalna przez Największą placówką (założone cyjnej. żone w nistyczną i wielkie stolicą graficzny nym. nice. obus, zeów w (zał. Merick trzy wstęp do nich Nigeryjskie działami: des Musées Departamentu swym większe na w zasadzie Nigerii Narodowe gmachów, bogatą najszer­ otwarte Muzeum i tym którego jak są przeważnie oraz w Zabytków, jest nowoczesnych omawia muzea etnograficznym konserwatorskie w znajduje (zał. działy: wyżej kurs Le i dla bezpłatny. w Lagos sztuki trady­ jest wyposa­ bibliotekę afryka- de etnograficzny, graficzne i archeologiczne. z baza będzie dotacji w etno­ zoologicz­ tech­ — muze- Zorganizowano (zał. badań mieście poświęcony muzealnych. Ifa dla i UNESCO objazdowe. techników 1952), archeologiczny, botanicznym który — VOuganda, muzeum 1908). O b e c n i e paleontologiczny, wystawy J o s (zał. Z 1954), tam innych mu­ etnograficzne etnograficznych oraz Kaduna. Musée Muzeum mniejsze: dział, muzeum jako w działy: ogrodami: archeologiczne Bénin konserwator z dla się Posiada się dla organizowane Kano, znajduje przyrodniczy muzeum Ugandzie. Afryki muzeum górniczego. projektowane Posnansky, w oraz już Fagg AMAT, duże pierw­ (Assotiation artykule się archeolo­ Był Departamentowi opiera znanym UNESCO. dyrektora W z tym muzea kompleksie okręgu będą 1958), muzea storyczne w funkcję Nigerii. charakteryzuje a jest pracownie organizacji wymieniła prezydent części się w podlegają na dobę, zostanie zakupiony którym mniejsze i związku i nowoczesne wspomniany Oran piastuje podstawowymi dużego trakcie 1964 r. w również i Afrykańskich muzealnictwa W muzealną z ze s k a n s e n e m W W Muzeów jest etnograficzną. Drugie będącym komisji obecnie odcinku mieści laboratoria Autor kilku Nigerii 12 g o d z i n 1957 г.), Muzeum w Nigeria. Nigerii zbiorów. publiczności de Szkolnictwa w w na udostępnienia la członkiem Związku Ministerstwie Wszystkie polityka musées kulturalnym, Tropioale Zabytków Les Fagg, działaczem w w Kampala zostało jest Archeolog, prowadzi jednym zmodernizowane muzyki historyczny Kampala. Kampala, afrykańskiej z etnohi- najstarszych i rozbudowane. i aktualny badania w archeologiczny, i numizmatyczny. Prowadzi tej Posiada badania oraz etno­ �RECENZJE O pracach Valerie nie oświatowych Vowles, z Wydziałem ankietowe na scowych oraz w metod torem w Muzeum giczny. W łalności obecnej badawczej Gervais i w Livingstone, nych w Rodezji, ЮЗО г., ły: nym rozbudowywało z osobą wego ficzne i je Frank Me jest dyrektora jednym sztuce, Muzeum Z odbył okazji czesnej ryki W łalność 5V sztuki Kości ekspozycyjna czesne tytułów stwa, miejscowej Wynika dzia­ związa­ miejsco­ badania etnogra­ oświatową. Rocznie son pratique. taniec przybyłych z całej zorganizowało to m . i n . z p o d a n e g o „Od Rembrandta „Współczesne itp. Przy jest walka i jest Muzeum wyłonienie z i współ­ przybyli i obie Ame­ W y ­ wystaw, sądzić, tematyki „Henry brytyjskie", szkołę spośród prze­ że na dzia­ odbiorcę wystaw. Moore", malarstwo pseudoafrykańskim sztuki i Afryki. zorganizowano talentów muzyki. neoafrykański. wszystkim przeglądu i europejskiej, tancerze jednak przede Muzeum wpływ 45 i n n y c h Należy do P i c a s s a " , młodych tandetnym, i jest którego r a ­ sztuki Trynidad muzykę nastawiona 1962 r. w i wyłącznie tradycyjnej Muzycy i Mozambiku. koncertów. jest ilustrować festiwal funkcję 1957 r . afrykańskiej tanecznych. Museum szereg W neoafrykańskiej miały Pełni w Afrykańskiej, c e l miał Rodezji 90 t y s . o s ó b oraz powstało Poświęcone sztuki które Podobny école sławie. afrykańskiej. i wystaw et światowej Kultury uprawiające japońskie", celem oraz działalność okolo duże się z a b y t k i ostatnio Afryce. afrykańskiej zespołów Muzeum Szwajcarii" której i istnienia ekspozycji: malarsitwo dzisiejszej trzy pamiątkom składają które sztuki współczesnej, zespoły roku w Kongres Słoniowej, oglądnęło 2 Historycz­ powstało posiada Salisbury o Salisbury, muzeów zachodnią. europejskiej, wykształconego. kilka w szereg jak i de muzeologiem festiwal afrykańskiej Wybrzeża ciągu ważnie dzia­ Dyrektor m u ­ Muzeum rozpoczęło szeroką uwzględnieniem n a sztukę i pokazy budowy n o ­ i Zabytków (poświęcony n a który National i Międzynarodowy zaprezentowały stawy historyczny Muzeum Musée zorganizowano muzyki z Nigerii, powstało archeolo­ i rozszerzenie Livingstone. Przyrody naukowych. skansen, Narodowego tradycyjnej, afrykańskiej to mniejszy d o rozpoczęcia 1950—1961. O b e c n i e prowadzi sztuki się w i e l k i tej zarówno i oraz Le ze s p e c j a l n y m mach latach oraz Oohrony instytucji najnowocześniejszych I i jest konserwa­ t y s . osób. Ewen, zorganizowało Autor i Muzeum ekspozycji Rhodes-Livingstone, tradycyjnego. historykiem z kilku Llvingstona) 70—80 więc 53 t y s . osób, AMAT, etnograficzny powiększenie Komisji się w archeologiczne zwiedza Musée archeologiczny budownictwa Autor Le prezydent członek etnograficzny, ściślejszych, warto kolekcjonerskiej. С. R . C l a y , zeum celu oddziaływa­ Dar-es-Salam. organu Dar-es-Salam. dział miej­ w Europejczyków. się p r z y g o t o w a n i a umożliwi lepszego afrykańskie, Tanganyika, w duży wykorzystane 1959 r . zwiedziło Bulettin", Tanganiki jest w 10% du „Journal prowadzi który i National zbiorów gmachu, Kampala 1 7 % Azjatów Musée Narodowego chwili woczesnego w przepro­ językach nie zawierają muzea wspól­ badania zostały w oraz artykuły muzeum, latach, Kampala, te zostały i oświatowej inne w Badania badań tego ubiegłych opracowanej zwiedzającej że m u z e u m współredaktorem 1941 r. P o d s t a w ą Wyniki asystentka w College muzeum. Ponieważ publiczności E . W e s t , Le archeologiem, University dydaktycznej środowisko. podać, pisze prowadziła zwiedzającą angielskim. t y m 7 3 % Afrykanów, Stanley Autorka Makarerę pracy dotyczących, przykładu popularyzatorskich kwestionariusza-ankiety, języku n a miejscowe dla w Socjologii podstawie udoskonalenia danych i AMAT. n a d publicznością wadzone nia sekretarz 559 Oto „Współ­ „Architektura rzeźby i malar­ czarnej ludności przemysłem pamiąt- �RECENZJE 560 karskim. W kańskich i dalszej Robert H. ďhistoire dziny P. en entymologii, w 1910 r . etnogarfdczny. prowadzi wek w Le dyrektor Autor Musée sylwetek i się brak w przyrodnicze ogromne et artystów le autor Przyrodniczego role oraz w Le Toucet, znanym pełni Musée n i m funkcję — niż w innych wnątrz, tucje je Stąd też technicznym wstała okresie muzealnictwem trzech gałęzi ambicje jest muzea np. na ogół 20 lat. europejskim wiedzy: archeologii, poparte utrudniona w Niamey. Niamey Niamey Przy Autor i a także posiada K U L T U R A L U D O W A 3 0 8 , r y c . 2 3 9 , ta.bl. Wybór towany powyższej miejscowej dużymi gdyż dosyć wąski i i możliwościami wykształconych nacisk niż na niektóre Przede wszystkim wana przez zespół pierwszym stosunku ganizacja łowych, grafii jest do jaki I H K M artykułach do inne to został P A N M. które ukazujące w wielu jej z funduszami większość jest z w się są pod nich po­ porównaniu zazwyczaj do muzeów ma Większość finansowymi, i ze­ insty­ ich realizacja fachowców. Bujak Europy r e d . J . B u r s z t y , t . 2, P o z n a ń 1 9 4 6 , zrelacjonowania względami, założeniu autorów w przyjęty Gładysza, m. in. w M. się w w „Etnografii położyć współcześnie monografia na jej monografie pod i wspólną przygotowy­ redakcją archiwalnych 1 w zasadzie studiach prowadzonych kolejnych tomów Znamierowskiej-Prüferowej, ten styl w już poszukiwań A więc prac Zakładach „Etnografii A. podyk­ większy etnograficzne. zakresu tematycznego . przypomina szeregu Polskiej" omówienie wiclotematyczna, się terenowych t y m zespole przygotowanie i omawiany każą łączących rozpoczęcia wyznaczonego i i W I E L K O P O L S K I pod momencie pracy Polski inaczej częściowo zagraniczne ogranicza przyrody. ogólniej­ nieco 8 pracy został k i l k o m a działy: znajduje kilku i inne zainteresowań etnografii do Afryce odgórnie przez dysponują Zakres Etnografia obecnie muzeum podstawy Czarnej nowoczesnymi, dużymi brakiem daje się inspirowany "UNESCO, placówkami w dziennie. „Museum" on Niger, Jan w placó­ przyrodniczymi c i e s z y się d u ż ą f r e k w e n c j ą kształtuje Jest przez ostatnich badawcze jednak świata. wszystkim naukowe. w 345 osób numeru w etnograficzny. Muzeum muzeów du muzeum Narodowe i Tuaregów. Rozwój względem w po­ afrykańskiej przyrodniczych naukami République Muzeum przeciętnie regionach przede la zorganizował archeologiczny afrykańskiego wniosków. de 1958 r. konserwatora. zwiedza Lektura szych W przyrodniczy, się s k a n s e n , o b o z o w i s k o ludności National archeologiem. geologiczny, w dzie­ archeologiczny przyrody zainteresowania z Muzeum działy nielicznych musées prac Afryce. Pablo as. afry­ des wielu Nairobi. bogactwo zadaniami na Nairobi, Przyrodnik, zbiory rolą uskarża kilka Coryndon, Muzeum bogate nad kreśli tropicale. podkreślając rozważania i autor twórczość. Afriąue Posiada muzealnych jest z artykułu ich Carcasson, naturelle wstało i części charakteryzuje or­ zespo­ Etno­ Polskiej", Kutrzeba-Po jna- K u l t u r a l u d o w a Wielkopolski p o d r e d . J . B u r s z t y , t. 1, P o z n a ń 1 9 6 0 , s s , 7 4 3 , r y c . 424, t a b . 8 (por. r e c . A . K u t r z e b a - P o j n a r o w e j , „ K w a r t a l n i k H K M " , R . 9 : 1961, s. 4 8 7 - ^ 9 0 ) . 1 �561 R E C E N Z J E rowej i in. Zasięg podobnie nej z jak w głównych teren Jednak Wielkopolski druku pularyzacji) pularyzacji graficzne atlasem do rejonów niż (jeśli form publikacji wybranych tematów ; równorzędnie 2 dotąd studiów określić ogólne skiej badanego regionu zależności jednej oraz w niu wywiadu, Bibliotece ludowej dzającego wsi Ta kierownictwem) licznego z w pracę swoim profesorów prac archiwalnych w tomie skiej), dla okresu mniej są dość rozwoju kultury są mono­ prace na nad Kurpiach) analitycznym sprawdzające ludności (powiązań — nie­ chłop­ i mikroregionu, się współ­ jaki t . 2 Kurpiów, jej sta­ wycho­ „monogra­ również omawianą każdy krok dostatecznym planu pod Ten w a oparte danego in. luźno naprzód reali­ opracowania opisu wyprze­ r o k p r z e s z ł o t. 2 monografii realizacja monografii dobrą Uniwersytetu skład zajęć sześćdziesięciolecia, wyłącznie zajęcia Poznańskiego, i w krótkim i zawodów lecz również, wiadomości albo ale zawodu m. do jak rozwoju chłop­ jeśli zawsze nie rto n a p e w n o jako tym in. zresztą, zarysie dotyczące archiwalnych zawie­ w ludności przynaj­ wcześniejszych na literaturze, przeważa źródeł dość niekiedy historyków, (podobnie X V / X V I — X V I I w., artykułach dane związanych tomie omówienie (przeważnie nowym pracy i i c h przygotowanie relacjonowanym artykułów pod organizacją etnografów autorów planu podjęciu jednakże ilustrację rzemieślniczego licz­ etapu lub P o r . T . W r ó b l e w s k i , D o m c h i o p s k i w Wielkopolsce, jego rozwój obrażenia (Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Wydział f i c z n o - H i s t o r y c z n y , S e r i a E t n o g r a f i i n r 1), P o z n a ń 1961, s s . 167, r y c . 180, Z. J a s i e w i c z , Studia historyczno-etnograficzne nad kowalstwem w Wielkopolsce ( t a s a m a s e r i a n r 2 ) , s s . 2 8 7 , r y c . 8 5 , m a p a 1. 36 — F t n o g r a i i a Polsłca, t. I X stop­ w t y m tytułem, wprawdzie fachowców, następnie niektórych 2 typ obser­ na w zespołach m. Etnografii wprowadzających historycznego jak się tłumaczą a o tematu, różny równorzędnie systematycznym pewno dobrych szeregu ogólne i dwa 2 prac na dla bezpośredniej składających realizacji t. wyboru nacisku Zielonej, w innych na ostatniego W sobą prac wydanie zarówno terenu obecnej krokiem w zagadnień średniowiecza, artykułów chwili dawnym umożliwił dla dla X I X w. okresów ba niż 1 docentów. w między Puszczy w jest Katedrą różnych nie tylko po­ studia Siołkowice. tak gronie poprzednim) historycznego charakterze kulturalnych położenia i wyboru serie współpracowników, kilku po­ (ani Śląsku, dotyczące Wielkopolski, wydanie szybsza tłumaczy organizującą rających o do i tych tam wybranego różnice, dzielące T y m Nowe nie zespołu obrębie Polskiej budzi prac. i (przy na całości szczegółowe, ludowej jakie miesięcy Stare podjęte Kurpiów. dotyczących oddawania prowadzone przeobrażeń Kurpiów i Kultury stosunkowo regionalnej i Wielkopolski o parę śląskiej pracach jed­ szerszy uogólnienia Uogólnienie w natomiast obrazu n i m i objętego Śląska zaplanowanych i tematy łączące zainteresowanie, zacji na Etnografii monografię kultury w podobieństwa podziału etnograficzne" obecnie i naukowej, zaś ma prace kierunku działów) zakresu czasowego dzące dotyczące opracowaniach charakterze eksperymentalnym i n a przykładzie jej znacznie wsi. wymienione badań, o Nie kompleksowe dotyczące rozmaitych wacji fie teorie obszar źródeł, materiału. Wielkopolski. więc studia w został, historycznymi przygotowywania kontynuowane jako Te warszawskie dokumentacji zebranego etnograficznymi granicami Śląskiem kolejność stopień z obejmując wyprzedza można celów nad została o kraju, leśnych studiach chodzi badaniami naukowej zaplanowanych nowi w etnograficznym by objętego utożsamiony historycznych zaplanowana różnych regionu Śląska, prowincji niż o g r a n i c z o n e Inaczej jak geograficzny badaniach jako i prze­ Filozotab. 3; wiejskim �RECENZJE 562 przykład w wcześniejszego badaniach notowanych znacznie tak opisów szerzej dawno zację zarzuconą tomie bez względu wspólną na jest na kultury ludowej dzielnic kraju. nych Układ kułów t. typu lazły i (S. chłopski gospodarcze Topolski), stwo (S. pożywienie Błaszczyk), garbarstwo twórczość z rogu, wymienione kułami dodać, t . 1) że w częściowo podjęte i i w włosia transport artykuły (A. i pierza wyczerpują „zasadnicze niektórych działach tomie do czego zresztą poprzednim, jak np, tłumaczy jedynie t. w zakresie ogrodnictwo (A. wy­ ole­ folusze natomiast, ii ( ł ą c z n i e kultury". i na stolar­ Wojcie­ i z (a niektóre temat że arty­ Należałoby rozszerzają autorzy) prac higiena Chmielewski), Podkreśla działu się Podlew- budownictwo gospodarskich tartaki, materialnej tego narzę­ Wróblewski), 2 uzupełniają przyznają t. 2 : (S. zna­ dom Sobisiak), (O. kołodziejstwo odzieży kultury zagadnienia artykuły (T. (J. Burszta). i (J. Burszta), Chmielewski), i komunikacja Redak­ t. 1 (W. Sobisiak), łowiectwo ciesielstwo (S. w tego zara­ rybołówstwo zwierząt (W. Wojciechowska), t. 2 d o t y c z ą w y ł ą c z n i e powtarzają, hodowla a naczynia plecionkarstwo a arty­ Burszta), włókienniczy pszczelnictwo M i c h a l a k ó w na), (J. w Topolski), Błaszczyk); Jasiewicz), wytwórczość kości, (C. Łuczak), (S. tomów, artykułów. wsi (J. przemysł (J. Dydowticzowa), (Z. kształty (S. Błaszczyk), jeszcze wszystkim którym rolnicza Wróblewski), bednarstwo układu, w (J. Dydowiczowa), Łuczak), logicz­ zbyt uzupełnieniem kultura Sobisiak), (B. i nastręcza chałupy plastyka T. (W. zbieractwo chowska), jarnie i owczarstwo Glapa), (C. Glapa), (J. Burszta Grycz), (A. wnętrze i innych wielkopolskiego. wszystkich takiego zjawiskami znalezienie r a m poszczególnych osadnictwo Jasiewicz), garncarstwo (A. jakie lite­ obcej) ludową źródłowymi chłopa trudności, uzasadniać zagadnienia: ułatwia kontynuacją termiin/ie o p r a c o w a n i e młynarstwo ski), kultury jest ograniczenie Wojciechowska), (Z. (J. w się literatura Następną dużej literatury kulturą jest omawianym pomiędzy a organi­ i c h układu. analogii przekazami tomie n i e ustrzegła nie próbuje Chmielewski), ta rozwój obecnym i w artykułach częściowo Wielkopolski wypadkach zespołowym kowalstwo (M. w również nie wiejskich artykuły cechy ze (lub terenowych) zawodów wszystkich powiązań terenie ii współcześnie historycznych współczesną badaniach zajęć obserwowanej podstawie danych wszystkie tym zanotowanymi (T. Wróblewski), ubiór na oświetlającymi '(A. sobą (w istnienia pomiędzy niejednolite domowe ze współczesnej następujące zagroda dzia w niemal 1. R e d a k c j a się odtworzyć tradycyjnych indywidualne d Przedmowie w się techniki na systematyzującym w artykułów zapewne tor opisem je opracowaniom zem powiązanie różniące niektórych fragmentarycznie na wykorzystywanie ustalanie powiązań Nacisk łączącym notowanymi W opisu odtwarzanej zakresie inne źródłach też dającą w w lub ogół rysem historycznej pozwalającej na i pracy cechą wsi ustnych. charakterystycznym ratury na ujętym technikę i występowania terenowych więc tematy budownictwa odzieży. Redaktor artykułu wiejskiej. ski Podobnie inny artykułów. tyką zresztą ten w odrębności rębnością autorzy — tegoż obecnie W t y m tomie obrazu wyraźnie grupy — pełni rolę zarysowujące tradycyjnej dopiero w już się kultury X I X w.) „tła wstępny ludowej oraz tornu ludności ludowej historycznego" artykuł Wielkopol­ badawcze lub j a k podkreślają podkreślonym w do I n n y c h sugeruje Wielkopolski się — początek nazwy geograficzno-historyczny, zainteresowanie (zaznaczającą na lokalne Zarys jak gdyby — i t . 1 Kultury w Wielkopolska. dodajmy historycznego wprowadzenia regionalne jak umieszczony autora, artykuł sposób jej rozwoju przyczynę Wielkopolskie zapewne artykuł wprowadzony słabo tomu L. Gomoleca, kilku bardzo problema­ raczej od­ niektórzy artykułach �RECENZJE wewnętrznym w tym zróżnicowaniem zwłaszcza autorów w ten oczywiście ską w i dalszym sadniczych czasie) toku badań w całej tomu elementów od jako w się oraz w przez i obrębie poznań­ W jednemu łatwo ten postulat spo­ wysunięty z dwu „za­ regionalnych przestrzennego powstania (ulegający Wielkopolski badaniu dane Ustalony kultury wypełni odpowiadający których historycznej sprzeczności. etnograficznych": źródła i c h przekształcania i większość różnic. rozpoczętych różnic kultury, że teren model toku prowadzący miejsc, się cały wewnętrznych w kulturowych tych na' tej jednak, etnograficznym uchwycenie je działów się dzielnicy obecnie badaniach uchwycenia tych atlasem zespół redaktora odmian oraz nad przez ich przemieszczania kulturowe dla będzie prac przez „dla wstały, w wiadomości uchwycić jednolity kierunków lokalnych kultury Wydaje się uzupełniony Przedmowie w i pozornie etnografii sprawdzalny niektórych gospodarczego. posiadane starając zmianom katedrę sób uogólniała nie sposób geograficznym budownictwa chętnie Wielkopolski, 563 zróżnicowania wytwory kulturowe wędrówki w konkretnych inne po­ obszary kultur regional­ nych". Czy wydane Wielkopolski, dotyczących z kolei do chwili stanowiące założeniom tego — zdaniem autora towana w oznaczonym towana „jako wybranych turalnych i na wysuwane terenie, w innych 1) obserwacji kultury, woju; historyków nień ków a kultury życia obrazie studia w może typu — w okresach większym studiów. procesu studiów podobnie Jest rozwoju szczegółowe monografie i rodzaju teorii i wy­ wery­ przemian kul­ pozwolą rów­ rozwoju na podstawie współczesnych tradycyjnej badań wnioski ogólniejsze, określonego dotyczących chłopskiej przemian wiele stopniu próbą niż i studiów starających w innym w się kultury ludo­ w jej prowadzonych coraz obrazu większej związanych współczesnych te i n n e znalezienia chłopskiej źródłoznawcze, prace — miejsca ii p i e r w s z y m jak ogólnej teorii historycznego h i s t o r y c z n y c h , Kultura prac bezpośredniej dotyczące etapu źródłoznawozych a jak kultury zarówno sugerować, monografie sprawdzających n a w s i wielkopolskiej, dotyczących typami ludowej gospodarki różnych zajmuje raczej giego kultury materialnej, funkcjonowania polski okresach po­ historycznych. weryfikować szczegółowych dalsze opracowania chyba c z y też trak­ elementów odpowiedzą charakterze wyprowadzanych skrajnymi teorii zbiór monograficzne kulturalnych, ukształ­ historycznych" j a k należałoby etnoigraficzno-socjoloigicznych, terenowej c z y też 2) warunkach dwoma studiów — przed­ ludu, histoiryczno-etnograficzne studia o wniosków chłopskiej, „którego luźny w n i o s k i , dotyczące k i e r u n k u różnych ogólnych kultury Pomiędzy wej: w całość m. in. odpowiadają konkretnego jako ludowej badań, Ludowej, warunkach nie może, regionów dalsze Polsce przynoszące Być dalszych etnograficznych, zarazem przykładowe obecnie weryfikację a do jest kultura funkcjonalna izolowanych zachodzących w badaniach — t . 3 Kultury zapowiedziany życia poznańskiego także i wprowadzenie konkretnych szczegółowych. bardziej współczesnej w zwarta, przykładowo w s i . T e fikujących w Przedmowy historyczne, jako zostaną mniejszych, kierunku ośrodka tematów opracowane nież lecz prace 2 tomy tylko przeobrażeń terenie zjawisko kulturowych", branych razie współczesnych miotem głębione obecnej na m. in. mierze z roz­ przez zagad­ nią warun­ ludowa Wielko­ etnografów polskich, miejsce zbliżone Wielkopolski w wprowadzeniem do dru­ ogólnym w dalsze teoretyczne. Anna Kutrzeba-Pojnarowa �RECENZJE 564 B I B L I O T E K A i ich kultura, Trzy kłej rami ków wym wstępem również daje że cytując mapkę „już orientującą w X I X wieku określenie nie daje niejsza wydaje wstępie są, <a r a c z e j udzielić k i m byli Być w we ciągu że „ j e d n y m w że z którym Oto dalekiej że są między warunków i 3 T. Wróblewski zdań: dają się „Kim trudno plemienną odrębność w ująć lub gwarowa geograficznych, te możliwości Słusz- jeszcze grupą których historycznych Kaszubami", Kaszubami , kilka wciąż osobną wy­ Fakt, Kaszubów". Oto które Kaszubami, a problemu rozpraw. Dołączono Słowińcy". siebie „odłamem na wprowadza pochopne sobą samych przeszłości b y ć ostatnich stuleci. Obie wsi. Nieco do tego serii pytanie, byli redakcja byli zna- kilkustronico- Słowińców. Kaszubów 1946 r. podchodzi omawianej na roz­ dotyczących został dotyczących Słowińcy 60-stronicowa badań omawianej w jezio­ tematyka wpłynęła poprzedzony odłamem Kluk z jaką może, wynikła tle n i e w i d z i e l i różnicy tomu Mogli kilku rozprawie Słowińców , wszystkim cokolwiek dla wsi i o dla równo drukowane kościelne i XVII W się „u". w Po lizy wsi Kluki, te 1 w 2 czym tych zarówno tych takież X X w jakich w nauko­ nazwy o ród powstaniu wiekach Kluków, nazwisko że powyżej w wsi wsi aż Kluki „rodzima, Kluki omawianej zmiana autorka do występujące na ten polskie za­ z połowy Klęka do ana­ Roz­ polska autorkę wolnej usta­ .,e" n a znaczeniowych. doprowadziła osady jest znaku nazwa słowińskiego do wniosku rodowej p r z y p u s z c z e n i a , że n a z w a od spotyka samogłoski Analiza pochodzi kroniki przechodzi słowiańska, jako tym osta­ wielokrotnie słowińskie". wsi w pochodzą w. wie­ jeszcze publikowane 12 j e g o o d m i a n nazwisko j a k również niej następuje „czy wiadomości nie rodzin przede równocześnie niemieckie i w s i , j a k i osób. N a z w i s k o wsi wymieniając pytanie, rozróżnienia omawianych XVIII parę rozważa nie można garść również początku nazwie tego jedynie z przez mogła zachodziły rosyjskie, jak na oznaczenie stwierdzeniem, dawnych da źródła w., od zmian omawiane przez swojej stawia powstać zagadnienia jej 1957 r. n a wstępie dlaczego najstarsze już- natomiast ludowego mieszkałej oraz przy zamyka że w Stelmachowska czy d jakie się, dostępne „kluka, k l ę k a " oraz oraz do B. Zaraz Kluki, rozprawie XVIII prześledzeniu istnieniu w „kluka" od 1 7 2 3 г., Kluki podania w księgach terminu ważania a wszelkie szkolne, z nazwą się ,.Klvl-i". zastrzega jeszcze tytułem rodzimej mieszkańców rozwiązać, Analizuje zamieszkałej ©branym słowa Autorka temat. w. z nazwie jej mianowaniu". la wsi Kluki, etymologię my tecznie o .zgodnie 2 10 usytuowaniu zani- nad hipotezy". W ki \z p r a c Słowmcy? jednak etnoriimiczna żyli Słowińcach, twierdzenia, ostatniego odpowiedzi. szczepową. O w isię o s t r o ż n o ś ć , do ten zostały okolice stanowi na wyjątki mieszkańców do 1958, Słowińcy tomów. Kluki) Kluki Artykuł Słowińcy przez podstaw we O liczne się t y l k o s t w i e r d z e n i e , oraz i Kaszubach. poświecone niedawna T a wspólna wieś p t . : Wieś zatytułowanym zagadnienie, Poznań—Słupsk 1 9 6 0 , s s . 7 8 ; t. 1 1 , do wspomnianych {Słowińska z nich na Kluki, Słupskiej Zachodnim. trzech Stelmachowskiej zwoławczych Biblioteki zamieszkujących na Pomorzu omówienia pierwszego Bożeny tomy Słowińców i Gardna łącznego wieś Poznań—Słupsk 1963, s s . 154 wyżej grupie Łebsko Trzon w Poznań—Słupsk dziś decyzję prawa Słowińców, wymienione już t. 2 , Słowiańska SŁUPSKA: 8 9 ; t. 5, Budownictwo ss. wsi za­ Klu­ zwoła wczego zwanego. Cytuję z a L . Z a b г о с к i m , O Siouńńcach i K a s z u b a c h nadíebskich, p r z y p . recenzowanej pracy. T. Ż y c h i i e w i c z , Ostatni akt, „Tygodnik P o w s z e c h n y " , n r 3 5 : 1957. �RECENZJE W ostatnich czego, klaturę, zuje dwóch zasięg również sunków do różdżki zaopatrzone niewiele załączonych Do pracy B. i znaki opracowanych latach 2. 3. Tom cÓw, 2 biorąc omówienie tomik. Szkoda drobniejsze wstępne pracy mi w siecią, dwóch o nień tzw. to a autor laski ankiet opisuje 2 drew­ obrzędowe. kluki dotyczących latach i jej spodziewać w w często wstępie oddzielny, w w Pozwoliłoby opiera terenie. — Wy­ się głów­ Niewyklu­ istnieniem ludzi na krótkie, zagadnieniach. bowiem żywych tegoż wydany podzielona poruszone. mierze do już zaopatrzona poszukiwań dużej że bowiem się, że z n a j d z i e t a m n i e została Autorka stano­ Czytelnik żc w e omówionych wyniki brakiem — kultura, spowodowały, tytułem. t y m zostaną pracy. zostało i ich stanowi Słowiń­ 1947—1957. wydawnicze przynajmniej się zastały zagadnienia: wnętrza architekturze, ziemniaków ojca B. i syna lufo do danych stanem zwięzły grupy dla te o s t a t n i e innych z w terenie dawna — ludności. To tytułem syntetyczne udokumentowuje studnie, tam konstruk­ Nie piekarniki, rybacką rybaków, zapo­ kopce jednorodizinne dwóch i — z i to do parzyste połowa­ najczęściej rodziny. głównie zmierzała na dołączone podstawie do słowińskiego — obraz tegoż przeglądem do ustalenia literatury tomu Uwagi — nad K. Krajewskiego współczesnego przedstawienie on zagrody, wyposażenie. SłowińcÓw budownictwa z jej z gospodarką członków historycznych, a zgodnie i domy przez Budownictwo SłowińcÓw zabytków — jak itp. Omawiając Stelmachowskiej typowego (rozplanowanie chałupy dokonywanymi i w niewielka artykule nawiązuje drobnej architektonicznych wsiach w wiąże współczesnym w zastosowanie t y m bardziej albo sposób nawiązaniu omawianej choć przeredagowania obiektów, którym znaczenie artykułów budownictwo zawsze braci, rzeczowy że jakie do niej może m a prawo ciekawy budownictwa w Muzeum t o m 1 1 , Słowińcy z w . cezą, Praca omawia Darłowie ludowego, ta — Tozplanowainie przechowywania autorka dodatki: autorka oraz Słupsku względy zorientowanie tej poruszone też na SłowińcÓw. budynków, mniano a wielkości. w oraz kultura spowodowane martwych zamieszkałych W i „wielka i polskiej tylko rozdzialiki i szybsze że czy rozmiarów, z kwestionariuszy tom, pod wspólnym zupełnie, to j e d n a k ż e zresztą, samych cja i ich zatytułowane na literaturze czone jeden s t r e s z c z e n i e myśli, magałoby gdzie 21 r y ­ te nie materiałów wykaz prasy chyba też, że i r o z p r a w a i n a łatwiejsze nie i budownictwa nie w s p o m n i a n o nawią­ SłowińcÓw. zamyka SłowińcÓw, one jako są kilkustronicowe przedstawiający przez n a łamach Słowińcy książkę również tomu się trzy być Słowacji, Słupskiej całość nomen­ — rysunki „mała" one jednakowej obrzędowych, w na 5, Budownictwo ukaizały lasek używanej się że s a m podpis słupskim, Regionalne Kluka nierozerwalną nie pow. r y b , mające ukazały zwoław- typy, w. sprawie do kluki znaku jego Szkoda, jakich więcej dołączono kłucia Biblioteki jakie Tom to do R. K u k i e r a , podobieństwo wią Muzeum znaku. gdyż mniej w podając się t y m p r z e d m i o t e m wiemy, na podstawie trzydziestych X X oszczepy są sołecka zwoławcze F . Tredera, W niane niie Stelmachowskiej przez tego orientacyjną, skoro zagadnienie konara, sołeckich i t d . D o t e k s t u dołączono formy wszystkie B r z e s k i e j , Laska W. sołeckie skalę n a m mówi, rycinach lasek różne omawia lub posługiwania weselnej, w autorka gałęzi sposób przedstawiających kluka" 1. kawałka terytorialny, zostały w rozdziałach tj. powyginanego 565 dają budownictwa poszczególnych budownictwa zagad­ w kilku słowińskich. Dodać trzeba, że obie te prace ilustrowane są zdjęciami, a pierwsza z nich �HECENZJE 566 również r y s u n k a m i , oo przednim przy że n p . p l a n y chałup kompensuje z cych wo rozrzucone lodrożnie". pochodzeniu małe zajęcia nienie transportu mysłów a obróbka na, i łąk, Materiał zbyt częściowo Dalsze i rozdziały łodzi, Nieco jak od germańskim i zaczyna rybackich także zostały i oraz urządzeń kołodziejstwo, poświęcono też nie­ zagad­ omówieniu rolnictwa narzędzi podsta­ przytacza Porusza poświęcone kilku­ Xa niego również wie­ warunków ii s p r z ę t ó w stolarstwo, uwagi wsi" bezplano- od planarni. toteż hodowli sieci, i charakterystykę sieci ryb, nie­ dotyczą­ „Kształty o wyłącznie złowionych. eksploatacji, ciesielstwo, garncarstwo. w poszczególnych właściwie wiele tylko miejsca szkody można wych). Zbyt było mało podstawę niach wydziela niego się prze­ rybackich, kowalstwo, przeróbce tomik SłowińcÓw. tomy (5 autorka ziarna (żar­ O tytuł łąk" przy czym omawia obecny się i w tytuł: bibliograficzny". wienie tomu, takich wprowadzony. Rozdział prac poruszających na winien n i m zagadnienie „Problem tych przy Nie ich lub może słowiński w ten zawiera i o kulturę do wierze­ do ostat­ (wybrane przez stanowić T. i rozdziału w poszerzenie wydaje tytułu się z m i a n a „Rolnictwo i bardziej literaturze" zamiast a Dyskusyjne oraz i wsiach tytułów „Kul­ „Rolnictwo", hodowla", dawnego skoro jest by też „Przegląd krytyczne wydawać więc pierwotnego adekwatny zarazem to „Osadnictwo Słuszniejsze ich eksploatacja" brzmieć paru się omawianych zasiedlenia. spo­ Wróblewski, zmienił w s z y s t k i c h okazało nazwy podsumowanie, o t y l e , że n i e duchową druku jego autorce powodzeniem Jaśniejszy słowiński. posłużyły materiałów we piasko­ sposobach dodatkiem poszczególnych natomiast „Łąki hodowli. problem układ zmianę tytułów Trafna agrarne" ostatni przygotował historię i zamawiania z większej wydm słuszne Miłym omawiałby poświęcono bez wiadomości jest mogłyby rozdziałów. również co i autorkę zaliczyć m o ż n a obu Szczupłe wierzeń. który w s i " , gdyż podaje połączenie ten przez powstawania pożywieniu przysłowia potraktowane poszczególnych „Kultury też roślin. dotyczącego skład „Kształty się później tura w o zagadnienia (np. SłowińcÓw „Rolnictwo", podania, zaplanowany najczęściej wydawałoby uprawie niektóre wypadkach potrzebnym opis wiadomości o szerzej czy znów pożywieniu i 11) B i b l i o t e k i S ł u p s k i e j szczęśliwe. D o na o rozdziału ustępu choć tytuły SłowińcÓw" tylko do l u b wejść zachowując jednak szczegółowy Słowińskie są osobny wypadkach dosyć wnioskowania łeczną Oba opuścić również Posmykiewicza), który ciekawym się nierówny; innych mniej osobnego Łomu jest w opisom nieliczne do dołączono rozdziałach zasygnalizowane, dowiadujemy przygotowywania; J. ryb. czym nieplanowanych jest przegląd łowionych przy zagadnień mierze podaje rybołówstwo, r y b wspólnie organizacji pogląd te r e ­ młynarstwo). zostały za gatunków formy ilustrowana t y m daje braki bądź s w o b o d n e ogromnej autorka nich jak: wyrabianie także skóry, Dalej z rozdziałów, w w po­ możemy, słowińskich. zatytułowanym rozrosłe zależy autorka podziału zbytu ich domowych, tkactwo, i rozdziale wsi rozdziale zwyczaj kilka tomie się stopniu chałup poszczególnych o n a z a niesłuszny uważa W łowienia ciekawy zagadnienia uważa na j a k ii w domyślać pewnym to przeważnie teiż w s i e kształt jednak tylko wymiarów się W wsie w s i . Większość opisy. sposobów zwykle dzieli i 1 :10. W monografie wielodrożnicowej. SłowińcÓw monograficzne oraz bądź że terenu, wsi skali SłowińcÓw. sioła, ważniejszych wowe tomów że: „słowińskie Podkreślając, fizjograficznych w wymiarów przeciętnych skrócone materialnej stwierdza, są tekście stanowią kultury nastu w z omawianych nich autorka i c h dużą zaletą. P o d o b n i e nie podano rysowane podanie Ostatni które jest rysunkach się omó­ mogło �RECENZJE umieszczenie na „Problemem Słowińców den wspólny początku rozdział pracy w i rozdziału potraktować bądź też poczynione przez przygotowującego z do bardziej treścią mimo że skiemu nie dalszych — było danych badań ten nad na zmarłej Autorce, która Słowińców jako Kaszubi", I przez się autorkę posiada jest to do zostały hołdem, była z pasjonował te dużą i wartość zachęcić jaki powi­ złożyć ginącą do — pol­ omawianych tą Ją tytułu udostępnione niewątpliwie związana zmiany przyczyniły rozprawy poszukiwaniach najlepszym je­ kultury powiązania wydanie problem druku jej w jednak że A emocjonalnie je omówienia stało, — zamknięcie sumie ściślejszego zagadnieniem. — który i a połączyć do W prace dobrze sumiennych tym raczej wstęp omawiane bowiem i usterki i obie końca wnikliwych względu grupą i zakończenie. sformułowania do bez oczach bądź rozdziałach. Materiał o go podsumowanie, doprowadzone świadczy do praw w czytelnikowi. naukową, nien jako precyzyjnego zawartą „Słowińcy l i t e r a t u r z e " . C z y n i e należało Słowińców, się 567 roz­ można na naszych ostatnich dni Jej życia. M. MARIA w Polsce w krajach Toruń—Polonia, Toruń Tom zawiera dostarczyły blic i rękojeścią ny, czyli na w oraz na kowanie osób, na streszczenia okazów). w Nowy uwzględnieniem autorki zęby z tradycją i ludom. podstawie techniki właściwą różnic kolnych plan układu zębów. układach o przez ta­ i rosyjskim. 29 f o t o g r a f i i (tabl. 1— żelazne ości kotwy, autorkę na Celem genezy, z drewnia­ haki i harpu­ obszarze Polski pracy, realizowanym funkcji i człowieka gospo­ społecznej, historyczno-porównawczej wszystkich w i roli grupy oraz s w y m . rozwoju, poznanie oraz oraz bądź narzędzi czyli czyli narzędzia ogólnych uporząd­ praw rozwoju w zaproponowany lat odmiany zębów budowy kształtu historycznej wyraźną układzie Układ jego i decyduje o zębów. Według związaną terenom, kulturom został poszczególnych przez narzędzia odrębność określonym dokonany narzędzi), pozaeuropejskich kryterium umocowania (1567 ludów kolnych, wysuwa tysięcy na etnograficzne narzędzia narzędzi pierwszy wyrobu setek które geograficznych angielskim grzebienie, materiały: perspektywie od instytucji, rybackich. izostały zachodzących narzędzia, dawnych w typów analizy systematyczny I I , na kolnę, wyjaśnienie metalowych) układ i fotograficznych, nazw 1—52), pojedynczego podlegały narzędzi wykazują Podział podstawie wnętrznej narzędzi ości rozdziale kolnę Torunensis, 12 m a p . jest i jakim tablic językach (tabl. badane życiu wykorzystane (71 w Słowiańszczyzny. badań, w muzeów skorowidz r y b , l e c z także retrogresji przykładzie pracy oraz wykaz tekście, n i e t y l k o narzędzia związków, archeologiczne autorkę są kornych drodze i narzędzia Soientiarum informatorów, 465 r y s u n k ó w rybołówstwo, systematyki kultury W w przeprowadzania przekształceń (80 ilustracji północno-wschodniej narzędzi poznanie W spisy do p o ł o w u prymitywne trakcie Soeietatis bibliografię, pracy, 2 tabele pracy służące terenach darczej na narzędzi, do tekście, Przedmiotem ną z indeks ilustracyjny obejmuje w Studia 1957, s s . 326 etnicznych, skorowidz 6), 42 r y c i n y i sąsiednich, materiałów rysunkowych Materiał Rybackie Z N A M I E R O W S K A - P R U F F E R O W A , i Rostiuoroiusica przez części odrębnej autorkę narzędzia morfologii na oraz ze­ formie. systematycznych Sireliusa d Manninena na pierwszym �RECENZJE 568 miejscu występowało ferowej kryterium w obrębie typów. narzędzi. układu cy systematycznego, A utorka do wu przez uderzenie morskich ssaków W boku każdej z scharakteryzowane dla historyczne, połowu omówiona jest w narzędzi poławianych ryb problemu żenie celowości Wiosenne, dach letnie śródlądowych, ogień). Połowy lodem, głuszenie kończy ciaż często pomysłu, Puck kowal gdyż słynął Niektóre „na z kawałka mimo są do wyrobu zmianom. współczesnych wyrobie Nazwy .ny) narzędzi oraz obejmują hości ości. Problem z dopełniają m. morfologii i w z na­ materiały różnych epo­ charakterem poprzedza życia opra­ omówienie ryb. Połączenie umożliwia dostrze­ zarówno nocy na (połowy dzienne, bodarzami. stare Problem na ryb techniki jak: wo­ ryb wabienie takich kolnych tradycje dostrzega kowalskie rybackich, się do kowadło, z to pod połowu środki loko­ autorka odbi­ (rozdz. jednak nie otrzymanego rybaków V). był Cho­ twórcą zamówienia. Półwyspu Np. Helskiego. własnoręcznie, się technik czyni młot, dłuto, tym, j a k pisze budowy ogóle i techniki kowalskich, techniką a techniki znanych na wyrobu 2000 samo wykonania, kolnyoh mające ok. lat nie narzędzie ulegało (s. 1 5 3 ) . O b s z e r n y przejrzyste narzędzi ości, od autorka, nie zmieniało bardziej zdobienia wyrobem kolnych terenowego stopniu in. terminy: (Wileńszczyana), odmiana również opisy i własnościowe względy narzędzi dawniej wykonywania znaki celu też prze­ wyłącznie kolnych, któremu V. narzędzi znacznym wyróż­ i (mapka), zostały w rybaków-rolmików ości: zagadnienia rozdział ludowe w lub w kolnych, związane materiału zakresu się pomocniczych, zamówienia zróżnioowania wszystkich podstawie na Zgodnie gląd jest A typ połowu. połowy narzędzi przez przy poświęcony technik i osobno dostosowywał zmianom gospodarcze, ryb żelaza. pewnego typów poło­ połowu grupie rybaków omówione narzędzi niewielkim zwyczaje W terenach ryb wykonawcą tylko oiraz z wiąże dzień ciążą pracujących służące do przez do łyżwy. zebranych wykonywane Narzędzia koine Każdy dotyczących ryb narzędzi pracy do koine techniki połowu n a których swej zasadniczym niektórych ; w kowali Narzędzia kolnę, był z ości zimno" ulegały wykonania tradycji, Uczą­ autorki. ile śródlądowe i cech zawodową w połowy i latarnie, żabki sposobie cie lokalnych o opis połowy morskie połowu typów. różnych poszczególnych i morskich sprzętu A. występowania rybaków obejmują: ryb, na wiedzą jesienne zimowe kagańce, W i jak omówienie mocji, IV). Sam obserwacji stosowaniu III) tekście. kolny ch: odmian. ogólne ości zarysach, tradycyjną (rozdz. w C . Narzędzia szereg zasięg wnioski pomocą (rozdz. z w jest lokalnych jest ogólnych oraz narzędzi oraz funkcji nowego koine narzędzia ważniejszych podany za Inne i ramach pracy Narzędzia Priifodmian beka). podstawie ryb cowywanych łuk, struktury w narzędzi kotwy); D. wyróżniony archeologiczne Technika kach na typu rozdział układzie wydzielania kryterium na.rzęd z i B. grzebienie, uwzględnieniem są każdego góry; (hak); nowym do uporządkowanego grupy spodu grup z zajmuje z a s a d n i cze z w stosunku rysunkami (harpuny, tych w najobszerniejszy krzywe, od tymczasem ilustrowany uderzanie (ości n p . 15 t y p ó w rzędzi, 4 przez z miejsce materiału, stanowi w y od r ę b n ia połowu uderzanie niono zaś bogato gdy zastosowanie zebranego druku, formy, znajduje Naczelne AnaMza 101 s t r o n koine i kryterium to wosc ości, (rozdz. VI) (wyczerpująco materiału oścień, (Kaszuby, opracowane dla dorzecza słownikowego. osci, podał osce, ost Lorentz), są przez Wilii, Słowiańskie (Słowacja), it*ości autorkę Niemna, osty (pow. nazwy na Dźwiości (Polesie), brasławski), �569 RECENZJE osty (Pokucie, podał bodorz spotykana nazwa w Słowacji bodlica, żaberkłas nia W pujące formy brała kłucia ryb, W budową, widlice, Autorka dostrzega cuskim dogue rodzaju zbieżności oznacza ość ilustrują wymie­ dragę, jaką nazw oraz z samych do palenia portu­ autorka oraz ze­ procesu związane składowych broni zaniim ma­ dzióbek). np. Według z narzędzia, bodarz, kolnej, pociskową. (przebyło, w ognia.* nazwy {harpun, funkcją nazwami narzędzie nastę­ arpon, ościska elementów r y b i broń przybiera narzędzi ości, wyróżnia i ilością ości do p o ł o w u arpuna) we fran­ autorki zastosowane dane zostało rybołówstwie. Gospodarczo-społeczna tywie historycznej które niejednokrotnie się to z nasileniem zbierano Na za cech W okresie ryb; Aby samo ści łuku drogę Narzędzia rozwoju Powolny dowie, Na kolnę kultury i terenie Polski i metalowe ości do różna w zależności rogeniczne Rola dość o sąsiadujące mieść i perspek­ drugimi. Wiąże potrzebami cech gospo­ zbieractwa. rybołówstwa rybołówstwo być w to pewnym używany kolnych z był oraz do uprawianego posiada stopniu wiele zaliczone. zabijania ustalić, autorka terenu — i zwierzyny jakim według autorki do surowca zespole je na tle przykładowo przeszłości zmiany w rozpatruje Polski przykładem postaci ludy (Rybaki, pokrewnych w lin, jaź, kleń, płotka, Rybołówstwo naszych na autorkę do świadczy innych — chwili oraz mate­ z ciągło­ obecnej. zmian w bu­ na w lat rola używane w terenu. ludowej będące były różno­ rybołówstwie hydrografii kulturze obecnej, niektórych wielka ilość fińskie), Rybnik). tych polskich występuje i była Analiza Polski ilustracją a także Wiele piskorz, była, odmian rodzime, słowiańskich szczupak, u terenach typów słownictwo językach ziemiach ich charakteru wykryła (germańskie, bowiem tysięcy czym hete­ prastarych sąsiednimi. Rybolowy, rybołówstwa i chwili bogate poduza, paru przy gospodarki Słowian różnych charakterze około ryb, z krajami łowu, lub ziemiach że zamierzchłej w od połowu u czym sposobów przez starym od Europy przez kulturowych ulic może narzędzi się istniejące rybołówstwa i nad wiele prymitywnego oszczep klasycznym typu dokonana poważna, kolnych) od elementy, związków w archeologiczne, strzał. historycznych (rejestruje narzędzi określonymi posiadało były o n e stosowane, są ulegała materiały funkcji. rodne materiałów i materialnej i c h rozwój formie i z stwierdza, którego rozwoju łowieckich jednych związku VII) tym narzędzi. autorka do (rozdz. o rybołówstwo i barbarzyństwa archeologicznych krajów. w współczesnego łowiectwu, wytyczyć kolnych świadczą przewagę użycia kolnych dotyczy i n n y c h narzędzi riałów bez analizy dzikości to wykazują Pierwotne narzędzi właściwych narzędzi zmianom, ich produkcji rękami podstawie pomocą rola różnym darczo-społecznymi. Ryby i boduo,. autorka hiszpańskim zadzirów, autorka foirmą nazw w kagańców nazw fourchette) Fischgobel, Białoruś), brzmienie bałtyckich (bułgarski zębów, nazwy Aaleisen), (trójząb, w ogień, zebranych (np. Estonia, posiada nazw harpon, Oprócz tulei, podsumowaniu teriałem tego na harpun arpignone. dotyczące połowu Wśród francuskim włoskim nazwy Bułgarii perstakie. wyraz we w bodila. oraz romańskich we również (Wille ńszczy z n a , Kaszubach Jugosławii językowe: arpao, galskim w na i pochodne językach ostroga Kolberg), przejmowane liczne wspólnych dla według nazwy nazw niektórych s u m , świadczy autorki, narzędzi (m. in. częściowo wsi, przed­ identycznych ryb, jak również okoń, o pra­ ludów. posiadało obfitość dogodne zbiorników warunki wodnych rozwoju, o na rozmaitym �RECENZJE 570 charakterze ska, (morze, kanały, stwie rzeki, bagienne prymitywnym szczególną starych, dla historii Czynnik nym całkowicie niektórych ochrony sprzętów połowach W tarzu narzędzi Słowian W Rzymie występuje jako pierwotnej własność magał zręczności, siły, mężczyźni, kamiennej, wotnych stwa wymienia kobiety Pomimo kresie do — wielu autorki in. przez Klimat nich łowu. w poważ­ jednak tradycję, o warunkuje stawiane daszków i czym charakter n a lodzie dla ochrony dla oczu stosowania połowy rybaków wniosków wykonania stopniu dzięki prawne u nie swej ludów łowiących poprzez tylko przy i analogie swym do zjawisko jako od wy­ czasów bodarzami wy­ t r u d n i l i się jaskiń życia w sta­ kolnymi z epoki ludów pier­ dziejach rybołów­ uprawiane w 1920 r . Osłonino). nie i ustroje zrębie według formę ale się j a k o w za­ narzędzia pradawną kłusownicze —• specjalizacji (tradycji), Zachowały narzędzia możemy roli zasadniczym epoki sta­ świecie, indywidualnymi, n a ścianach konserwatyzmowi a inwen­ w często natomiast też o d p o c z ą t k u ościami użyteczności. prymitywnych, stanowią całym narzędziami do g o s p o d a r c z e j różne dzięki prostocie różne (Rewa, odnośnie kolnych..W r y b zachowały dlatego wyjątkowe Puckiej na narzędziami r y s u n k i i malowidła Jako kolnę terminologię, kolnę Połów r y b wielozębnymi Zatoki narzędzi były rybaków. malowidła, historyczne. bogatą Narzędzia i wytrwałości, greckie istnienia rozpowszechniana i posiada ostatnich narzędzia X X w. centralne miejsce w E u r o p i e od mezolitu (używana Sieć, formach świadczą okolicy europejskich zespołowej. odwagi autorka w krajów Egipcie). do czasów wyciągać połowu nikę na narzędzi n i e przesądza z płótna rodzaju sieć, z n a n a w pracy o czym dane przez i poszczególnych egipskie oraz i w narzędzie nowiącymi autorki w X I X 1 początkach zajmuje wspólnoty nim kolnych. n p . zasłony z kory Polski końcu połowu Grecji, stępuje zasłony kulturze reliktowy, rożytnej u narzędzi m, rozlewiska, używania według użytkowania, rybołów­ kanały, pierwotnych warunkuje sposób uwarunkowanej pomocniczych, oraz strumyki, przykładów rozlewi­ W ościami. ludowej element oraz strumyki, zbiorniki-stawy). cennych (fizjograficzny) zróżnicowanie od wiatru wody, bowiem ogromnie ości polodowcowych, sztuczne płytkie zewnętrznej, ogromne jezior oraz dostarczają kultury konstrukcję formy świadczy rolę, geograficzny stoipniiu błot niewielkie odgrywają a kompleksy obszary w równym narzędzia u kolnę i tech­ ludów pełno­ cywilizo­ wanych. Praca M. Znamierowskiej^Prüfferowej, porównawczym mierzeniami w autorki procesie tym ii j e g o rozwoju rozwojem. proporcji rialne aspekty duchowe —' przy w omawianiu oraz oparta analizie, n a bardzo odsłania nierozerwalności oraz cenne kultury) aspekty problem kultury Bardzo wych i wszechstronnej ilustruje pracy spraw jego M. prawo i nosicielem, przyczyny jest z samym twórcą i i skutku MARIAN Wydanie wego cowań terenu pracy Materiały do historii Zielonej, W a r s z a w a 1962 poświęconej zróżnicowaniu Kurpiowskiej różnych właści­ (mate­ (społeczne kultury). POKROPEK, Puszczy rządzące narzędziem wykonawcą z za­ zjawisk zachowanie Jadwiga Kurpiowskiej materiale zgodnie współzależności Prüfferowej związanych bogatym nam — autorów, Puszczy dotyczącym Zielonej kultury budownictwa i poza ludowego przemianom ukazującym ludowej tego Kucharska z budownictwa się zbiorem terenu, w terenu ludo­ opra­ tomach B i - �RECENZJE blioteki Etnografii odrębność jego Praca przede o literaturze jako na zarówno kultury występujących i ludowej. gię tych cymi z form jej Praca jego tacji Pod Jak wynika rowej, drobiazgowa tektonicznych m. ostateczna prof. kultury kraju położono dających z i się pokutującym budownictwa jego zdobnictwa rozwijającej opisuje względem in. również jednorod­ w się drzewie, w Puszczy przegląd wszystkich literatura przedmiotu przez siebie zabudowy jak wsi nie znajduje monografia z typolo­ wynikają­ stać w do ludowego swoim na jedną technik nie­ archi­ Te kurpiowskich, za­ na Kurpiowszczyżnie tle znawcy z innych pewien kurpiowskiej. szerszym najlepszego koncie i wsi prac zazę­ Kutrzeba-Pojna- form życia dla nliej A. tematu dokumen­ wzorem po pracy zakresie rozpatrywana dziełem się zbiorowych budownictwa ujęcia różnymi bogactwa pozostanie całością tomów sposób pomiędzy również może jednak powiązania na chodzi o związków z wprowadzenia uwarunkowaniu mającego jeżeli strony Równocześnie prawdopodobnie F . Piaścika, od do w s p o m n i a n y c h genetycznym będzie nacisk odrębności formami materialnej, dokumentacja razem czym zarazem form wyczerpujący które prekursorska, pogłębienie wyczerpującego odeszły zaś tych, historycznymi t y m ostatnim zagadnienia jego z etnograficznych. dosyt. o bogactwie dać a zrywa regionów samorodnie się oraz Praca poglądem i której historycznych. Przeprowadzoną sposób oraz dziedzinami terenowej. opracowań stara w przegląd obszaru. jak zagadnienia, osadniczych. jest n a swój się nawet innych niejako form konfrontuje wyczerpanie biającymi tego wszelkich Autor wagę zbioru. monografią, drobiazgowy budynków, okresów, planów jest tego publicystycznej do współcześnie wcześniejszych podkreślać budownictwie układzie dla w ludowym stosunku w się do p r a c charakterystycznych cechach Zielonej i w fachowej w zdaje 1 stosunku sumienny, dzisiaj kurpiowskiego ności, w budownictwie wszystkim zaobserwować w Polskiej ujęcia 571 porównaw­ tego najlepszych tematu, prac o Kur­ piowszczyżnie . a Praca M. przeglądem nie Pokropka ostatnim zdaniem są następującym skiego a nych na oraz dokonana Należy materiału także dziedzinie. plany i Ruszczy podkreślić zagród stan badań wsi, typy organizacja ogromny rozdziały nad rozwojem terenowe, pracy. bibliografia Kurpiowskiej pierwszym i wkład poza i kurpiowskiego, Poszczególne prace obejmującego i stopniu budownictwa wyczerpująca .ilustracyjnego szczegółowe pewnym przestrzennego budowy autora Zielonej w etnograficzne układu przebieg downictwa tej zagadnieniom: tle przez więc dotyczących w współczesne piowskiej jest materiałów pracy konstrukcji uwagę słowników autora w w dobór i kur­ drewnia­ zasługuje wyrazów zdjęciami kurpiow­ zagrody budowli ikonograficzna zapewne poświęcone budownictwa rozplanowanie Na najbogatszym ale również zakresie bu­ gwarowych. i przygotowanie rysunkami budynków chałup. Wanda Paprocka Kurpie, Puszcza Zielona, Wrocław 1962. T o m p o ś w i ę c o n y t r a d y c y j n y m z a ­ jęciom m i e j s c o w e j ludności (rybołówstwo, h o d o w l a i p a s t e r s t w o ; Kurpie, Puszcza Zielona, t . 2, W r o c ł a w 1 9 6 4 , o m a w i a j ą c y zagadnienia s t r u k t u r y społeczno-gospo­ darczej (gospodarka r o l n a , rzemiosło, przemysł d o m o w y ) ; Kurpie, Puszcza Zielo­ na, t. 3 ( w d r u k u ) o b e j m u j ą c y p r o b l e m a t y k ę z w i ą z a n ą z r o d z i n ą . * F . P i a ś с i k , Osadnictwo w Puszczy Kurpiowskiej, W a r s z a w a 1939. 1 �RECENZJE 572 ZOFIA {w XIX 15 tabl., Budownictwo STASZCZAK, i XX wieku), Prace 4 2 f o t . , 41 Celem pracy jest przeprowadzenie budownictwa uwzględnieniem dynamiki jego zróżnicowania ków, które waniu na uzupełnioną to i gółowej i badań Ilość fotografiami analizy stematyki tym X I X i X X zakresie, wpłynęły". w oraz posługuje źródłowym w zebranego i pełnym następnie uchwy­ próbę ustalenia czynni­ autorka przy metodą opraco­ kartograficzną zastosowane omawianych wykorzystanym w materiału jest poizwalająca zjawisk elementów, przez przeprowadzanych w l i t e r a t u r z e , a także w rysunkami), składa autorki, indeksami, a się z oraz i 6 rozdziałów uzupełnionych spisami rycin. zagadnienia: 1) niem stosowanych różnic wanie skich i z pracach to bardzo duża autorce na na od autorkę latach źródłach nad są wyni­ 1948—1957 (ok. 5000 o p i s ó w łącz­ przeprowadzenie formy i oraz rękoipiśmieonych przeprowadzenie strony szcze­ „precyzyjnej funkcji, opisana oknach, się sy­ materiału analitycznych wnioski m. padkową terenie. i Pas wpływów występowaniu ruskich. próbuje środowiska z występowały rozplanowanie na do prac wnętrza omawianym według różnymi w syntetyczne autorki Mazowsza tereny z analizy historycznymi warunkami X I X i X X z FANZISKA Quellen Landeskunde Dzięki BECK, von Volfcs!ebeu Ost-Mitteleuropas ', ; publikacji podstawie Vom 1594—1814, źródeł Franciszki auf i stref: o z lat życiu północnej, rezultat ścierały map wysunąć lub wy­ na tym się południe charak­ wschodnie oddziaływaniem materiałów etnograficznych oraz wyjaśnić odmiennością jakie w. der n r 61, M a r b u r g Beck kształ­ Porównanie trzech Podlasia, przy ekonomiczno-społecznymi, Danziger „Wissenchaftliche archiwalnych za­ budownic­ wyraźnie Marian valischen w gospodar­ mieszkalnego; kartogramy które i zaś usytuo­ fundamentu związane stanowią migracyjnych, wpływ domu terenie. Lubelszczyzny terenie od dzięki > której na te budynków tzn. i wierzenia mapą, i budynków wykończeniowych 3 danymi na w s i lubelskiej i budynek, dachu jest wypływające i mieszkalnego zwyczaje Małopolską, Wnioski poszczególnych powstaje i ruchów podbudować geograficznego 2) opisów opracować wykazuje łącznością budowlanych; rozpla now anie 6) Strefy zasadniczych północny się następujące uwzględnie­ zjawisk autorce wschodniej. trzech teryzuje autorka pozwala poruszono domu ilustrowane Wstę­ szczególnym ścian 4) i bibliografią, ze jakiej gotowania; poszczególnych ini o południowej w J . Gajka przypisami, obróbka jego dokładnych zdobnictwie; do i konstrukcja zagadnienie zasięgi rozdziałach konstrukcje i d palenisko Każde poszczególnych materiałów kolejności, drzwiach piec twem. w poprzez wyników, W 3) Przedmową poprzedzonych podsumowaniem budowlany podaniem ich funkcji; podwaliny tują materiał zagrody grodzie na morfolo- możliwie a się zostały z w., Równocześnie pełni terenowych zawarte określonych Praca 5) w „analizy Lubelskiem konstrukcji". pem i obszaru materiałem wcześniejsze archiwalnych. z lubelskim, 1963, s s . 232 etnograficznym. etnograficznych nie województwie t. 2 4 , W r o c ł a w monograficzną w w s t a t y s t y c z n y m i , które atlasem materiały rozwojowej zagadnień metodami metodą chłopskiego zróżnicowanie Podstawowym ki tego poszczególnych Polskim w Etnograficzne, map giczno-funkcj analnej cenie chłopskie i Materiały Pokropek Nehrung Beitrage zur nach archi- Geschichte und 1962, s s . I X - f 353, 8 t a b l . ludu we wsiach 1594—1814 l i t e r a t u r a regionu Pomorza Gdańska wzbogaco- �RECENZJE na została ważną i o spotykane w Praca torską, w pozycję 20 l a t w swej którą później w zasadzie zestawiony mniejsze brzmieniu. ślaną pracę, na jej na w na wyborem w aneksu Gdańsku, to a chyba źródłową w r. s p o r z ą d z o n o pracy. tworów pracy jej przytoczyła w ponieważ ze w s p o m n i a n y c h czasowy powinny został albo krytycznie z taki albo według w dosłow­ wykorzystaniem przytoczeniem chciałby być przyjętych zdaniem przez K. zostało n i e s t e t y w s z y s t k o mankamentem mieć sprawdzony ogólnie NRD słowami przemy­ też moim tej dobrze z powinien dobrze w podziałem w z potrzeby, źródeł, Ten otrzy­ tylko uzupełniony połączeniu bardzo merytorycznym, to j e s t l a t a , w 4 wiejskie zapoznała formie zwłaszcza okres Nie druku. przytoczony od 1620" w y d a n y m sądowe mówiąc przyjęty ( s . 1). został dok­ dopiero czytelnik 2 opublikowany 1 5 9 4 d o 1 8 1 4 т. , autorka sadniając źródła w Wybór pracy a do to, co konsekwentnie , widzieć zależności —• nowa, Bo czasem najważniejszych von księgi Ponadto kulturowych, w dysertacją 1 który materiał — zro­ Baumgar- 'pomieszane, obciążającym niepełnych o przetrwaniu chałup autorka l a t pochodziły brała wyznaczać więc ze pod stanem badań do chłopskich. stwierdziła jej wyjątkiem życia podstawę wsi penetracyjnych, I tu znowu chronologii tyle, zdaniem innych kryteria wydarzeń z gdańskiej które póź­ 1939 r. t a k i c h c z y i n n y c h tylko uwagę których tego t e r e n u , , stanowiące się t e l n i k o w i w ą t p l i w o ś c i c o d o słuszności przyjętej sze tyle wydawcę. okres od 1939 r. p r a w d o p o d o b n i e niej o nieczęsto i nie rozpracowanego archiwalnym recenzowanej jak i obejmuje 1794—1807 źródła doktorat , od pracy. wolałby ostatnio największym autorkę, Praca podany następnie zostało 3 zarówno etnografii, nie znanej, 1 9 4 0 r. całkiem całość źródłowych. „Kloster-Inventariums jest w ale nie zawsze czytelnik tekstów jak chyba na ewentualnie, formie nam wprowadzającymi, materiale i i U. Bentziena . W to w w tak np. bione i z miejscu, zasad, tena opartą końcu książkę i zestawia bardzo - ciekawego, Czasami Natomiast literatury bliżej nie przemyślanego chronologicznie, zdaniami nym krytycznym gospodarczej ponieważ Gdańsku została, aczkolwiek zagadnienia. kilku w niekorzystnie zlepkiem publikacji z historii uwagę, formie, uzyskała przygotowana źródłowego, autorki pogranicza pierwotnej bardzo materiału na z szczególną autorka wpłynął jest na archiwach. była za moment mał, nową zasługującą 573 nasuwają i bazy że najważniejsze go i wy­ czy­ źródłowej. przyjęła kryteriów. się Uza­ dlatego, najciekaw­ Tyczasem ispołeczno-ekonoimicznych zasięg lub poli­ tycznych. W branie stępnie dla odniesieniu materiału metodą ostatnich do bazy źródłowego źródłowej badanych retrogresywną 70 l a t (1S38—1870) zebranie — i słuszniejsze wsi danych dopiero byłoby, regionu od moim gdańskiego informatorów wówczas w zdaniem, z 1939 — połączeniu r. ze­ Na­ powiedzmy z literaturą W recenzowanej p r a c y c h y b a n i e w i e l e zostało z d y s e r t a c j i d o k t o r s k i e j , j e j konstrukcja bowiem, forma i treść d a l e k o odbiegają od tego t y p u opracowań, j a k i e o s t a t n i o u k a z a ł y się w d r u k u , n p . p r z y K a t e d r z e H i s t o r i i G o s p o d a r c z e j Uni­ wersytetu Humboldtów w Berlinie czy w wydawnictwach Instytutu Niemieckiej Etnografii D A W , np. prace K . B a u m g a r t e n a czy J . Rauppa. P o r . n p . s. 6, 7, 1 9 , 2 9 3 , 297 i 3 0 4 . K . B a u m g a r t e n , U. B e n t z i e n , Hoj und Wirtschaft der Ribnitzer Bauern, B e r l i n 1963. T j . okres, w którym b a d a n y t e r e n p r z y n a l e ż a ł do K o r o n y P o l s k i e j . Autor­ k a d y s k r e t n i e p r z e m i l c z a t e n f a k t , m i m o że z s a m e j t r e ś c i p r a c y w y n i k a , iż w s i e gdańskie należały do P o l s k i ( p o r . n p . s . 126 i 1 2 7 ) . W zamian podkreśla, iż w 1814 r. w s i e p r z e s z ł y p o d a d m i n i s t r a c j ę p r u s k ą ( p o r . s. 323, p r z y p i s Z u r Q u e l l e n b e s c h r . 1). 1 2 3 4 �RECENZJE 574 porównanie rozwoju go z m a t e r i a ł e m historycznego Mimo tych materiały z poświęcają i uchybień zawierają X V I — X I X w., tego etnografowie. wiejskiego ilości narzędzi, resujące są nie wano ki, (s. (s. tutejszym konewki znań czy branki specjalny przyszłej trunek, oblubienicy. ręczyny srebrny lara. urywków Z wano w zakazała tego, ale niedzielą dawanych potraw gotowaną więcej wypijać ciasto ki piwa, po (s. wołowinę, na kamieniu 30—60 Chłopak (s. 4 6 ) p r ó c z Czasami obok Na piwa rodzaje służby, wią w kłady dane pracy z w W 1593 r. branie 5 życiu dane procesów przykłady o o czarach czary. aktach mleka przytoczonych również opisy kilku sądowych przez ubiorów nakryć (s. w Pierwszą czarownicę, się konia krowę, i bibliograficznych w becz­ dziewczyna ubranie,. lub krowę. łóżko. florenów. ceny mięsa, trumny,, ryb, organisty. masła, W i pracy codzien­ itp. Wynagrodzenie są w wartość literaturze zgromadzono czarownicę po­ lody 2 rzadziej od świetnych znane zamienienie Z owoce, wołu, po 50—52) Beckowej często 1 dnia, świąteczne grabarza Dotąd książce do było migdały, (chleba, obuwia miejska 1683 r. n i e w o l n o rzadziej (s. uczto­ rada gospodarstwo chłopskich głowy, przewijają 63 p o z y c j i dla pruskiego ' t a ­ Gdańska. gotówkę, 20—30 stypę za­ śliw­ siebie autorka do na z część konia, wy­ ochoty dawniej 1 karczmarzy. Wyjątkową 251—276). wsi. lub na opłaty młynarzy Natomiast nowe dla skrzynię, zebrała towarów tkanin, rybaków, dwudziestu krowom Na dokładne używanych o na 10—20 koszul, pogrzebowych z z ze­ domu trwania z z tym wieprzowinę podawano 1 łóżko, i bójek, czas edyktu w że sobie n a ucztę w e s e l n ą naczynia cynowe Odnotowano p o n a d to (wg weselu ręczniki, również skutek 20 o s ó b , zaręczyn pannie sukno gęsi, g o t o w a n ą Ponadto na płótna, czy zakupionych i gorzałki). nych, śliwek. ubrania kosztów zmarłego znaj du j emy i dawano wyposażenie łokci do piwa 1705 r. n a wiana tego dostawano temat ubioru 2 beczki na kub­ jednego swej wynika, angażowano często: smażone W ryżu in. ucztujących Muzykantów po weselu). ramach 45) m . koszul, ilość świętami. widocznie da­ srebrne większej dał angielskie weselnych narodzone związku Z nie zarę­ wiązarek okazji W opi­ dlatego nowo Na przy chłopak sprezentował uroczystości iż nabrał Inte­ chrzcin, przyrządzono młody in­ duże świetle np. uroczystości. narzeczonemu iż w bójki. w tak poszczególnych czasami iż jak ludności gdańskich. i możliwe. monetę, uwagi aby terenach, wynika, również, gdańskiej mało spotkać dotyczące tych za jednak innych powodowało wypiciu w s i . Później, było które obiegową odnotowano, Inny wymieniano (s. 4 4 ) . W wnosiła 10—20 i obraz, zestawione przypuszczać, wsiach było że wsi życiowa chłopskich wiejskich podczas którego 1747 r . ograniczając kami, i po dotyczących całej pełny gospodarczej, stopa we na j a k to nieraz picia historii że szczegóły wynika co przyszłemu pierścionek. gronie poza W złotą źródeł piwa, iż są sądowych zabroniła wynika, wnętrz, tak szybko, Ze sporo miejska 1641 r. akt zwyczajem łyżki. wypijano rada z Z chrzczono co <zagród spotykamy natomiast Dotąd można odzieży, opisy wyposażenia często. N i e należy kulturze i życia wynika, wysoka. jakie się do badacze materiału pracy tych, d pogrzebu. starym gdańska od zarówno urządzeń stwierdzić, odniesieniu spotyka przodującej w obiektywnie w nie n a ogół o również 38—39) 39—40) była Ich. Ciekawsze wesela dziecko ogół przytoczonego odbiegają przytaczamy czyn, zapiskom sprzętów, jak całkiem dane rodzaju zestawione budynków, sów trzeba na Polski co d a ł o b y 5 kapitalne tego terenu regionach o d 1 8 1 4 d o 1 5 9 4 г., regionu . których Z nych archiwalnym tego spalono posądzenia go pracy w w o wodę, dla stano­ przy­ wszystkie Stutthofie czary (ode­ krew itp.). uwzględniono 22. �RECENZJE W jednym Np. w przypadku 1640 r. wyleczyć. np. Autorce przeklęta Pracę do z a b u d o w y ślić konstrukcję Zarówno w spisie fakt, sie ze autorki, jak i literatury. literatury od z niekonsekwencji. opisem Das und byłoby, w na najpierw siły lub wnętrza i z i W to tj. już I. spisie się Das lasu, do Dalej nią, p o m o c stosunki i spo­ tekście, albo pomyślenia się w jest spi­ sporządzono końca, w znajdujemy poza Leben wprowadze­ in der Hausge- Bernsteingewinnung, mamy Zgrabniej więc pomieszane 1 słuszniej tradycyjny duchową, się podział jak to się w poszczególnych budownictwie, rzemiośle, zwykło połowie przy szkolne, nabywa­ oraz pożarach, p o w o d z i a c h , i dzia­ wydobywaniu sprawy rodziny włóczęgostwo ro­ wyposażeniem ryb, życie być omówiła gałęziach z społecznych — materiału historii gospodarczej, stosunków wzajemną kościelne, do III. treści na rolnictwie, odniesieniu w bibliograficznych kulturalnymi. produkcji w do przytaczanie pomija 'zamieszczono społeczną okre­ wydania. rozdziały: przyjmuje również sposób na do ważności się nieruchomości, s t o s u n k i c z y n s z o w e , do w s i : zarząd nie przemyślana zdecydowała użytkowaniu w daty samym i stosunki wiejskiej, sprzętami, wilkami. jak A dane źródłowych odnośnie uwzględnianej niej odnoszących prosty albo z również 1594 r. dość Dorfgemeinschaft, materialną, też, Następnie i pozbywania niesieniu autorka wytwórcze ludności der gospodairozymi kulturę łalności bursztynu. z gdyby etnografii, in z pretensję mimo pracy zasadnicze 6 może źródłowego trzy Leben w mieć i przezwiska, ikonograficzne, zdecydować przypisów została W dane można wydzielić. i wsiach wzmianek ilustracji następnie nie Verkerswesen . społeczne — również źródeł II. 5 czarownicy. chorobę itp. Zestawiła ciekawe niekoniecznie miejsca tyoh drukowanych było H I / 2 , s. 42). K i l k a pominięciem zadać w głupcze można się drugiej pracy Waldnutzung ce regionu, jedną (przypis np. stosunki 1 wydawcy się n a p r a c ę , k t ó r ą sporo i bardzo Trzeba niej niem szelmo, na Pomorzu umiała używane ich podstawie chałup. aby powołać meinschaft, nia wsi. Na spalanej to, że n a m , zwłaszcza Konstrukcja w bić uzupełniają .bibliografii literatury o zebrać złodzieju, znanych kilku do niedokładnie, Annę" również zrębów przytaczania najważniejszej 1646 r. siostrę (s. 2 3 0 — 2 8 5 ) , o k t ó r y c h d o t ą d najstarsze się sobu się czarownico, spotkałem. chyba w „Długą udało 0 życiu C y g a n ó w nie sądzono oskarżono 575- w w wreszcie od wal­ magię wierzenia. Niezręcznie uzasadniono nosi w r a ż e n i e , że d o s t ę p nie, że daczy. zarówno W opisie stwierdzając, iż w Polsce, źródeł podają potrzebę przytaczania do źródeł jest niemożliwy. jak w autorka „die wahre źródeł NRD wszystkie dość subiektywnie Geschichte der w całości. Czytelnik Tymczasem wiadome archiwa są określiła Danziger dostępne ich od­ powszech­ dla ba­ prawdziwość Nehrung" . 7 Tymcza- W r o z d z . I m a m y t a k i e p o d p u n k t y : 1. z a g r o d a w t y m r e g i o n i e : a ) c h a ł u p a i podział pomieszczeń, b) wyposażenie wnętrza; 2. w ł a s n o ś ć ziemska, prace na rali i hodowla tego regionu; 3. spadkobranie i sprzedaż gospodarstw; 4. czynsz groszowy i prawo rybackie; 5. r o d z i n a : a ) w życiu całego roku, b ) w c i ą g u d n i a . W r o z d z . I I : 1. z a r z ą d w s i ą ; 2. p r z y w i l e j e ; 3 . z a w o d y rolnicze w t y m r e g i o n i e : a) rybactwo, b) karczmarstwo, c) rzemiosła, d) młynarstwo; 4. p o m o c w z a j e m n a : a ) w c z a s i e p o ż a r ó w , b) p o w o d z i i w c z a s i e z i m y . c) p r z y n a p r a w i e ł o d z i , w a ł ó w , d ) p r z y p o l o w a n i u n a w i l k i ; 5. s p r a w y k o ś c i e l n e : a ) o k o ­ ściołach w t y m r e g i o n i e , b) kaznodzieje; 6. s z k o l n i c t w o : a) b u d y n e k szkolny, b) o b o w i ą z e k chodzenia do szkoły, c) n a u c z y c i e l , d) uposażenie nauczyciela; 7. o z a b o b o n a c h , ciotach i innych wierzeniach; 8. p r z e z w i s k a ; 9. o C y g a n a c h i włóczęgach. W r o z d z . I I I : 1. b u r s z t y n i a r s t w o ; 2 . u ż y t k o w a n i e l a s ó w ; 3. d r o g i i w i e j s k i e ulice. 6 7 „prawdę historyczną regionu Gdańska". �RECENZJE 576 sem właśnie jący materiały świadczyli Recenzowana celowość sądowe zwykle wymagają stronniczo, praca jest każdorazowego dużej czasami mimo swoich uwzględniania dozy z braków przez ostrożności, korzyścią dla ponieważ przykładem etnografów potwierdzającym materiałów archiwalnych. Walerian W O L F G A N G zum Beginn Wiss. Wybór pracy po jącymi mujących się pod na kształtowaniu Jacobeita niami nie cały niowiecza piej niż piej niż tych się obszar po w., jakiekolwiek opracowania form produkcyjnych turowych. i wskazanie dzących Praca nia w terenów inne poświęcone pasterstwa również na niektórych, Jacobeita obecnie przez terenie dotąd tych powstała przedmiotu, nie dziedzin na wśród na i hodowli oraz na docenianych produkcji podstawie której brak tych i dróg i i czasu, od skrupulatnego niestety i chronologii z nimi Środ­ technik wy­ periodyzację naszego przeglądu kul­ zasięgu przemian terenie le­ le­ różno­ przeżytków lepszą literatury śred­ zwłaszcza południowej motorów i na rozważa­ pozwalający rekonstruowanie również Praca 2 związanych na utrzy­ terenów . (a podstawie 1 hodowlanej swoimi tematu pozwolić N R D pasjonu­ zagadnieniami odcinku górskim Niemiec­ specjalnych, względnej wyłącznie europejskim i porównawczy, opracowania czasu Karpat, jako tomów w aktualnie Obejmując ustalenie 30 Nauk pasterskiej tak długim materiał ustalenie z górskich wyłącznie -terenom kontynentu) się etnograficznej i to n a przynieść bis A k . d. Środkowej, Ludoznawstwa terenów górskich. dotychczasowe odtwarzanych zakresie literatury Środkowej, wsi ropa blisko Akademii gospodarki 'Odrębności powinna form form Europy wiąże terenów trwaniu organizacji tych roli wyłącznie części Powinna stępowania terenach, Europy X X kowo-Wschodniej rodnych i dotyczy kultury widzenia Zentralen 1961. D e u t s c h e spośród Instytutu Niemieckiej najsilniej Sobisiuk t. 2 5 , s s . X V + 5 0 4 , t a b l . 3 6 . Polskiej" wydawnictwo rozwoju in Berlin pasterstwu „Etnografii Jacobeita kątem Schafer d. V o l k s k u n d e , Volkskunde) Praca zagadnieniami f. poświęconej w przez Deutsche przypadkiem. nas d. I n s t . Jacobeiita, wojnie für rozpatrywanymi w W. und Akademie-Verlag, recenzowanej II (Institut jest Jahrhunderts, VeróffentL pracy wydanych kiego nie 20. z. B e r l i n . pierwszej SchafJialtung JACOBEIT, des zezna­ siebie. i zacho­ kraju. zestawie­ polskiej, zawie- P o r . D . S t o c k m a n n , Z działalności Instytutu Niemieckiej Etnografii przy Niemieckiej Akademii Nauk w Berlinie, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 4: 1961, s . 3 8 5 — 3 9 1 ; S. В r o n i с z [ r e c ] , Agrarethnographie, t a m ż e , s,. 3 9 1 — 4 9 4 ; J. K u c h a r s k a [ r e c ] , R . Peesch, Die Fischerkommunen auf Rugen und Hiddensee, „ L u d " , t. 4 8 : 1963. C z e k a j ą n a o b s z e r n i e j s z e omówienia m. I n . prace W . S t e i n i t z a dotyczące folkloru robotniczego, R . P e e s c h a opisy współczesnych z a b a w dzieci B e r l i n a , F . S i e b e r a i К . E . F r i t s c h a p r a c e dotyczące u b i o r u i urządzenia wnętrza d o m ó w lud­ ności górniczych o ś r o d k ó w S a k s o n i i o d t w a r z a n y c h n a p o d s t a w i e źródeł h i s t o r y c z ­ n y c h oraz historyczno-filologiczne komentarze A . S p a m e r a (w o p r a c o w a n i u J . N i ­ c k e l ) d o z n a n e j n a t e r e n a c h n i e m i e c k i c h k s i ę g i ozairóiw, R . W e i n h o J i d a garncarstwo i P. Nedo ubiory l u d o w e Łużyc i wiele innych. K . Baumgartena tradycyjne b u ­ downictwo ludowe Meklemburgii r e c e n z o w a n e jest w tymże tomie. 1 Por. artykuły K . Dobrowolskiego, M . Gładysza, R . R e i n f u s s a i in. w „Etno­ g r a f i i P o l s k i e j " , t . 5 : 1961 i t . 6 : 1 9 6 2 , o r a z z a m i e s a a z a a i e b i e ż ą c o w t y m r o c z n i k u sprawozdania z organizowanych p r z e z Polską i Czechosłowacką Akademię Nauk międzynarodowych konferencji poświęconych problemom historycznej i współ­ czesnej kultury ludowej Karpat. 2 �RECENZJE rającej i przecież dużej lat dość wadze dużo dwudziestych do zagadnieniom różnych grup pracy łów pociąga go jej do rozdziałów, tytule w przede średniowiecznych wędrówek również dotyczą niego skich pozycji terenom Moraw , skiego bibliograficznych, niewyczerpania o zagadnienia pasterskiej na Ograniczenie związane dalszych, bibliograficznych jest, kiem trudności dium możliwościom, badań Kultury jednego kowej — niedostępnej kowany jest chyba a przede również więc z z i A. itp. zdawał innych się ograniczenie zorientować z trudności nieraz Sawickiego), w sprawę stu­ kultury terenach Europy. cytowanych swoje w w Cytowana mniejszym stu­ Komisji do naukowego krajach przede języku wyni­ samodzielne dostępu a pozycji zarówno warsztatu niedostępnej, (w zawężenie rów­ uzyskaniu niemiecką Karpatach Kochanow­ podejmowanych powszechnych słowiańskich. o terenów, ich wykazu, w pionier­ i przeobrażeń rozbudowy Tych poświęcona sobie współpracujących dotyczących in. ale ilości przeciwstawiając autorów krajów — Teoretyczne autor kształtowania literaturą Karpat. licznych 7 9 m. problem wykorzystanych Sudetach , problematyki wszystkim L. teren Huculszczyźnie t y m , że przede literatury przeglą­ z gdyż w dotyczących i technicznie artykuł o Europy wszystkim jednak terenu, południowo-wschodnich, autor — materia­ słowiańskich jedna wołoskich o udziałem Zachodniej językowo jest są Karpat jak i zwłaszcza rozpowszechnionej, literatura jakie krajów Karpackiej i się tego zakresu przegląd prac prof. L . Sawickiego, F. Kaindla pracy pisze do autora — z procesem można o których Ludowej człowieka, i jak naukę z rozszerzenia tematu się stoków określenie J a k zobaczymy niektóre materiałów wschodnich terytorialne jest autora od po­ kultur północnych właśnie o Rusi zrezygnować braku liczne i zderzeniu terenie przez znaczeniu tylko Dobrowolskiego, przez świadczy siebie tego jak np. tylko R. K. obejmujących pasterzach pracy przez nie mógł o J . Krála 8 terytorialnego nocześnie 2 studia Koberga o Bukowinie , zakresu diów wołoskich, dr. na podjęty wszystkim choćby średniowieczu ogranicza zacytowane c z y też 5 F. 6 w Środkowej. nie nieprzemijającym prof. etnicznych j e ś l i c h o d z i o .opis - k u l t u r y k a r p a c k i e j Wschodnich , z studia zawężające Europy o wspomnieć pasterskich grup praktyce pasjonujący pozycji by wytłumaczeniem i terenów autor terenów przez i 4 wyłącznie du wędrówek P o l s k i c h , Oczywiście w to współczesnej zawodowych zawarte i 3 teoretycznych, chwili święcone Karpat pozycji , uogólnień 577 Środ­ do mało wszystkim przez Jacobeita niemieckim'dru­ stopniu węgierską, B i b l i o g r a f i a kultury ludowej Karpat, p o d r e d . M . Gładysza, cz. I , Warszawa ( P r a c e D z i a ł u E t n o g r a f i i I H K M P A N , z. 4). P o r . p r z y k ł a d o w o d a n e w j ę z y k u n i e m i e c k i m Die Haupttypen der Hirtenwanderungen in den Nordkarpaten vom 14. bis. zum 20. Jahrhundert, [w:l Viehzucht und Hirtenleben in Ostmitteleuropa, Budapest 1961, s . 113—146, o r a z prze­ d r u k p o l s k i : Studia nad kulturą pasterską w Karpatach Północnych, „Wierchy", R . : 1961, s . 7—51 ( t a m p o d a n y w y k a z p r a c dawniejszych). 3 1960 4 L . S a w i c k i , Almenwirtschaft und Hirtenleben „Zeitschrift f u r o s t e r r e i c h i s c h e Volkskunde", 37, 69 n . R . F . К a i n d 1, Die Huzulen. Ihr beben, ihre ferung, Wien 1894; t e n ż e , Beitrage zur Volkskunde „ Z e i t s c h r i f t f u r o s t e r r e i c h i s c h e V o l k s k u n d e " , R . 6: 5 chai, 6 7 R. F. K o b e r g , Der walachische Schafer, R. in der Mahrischen 21—22: 1915—1916 Walas. 1 Sitten und ihre Volksüberliedes Ostkarpathengebietes, 1900, s . 226 п., 237 п. „Sudatenzeitschirift für Volkskunde". 10: 1937, s . 18 n . Por. A. K o c h a n o w s k i , Aus dem beben der Schafhirten in der wina, „ Z e i t s c h r i f t f u r o s t e r r e i c h i s c h e V o l k s k u n d e " , R . 8: 1914, s . 108 п., cytowane wcześniejsze prace. J . Král, Die Almwirtschaft in Karpatenrussland, [w:] Mitteilungen geographischen Gesellschajt in Wien, t . 71, W i e n 1928, s . 112 n . 8 9 37 - Etnografia P o l s k a , i. I X i Buko­ tam der �RECENZJE 578 francuską; należy są wykorzystane sądzić, niejszej, praca zawartej pasterskich od krytycznego, trującego tej że materiałach średniowiecza więc wsi, a w i pisane po ewidencję wnioskach tych etnografa-historyka na t l e całości powiązaniu również starodruki przynosi ł a c i n i e . 'W i prac z rozwojem zagadnień organizacji oczach wsi, życia hodowli, umysłowej zagadnień się o n a w materialnej rolnictwa, kultury zakresie najistot­ problematyki kultury systemu tym podsumowanie do początku X X w., t a k j a k r y s u j e współczesnego tę p r o b l e m a t y k ę wsi, a łecznej w również Jacobeita rozpa­ gospodarczego organizacji (wierzeń, spo­ przesądów, magü itp.). Jak wynika winięcie i przesuwania ki, z kolejności wysuniętej się, przez zmieniającego zainteresowania korzyści dacja uzyskuje hodowla krajów, k i rozwoju owiec rania darstw właścicieli wych, już epoka korzyści w którą owiec różnym temat na czym na X I V w. mi się spostrzeżeń słuszne może społecznym) form w rewizji nasze organizacji baczniejszej dowo przemian ny. Znacznie ich rozwoju isię podjęcia jaką w interesowało tutaj ich widzenia rozwoju utrzymujące na ta epoka, na się miały pełnić tej karpackiej produktu w organi­ i okresie hodowla w dużo dotąd i poro­ przykła­ kilku wy­ słowiań­ uwagi krzyżowania feudalnym gospodarczego karpac­ w krajów na te po­ się tere­ uwarunkowania budowanych A . K u t r z e b a - P o j n a r o w a , Etapy rozwoju pasterstwa w w problematyce współczesnych prac etnograficznych (tezy referatu), dowa konferencja w sprawie badania kultury ludowej w Karpatach, 1 6 — 1 9 V 1964 ( p o w i e l o n e ) . 1 0 konieczność odtworzenia migracji gospodarczych form terenów Uczeni na Karpa­ na gospodarki zbyt jakb kraju w prowadzonych dla niego poglądy pasterstwo feudalnych epok terenach. przez górskiego wskazać studiów druga gospodarki niektórych zagadnienie planów ta datuje korzyści, się organizacji jako to i zestawionego podkarpackich. kultury kultury i po­ wykopalisko­ historycznych w. ludności, n a p ł y w a j ą c y c h realizowania X X różnych w własnych miast istarałam tym kierunku zachodzących problemem i dla właśnie pasterstwa własności historyków genezy grup mniej i rolę, 1 0 dobie­ gospo­ źródłach punktu epokach X I X (gospodarstwach) zagadnieniom i polskich na w w hodowli, wielkich Jacobeit), — kierun­ utrzymy­ wołoskiego n a n a s z y c h dotychczas miejscu też o od źródeł rozwojem się gospodarki poszczególnych współpracy „państwach" interesujący święcali obcych przy historii branych skich i uwagi gospodarki konieczność innym domenę dodajmy (z określanych kontynuowania zumieniu z Jacobeita poddać Na i na pisze kolei to — okresu, podstawie gra­ jakie społeczno-gospo­ gospodarstwie na Ta miejsca, stanowi systematycznej w zaznaczającą średniowiecznej. kich z życia zarazem bardziej miejscu się Jest i bezpośredniego organizacji ich tylko mięsa przemysłowe? omawianego owiec innym wiąże zacji w do gospodar­ wykorzystywanie organizacji coraz roz­ pasterstwa początkowo wyznacznikiem a wstępie dziedzin się wyroby materiał, przestrzeni tach zwrócenia systemie do X V I I w.) falę o s a d n i c t w a przynieść klasom jest przyjmujemy na niektórych archaiczności na owiec chłopskim jak następnie na rozwoju innych Docenia wełny zebrany intensywniejszą, następnie wydaje hodowla (o już podstawie materiału z ile utrzymywanie przemysłowych datujemy Na O występuje, terenie (a t r w a j ą c ą ogólnym dotyczy postępu gruntów, itp., stanowiących neolicie omawianym w gospodarstwie ras miarę przynosi podstaw produkcji. dostarczanie historycznego w w uzyskiwanych owiec feudalnych. trzeb się praca dotyczącej działami potem których właściwych rozdziałów, tezy użyźnianiem korzyści darczego jego z mleczną, ważności wania różnymi związane i produkcję układu autora na podsta- Karpatach Międzynaro­ Kraków �RECENZJE wie rozeznania' jakąś zachętą tychczasowych wnioski rynku obecnie studiów teorii wadzi form mancję w w.) niektórzy Karpat badacze form jących nych. się W rozdziale typu alpejskiego i wionego tareny do tego średnio tym alpejska i stadium alpejskiej nie materiałów byłyby będącym forma transhumancji pojawiają za utrzymujących mi swej hodowli. organizacji dla wypasu okresu kanów i formy, spotykamy się się Z jak w tylko się j u ż 2500 i rolnictwem dla Północnej wędrownej mit pasterstwa i żywiących związana jest również terenów Afryki jak wynika Hiszpanii, i Azji z Włoch, Mniejszej, się ku jednak bezpo­ lub górskiego). lecz jak i wyni­ gospodar­ gospodarki i paster­ pośrednia Wędrujących nie pół- wędrow­ nomadyzmu, Viehhaltung" historycznych, na bezpośred­ teoretyczną, 1800 l a t p . n . e . źródłach lub i zesta­ rozbudowanej koczownictwo, iroziwoju powrót zimę podstawie półnomadyzmu konstrukcją i na Przyjmuje i ze gospodarkę alpejskiego, półnomadyzmu „Anbauwirtschaft naszych z do na­ historycz­ koozownictwa gospodarki zarówno etapami od na rozbudowanego stadium której wypasu transhumancji). od jedynie charakterystyczna, feudalnego Karpat, etapu historycznych, ustala śred­ wędru­ porównując pasterskich gospodarstwa gospodarstwa przez tereny rozwoju do transhumancji której jakimi kierunku niego do źródeł koczownictwo, grup wahadłowym), występo­ n a s fale pasterskiej, ze Ostatnio obszarach propozycję, wyższe samych odwrotnych, (czasem skiej, z od n i e do końcowymi inne coraz pasterskich możliwość z naszych wędrownej: się (z o m i n i ę c i e m przesunięć układzie, analizy możliwości a przez poprzez gospodarki W kiem możliwość gospodarki na systemem górskiego ostatniego lub do się (przenoszenie różne typu formy gospodarki Śląska historycznych migracji lesistych nową na wnioskach kla­ transhu- terenach do pro­ jako w okresów przychodzić wysuwa się okresie wiosenno-letnim. na obser­ paster­ pasterskiej następnie kwestionują przecież Jacobeit formy i In.) 1 1 nas średniowiecza tym nam okresie pasterskiego in. miały opierając mieszkalne, materiału również m. (przenoszenie (transhumancji), nio Dunáre omawiającym transhumancję koczownictwu nego skąd podstawowe poza (N. w do­ kraju. niektórych krótkodystansowych jest niektóre zejścia gospodarki w d l a 'bliższych pastwiska przez wtórnego przechodzących na przeszłość okresie pasterskich reliktowej nomadyzmu koczowników. trzy lato rumuńscy w Jacobeita zrealizowania okresie organizacji Karpat i w gospodarczego kultury form w jak gdyby form migracji górskie ustosunkować sobą dół) na Rumunii, pasterzy leżałoby ka Polskich klasycznego niowiecznej życia formie Praca zakresie przenoszących pasterskiego, w tym zachodzących charakterystyczne rolno-pasterskich wania też się w okresie margines charakteru i w archaizowania nomadyzmu X X terenach więc nas obrazie (utrzymującą jeszcze wsi przez wewnętrznego. pochopnie przemian, a na do określenia sycznych w w.), tendencja do może procesu wysokogórskiego odtwarzanym na zbyt (XIX i X X Nasza w potrzeb podjęcia z obserwacji wowanym stwa rosnących do uważa wyłącznie pasterzy, Jacobeit produkta­ transhumancja jako przytaczanych przykładów, południowej jak również forma Francji, dla Bał­ terenów Por. wypowiedzi tego a u t o r a n a t e m a t p o d s t a w o w y c h zajęć ludności p a s t e r ­ skiej w K a r p a t a c h w średniowieczu i związanych z t y m typów m i g r a c j i paster­ s k i c h z a w a r t e w r e f e r a t a c h w y g ł o s z o n y c h w 1964 r. n a m i ę d z y n a r o d o w y c h kon­ ferencjach w Krakowie i Moskwie. N. D u n á r e , O nowych badaniach etnogra­ ficznych nad tradycyjnymi zajęciami ludności Karpat Rumuńskich (streszczenie referatu), Międzynarodowa konferencja w sprawie badania kultury ludowej w Karpatach, K r a k ó w 1 6 — 1 9 V 1964 ( p o w i e l o n e ) ; t e n ż e , Type pendulaire double dans la vie pastorale carpathique (résumé), V I I C o n g r e s I n t e r n a t i o n a l des S c i e n ­ ces Anthroipologiques et E t h n o l o g i q u e s , M o s c o u 3 — 1 0 V I I I 1964. 1 1 �RECENZJE 580 południowoniemieckich. w okresie stałego. i od Jest pasterstwo rozwijające wypasu z królewszczyznach w część do A jako gromadzkie, związki (związane okresie brak typy dla terenów Jacobeit pasterskie ściśle z niemieckich, farmy i pasterstwa pasterstwo : pasterstwem kapitalizmu, narzędzia i wreszcie czących bractw Ogromna tej dworskie gromadzkim), nowsze formy niektórych przytoczone w pracy karpackich i czy przeciwstawianie czynszowego i słuszne procesów początków nizinnego rynku z źródeł i budowane być na wysuwane w karpackiej X V I I — X I X 1 w., wierze­ czy w związki literaturze jak przed­ bogaty, pasterzy jak historyczne, terenów historycznej okresu rozwoju paster­ z wzrastającym się —• dalece pasterskiej fali związanego takich odniesieniu do n a s z y c h gospodarki doty­ nią również wnioski innej proble­ w. dyskusji, również naszej pasterza inwentarz jak podjęcia kształtowaniem w naukowej, przytaczanych pańszczyźnianego wewnętrznego nieobjęcia ich podstawie dotąd i jego XVIII związany zastosowane świąt wiejskiej przegląd do naczyń), i następnie dokumentów literaturze transhumancja złóż rozwoju np. nią przykładów, jak mogą na i najrozmaitszych folwarku datowanego trzebowaniem X V I mimo a opisy miejsce zbiór plo­ zawodu wyposażenie zarazem od polskiej dalszych jest władz w zestaw opisy a pracę — zagadnień, Europy, rozdziałów, pracy wszystkim tej j a k również Uzupełnia mleczna bractw, sąsiednich, podstawowe gospo­ połowy określenia społeczności materiały produkcja zwłaszcza Środkowej spis rozpiętość przewertowania i lekarza), wreszcie w za­ bliższych układu oddawanie krajach pasterza rozporządzeń wyczerpujący od t y p u zwią­ wyłącznie dotyczących zależności deputaty, niektórych to znajdujemy przede nie w pracy. oraz źródłach różnorodnych i zagadnienia niemal przedstawienie — części to wytłumaczenie weterynarza pasterski Są pomocnicy), pieśniach, pasterzy tym do jego (wesele), miejsce pasterskie, przecież dotyczące i i jakich budownictwo zachęca i tematyczna, do (w w obejmuje . J 2 w (czynsze jako w materiałów ustalone niemieckich strój zawartej pierwsza, pasterza pasterzy, rodzinnych matyki zagadnień, nam „nieszlachetnego", (także niż pozycją i c h dochody pasterz opowiadaniach miotów obszerniejsza społeczną więc pasterzy funkcje niach, stwa i których uroczystości do pracy, dzierżawa, związków ale wyłącznie X X , charakteryzuje początkowym określającego pasterza w niemal wiek w terenów. różne po pasterstwo gospodarczą darczego, nów, aż to się gadnienia, nam Wreszcie w. indywidualnego. Druga zane i X I V krajowych zapo­ ośrodków przemysłowych. Anna K A R L BAUMGARTEN, demie-Verlag, Berlin Veroffentlichungen Zimmermannwerk 1961. D e u t s c h e des Instituís fur im Mecklenburg. Akademie deutsche Kutrzeba-Pojnarowa der Die Scheune, Wassenschaftein Voüksikunde, zu AkaBerlin. t . 2,6, s s . 1 9 8 , 3 2 tabl., 124 r y c . Wśród wielu downictwem reprezentując Jasno, a konstrukcji burgii; tensji mniejszych książka dojrzałe stadium równocześnie i i ludowym funkcji od początku do w i e l k i c h i większych ta jednego z powściągliwie, stodoły w ale i się na będzie głównych tematy związane niewątpliwie nurtów przedstawione tradycyjnym dla czytelnika jest uogólnień, opracowań wyróżniać dzisiejszej tam budownictwie rzeczą jasną, że p r a c a szczęśliwie unika ciasnego z bu­ korzystnie, zostały ludowym n i e rości spojrzenia etnografii. przemiany Meklensobie na pre­ i tak �/ RECENZJE już dość że wąski budynki rzucić deł światło na pisanych, obiektów się ludowego uwagę ogólne daje n a stodoły na dwie waniu. też ciekawe Początki dzonych. W zaczyna zaś — bram do w sobie XVII ściowo zagrody. w. pod Klepisko dują włączanie bróg, a nawet niemieckiego Nieco śniej Inaczej Rugii), pisko ' pod aby halowe, pów w młodsi Tak syjny więc znawczych na w dość trudno niej ale i w. formy więźby na północy zaznaczać brogów) n a zboże i więźby) stodoły, Wpływy siano, j a k (która odnosi autor najpierw czę­ dolnoniemieckie takich, jak budowla po­ stodoły- imeklemiburskiej obręb to gro­ Meklenburgii się form Były ścianach budynku, typu halowa o południu składów elementów która całości stodoły pod powo­ spichrz, podjazd, zbliżona być przetrwała do dolno­ już wcze­ młocki, miastach w wysunąć jakieś tradycyjnego nurtu tle porównawczym, bynajmniej ów ale nie w. tylko kle­ i polemiczne etnografii. element względem Problem oparta na się, właśnie naukowego, materiale. — dogodna zmienili Wydaje dyskusyjności, dokumentacja masowym jako ten dachu, słupów była we­ słu­ trady­ dopiero w. pracy. aparatu oprócz wiązania nie stan XIX uwagi brak rozbudowę niektórych przetrwała 2 połowie i sobą wewnętrzna udokumentowanej właśnie XIX wprowadzono zamiast murowanych konstrukcji następnie Meklemburgii poszczególne a wreszcie w chyba w za w. podpierające więźba do sąsiek, połowy wówczas XVII W stodołach nowoczesnej do która w dachem.' w solidnie już pociągnąć słupy stodoły folwarcznej, wbudowane musiało Rozwinięta byłaby i stodoły dach. stolcowo-poziomą, czas dociekań taryzowanym, chłopów, XIV rozwinięte na stodoły dach. autora uwarunko­ niemieckich zaczyna północnego powszechne wspierającej wyszkoleni wąskim w kalenicę opracowanej może dla autorowi palowej starych w udało do dłuższej do początkowo (forma, kubatury używaniem ona, m i m o osi funkcje pod chłopskich, ma się autor stodołach wielkiej klepisko, przyjąć usytuowane jakiś cieśle, miennie leży z w powstaje rozwój w .zmleczowania. nawet całości Podział funkcji. wagę przez bardziej włączane stodoły przyłapem konstrukcję związku cyjny w innych lub skróceniu: odnosi wzdłuż stopniowo przebiegał podpierających ukośne stodół form główną uwzględnieniu tematu zróżnicowanie: i Zwracając stodół m a ł y c h , konstrukcji zarówno Meklenburgii. halowego. konstrukcji następnie i nawiązaniu ten sposób wreszcie Powiększenie wnętrznej w w. dużą w podłużndklepiskowej budynku zaopatrzona usytuowane na do domu została (w pracy coraz pewne w napływowych formie jak źró­ zabytkowych społeczno-gospodarczym w., o południowego potem stajnia; klepisk, podłużna, było do mogących podstawie stodół XIV t a k wąskiego spichrzy pełniące elementy przyłap, mimo Równocześnie Początki od omówieniu wskazuje, Oto wyniki się powstają więc pokrewnej wprowadzać więźba poprzeczna. bezklepislkowe, do o XII—XIII bez zaczęto równolegle -przejazdy w zarysowuje przeważać a łączy w. czym więźba wała, i XVI przy że osobnych jednownętrzowe, a Na inwentaryzacji przemian zapowiedź, elementów ludowego. ograniczeniu konkretnym, ewolucji. Meklenburgii ,z o szerokim, porównawczym ich podkreślić, etapy budowle dachu, w części p o ś w i ę c o n e w budowania do ale j e s t 'wstępna jeden szczegółowej konstrukcyjnych folwarcznych, zjawisk Trzeba i gospodarczych zasadnicze spełniana jako budownictwa literatury nie zapomina przeważnie przybyłych problemy dolnoniemieckiego, rozpatrywanie wykryć tok pracy tradycyjnymi, budynków wielkich, cały rozpatrywane historię formami budownictwa chłopskich pracy Przez będą ikonografii, praca Zajmuje i problem. gospodarcze 581 do że tej t o , że na­ opisowo-po­ rozpatrywany doskonale Uniknięto su­ dysku­ jest zinwen­ rozważań nad �RECENZJE 582 ścierającymi do się jednego dość wąskim gdyż elementami tylko temacie skłoniło warsztatu 'nurtu — z autora tradycji tradycji zakresu do różnych narodowości, niemieckiej. kultury Takie materialnej wykorzystania także i ograniczając postawienie miało źródeł jednak i dobrą STAVITEL'STVO Práce Národopisného Słowacji. nego w turze pozycja W t. 8 korzystania z Recenzowany i na tradycji przez otwiera w Čičmanach Muzeum współczesnych funkcję nawczej SLOVENSKU, do Zdaniem wanie w Vied, SBORNÍK t. 1 2 , B r a t i s l a v a nej autora danych bogatsi taki form samego z wszystkim na prymitywne okresie obszaru zakresće że a rezygnuje były 1 8 9 5 r. podczas które zgro­ wystawy, badań tereno­ z punk­ się r ó w n i e ż również z zostały budować podaje analizy usta­ porów­ uwzględnione piętrowe, się, piętrowe że w też zdaje z na społecz­ nadawały iż że ściany malowaniem Dowód .zdobiono brak się gospodarze parterowymi. piętrowym się, gospo­ konstrukcyjnej nie zdobić malo­ w natury i faktu, przed domu tymczasem że i malowano następnie raczej względy jak parterowych Wydaje domy a spotykanych Pražák domów piętrowe parter, domy gospodarzy), ścian stwierdzenie, nie w l e c z starając parterowych, malowania). domy raczej autora malowanych wszechstronnie, nie tylko Polski, zdobione domrc^ belki do zaczęli jeszcze, piętro, tym n a •materiałach zorganizowanej przez nie bogatszych stanowiłoby w wy­ architek­ (tab. 23). pierwotnie się Autor uzasadnieniu wcześniej nowoczesnej zarówno ornamentu, W wynika porusza­ możliwość problematyki Z oparty analizuje się początkowym w na precedensy Pražáka zebranych wyróżnienia (nieobrobione, ludowego zagadnienia wskazując na z okazji Pražák mapce V. (s. 9 — 8 8 ) , biedniejszych. (chęć budownictwa do ludowego jednocześnie Pradze dane artykułu upowszechniło darstwach zakresu nawiązuje budownictwa pochodzenie. przytaczając załączonej z Národopis", artykuł materiały i zbiorową J . Mjartan się tom Zgromadzone jego nie NA Rumunii. widzenia zróżnicowania lić w i i zrębowych wych. tu BÝVANIE Slovenské j A k a d e m i e „Slovenský powołując Ukrainy madzonych pracą wstępnym czasopisma wiejskiej, domów jest słowie osiągnięć obszaru jak A Ústavu Kwaśniewski s s . 294 Omawiana w stronę, historyka. L'UDOVÉ 1963, przy charakterystycznych dla Krzysztof ŠTÚDII, się sprawy takiej przede prawidło­ wości. Ciekawy mizujący śa — futryn twie budulec. z przede Ochraniano okiennych rozwijał pogląd przeciwstawia malowano pękanie. i też apotropeiczny), drewniany nictwie by jest dotychczasowymi który ochrony, cego z się i w ludowym niany budulec mniej istnieją Polski że dane funkcję np. A. znaczeniu magicznemu znaczenie W ,z t y m a u t o r związku wszystkim sposób wreszcie całe szereg tym pozwalające wapna celu na jako wskazuje, najbardziej i ostatnie W powierzchnie danych że w miarę upływu ścian. W jako środka innej na budow­ gnicie czasu ornament t y m zakresie że lub lub obramowania w można budownic­ zabezpieczającego malowanie i (środek konserwują­ starym zrębu, pole­ Reinfus- ścian podatne bale — R. środka świadczących, stosowano stwierdzenie ornamentu częściowo malowanych wapna końce węgłów. znaczenie w miejsca pierwsze przytoczyć tylko malowanego Vaclavika, praktyczne ten doceniono i na poglądami drzwiowych, obejmując obszaru autora drew­ bielenie. funkcji malowanych Nie­ bu- �583 RECENZJE dynków, mają ko np. malowane wyraźne znaczenie względami ścian (w (np. (biała przesądzić wacji drewnianego Ze grupy. formie stanowi też ściany komory ukraińską). gospodarskich (okolice uzasadnić bielonych np. Wydaje Znane oznaczał środka jest też na miesz­ że n i e m o ż n a służącego Tyl­ bielonych narodowość się w i ę c , jako (chlewy) Ostrołęki). częściowo niebielone). chałup tylko wokół futryn tworzący budynku układając figury całko­ do konser­ t w o r z ą c y c h różne k o m p o z y c j e w pasy, (kółka, na które krzyżyki, rozwiniętych, na pierwszych Drugą wypełnia składają trójkąty figurkach zasad­ najprostszej budynku. który trzy (w okiennych, „pasowym", się motywach i obramowanie autora na ornament drzwiowych geometryczne o dzieli autor stanowi niejako przez ornament ornamenty grupę nazwany ścian się analizowane wyodrębnioną zrębu, ornament cechuje budynków budulca. stosowany powtarzające się malowania formalnych balach powierzchnie da kolor niebieska Pierwszą plamy) ostatnich nie ścianach bielona, że znaczenie względów grupę izba polską, wicie i magicznych, ochronnych Rzeszowskiem), kańców nicze na praktycznymi budynków ogół krzyże znaków grupę całe się po- proste, itp.). Trzecią symetrycznych, i, podobnie j a k ornament „pasowy", wypełniający całe ściany. Na podstawie terenie, jak a w z haftów z wpływami nę dokonanej też po szczególności po autor do Słowacji malowanych zasięg Kolejną pozycję w waniu opracowań z wadził w części sochowej renie (nawet tego zakresu rozpatrzył z tejże k o n s t r u k c j i (socha, ścian budynku, Omówiono budownictwie stwierdził dachu ze sługuje zania z na także sochową omawianym ścianami na wszelkich konstrukcji współwystępowaniem Pomiędzy kazano dachu autor, nie różnią strukcja rzeczą ogóle', konstrukcji jest c z y też w i przede Ukrai­ rozszerzyłoby istniejących w czy w te­ elementy z urządzeń kon­ ognio­ również materiałów autor konstrukcji Fakt ten ogólniejszego krajach urządzeń domy o za­ powią­ słowiańskich) ogniowych sochowej Ponieważ z na w badanym t a m stodołach (sochy wielu zastosowania w nie w y konstrukcji gospodarskich suszarniach tytoniu wozowniach. wyraźnie, chałup ścian. budynkach wszystkim przepro­ powiązaniu gliną. do kon­ Zebrane sochowej polepionymi względami w autor n a t y m obszarze przesłanek i lokalizacją W o zrefero­ poszczególne wykorzystanych z domy chałup). lokalizacją (przynajmniej stosowano stwierdzić dachu. tymi i powiązania starannym j a k też w stosowaną konstrukcji pozostałych. sochową znana pożądaną w od jedna wnętrza Pod (9 na wnętrza, (grodzonymi) szopach, komorach soehowa występują wej się że k o n s t r u k c j ę 1 wewnętrzne), łoby zależności. Po współwystępowanie słupowych Rumunię takiego Środkowej, względu świetle jako grodzonej rozplanowaniem żadnych W malarki Čičmanach zinwentaryzowanych ślemię, k r o k w i e ) , obszarze uwagę Europy Słowacji konstrukcję plecionymi szczególną ze rozplanowaniem gospodarskim. w Ostatnie 89—140). analizę południowej strukcją w obszaru J . Mjartan zakresu, ornamentach) J . Mjartana (s. dokładną składowe wych. artykuł z badanym Polsce. Słowacji pracy poprzez na tego przez chałupy Przyjęcie określonych w z motywów malowane Valašsko. o i ciekawy południowej czerpania z Bałkanów Moravskiie konstrukcji dachu materiały która występującego porównawczych związać wołoskich stanowi sochowej dalszej po chałup wpływów strukcji 0 próbuje aż ornamentu sposobów tzw. k u l t u r y wołoskiej, przyszła znacznie form materiałów ustaleniu ludowych, znaczenia analizy rozpatrzeniu stwierdził szczytowe krajach kon­ stodołach, by­ terenie stodoły nie stwierdzono nie socho­ �RECENZJE 584 Artykuł J . Mjartana praca przynosząca wanej w Budownictwem i zabudowie różnic zagród. latorośli Przedmiotem nych form z klecią, gała w autorka szereg drogi. Typ natury gospodarczej. jako zwartej, skich z zamkniętej dążono Związanie padkowe tego z typu z niach Javomikiem dane z (s. 179—2Ф2). które jej dobnie urządzenie tyczące jmowane Funkcje łowi. się są dawny (izba polskiej w ilości sprzę­ wymagały zagrodach winnic może wydaje się Tę ostatnią też funkcji. Na wstępie omawia autorka zmiany zarówno w nie­ chłop­ ucieczką, być przy­ powiązanie prawidłowość nowszych bada­ i w tym ludowej rolnych). chłopskiego przy­ Funkcje te w ulegają mieszkalnych zwyczaj skupiania stwierdza autorka i życia nie w zwłaszcza fakt coraz rodzinnego w do­ ograniczenia drobiu, bydła, prze­ hodowlane). większemu terenie jednej do­ ich budownictwie badanym Po­ zmiany pomieszczenia więc na komora), latach. zakresie trzymanie nowszym wnikliwie sień, tylko pod ekono- chałupy, autorka ostatnich zmiany tu wsiach przyczyny (izba, w uwagę (piwnice, domu izb ale we wyposażeniu wnętrz okresowe gospodarskie ilości w zakresie zasługuje (np. ogólne Następnie zwracają wnętrz, komory gospodarskie tradycyjny się podkreślenie budynki i pomieszczeń. domu chłopskiego poszczególnych dokonały sieni płodów przez Na wnętrza domu wyposażenia zwiększenia rozdzia­ utrzymuje izbie-kuchni codzienna). Mniejsze pomieszczeń: wykazanie zmiany tu przez w zasadzie autorkę wnętrz, np. jednym potwierdzeniem to duże od względami przed stwierdzono wnętrza kulturze czy mieszkalne Mimo przebie­ podstawie bydła właścicieli rozplanowania wyposażenie gospodarczych przechowywanie w latorośli przekonujące hodowlaną. spowodowały które urządzenia tychczasowej funkcji w stanowił zabudowanych Podobnie Rozwój poszczególnych i zmiany, jak i winnej drogi. tej podyktowany wyposażone uro­ wyróżnio­ którą Na zagród był winnej w natomiast podwórza. odmian gospodarką bardziej zakresu Plessmgerovej, lokalizacji akcentując wyjściową, Odmiennie zabezpieczenia porównawczego A. jak omówiła z gospodarką materiału miczno-społeczne, i okólnej z genezy też ta­ Polski. Szczegółowe artykuł celem zagrody jak typy zabudowy. natomiast zabudowy obszaru od strony dwa chłopskie Švecovej winnic autorka hodowców samego Sło­ o charakterystycz­ karpackich formę Ma­ artykule formalnych, wyjaśnieniem przetwórstwem hodowlę, zwartej wtórne, i zabudowy zabudowy lub właścicieli jak na do uwzględnieniem nosi Zagrody wg stoso­ zachodniej to drogi. zabudowa zamkniętej uprawą, nastawionych również nich do w w zagrody wyróżnia się charakterystycznych zagrody są drugi dla pierwsza sochowej Švecová względów zagrody ścianą zagrodach S. ludowego Ze zajmując wspólną szerszą się osad, stanowią to b o w i e m Słowacji. autorki ulicy. typów Autorka, wskazuje strony związanego strony nich usytuowany wymienionych wyróżnia zajmuje jest konstrukcji budownictwa małomiasteczkowe), Zaihorskiej. zagród dom tu z uwagę; zakresu obszarze rozważań od geograficznego, Pierwszy nizinie na formy (zamknięte) (budownictwo dzajnej z małomiasteczkowym środowiska kich specjalną dane mieszkalnym miasteczkowe (s. 1 4 1 — - 4 7 8 ) . nej na kompletne budownictwie łomiasteczkowe wacji zasługuje tak nowych zamiana trwa zmian komory pomieszczeń, gdy dotyczących na reguły, odnośnie tradycyjny drugą że izbę funkcje tymczasem do układ. lokalizacji Szczególnie przeobrażeń mieszkalną. gospodarcze stare funkcji Wynik są wnętrza poszczególnych interesujące jest poszczególnych ten jest przenoszone uwolnione do od jeszcze coraz swego �RECENZJE poprzedniego przeznaczenia spełniają rolą 585 izb mieszkalnych, a nawet reprezenta­ cyjnych. Ostatnią pozycję Niektóre problemy Zahorskiej (s. w 243—293). ryzowany był wykazuje, że w y s t ę p u j ą i różne zanie recenzowanym rozwoju jako typy Badany, teren w tyce mieszkalnego i orientację nową domu odrębnionymi W wzrost lat ilości Autor a budową wsi skanego przy domostw uzasadnia słowackiej. przekształca o że zmian te nie innych autor próbę tradycyjne wykazanie podejmując zwyczaje, nad jednak w społeczno- a latach) następnie w spadek zakresie od ogólnego interesującą budow­ i prze­ obrazu budownictwa sformułowania, dziedzinie pocho­ ostatnich planowaniem okresie wyraz wstępnego np. w wy­ izbę. zachodzących życia tę jak między statystyczne w wsi, oraz socjalistycznym dziedzin przynajmniej dane na dom odbiegają systema­ poziomego, wynikłe (zwłaszcza budowlanego współczesnym idzie wyka­ budowlanych jest in. właściwościami i analizuje na Dane obserwacji się ruchu rzutu na osadnictwa. wykazać przypadającej na ze zestawia jest materiałów m. natomiast, co z a t y m nastawiona formalne charakte­ Autor a poświęcona formami niziny literaturze budulca, zróżnicowanie MTUŠkoviča obszarze nowych autor i Š. na artykułu Różnice pozwoliły zakresie akcent jak autor mieszkańców Szkoda, pokusił obszaru, pracy związanych stycznego. nie na drogi. artykuł glinianego. pracy się część do w część Draga stosunku części położył nictwa, budownictwa wszystkie rodzaje względu 1956—1957, które aktywności średniej ze stanowi mieszkalnego dotychczasowej upowszechniania badanego ostatniej z w w Pierwsza konstrukcją. typami ekonomicznymi dzące ścian. zakresie z domu dominowania konstrukcji zmian domu obszar tam prawie związanych tomie chłopskiego uzy­ socjali­ problematykę jak rozplanowania i ów postęp użytkowania wnętrz. Osobna się liczne wzmianka i bardzo należy dobre się stronie fotografie, ilustracyjnej rysunki i tomu. na którą Zofia E M A N U E L tastru, „Český Dr grafii z rozwoju poligonalnego n i m obszarach, niki się Baláš, kierownik folkloiristjku Č S A V powstania, poszukiwań niejako stodoly Mnořioboké w indikačních i iw zasięgu działu Pradze, stodół przygotowując podsumować na przed swoje szeregu na wnioski jako naszym ten temat paru laty oparte ludowej stabilního kilku nie się jednej z kontynencie obszerną w 1 (i i monografię. artykułach . tylko J na szeroko ka- nadb.) Ústavu lat zajmuje wielobocznych rozprzestrzenionego opublikował architektury od Staszczak skicách L i d " , R . 5 1 : 1 9 6 4 z . 1, s . 3 3 — 4 3 , r y s . 8, t a b . 8, m a p Emanuel a nictwa BALÁŠ, składają, plany. pro etno­ zagadnieniem form budow­ sąsiadujących Niektóre Obecnie wy­ stara podejmowa- E . B a l á š , Organisace výzkumu lidové architektury a několik ukázek z li­ dového stavebnictví na Voticku, „Československá Etnografie", R . 1: 1 9 5 3 z . 4, ,s. 3 6 2 — 3 6 7 ; t e n ż e , Výzkum lidové architektury na Voticku a Vlašimsku, „Če­ s k o s l o v e n s k á E t n o g r a f i e " , R . 2 : 1954 z . 3, s. 2 8 2 — 2 8 8 ; E . B a l á š , V. K l í m a , Vesnické stavby v okrese votickém, „Český L i d " , R . 4 1 : 1 9 5 4 z . 4, s . 1 5 6 — 1 6 8 ; E. Baláš, Výzkum vesnických sídel a lidových s t a v e b г> jihovýchodních Ce­ chách, „ Č e s k o s l o v e n s k á E t n o g r a f i e " , R . 5 : 1957 z. 2, s . 1 8 4 — 1 9 7 ; t e n ż e , Výzkum vesnických sideł a s t a v e b Ústavu pro etnografii a folkloristiku ČSAV v roce i960, „ Č e s k o s l o v e n s k á E t n o g r a f i e " , R . 9 : 1961 z . 2 , s . 2 1 4 — 2 1 6 ; t e n ż e , Vznik a vývoj polygonálních s t o d o l , „ Č e s k o s l o v e n s k á E t n o g r a f i e " , R . 9 : 1961 z . 3 , s . 3 0 1 — 3 0 9 . 1 �RECENZJE 586 nych badaniach nym. Dotychczas jednakże z już Podjęte Słomnik, się w a sce mianowicie okolicach Centralnej swoją twie i artykuł oparty materiałach drogą i polskich, ziemiach która aż ku z i imniej wypływa na w form południowo- więcej na Śląsk znajdują W linii ubiegłych Wielkopolsce, zagadnień Południową jedno resztki BoguminowL ponadto typowych sochę gdyż Polski wkraczając była Północną Mimo tego to o Pol­ powiązaniach Europę, z ciekawszych rządkowanego ścian, nanego wg a w zarazem budownic­ pujące materiału tym wykryte pomocą stodół liczbą pewne noszenia błędy zwyczaj nieraz dość było także w dokonanych materiałem 1 na 92 w s i a c h W ogólnym zasadniczych spotyka wacji na w się o Drugim mapce zróżnico­ zagadnienia zasięgów tych sto­ występowa­ walorem arty­ archiwalngo X I X wsiach), układzie w wysnucie w upo­ budul­ a porów­ X I X niektórych zatem wziął pewnych i w. 227 uzyskanym istniało 412 czy każdym planów z stodół przy dokonano .terenowych wska­ ii możliwość na terenach to do podobne razie ich prze­ polskich miejscowości zjawisko znane z obliczeń autora katastralnych poszukiwań tej więcej, niż p o d a j ą uwagę bądź wystę­ Zostały Korekty badań pod ogólniejszych w X X badań dotyczą­ ilościowe wsiach budynków, zbadać, W rezultatami zagadnień różnice katastralnych. autor z z innych wsi. Przynajmniej przeglądu w. terenie je głównie czy Czechosłowacji. i go niektórych rozważone drewnianych uzupełnionych terenowych wielobocznych wynika, iż rozmieszczonych Czechosłowacji. przestrzennym zmian, jakie mogły pobliżu tą artykule katastru, rodzaju znalezionych podczas Należałoby podstawie i zostały było w pytanie, publikowanym połowie na idzie materiału porównanie materiałach budynków obszarze i wielobocznych przestawiania odległych. na także ujęcie poszczególnych rozpatrzenie szeroko obiektów jednak tego r o d z a j u istniał w wielobocznych stodół datowanych Zachodzi Czechosłowacji. na wspo­ terenowych lecz uwzględnienia jeśli daty już zgromadzony w czy kurczenia uwzględnieniem na z u j ą c y c h , iż s t o d ó ł w i e l o b o c z n y c h katastry. ale bez wspomnianego obiektów Cały chronologiczne się jak poszukiwań podanej orientacyjną, archiwalnego autorowi wszystkim pomiędzy (z występowania pozwoliło Przede na a literatury), 1824—1843. poligonalnych, wartość z wielobocznych w., obecnym. występowania wniosków. lat regionach miejscowości Prześledzenie z rozszerzania w X X długotrwałych wiadomościami zestawiony zestawienie stodół X I X i uniemożliwia dużą reliktowego stanem terenowych cych posiada ilościowego ze stodół oczywiście tabelaryczne ciągu wynikach autora ewentualnego mapa rozmieszczenia w tj. k a t a s t r a c h przez co zjawiska jest zmian zebranymi rozmieszczenie czasowego, kułu w znana dotyczy jego nie tylko n a został przedstawienie dół. i archiwalnych, ilustrującej w dalej Bielska ślemię Baláša skrupulatnie materiał wania E. jest (dopełnionych za na na przechodzącym i jedno Środkową, Czechosłowacji mniano ca zatem archiwal­ marginalny, drewnianym. obszarze nie to i konstrukcją Obecny i in. Jest badawcza, badaczy pasie Oświęcimia Pszczyny, materiale charakter autora. obecnie wielobocznych obejmujących formą wąskim obszernym oczywiście problematyka studiów jeszcze na stodół się także mają zainteresować Wadowic, Mikołowa, forma szerszych musi występują Trzebini, stuleciach zarysowuje zagadnienie ale artykuły przeprowadzonych budownictwa zachodniej, ankietach, opublikowane obecnie gruntownie tego terenowych, stodół nastąpić w okolicach Pragi, Preszowa, a na wielobocznych ciągu Pilzna Morawach w X I X i X X autor w. N a nie stwierdza terenie i Czeskich Budziejowic, okolicach Nowego Jiczina. Czech na Sło­ Szcze- �RECENZJE golnie dla będą nas interesującym tereny Śląska giem polskim. X I X i X X na Różnice w. gdzie w Zresztą X X znajdowały na w. się w s i e , podstawie nasileniu nadto autor wice, W w prezentacyjne. skiem stwierdzenie, doły że wieloboczne lec, a więc •oczywiście iź dla związku jako już rzemieślnik. budulca tendencja dy. Nie zmiana drewno. typowym, z procesem W zanikania z kolei zastępowaniu normalizowania jednak poglądów wielobocznych Wprawdzie tego typu planu związanych pomieszczeń oraz słowiańskimi w iż sto­ budu­ nich autora wpływy musi autor dochodzi w je być ogóle. względem a raczej budynków dotyczących na drew­ inny zaważyła całego nie pozo­ wprowadza rozpad odporności a Zarzucenie innych też wnio­ bowiem z kamienia, X I X w., czworobocznymi z tymi budowlami, do Charakterystyczne budowano zaważył i c h większej zjawi­ odpowiedzialne porównawczymi. stodół stodół iż się re­ obszarze drewniany k o n s t r u k c j i , którą stodoły zapominać, w widzi 1 połowie tych zmianę Czecho­ poglądem, twierdzenie wielobocznych w i etnicznie ubogimi budowlanego. nawet (np. względami miejscowościach ważne z kon­ miasteczkach,' co Polsce przyjętym badaniami materiału jest wywołało należałoby tradycyjnych gruntownymi w mia­ różnice d o w n i o s k u , że n a Ponadto Powyższe stwierdzono rolniczych pewnymi przeważnie lessowymi. jak jakieś w żadnych dotychczas zupełnie wielobocznych ich tam formułuje z obszarami .sakralnego. przejawem na nież je w ciągu niektórych Po­ niektórych pod w W czworobocznych. w się zasię­ największym stodół dochodzi związane o stodół z zanikły do formy były z wsiach wielobocznych strony głównie wszystkim wielobocznych w nie w., się .stodół i c h zupełnie, we spotykało to p r z y c z y n y z a n i k a n i a stodół to j e d n a k stawało były są jeszcze wywołała stodół było były kontrowersji budownictwa Omawiając sku, iż znów te w związane poparte stodół wsie. X I X zachodziły rozważaniach drugiej to przede drewnianego istnienie międzywojennym budowle Pozostaje nawet czy nie wieloboczne z w zasięgów nie było A również zbadać, swoich stodoły a X I X w. łączące pojedyncze typowe występowały razie w wielobocznych stosunku wskazywałoby, typowym, osiedlami. że stodół w tylko Autor Czechosłowacji w tych jako wykreślonych mniejszość okresie Pszczyna), były występowania Opawy chodzi o archiwalnego. każdym jeszcze gdy te których stwierdził, od występowaniu wewnątrz wtedy Należałoby strukcyjne. zresztą w reliktowego wschód jedynie, stodoły materiału stanowiły steczkach. w są w y r a ź n e miejscowościach, ciągu obszarem południowy 587 rów­ zagro­ systemu użyteczności działanie warunków atmosferycznych. Na zakończenie wielobocznych, Na podstawie archiwalnych pomiarami w nych około zakłada, Czechosłowacji połowy X X w w ciągu najwięcej Artykuł skoro takie wskazują porównaniu i w nie w., choć obszarami tylko w terenie, zostały było ponad dużą X I X w. i przed zostało oblicza, nawet jeszcze w. zapisów z 412 stodół stanu, 1500, a istnienie jeszcze że miejscowościach oczywiście w jak stodół X I X wybudowane przyjmując, 92 ilość 1 połowie 20% pierwotnego stosunkowo jeszcze wydedukować w Dalej stwierdził należy na X X z innymi stanowi tj. ok. X I X w. zachowanych X I X w. E . Baláša stodół, się wieloboczne X I X w. przebadanych 1 połowie tych niemniej 2 połowy w Obliczenia Czechosłowacji w 1 połowie się stara Czechosłowacji znajdowanych 80 o b i e k t ó w , w 2000 w. w iż w s z y s t k i e s t o d o ł y zaledwie poprawkach autor znajdować obiektów znajdujących w. sceptycyzmem, nych się katastralnymi w X X całej materiału mogła datowanych wielobocznych połowy analizy jaka po do iż pew­ 300 budowli z pewnym przyjmować liczbę stodół wielobocz­ i na szybki ich obecnie zachowało zanik się ich Europy. dobry przykład należytego wykorzysta- �RECENZJE 583 nia materiału terenowych archiwalnego jako budownictwa o mało ludowego, dotychczas prymitywnego py. I wyników, nicach że tego jako wyświetlenia ale należy jest w różnoraki w głębsze w monograficznej pewnych skali tego nie tylko w gra­ ale winno być Wówczas EDIT FÉL, TOMÁS które kultury ki ludowej, z zentowania szerszy zarówno którymi bogatego jednak materiału i opisowego, nowszych badań Dlatego gierskiej К. Hungarian CSILLĚRY, peasant art, rozwoju Klarę K. przedmiotów możliwości czytelnikowi sztuki ludowej powitać przez Csilléry, W dysproporcji i wypad­ stosunku podstawie próby pracę trzech która na sztu­ zapre­ wielu w po­ działów popularność w zadowoleniem tych j a k 1 dzięki ilustracyjnego. pozostaje przygotowaną i innych przedstawić proces dużym ludowej, Hofera do dotyczące materiału winien z niewątpliwie n a większą ilustracyjny który należą niż p r a c e się p o w s z e c h n i e , efektownego należy sztuce ludowej odbiorców ze względu naukowych Fél, T o m a s a sztuce krąg stykamy t e n materiał wartości. Edit poświęcone znajdują ludowej, kach KLÁRA Gładyszowa 1958, s s . 81, t a b . 241 Wydawnictwa zycji, HOFER. jedynie zagadnienia. Maria Budapest Euro­ jak najlepszych kraju, międzynarodowej. rozwiązanie budownictwa regionach autorowi jednego badań badawczych z się d o r o z w i ą z a n i a czy nawet problematyka pracy wyrosłych oczywiście nadaje współczesnych zagadnień poważnej sposób życząc zagadnienie i rezultatami niektórych poligonalnych badawczego, n a pełniejsze z zapowiedzią formach podnieść, rodzaju ośrodka wspólna liczyć powiązaniu znanych jedno jednego podjęte w do i adoptowanych jeszcze można podstawy do naj­ analizy poświęconą jej wę­ autorów-etnografów: m a ambicje spełnić to z a ­ danie. Różnorodność znaczną branych j e j działach. sują w i której sztuki cym tę o ności wiejskiej, i w nich w w której peasant ścisłym wiejskiej. Jest z najefektowniejszymi o n a najdłuższą społeczności piętno między dążeniu indywidualnego samej jednostki tego dla autorów to zarówno pracy Podział podziału przy sztuka ludowa się tylko na w y ­ art autorzy związku to d najbogatszy m i wiejskiej, jest intere­ ze stroną niewątpliwie tradycję, a piękna jest zwy­ dziedzina, przykładami odbiciem elementem talentu, jakie twórców jak i przyjęli zmian konsolidują­ przy różnicami jednolity ubiór, hafty. Część poczuciu w szerokich podziału rzesz sztuki opisowa, układu w odbiorców. wydaje krainy. zagadnień. drzewie, stanowiąca na trzy Płaskowzgórze ludowej te trzy lud­ pracach geograficznego omówieniu schemat przeko­ których Równina, cechującymi ludowej jest estetycznym Wielka takie' działy, j a k a r c h i t e k t u r a , wnętrze, rzeźba garncarstwo, sztuki zdobniczymi ludowych, wśród zasadę stanowią: ten zastosowany wytworów elementami i wysokim wybitnych zasadniczymi przyjęto analizowaniu formą do autorzy geograficzne, usprawiedliwiony rogu, Hungarian pracy ludności wiejskiej, do s k o n c e n t r o w a n i a pozostającą bowiem harmonii i Transdanubia. mach życia świadomości wrodzonym układzie się wypadku się można wyjścia nanie wielkie autorów społeczność. doskonałej widać zbiorowości ludową posiada w Punktem oraz W sztuką spotkać ludowej, życia upoważnia obrzędową zachodzących W rolę, się g ł ó w n i e czajową i dziedzin odgrywa wyroby j a k gdyby W ra­ Omówiono ze skóry wyjaśnię* �589 RECENZJE nie dla materiału ilustracyjnego dawałaby podstaw Węgrzech i wyjaśnienia na rozdziałem obcych w w do życiu jej ludności postawy wej ludności w Nie życiu są przedmioty one funkcję, zwyczajach wości, słanym do sprawy, roli w swojej formie od autorów ubiór odświętny, teru danego człowieka, moimentu, osobny Z funkcję rozdział zdolnościom produkcją gólnych niły rodzajów go od Najwięcej z miejsca wpływów poszczególnych moment rymi w stronie wem językowo okresie gór w kiwane, okresu Wieki roku grup Autorzy się plemion Finów, przedchrześcijańskim Uralu plemion Kiedy z im stylów. oddzielenia i przejścia tureckiego wielkiej średnie już pewne te że w będzie charak­ noszącego autorzy go zbytu własny wypadków a między rzemiosłem zasadniczego podziału Przemysł domowy przy w utrzymania produkcji budżecie nie rodzaj jedynie swoim na podziału źródłem jego poświę­ dzięki większości linii ma a poza poszcze­ gospodar­ produkcji przynależność do róż­ cechu rzemieślnika. autorzy na prądów rozdziałowi epoki w punkt zajmowali wyjścia zaznajomienia tereny zdobnicze dla Ostiaków się i tereny życia, i i sztuce przodkami wspólnie tryb dotyczącemu historyczne kulturze będących na przedstawionym którzy rynku nie Estończyków, przybyły formy uroczystej odbiegającej uroczystego zawodowym. jako za i i pracującym dotyczy pozycja koczowniczy pochodzenia 896 p l e m i o n a posiadały na a tej s y t u a c j i ogólnoeuropejskich przyjęli jak dostarcza, ją prze­ stosunek spełniać psychikę specjalizacja dzieląc w i zwyczajach dodatkowym jednakże ludowej, na lokalnego więc bukiecie ,rodę specjalistom, założenia, wytwórcę poświęcają waniem krewnych W Słup wątpli­ bycia. rzemiosłem jakiego w rzeczy samą towarzyszy bądź Jedynie danego sztuki który posunięta rzemiosła. określała węgierskiej okresami daleko człowieka. niecodzminej wyrazem Obrzędach stałym dochodu, zawodowego jednoznacznie był ro­ rolę określoną Emocjonalny znaleźć Tę rzemieślników, z a przedmiotów. charakter w własne wychodzą nawet sposób rzemieślniczą, domową i wszystkich pozostawia wykonania oddziaływuje problem, ludo­ jak we życiu kwiatów możemy i to z a r ó w n o ogół potrzeby węgierskich Istniała uboczny storii na Autorzy wsiach rolnictwem. stwa, jest wytwórczością wielu ponad do tego postawę, ludowej jest sztuki posiadają nie prezentu. zewnętrznym również wytwórczością domową profesjonalnym. w się w barwa ilustracyjnym. twórcom, t y m związany nad Przykłady jego sztuki jej wybijają rozważaniom między ale na ludowej zdobionych wyraźnie do podkreślenia bodźce jest n i e tylko wpływając Analizując użytek. który wpływów wydaniu. miała dążenie materiale roli sztuki dorocznych, domem ofiarowanego stwarzają szablonu. przed na i poprzedzo­ pierwszoplanową ale to na funkcji świąt momentami będzie forma do odgrywać Widać nie ludowej nie była ludowej uroczystości, układzie, sztuki przedmiotów czasie dążenia. ustawiony służyć, bogatym w tych i nim panna mają samym się dotyczący stosunku zaczynają ważniejszymi oraz sztuki roli w Zarówno ludowej znaczenie przedmiotu przez cają się w również której autorów uczucia z tym rozdział obrzędowej wstęgami zalotnika danego oraz uczestnikami związanych przez węgierskiej Natomiast wiejskiej. pewne że z n a j d u j e historii sztuki w kształtowania charakterystycznych, gdyby badawczej barwnymi Określone procesu tworzenia. niemymi wyrażają ozdobiony cech wiejskiej wyjaśnieniem dzinnych jej poświęconym procesie przedstawionego zrozumienia a oraz swoich rozważań od po­ Wogulów, z któ­ po europejskiej następnie obecnie je przez od je pano­ Węgrów pod z podstawami różniące hi­ łącząc wpły­ rolnictwa. nie zamiesz­ innych plemion migracji. przyniosły zasadnicze zmiany związane z przejściem na cał- �RECENZJE 590 kowicie osiadły znaczne z początkiem >na węgierskim ślady w hafcie, tkaninie, osiągnęły w tryb życia na meblach. wzory i X I X w. w chrześcijaństwa. zachodu. zdobnictwie. przewagę XVIII i przyjęciem wpływów Zadommował Równocześnie geometryczne. zabytkach sztuki To Średniowieczny kolor w ostatnie smak czerwony kształcie Tego typu ludowej było równo­ pozostawił i wzorów zdobniczych zdobnictwo spotykanych trwałe niebieski przetrwało jeszcze na terenie Węgier. Okres 150 w lat, następny, zbiegł okres się z t y m czasie. Działanie niósł elementy tego nii i prostoty, zrodził się do wie roli żadnej XVIII stabilizacją na w. style, Omawiana właśnie te Omówienie Autorzy do pracy z Muzeum zentowany dokumentację, wielu 241 nasi w i niemieckim. Hungarian Praca wyniku — tego renesans z MICUL tym sztuki okresie formy głównie równocześnie niepełne, elementy Mały kiego datę gdyby w dwoistego ludowej nego, n u m e r y są w wsi atlas i wykaz X I V grupach. art i jej części ukazała się rolni czy ch roślin uprawnych. związane dujemy nazwy grupy 16 I V , zaś włączając py VII to: — map gwarowe VI też — mapy i Się i w kolorów i części, Grupa II związanych z Nazwy 14 m a p g r u p y V niektórych mapy jest sztuce ludo­ prezentuje przedstawić o proces, ilustracjach. ludowej pochodzących i Debreczynie. 1957. Z d j ę c i a przedmiotu, Najstarszy posiadają wieś w języku pre­ dokładną skąd angielskim, nouá, t. pochodzi francuskim Paprocka 1, A c a d e m i a wersją skróconą obejmuje map jedynie oraz spis dotyczące Republicii map. Mapy wykonujących sposobów p r z e c h o w y w a ni a 22 m a p y , ogrodnictwem, gwarowe na a przedstawia zwłaszcza nazewnictwo przedstawiające pszczelarstwu, liczbie aż grupie są związane związane 6; do na III z VIII — z 12 naw y ­ znaj­ różne mapach wmiarstwem Dalsze uprawą liczna nazw nazw przedstawiono do i c h pędzenia. słownictwo w od czynności, zestawiających opracowane t r u n k ó w d urządzeń te młyna). W Wiel­ fonetycz­ przedstawione plonów których części owoców zeszytu zapisu rolnictwa, począwszy ludzi (m. i n . n a z w y 1 1 2 zasady czynności, obejmuje z młynarstwem poświęcone ze rozwijają i X I X w., wspomnieć sztuki serie miejscowości nazwy jarzyn. pra­ mapy I t o 102 m a p y i ch nazwy 4 ROMÍN, tekstowy badanych poprzez r zed zi rażenia językowy tomik Grupa styl już twórcy. LINGUISTIC Niewielki wpływu za związany pojawiają XVIII nie Budapeszcie powstania nazwisko 1 9 5 6 , s s . 30, 4 2 4 rumuński atlasu. zło­ harmo­ uchodzący s t a r a . się przedmiotów 1628, n a j n o w s z y peasant A T L A S Romine, islamem zdobnictwa Wanda Populare przez dopiera ludowej. rozwój urozmaicenie tablic datę wypadkach W związany bogatego drugi w. powstania. zawierającą i sztuki materiałem Etnograficznego wyrób jeden X V I ludową ani klasycyzm nie wywarły właściwy regionalne, byłoby zaprezentowali głównie się się wnoszą ich W polowy kulturę do węgierski ani rokoko, operująca zróżnicowania doprowadził efekty. ludowy gospodarczą. które praca, z których intensywnych barw, kształtowanie i od objął skłonnościami niebanalne rozpoczyna który nurtów, ze i Ami barok, polityczną poszczególne który dać charakterystyczny narodowy. wej. dwóch wschodniej musiało tureckiej, trwający renesansu, jaskrawych najbardziej Od tych kultury i srebrnego, okupacji wpływami grupa r gru­ konopi; opra- �RECENZJE cowań, nazw złożona ciała; i I X — 40 i — ich map 26 mapach lądową części, nazewnictwo pasterstwu w składająca z jest się może aż map z wet a więc nazw grupa oraz mniej liczna, nazw Mapy są techniką oparciu w dialektach dową surowców, nazwy w jednej przy kształtowania ste, barwne czytelne. tu, brak że terminu cały Rumuńskiej w mentów w osobnych słowiańskich studiów. w wych danych o dynamice jednak powodem, atlasu gwarowego wszystkim jako w materiały rumuńskich. kulturowej mogłoby się rzeczą etnograficznym. z dziedziny .zasługuje człowieka, prawie słów fakt zakresu w Nie omówienie cieka­ to jest rumuńskiego na prezentacji być ele­ powią­ niezwykle Rumunii. on pocho­ mógłby interpretowane Zasługuje członka wszystkie 1929—1938. ilość dostarczyć kartograficznej pro­ podkreślenie określenie istotną terenu są desygna- ten dzisiejszej podkła­ rzeźby brak latach sam słownictwo Mapę Sygnatury wielka rumuńskich podano), przedstawić zebrał strukturalne obszaru wydaje czasopiśmie osiągnięcie Już ostatnia leśną. obrazują oczywiście w za­ na­ potrafiono jednego jeszcze a Sporządzone ludowej. stosunkowo — nie znaczenia który grupa mapki. szczególne Petrovioi, gwarach X I V mapach które wobec dziełem jest różnymi narzędzi, macedo-rumuńskim). itp. N a przestrzennym dla którego mapą, kultury Zwłaszcza różnych z ich rozmieszczeniem na bo związanemu z i właś­ liczna, 1 gospodarką cztery zaznaczono oczywiście gwarach zaniu i właściwie Emila uderza (skali zrozumiałe gwarze czynności Rumunii poza znakami opracowaniu słowiańskiego obszar spodziewać związanych wy­ narzędziom najliczniejszych doskonale rumuńskiej jest Nauk, tym cały jest się trud polskiego przedmiotem co miejscowej Akademii Czytelnika dzenia w się i bardzo mineralnych; 1 : 6 500 0 0 0 o 3 punkty Osobnymi ten wielki wykorzystane czym fizyczna, warunków fakt, z z leśnictwem istro-rumuńskim dla i ok. tego drobiu zwłaszcza nazewnictwu nazw zwłaszcza mieszczą (oraz rumuńskich, mapa skali karcie o 61 p u n k t ó w stanowi jest jedną związane się zaprzę­ gatunków natomiast i c h niektórych punktową, w by rzemieślników, niewielkie, na — sań, zaprzęgiem; iz n i m p r o d u k t o m poświęcona XIII różnych ich transportem wozów, poświęconych X I I — 1 części z kierowaniu nazwy zasięgów najważniejszych czemu i niż m o ż n a Rumunii; tkactwem; nazwy 26 m a p związanych grupa związanych przy przedstawieniu 30 m a p p r z e d s t a w i a dzięki są i grupa najważniejszych hodowlanych nazw włączając drobiu — owiec 42 m a p , poświęconych wodami, X I rozmieszczenie zwierząt używane hodowli dotyczącym przędzalnictwem 72 rumuńskiej, 12 m a p a c h ; opracowaniu nazw zasięgi okrzyki dotyczące sokogórskiemu ich wyrobu wsi nawet na do z hodowlą, opracowano na a przedstawiono nie przedstawiających związanych na komunikacją gów X z gwarowych 591 uwagę przede faktów kultu­ rowych. W recenzowanej stopniu nowych pracy dla tego czoną, a l e z a to b a r d z o tur, a którego sób wielka jest pozbawiona zaś tu mała czona jest dla mapy wersja czytelną szerszego osiągnięta metody punktowej. wersją skonstruowane czytelności, niewątpliwie wyodrębnić opracowań kilka wielkiego są ciekawych kartograficznych: z atlasu, który rozmieszczonych a zyskuje na precyzji atlasu nastawiona jest grona odbiorców. Taka znacznym poprzez Jest reprezentatywnych. ona 3. osiągnięciem. jakiekolwiek wynikiem Przyjęcie na nie posiada napisów. W sygna­ ten spo­ dokumentacyjnej, recenzowana maksymalną Czytelność celowego podstawę dużym uprosz­ specjalistów, ograniczenie bardzo za w jest grona oszczędna 2. założeń, 1. A t l a s atlasu, przeznaczona- i t a k dla najwęższego wersja została dziej d a się typu a czytelność bogata tej w i skróconej doboru wersja wersji dokumentacyjnej opracowania przezna­ treść nie ścisłości punktów wyłącznie najbar­ gwar �RECENZJE 592 rumuńskich nie uprościło etniczne map osobno etnicznych. nie one ten — przez jest w na wydaje umieszczenie krótkim Mały że one z atlas sygnatur. mapach zajmować — a A R T A POPULARA Dunáre, Etnografie, Z cy, t. 2 , B u c u r e c t i wielkim która w dziedzinie cy, nie z się fałszywego się dostępności odbiorcy, tego zasługuje etnografii. za była lat wydawana ostatnich jeszcze (Muzeul kultura kultury i nia ku zowano i dla kontrolne, waniu graficznych mie, L. i Moga). A. W pod Patachi, Seria powstała i wyłącznie szerokiego i tkactwa do odbior­ różnych regio­ ambicji naukowych publikacji naukowych Rumunii zbiory Ponadto krajów w żywa jest Muzeum Wsi okresie przodujących podstawowe, badania sierpniu dokumentację W roku w między­ badaniach kilku N. P. H. pracy budownictwa, i do druku. oraz przerwie, jak W ro­ zreali­ również poszu­ uzupełniające badaniach i w oraz badania instytucji Bada­ i ośrodków opraco­ etno­ J . Bielz, J . Frunzetti, C. I r i językoznawcy (L. Ghergariu fotografów . omówiono 3 zdobnictwo sprzętów ceramiki, tkanin, stroju wydawnictwa Kluż. 1 9 4 9 i 1 9 5 0 r. sąsiednich fotograficzną, (S. B e l u , Stahl) leoŁe po kilkuletniej regionach różnych Dunáre rysowników Arta pracę zorganizowanych R P R w W 1956 zakończono pracownicy kierownictwem w badań Akademii etapach. następnie 1 9 6 2 r. o d d a n o udział rozdziałach a kilku penetracyj-ne badań Petrescu, zespołowych Oddziału 1 9 5 6 r. w archiwalne. de wyniku ludowej 1949 d o terenu P. w sztuki od wzięli Studii prawie bogate praca. z pra­ 2 i użytku, jednym powyższej wydawniczego regionach chociażby de wsi . Ponadto pięciu codziennego 1 w wielu czy omawiana była się dla etnograficznych w świadczą Bukareszcie badania wyników czym Rumunia całego a o praca muzealne 1 red. Studii ruchu on stroju pod Cluj, tabl. rzecz znamienna, pomimo Brak 1955, z o r g a n i z o w a n o kiwania opracowań zależy Kwaśniewski pojawienie się obszer­ ocenę. Hunedoara) przeznaczonych że były przeprowadzono kilku że wydawnictw, wysoką Filíala rumuńskiego ograniczał Akademię . etnografii prowadzone pory sztuki, dotkliwszy, socjologii Sekcję do odnotować tym w Recenzowana przez tej dziedziny wydawnictw, ludowa, właśnie Romine, przez był Satului) wojennym (Regiunea ożywienie J a k do z granicą, o r a z T a ostatnia seria JIULUI tak któremu rodzaju na Populare należy wrażenia, merytorycznie 1 9 6 3 s s . 5 3 9 , r y c . 2 7 4 , 18 m a p . X V zapowiadać albumowych głównie V A L E A Republieii zainteresowaniem zdaje publikacji nów. DIN Academia grup równocześnie kraju. Krzysztof Nicolae przemiesza­ marginesach drobnych obrazie, widzenia językowy całe 4. N a gwarach połaci punktu i w ogólnym danej precyzji rumuński w ich na dla ogólnie, przedstawić występujące omówieniu Jednakże pozwoliło spiętrzenia zaginęły komunikatywności, się, to wyrażenia nie reprezentatywne materiałem. przecież obraz; nieczytelnego sposób całkowicie Trudno nym bez uwidoczniono W stworzono są znacznie Rumunii Editura de stat oraz i haft pentru przedmiotów i trykotaże; literatura §i artá. U w z g l ę d n i a j ą c w s z e l k i e zastrzeżenia m e t o d o l o g i c z n e p r a c e te w n i o s ł y pew­ n ą s u m ę w i a d o m o ś c i , k t ó r a m o g ł a b y -się s t a ć n i e z w y k l e c i e k a w ą b a z ą d o p o r ó w ­ nań czy k r y t y k i p r z e d s t a w i o n y c h w nich uogólnień. Nazwiska i c h w y m i e n i o n e są w e wstępie p r a c y , n a t o m i a s t r y s u n k i i foto* grafie reprodukowane w tekśc i e n i e są p o d p i s a n e przez wykonawców. 2 3 �593 RECENZJE praca dotyczy dziło więc wyłącznie sztuk wprowadzenie redaktora omawiające metodę pracy badawczej oraz plastycznych. Właśaiwe zakres praktyczne opracowanie problematyki znaczenie badań. i poprze­ związaną Redaktor z nim dokonał też podsumowania. Założeniem pomiędzy W związku nictwa i w z czym regionu stosunków regionie przegląd ludowej i zajęć chodzi uwagę twórców, czych, przy zakres opisu czym — Stosując mentyki, jak poświęcona pujący którą sztuce nie na itp.), w tej przedmiotów. kraju. odnośnie lecz analizie na w pracy z punktu zdob­ charak­ regionu, roz­ i społecznych Ponadto historyczny stopniu bardzo do nie zdobni­ este­ się orna­ użytkowej i przed­ zarówno praca zakres wielu syl­ analizie ewolucją w orna­ zasadzie przynosi działów to ma form w interesowano założeń swój chronologiczny — funkcji się takich ludowej, pracy estetycznej widzenia wyniku sztuki (w podkreślono zajmowano W do twórczości poszerzyła i obszerną naturalne procesie porównawczą plastycznej części odbiciem. działom ekonomicznych takim samym analizowano typologiczny warunki zależności jego ludności. zainteresowań użytkowych formy materiał w ścisłej jest stosunkowo stosunków zajęć warsztatu metodę ona która poszczególnym zostały Objęła rozwój istnienia ludową, poświęcone j a k to wielokrotnie przedmiotów m e n t e m , c o formą, stwierdzenie sztuką panujących skoncentrowano wetek miotu. ludności. pobocznych o a poprzedzone tle stosunków i było rozważania demograficznych, na Jeżeli badań ludności właściwe głównych główną tycznej życia twórczości terystyką wój wyjściowym sposobem wyczer­ kultury ma­ terialnej. Miejscem Rominesc, z badań którego Siedmiogrodu. myka je znajduje więc regionu, skiej Oltenii obszar ten przez który jest że wykazały, okres Nowi ległe z nawet na trudniącą są górami. południu należał dwa Od i ramiona południowego Wulkanu ziem i się w okresowo (XV względem na północy Tara zachodu od zaś za­ Dolina dawna losach Siedmiogrodu, Pod J i u :J i u płynącego Paryngu. zaliczanych odbił w.). rzeki Jiu Transylvaneau charakter do leżącej i masywy Siedmiogrodu od z okolicy itp.). X V I częścią osady właściwy do politycz­ do rumuń­ etnograficznym Hategului wchodzącej do naddunajskimi,- badania i wcześniej) Hateg, w o dolinie nasilenie gospodarkę pasterstwo tego czym była świadczą osad­ kolonizowana m. in. nazwy Jiu-Uricani. Livadia-Livezeni, ruchu kolonizacyjnego dawało z owcami w dolinę samych przez pasterstwem, węgierskiej, doliny ze do ją z licznych górach. W przypad­ przybyszów z względu to, że nazywano na się przypadają X I X w. W z w. z Siedmiogrodu. na lata powstających od oni Karpat Ludność Siedmiogród czyli pasterza­ schodzili n a południe rozwojem roz­ Hunedoary, kontaktów „Ungureni", J i u łączy wykorzystując regionem XVIII J i u , równocześnie przemysłowej na 2 połowę wiązało okazję tych zakładane pastersko-rolniczą ludności w P o l s k a , t. I X może w. Pochodzenie eksploatacji zaś r o z w ó j 38 - E t n o g r a f i a XVIII osadnictwa ziemiami (a z okolic wypasali monarchii Początki z w. Hateg-Uric, prowadzili głównie faza X V Największe do górskie. zimowisko się dolinę od Siedmiogrodu w uprawiane się J i u łączy począwszy osadnicy Następna wego. że O l t e n i i , którzy pojawiają czas Oltenii, przejściowy do przez w czy Wołoszczyzny rzeka (np. pastwiska natomiast mi na okresowo w.) zaliczany przybyszów Petros-Petroceni na otoczone pograniczu Ten się Hunedoary. miejscowości ło J i u utworzona znajdują doliny na (XIII Pomimo nicze dolina Retezatu, a rumuńskiego. nych regionu Obie masyw się królestwa była źródła był tę, wów­ Węgrzy. górnictwa węglo­ czterdzieste X I X w., kopalniach węgla zna- �RECENZJE 594 lazła zatrudnienie dowości ludność (Węgrzy, doliny przekształcają tereny wyższe, się w z i innymi prowadzono gorszych warunków gionu obok cyjna gospodarka lata w z ludzi w te zostały że opisie zdobnictwo W regionie Podregion nictwo. rach. z ganek do j e s t dość z Na parterze rych więc W się jego mieszkalnego, teorie kilku dotyczące wniosku, że zagroda ków osadnictwa czej. W przy czym jeszcze z Odnośnie do złóż gdzie to gliny było szop jest że się wynikiem i na funkcjo­ stwierdzają, zewnętrznych więcej które wschodni cegły i środku i zachodni. wsparty często budow­ na majstrów fila­ z Wzdłuż fasady domów pokoje bada­ kamienia piętro. typów miej­ w tamtejsze przez po­ domu znajduje jest się podobny. mieszkalne, regionu do Jiu któ­ potwier­ z zagród N. niewielu zastępowano przy z tworzących domu razem Omawiając różne dochodzą budownictwa do do warun­ pastersko-leśno-rolni- niezależnie w Rumunii kilku ośrodkach, rozpowszechniła się węgierską. i J , Bielz regionów się r o d z i m e się zamkniętych gospodarki okupacją Dunáre i bramę. przystosowania dzisiejszej sezonowe, składającym wysoką powstać terenie budownictwo ogrodzeniem przez prowadzonej mogła ceramicznej nie wykształciło możliwe, rol­ itp.), Stahl arkadami, półstałym połączonych archaicznych przed jednym z budownictwa omawiają osadom wchodzi powyższym sztuki J i u jest braku taka w górze charakter r o z p r z e s t r z e n i a n i a się przypuszczają, czasach dolina i H. drewniane autorzy rozproszonego związku w i której genezy P. podtrzymuje obu Irimie. wnętrza analiza zdobnictwu, budowane kuchnia, na poświęcają stajni do z C. pasterski, wpływów przypominających Często zdobnictwa i autorzy podregiony, wnętrz większej charakter. artykułu uwagę zamkniętą, i Ogólny i domów ganek rozwoju coraz (sprzęt zajmuje domy Rozkład spichlerz ganku. mają dominują balustradą. balkon. i przyniosły archaicznych. jego dwa Hateg frontu zdobioną ciągu szczególną zagrodę że z okolic parter Petrescu przewaga re­ trady­ przyciągała przegląd konkluzji cech ściśle Wyróżniają wzdłuż przejściowy dalszym czym z Murowany piwnica, wchodzi dza ubogie. P. niż która wyposażeniem licznych wiele budownictwa budownictwa zachodnim wysunięty mimo jeszcze gospodarce J . Frunzettiego miejsca W naj­ mieszkańców. pióra samo ko­ z możliwości otwiera pożywieniem, tyle była odgrywała zatrudnieniem z ich zastosowaniem drewnianych murarzy drewnianą, użytku zaopatrzenia radykalną pełne na ogóle tutejszych W rolę lesie, znalazło ornamentem. charakteryzuje piętrowe Gorj. przodu nad w z dnie gospodarczym w kraju. Zmianę regionu domowym, obszarze przeglądzie podregionie łudnia, praca Bihoru. życiowa zgodnie potrzebą znaczną stopa przedmiotów rodzajom Domy W oraz naro­ na zostało J i u słynna całego ludową codziennego rozważania przez się — powiązaniem dolina w. górnictwo podnosi zgrupowane wschodni budowanych a X I X czy wyparte międzywojennym górnictwie końcu n a d sztuką badanym krótkim w w tutejsze przedmiotów na poświęcają nym płacy z tkactwem co autorów eksploatację, obcej, położone pastersko-rolnicza w słabym okresie nawet osady rolnictwo socjalistycznej. Równolegle poszczególnych formy, zachowało sca to przedmiotów związany W często Stare gospodarka zdaniem Mararnuresz górnictwie Obiekty nalna okolic rozważania oraz W i jeszcze kiedy sprzętu niczy, kraju. pracy gospodarki Właściwe — że spotęgowaną rabunkową kraju, Polacy). przemysłowe; Fakt, był surowce, stron nawet hodowlano-pasterska powojenne, ilości dostępne. górnictwa odległych ramach a osady częściami palniach drwali w spowodowany żywność regionu wszystkich Czesi, się trudniej utrzymała, miast ze Niemcy, stwierdzają Rumunii, garncarstwo. drewnianymi, a w którym Naczynia niezbędne na wstępie, z powodu gliniane, tam sprowadzano �RECENZJE z ośrodków omawiają garncarskich typy wanych i mało poświęcają cami profilami z pie i N. czym czych. Dużo ficznej (jak stawieniu w geometryczna skiej, lecz niej nie fazie że ludowej. N. tykę pełną naczelną bieństwami przy ną czym tych stara Omawiając iż zakres i w tkactwa prowadzącej stwierdzenia, fabrycznej, ludowej. co Nie świąteczne regionów przez (w przejściowe. wanym podobnie strój ludowy nie uwagi nim jednak wszystkie natury, ze­ formę motywy a stylizacja sztuki rumuń­ trzeba realistycznej w latach. tu ostat­ już również tej i co że z poza części więc tema­ nad podo­ sąsiednich, względ­ danymi doty­ regionami pomimo buduje i typów odzie­ się omówienia za nie się gdy zmian czy w funkcji nowych wsi się miejski?), osiągnięcia rozdział o budownictwa jej po­ ludności ograniczają twórczości jest czy znane w dni innych są formy zmodyfiko­ prawdo­ w budownictwie. publicznego, w z które miejsce, się produkcji przybyli zdobnictwa, i ludowego u badanie ludowej Jedyne sztuce zagranicznemu, stroju noszony górnicy tkaniny formach w zuboża wyposażeniem o we zmiany górnictwie Autorzy ludowy rumuńskiej. to w co czy tylko chodzi strój zmiany sprzętu, górników, j a k ubierają regionów sobą zwłaszcza górniczym zrozumiałe, głębokie zajmuje, przemian tradycyjnego domach stwierdzenia powoduje pociąga prawie problematyce, raczej różnych hodowlano-rolniczą. o męskiego chronologię rozważań Czytelnikowi, w na i przedstawia regionów poszczególnymi czy reprodukowany swych strojem. twórczości rozważania do ustalić ludności formy się kobiecego ozdób, pracy tych się nad dziedziną J i u wykraczając zaznaczyć, praca zajmować przez mówiąc nieco wyniki ludowych, omówienia się w Rumunii. również będą jednak, też pojawiają w mas gospodarkę samo która Nawiasem części jego między w s z y s t k i c h górników, Brak wnętrzu, poświęcono referują jest wiemy z narodową stosunku życiowa czy nowsze nie z ich zdobni­ ustalić rozważania typologicznej musimy stopa spotkać że w w pełni szerokiego tradycyjną że tematyki doliny zajmują całej ostatnich można bawełnie. wraz motywów hafcie, interesującą rozpowszechniania omawiana zorientować, miejsca tkanin pozwala ogóle. ewentualnych stroju analizy całość się świadomości górników się w zajmują ludowego kontaktów jako t y m procesem łożeniu do pracę cechą wstę­ wełny porównawczo-geograi wzorami wszystkie zestawiając terenie i nie uzasadnia w trudno lub na metody Na surowców omówienia motywów do pracy formy miejsca przebiegu podnosząca kulturze ludowej, stroju wyniku oraz haftu oraz badanego w trykotaży. ustępują stwierdza, najbardziej szczegółowo Następnie obraz czy typów wstępie, w się nawrocie jest kroju Wiele osadnictwa hipotetyczny ży omawia monografię wpływów. czącymi strój różnicami w. zdobniczej omawianej autora pracy. i o i tkactwie niektórzy, dużo tabli­ ludowej. w z podaniem konkluzji sztuki mówi sztuki Dunáre wraz właściwie dalej w inspirowane twierdzą uzupełniają dekoracyjnych. haftu przedstawienie W szczególnie swe sporządzanych poszczególnych rozwojowym miejsca bowiem ubioru jak X I X ornamentów były Autorzy niepole- podstawowych szczegółowego na ornamentu. autor Zdaniem do badania fazie motywów rodzajów Zarand. większości wstępnym tkanin, połowy i w Wywody użytkowaniu od przeznacza jest, rozwoju Najwięcej w nazewnictwa etapem wspomnieć, zestawami ostatnie początkowej założeniem omówienie tkackich oraz nazywa) badanego zdobnicze z Gorj glinianych zastosowaniu. z przechodzi z analizą pierwotną te miejsca ją oraz zmiany technik funkcją i H a eg, naczyń Zgodnie stanowi omawia przy wyliczeniu tradycyjną pracy regionów terenie ich formom naczyń część Dunáre konopi, Po w zdobionych. miejsca Trzecią okolicznych spotykanych 595 którym Autorzy natomiast �RECENZJE 596 nie objaśniają, zmienionych jak przebiega warunków stwierdzenie zmian konstrukcji, o bym uwzględnieniem oraz mody szczególnych linie w pracy zagadnienia przejawów Nie zmiany się, Tu podobnie budownictwa adaptacje-funkcjonalne, za sobą określenia nasuwa gustów nasilenia się pytanie, jak u n a s , twórczości pracy zagadnień są nie zmiany m. in. sła­ ocen i do a pewne B r a k i te spowodowane tradycyjnych prób zdobnictwa. o pociągającego mowa). ma tradycyjnego zwłaszcza budowlanego w rządzącej. J i u nie spotyka ludności występowania czy w po­ górniczej amatorskiej, np. do­ rzeźby węglu? W miejsce ambitne o jest adaptacji (chodzi surowca których nimi proces życia najstarszej wykażą rowych jest lecz Na szacie danie przeciwnie najlepszej jeszcze której się pracy. się nie tłumaczy. się J E A N - M I C H E L Paris Studia ła, a w dzin nad określonymi również najbardziej które wynikają dzinie choreografii czy to figur się z zapisu wszakże, X V I znakowe w. Na fotografii nieco odpowiadający Na tej zapisu jakim stopniu i przejaw nie celowej O w sposób ile traci jest po­ książki, lecz wiskutek nie fotografie danse kolorowe. ska en system Labana, Basse-Bre- tzw. traktującego jego ruchu człowieka, bytem, ciała metoda się jako pozostający w posiadają jest określany pismo Poszukiwania X I X . Wreszcie Choréographie. pt. potrzeby w w studiów poddania nauce Dla swej jak środowiska przede zna­ Zapis datuje choreografowie. jednak w Nie melodii wieku zaspokaja dzie­ jedno­ zwłaszcza w Labana służyła celu taktom Desahca. i społecznego Labana metodę wcześniej. 1 specjaliści taniec ciała l u d z k i e g o ludzkiego się von kinetografia, intelektualnego lub etapem nasilają oporów, W i dla tańców. już cia­ dzie­ niewątpliwie kategoria ustalono także Feuilleta się do systematyki. tym kierunku frazom ruchów etnografii ta i X I X w. Rudolfa wypowiadali zapisu ruchu teorie przez w złożyła zapisu zaznaczonym w. za pomocą jednak a więc poszczególnym pracy życia ich w zdecydowanie działalności się należą rzeczy koniec prób wydania kultury stan ludzkiego, mocno XVIII tańca nie zasługuje pod do ze strukturą uformowanym cyzyjny drodze niejednokrotnie historyka łączności ciała ten ruchów, nie podejmowano W retyka tych staran­ i Kopczyńska-Jawor de wypowiadania Na dopiero dla ruchów 1926 r. p r z y c h o d z i tańcem, wygląd liczne populaire ludowym, uwagę analizy właściwie w nad tańcem (szczególną wprowadzone uniwersalnego sposobami nad trudności że tanecznych od i zaawansowanych. przyczyna. znacznego efektownej eksperymentem urozmaica rekompensują tradition na stanowiły 1963, s s . 615 tym niejedna La GUILCHER, nie — kultu­ kontaktów. B. tagne, prawdziwe, kontaktów Karpat niezwykle Dyskusyjnym Część są sobą wiedzy prowadzonej górskie co przed niewątpliwym silnych nasilenia o ich już wskutek tereny papierze, co częściowo hipotezy wieków do postawili etnograficznego i wydaje wspomnieć na kolorowym papieru, Czy — Wołoszczyzną i ilustracyjnej niczym jakości a przy autorzy materiału przestrzeni przyczyniały należy rysunków funkcjonalnie na pasterskiej, graficznej części natomiast Siedmiogrodem zakończenie podstawie rumuńskiego. Cennym stwierdzenie gospodarki zapory, w na narodu badania. pomiędzy terenach pominiętych uzupełnienia przeszłości dalsze osiągnięciem, nej tych zadanie najściślejszej i z wszystkim ich dalszym dobrze teo­ specyfice aktual­ za pre­ studiom. rozbudowane �597 RECENZJE powiązania ze ludowym, na ogół mniej pejskich czą symbolice ruchem gestów, w w W dojrzały jakich się całości uogólnienia na prace Właśnie tańca do w G u i l c h e r a La na Dolnej małżeństwo Taniec, a tego nad teriałów do (s. tańców pisze ruchu taniec autor. sugeruje a więc ludowych w da się i zmian która kierunek — jest pracę jako po de z ciała dzie­ teoretycznych rozumowa rozumieć lub substance... przyczyn­ ruchu dostarczenie lecz człowieka wspólnie jedna ogólnych, więc niewiel­ to będących tańców, wyrazu dziedzi­ tu zagadnienia to s t u d i u m nie jest zwyczajami z dwóch autora, i i c h porównanie. wreszcie w jako ich okre­ pewnych prostu ma­ oko­ rozrywką, ce m o y e n ďexpres- tradycji ludowych znajomość dawnych wiążących się Cały dla Tak czysto matematycznym) zależną od analizę rozwija, zmian podstawowych problemy prześledzić Dolnej analiza elementów. grup odrębności ewolucję warunków. tych a ten zagadnień: i specyfiki z Dlatego pierwszej, w procesem staje się kulturowych możliwa omawiana praca znacznie drugiej zależności od two­ funkcją funkcji jest skła­ obszerniejszej, geograficznego, oraz umie­ geograficzno- elementów tej też położenia tanecznych całym taniec zespołu zmian problemów warunkach więc Bretanii i ich zmiany, ruchów zespół nierozerwalnie terenie. i form, Bretanii tym stworzyła na poszukiwań tańczonych specyficznych tańców gospodarczo-społecznych mnianych poszukiwań współcześnie form go poprzez omawiającej próbuje Jest należy w analizuje autorzy pracy ludowy znajomość konkretnych, rozumieniu jedynie ciekawe do s t o s u n k o w o ilustrację tej (la np. nau­ Basse-Bretagne. publikacji, opisywanych ekspresji" syntez potraktowany za środkiem w Schurtza omawianą metodologii został wierzeniami, środka -gospodarczo-społecznych, (w z chociażby również en przykłady kilka „Celem Taniec będący np. danse omawiana. i posłużył stricto. Dla tematycz­ Henryka pewnych trzeba właściwie sobą ludowy, nauczania ciała, tego za j a k obecnie sensu związanych autor grupy, już a tańcu. i s. 7). Tytuł rzenia Autor, zagadnienia 138) — „substancją tańcu, szcza ściślej ruchem sposób — mają pracy, praktycznego licznościach współczesnej Bretanii. — obszernego rozważań bazie do de S c h u r t z a , ograniczając ludzkiego. będący populaire w teoretycznych pracę na etnograficzną, pierwotnych, zaliczyć która do t a k o b s z e r n e j ślony tradition tzw. form. dążącego generalny, przez terytorium analiza" badawczego, bardziej ciała uwzględniającą jego niegdyś pracujące sion nurtu i i nie umie­ rzadziej. myśl nurtów a nad tańcem problemowym kapitalną pierwotnych takie, ku nad etnograficznych ruchu ludów to p r a c a , poruszone dzin tego teorii tzw. ludów znacznie kształtowały kontekście poznaw­ tańce, transmisji studia się euro­ dociekania efekcie zainteresowań podstawowych tych w środkami w uwagę występują dających etnografii temat wymienić ludów wszystkim nad tańcem poświęca wykształciły którymi występują w jakim tańcem dwóch tańca się które na w wystarczy kultury sposób Jean-Michel kami nad się tańcu się itd., natomiast się dziedzinie refleksje i z przyczyn szkół, zainteresowaniach teoretycznej i przede kostiumom się w bowiem w które związku ułożyły kierunkach tematy w zastanawianie kierunków etnologicznych, Jest tej tańcami, analiza oraz tyle stronie najczęściej sposób skrzyżowania dotyczącą kiego tańcu, odmienny rozwijały nad muzycznej, ruchowe wcześniej okresie nie chłopskich, głównych orientacji, kach studiach oprawie pierwotnych. podstawie nym W o chłopskim, okolicznościom, ludzkich zupełnie ludów dużo klasycznego, tańcem odpowiedniego poruszania W w ku rozwiązania jętności w miejsca. się ciał tańca ściślej środowiskach kieruje inne studiami mówiąc — stosunków gdzie wyżej autor wspo­ �RECENZJE 598 M e t o d y pracy, gadnień. z p r a c y . gdyż w na łatwe tej były dziedzinie Poza pracą źródłami, i rejonów tyczącej sąsiednich, całokształtu autor prowadzonych w samego Podstawowym tańca. prostszej, a zarazem zastosował podział: przekazywania. zbiorowym. określają. cech, ich które uwzględnia Jeżeli taniec relacje może być relacji prawie Obydwa nie tańcom na podstawie Tu podstawą były lokalne modyfikacje terenowe, historii Nie terytorium dla epok dotyczyły wcześniejszych nawczą analizując innych grup starczyły do a X X nia na na terenie ich w ficzna jeśli do te p y t a n i a ruchów gestów od i i pierwszych wpływów — prawie niepełne. wcale. treści sobie prób jest i w celu form w do się obcych. się, archiwa u dokładnym i c h powtórzenia się do w całym i czy to tego perfekcji niej prześledzeniu człowieka z od do­ X V ludowego, form tań­ rozpatrywa­ jakaś specy­ nazywamy podstaw zupełnie zmian czy istnieje także kraju repertuaru które porów­ ale ewolucji konieczność dla X I X ; dla metodę i jego rzeczywistości leży odkryć Natomiast bretońskich, etapów form, zasięgi oraz odnalezione analizy narzuca historii. Dokumenty pewnego rodzaju zetknięcia określe­ i mówiących ogóle następujących repre­ oryginal­ dostarczyły biblioteki najodpowiedniejszej po na Zastosowano ogólnej folklorique) jest jedynie pierwszego monotonne. jest źródeł ludowych tańca wykształcenie ludowym i kroków do jest takie o n e ustalić czynników jedynie nie tylko znajomość czym składają, typ, gdzie X X , nieliczne, lakoniczne w i e k u przeprowadzenie na i wiadomości źródeł dotyczącego po stylów równo­ przewagę. nadaje miało gesty rzadziej w drugi on go zespół to tańców, i c h geografii form, byłyby — rąk, proste autora. Pozwoliły etnicznych. Archiwa (qualité tańcu możliwa one niego właśnie jej wykonawców, posiada jest są badawcze tańców o tańcach kolei to estetycznych, zastanowienie określonej momentu wieku kolejno istnieje ruch w odmiany na i tańcem które występuje różny autor zazwyczaj Bretanii, lecz że terenowe wiadomości istniały pozwalająca dopasowanie na ustalenie się naj­ Tu tańca ruchy tańca figury w poszczególnych ograniczyć głównie to n a oraz które postępowanie badanie jak jest ustawienie elementów jego może, wynikiem materiału folklorystyczna" doprowadził Być wywiadach było nie kategoriach a w Bretanii, Z cecha ludowym, „cecha będące społecznych Pozwoliło ponadto ca i się wzmianki obszernego w. zespołu B r e t a n i i , gdyż Bretanii figury, spotyka grupowe można i forma z tych Układ wywiady zanotowanych 1 biblioteki. o i tradycji bretoński do­ terenie, się muzycznymi. Drugie tańca Rzadko tańców Dalsze własne liczbę krok jeden przez tego rozróżnienia geograficzne, 0 wszystkim częściej. bretońskim. nie grupy: z frazami w badań. się jego literaturze z a s a d n i c z y c h faktów, tancerzami. Diametralnie istnieją. zdecydowanie taniec z określony typy analiza że każ­ i miejscowe, okazało metody t y m określa akcji za­ dla opracowanie sprawę r u c h tułowia. między wymienione zentowany ność i oraz i Mianem zmian archiwa natomiast rezultaty, było, techniki materiał wywiadach określenie ruchu i grupami odrębne obszernej własnych sobie k r o k i e m t a n e c z n y m . Częściej wynikiem na tańca. i tych przede się p o s t a w ę z zdać struktury więc jako tak wyjątkowo było założeniem to f o r m a zgodność A na najlepsze tańca więc — dotyczą przesunięcia, wadze jak metody, prześledzić dysponowały oraz problemem dającej Należało się metody geograficzno-gospodarczo-spo- 1945—1960. N a j t r u d n i e j s z e analiza Pierwsze którymi sobą wymienionymi wypracowane Bretanii Podstawowym indywidualne. on latach nad systematycznie oparł zagadnień obejmuje warunków istnieją pozwalające ta -studia badania zagadnień, nad Część dokładne tych zmiany. jak t e c h n i k i pozwoliłyby Względnie łecznych, dego i które tańcem właśnie procesu, owa który i pozwolił formy. na Odpowiedź ewolucji samych określonym systemem wykształconych odruchów �RECENZJE jako reakcji przykładzie na doprowadzić słowa, i pewne studiów do to reszty powinien autor charakter mująca prostu i kilka rzemiosła. szych Noszą one s k u p i s k , które cyjną i społeczną tych dwóch podlega żadnemu lub jednostki. są zjawiska cująca założenie taniec grupy cerzy takiej taniec sobie Dzieci W ten Na pod wspólnie przy elementu społeczności tańca: i między sobie nie fakt, że w ramach jest jednym wspólnie więc — polowych więź staje Taniec wyłącznie Poprzez pra­ podstawowe charakter zespo­ ekonomiczno-społecznych. dla jednej, włączanie na wiek, generacjami gesty się Tak jest odrębnej nową grupa charakterystycznego bez względu ona powiązań życie. nie nie prac stanowią zespołowość: na rodzina społeczności stanowi wzajemnych posiada jego figury przyswajają i mniej­ produk­ rozpatrywać wzmożonych czynników społecznego. od Jednocześnie nie Nieco handlu komórką szerszej odpoczywającą. analizie łącznikiem odróżnieniu należy obej­ zgrupowania: centrum zrozumiały pracę ową specjalny gmina uprawiają. do podczas kątem odrębności środowisko stanowi rolnej. ją tle jej jest Ekonomicznie powiązań tym na i forma i płeć określo­ zespołu czy grupami zostają tańczącej do społecznymi. przekazane grupy tan­ stanowisko tak, jak prawie przyswa­ dialekt. Przedstawione repertuaru od posiadać które w natomiast taniec bretoński tu się odrębnego niewielkie stosunków włącza Tam wspólnie że tradycja to specyficznego ludowy Najmniejszą produkcji wzajemnych c z y środowiska staje 10). Jest lokalnym społecznej. współdziałanie grupę się bourgs) więc i uwypuklających nie stanowi sytuacji automatycznie. jają i w s z y s t k i c h członków społeczne W partnera. uzasadnienie wieku jak (s. a co z a t y m idzie, pól, stają (les kolei rozpatruje Guilchera, znajduje Więcej: nej pracy w tak ruchu" krainy to p r z e w a ż n i e (les v i l l a g e s ) . z tylko tej pośrodku planowi To nie administracyjną Są całokształt organizujących się historię powstania taniec na powinno przecież do osadnictwo, miasteczek społeczną. przejawów zamienia łowy, i autor rodzin najlepszych jako lecz ewolucję efekcie etymologii samym polega merostwo; wsiami t y m systemie gospodarczą, tę w Bretanii jako specyfiką ekonomicznej sąsiedzka w zgrupowania z Francji ferm. zespołowemu Pomoc wszystkie miana rodzina; — tym jednostkę kościół, gospodarczo. parafii zrozumiałe tylko a mieszkających nazwano jest samowystarczalna gminy wystarczające Główną i grupy płaszczyznach: co g o s p o d a r c z o - s p o ł e c z n e . reszty Podstawową posiadają mają zrozumienia ludowej, celtyckie). rodzin ośrodki śledzić odrębny. od fermy się tańca, „Gesty . z w i ą z a n e .z n i m r o z p r o s z o n e zaścianki, większe gestów. warunki charakter rolnictwa. stara tradycji się o m ó w i ć p r o b l e m a t y k ę kultury Bretanii (dziedzictwo geograficzne, po Istnieją również autor warunkiem postarał charakteru Odrębność etnicznej historii podstawowym gdzie kraju więc g e o g r a f i c z n o - której terytorium, A przekazywaniem poznania jest W a r u n k i część, w sytuacje. nad 599 — powyżej rodzaju sposób wyniki tańców, omówionych badań jego form, zostało stanowią tło do melodii, tempa kilkanaście szczegółowej i podstawowych tańców z terenu analizy rytmów. całej Dolnej Bretanii. Na i zakończenie dokładność. nych wywiadów, Jean-Michel dologiczne, cyzją należy Piętnaście podkreślić lat kilkaset pozycji G u i l c h e r a , która natomiast wzbudza własnych od najwyższe wyjątkowy badań, literatury, mapy wprawdzie strony może materiałowej walor kilka — pracy tysięcy oto solidne nasunąć — z rzetelność zweryfikowa­ podstawy określone opracowana jej dobrze książki refleksje podziwu meto­ godną zainteresowanie. Anna Zadrożyńska pre­ �RECENZJE coo P L A C I D E Vieux en Książka czesnej cy Economie et (Colin) 1962 Paris Placide socjologii autor gleby RAMBAUD, Maurienne, Rambaud osiedla szczegółowo i roślinność poświęcona górskiego czynniki de jest doliny charakteryuje jako sociologie la historii Maurienne warunki montagne. i w ekonomice Alpach. geograficzne, kształtujące Albiez charakter oraz W życia le współ­ części klimatyczne, i styl — I pra­ strukturę mieszkańców gór. Część et I I , najobszerniejsza vicissitudes niczej). Składa nach (całość dążeń do górali III na w ma poświęca i uprawy bez roli, pracy, przeszłości rozwiązania przemyśle — ich historii, lecz we X I w., okres miejscowym i zasadzie tłumaczy ekonomicznych współczesnym problemy. górali i hołduje okresu demogra­ z nią biedy przeszłość problemów stro­ ekonomicznej problemów Rambaud 198 płynności i związane polityki niepokojących do roi-* na X V . , historię 2 wieków sytuacji obecnej założenia społeczności historię X I I do Permanence tytuł: omawiających od historię nosi zmienność wstępem) perspektywom kultury i wiekach 1 7 6 8 г., rozwiązanie szuka nie w w obraz zasadnicza, rozdziałów przedmową 1536 do przyszłości i (Ciągłość głównych końcu z samego I I I autor jednak 5 pracy komunalnej od i w widzi wynika nie górali nią podniesieniu już tej rurale s s . 284 p o z a autor Autor części w liczy w communautě poczynając Część mu; się (1758—1958) cuskich. W la samodzielności odrodzenia ficznej Jak de fran­ zacofania turystyce. historycyz- teraźniejszość. i socjologicznych przemyśle i technice oraz turystyce. Anastazja LUCIEN BERNOT, d'Ethnologie), Paris Monografia mi V I Section RENÉ opracowana pod względem wej Instytutu Etnologii pod nazwą nografii Travaux nego i za Somme, nych, w village w René frangais jeden de z tomów l'lnstitut normandzkie w (L'Institut powodu porównaniu z pozycją serii Nouville), miasteczka, demografię wydawanej swego jest nauko­ przez Instytut na krańcach przez autorów zacofania miasteczkami cadres opis ekonomikę rolniczą la okręgów. vie nouvilloise warunków i mo­ ekonomicz­ sąsiednich de wyczerpujący i działalności wybrane niezwykłego obejmuje auspicja­ UNESCO Seine-Inférieure zostało innymi pod pomocy d'Ethnologie. okręgu Bresle, Blancard przy charakterystyczną mémoires z i Etudes d z i e l i się n a t r z y c z ę ś c i . P i e r w s z a , - Les życia historię badań badań Beirnot des Hautes przecięte rzeką przedmiot kulturalnego Lucien i stanowi et miasteczko Monografia (Warunki przez Pratique metodologii Nouville, un 1953 de I'École departamentu Nouville B L A N CARD, Kojdecka geograficz­ przemysłową oraz handel. Część życia druga, osobistego) znacznie jest Rozschach, Murray'a monografii zawiera i charakteru czajów dzieciństwa, rzy dają poprzez obraz na i Raven. A rozdziały mieszkańców panujących w wiek badaniach więc pod społeczności młodzieńczy rodzinnych cercie i de testowych badania poświęcone Nouville małej stosunków Le obszerniejsza, oparta metodą la vie individuelle trojakiego psychometryczną. analizie kształtowania wpływem otoczenia, miasteczka. dojrzały i społecznych aż w (Krąg rodzaju: się do T a starości Nouville. od i część świadomości obyczajów Poczynając testów i zwy­ wczesnego śmierci auto­ �601 RECENZJE Trzecia podział innej Nouville na wolnego, W tej cuskiej do zjawiska służyć recenzowanej o Albiez — jest też temu inicjatywy steczka. badaniami wśród małego tomie że ce co do do ten nic nie Polskiej" bowiem pracy poza w rozdrobnienie — w ostatnie Placide społeczności zamknięty obraz To bowiem świetle ani pod ubóstwa bierność czemu W Hambaud wiejskiej OLDEHOGGE, wyraźnie szłości, szczególnie owocnie Olderogge drodze wadzony miki krąg się k r y j e . D. okresu, nej Tytuł wsi lub Nouville jak przezeń Jedná 1 N. S. N. P. mia­ zilustrowany z też jest wciąż się nich to naukach lub Oczerki różnych po istorii metod poznania historycznych. uboższej źródeł w badaw­ daje Badacz przekazy ze sposobów sobą założeń pisane, coraz praca postępowania zestawianych cały się prze­ h i s t o r y c z n y c h . Interesująca różnorakich w zaś tego, brak dziejami podjął ów i w na weryfiku­ proces metodologicznych, Afryki , 1 razem XV—XIX zbyt го. może j a k również szkiców praca tak żywiołowo problematykę zakreśla przepro­ toku stosunku formy, którą w źródeł wiedzy składa się z poświęconych do ujął pisanych stan i pole­ wszechstron­ zachodniej terytorium wąsko _ w ilości niedostateczny Omawiana siedem tym dostatecznej jeszcze problematyki. Kojdecka zachodnio-europejską. chronologię Olderogge, w. swego t e są t y m c e n n i e j s z e , że Zachodni Przyczyną w. integracji kompleksowo słusznych zajmujący Sudan w przykładem rozwijającej, (s. 1 4 — 1 5 ) , nim ce) się także Ustalenia literaturą do różnorodnych podstawie XV—X/X przedmiotem zamierzchłej do dobrym na w tendencja historycznego, szeroko obecnie roko to­ kulturalne, 1960, s s . 267 zbliżonych bardziej wzajemnie. z bogatą Czarnej. obu i pozaeuropejskich Sudan zaobserwować jest został Autor nie nauk sięga poznania jących się Zapadnyj współcześnie współpracy ostatnio D. ludów Moskwa—Leningrad Występująca częściej eko­ w gospodarstw sobie ma jednak względem zacofanie' monografii fran­ np. udaje". miasteczka? wsi testowymi. i s t o r i i kultury, czych, czasu testowych dla jak monografii, rolna, badań nietypowe się w y j ą t k i e m obraz wyjścia wynikach Nouville, się konsekwencji występuje na nietypowego kultura Etnografia D. tej c z y zainteresowań Anastazja i groupe wykorzystywania pewne „tu „Etnografii w i możliwości na obszernej nie wydaje zacofana zubożenie, głównie mieszkańców tak socjologicznym, Jaskrawiej się odpowiedzieć Nouville podobny; de administracyjną, przynależności się i n f o r m a c j e i c h wykształcenia, przeświadczenie, tymże ani warzyszące brak w l'extérieure o organizację dotyczące znajdują opierają się uzasadnieniem le Vieux, nomicznym, pracach autorzy jednego et omawia itp. występujące monografia groupe nią) i opinie zaś Nouville, starają jedynym leur poza poglądy obcych fatalistyczne chyba i końcu mieszkańców podstawie apatia, jest społeczne, stosunku dans grupie społecznej. W podsumowaniu na i w grupy grupy kulturalnych i L e s nouvillois część, (Mieszkańcy z treści, swą dla Afryki za sze­ jaka pracę za (szki­ wcześniejszego zakresu dwóch dziejom nieco rozwiązywa­ odrębnych różnych części. społeczności D. O l d e r o g g e , I. P o t e c h i n [ r e d . ] , Narody Afriki, Moskwa 1954; C z e b o k s a r o w , Narody Afriki, [ w : ] Oczerki obszczej etnografii, pod red. T o ł s t o w a , M . G . L e w i n a , M o s k w a 1957. �RECENZJE €02 Sudanu tury Zachodniego, starożytnego graficznym fia), w mapka ców, Afryki którym których dem są wnioski atlantyckiej w Sudanie przyjść musiała gólnie w obróbki żelaza zdaje Siady skiej kultur kultury Nok na zarówno mizując o autora a Fulbe żelazo" społeczna (s. pod i in. 16—17). kowala, funkcje). bytujących przemianom szcze­ początki możliwość Songai, „czerwone gospodarki uprawy, dość j a k również łatwe Bliższe wykazuje uprawę roli zajęcie się również nowe (rzekoma geneza eliminuje. Analiza źródła jakieś o antropologiczny w świa­ wpływem zagadkowym pisane) w porównawczej Słusznie determinanty, ry­ może (zestawia­ natomiast, gospodarki pracy (liczne 5 zastrzeżenia typami). charakterze nei metodzie glebowe co d o źródłowych pozwala z Pewne zbieżnego ludy środkowym) . obejmuje narzędziowy nad protomiej- pole­ kopieniaczej, które wykluczają europejskiego. malajsko-polinezyjska, związki Nigrem idącej zetknęła niskorosłe 19—26) inwentarz swego pochodzenia ustalenia. K r y t y c z n a weryfikacja podstaw nad uprawnych. etnograficznej zacofanym (s. z nią wykopalisk przez (zapewne roślin się stanowiska (tumba) chronologicznie zamieszkałych Libii i która już songo Wobec 3 szczegółowy klimatyczne typu zaś, białe . i c h współczesnymi przekonaniem Olderogge ludy przynoszą kultury kopieniaczej omówienie uleganie terenie drugiej aspekt od tym Nosicielami miastach zachód neolitycznych z z na czarnej, jest ludnych omówienie zbyt sprzężajną istotnie wywodów Wykluczają Hausa, się zewnątrz, poświadczają językowe później z archeologiczne, z kowalstwem, dopiero grupy pojawienia jeśli świetle (pozycja może Dowo­ językowej sprawa i obróbki, ludów ujęcie późnokapskich), ciekawy technikę motyk nieliczne takie roślin odmiany południowy i opisy), wzbudzać nosi U związanych miał uprawy ludy Herodota Szerokie D. ulec Dane 2 i określonym archeologicznych. tradycjach •groidalne nie później wyobrażeń Sudanu były (o przekazu sunki i p.n.e. przez jak i historyka. stratygrafią, Semitów. się p o t w i e r d z a ć początków południa Nigrem r. od omówione zbadanych istocie. W y k o p a l i s k a (por. tubyl­ islamu. neolitycznych z 500 poznanym ludów ideologii ok. gospodarki jeszcze W kul­ geo­ hydrogra­ pokrótce jest jego w y t o p u pewnie opady, plemionach zagadnieniem historii równoleżnikowym dość Śródziemnego. datowane na tam z środowiskiem klimat, tak dla lingwisty, w ze jest rodzaj marginesowych Morza metalem przekonań domości znad żelaza Etnografia o czy tak było Nok, już nie Znajomość znajomości jest Zespół jedynie związany są szkic wstępie układzie powiązania Osobnym żelaza. wątpić, dolinie przejęcia miedź Mande. o językowych materiału Olderogge i Zachodnim jednak grup Pierwszy na terenu, strefy środowiska języki, cennego D. Mossi można wyraźne charakterem czasem źródeł. zaznajamia (ukształtowanie się przemieszanie z publikacją Zachodniej rozsiedlenie, Silne dostarczyć jest (s. 5 — 3 6 ) zarysowują n a s. 7). Z autora. druga Sudanu ludami żydowska, hyksoska (antropologia, stwierdzić, chamickimi, że choć ludem istniejących lud oczywiście przy­ teorii itp.) etnografia, pasterski Fulbe dotychczas skutecznie je językoznawstwo, Fulbe wykazuje rasistowska „teoria H . A l i m e n , p r z y j m u j e n a w e t 1000 r . p . n . e . — p o r . e d y c j ę r o s y j s k ą Doistoriczeskaja Afrika, Moskwa 1960, s. 263. A 1 i m e n , I. c . H e r o d o t , Dzieje, e d . S . H a m m e r , t. 1, W a r s z a w a 1959, s. 133. O b a d a n i a c h n a d technologią i ewolucją narzędzi afrykańskich por. r e c e n ­ zję K. M a k u l s k i e g o , A. Leroi-Courhan, J. Poirier, Ethnologie de 1'Union F r a n c o i s e , t . 1: Afriąue, P a r i s 1 9 5 3 , „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 6 : 1 9 6 2 , s . 4 4 0 . O s t a t ­ n i o i w P o l s c e t e n t y p badań zyskał wartościową monografię: Z . P o d w i ń s k a , Technika uprawy r o l i w Polsce średniowiecznej, W r o c ł a w 1962. s 3 4 5 �RECENZJE chamicka" wych) (Chamici nie wchodzi skiej szkoły nosicielami w śródziemnomorskiego wa, iż tworzy faktów i błędną swobodne na odpowiada Bazą określony wienie ności, nych źródeł (s. oddala i „obcy, barbarzyńca"), sa) znaczy jednoczenia Przykład zestawień się i której — o legenda Hausa legendzie „o filiacji mu walce można o praojcu Hausów — po Jednakże już że ma­ jest ten porozumienia zwykle raz uważa znaczeniu wyraz miastach z Songai typu starszej państwowo-organizacyjne się w jed­ wspól­ Olderogge 1 0 . to (hau­ Lud przezwiskiem Hausa" politycznych względnie Tradycje zabar­ człowieczeństwa siedmiu tego przyj­ Poczucie przemawiać, się o gruncie Berber 8 konkretnej Mity pojawia więź układach w na plemiona. się i na­ migracji wyraźne języku H a u s a się źródłowe 69—76). to obdarza dawnych w. „Hausa" społeczną odmawia szczepów (s. W sfal- pochodzeniu X I w. arabskie zdaje 9 o dan Fodio. X V I inne Swoi. sposób, itp.) l u b kolejnych czerpali w typu uwypukla nie ilustruje wartości miast—państw Hausa tego powszechna wszystkich śledzenia odzwierciedlenie co wiadomości ten dobrze ugrupowania z ale wiernie inny zrozumieć Niemy zapisana, dość też L u d z i e , Nasińcy, w — łatwo koncepcje noszące Wtedy przez teorii hipotez antropologicznemu szkic Etnikon Barbaros 30—33). szkodli­ rzeczywistych które typowi sięgających języka. (s. tyle uproszczenia założenie, Osmana Hausa. o językoznawczych wyrosło nosicielom (greckie język" mowy Bełkoczący, Późno jak rodzaju: „mowa, którego (czasem: kazuje w plemion jego przytoczony Hausa do kronikach, z powstaniem wspólnoty dla w jest wysuwane i hausańskich) narodowości Olderogge 7 pol­ domieszką Nieprecyzyjność jest argumentów z sensie). zbliżony gołosłownie (B) podstawie każdemu szerszym zapisane są na przyjęto że (w podstawie późno nadany przezeń tutaj (arabskich nazwa przezwiskowy, priori tematyką I świadomości teriał obcy, i związane zbiorcza samonazwanie na wschodu, ukształtowanie dziejów A kultura 63—77). pisanych ze i przyjmuje doprowadziło poneolitycznym, język oo archeologicznych państwo­ terminologii berberyjski antropologiczne). metodyczne metodyką ideologiczne pierwszy za Hausa Hausa i organizacji najnowszej interpretacyjną i etnologicznych. Olderogge analizy ściu konstrukcję materiale (N), źródłach (archeologiczne źródłową, rodowości na twórcami to w element negroidalnego podejście antropologicznych syfikować i Fulbe głównie 6 odrodzona dziejowych zbyt łatwo (E) teoria kultury, rachubę. P i e r w o t n i antropologicznej Neochamioka wyższej 603 podań, wiernie i (pocz. wzory, X V I z których odtworzyć państwowości znalazły prze­ procesie w.). drogą całe (Bornu), podobne Bawo. P r a c e ośrodka łódzkiego i w a r s z a w s k i e g o : T. H e n z e l , Badania struktury rasowej ludności Afryki Środkowej, Ł ó d ź 1 9 6 3 ; A . W i e r c i ń s k i , Analiza struk­ tury rasowej ludności Egiptu w epoce przeddynastycznej, Warszawa 1963. Zresztą właśnie wykrzyżowanie się elementu В z E daje komponent B E , tj. tzw. t y p 6 chamicki К . H . H o n e a , A History of the Hamitic peoples of Africa, „Wiener V o l k e r k u n d l . M i t t . " , R . 4: 1926 n r 2, s . 2 1 1 — 2 1 2 . C. R. N i v e n , Nigeria Past and Present, „Afričan Affaires", t. 56: 1957 n r 225, s. 265—274. L . K r z y w i c k i , Społeczeństwo pierwotne. Warszawa 1957, s. 43 n . P r z y p u s z c z a n o podobną genezę n a z w y : Słowianie. N i e m i e j s c e t u n a s z e r s z e rozważania, trzeba jednak z n a c i s k i e m podkreślić ogromną rolę języka jako nosiciela, t r a n s m i t e r a i k a t a l i z a t o r a r o z w o j u odrębnej, p l e m i e n n e j , a p o t e m i n a c j o n a l n e j k u l t u r y , t a k p s y c h i c z n e j i b y t o w e j , j a k społecznej. A . S c h a f f , Język a poznanie, W a r s z a w a 1964. U Słowian np. Psiogłowcy. A . B r u c k n e r , Słownik etymologiczny, War­ s z a w a 1 9 5 7 , s . 4 1 1 . D o b r y m m a t e r i a ł e m p o r ó w n a w c z y m s ą też s t a r o ż y t n e i ś r e d ­ niowieczne legendy geograficzne od Herodotowego Cyklopa poczynając. 7 8 B 1 0 1 1 �RECENZJE 604 Powstanie wie X I X w. nym i Osmana przez czynnemu łecznych i cechy rodzimego wyżej wg zauważalne śladowani łeczny przez ulotnych (także Hausa, wszystkie i tych Naukę kretnych postanowieniach cytaty cieli Dużo dlowym z pism) miejsca Saleh, złoto, wów gai dobrą (wypar­ się w Nauka jest Sudanie później. za prorocy, silny w przez obcych ludów Wyrazicielem po zawarta religijnej swym w formie kon­ (język, polityozno-ekonomiczne rozporządzeń wciąż spo­ listów społeczne ii r o z e s ł a ł zabytku, są prze­ akcent możnych. napisał tego zbiorem Zachodnim Podobieństwa dokonany ręce który stabilizować oddziaływującą, antagonizmy wymowa 1 2 rozpowszechnianych przedstawionych mającej swej pracy środowiska na paciorki dla jeszcze centrum hadlu ówczesnej położyła przedstawi­ burzliwą wymiany na równowaga polityczna, ku wschodowi w Handel etnograficzne bez wymowa faktów verbis pracy w w wtedy przytoczonych z jego przez nie spotykamy. handlu przyciągnie szczególnie towary organizacji wymiany z siłą pośredniczące, tzw. (systemy opłat Badania Bogactwo nieodpartą wpły­ w. uporczywa i Son- agresja X V I w.). był Ma­ Zachwia­ skierowały potężnym, byłyby badacza muszle granicznych, państwo historyczne, faktyczne płacidła, (Kumbi, miedź, sformułowania każdego wy­ solanek dobroczynnych handel Zachodniego — z go Hausa. problematyką autora Sól szerszy: (schyłek osłabiły ma Związany miastach był X V — X V I Dopiero zjednoczeniu Sudanu południe Z han­ nieustannej rolnej. towarowy w drogom (el-Bekri). wymagał ziarno. i ekonomicznego w. uprawy świetności szlakach w X I na Timbuktu. rozwojowym. się i korzystało na żyoia gospodarki hodowli okresowi dziejach zapoznania jego — rozboje bodźcem od różnorodne krzepnących dalekosiężny działającym temu już asortyment dalekosiężnego handlowi strona wysuniętych choć Maghrebu, kres ręce w Olderogge Ta układ produktów zboże, z D. 37—52). źródłową koczownicy głównie tkaniny, poświęca (s. strefowy pożądanych wymieniali Gao), rokańczyków o Stosunki panującej w spo­ niezwykłą . polityczny dan Fodio, Europy s e k t y , krążą drogą oddał mu ideowo-religijna i scholastycznej kazuistyce, wyraża dokumentację wzajemnie stronnie religii przyniósł, prawnych Zachodniego ożywionego z tworząc ideowa Obiektywna panującej. w Sudanu Sahary ludu, poło­ socjal­ warstwach nadał wielostronnie wewnętrzne Osman niższych nieco 1 społeczną. charakterem miany był Braci. państwowej szczególnie z dla warstwy władzy sytuację ostatnich i w konfliktom heretyckich lecz itd. Przewrót które w wykrystalizowały Europie, Hausa dzięki konstrukcja duchowieństwo haseł) korzyści, państwie tendencje w wykorzystujących interesów uczone islam) państw powstania ruchów im propaganda wierszy Fulbe, najeźdźcy uniwersalistyczną jak i nauk, podbój charakter -szczegółach: w ś r ó d państwo głoszonych najeźdźców przez i niewątpliwie znaleźli ludowych religię — w się religijny do prawidłowości, nawet 78—91) odpowiadająca pogaństwa zorganizowaną podobnej i zbliżone i (s. powiodły jakie Społeczny ekonomiczno-społeczne cie Fodio Fulbe poparciu, Hausa. dynamikę dan lud myt, chybione. takiego rozważań historii kauri wszech­ językowe D. Jest 1 3 organizacja to expressis Olderogge pieniądza itp. czy ), czy (sól, też instytucji Najnowsze badania z tej p r o b l e m a t y k i : T . M a n t e u f f e l , Narodziny he­ W a r s z a w a 1963. W l i t e r a t u r z e p o l s k i e j n a t e n t e m a t z n a j d u j e się n i e w i e l e : J . C z e k a n o w s k i , W głąb lasów Aruwimi, W r o c ł a w 1958, s. 1 5 0 — 1 5 1 , 3 4 3 , 3 8 9 п.; z e s t a w i e n i e materiału porównawczego: J . L i p s , U źródeł cywilizacji, Warszawa 1957, s. 218—243. T e o r i a płacideł i pieniądza n i e k r u s z c o w e g o została o m ó w i o n a o s t a t n i o u R. K i e r s n o w s k i e g o , Początki pieniądza polskiego, Warszawa 1962, r o z d z . : „ P ł a t k i l n i a n e , sól, s k ó r k i k u n i w i e w i ó r e k s. 102 n . 1 2 rezji, 1 3 �RECENZJE "targu). Pozwoli wionych ono faktach z chodnioeuropejskiego na prawna (o się kupców, porządkowej jeszcze na Problem metrologiczne cyzyjny system szerzej conymi niego od dłowa w późnego państwie Sokoto w X V budowane opartych ujętą na ramy przez organizacja jak gdyby wczesnofeudalny bowiem przekonująco darczej przekształcający prawnym) siebie warstwę ziemią (chłopi). Ustrój miał państwa charakter z dwóch grup. (barori) pały z wyrosła wielkiej zany był koto wzięto hausańskich. przyjmowana z do „Dzieci urząd języka Podbój jest za­ ochro­ sarkin kasuwa dzielących był w sarki) niemal przez im koczowników rozwinięta Klasa, niewolniczego genezie przez i władcę, feudalną ustroju więc statusie przez Fodio składała arystokracji zaś grupy tu gospo­ dan feudałów niższa społeczna jest i uprawianą przedstawiciele daje również państwowy Osmana Obie raczej specjalności prawnej z wojen na a jak ustroju różnej w. producentów Prawidłowością tytulaturę się faktami socjalnych aparat Warstwa to zabytkach X V — X V I według ewolucji wojowników. tzn. wzorowano w robociznach, władcy, nadawanej bardziej . (o wyniku Całą 1 6 państwa z struktur lub źró­ 115—136). się związanych 92—114). tytuł. (s. przez proces niewolnicze zastępów i baza niewolnicze) politycznie przerastania europejskim dworem Zachod­ konfrontacji setniczy powołana (yan poświę­ Sudanu bezpośrednich naturze i szkicami niewolniczej. w ziemskiej nich pracy okres z pre­ tematów feudalnego Hausa wzorce warstwą zależnych władcy" listy autorowi steukturą własne system rzesze ciekawe miedzi, grupy Rozwijające Olderogge ludzi ludów tendencyjnych tworząc związanej i osobnymi wytrzymują urzędnicza). w nadzwyczaj dopełniają ustroju (s. dokonany przez i (bilali) cegiełek (różne powstałego Hausa, oraz Dostępna feudalnego z szeregowych własności i nie przez szerokie Fulbe, określony późnych odbierana wolnych są 53—62), ministeriałów Sokoto rodowo-plemiennej (s. średniowieczu zbliżony pracy zastosowaniu ukazany w przedsta­ kręgu wymiany. rodowego przyśpieszony w czuwa soli, niewolnictwa w. państwową i niemy) współczesność. niewolniczy gruntowa służebników przepominają na szerokim Renta po samoistnie prawne) organizację produkcyjnej. którym polityczno-społecznej tytularna wyrastało głównie (ścisłe i dworskiej rodzina W do przywileje pośredników dirhemie) części przeżytkami historiografii Songai historii X V I najazdu stan się i Teorie językowe: (złoto), kruszów arabskim sprawą oraz państwo i się 92—114) (źródła na średniowiecza Songai (tzw. h a n d e l rozmiarami ustrojowej zająć nad instytucja pierwszej (s. sokotańskiej we oparty rozdziały pozwoliła 1 5 kopalnicze targowy", natury. instytucjonalne grupy. (określone problematyce szerszej analogie regale „pokój numizmatyki trzy ; prymitywnej wagowy pojętej Pozostałe ł 4 wnioski pewne sądowniczej), poszczególne wymiany kwestie z i budować można feudalizmu obcych władzy pewnością zauważyć 605 — swą z „sługi" siłę czym państwa podbitych zbliżone struktura czer­ zwią­ So­ państw rezultaty — instytucjo- J , K u l i s z e r , Powszechna historia gospodarcza średniowiecza i czasów nowożytnych, t . 1, W a r s z a w a 1961, s. 9 5 , p a s s i m . N i e mógł on jeszcze uwzględnić cennego w y b o r u źródłowego T . H o d g i n , Nigerian Perspectives. An Historical Anthology, L o n d o n 1960. P o r . kwestię późnoantycznych kolonów, przejściowych form niewolnictwa w e w c z e s n o ś r e d n i o w i e c z n e j S k a n d y n a w i i ( S . P i e k a r c z y k , Z zagadnień kształ­ towania się feudalizmu w Szwecji do końca XIII w., „ K w a r a l n i k Historyczny", nr 3 : 1 9 5 9 , s. 7 8 0 — 8 1 7 ) , c z y też p o ł o ż e n i e średniowiecznych serfs we Francji. I. J a w o r s k i , Zarys powszechnej historii państwa i prawa, Warszawa 1961, s . 84 i n . 1 4 1 5 1 6 �RECENZJE 606 nalna ludu podbitego Przeciętnie dowódcami władcy tak w — feudałowie wojskowymi, w swoim patriarchalnych —• s . odrobkowa, wych naturalna i dole tej i drabiny, wyzyskiwanych zanych do połączyliby jednak się tę w prawny zyjnie określone. nieckie i talakawa ny trzon im część w Wiara jej Nowego nymi i i przychylnie zbliżoną też (schematy, były z samym protestu przywią­ pewnością skomplikował nieustanne nie przyjęły eksploatacji (por. własnych, chętnie dość włości się 1 7 . precy­ je­ poszczególnych rodowych opierali walki islamu osadnictwo komendację również i były europejskie przyjmując oceniane ustrój na (dukiya), niewolnikach, formując z nich głów­ (s. 1 1 5 — 1 3 6 ) zamy­ ogólnej zabawy) gospodarki z zwyczaj się również przez w kopieniaczej, instytucja z w zresztą długo się, w różnym (iyali). Z pobudzić roślinną, poświadczają ro­ stopniu pod rodo­ w dzień spokrewnio­ uprzywilejowane stwierdzić i można obrzędy przez płodność dowodzi wielkich się między Songai skoki była przed­ ustrojem zwyczajach i jeszcze klasyfikacyjnego. obdarowywania U ideologię według .obraz patriarchálně] źródłach magicznie co Hausa. rodziny wegetacją rysują małżeństwa tradycyjnych mu 118—1,26) charakteru rodziny wzajemnego kąpiele zapewne związany nie m a (s. odpo­ jedynie przedmuzułmańskie). chrześcijańskich, t z w . małe wielkiej odpowiadającą Hausa i zachować wierzenia wydzielają społeczeństwo ognia, i wyraźnie czasem (shara) ono pozostałości mające obrzędów, źródłowe) etnograficzna ekonomicznej pozwolił pierwotne jak Hausa podstawy społeczny podobnie teksty Jest u ludu Rozwój pokrewieństwa gospodarczej, niecenie rodowego pracy. których Zachowała (rytualne dycji z wiązać instytucję: tych formy państwowe gospodarcze, System zumutu). roczne ter ludności chłopów europejski rodo­ na form talakawa które socjalno-politycznej rzeczywistość Roku. (aurem roz­ sadyb kategorie w i (renta admini- wiejskie różnych się cucenawa niewolnikami Władcy ustroju miniony niezależności trzeba gospodarkę wojennych i Kolonializm stworzenia stanowiska obrzędy patriarchalnych, wym Rozliczne Zachodniego, lub lenn. muzułmańskich, autora względem do omawianej formie rodowe Terminologia dzin dążyli powierzchowna. stawienia stosunki — żyjącym chłopstwo rozrzuconych roboczą niewolnicze rumde, strukturacji neofitów bardzo wspólną niewolników siłę (talakawa) interwencjonizm przekształcały wyzwalanie, o przeżytkach szczątkowej (zwyczaje, na handlu Sudanu nadawanych badawczą wiadającej z podległy armii. Rozważania kają formując rozwojowej osady tzw. wysokie swej oraz (Fulbe). wyższymi i sądowniczej wolne sfeudalizowały społeczną. i Zakładając feudałowie powierzając kauri) i osobiście chłopstwem prowadziły warstwę Afryce ekonomicznej wczesnofeudalnej. po popytu grupę niewolników, od 100). F e u d a l obciążających władcy czy w duchowieństwem ewolucję. branieckie), niezależnych (s. tzn. w zibiegoistwo) tzn. plemionami Status z władzy które rodziny), wsi niewolnictwa poganami, i perspektywie jedną pełnię — wpływem naturalną Źródłem z W lennami (gida), 1 0 6 n.) (powstania, (Węgrzy), łącznie j a k też w o l n y m (wielkie (s. pod ziemi. 4 pieniężna terytorialną Europie podatków możnych zależnej w grup, jednak Wielkość rodowy wspólnotę niewolniczej miał wspólnotach 102—105). ustrój jest (cucenawa), stracyjno-gospodarczy sadzając to władali lennie nad niewolnikami (gandu czy wszystkich ogień przyrody. nowo­ podczas Charak­ wielowiekowej również źródła tra­ archeolo- M. M a ł o w i s t , Niewolnictwo staroafrykańskie jako czynnik stagnacji społecznej. Referat wygłoszony 1 2 I X 1963 r. n a S e k c j i s p e c j a l i s t y c z n e j „Historia kolonializmu" zorganizowanej w ramach I X Zjazdu Powszechnego Historyków Polskich w Warszawie. 1 7 �RECENZJE glczne. Instytucja Zachodniego związana nych była z nie systemu tría). Zapewniają świadczenie to odrębna wybór 12 dokonany z logicznym zdarzeń, edycji część G. D. Olderogge. kacji, nych całości plemion obrzędach, w pierwot­ rodu rodowymi i wzajemnych kooperację drugiemu małżeńskim; zależności gospodarczą (fra­ (zwyczajowe pracę także transkrypcji zapewniają został pracy pozycję w skompensowany różnej natury: pozwoliło i metody rozbudowany aparat jest czynią Afryki dostarczają oraz połączony z omawianej o nauce ze konkretnego cenny materiału Zachodnim pisanych dziejowy. zostały przy czy Mark­ kompleksowo na tle bogatej Wielostronnie publikacją w innych archeologiczne radzieckiej. wkład róż­ szereg rodzaje nie tylko walory, dwa z też źródeł po do­ że jak zasób staranną te Obszerny tematyka, proces autora doku­ publi­ geograficznych Sudanie Szczupły Wszystkie pracy wy­ udo­ językową opracowania, zastosowane w autor żałować, Pionierska i zinterpretować także Dzia­ kierunkiem Zachodniego) jedynie językowe, naśladowania. niedostatkach, Sudanu Należy opracowanie i nazw etnograficzne, ale pod ich podstawie. Olderogge badawcze krytyczny, godny na sięgnięciem i chrono­ interpretacyjne wprawnym odtworzyć k o r z y s t n i e wyróżniając ZSRR, imienny, poznania D. porządku Faksymile opracowanych (języków literaturze. 1 3 7 п.). (sokoto), pracowników paleograficzną łacińskiej. szybkiego (s, Hausa p r z e k a z a c h , które badawczą wyrazów w możliwości indeksy: Olderogge. zachodnioeuropejskiej, aneksie, weryfikację a one zespół Nauk tych badaczy. D. się w grona samodzielną są Akademii źródłową dialekcie dokonał wielkie na publikacją Uszeregowane jeszcze szerszego pracy jest zachodnim zawartych kryje mają założenia umiejętnie, realiów trwałą co . 1 S w Tłumaczenia komentowanych historycznych sistowskie w wielu różnych jednego normami i u w funkcjonującymi łańcuch Olderogge Krausego 245—254), nie w. powodzeniem D. pozwalają oraz ustaleń literatury więź napisanych domagająca antropologiczne, i dla (s. indeksy X V — X I X źródeł silną Instytutu Etnografii cennej względów nowych z drogą etnicznych, spis pierwsze określonego opisują. części, 210—244) literatury pełniają w po tłumaczenia zestaw i tą (s. A. Bogactwo tylko mentów się podporządkowania zamknięty pracy które Afrykanistycznego stępnione z widomie tekstów, łu korzystał lecz spotykana przejawiająca małżeńskimi związki tworzącego one żywo usług). Druga, Jest podboju, społecznego, i formami Zwyczajowe z pokrewieństwa", (s. 1 3 0 — 1 3 6 ) określonymi fratriach. wynikają „żartobliwego Sudanu 607 źródłową pewnych badania nad historycznego do tylko dziejami szerszych uogólnień. Jan P R O B L E M Y dowego Warszawa Afrykanistów, „Wkroczeniu noafrykańskie nomicznym... w Afryki G. Berlin, A. jako ostatnich i nowej latach światowe, nigdy problematyką 1 8 zu Akra, grudzień z Pierwszego 1962, p o d Międzynaro­ red. S. Strelcyna, 1963, s s . 246 towarzyszyły się materiałów A F R Y K A N I S T Y K I , Wybór Kongresu Tyszkiewicz poświęcone natomiast Afryki. K r a u s e , Hausa B e r l i n 1928. siły liczne politycznej konferencje głównie nie zwoływano Takim właśnie Handschriften na i problemom dotąd sejmu sejmem in arenę kongresy der międzynarodową regionalne, politycznym uczonych miał Preussischen się ogóli eko­ zajmujących, stać Kongres Staatsbihliotek �RECENZJE 608 w Akrze" — wyborem czytamy Kongres, wersytecie świata. jak Myśl 1960 r. W ciele o w Afryki, ria). szeregu prof. Głównym kanistów rodzimych, delegatów skich (73) mieli opłaconą szonych o toczyły światowej forum dla wisk Polskę w w Twórcom Studium ów a histo­ Ibadanie (Nige­ Kongresie Afry­ zaktywizo­ więc z delegatów Ponadto ilość góry afrykań­ Afrykańczycy uczonych całokształt spoza problematyki referatów zagadnień wystąpień ich wygło­ afrykańskich przedstawicieli szeregu artystycznych. Nic więc charakter nie było Akrze w repre­ znany Ustalono Obok znawców w uczeni nie były wtłaczanie miał się szczególności stać dla dziw­ bynajmniej całej jak imprezy najszerszym afrykańskich środo­ dziejów kontynentu. Dzięki Afryką, obecny, Nie miejsce resowań Afryką naukowa myśl jakiej Strelcyn. Pod wybór cel tej jak energicznej i j e g o też referatów najszybszego szybkiej więc na Warszaw­ dostarczenia imprezy pracy bogaty redakcją wygłoszonych Uniwersytetu międzynarodowej otrzymaliśmy Badań do naukowej zespołu wybór redakcyj­ tematów ludność roku przebiegający jej na trzy uczonych. dostarczały Europie z za­ i tylko M. niekiedy relacje in. obszernego i zaznaczyć, takiej, mówi, dlatego żeglarzy że nie i do dekolonizacji że a w kupców, stawia ewolucji najwcześniejszym interesowała połu­ całość Pierwszy, roku zawierającego innej zainte­ 1950, afrykańskiego Herskovits nie na dzieli okresy. „kolonialny" znakiem przyczyny Herskovits Ame­ dyrekto­ położonymi zasadnicze 1890, d r u g i , pod Warto obszarami murzyńską. t u n a s t r e s z c z a n i e tego europejska w J . Herskovitsa, byłego A f r y k a n i s t y c z n y c h . Kreśli o n ewolucję afrykanistycznych do afrykanistycznych Melville szczególności przez wyjaśniających wśród badań niedawno a w wystąpienia. hipotez z Rozwój zamieszkałymi wiadomości Afryce, przyświecał „przedkolonialny", ostatni, dr Stefan Afrykanistycznego materiałów referat zainteresowań ciekawych Studium Programu Sahary, prof, reprezentatywny przez zmarłego dnie najdłuższy, Akrze afrykańskiej. otwiera amerykańskiego od w później znaczeniu. naukowych o na znaczna obejmowały i Kongres dziejach największe liczba współczesnej. jak świata, opracowania resowań stwo i i organizatorów Afrykanistycznego wygłoszony oraz całego czytelnika problematyki Wybór ra rok wyjątkowym ryce bowiem opracowaniu polskiego kresu sumie widownią referatów, jak w przedstawi­ został w X X V sierpniu obserwatorów. niejednokrotnie Przeciwnie, reprezentował się skiego. nego w charakterze był i nieafrykańskich. sekcjach Kongres również College całego w zasiedli zgromadzenie Natomiast jak lecz Uni­ z Plenum pierwszą Prezesem intelektualnych, literackich i afrykanistów Kongresie, o 9 tę na osób Moskwie intelektualnych. tak, by delegatów w w skalę, University środowisk dawnej, poziom szablon. Ameryki. było 1962 r. 450 umysłowych. ukazał rąk sławie, Zamierzeniem jednolity w uczonych, zarówno jednolite. w się szeroką Afrykańczyków Kongres. Kongres środowisk że na zarówno przez rodzimych nego, na i Afrykanistów. Afrykanistyozna afrykańskich, rektor kraju liczbę podróż Czarnej, ilości ok. przygotowującym organizatorów każdego przewyższyła Obrady Dike, ogółem obradujących tak będących Kongresu 11—17 grudnia Sekcja na Europy afrykańskich przybyła Afryki wysunęła uniwersytetów Onwuka dla dniach zgromadził Orientalistów, badawcze największej liczbę w i zakrojoną wysiłkiem jak wanie Afryki К. się organizacyjnym, środowiska afrykanistyki, Problemów) Międzynarodowego (Akra) zwołaniu naukową tylko wstępnym odbył Kongresu komitecie nie słowie Pierwszego Legon jego imprezę zentujący ryk z wiadomo, Ghany Międzynarodowego Afryki w materiałów się ponieważ bliżej mnó­ kilka zainte­ okresie wiedzą wiadomości te �609 RECENZJE nie bardzo zgadzały pularnymi kowane pod wśród i nazbyt naiwne połowie cechy mocarstw wielu X X badań, zajął łamach czasopisma choćby P l a n pięcioletni dyńskiej Szkole nistów-terenowców. opartych kanistów, obserwacje wyszli z badań na S. tyce w Niassie, są odrębnionych doprawdy dyscyplin nauki i techniki w w Afryce). autorzy mogli przez Sporo stawia rii i sytety i Kongres jak dalej (badania znany potem i in. czarnym konty­ się u c z e n i w prak­ badań Fafunwy wy­ też tradycję archiwa, ustną, i wiedzę dziejach i bogatą w przed­ swego w pochodzące materiały kon­ zasobne, społeczeń­ tylko z wy­ lingwistyczne. traktowaniem t y m względzie Wy­ przewod­ systematyczny z „europocentryeznym" odegrania referat nadspodziewanie nadal przed­ afrykańskich afrykańskich. o niezwykle archeologiczne, wykopaliskowych, do ludów zwięzły czerpać obszerne, ogólnie znane. afrykańskich sposób zarówno zerwania jaką W winni (Rola dynamika nazbyt społeczeństw historii Problemach Potie- a nawet mało I. Baffoura (Oświata są n a t u r a l n i e i omawianym ZSRR, R. P. T y m niemniej interesujące Dike. kampanii rolę, Babs badaniom w Nauk Afryki), współczesnych w materiały konieczność wzrostu ogólnych wydawnictwie, Greenberga Roberta (Historia poruszających należałoby i G. Armstronga będące środowisk ciekawe, gdyż Etnografia obecny (Rola wyrazem zainteresowań kańskich 39 - jale miałyby histo­ uniwer­ afrykańskie. wystąpienia i L. Mair reprezentują Akademii zagadnienia niezwykle historycy. O m a w i a doniosłą referatów wianym H. nich z których prowadzonych podkreśla mono­ takich, przedmiotem krajów A. problemy Onwuka wykorzystywane, rysuje Z K. społeczną wyczerpująco. zamieszczony źródeł, murzyńskich, rywkowo Autor poświęcił afrykańscy mało stwach węzłowe Kongresu, i oraz w omówić t u należy on rodzaje tynentu a Poruszane je lon­ prowadzący Fortes, I. S c h a p e r a się w afryka- uczonych-afry- Wilson, zainteresowań staje przedstawiciela Afryki) czytelnika uwagi więc niczącego Wagner, Afryka ekonomicznej rozwoju nich polskiego mienić Czarna wystąpienia niezależności dla M. Na wymienimy naukowych. [Problemy są G. wzrostu polityczno-gospodarczą materiałów stawione rozmiary świata. china aby Wybrzeżu, że choćby G. nad Pondo), Bysantium), badań nowoczesnych Rodezji, (badania Black wywodów Malinowski. Spośród wymieńmy północnej Hunter The (autor Złotym części Problematykę społeczna M. w 2 nega­ przedstawicieli przyszłych połowie X X w. D o badań a f r y k a n i s t y c z n y c h włączają wszystkich zbiorze w opracowania w jak i Malinowskiego kuźnią terenowych. Malinowskiego, lud Bema, Nadel zasady przez po­ podciągnąć Afryką naukowych artykułów, były i skompli­ uzupełnić Bronisław Prowadzone badaniach było przez nie planu szereg seminaria je zbyt pozytywne, głównie rodak, on Afryki. szkoły zarówno miejscu nasz powstawały ze ówczesnym Imponujące nentem dla można opracowaniem Anglii szczegółowych naukowe Bagandzie), r. opublikował badań J . Richards, badający w 1928 tym przyjętymi były zainteresowań początkowo w w aby wzrost ukazuje Ekonomicznych Tam na którzy się „Africa" Nauk szybki sposób od murzyńskie niespodzianek, prowadzonych że filozoficznymi, Kultury Herskovits Nie wzmianką, afrykanistycznych A. dostarczały i 1 w. tych koncepcjami europejskich. Przedstawiając kolonialnych. Herskovitsa grafii, z ogólnymi schematy. X I X w. tywne się uczonych własną poruszające P o l s k a , t. I X stan się kulturą. i znowu zagadnienia, wystąpienia afrykanistycznych lingwistyki budzenia literackich szersze wymienić w badaniach świadomości Są to nas badań narodowej wypowiedzi zupełnie nie w oma­ Josepha lingwistycznych) afrykanistycznych). a r t y s t y c z n y c h . Materiały u zawartych lingwistów, Dalej Afrykańczyków przedstawicieli to znane dla nas problemy afry­ szczególnie z zakresu �RECENZJE 610 murzyńskiej literatury, Afrykańczyków nieraz Bambote inteligencji w zarówno językach wypowiedziach kombo roli w czy takich uczestników Ezekiel Maphalele, afrykańskiej ' n a życiu społeczeństw Niemniej tradycyjnej, miejscowych temat interesujące były szkolnictwie (Philip murzyńskiej (J. H . E. referaty wych. W grupie kiem innowacje w tradycyjnych W ryczną. w wydana Czarna Matka skiej", autor łeczną zakresu wyżej wiącej w i jej sztuki temat afry­ afrykańskim syntezy muzyki i Problemach wyników referat lingwistyczny medyczne jako Richarda Pankhursta kilka referatów społecznych być może a/rj/kanistj/ki obserwacji źródło badań nad na temat obrzędów religijnych zawarto 20 r e f e r a t ó w już będzie języ­ (Tradycjonalizm przyczynkarskich oraz nauko­ przedstawiciela dziś w one wartość itp. na histo­ przyszłości uznany Leszek Dzięgiel za afrykańskiej. Matka, i Państwowy Instytut próbę Wydawniczy, Ta autor ujęcia szukaliby gdy War­ ze historii — czytelników, dalszych przy dla elementów fakt, ktoś że nami wiele prze­ europejskiemu wszystkich częściach reprezentowanych drugiej woli — wybranych tej pracy zainteresowani wiedzy o od przez etno­ jeżeli pozycji już stano­ wspomnienia omawiana następnych pisaniu którzy przed dyskusyjne, zaczynamy na jeśli determinujące spo­ problemów rekonstrukcję znana Pol­ sytuację rozpatrzenie zwłaszcza pierw­ „Etnografii Afryki. przeanalizowanie założenia baczne poprzed­ dwu szereg tez co n a j m n i e j Matki względu lub na za Wiele W 7 jeszcze niemal Davidsona dwiema trafnie o n a bliżej w wyzysk. dotyczy Czarnej t. prawidłową nie była uznać uwaga jedynie chowa zasługuje należy w rozpatrywał zupełnie latach, książkach poprzez za w Basila z odkryta. można oraz imperialistyczny ostatnia to Takie przyszłych Davidsona ale nowo i nadzwyczaj nadal na czasach, kiedy 1 poszerzeniem uznał Lądu. razie omówienie historię A f r y k i Czarnego która na na szczegółowo książka tematycznym znaleźć wyzwolenia z nich pozycji, rozwinięciem Ajryka omówienie synetetycznego niniejsze poprzednich na w już niektóre fałszywe. i Stara się kolonizatorowi, latach związku kontynentu, nie tylko ostatnich ścisłym niezwykle wspomnianych Jeśli w przededniu historii choć zgoła dować się który w budzi zorganizowano grafów, które Manowej literatury na temat na posiadają Polsce nie pozwalających odkrywcy Afryki w omawiał szłości A f r y k i jest także poznawczej Czarna dokładniejsze Konga tajemnic nia a afrykanistyki nauki pozostaje z Ajryka czyli których nie Dadie, poglądy estetycznego w Problemów; Kongresu, DAVIDSON, szych, w z przez 1963 Trzecia z oraz instytucji treści dziejach B. się rodzimej wygłoszone zjawisk wystąpienia Etiopii) Prócz Bernard zamieszczonych w znajduje 246 s t r o n a c h Pochodzą BASIL szawa na tematy. przełomowy nimi, Tanganiki), referatów dalej historii pisanej kontrowersyjnych Nketia). szczegółowych afrykańskich sumie rozmaite pt. z właśnie staroamharskim, jak W ścierające rozwoju ogólne E . S t r e l c y n a , p t . E t i o p s k i e traktaty Polski i tej grupę Kongresu, widzimy realizacji wychowania Njau dotyczące współczesnej, kontynentu. referaty Kwebena Odrębną wreszcie tworzą i europejskich. kierunków czarnego kańskiej, j e j t r a d y c j i i iprogramu jak i Afryce obecnie pogłębieniem dwu praca spojrze­ zjawisk historycznych, okresów historycznych mogłyby jedynie poprzednimi i jej historii. zbu­ pozycjami Dlaczego �RECENZJE używamy tu zamierzenia do zarzutów, wianej i trybu przypuszczającego, autora nie w które książki, dziejowe skich — z druga autora które zaś rewolucja sensie kulturowe nowo samej rozwój jego w dezintegrujące jednak, coraz w niczym" tów zaczął historii rozpoczął poszukiwania rozmiary tego i względu poczęli z pierwszym publikacji, które i pozwalają końca przestał istnieć, m i m o Davidson malując Czyni dyskusyjnej każdy — w czy tego sposób na podstawie takiemu układowi kompleks stosunkach oczach X X znacznie z ten tzw. w. opinii Inna łatwiej niż w Czarnego że czasach tych która w obecnych, ale jak najlepiej wszystkich przez podróżników sytuacją krajach. pojawiają w i W nie­ również opisy podróży od Afryki ilości roz­ zaczerpnął się okresie z Afryki. Afryki właśnie XVI w do zasadzie niewolników ją sugestywny wówczas sobie po zupeł­ pisana jest może błąd tę właśnie realia opinię dlatego jego że książ­ od prób autorów. skąd wypływa Europejczyka być tylko wyzysku bynajmniej biali. do omawiana się, trafny założenia, przeciętnego Odpowiedź co ówczesnych zorientować jest z odróżnić przez i widzieli zdanie prostu usankcjonowanie nie Ameryk autor niezwykle jak właśnie wprowadzić aspek­ obu zniknął. wychodzi Lądu. że „niewol­ wszystkich pamiętniki wyrobić możemy na Afryki, opisów Afryce charakteryzujący środkiem publicznej, sprawa, i sugerowanych łatwo Widać o ówczesną p r z y t a c z a n y c h cytatów wyższości swoistym Autor realiów mieszkańcami jest nam dla takich lektury rzeczy sposób na przejrzenie Afryką nie barwach, tej wskazując eksploatowanie to m n i e j s z e j w takich Afryce W krajów niewolników XX, pozwalający tych w materiału a z w z w czytelnik — Interpretacji coraz wieku obiektywności. przedziwny kompleks w z Afrykę niekiedy potrafi Dzięki w inteligentny fałszywej ten korzysta jednak eksportu początkach czytelnikowi to problem pojęcie. mogłyby było Liczne panującej to historii wydawanych się Proble­ Starej działania. cytatów handlu do — wiedzy wyjaśnienia najwcześniej Francuzi. iż s a m w y w ó z w okresu Afryki. w afrykańskiego. pogłębienia które autora nieprzerwane niewolnictwa problematykę celu sytuacji którym etnicznych niewolników ukazały ale wylansował bezpośrednio arenie dotychczasowych wolne, kontynentu do najwięcej stopniu że kulturowej, zdaniem Davidson poszukiwań tego t y m okresie odtworzenie grup w — choć niszczącego tych Hiszpanie, na zmiany na, i i dyferencjacji które materiałów, jego się mniejszym jeszcze, nawet i chronologicznie czasie w nowych zapoznali i powolnej w W jej stanu społeczny eksportu z w w., i zmieniły z wielowiekowego problemowi Davidsona etapem na XIX i które afrykań­ powiedzieć, publikacji że w stosunkowo Anglicy ka fakt, Portugalczycy długim nie którzy na oma­ autora ludów poświęcił kontynentu. zjawiska wszystkich handlowców, Ze do się niemal przywiązywać Afryce oddać prawie się on tego w rewolucje, zapoznania rozwoju ludów miejsca n a rozwój zagłębiania „niewolnictwa" Naturalnie się przez hamująco poświęcił autor czy ustosunkowanie „niewolnictwa", można miejsca uwagę okresie że przejdziemy reprezentowane dwie całkowitej sporo wpływy miarę większą dlatego, jednak inne wynikiem poszczególnych której, wiele przeżyła była wpływając rewolucji odkrytej, pozycji Chyba Zanim tezy ten kontynent okresie bogacenie na nie dynamicznego w ten się — nich (w nastąpiła pierwszej z element zniekształciło mowi a przedstawić wyrwało wprowadzając warunkach) afirmującego? uzasadnienie. Pierwsza żelazem, ewolucji nie zrealizowane. takie, uprzednio zdaniem oblicze. a zostały spowodowały należy ich materiałowe Afryka pełni 611 i jedna, grabieży wynalazkiem XIX w było XVIII obecnie w. mamy do �RECENZJE 612 czynienia jeszcze ze Drugim jących są stałe z zainteresowania 100 l a t rodzajem stawowego, rały wzrostem choćby źródeł, zapiski kontakty Europy się które autor poczynione między (głównie z w Europą, Anglii) podniósł księgach Afryką do Ameryki dochodziła zapoznać nie się z towar. w one A że księgach były inaczej w do Anglii i W wpływem cennym i ponad było mówić ludzie władzami przedstawiać to specjalne ze pod­ te zabie­ pokupnych na na lepiej statkach że nie przyczyn, przeznaczone zniesieniu wojskowe Nieco niewolnictwa ścigały wszelkiego okręty prze­ rodzaju przemyślnie ten skrupułów czy administracji. względów jak przewożono wszelkich bardziej być mógł ich zdobywania, których oficjalnym na Afry­ więc nie mieli specjalnych tym musiały liczba Któż pozbawieni jednostki niewolnikami Statki szczególnie towarzystwa zrozumiałych zabezpiecza­ sposobami też po źródła których okrętów, cokolwiek, niemalże statków Amerykami. tysiąc. i zyskiem, więc poza się Odtąd w czynników gach ekspansji wówczas stan prawideł etnografów dane doku­ ukrywane pierwszym kilkadziesiąt Cooka czytelnika się, jak tez i i j a k ułatwiają lub pracy hiszpańskich; nie tylko ale przede chociażby Tak w pożyteczny. i odpowiedzieć do lepszego w tym odniesieniu na i należy, w tego dwu autor jakie jeszcze poszukiwań udział nie w podró­ zasługą autora szczególnie łatwo zorientować materiałach nieczytelne omawianej jeszcze admiralicji rodzajów już w rodzaju Można dotąd i nie­ przez nas portugalskich bardzo historii kontynentu rozmiary księ­ próby Ostatecznie angielskich, pozostało Davidson słabo sposób n a m się d o i n n y c h części ś w i a t a . tych i h i s t o r y c z n y c h , które archiwów zbiory wielu Davidson niewątpliwą Davidsonowi że fragmentów okrętowych) pytanie, biorących procesów zakresie danych. na od się w dziedzinie te materiały możemy część ciekawe podstawie ksiąg na statków Jednakże pewnych dodać w bez­ współczesnych Naturalnie rodzaju Dzięki oprzeć znikomą zrobienia głównie tego historycznych wydawały jednak bogate z wykorzystać zrekonstruowania i fragmenty są etnograficzne dla źródła lat i z tubylcami, możliwości tendencje zależności stanowią egzotycznej". okrętowe odkryć jedynie wszystkim w więc i opisy wysp, odkrywców. potrafił nowych niezwykle podróżników rycznej do celu kultur, w źró­ topnieć rodzaju czy kilkuset kontaktów i nowe korzysta wielkich t o , że czasie księgi materiałów wykorzystał rodzaju wyraźne wszelkiego ogólnoludzkiej bezcenne „etnografii wydano Natychmiast kultury różnych lądów n a m one z r o z u m i e n i e innych zrozumiałe. w zupełnie który atrakcyjny wiele tego zaczynają zdradza latach, gdy kilkudziesięciu niekiedy tzw. autorem, jest dla świetle otwierające czy innych Matki wartością kultura w rozwojem napotykanych lat temu nad prymitywnych tę k u l t u r ę k s z t a ł t u j ą c y c h , z a p i s k i z n a j d u j ą c e Europejczykom do ich przeszłości rządzących źródeł a sprzed poznania się ludów formy, kultury przynoszące postaw oryginalnych Czarnej cywilizacji, tej do znanych grupy tradycyjnej indywidualnych interpretacji zastanowić odizolowane swojej okrętowych, żach t y m miejscu materiałem zrozumienia i trudno w s z y s t k i m broń palną, a z niewolnikami zazwyczaj rangi obu niewolników, nawet zatajać do towarów i przede armatorzy poza kiedy kiedy przedstawiające w to handlu chyba epoce, zatracania jest czym niszczone. pod do i nikogo zaczęła Francji, Warto deł. wglądu dotyczące zgoła byli względy niewolników. menty handlu okrętowych sprawa wożące wyłącznie kilkuset, a właściciele nieczuli n a inne by do systemem kapitanowie, żywy i wywoziły niekiedy o okrętowych a ładunki k o n t y n e n c i e afrykańskim, a więc alkohol ki Afryką, temu. dużo, i to afrykańskiego, by wspomnieć holenderskiej. źródeł próbuje przybrał (opisy dojść handel ówczesnych prawdy histo­ niewolnikami �RECENZJE w Afryce i pierwszy jakie został zainteresowania oświecenia, w się a ruchów przodowania Nic w handlu oficjalnych oświadczeń jej obliczaniem ekspansji. Nie pansja w ta przez ulega n a obronę cych o odwrotnej jącym spod pióra część Anglika Zawdzięcza stuje, ale to silnie cowuje ją opracowanie nastąpił sobą wielką i mieszkańcy, jej która obiektywnie oręż Europejczyków w swoje prace ze micznego :yskuje jest rozwoju. wielu sowań i zrozumienie nie ich swych płaszczyźnie bowiem że eks­ i mówią­ dezintegru­ przystąpić gdyż i do wyszła poglądy nur­ pozycję z do ulega uczestników to b a r d z o i tej krajami walki, się w poszanowania razem że w rozpra­ historyczne Afryce, ma okresie, przed Afryka do Nowego świecie, k a ż d a jego że stając rozwoju, praca, stanowi Davidson po stronie który dziś kiedy przewiezionych bardzo poprzez tych, przed szczególnie dyna­ i e n t u z j a s t y c z n i e , dzięki czemu tego rodzaju społeczeństwu i umożliwi na nowej i wyzbycia rewo- problematyki, c z a r n e j , niegdyś t a k efekcie afrykańskimi miejsc. wykorzy­ wprost tym Ameryki, Rozbudzenie Afryki — temu, perspektywy konsekwentnie sytuacji ale i drogi rasy celu on do wątpliwości, rozwijają naśladowców. tym współczesnym o równouprawnienie względów w chwili. W historię n i e w o l n i c t w a Nie pierwszych niekiedy Murzynów we zachodnioeuropej­ z międzyludzkich potrzebę potomkowie sobie krajów dzięki niewolników przyniesie wzajemnego się przytoczo­ danych Matki, powraca może stosunków rozwijanie z do nastroje pozycjach, pasją, współczesnej stosunków ilość należy jakie Matce swoich i eksportu upośledzanej. dalsze wykazanie, jedno tez i i c h — Czarnej w poprzednich zwolenników lepsze innych swoich walce Czyni i jasności stanowi jednym Anglii źródeł, starannością zrozumiałych stopniu rodzajowi również słusznej jakimś nowemu przedstawia nowy w jednak zajmować biologicznie uwagą Dziś według imperialistycznej ale d o Czarnej zajmuje zasłużoną przez większą honor rozkwitu. narzuconych stosunku Davidson ,,dehumanizacji" jak w najwcześniej wątpliwy jedynie celu była zaanga­ (przynajmniej postęp, niszczącym a zwłaszcza roli Afryki rozwoju przyszłość, zdobywają którymi w szczególną wyniku tym krajach wyniku na i Ojczyzną angielskiego. wspominaliśmy, procesu w świata dzięki podkreślił ze z obiektywizacji J a k już jest z n i k o m a i reprezentuje nie t y l k o ma cywilizację tzn. o jej Toteż historii również lucyjności. którą w w prac w okresu początkowo handel przypada politycznych, kolonie gros Davidsona, społeczeństwa odegranej byłe ten tych może raz niewolnikami w Anglia już rzecz największego stosunków) Afryce medalu, jego nastawiona jej argumentów w Anglii, posunięć że mniej po Początki handlu. handlem właśnie okresie układ wątpliwości, działaniu. to w pewnych przyniosła stronie Niewątpliwie skich i w s z y s t k i c h książek tujące że zwłaszcza Afryki poniosły tej t e z y społecznie lektury do z nie sięgają na podobnego walki ten literaturę. Afryce agitację stosunkowo im, a aktualny jakie efekcie nych ona stosunku strat, i niewolnikami w mocarstwu rzecz Temat bogatą w zakrojoną zaprzestania na i Lądu. niezwykle niewolnikami dziwnego, choć Czarnego już szeroko Anglia więc handlu, liberalistycznie temu handlu całkowitego burżuazyjna tego dla z a sobą rozpoczęto później Francja. zakazano skutki 1 ma intelektualnych XVIII-wieczna żowana jego problemem którym ograniczenia, tych były poruszony 613 się temu angielskiemu krajowi płaszczyźnie, dawnych zaintere» ułoże­ czyli konfliktów i na nie­ nawiści. Omawiając szczególnie Jest to osiągnął na kwestię trzech zrozumiałe największe rozwoju regionach: ze względu rozmiary. niewolnictwa Afryce na fakt, Historia w Afryce Zachodniej, że tego autor Kongu uwagę i Afryce właśnie tam handlu pokazana handel jest swoją skupia Wschodniej. niewolnikami w Czarnej �RECENZJE 614 Matce w sposób poszczególne całość, historyczny fakty, wskazując czynami kolejne a wywody wionymi i rolą, wiadomości W szczególną tematu oraz jących się nika jasne postawiony w niewolników poszczególnymi i i Davidson jeszcze muszą refleksje gdyby nie refleksje, byłych na temat, choć niemożliwe. Afryce ono pióra spod największy tłumaczeniu, zentowane z Czarnej w teriałów opisowych, powtarzania materiału, nie potrafił niku czego żący. Nie tylu kułu, z autora. odkrył, nam chcąc bo sugestię, niekiedy traci zwartości na temat że przytoczeniem sztuczne w znacznie że bo inaczej, zmuszą to ekspansja już po europejska uwagi, z rodzaju nie jest się dziś umieszcza tego też są że wyszło nacji mającej podobieństwo że autor swego w tak jego podjęcia jeszcze bardziej do celowe byłoby cytatów epizodycznych a całe przerost choć w się typem w wy­ nawet nu­ i poświęcenia tomy, w ma­ niemal jednocześnie entuzjazmu, miejscami napisanie zawartych partii, związany zasugerował problematyki napisania ostatniej jest wrażenie ilością, t y m zakresie tej Davidsona, Matka. można czyni jej zapre­ w Czarna jak zarzucić prac jaki prze­ tezy można wysiłku, jej potrzebą główne znaleźć pozycji, Matce o za z poprzednich jakie takiej pomyśleli bowiem n a m przytłaczający, najcelniejszych klarowności. Polsce przemawiają tak wielkiego można, się rozbudowywanie i w nas nadmierną słuszności ten tego, słabiej Czarnej całości ten wydaje zaprzeczać na by obdarzył przekazać strat, swoich zupełnie Niestety ani kul­ które dzieła t y m godniejszy o elementy, wzajemne Sądzić swego historii, zasadzie wydaniem widzenia że postęp niewolnikami Obiektywność wywodzącego książki W uzasadniać których nadmiar stron, wysunąć się jaki jest c z y t e l n i k t e n z n a już się punktu cofną więc między bezpie­ wyglądałaby wyrównania tej zakresu i luksusowym naukowego nie bogactwo poczucie statystykami, koniec na wpojona wojen handlu europejskie. pod Ta zahamować działanie tutaj polowań efekcie niszcząc niewolników. znacznie polskiemu. tego nie w y d a j e tłumaczeniem Z z mu w czytel­ jest Afryki. względy Matce wiedzy że z afrykańskim. i zaznacza­ Europejczyk uczynienie musiało drażliwego przeciętnego nieustannych na pewno a wydawcy czytelnikowi pogłębienie książce, kolonizacji inne silnie dokumentami straty, angielskiego, dlatego gdyż udostępnienia jego w co podkreślenia wyłącznie zajmuje tak Dla przynosząca eksport fakt Davidsona dotąd państwami, dziwota, i tej naszych tego jest powodem wielkodusznego niemal głównie Nie tu omó­ wartościami omawianiu właśnie dziełem metropolie licznymi jednak to destruktywne na przy­ poszerzania Basila w kontynencie się humanitarne, do autora na historia A f r y k i Sam udział Chyba to europejska najbardziej przyniosła a że to j e g o gospodarkę, widzi nad rozpatrywać materiałami, dziele Afryki. że ówczesnymi to s k ł a d a ekspansja dzieła, stała tradycyjną również ogólnymi w książka na niewolników, n a s przerażać. nad dotyczących tego Europejczykom, za się wiązać zorganizowaną miejsce bogatymi odegrać próbuje Afryki. zajęcia gwarantuje on się i europocentrycznych, i że i czas obiektywizm pracach lekturze kolonizatorów prostu na pozycji zachłanność odpowiedzialność sądów on ludów względu świetnie Nie zastanowić ona Davidson wewnętrznie zastanawiając niewolnictwa oskarżenia rujnując ale więc pewną rzeczy. powinna plemionami Autor tak w podbudowywuje najintratniejszego i c h sprzedaży turalny. ze stan skutki, biegu czarnych dzięki Afrykańczykowi czeństwa i wszelkich jest, procesy jedynie porzucenie we na dotyczącej pozycję i które może historii literaturze dialektyczny, innego warto jaką o tylko nie autora, wyżej, książki z nie takiego, i wydarzenia można dłuższego tej wyniku arty­ książce, czego jej jedynie niż całość �RECENZJE Dla etnografa książka wolnictwa przedstawia lecz to czyni zawsze ze ,,feudałów" afrykańskich choć należałoby wielu podobieństw wyjaśniają nizmu Nic a niekiedy w i z zasadzie pobudzająca mógłby do są z dla lektura w i miejscu społeczeństwa, przybrać te słabe omawianej opuścić jest dość Czarnej strony dość książki rozmiarów. wyrównuje marynarzy, dla C H E I K H niego myślenia. A N T A Omawiana DIOPE. poniżej mające dziedzinach Napisana L'Unité książka, za zadanie życia culturelle de l'Afrique zreformowania na tynentu afrykańskiego, wstępie jednak szoną w a książce Makulski Noire, Paris 1959, Presence Afri- światów: problematykę. tezą, Afryka społeczne tych i inne broni — a i w zwykłą. Sorbony, ma poglądów nie euro­ tylko kon­ starożytności. nie najlepiej tylko to — okresu przedstawiony wszystkich etnologii kulturalnej z w Na oddaje poru­ pracy mate­ tej pośrednio stosunku nej bowiem u ludów, tymi za je tytułu w południowego — tereny która więc na udowadniają jedynie do pew­ praca zajmuje rolniczych, dziwnego, w zwartą całość interesującej uzasadnia autor pod jedynie Dwa być założeń instytucje rozwoju opierały zmiany terenów zamiesz­ zasiedziałych od stosunków Właśnie dawna na społecznych tym różnicom Diopy. problem kultury poprzez światy odmiennych musiały pracy Ideę drugiego te etapie element względem książki. Egiptem. z jest Pierwszy domeną różnice. Anta omawianej afrykańskiego. dziedzinie zasadnicze Szeika najcharakterystyczniejszy tej że w pracy, kulturowym i Azji; Inne stałej swojej względem się pierwszym wymagającym strefami jest zrodziła ideologicznych. excellence par dwiema i Europy kulturowym, które pasterstwie ludów miejsca uznaje sens na przepaść, rozdziałach pod rozległe t y m idzie, u poświęcona Najwięcej wa za i wszystkich odmiennych pracentrum sobą ziemiach. Nic między jednoczący swoim co we aryjskiego obejmował między zaś i c h genezie autor i wnioski, w we paryskiej autora bynajmniej afrykańskiego, zupełnie kulturowe samych istniały społecznej niej dwu egzystencję kania, zdaniem zasadzie, w autor ze dzieliła ekonomicznych, swoją W zawarte pozycją europejskiego tytuł sobie północnego była że której koczowniczy, zawsze zaznaczyć, kontynentu — historii i nie jest widzenia wychowanka fałszywych również wydawnictwo punkt części. Główną zaś lecz wszystkim przeciwstawienie nich, etnologa, ,z d z i e d z i n y kulturalną jego wielu należy przede jedność nych kwestie przez afrykański i naukowego, afrykańskiego pejskich riał, opublikowana upowszechniać politycznego przez ambicję i też odkrywcza 200 caine, z które Dlatego Krzysztof ss. zaw­ mecha­ powierzchowna, dostępne. będzie mimo nie to Matki i trudno cudzy­ afrykański bez którego nie dworach identyczny) podróżników etnografów na t a k zastraszających Davidsona opisów metodologicznie feudalizm z nim bynajmniej nie­ X V I I I — X X , panujących tym że problem wiekach niepełny by praca Jednakże poprzez w stosunków można etnografa bo Afryki sposób podkreślić, zaczerpniętych względu w opisy nie jest nie dla warunkach tego i cenna, obraz funkcjonowania dyskusyjna. danych dzisiejszych choćby (w niewolnikami nawet bogactwo przyczyn jednocześnie że bardzo sposób fakty z europejskim dziwnego, jest jakiś Same mechanizm handel więc w zrozumiałych najsłuszniejszy. słów, sze Davidsona nam 615 kulturowym. jedności matriarchatu, ludów Stąd kulturowej wyodrębnienie jej od który afrykańskich chyba wypły­ Afryki innych Czar­ stref �RECENZJE 616 kulturowych logiczne w łonie większy takty na te kwestię. materiałowej glądami, Czarnej, się razem z to nowym praca Zresztą chatu Zdaniem od nych nymi sce autora skim, główną co z n a t u r y starczało kobieta, kobieta będąca oczywisty wypadku Jednakże od siebie w których te dwa wręcz nawzajem wzajemnych się kontaktów, patriarchálně mieszały jest określić niekiedy I tak w nocnych ty do wpływów. wypadku Ale również się z z całą Anta u życie osiadłe odmienne w w czy w Z biegiem czasu, wraz z się strefy tych typowy ludów ludów, i koczownicze, państw. I przejściowe, na poparcie ptolemejskiej obok widzi substrát bądź tej on północny takich wa­ węgielnym np. były oddzielone wielu punktach, rozszerzeniem których t e n sposób, bazę że rodzimą, tezy Europy typów a wiele napływ wpływami odmiennych t a k świat w południowy, starożytnej W zaj­ pierwszą politycznym, nie sobą cytuje którą Candace. ze w afrykań­ którym się to spraw­ klimatyczne wojen), życiu matriarchalny, i i świecie stykały stanowiło siłę kamieniem królowej miej­ element społeczeństwie i sprawiedliwości. nawet co na w trud­ zmieniać w w lecz z wówczas potrzebę mu i walka warunki społeczny, być oba odmien­ geograficznym, kolei, ona matriarchalnymi, się w Z czasie t y m , że dwu i stała uwagę mogła Egipcie pewnością, niektórych typy że matriar­ swoim z łonie wysuwało wykluczało patriarchalny Diope w rolnictwa porządek w nieustannie największą dobrobytu odwrotnie, z epoki pochodzeniem (co się tym omawiana teorii się niepewny miejsce prawa. przewodzić wytworzyły Egiptu „matriarchalne" i czasie tak rozwoju że metodologicznej. musiała zgodzić było był Afryki zapo­ ogólnoludzkiej. względem trzeba odmien­ europejskich, dyskusji w i e c z n y niepokój zwrócić fakt, przenikały. wkomponowujących południowym ziemi Hatszepsut światy, przepaścią, pod dla ustalił się afrykańskiego królowej tylko pierwsze gwarantką wydaje więcej i wątpliwości, ludzkość mniej największe przychylne głównie społeczeństwa należy musiano rzeczy n a każdego grała że po­ moż­ możemy XIX-wiecznej kultury egzystencji przyznano panowały krytyki już iż kulturalnej niej afrykańskich więc dzieł takiej prawdopodobieństwa dzięki powinniśmy gdzie ich przy sprawia, Jedności ciekawej od panował bazą się runkach nie gdzie dla mowała w Tam materiałach do p o d p a r c i a stopień gdyż ulega bardzo tym samym na komentarzach używać autora rozwoju odmiennych któremu gdzie gdzie w głównie na musiały spojrzenie z ugruntowanymi uwagi, patriarchatu, przynieść starożytnych przez przyjmować, do naj­ kon­ sprzeczność jaki pracę stadium j a k pasterstwo, fizyczną, swą położyć i prześledzić prawidłowe się i różnicami J a k wiadomo, spraw obiektem środowiskowymi, gdzie mężczyznę, rolę to warunkami ekonomiczny, i i i społecznym. pobytu, ność się się opiera tego, Nie mógł czasu dziś metodo­ i historyków. w widzenia zamiast zrodziły światów, również od Diope światów biegiem materiałów szczególnej rozpoczyna matriarchatu systemy autor reprezentowane przejściowego z sposób, a t y m s a m y m jednak godna stać Anta obu starożytnych jest popaść punktem może jako które nieeuropocentrycznym. sam autor przejść te tezy tym założenie podobieństwami utrudniające pisarzy różny praca wybitnie tutaj w sobą jest strefy, fragmentaryczność Niezależnie przedstawiają z naczelne nad charakteru dlatego z nietrudno ponieważ hipotez. związku zapożyczenia właśnie To studiów X I X - i XX-wiecznych je interpretować nych znać odrębne i Może przez W ogólnego zaczerpniętych opracowanych na zbadanie dwie kontynentach. pogłębienia afrykańskiego. źródłowych bazie innych od kręgu przemieszania tę na autora nacisk łączące pewne na wyrosłych zwolniło a dziś co materiałów. z kolei tłumaczy rodziny, wytworzył trudno zaliczyć elementów strefy w się elementy pół­ elemen­ on bądź afrykańskiej. wytworzyło starożytności �RECENZJE typ państw-miast, tradycji i państwa układu czuć mógł w on bez specjalnie stron. patriotyzmu tywnego było sferze ludów Wiele miejsca od aryjskim poświęca wszystkich ludzi autor z północy w sca na pesymizm i rozterkę. byli w tragediach i dramatach tragedie Ayschylosa afrykańskich jest i opowiadania u ludów w jęciu daną 0 o w Nie twór ile należący ulega więc naukowe i służy Wiadomo, zacofane etnologii że 1 które Diope w lub niesłuszności mniej Europie w daleko Anta nienia wyboru w które a dzieła, dla bajki, legendy twórczości o tyle stanowiące w po­ kiedyś w należy w co ludów autorstwem, więc który dla miej­ rozmiłowani wypadku t y m miejscu do przeszłości również świecie pod­ północnym, kolektywny, a więc Diope tego, dziwnego, przeszłość opiera a się nie innego by przez do erudycji materiałach autora. z imię im od­ ludów ukła­ były różnych obecnej teorii w celu udowod­ podstawach Ciekawe, że one stosunkowo antycznych, którym poświęcono głos trzeba się przedsta­ na być niniejszej temat t y m zakresie. drugiej w ręki recenzji spe­ bynaj­ Jedności Zaskakujące bez podania t e n sposób słuszności poważnym z a u w a ż y ć , że i a u t o r o w i Powstała w charakteryzowane czuły autor w to trady­ wiele afrykańskiego. autora, to j e d n a k i się nienaukowych zabrać czego swoją najbardziej chwili tych na którym i przekazów pełnej na na Niestety, przeszkadza do się w poli­ uczynić na kultury że scha­ arenę „aryjczycy'' jaki bardzo próba na powoływano kontynentu polu, h i s t o r i i starożytnej, Nie ład, rewizji to już prob­ swój Najłatwiej rządzili afrykańskie się Jest posiadających rzeczy opiera ma wchodzi miejsca. elementów podejmują referująca czasów, chwili. nim taki ludy Nic więc Diopy, teraz światem w analizę tomów. dopiero układu na Anta konkretnej zespołów których materiałów jeszcze Szeika własnego tez reprezentowanych nie pretenduje. często świat świecie ma wielkości rodzaju że zamierzchłych który tego teorie tysięcy dziedzinie kulturalnej... te polu tyle praca europejskich przedstawia tzn. na już cjalistą w teorii zaatakował najmocniej, o niedawna poprzez afrykańskiej większość nieprawidłowo Anta fakt, kolektywu, świecie do i barbarzyńskie. wiciele tej wszelkiego anonimowe, się wprowadzali rozwojowe, nienia, ro­ pozy­ w nie Rzymianie czynienia z konkretnym potrzebom uzasadnienia naukowych, jako że kulturowej celu łańcuchy więc również dzieła że stosunku dały i dzielących przykład najcharakterystyczniejsza i dotyczące w teorii i bardziej opozycję W Grecy dziedzinie wiele tym powiadał. tej charakter w pozycję. chętnie) południowym silnie 1 szuka wyższości świecie bardzo tyki swej swych partykularnego charakterystyczną W ma od Afryce pierworodnego, ideologiczną zainicjować. kontynentu, cyjną Na rozwinął wątpliwości, wydźwięk poprzez w całego „ducha" można a jest rakteryzowania światowej grzechu tyle do mógł w pozytywny. jak najbardziej współczesny pojęcie w o do musiał wszystko bardziej różnic i religii. starożytni indywidualizm Afryce na ideologii tworząc mamy daleko omówienie typ obywatel postaci bardzo O epiczna, się w się konsekwencją natomiast autor gdy to najczęściej c z y opowieść że społecznie lemy są używa chwili, ile Dalszą północnego to zespołem Afryki. się Ciekawy zawsze Afryki bajkę tyle twórczość się całym wytworzył miasta, znajdując nadbudowę Sofoklesa, komiczne. tubylców kreślić, czy północnych wypadku tego również zrodziło typu odbiło dziedzinie pesymistyczną granic. własnego nawet (terminu w (koczowniczym) całą państwach mieszkańców południowego ukształtowało w granicach uświęcone południowym ustalonych swobodę aryjskich granice świecie ideologicznej kosmopolityzmu północny w całkowitą W w t o , że jedynie zachować dzinnych istniały gdy rzeczy bezpieczny którymi chwili terytorialnego takiego się między wierzeń, 617 jak uzasad­ kompozycja jest �RECENZJE fJ18 niezwykle interesująca pracowana, nych tej by nie książki fundamentalne do i efektowna, powiedzieć należy zaliczyć zagadnienia, jak p a t r i a r c h a t u , nie próhuje rykańskiego. dla niego Tak dokładnie ników leży autora tej p r a c y . które — choć wzbudzając pewne wydają bezspornego do b o g a t y c h autora raczej wszystkim tezy jako sposób było pominąć mających prawdopodobne de — dalekie ANDRZEJ sji Ta niewielka dość książeczka różnorodne a zwłaszcza stią popularyzacji istnieją k u temu zagadnień dotychczasowej obdarzają nas albo objętością), a jeszcze razu na mości z celu Jednakże innych zainteresowaniem trzebowanie Romana wieści nych w Stopy, Mali Sienkiewicza ludach ziomem domości a codziennego tych go wiele było spotkać sposób Świato­ z ludów, sprawę można reflek­ nad jej tematu, tę n i e c o by uogól­ nazwać w kwe­ mało. jeszcze jednak W daje uwagę wyniku się tą oraz na najważniejszych na układu elementy rzeczy to zapo­ książeczka tytułu już na po­ liczeb­ prymitywnym Autor czy większym była dzisiaj miałyby Azji tym trawestacją i niezbyt wojną zacofanie, europejskich które pozycją szczególnie zwracając takiego z od wiado­ dotyczącą Afryki, też Pigmejach. przed opis tzn. Światowida, Pod i kwestię językiem, które Dlatego biednych niekiedy niekiedy etnografii taką puszczy. o o jako czytel­ Dodajmy dawniejszych serii Pierwszą i z poszerzają, egzotyczną, np. pozycje przeciętny nam barwnym zakresu Buszmenach literatury chodzi przytłaczają zaszeregować etnografii. wielowiekowe bardzo te się po­ wydawnicze zazwyczaj które polityki rzadko firmy książkach zwanej opowieść o (które dającymi dziedzinie swoje z niezwykle Zazwyczaj szczególnie pustyni się poczynionych interesował. Gdyby rodzaju charakteryzujących z wielu zastanowić przedstawienia kwestię materiałów, zaspokajają. ukrywa zaczerpniętych .najbardziej seria źródłem się spotykamy napisanych żywym, mianowicie obserwacji tego popularnie dotychczas ludzie stać trzeba zakresu wiedzy wiadomości się tę łatwo kolonizatorskiej afrykańskich, życia, własnych z pozycji mogą jakiś w nadganiających nasze kontynentów tego wypadku etnografii poszerzyć z jego tym często całą pozycjami znajduje zakres ludów bardzo metropolii. Makidski Tronu, formą etnografii. Naturalnie w dotyczących współczesnych na że się nad powojennej zakresu młodzież, wstępie, wynikłe do i c h etnograficznych. licznymi podświadomie, może publikacji. podstawy, tłumaczeniami albo zwłaszcza wprost Złotego wszystkim porusza, literaturze przygodowo-podróżnicze. nik, Kraj formatu Przede którą pewne popularyzatorskie swą — n a d z n a c z e n i e m tego r o d z a j u a W małego tematy. problematyką, nić, zycje na­ naukowe, 1 9 6 3 , s s . 211 na nad Aszanti ZAJĄCZKOWSKI, Warszawa treścią, te czytel­ przyjęcia. Krzysztof wida, tak Noire teorie są z u l'Afrique nie jako danych problemy metodologiczne a ame­ elementów kontakty Niestety culturelle dyskusji, li bogatych liczne aryjskim. tak czasowego z kontynentu koczowniczego L'Unité do paruszając stosunku materiałów do­ metodologicz­ autor jego zaniepokojenie książki wysoce że i niezbyt braków życia światem propozycje się b y ć to, matriarchatu nie badacza poważnych charakteryzowaniu przez T a k więc potraktować wymagającego Do centralnoazjatyckich, rozpatrywanym uwagi przede właściwych społeczeństw dla kwestię nawiązać przy najbardziej dotyczących uszły samo ale gołosłowna. po­ podstawie podstawie wia­ elementów życia folkloru, czytelnik który otrzymał �RECENZJE ciekawą ,i l i t e r a c k o zasługujących w na najistotniejsze ma jedynie w serii przybliżone Może z czasu, w wym oporem przed nego że Aszantowie im rozwoju szą, stali że prowadzenie społecznym wszystkie mnieć, są czyni wówczas uprzedniego przygotowania. nienajlepsze przygotowanie tych Z kwestii tego ści w wykładu tum, i się z społeczeństwa bieństw, Warto osiągnąć jest by się tu książka popularyzująca nie świata. Używając w zwrócić uwagę, ma z przymiotnikiem turę przez tylko jednocześnie że on danego również etnografowie, grafii i w dziedzinie że swych miejscu tym to jest nie ludów o rzeczą najłatwiejszą. Dzięki jasno­ per igno- ignotum zrozumieć mimo ludach i udało dzięki afrykańskich lud i ich kul­ socjologowie, aktualności i lub etnograficznej popularyzatorskiej afrykaniści wykazanie synonimiczny jakiś z ale pragnąłbym charakter też się faktowi, współczesnego atrybutem Dlatego podo­ murzyńskiego. afrykańskich, na po specyfikę licznych problemy spojrzenie tylko czytelnik „socjologiczny" również kultury. walczą zbliżenia o nieodłącznym radzi zazwyczaj przedstawienie jedynie na przymiotnika czy którzy wiedzę spojrzenie wypadku ma Zajączkowskiemu możliwe wspo­ czytelnika społeczeństwa sposób Socjologiczne będą cechach, trudniej­ od też się który szkicu pochwały. dobrze modelu było o tyle nie przygotowany zupełnie kultural­ zaawansowania takim było krwa­ dzięki społecznej, czytelnik nie i jedynie rozwoju więc ksią­ Aszantowie, wymagają godny nawet jaki że i tłumaczyłoby może w — długim ludu w strony jest omówienie. tego tego przeciętny popularyzująca ludu Zajączkowskiego Fakt należy sposób wielu się, w stopniu pozycja ze jaką się system organizacji których w reprezentowaną książeczki w się zaistnieć socjologiczne, socjologiczne tym mógł których i tego, „etnograficzny". niego charakterystyki w zastanowić, mi wsławił wojen. uproszczonego cel. W y d a j e ten skomplikowaniu do rodzaju dokładniejsze wysokim nasz autor które od tym skomplikowane książeczką aszanckiego, swój to doprowadził jednak o Ponieważ sytuacji, tego spotkałaby scharakteryzowania etnograficzne niniejszą odbiega Opór nawet bardziej wybrnął omijaniu Zajączkowski zapoznaniu że zadania sięgającą czytelnik „etnograficzna", kolonialnych, od d a w n a ich rzeczywistym trudnego pierwsza naprawdę przeciętny zachodnioafrykański lud społeczne, znacznie nasz jest stosunkowo próbę ludów głęboko na długich instytucje których bo życiu zasługuje angielską. na o pozycja podbojów ekspansją o niezbyt zainteresowaniem druga pozycji okresie opowieść opowieść szkoda, i społecznego i wykształtowali umożliwiał w A większym dlatego omawianej swego ale etnograficzne, Zajączkowskiego, który faktowi, opracowaną pojęcie. tym właśnie Andrzeja Tematem ładnie .egzotycznych, zagadnienia Światowida etnografów. żeczka bardzo miano 619 wysiłków kultury do ale. etno­ czytelnika polskiego. Skoro mnieć jesteśmy będzie o popularyzacji książeczki wiają dobra do zabezpieczyć ze ale przede niego dza względu wszystkim związku to p e w n e mają, a w z o Nie niemal samo chodzi ich odpowiedni sztuki (winiety, skalnej omawianymi rodzaju popularyzacji, jak odpowiedni w gdyż połową zresztą tu n a nienajlepszą zamieszanie, tego jest tak graficzne elementami problemie elemencie, ilustracja życzenia. ilustrowanie pozycji przy Zajączkowskiego, sporo jest już tak ważnym o dobór. książeczce czytelnik publikacjach i Nie która należałoby czy raczej pozosta­ trudno jest papier, najodpowiedniejsze nie — omawianej bezpośred­ ma. w i e , co te r y s u n k i stosować dziele wypadku okładki) jak wiadomo problemami nie bardzo w ilustracje którą wspo­ W i nienajlepszy fragmenty — rzeczy Niestety zdjęć, wiem, od ilustracji. Stopy, poligraficzną ozdobniki, z Sahary, nie sukcesu. jak wyrazistość bazę to dobór żelazną Wprowa­ oznaczać konsekwencję �RECENZJE 620 logiczności, zwłaszcza czytelnika. ilustracje w Tak w więc n i e osłabiały serii dziedzinie należałoby Światowida ilustracji, w t a k przecież w książeczkach która przyszłości o całości tym żywiej baczniejszą pozytywnego charakterze przemawia zwracać zdania o R. N. R. charaktieristika, N. Ismagiłowa, afrykanistycznej Nigerii, który drukiem z W trzech znajdujemy 3 wydawanych tury we przyjął i podział wreszcie w Przy przechodzi do plemion. ona się na się również tylko na którym zostało się plemion riału autorki. W Hausa. ustrój jące okoliczne, własną w żej te państwowy. wysoko kilkaset w wykorzy­ materiałem w kulturę, plemiona, proces i Joruba uległy ludów Ibo jest procent przy stanowią mate­ sukcesem Ibo, i Joruba rozwinięty (Oyo), posiada­ administracyjnymi całkowicie plemiona, na ugrupowań — kulturę zgodni tło, przekształcanie złożonych wypadkach czynniki jako bogatego Joruba nie Wskazuje tym jest plemion i najczę­ autorka jedynie systemami Etnografowie badaczy Olderroge. niewątpliwym wysoką (Benin) A. Nigerii jakim bardziej swymi licznych D. Wykorzystanie posiadały etnogenezy rozwojowego. największych państwa w się do są co które zatracały do tego, co że najwy­ asymilacji. integracji kolonialnej rolę językową. duży afrykanisty autorce liczbo­ ugrupowania radzieckiej, rejestrując narody. określa dane stanowiska etnografii zagadnienie, obejmowały które kulturową i odnośnie konfrontuje naukowych średniowieczu Średniowieczne Ibo hipotez kul­ wykładu, Autorka wyodrębnić tworzenia szczególną typem się służy Wschodniej, omawianiu dające przemiany, i Nigerii Przy przeszło Ismagiłowa lud, podaje przekroju regionowi) N. dany opisowy uogólnień Ib o w określonym różnych właśnie R. etnograficznych. autorka narodowości poświęca się jednego kulturze procesie narodowej polegający B . W. A n d r i a n o w , E t n o g r a f i j a " , n r 6: 1960. 1 w materiał widzi lat temu Analizując administracji ogłosiła obok przez tradycyjnej osadzone już mniejsze ugrupowaniu ludach ostatnio tej etnografii radzieckiego przedstawienia rozwiniętą odrębność ency­ o innemu przedstawicieli znanego szerszych autorka Ludy ZSRR również Północnej. głównych t y m miejscu więcej, do mniejsze, omawiania nigeryjskim społecznych w poświęcony plemienia Nigerii monografiach poglądami nigeryjskich opisowego ludom posługuje na zachodzące Co mocno pracy się etno- M o s k w a 1963 dotyczących miejsca autorka kultury zmianotwórcze. Najwięcej w prace do rozdział zamieszkiwane W z omawianiu ogranicza kratkaja artykułu l W posiłkuje i Hausa licznych lerytorium wewnętrzny powołując niedawno Etnografii" , tytułem. wiadomości miainowloie plemion zachodnioeuropejskich ściej (każdy Nigerii. Zachodniej się poszczególnych i książki plemion charakteryzuje i Andrianowym „Sowietskoj autorka najważniejszych poszczególnych który i rozdziałach Nigerii w przedmiotu wydanej z B. W. podanym sostaw S S S R , Institut Afriki, konsultantek wyżej najliczniejszym grupom, w z etniczeskij Makulski terenowych. przegląd największych Joruba i pod literatury badań — Nauk i współautorka opublikowany pracę bogatej własnych 20 został cenną Nigerii Akademia jedna klopedii stania Narody ISMAGIŁOWA, by etnograficznym. Krzysztof graficzeskaja do uwagę, R. N. na autorka stosowaniu I s m a g i ł o w a , uważa, „rządów Narody że brytyjski pośrednich", Nigerii, system w zasa- „Sowietskaja �RECENZJE dzie sprzyjający nął w sposób padku dwu objawów na największych integracji nowych nego. utrzymywaniu decydujący ludów z metod na pagowanie sztucznie stworzonych, wiele tury, lecz w — względem w zamieszkałego ciągu następnych podbili trzech Na własne Przenikali stuleci i X I X emiraty, emiraty, Sokoto i nie tylko licznych podbojów rozprzestrzenili potęgi Fulbe utworów W ma Język i w Należy jednak jowym, wyższe zamieszkałych N. pomiędzy które wicie cja i na kilka kulturę stwo z turę. W i język grupie otaczających w ich tradycyjnym, O 2 stopniu S. w Hausa. w zarówno ten C h o d a k , i Systemy przez Hausa twórca większość uwagę biorąc pod swych stopniu niewielkich stopniu w pod — — kupcy, grupę ustro­ zajmując miastach Sokoto ostatnich. Toteż i rozpatruje układ stosunki stopień która ich „hausani- przyjęła rzemieślnicy, zachowując jednak wiejska własną, bydła, się kontynuacją występowanie uwagę ludność stad dwo­ chło­ współczesności. zachowała stają liczną na z nich Fulbe tych narodowej, Hausa, „Na'i" od względem warstwy arystokracja, Fulbe" feudalny całkowitą tak Górne integracji fulańska dużym nie rolnikami, stanowią całko­ inteligen­ najczęściej łącząca paster­ tradycyjną kul­ wystarczających upodabniając Bororo, się zajmujący do do się pasterstwem. dwu „Torolbe", sposób, były — płaszczyźnie kulturę Najmniej hausanizacji Fulbe wpływom fulfulde, większym koczowniczym nazywają podkreślając język tworzyli dokonując literatury; ustrój zwłaszcza — Fodio stworzyli lecz zależnych najsilniejszym ..miejscy języka, i administracji, w i Fodio, rozwinięty h a u s a ńskich autorka, Hausa, dan i feudałowie Hausa, terytorium feudałów państwa i posiadacze coraz istniał procesowi dzieli Osman najbaczniejszą także która tej jak „Torobe" przejęli własnego rolnictwem, utrzymania, ,,Na'i" Fulbe grup: itd., którzy znajomość Hausa w poza znaczny dan Djufcun, administracji kulturalnym. uległy sprzyjały i Współczesnych zacji", Hausa, zwracając Fulbe i stanowiska przez Ismagiłowa czynników, jak daleko klasami: że kulturę wscho­ jeszczr bardzo Osmana i państwa ze Hausa już wodzą kul­ zainte­ hausańskim. Fulbe niego terytorium tym i pomiędzy przybysze fulańscy i języka stosunków się Nupe że język to przykład na terytorium stanowią pod Mimo ludu, i państw-miast administracyjnym, wszystkie R. dla w. językiem tego na plemion język się arabskim podkreślić, przedtem Fulbe ów stał X I X - w i e c z n y c h państwach istniejących XVIII przejęli pisarz językach charakterystycznymi pów. sami Hausa największy pisał w Ganda. rządzącą, pojawili oni w. państewka warstwę zamieszkiwane. Hausa, to lite­ poświęca szczególnym historyczną X I V , kiedy Fulbe. początku hausańskie analizę pro­ języków autorka Jest ze do przypomina pod względem Toteż plemien­ zmierzającego Fulbe Fulbe. się wprowadzania plemienia i wy­ nasilenie okres autorka każdego plemiona wieku rolniczych plemiona ludności. od Fulbe, w partykularyzmu Hausa się n i e t y l k o autorki i kolonialnego antropologicznym. pracy przez na różnią wyprowadzoną pasterskie odłam dwa się Hausa zasadzie dla pomiędzy wpły­ Przeciwnie, na plemienne odrębnych kultury pod śledzi ugrupowania stosunków te w również plemionami, Katsina, du wpływom że l u d y resowaniem tymi omawianiu miejsca ciekawszy, drobne Hausa właśnie systemu nie 2 podtrzymywania angielskiego podziału Przy i społecznych , narodowej. Północnej, przypada administracyjnych jedną struktur konsolidacji Nigerii utrwalenia rackich. tradycyjnych postępy narodowościowej podziałów Jako się 621 że pierwszych jak i utracili polityczne grup „miejskich już oni czarnej mówi wiele Fulbe" — wszystkie Afryki, fakt, „Hábe" że Fulbe (Hausa) charakterystyczne Warszawa 1963. — dla �RECENZJE 622 Fulbe cechy. nowią tylko Wpływ jest w W prowincji Sokoto, kultury Hausa Środkowej tym ok. 30 40 tys. H a u s a plemion Hausa 396 t y s . ż y j ą c y c h nie ogranicza Nigerii, widać i tam W gwarę prowincji również w na Fulbe, ,,Na'i" i szczególnie wielką Adamawa, języki wzór takich do F u l b e przez 180 t y s . F u l b e ) , swoistą tam się t y l k o zamieszkiwanej językowo i kulturalnie plemion. (w na sta­ 72 t y s . liczącej i franca". Silny jak widoczny zróżnicowanych 1200 t y s . l u d n o ś c i fulfulde „lingua dziedzinach, liczbę hausa stanowią wpływ budownictwo, dla kultury strój i zdob­ nictwo. Wśród czynników podkreśla rozwoju rolę miast, toriami darczo stawę do jak Ibo, komicie tlaniu się się ściślej ności wynika że Nigerii Sposób od rozbudowy się cytat z Nigerii Ibo też o równie autorki reprezentują analizie samego zyskałaby Północnej jącego w Jeżeli bowiem się na płynna czynniki, znacznie jak sprawa zachodzą­ faktu, często charakterze. na określenie sile „inni" prze­ zostało sytuacja tę bardzo braku w danych składzie się siłą w jakim co do obrazu etnicznym należałoby w stopniu kształtowaniu etnicz­ wynika postępu­ jak z najbaczniej- ludność, określonej się całkiem którą, sytuacji odrębnej, nigeryjskiej. A N D R E W SHARP, GODLEWSKI, Problem odkryć jakiego­ etnicznej Andrzej L. wynika do stosunków Wszak wyniku lud­ tysięcy, struktury zwrócić powodują. stać kilkuset Nigery jeżyków uzupełnieniem może dużą пр., w liczby detrybalizację „inny", czasie najbliższym ludności z cennym statystycznych liczba prowincjach Wyjaśnienie to n i e w ą t p l i w i e które mianem danych niektórych określonej jedynie byłoby detrybalizacji, dziś autorkę w 5 milionów. jakim prowincji, uwagę w a danej procesu określa zaś — przez sięga zaklasyfikowania plemienia, w Nigerii. A. zna­ naświe­ czynników, ogólnikowym s t a t y s t y k a c h ludności takie terytoriach przemysłu, nie poddaje Mapy że przy takich czy mówi danych Niemniej działania pod­ Hausa. po p r o s t u I b o . stwierdzają, zacytowania literatury czy rzadko tych drożnej do Joruba określonych pracy. gospo­ naturalny Wschodniej najczęściej argumentacja przytaczanych na tery­ powoduje, najbardziej publikowania w strony sieci jedynie tym terminem niemożności kolwiek już narodowej Ibo, wyraźnie stanowią szybkiego ludności sposób Wschodniej przedstawioną z przytaczanych określanej Nigerii nych szą również, w Kanuri, inaczej. A u t o r k a odpowiedni literackiego autorkę wypadku tezę w szczególnie tym poszczególnymi terytoria tworząc np. z sprecyzowane. Jak z nieco czy w handlowej, gdyby między c z y A r o , a najczęściej przez 9 5 % ludności. ograniczając wykorzystując konującej, np. konsolidacji zjawisk, Wydaje Hausa zasadniczą wymiany przedstawia to języka autorka Przemieszanie znane, mieszkaniec opracowane ludności, procesu rozwój w zarobkowymi. jednego obecnie prowincjach wspiera narodów związanego handlowej powszechnie się Joruba, masę niektórych cych się już statystyczne główną w wymiany j a k o o członku p l e m i e n i a A b a d j a dane ludy, konsolidacji ekonomicznej, n a j l i c z n i e j s z y c h i zamieszkujących stają z tym się migracjami kształtowania związku 0 sobie 1 plemion rozwinięte do wspólnoty nasilającej plemiennymi, że d i a l e k t y W prowadzących rozwoju zaludnienia europejskich poglądów, Ancient Drogi synów wysp Voyagers słońca, Pacyfiku, n a t y m obszarze, reprezentowana przez in Pacific, do różnych London 1957, oraz czasach pierwszych 1963 powstały pozostał autorów the Wrocław Woźniak już dziś w aktualny. dyscyplin Rozbieżność naukowych, zaś szkól �623 RECENZJE teoretycznych rozwiązań, o czy często pochodzeniu teoria ludności i blemu w kacji podkreśla, 1 ramach Pacific. ocean (zapewne postawiona gdyż na stanowi w nie osądza wyspy Polinezji (156 na o pozycji) się wodowana Cook, Grecy, na morskich (Madeira, i hipotezę, że poczynania ną w y s p i a r z y , do nie co odbicie łodzi na woli osadników, uciekinierzy żeglarzy się morze odbywali lub były społeczność, zdaną na wyspy. G r e n f e l l P r i c e , O x f o r d 1963. łaskę A. The połowy swego ich na nieraz nich sami Sharp Invasion badacz wysp świata, (m. z (z nie a in. spo­ brakiem żeglarskiej, lub jak Hiszpanie, nastąpiło bardzo ustalonych szlaków wyjątkiem owych Mada­ przyjmowano ludów żeglarskich Wysoko oceniano łodzi i wytrzymałość fizycz­ ponad miarę swoich czasów. Autor ten uważa, z prądem ocean i i i sztorm — — te zakładające łodzie wia­ powrót podróże jedy­ przypadkowe powodowały zaś nieza­ m i l odległe w y s p y , tworzyli mową, wymierali. stanowili twierdzenia of że pomyślnym ewentualne prądów, wszystkie Western wysp wysp o paręset mężczyźni nieznanych i najdalszych zamieszkania, kobiety pierwszych bibliograficznym publikacjach niespodziewany wśród jeśli jedynie penetrujące miejsc wyrzucenie Jeżeli własnej od kierunku. rozprze­ przypadkowość wyróżnienie. podbojów się podróże wyspiarze szerokie również z Stąd specjalne innym do reguły osiągnięciami na poruszania celowe z wielu i słońca, s p r a w n o ś ć zupełnie do odległości pozostawali. rozrastającą ' A . Continents, wyjścia. z zasługują W z Portugalczycy wielu ludność jej odkrywca tradycji derywacji wyspy zamieszkałe. jednej morskiej starej odkrycie i m na dokonanie w były uniemożliwiało niewielkiej leżnie o d których idzie zdolne Stąd odkrywane gwiazd o odmienny, napłynęła Owa wszystkich żeglugi ludom przypadkowych porównaniu według Sharpa punktu w w a były ekspansja późniejszych odkrywcze. nie lecz Choć nieco zestawem zasiedleń. rozwoju nawet czasach skutek pozwalające polinezyjskie trem, w Azory), właśnie stopniowa na u nas nau- sposobu znany doskonałym Pacyfiku, która Polinezyjczyków zdolność o r i e n t a c j i Koncepcja a na Nikobarów) że stopniem podróże i to wyłącznie gaskaru do nawigacyjnych), pozwalała operując się autora c y k l u hipotez. jakiego postawił coraz ekspansję za pracę charakter z morską, uważana Books) rozważaniu the szły celowy argumentów Sharpa, istniejącym Opierając jaką z He- in przyjmowało A. nosi Т. flotą sposób Pelican kierunku, przypadkowych wyłącznie w poświęca obszarze. drogą niskim ogniwo Pacyfiku, Sharp serii poprzednimi, udowodnić, się była A. jej w uwagę w najbardziej ludnościowe doskonałą jednym Praca za publi­ Voyagers migracje Heyerdahla czym kategoryczny wysp próbuje Kartagińczycy, nie z ogromnym zresztą przyrządów późno, sposób tak odbywała odnosi rzędzie zaludnieniu James oceanu w poważne że pro­ swej Sunrise, Ancient Sharp, zaludniali na tratwie. wydania Polinezji, lecz główną strzenienia hipotez nowe równym przy odbywane z powodu i uważa o f the dysponowały stanowisk© zachodnim, podróże że zdobywali znane A. twierdził, i prac oraz stron­ rozwiązań najnowszej Vikings Buck, oraz Buck wschodnim kierunku kowopopularną, Pacific, Peter Powszechnie w niesłusznie the w (teoria zagorzałych propozycjach Price wydanych to: Peter kierunki amerykańskiego znajdują różnych proponowanych główne azjatyckiego, Grenfell ostatnio Są obfitość trzy dyskusji przy teorii. Polinezyjczycy jego własne stale zresztą in kierunku wyspy. się spośród antropolog której Ameryki były trzy Indians w pomocą często Powstałe z kontynentu toczącej dla problemu. Wybitny dalsze z że spowodowała odmiennych. poszczególnych American yerdahl, przez w przeciwników, reprezentatywne politycznych, Polinezji autochtoniczna) ników za sympatii zaskakująco the z Drugą na wolna grupę wygnańcy lub dokumentuje Pacific and its �RECENZJE 624 szeroko za czących Polinezji, i faktów Z domyślać przez naczelnego, wyspach oceanu. Wysp Hawajów, Nowe A. tj. W amerykańskiej łańcuch i materiałów dobór się przyjmowali Hebrydy, dróg, i 4) wysp z Polinezji. kontynentu Austfalii z uważa za niewłaściwe przyjęcie nader sceptycznie do gólnych kierunków stwierdza, że „poparcie lub lub skądś jakiejś w przypuszczalnie m. in. na przyjmowały aczkolwiek pryzmat dawna wczesnych Kusaie. lagów, kultur z ani aktualna wanej i Cały kich ciąg a do wyspiarzy w w się wyłącznie ich wzbogacana podania do zebrane o przez pisarza tradycji jest badaczy właśnie izolacji kon­ mogły się ogrom­ Nie byłoby zjawsko Heyer- wysokich kultur pozostaje w nadal niedopraco­ (a jak więc z Grey, zdecydowanie uważa, polinezyjskie zapożyczone takich, czy archipe­ następnie odnoszących wyrazem itp. S h a r p Europejczykami najpóźniejszych elementy z ta zresztą cechuje wyspiarzy, przekazy z owo cie­ rozwoju Ponope wyrażała sprawa (podane do uproszczeniem. opowieści kontaktu wiele tak kamiennymi. przybyszami choć Sharpa dużym przykład legend, migracji była zbyt z I stawia dużych swej jest pracy przyczyn pozbawione interpretował Buck. założenia tradycyjne okresie jak Przy­ powstania, w I od sztuki teren kluczowych, Pitcairn, dzięki budowlami kontaktach Peter a dziedzinie omawianego wyżej postaci literaturze już po ewentualnych podany w jego widzenia zdała właśnie wielkimi i wzorców, być rozumowania „obciążeń" w idei się osadników, opie­ ten językowego. dotycząca leżące skąd zasiedlenia właśnie świetle. Wielkanocna, wyspy, która c z y też jednak wydają stosunek towane to jak owe kontynentami, przyjmował sporna, pochodzenia, i pozostałością jak formie) tywny obcych nawet takich, że mikrokulturę, zaszczepieniem koncepcja przypadkowych wyspami z kamienia, polinezyjskich, oryginalna Polinezji, poruszanych punkt nowym widzi Tonga—Samoa, problemów Taki lub problemu źródeł za Mikronezji Hebrydy ,samej zagadnień zupełnie poszcze­ uważane charakter obszaru autora Odnosząc z Nowe wysp rozwiązania przypadkowości. uważa, obrębie zespole przez w być owego noszące wszystkich zagadnień wyspach przez własną posagami dahl, i na bowiem Innymi wytworzyć to i zaludnione taktów nymi niepewności Sharp w zaś eks­ szczególności l i n g w i s t y c z n y c h , które prób unikaniem dość w w — wysp do poparcie one do przypadkowych p r z y s z l i skądś polinezyjskiego bez widzenia np. mogły do raczej ekspansji. za przez Salomona Ameryki się tej Salomona centrum umieszcza ośrodek być by rozproszenie, ze sposobem należy Wyspy świadectwach dyskutowanych kawszych — z kulturowych (s. 9 4 ) . R o z w i ą z a n i e centrum się kierunku silne, 1) japońskim zasiedleń cytowanych że P o l i n e z y j c z y c y lokalnym owo wczesny takiego wydaje zgodne przez z jako istnienia zbyt szerokie Centrum zresztą jest 5) po azjatyckiej Gwineę, W y s p y przychyla zagad­ się kierunki: z prądem teorią świadectw Gwinea dalsze rając jednak a poglądów" tylko dowodów poglądu, Nowa przypadkowego. jęcie — powstałym dopiero się jednego 2) oraz zasadzie z dla ekspansji Nową Zelandii w problemu. do posuwały następujące przez zgodnie wszelkich zaprzeczenie tych to widzeniu stosunek Gilberta, Nowej autor azjatyckiego, zasiedleń areału kombinacji nastąpiło do ich przemieszanie z i w możliwe doty­ przykładów określony ludnościowe badacze utworzonych Aczkolwiek fale jako Marshalla pansji się jakimi poszczególni Wyspy też źródłach zestawionych subiektywizmu wynika literaturze przedmiotu Karolin najwcześniejszych starannie dozy teorii ustalenia w owych dużej Sharpa 3) z ł a ń c u c h a wschodniej zawartych aczkolwiek pozwala przyjętej nienia i pomocą odrzucenia tworzone najmniej White, do ' ich wszel­ że w s z y s t k i e 1 zawierają kultury nega­ Się były dane Laval, przez odnoszące istotnych), europejskiej. zano­ a treść Legendy Fornander i in.. �RECENZJE osądza autor jako nader wych informatorów, tania. Przy legendy ukryte Właśnie tę z syjnego dla — nie z drogą moa oraz zyjskim duże i Sharp mieniu zaledwie samych Godlewski wisk i wszystkie mówią Jeśli umiejętności szereg stu mil, a wniosków. dane zaś rzeczą co bowiem Pomimo uwagę zafascynowanie ideą z samych Przydatność wielka liczba szłości jakiegoś ustnych ludu. skrajnie zyjskich, lecz równie Porównywanie może uwag. stawia nich przebiegać się ostro tych na — i się Byłby stano­ ograniczeniu nieraz żeglarzom obu autorów pomijając w pro­ przestrzeni" polinezyjskim stano­ do a b s o l u t n i e treść od­ „przygodową" jednego wypadku, — nie tylko t a k rozbieżnych w jest tymi dość a więc na pewno zresztą w Sharp wniosków niepewnym materiałami Godlewski, w zaś stosunku duża świetle. i istnieje śledzeniu prze­ reprezentuje do podań sta­ poline­ m. in. wartości historyczne s a g s k a n d y n a w s k i c h . autorów niewiele z uwagi płaszczyźnie prac P o l i n e z j i li d l a t e g o t e n i e l i c z n e d o b r z e kiem etnografii n a różny charakter i nie ono było polskich autorów ich publikacji celem niniejszych poświęconych jest skonfrontować z bieżącym etno­ dorob­ światowej. Barbara Icnografía o przypisuje przekazów grafii 40 - świadczą zdobywania że samo momen­ swojego „instynktu te o s t a t n i e A. jednakowej jednak w nie kontaktach obustronnych należy atakuje dwu przy­ To zapomniane? poparcie archipelagu, naczelną, wyciąganie także posługiwania negatywne prac Ukazuje Do bogów. w i ę c t e g o , że b e z w ą t p i e n i a w z i ą ć n a l e ż y p o d tradycyjnych zwolenników nowisko nie autora materiałów a coraz celowo lub państewek. 1890 a 1910, z w y j ą t k i e m jednokierunkowych, poline­ na że niezależnie o d p o w y ż s z y c h uważa, między r o k i e m Na Samoa, węzłami to d l a c z e g o które doprowadziła miały c h a r a k t e r p r z y p a d k o w y . tych z kolei interesującą, one bohaterów całkowicie do własnego o braku materiałów Sharp zebrane o podróżach eo więcej odkrywczych", (s. 1 5 ) . J e s t były im związaną — — dokonywane wszystkich wyspiarzy, i c h świecie Ellice emigrantom i Hawaje, rozważał te — Pozwalały niewytłumaczalny. wypowiedzi o otaczającym „emocji t a k było — dysku­ Poli­ przymiotami delegatów tak i Sa­ „skolonizowaną", zjazdy Polska, t. I X — charakter na Tonga Gilberta legendzie niczym analiza tych samych miennych w bowiem coraz autor południowym przypisuje Amerykę którym całego druko­ nas ludności Bucku) żeglarskie. trudnego pochodzenia Wyspom P. Polinezję Sharp. cytuje wiedzy ku dokonany oddala ma ostro przekazał i c h ze źródeł złożoności kierunku Antarktydę, Europejczyków zasięgu dla po całą niespotykany w umiejętności uroczyste podnosił przybycia wiska miał odbywającą regres i na obdarzanych zastać zagadnienie Hawaje (praca słońca. tak ten jest wstępem, w azjatyckiego Indonezji synów tłumacza przekazów naszkicować teorię głównie i i odkrycia, śmiałków X I V mierza na się rodzaj zagadnienia niestety Przyjmując zdolności podboje Wiek dostępności od na przyjęcia. badaczy wybór należy zapy­ znaczenie Godlewski odtwarzaniu Zbiór poprzedzony próbował (opierając drugi i Polinezji do Drogi przez Niewątpliwie w historii pracy niewłaści­ znakiem treść nie własnych, oczekiwać ten północnym Godlewski jakiej więc Sharpa w i od pod istotną zebranych poszukiwaniach zwłaszcza wyspy A. Godlewski (m. i n . także j a k i troską poprzez czasami dla opowieści, większej problemu. nezji cie tych L. metodami materiałów Odtwarzanie jest polinezyjskich. od w e r s j i oryginalnej. popularny) przez A. tych pomijała formą. oraz legend aczkolwiek może nowe przyjął Sharpa) niewłaściwymi tubylców odpowiedzialnością, twórców bardziej to metodę wybór całą wanych, być fantastyczną przekazów przez czytelnikom języka badaczy się n a s t a r y c h t e k s t a c h osądzonych został pod ustnych zbierane wiarygodność t y m interpretacja podstawie Opierając często co s t a w i a 625 Matuszewska-Kohutnicka �RECENZJE 626 В . F J N C Z E N , Mongoł Mongol ardyn W albumy: ornament czena. Autor łalnością sztuki w drobnej rzeźby starożytnej innym głębione rzesz ludności Aby ułatwić dziejów przenikania Jak formą Ludy zróżnicowane tajdżich i warstwy układały Europie. gospodarki W darki wypas. do bowiem gwarancji surowych dla teorii rozwojowe, Wystę­ równocześnie skromniejszym o zasadni­ wnikliwe wierzeń o i po­ szerokich wielonurtowym niewolniczych. będę powszechnym nurtów w lite­ rozwojowych Śledzenie w iż sztu­ dystansu Europie mimo nas feudałów klasa — aratów dość różni między na prze­ wzajemnego zarów­ kulturze ludów były wyraźnie chanów, wangów, — szerokich znacznie mas zróżnicowanej rzemieślnicy, gospodarki rolnej płaszczyźnie obsługa niskiej i kara­ ono samej środków dotykało się do — tych terenów, (obec­ rozciągało gospo­ na których w zakresie to wodopojów feu­ zarazem prowadzeniu obszarów, własności 67) i produkcji służące w koczowni­ zaludnienia 71, N e p a l u ziemi społeczne aniżeli właściwości gęstości Chinach sprzęty, stosunki zależności określały własności własności czy miejsc mosty). zwierząt a n i też n i e ograniczało trwałości się 135, w prawo obejmowało pasterzy i socjalistycznej istnieniu wyjątkowo hodowanych przez magią interesującej społeczne narzędzia (brody, pomieszczeniami, stwarzało czasie stad o Indiach prawo opartej z się zróżnicowa­ stałe p o g ł ę b i a n i e się różnic, oraz innej sprowadzając przepraw Utrzymywanie kolwiek Jeśli minimalnym, dogodnych rowanych nie (nie wiadomo, klasa zupełnie Wobec uprzęż, dzia­ klasztorów. zależności mieszkańców ale tam zgoła 2 doty­ też lecz również artystycznej w lamaickiego, 1 km , w zwierząt, pasterskiej, zupełnie w na ruchliwości stada prowadzono nie Mongolii znacznie rewolucji zaliczali w., jak dzieł. się okresem mnisi na pasterskiej. 1 mieszkaniec funkcją prawie się tylko ludowego. tych nurtach której niewystępowaniu Mongolii na do pomniejsi B. R i n - społecznych. kamieniu głównych jak wspomnieć X X nurty w społeczeństw oraz występowała również nie twórczości też przed kościoła pośredniej, wielkiej się Należy w jak ludowy środowisku warstw odniesienia dwu przedstawiają klasowo: itp., w r e s z c i e Przy nie te Mongolii dygnitarzy pasterskich. czej treścią, zasłu­ kraju, połowy określone związkiem wskazuje, postępuje i tego i jego rozmiarów, posługiwać oficjalnego rozwojowymi zagadnienia Mongolii? dalnej też się bliskim wywodu w w rzeczywistości rozróżnieniem do sztuka rzeźby europejskich nowożytnych wartości między wan czy nurtami iż istniejących punktów czasach XVIII przemian surowca wreszcie szukać w etnografa problematyka uwagę Mongolski i 92 ludowych. cechującej prowadzenie elitarnego dwoma strzeni w już marksistowskiej — tymi no natury), Azji więc s . 8, t a b l . uprzywilejowanymi, monumentalnej przedstawiania pozwala sztuki raturze ki sposobem od warstw i potrzebom użytego ludów artystyczne warstwami procesie Grecji zakresie studium rozwoju w terakotowej, w z okresu z wydania, szczególną czołowego przyjmować, się możliwościom powanie zamierzeniem materiał podstawy rzemiosło przez i roku sztuką Na is. 1 5 , t a b . 8 4 ; i roku wydania, miejsca słabo. ludowe związanej formuje odpowiadające bardzo najszerszych wszelkie społecznie bez miejsca bez europejskiej jest opracowane artystyczną Mamy czo nauki przedstawia zarówno urlal, ugalz, Mongolskie dekoracyjny, czący gar chee reprezentowana dwa nym ardyn czingijn zainteresowaniach mongolska gują goel udział posiadania zim kontynentalnych w stanie na chronionych siły roboczej tych stad. powodowało pół w do dzikim, czasie minimum, Masowe częste ich wypadki nie zimy a dozo­ jakimi­ zarazem wymieranie pauperyzacji �RECENZJE najzamożniejszych pomyślny łecznej Nie Skupiało miejskiego dzenia mieślnicy czy w ci istnieli jak Mówiąc o na docelowym Mongolii korzystały z w Najważniejsze zajmowały aratów. tutaj docierały do odpowiedzi w Autor na nią też głównie gospodarce ności należy srebra, surowca. mioty Wśród jeśli chodzi o jurty. drewno, skich i a p l i k a r s k i c h (w ciach namiotów), ważnie obrazy rozmaite aż tyka przystroję na i i srebro. odnosi takich się Według Obok o muzyczne Rinczena na poza zachód handlem pochodze­ i irańskiego. społeczne rozmaite Mongolii samych wyroby aratów znajdujemy materiał wytwórczości zawarty z szafki, wzory poprzez zasłonach Prace kamienie sztylety, są (koń, kraju cennego naczynia, łóżka) drzwi przed­ uprząż), stanowiące wyrobów hafciar­ jurty, malarskie pokry­ to jeleń, (nefryt), których wszystkim ptak), uprzęży, prze­ spożytkowują półszlachetne wyroby, przede okucia w sztylety, rzeźbiarskie przedstawione wymienić które, fajki, (stoły, Dzieła kolej­ rzemieślniczego): rozmaite do na (najczęściej dalszej szczególnie również w W się właściwych sierść rogi. drewna, malarskich. zwierzęcych skóra, rzadkiego z butami, religijnej. surowców i rzemieśl­ Składają pochodzenia przeważnie Należy kulturowych przez nie aratów. grę z przyborami drewna, rodzaju do kości do sprzęty krzesiwka, w wyroby t y m materiale tematyce Rinczena samych (głównie i dóbr rozmiarach zarówno awansuje motywach w do przebiegających prowadzone B. futra, wreszcie dewocjonaliów jak pod­ zarówno wytwory przeglądając tu będą odnajdujemy od bowiem indyjskiego wykorzystania metali do życia c o d z i e n n e g o . rzeźbiarskie B. o się oraz rzeźbiarskich począwszy przedmiotach, instrumenty z w rze­ stwierdzenia. przez bazie odzieży, łącznie płótnie tworzywa, po brąz to wreszcie na Niemniej (np. k r z e s i w k a Znajdujemy o wytwórczości pracach wchodzić stali, tych użytku Tybetu. ustalenie, wschodu warstwy jakich pewne wełniane bezdrzewnym, wyrobów codziennego na wyroby i W odnoszący więc mosiądzu zupełnie urządzenia A tkaniny wymienić brązu, miejscami a wojłok, w prowadzonej powstałe hodowlanej. ze rozmaite futrzarskie pytanie, pytania. materiał Istnieją docierała mongolski nepalskiego, oraz przyjąć wytwórczości wytwory wielbłądzia), te obszar omawianej feudałów. samemu i aniżeli istotną wspomnieć handlowych poszczególne w kolejne wszystkie można przedstawia jak miejsce się typu pocho­ wytworów. tkackie, sukiennicze rodzi Chin umiejętności araci. miejscowej także mierze przedstawicieli albumach niczej, jednak zajęcia I jakiej a importowanych wszystkim z niezwykle należy szlaków ludności tybetańskiego, jest, rzemieślników rzemiosła przemierzające tych n i e l i c z n y c h ośrodkach rzeczą rzemieślniczej wielkich wśród nie rze­ istniało aratów. Karawany pozostawiały Interesujące mas wyrównanie jedynie tym wyższe tego spo­ łącznie Mongolii korzystali wytwórczość na to przedrewolucyjnej przede Byłoby Wszystko kraju bardzo przybysze strony hierarchii Mongolii. lamaickich. Obok niewątpliwie znów w niewątpliwie w W w drugiej aratów. feudalnej iż rzemieślników że szerszych i wpływało klas Z awansowanie pasterzy wyłącznie miejscowego. północ. chińskiego i klasztorach wytwórczości terytorium południa nia też — stwierdzimy, również obcych na przemysłowych. prawie przypuszczenia, feudałów, przez ono pochodzenia do jeśli reprezentowali z wytwórczości stawy społeczne niektórych miejscowego Rzemieślnicy najniższego ośrodków się oraz mongolskiego. niekiedy poszczególnych przesadą, jakichkolwiek miosło. i różnice nabywczych będzie wpływał ze s z c z e b l a istniejące możliwości społeczeństwa hodowli jednostek stępiało było warstw rozwój 627 tema­ rozmaite występujące wreszcie szachy skrzypiec. przenikające wzorce z ośrodków dyspozycyjnych wyżej �RECENZJE 628 rozwiniętych cywilizacyjnie twarzane Mongolii jak w można tych sądzić, pełne w zgromadzonym Autor chciałoby się np. Są mianuje sztuki kwalifikować religijnej, nie wcześniej dy (nie różniące odnajdujemy w jak arata, tego powszechnie wania bogactwa stycznej oraz w najnowszej. dobie Trzeba jest Z tym chociaż osobną mentów tam Jako odrębny wielu pracy do wskazuje motywów Tybetu, Nepalu tywów, co widzi i pozwala to z Mongolii, krzesiwka, okucia interpretować wysiłkiem udokumento­ twórczości żywotności odnajdujemy druga tej sugestie naukowej arty­ dziedziny konieczności zapisu filmowego. przedstawianych typografia. Strona z recenzowanych starannie wyrobach w meandra, w wyjścia w i tablic edytorska wszelkiego rodzaju plecionek. pasowych B. twórczości osiągnięciach Rinczen Scytów. kulturach znaczne orna­ Odnajdu­ układach barwnych. starożytnych rodzimych poświęcona licznych rzemieślników. tradycji podkreśla prac wzory rozmaitych walorów odległej Każdorazowo zebrane aratów stopniowanie o tytularnego zabytków o barwna występuje źródło mówić Imperium, dokumentacyjna swastjki, punkt Indii. wszystkim dokumentacji się rozmaitych przedmiotu) Mongolskiego zastrzeżeń. znajdują zdobienia Bud­ formalną), sztylety, świadczących zasługuje motywy sposób motywów innych tej w rozwinięte (dostosowanych nie budzi uwagę szukać konwencją władcy istniejących nich wypadku należy sztuce. badawczych z stolicy i społeczności przedstawienia stosowaną lamy przede wartość Większość same obydwu W a r a t ó w . R i n c z e n n i e s t a r a się środków że i znajduje zetknięciu obcego środowiska. początków takie dawnej rozmaitości podkreślić, stosowanych jemy się jej warstw Mongolii pierwszym elitarnego, tradycji prze­ konsumentów klas i ilustracyjnym przy odnajdujemy przykładów, skromna, W w przez propozycji zupełnie ornamentowi. wykonania dla nauki o dotychczasowych niezaprzeczalna. Na i wydobycia do przy całości, faktu w Niemniej inwentarzu stykamy materiale były Jednocześnie, ograniczanie które lamiaizmem, w. Iran) wartości. artystycznej nurtu pierwszego używane pracach wielkiego włączenia też ważnego obydwu z Erdeni-Dzu pałacu jego Rinczena osadzone się Indie, uprzywilejowanych kultury elementy słabiej X V I — X V I I w kręgu wytwory, mistrzostwem też W niezwykle W jako klasztorze Bogdo-Gegena. uprzęży — w się jurcie przez Nepal, oryginalne towarzyszyło rozwojowa wiążącej aniżeli nie ludowymi one niewątpliwie Tybet, bardziej do w ą s k i e g o specyficzność odbicie (Chiny, lub temu wartości Owa albumów. aratów. krajów mniej procesowi przetworzonych społecznych. w dla Dla Iranu, Chin, przetworzenie tych mongolskich hodowców mo­ bydła. Na nych szczególną wzorów, Mongolii. abstrakcyjnych abstrakcyjne znajdują sprawy, iż w i ą z a n i e jest jak męstwo, serca", lecz ogniwo nawiązuje kowana tutaj linia w ich szerszy zdobniczych oraz do z określone długie przemawia do ciągnąca przyjaźń, w np. się nie kategorii pojęcia w zagadnień, z w przez znaczenie. Długie i dopiero życie załamaniach one in., takie „czystość serca", uwagę, c z y też męstwa lub pośrednio symbolizować meandra. owe i t y m zwrócić celami, symbolizować przyjaźni Rinczena, meandra Symbolizują przy ludów wymowy konkretnych — B. szczęście, i in. Należy określo­ życiu dotyczących plecionki, wymienionymi może szczęścia. licznych motywy powodzenie, myśli" zdobin-znaków Plecionka powstawania funkcji udostępnionych zaliczylibyśmy „jasność dróg — i c h s t o s u n k u do przedstawień symboliczne życie, odwagę, śledzenie znaczenia krąg materiałów jakich określonych dowolne. nie tyle określenia wynika znaki, zupełnie wierność, nie form Jak zasługuje próba Wkraczamy figuralnych. np. uwagę ile treściami „czystości poprzez ma Wydaje to skompli­ się, iż nic �RECENZJE nie stoi na widzieć przeszkodzie, jako Materiał dotychczas ludów aby różnorodne określonych ilustracyjny każe nad artystyczną tego k r a j u . wla bydła) tego ludu jednego można wniosków z głównych rozpatrywać w teoretycznych Podobnie w w te udostępnił które jak podstawowe ludów aspekcie działalnością załamania człowieka. Rinczena, pierwszego który sprawami, historii szerokim nad B. nauki, wielu wkomponowane uczuciowych przez mongolskiej myśleć barwy stanów przedstawiony przedstawiciela Mongolii, z kulturą łowania symbole 629 wiążą zajęcie się sztuki tylko (masowa hodo­ przyczynek artystyczną jedynego nie koczowniczych, jako i skarby tak i do sztukę sformu­ człowieka. Jacek Olędzki � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c1a5b3d5b1433bddfae114e20d230bc6.pdf 8337e0c8198ac579257c76598eed96b3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:563 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:514 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1965 t.9 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1965 t.9, s.440-500 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O MIĘDZYNARODOWA N I K O N F E R E N C J A L U D O W E J W dniach Konferencja terenach wie. 16 d o górskich, Obrady (do od spraw plenarne, cim Konferencji Karpat, stawa tam też również góralskiej. nich pomieszczeniach, wątpliwie W muzea 3 się i folklorystami Warszawie Sztuki w Byli Placówki 1 i PAN: d) Pracownia naradach też tematyce w sąsiednich w czterech a) w c) wzięło się w Krakowie Atlasu i osób obcych i i Słownika ludowej udział terenu Biblioteki wy­ kul­ programu w odpowied­ wpływała prawie w archeolodzy, Etnografii Małopolski IHKM; nie­ wszystkie Instytutu Polskich Zakładu oraz 2 Poza etnografa­ innych dyscyplin historycy, w b) arehi- Krakowie, Pracownia Folklorystyczna Agrarnych Gwar Karpatach. 28 p r z e d s t a w i c i e l i Pracownia Badań trze­ z dotyczących artystyczne, reprezentujących Pracownie Archeologii Pracownia gmachu w etnograficznej elementów językoznawcy, Zakłady Krako­ podkomisji wyświetlano pomieszczeniach nadesłanych na P A N toczyły tam t y m walory kultury antropolodzy, Zakład Ludowej Warszawie; o i I H K M jak zjazdu, Międzynarodowa naukowej. 135 badaniami to: oraz w imprezy K U L T U R Y naukowo-badawczenaukowo-badawczo-dydaktyczne zajmujące naukowych. całość przy Krakowie Karpatach budownictwa) wszystkich uczestniczyło placówki i i w Etnografii biuro polskich posiadających na Konferencji polskie mi dodatnio się zorganizowana koncentracja BADANIOM w zjazdu, krótkometrażowe została Taka Zaklad rzemiosła publikacji się ludowej Prezydium znajdowało filmy najcenniejszych tury przez folkloru, Tam A K A R P A T A C H kultury posiedzenia pasterstwa, PAN. POŚWIĘCONA W 1964 r. o d b y l a badaniom zorganizowana Oddziału dniu 19 m a j a poświęcona K Łodzi Badania Instytutu Historii w Sztuki Krakowie; Językoznawstwa w Kra­ kowie. Katedry 2 Etnografii Historii b) c) Narodów Katedry Katedra logii WSP w tedra ZSRR, Etnografii w I n n e Lublinie; b) U n i w e r s y t e t y : Ogólnej Historii i e) Katedra W y ż s z e : Zakład Budownictwa i Etnografii Geografii Katedra Muzyki, Etnografii, Antropologii, d) Katedra M. W S R i Osadnictwa — w., Polskiego; X V I — X V I I Etnografii i Kopernika w.; Etno­ w To­ Gospodarczo-społecznej Polski Wodnych Krakowie X V I I I — X X Języka Polski Geografii Ekonomicznej Budownictwa U J w Polski Uniwersytetu Katedra Melioracji Katedry Historii Historii Warszawskiego; a) Przyrodniczych Podstaw a) i Socjologii, Teorii Łódzkiego: Uniwersytetu S z k o ł y Krakowie; c) K a t e d r a wyższych: Etnografii Uniwersytetu UMCS runiu. szkół Słowian, SGPiS w w Warszawie; Krakowie; Wiejskiego d) K a ­ Politechniki Krakowskiej. 3 Muzea: a) g o w e : Bytom, Rabka, Żywiec. Tatrzańskie Lublin, w Zakopanem, Rzeszów; Etnograficzne c) r e g i o n a l n e : w Krakowie; C i e s z y n , Myślenice, b) o k r ę ­ Przemyśl, �441 KRONIKA tekci, geografowie prowadzanymi nicy że przybyło Katedry Konferencja badań wiązywaniu szych a w Romine, znawstwa, Brał (Magyar b) w w m. in. przez sytetu rumuńska pro С. w roz­ okres dal­ . powinny objąć Bułgarii również Nauk Sofii ta Akademia Debreczynie w nie i o pogłębienie szeroko tylko Jugosławii, dotych­ zakreślonych Slovenská fakulty vied: (Bratysława), (Bratysława); В. w współ­ dyscyplin akademia védy folkloristiku ośrodki Českoslo­ (Praga), Brnie: University etnograficzne (Academia de Etnografie) Folkloru oraz a) b) oraz Etnogra­ J . E . Purkyně; działające Republice! Cluj (Filiala i Etnografii Ukrainśkoji (Egyeteml w ra­ Populare Cluj, i Néprajzi na Nauk Instytutu Intézet), musieli Sec­ Aka- Mystectwo- tematyki odwołując w tej ostatniej w (Magyar Uniwer­ jedynie streszczenia dr Christo Wakarelski, Bułgarskiej Institut i chwili Akademii Nauk Muzej). Jugosławii. Prof. przyjazd, dr nadesłał Mi­ swoje badań. międzynarodowej przedstawiony Budapeszcie przyjazd. Etnografski międzynarodowych przebieg w Budapeszcie tj. przedstawi­ Etnograficznego przedstawił Etnograficznego na Naukite w delegaci, przysłali odwołać Bałkanach i Muzeum dwaj nie przybyli jedynie przedstawiciele został Ukraińskiej R S R , Instytut Etnograficznego Inni Akademii Osoportja) chwili Akademija Muzeum Muzeum). Węgierskiej Néprajzi osiągnięcia Dotychczasowy perspektywiczny innych Martinie. Nauk Néprajizi (Zagrzeb), 'dotyczące a Bukareszcie Sectia A. hudo'tanej Uniwersytetu filosofické reprezentant ostatniej Konferencję Gava^zi Katedry w międzynarodowe badaczy oddelenle etnografii w też Etnohrafiji). Instytutu (Byłgarska Na rodzaju jak Üstav Instytut Sztuki, Etnograficznej pracownik 1 0 1 0 najbliższy górskie Instytucje: reprezentowała (Akademija Muzeum Etnograficzne uwagi na aktualnego pomocnych ' Kijowie gdyż tego ib) muzeum Folclor, Nemzeti w że seminář Akademii jedynie referatów, 9 nauk zorganizowanie Dialektologioké národně udział Sekcji lován tereny etnografów, Brnie; Historický Folkloru Tudoimányos em. tak­ Akademii podsumowaniem ustalenie i G r e c j i . Chodziłoby Üstav reprezentowany Nauk 8 i następujące jazyka I n s t i t u t u l de Był ciel i poszukiwania także Etnografie). 7 a 7 Folklorystyki innych międzynarodowej (Btraty s ł a w a ) , věd: -a) Rumuńskiej 6 też Karpat, sprawę, były ústav Slovenské Delegacja domii Węgier , 6 i zagra­ Konferencji jak planowe zarówno (pobočka) seminář, toral 5 przeglądem skali ale przecież slovenského Muzea: 5 w sobie akademie oddział mach i Albanii mobilizujące Üstav venská D. poza badawczych, Reprezentowane fický założenia kulturowych nawet Národopisný jego Rumunii , ZSRR , Etnografii prze­ Z kompleksowych. działanie 4 celu, w etnograficzne. 9 i planów naukowo-badawczymi badania Muzea . Cele Karpat, metod Zdajemy с) na i etnograficznych, systematyczne przyszłości badań i regiony czasowych a) miała zagadnień Dalsze pracami związane Instytuty Etnografii zarówno wytycznych wszystkie być 4 1. stanu z których winny reprezentujących a oraz Karpatach 17 d e l e g a t ó w : z C z e c h o s ł o w a c j i , Bułgarii , Nauk i agrotechnicy, w artykule: akcji badawczej oraz plan Zarys planu do Badania Kultury Ludowej M. działalności i organizacji Międzynarodowej Komisji w Karpatach, „ E t n o g r a f i a P o l s k ą " , t. 6: 1 9 6 2 , s . 1 5 — 4 0 . G ł a d y s z , �KRONIKA 442 naświetli do wszechstronnie ujęcia dawcze istoty zapewni gromadzenie etnograficznych się to m. zagadnień dotyczących karpackich elementy, grupy które in. w wienie analizie podstawowe znaczenie kultury i ludności i kultu­ wyznaczyć poszczególne geograficznego strony nadal 'i i łatwiej chodzi o opartego środowiskowych, posiadające rozważaniu łączyły góralskiej dyscyplin. przy na wszech­ które mogące dalszym ujawnią posiadać rozwoju oraz przedsta­ istotne kulturalnym górskich. W nawiązaniu których łącznie Otwarcia nał prof, żywym do Konferencji dr Władysław serdecznym i które się wywarły". ze Karpatami na tował prof. tym polskiego, tych dla Rumuńskich, kowych sobą że po choć gdzie przyrodnicze, wybrane pole mogącej w jak przynieść i że dla ważne na doceniali zasadniczą wyniki Prof. W. współpracę się praca nieraz naszej, ale i do Karpat za jedyną zadań bogaty zagadnienia międzynarodowej nie tylko od wykonania Karpatach narodu należąc międzynarodową na zacy­ dla Szafer Wskazując w znaczenie poczynając do wpływ jak znajomością Karpatach, — kul­ zaintereso­ dowodził, zmierzającą rozwinięcia wielki tradycji Pol uważa zazębiają siebie swoim określił nich drogę, właśnie na doko­ w różne z przyszłości". w jak Wincenty gospodarczych. referatach badawcze i — wyrosły stuletniej pierwsi jest pracowali Wisły, stwierdził, Już które które Nauk podkreślając rozwoju już należący Karpat trudną, Karpat, mieszały, przeszło nich wiele źródła obrady, Akademii PAN, historycznym polskich. Do humanistycznych, Konferencji, o teraźniejszości wybraną, przebiegały Polskiej rzeczywisty znaczenie w „znajomość którzy badawczych Prezydium członek krzyżowały, badaczy jego aż imieniu wspomniał Szafer, założeń którego obszarze. uczonych, właściwie w obrad referatów. przemówieniu Ponadto badań 47 Szafer, wokoło wania Przebieg powyższych wygłoszono „kręgosłupem, tury, i drugiej zagospodarowywaniu 2. są Z bądź ba­ materiałów etnicznej tym środowiska warunków tradycyjne planowanym struktury przy rolę kontaktów. obrazu też wydatnie innych spojrzenia się się postępowanie porównywalnych dzieliły określić Takie dokumentacją jak Da historycznym historycznej elementy w genezy, również różnorodnych współczesnego stronnej ziem jak i obiektywnego ludnościowych. procesie etnograficzne, wielowiekowych zarówno grup jednolitych bardziej przyczyniając kulturowych. ugruntowanych i do tematykę, zjawisk bardziej poszerzonych Przyczyni rowej opracowywaną występujących nau­ program humanistyczne stanowi najtrafniej inicjatywy światowej naukowej, nauce i kul­ turze. Dyrekcję oraz prof, mawiając rych z w poznania Karpaty, ność imieniu procesy panowania Jawna proces przez dalszym nurtująca praw ciągu łatwo dekomponując i sił że badań Jego w regionie w wielu do środowisko dr się wicedyrektor, J . Pazdur prze­ etnograficznych, trwałe dostosowanie prowadzi Pazdur, Prof. do elementy jej praw. przyrodniczym, wypadkach wypaczeń, ludzkie Etnograf takim współczesna które przez któ­ wynikają jak dąż­ odbijają się niewłaściwe przyrody. przemówienia badaczy i Jan znaczenie cywilizacyjny. właśnie dr Prezydium. podkreślił dowodów, przyrodą prof, członek człowieka kulturowe cywilizacji, wykorzystywanie W Instytutu dostarczyć nad reprezentowali Dynowski, jest przyrody może losach P A N Witold przedmiotem obserwując na I H K M dr myśl prof. współpracy J . Pazdur zwrócił międzynarodowej w uwagę, zakresie że od kultury �KRONIKA ludowej w Karpatach warunkach znalazła organizacyjno-naukowych w jakim to Badania nych podjęte tej W badaczy zainteresowanych podjęcia na wiele jak przez jedność jest wokół warunki poczynając w obecnych nowych możliwości do p r z e p r o w a d z a n i a skupionych współpraca oprawę, badań, cywilizacyjną. związków regionu i wspól­ karpackiego. historyczne może od tej K o n f e r e n c j i , Program do oraz referaty pomimo w w na­ zakres szczególnie dyscyplin, udział za z I H K M trud którymi się n i e o d z o w n a . Dyrekcji posiedzenia , 1 2 ująć w plenarne folkloru kilka różnorodności oraz staje Mieczysław P A N W za­ za sta­ 1 3 , oraz 1 1 rzemiosła w i czterech wytwórczości . 1 5 można kompleksowości a dr t a k liczny sesji. pasterstwa dużej i prof, oraz Karpat, nauki Wydziałowi obejmował spraw: obrad przedstawicieli rozwoju I tej budownictwa Wygłoszone których nadano kultury strony obecnym Konferencji podkomisjach 1 4 w ze zebranych owocnych problematyką podziękowanie jaką powitał życzenia zwłaszcza etnografów złożył Konferencji z a wyrażone referatów, kończeniu nieniu wskazują, i przejść, organizatorów dziękując w rzutuje wytworzona Gładysz, domowej warunki dopiero tych myślenia. imieniu ranną dogodne narodów być przełamana podstawy powstaniu przyrodniczy etnografów rodzime naukowa czasach szerszego przez w Zaściankowość region realne Dzięki zaistniały zakresie celów szych swe społeczno-politycznych. 443 zasadniczych tematycznej ujednoliceniu grup merytorycznych, koncentrowano prowadzonych i się n a zagad­ planowanych prac badawczych. Do grupy plenarnych, pierwszej które w o l s k i e g o , dzie badań badań w kulturą ludową z badania kultury nia kulturą nad w w sąsiednich w w ludności charakter (M. w górskich, w w w ludową w Badania k i , Sofia, organizacji przeprowadzanych (J. P o d o iák, ZSRR Bratysława, Komisji Kijów, Ukraińskich) ludności do Bada­ (A. P o r y c k i , kulturą po­ polskie S t a h 1, B u k a r e s z t , Karpatach nad w Badania Kraków, Rumunii-(P. meto­ o i Czechosłowackiej Rumunii), nad kulturą (Ch. W a f e a r e i s i staniu obrad D o b r o ­ {Uwagi teoretyczny Czechosłowacji Karpatach), n a początku dr. K a z i m i e r z a dotyczyły G ł a d y s z , Międzynarodowej góralskiej badawcze prof. Karpatach) obszarach Polsce Karpatach), ludowej wygłoszone oraz góralskiej Bułgarii). Druga dotyczyła 1 1 relski Na grupa 1 2 zator 1 3 doc. głównie posiedzeniach (Sofia), dyr. dr (Łódź) Obradom 1 4 1 3 dr Przewodniczył plenarnych Božena i Bronisława Przewodniczył prof, posiedzeniu dr dr plenarnym prowadzonych Christo Kazimiera WakaZawisto- (Bratysława). Berezowski Kopczyńska-Jaworska Sobieski (Warszawa), organi­ (Łódź). (Warszawa); organizator Podkomisji (Toruń). inż. H e n r y k d r Ján M j a r t a n (Kraków). na archiwalnych przewodniczyli: dr Stanisław doc. dr M a r i a n mgr również części i(Bratysiawa), dir J á n M j a r t a n prof, po kolejno Zambrzycka-Kunachowicz Gładyszowa a Mílová Klimaszewska Przewodniczył Anna przedstawionych terenowych, przewodniczył Podkomisji dr Jadwiga mgr referatów prac wicz-Adamiska ria P A N , mającą tj. w w referaty inauguracyjną pasterską działalności i zadania Bułgarii i krajach, Sprawozdanie Stan kulturą Karpatach należy prelekcją czł. k o r e s p . nad szczególnych nad zaliczyć poza Jost (Zakopane); organizator Podkomisji (Kraków). (Bratysława); organizator Podkomisji dr M a ­ �KRONIKA 444 przez te dyscypliny uwagę przy referaty z zakresu: znawstwa dla (C. H. badania górskich w o l s k a , Galicji stan w wędrówek Z karpackich) i z wczesnym grupę ludowej wiednich rakter w ogólny, albo (Brno), Znaczenie kultury i wa), Współczesne пате H. tych referaty: iz Ze w zostały F i g u ł a, pastwisk Karpatach we i handlu referaty: w kształtowaniu badaniach i nad etnograficznych (drugą część też R. między­ J e ř á b k a badań kulturalne bibliografią się kar­ nad sta­ referatu (Warsza­ w Bieszcza­ Podhala; nad cha­ zorgani­ B i e r n a c k i e j społeczno-gospodarcze odpo­ dotychczas jak to M. kul­ w z jakie potrzebie O Polskich; Prace żadnej krajowych, Były dziedzin posiadające się w zagadnienia, (Kraków), (Zakopane), poszukiwaniach wygłoszone referaty zarówno dyskusji. Karpatach Rumuńskich stan w w poszczególnych badań nad Tak N. D u - na pod­ tradycyjnymi autor w zaję­ wygłosił w sumujące W referacie polskich dorobek do pieśni badawczy spraw pewnego kultury, rzemiosła i Rzemiosła pomyślane wiejskim drzewne dwa w w Karpatach Karpatach opracowania okresu czy wytwórczości Stan i (problematyka przedstawione na M. L. też szczególnym elementy problematyki tekstoogólniejsze, wysuwające referaty domowej, badań badawcza). proble­ wygłoszone a mianowicie nad rzemiosłem M a ś l i ń s k i e g o podkomisji (Kraków), Podobnie do Š t i k a F o 1d e s powyższe znaczenie niektóre (Kraków), Polskich, pasterstwa J . ze folkloru Również posiadały wygłosili rozwoju pasterstwem Z działal­ pasterstwa karpackim; (Warszawa), ogólną zakres etnograficznych; spraw góralskich. Z a m b r z y c k i e j - Ku n а с h o w i с z przemysłem na"d do w Etapy szałaśnictwem J . S a d o w n i k a ludowych spraw prac badań podkomisji określonej • d z i e d z i n y podkomisji nad węgierskich Karpat. do (Warszawa), współczesnych przedstawiały wchodzącymi podkomisji porównawczych Przegląd podkomisjach zagadnieniami więc problematyce studiów były logicznej i w aktualnych jedynie podejmowały K u t r z e b a - P o j n a r o w a (Budapeszt), na (K. terenu podstawowych n i e mieściły karpackich, B i a ł e g o nowych podkomisji. A. Karpatach matykę swą transportu Z. referatów i uwzględnieniem A. struk­ Obecny pasterskiej). Pierwsze zawarte tym o kilku stanowiły przeobrażenia Karpat problematykę bo D o b r o ­ Warszawa, rolnictwie i c h tematyką szerszych P a r y s k i e g o ludności (Brno), przy sesjach rolnictwa O z tematyką komunikacji, (Cluj), komisji Zgodnie wymagały rozwojem W. a na traktujące dotyczących Wyjątek ludowej; nem ności tere­ (M. agrotechniki O a r a- na przestrzennym zagospodarowania Kraków, referaty które podkomisji, packiej ciami Z а к i, badawczych omawiane narodowych, w stanowiły podkomisjach. były dach; ekonomicznej Polskich), В. В hodowli B e r e z o w s k i , melioracji (A. Karpatach. bardziej zowanych nie archeologii zamierzeniach tury Karpatach systemami Historyczne etnografii; zróżnicowaniem S. połud­ kultury średniowieczu). Trzecią lub w nad nad Polskich; wsi poznania regionalizacja geografii Braty­ historii Kraków, dla to języko­ życia źródło P o d r a ż a , pod Były pasterską), z jako i brane H a b o v š t i a k , przydatność ilościowym geograficzne pasterskich badań A. 1773—1914), Karpatach A. terminologią w. być Znaczenie Dokumenty XVIII i ich stanie w'latach Studia Kraków, kulturowych Kraków, w nad Kraków, połowie winny kulturowych. Kraków, Karpatach; badania gospodarczymi Zmiany n o w s к i, Łódź, tur w a drugiej regionami badawcze zagadnień K a r a ś , M a d u r o w i с z - U r b a ń s к a, nad nach (M. G r a d o w s k a , w wyniki ludowej językowy A. Małopolski wsi; kultury atlas B o b i ń s k a , niowej których podstawowych językoznawstwa badań Słowiański sława, naukowe, opracowywaniu zostały budownictwa, �KRONIKA tj. J M j a r t a n a Słowacji, oraiz budownictwem pracy to M. akcji Słowacji; A. (Kraków), na nad wokół pozytywnych o skali od z kulturą ogólnokarpackiej. czasu charakterze współ­ przystąpienia monograficznym Gospodarka organizacji polaniarska pasterskiej na łazach Gospodarka (Łódź), za­ badań. zorganizowanej bo (Łódź), Formy znacznie związanych w rezultatów Referaty różnorod­ rozpoczętych zagadnień najwcześniej, aktualnie duża niektórych dopiero porównywalnych (Bratysława), muzycznego Dudy wsi (Bratysława), Improwizacja Zasygnalizowano ludowej. oraz p e w n y c h Zwyczaje i terenie między pieśniami Ochotnica, pow. technika daleko Karpat mleczna górali Nowy wariacyjna również i i hodowlane; zwyczajach Przeobrażenia (Warszawa), pozycji terenie tatrzańskich oraz temat a O. górali E l s c h e k wierzeń mu­ i zwycza­ J . K l i m a s z e w s k a Drzewa (Kraków), Karpat społecznej prace: S z u r m i a k - zachodniokarpackiej na T. K a r w i e k a na A. Targ, w poszukiwania ludowych zaawansowane Polskich; zagadnień społecznych, a m i a n o w i c i e : rolnicze magii przedstawili na Analogie przykładzie zyce s k a się badawczej. (Warszawa), gorczańskich rzeniach, na badań przegląd aasługuje Obok tematykę K o w a l s k a - L e w i c k a folkloru - B o g u c k a ruń), stan Polskich. zakresu S o b i e s k i jów tematów. t y m odcinku J. P o d o l á k Karpatach Z na ludowym i .stanowiły podkreślenie K o p с z у ń s к a - J a w ог s к a Karpatach; w na elementów przykład międzynarodowej środkowej tym koncentrujących wymowny В. podkomisjach przedstawiono sporo zapoczątkowanej wygłosili: w prac posiadała Stanowi Przy budownictwem Problematyka Polskich. w opracowywanych już referatów pasterską do badań. nad (Kraków), Karpatach wygłoszone monograficznie awansowanych Większość w referaty przeprowadzanych ność badań Gł a d y s z o w e j ludowym Pozostałe Stan (Bratysława), M. 445 Polskich; bacy na w В. В (To­ wie­ a z i ń- przykładzie Skalnego Podhala. W podkomisji renci kilka tematy to w H. (Praga), dium cje szerszym referaty: k o v á do zarobkowe na orawski; C z a j k o w s k i Łemków i (Kraków), nictwem polaniarskim referatach staje coraz się innych etnografów obecnie do znaleziska 1а к budownictwa Charakterystyczne (Kraków), konfrontacji gospodarcze omówiono dyscyplin w w przeprowadzanymi Z poiouńe X I X i nad opra­ funkcją (Praga), Koliby (Zakopane), Dom w Chochołowie; wiejskiego D. X X T y l k o w a w. w budownictwem Beski­ i osad­ Żywieckim. stosunkowo j a k też się badaniami pełnym aktualnie i zakresie opracowywanej traktowana rozwiązywaniu staje Łosie. budownictwa Pogórzem; stu­ Migra­ określoną drewniane badań dla przykłady V a řek a cechy drugiej zróżnicowana c z y folklorystów ściśle Były S t a ň ­ (Łódź), wieś J o s t o w a przyległym (Kraków), w pięciolecia, bardziej z Beskidzie J. W. Budownictwo (Chochołów), w je: badań; >ze J . Města stanowiły związanych Przedstawili Starého Maziarska (Lublin), refe­ wybrane historycznych. Podhalu; M i s i ń sк a budownictwa najnowszych w M. i na ze Karpatach; spraw J . K o l e b a c i z ubiegłego i świetle Bojków badawcze udział form Budownictwo Sądeckim; W M. В г у J. P l u c i ń s k i u w historycznych. w J. dzie Podhalu; podkomisji przemian „kram" włókienniczego ludowej przedstawili ujmujących środowiskowych mechanice O domowej monograficznego uwarunkowań włókiennictwa regionalnych tle zwane w i wytwórczości typu (Zakopane), Znaczenie na Referaty rzemiosła opracowań aspekcie J o s t współczesnego cowań spraw, rodzajów a terenowymi. podejmowanych szczególnie Sporo też wyniki tematyki, wielopłaszczyznowo. problemów konieczny, zarówno pilny głosów w która Dlatego przez związku w dysku- �KRONIKA 446 sjach kierowano pod adresem gromadzeniu historyków pomocy w krojach h i s t o r y c z n y c h , j a k też u s t a l e n i a rekonstrukcyjnych, nikania. z W też w Jakkolwiek postulat wspomnieć, stu pozostaje laty, sobie badań n a d kulturą nawzajem i zanim i drugim nia polu dopiero Wiemy „Etnografią wtedy mogło także, t e n spotężony chcąc j a k ważne konsekwencje etnografią zarówno d l a genezy badanych wyrazów nania integracyjne pomiędzy wywołane E. przyczyniły Sapira , M nego w naukach 1 9 . znakomitego a Dyskusja w wanych 16 w badawczych, Zgodnie referatów także podnoszono, poszczególnych „Nauka Nowoczesna nieco krajach Polska", R. problematyka że w historii bada­ języ­ ludową, jak poczy­ odcinku badań językoznawcy kierunku teoretycz­ 21 poza rozszerzeniem analizowania wzrost nowych konfrontacja tendencje stoso­ gromadzonych wyników badaw­ doprowadzić w dziedzinie „Nauka zawar­ do pogłębienia 1 (37), s . 1 7 3 — 1 7 9 ; nauki, jednym rodzaju dyskusji i ich wzaiemna Światowe kraju, ale n a anthropology . wnikliwszego 10: 1962 n r się współpracy na nowego zmierzających znaczny to objaśnią . zwłaszcza przyniosła, uwag j a k też Zob. n p .E . K u j a w s k i , wych, (42), treścią wiadomości, metod materiałów. czych wywołana nich elementy wygła­ międzywojennym social mianowicie tego amerykańskiego się m . i n . d o u g r u n t o w a n i a etnologicznych, rozwoju Wówczas prace n a d kulturą okresie przed Jagiellońskiego, poznania z e ścisłej badań dyscyplinami, działalnością l a już w z e sobą, do krokiem" w bo Karpat". n a którym wynikają Przecież tymi Uniwersytetu , form prac t e n prelekcjach monograficzne 1 7 dla rozwoju 3. W a ż n i e j s z e tych kałkuł talk międzydyscyplinowej, swoich prowadzącą o kompli­ też n a t y m m i e j s c u się kiedyś ażeby iść p e w n y m z terenowych, całość, potrzeba, i rozlicznych pierwszy, stoków zejdą prze­ sesjach postulatu ona znaczenie tym w północnych rzetelną można, posiada o geografii i historyka nastąpić, poprzedziły kończyć koznawstwa też z profesor Należy współpracy ważne Pisał ich podejmowanych P o l bodaj konieczność celach wypływające trudności wymagają planowania. dróg tego prze­ w lat n a licznych poważne odcinkach Wincenty Karpat. etnografa utworzą to będzie n a etapie i korzyści realizacja naukowe n a wielu chociaż od kilku badania j a k niezmiernie słuchaczy że „prace są , t o przecież do i c h w wytworów nasilenia że napotyka X I X w. jako wywodził, 1 6 odnośnie kulturowych tradycyjnych wykrywaniu polskiej ludności zjawisk nauki wysuwał sprawę, połowie zapoznając nadal nazw omawiane jednak etnografii zdając w to językoznawców wspomnieć, naukowych współczesne że w kilkunastu szanych przy dla rozwoju zespołowego, i do ujmowania t y m należy międzydyscyplmowej znaczeniu działania ważki z czasopismach doniosłym kacje. szczególnie związku integracji czy materiałów B. Polska", muszą badań nauko­ S u c h o d o l s k i , R. 1 0 : 1962 n r 6 s . 18 n . Kałkuł 18 W . P o l , Rzut 1 5 Zob. К. M o s z y ń s k i , Wrocław 1 9 6 2 , s . 39 n . wian, 2 0 Kilka s. 2 1 o 'rachunek, oka na północne Zob. E . S a p i r , uwag (45), (łac.) calculus 1 7 O sposobach Language, językoznawstwie obliczenie, stoki New Karpat, badania York amerykańskim, kalkulacja'. Kraków kultury 1921; P o r . też „Nauka 1851, s. 112. materialnej J . K u r y Polska", Prasłoł o w i c z , R . 1 1 : 1963 n r 3 162. Z o b . J . H e r s k o v i t s , Man and his Works, New York 1956, s. 8 n . �447 KRONIKA do rewizji Karpat. być dotychczasowych Istniejące traktowane szerzenia i jako port, patach innych Dzięki czynności badanej kultury. cona zagadnienia na czych braków wiane w idące w kultur z karpackich zostanie cały a tym tych drugiej i szereg zajęć elementów rola obcych, i trans­ w Kar­ w rozwoju głównie wiele ludności. Niektóre np. z zajęć pasterstwa udział zbyt wieku zwró­ zasadni­ z nich upra­ wywoływały rozwojem daleko^ dawnych wszedł stosunkowo roz­ innych handel była istnieje inż. H . J o s t — powinny zwłaszcza jego badaczy X I X Tak mówił także określona przeto połowie kulturowe. o czym a ludności i konieczność szeregiem samym uwaga kultury na góralskiej, właściwiej pasterstwem, z zakresu społeczne całym ludności w metalurgicznych" — uwagę metalurgiczne", dotychczasowa jeszcze i rozwój niewystarczające również rolnictwem produkcyjnych, materiałach i się „przemysły związane przeobrażenia mysłów stają egzystencji temu Ponieważ Karpatach pochodzenie Zwrócono nad podstawę Północnych. wśród badań j a k rzemiosło, stanowiących na syntetyczne tymczasowe. pogłębienia produkcyjnych, poglądów opracowania do „prze­ miejscowych odległych, głównie zachodnioeuropejskich. Wobec nowych nieczność tych na wej. Toteż wiele z obcych nich dotyczących stanowiło z w karpackim etnogenezy tylko jako na zaś i badanym pomoc krajów zrębu elementów Takie rozwiązujących kulturo­ dużą z tych opar­ rozwiązywaniu obszarze kulturowych. dla językoznawców W każdego może postępowanie zagadnienie dialektach karpackich, o którym mówił ko­ definicji struktury robocze. rozmieszczenie fal zachodzi niektórych językoznawców zróżnicowanie z korzyścią regionie rewizji zakresu etnicznych przez Kartograficzne i nosiciela terminów w nawet traktować ruchów dokładniejsze będzie również a hipotezach należy wyznaczenie izapożyczeń. przynieść badawczych używania, dotychczasowych zagadnień będzie osiągnięć ostrożniejszego dr W. twórcy Truszkowski (Kraków). Zwrócono w także Północnych uwagę Karpatach na z karelski). Elementy kulturowe, żytności, riały w czynią do ogóle dążyć gólnych w ten obszar rekonstrukcji Karpatach. ności K a r p a t jednym z chronologii przy na tych się rezerwatów europejskich 2 2 zadecydowały wyróżnić i Bałkanów, j a k również badaniach . W kultury Ch. wspólne cechy lokalne mate­ badań z strukturze Wa- staro­ dających toku działających o zjawiska te, które mają (dr t e r e n a c h z odległej nasilenia wpływów które tym powinno się przedsłowiańskich poważniejszych kultur cywilizacyjnych, Przy liczenia elementów które przetrwały wczesnych do ustalenia centrów konieczność istnieniem należy poszcze­ kulturowej dla całej (dr C h . lud­ Waka- relski). Należy karpacką, t u podkreślić, stawiających uniwersalny staje i schematyczny, się r a ż ą c o sposobów nów, w których dokonują ków tego rodzaju badawczych zadań znajdujemy 2 2 ratu: potrzeb. przecież Zwrócił Znaczenie na których całkowicie Stąd to dążenie przystosowywanych się n i e c o odmiennie należałoby dążyć w Poza zagadnieniami jednorodne to uwagę również karpackiej związanych stosowanie przyjąć ani do nie tyle do istotnymi dla prof. z "punktu В. odrzucić całych pewnej dla G u n d a widzenia zjawisk sposób nie można, w regio­ kulturowych. myśl niewielkich etnologii pogłę­ nawet koncentracji badań w Karpat tematyką w różnorakich najmniejszych przeobrażenia z metod do używania zakresie planowania elementy kultury głęboko problematykę, m a t e r i a l n y c h , co do k o o r d y n a c j i wysuwanych badaczy jej niewystarczające. bionych Obok że d l a s z e r e g u jasno i nawet środ­ ogólnie obszarów Bałkanów, streszczeniu refe­ europejskiej. �KRONIKA 448 a przy t y m interesujące scypliny. W wanych winno do tych w planowaniu nastąpić bliskiej zywania — współpracy, etnografii, prof. co sesji w krajów, i — doprowadzić ale także instytucji podejmujących Dobrowolskiej oczywiście której dorobek poznanie rozproszenie z naukowy badanego 2 3 podobną może do inne jest dy­ zaangażo­ problematykę, porozumienie, posiadał obszaru. t e m a t y c z n e , zrozumiałe przedmiot w etnografów Karpatach troska jak o jest coraz miarę rozwoju zajmujących świadomy pełniejsze badawczej syntetycznych, też całych Poza gólne i ogólnym ośrodki zmierzające szybkiego wszelkie Ujemną zresztą i zmian rozwią­ cechy jego rzetelnego stroną wobec jej dziłoby Wśród konieczność podkomisji, co o było rozległego społecznej wymianę pomocy może zakresu roli poszerza w cenie przeglądu większej z potrzebami na łoby gruntowniej głyby zyskać za ski). głębszym tendencją Należy kologiczny, ludową nik) oraz 2 3 ośrodki stawa A. wybrane Aneks Łodzi (Instytut Uniwersytetów kultury z ilustrująca osiągnięte w spraw wiele referaty PAN), niektóre Krakowie, a (org. także Łodzi i się przez opra­ przy akcję słownictwa do a tech­ stałe m. celów publi­ in. zwró­ związanych podejmowanych z tema­ badawczego nimi zosta­ problemy o n o w e zespoły (org. doc. d r M. doc. d r celu rozwoju mgr słownego mo­ Z. i mgr Zakłady z muzy­ melodykę J. Sadow­ J . Klimaszewska). przez Polskiej wnio­ Biały), Sobieski) (org. robocze (zob. poinformowanie wyniki współpracujące Lublinie. także ożywić rozszerzyć również zademonstrowana Pracownię ale niezbędnych warsztatu podjętej terenowe 5-leciu oraz na Cho­ naświetleniu. folkloru miały przede również dyscyplin, związku (org. planów, ludowego byłoby rolnictwa Karpat uzupełniała ostatnim winno z obecnie w poszcze­ współpracy poszczególnych się razie i c h dalszego duchowej obszaru i Warszawie Sztuki w w np. przez kontaktów. tak zostały r o z b u d o w a n e instrumentalistykę działy jak monotematycznych, archiwalnych wysuwane do regionów, obrębie Winno pokrewnych Szurmiak-Bogucka), Komunikaty planszowa Krakowie, zespół trwałej opracowań wysunięto uzgodnienie wzbogaconego podkomisji badawczej naukowe. a jak wszechstronniejszym I I . Ostatnie tematyce pasterstwo) kowie wymienić mgr i celu w itd. Nadto źródeł do u s a m o d z i e l n i e n i a obejmujący Zob. ficznej tu (org. tak się stałych spotkań itd. Konieczne t e n sposób opracowanych, na Niektóre z istniejących z wyraźną W tego form gospodarczych, badawczych pomocą jako poszerzeniem kwestionariuszy leksykalnych, etnograficznymi. etnograficznych i badawczych. pasterstwa udostępnianie stała współczesnego, stosowanych do dokładne map zoologicznego wyników uwagi wiodących postaci rolnictwa, opracowań wyodrębniających badawczych wyników roboczych zarówno wyczerpujących pogłębieniem na ludowej jest górskich. wielorakich nie tylko naukowych botanicznego, kowanie dróg kultury dowodem k o n k r e t n y c h faktów przyszłych częstotliwość i osadnictwa, nicznego, tów różnych metod przygotowywania dalszym nawiązywania bibliograficznych, badaniach do badaniem Najlepszym kulturowego o pomnożenie kierunków nad pozwoliłoby doświadczeń, obrazu obszarów zwiększoną wymianę uwag. poszczególnych omówieniem głównie cowań dla rzetelnie tych oparcie sąsiednich dyskutowano międzynarodowej. wszystkim przecież dającej zarówno Karpat się wymowy ujmowanie też p r z e s z ł e g o . C h o d z i podstawy w a M. wielu dyscyplin nieustannie. Każdy w na wkładu wielkie się szereg zadań. trwałego zbyt etnografów gdzie regionalnym, zdaniem Przedstawiony i nie tylko wypadkach, w czasie badawcze Etnografii Sztuki nimi o etnogra­ poszczególne polskie obrad wy­ (budownictwo, I H K M Ludowej Katedry w PAN Kra­ Etnografii �449 KRONIKA 4. Z a k o ń c z e n i e W ostatnim dniu obrad uchwalono doc. d r A . K u t r z e b a - P o j n a r o w ą , komisjach oraz Program naradzie obrad oświatowych Na na i został (53 osoby) w Zubrzycy tekturą na Prezydium zamknięty Orawę i Podhale wieś drewnianą, a także Ostatnim Tatrzańskiego się W w sumie wych jednym była końcowych dr K. w podsumowaniu laty przez najlepiej współpracy i na naukowo-organizacyjnej, i uzgadniania naukowych cjami, nie jak metod Wyświetlono 2 4 pod Turbaczem", „Obrzędy stare Program 2 5 w „Na wycieczki Zubrzycy „Janos został z wyraz (prof, oraz polegało przed krajów. działalności wspólnej naukowego, polskich rozbudowy instytu­ i rozszerze­ badaczy Oświatowych „Hej, bystra „Jan jako Dodajmy, pt.: woda", Chyboń naro­ tematyki poszczególnymi przez na pięcioma sześciu zakresu o zacieśnienie Filmów Hat „Gdzieś „Pasterska Jachimiak", dwór". wzbogacony oraiz temu naukowo-badawczym. Dębna", stoi . współpracujących dbałość beton", 2G J . Mjartan) do do warsztatu Wytwórni Orawie Górnej co pomiędzy froncie wysta­ znajdu­ krajów Konferencji poszerzonej szczególnie i Dano podejmowania tak Ta . 2 7 P. S t a h l , dr zarówno z Międzynarodo­ zapoczątkowanej f wzbogacenia „Drewno wiosenne", 2 8 kierunku pomyślanym się etnograficznych Polsce naukowo-badawczej w produkcji rzeźby", dr obecnie potraktowana filmy „Ratujemy tanecznego też „Kacwin", opowieść", a indywidualnych. szeroko w archi­ Doliny zbiorami poszczególnych Znaczenie Karpat międzynarodowych, została w Gładysz). wniosków, zmierzały kontaktów czynnik szereg badawczych, kontaktów współpracy Istotny M. jego najpożyteczniejszych Ch. Wakarelski, obszarze jak wytyczne też magazynów z z skansen wylotu zapoznanie urządzonych zorganizowanych dr było także się podhalańską u . 2 4 autokarem rozbudowujący a filmów Karpat wycieczka pasterskie wycieczki jedna terenu zachowaną pod­ 1). najnowszych z Zakopanem, Czechosłowację, uchwalono zwiedzili dobrze przez plenarnych w Aneks jednodniowa przedstawicieli dr (prof, z zreferowanych projekcją zabudowania niewątpliwie obrad się trasy w (zob. etnograficznej Uczestnicy Etnograficznych Polskę Główne . przemówieniach Konferencji dów. odbyła punktem Zawistowicz-Adamska, ugruntowaniu Na to Konferencji w z dwugodzinną tematyce typowe Chochołowskiej. jącymi 2 5 wniosków na posiedzeniach Konferencji Chochołów wami Muzeum o Konferencji Górnej, kilkanaście a wysuniętych dokumentalnych zakończenie Konferencji przez występ (młodzieżowego zespołu miejscowego szkolnego zespołu w Chocho­ łowie. Z 2 G prof. 2 7 był w wystawami Juliusz Jedyną „II sunkowo 6 o nych w niezbyt wielki, w Polsce, i Ludomira albowiem obecną jak utworzenia „Etnografia też na poprzedziło w o zapoznał charakterze Etnografów" Sawickiego. 42 wygłoszone kilka spotkań Czechosłowacji. Międzynarodowej Polska", t. 4 : w a, V Konferencja Międzynarodowej patach (Smokowiec 17—20 29 - .rtnoĘrafia naukową Geografów prof. Tatrzańskiego Uczestników Muzeum. międzynarodowym zorganizowany Wkład etnografów referaty w Polsce był przypadało sto­ tylko etnograficznej. Konferencję sprawie patach, przez Muzeum imprezą Słowiańskich głównie tematyce 2 8 historią dyrektor poważniejszą Zjazd 1927 r. oraz Zborowski, P o l s k a , t, I X X 1962), Zob. Komisji 1 9 6 1 , s. Komisji i M. Badań 339—343; A . do „Etnografia Badań Polaka", narad roboczych Kultury K u t r z e Kultury urządza­ Konferencja G ł a d y s z , Ludowej w Kar- b a - P o j n a r o Ludowej w t. 7 : 1 9 6 3 , ,s. 4 9 2 — 4 9 5 . Kar­ �KRONIKA że chociaż na Konferencji są jeszcze dujących rozwój się całość akcji nadal o całości kowym, a Ta kontakty osobiste szeroko naszej których badaczy poszczególnych akcji co w wytyczonych żywsze i badaczy aniżeli instytucji w badawczej rozwoju o wiele Przeróżne naukowo-organizacyjnych, powikłania rezultacie skuteczniejsze formalne niekorzystnie o tak poważnym decy­ hamują odbija znaczeniu nau­ politycznym. pomyślana rozwoju pomyślnego to przecież zobowiązań. międzynarodowej nawet zespołowego perspektywy współdziałania, podejmowaniu powiązań na posiada ramach impreza dyscypliny. naukowa Przyczyniła przeprowadzających współdziałania, jak to się posiadała swoją bywa jeszcze mianowicie do działalność np. u inne scalania naukową większości znaczenie wysiłków poza dla nie­ formami pracowników' muzeów regionalnych. Każdy utrwala zjazd i a nade w dalszej wszystko, w (Aneks współpracy gotowość sfera rodzaju II), a nade innych chęci n a u k o w e j najlepiej, oraz kulturą. ich (Aneks I), przez żywe jest Wniosek w mającym związku się z Kongresem odbyć w Moskwie być osiągnięcia, badawcze, wykorzystane naukowa i aż nadto przemyślane refe­ i pogłębienia osobiście M. czy W. H. regionem bliskiej zadeklarowana Dobrowolską, Paryskiego. przedstawicieli zainteresowanie Uchwalone udziału prof. przez sesja liczne również Śmiałowskiego A n e k s 1. jak prof. nowe możliwości mogące tego dotyczące współpracy wnoszona jak psychiczne Dowodzą wnioski wyrażona R. nowe i społecznej. K a r p a c k a wszystko dyscyplin gdy uwidacznia odkrywa siły wydarzenia. Baranowskiego, świadczy zadania, świeże pracy naukowej tego B. swoje porozumienia, wyzwala współdziałania zowskiego, spełnia zakres gdy owocnej obfitowała raty naukowy powiększa różnych Karpat i S. Bere­ Ta atmo­ dyscyplin Bałkanów I wnioski Nauk Antropologicznych i Etnologicznych 1 9 6 4 г.: Z a l e c a się S e k r e t a r i a t o w i G e n e r a l n e m u M i ę d z y n a r o d o w e j K o m i s j i d o B a ­ dania Kultury Ludowej w K a r p a t a c h i sąsiednich t e r e n a c h górskich, aby zwrócił się do poszczególnych Akademii Nauk państw zainteresowanych w . w . b a d a n i a m i o poparcie w n i o s k u , j a k i zostanie złożony U n i i n a u k antro­ pologicznych i etnologicznych na Kongresie w Moskwie o utworzenie w r a ­ m a c h tejże U n i i stałej M i ę d z y n a r o d o w e j K o m i s j i do B a d a n i a K u l t u r y Ludowej w K a r p a t a c h i sąsiednich o b s z a r a c h górskich, która z k o l e i m o g ł a b y swoją działalnością o b e j m o w a ć także i n n e o b s z a r y górskie. ( W n i o s e k w y s u n i ę t y p r z e z prof. dr. M . Gładysza). 2. Wnioski dotyczące celu i zakresu badań M K K K : A b y uniknąć j a k i c h k o l w i e k nieporozumień w związku z a k t u a l n y m i pole­ m i k a m i w l i t e r a t u r z e n a u k o w e j , K o n f e r e n c j a s t w i e r d z a r a z j e s z c z e , że M i ę d z y ­ narodowa K o m i s j a do B a d a n i a K u l t u r y L u d o w e j w K a r p a t a c h m a wyłącznie n a celu koordynację planów i uzgodnienie metod b a d a w c z y c h , p r z y w s z e c h ­ stronnym poznawaniu kultury ludowej w jej rozwoju h i s t o r y c z n y m . (Wniosek delegacji czechosłowackiej). W związku z t y m s t w i e r d z e n i e m dr C h . W a k a r e l s k i (Bułgaria) postuluje wspólne kontynuowanie p r a c n a d pogłębieniem m e t o d y k i badań oraz danie pierwszeństwa t y m zagadnieniom, k t ó r e są w s p ó l n e d l a w s z y s t k i c h t e r e n ó w . P o n a d t o K o n f e r e n c j a uznała z a ważne podjęcie e k s p e r y m e n t a l n y c h b a d a ń �451 KRONIKA kompleksowych dotyczących w y b r a n y c h w s i w poszczególnych k r a j a c h celem wypracowania metod badań p r z y u d z i a l e specjalistów i n n y c h d y s c y p l i n , j a k antropologia, archeologia, historia, socjologia, językoznawstwo, geografia eko­ nomiczna, agrotechnika i inne n a u k i techniczne. (Wniosek wysunięty przez doc. d r A . K u t r z e b a - P o j n a r o w a . Z o b . też p k t 3 ) . 3. Wnioski dotyczące podkomisji już utworzenia nowych podkomisji i zmian w strukturze działających: a) P r o p o n u j e się u t w o r z e n i e stałej p o d k o m i s j i przy M K K K do badania budownictwa ludowego. W niektórych k r a j a c h p o d k o m i s j e takie praktycznie j u ż istnieją, a b a d a n i a nad budownictwem ludowym są t a k d a l e c e zaawan­ s o w a n e , że w y o d r ę b n i e n i e tego działu p r a c y i z o r g a n i z o w a n i e międzynarodo­ w e g o p o r o z u m i e n i a w t y m z a k r e s i e s t a j e się p i l n e i n i e z b ę d n e . W związku z t y m n a wniosek prof. dr. R . Śmiałowskiego (Politechnika Krakowska) postuluje się i n t e n s y w n i e j s z e n i ż d o t ą d b a d a n i a coraz szybciej ginącego b u d o w n i c t w a drewnianego w Karpatach, Ponadto oceniając wartości regionalne, a r t y s t y c z n e i h i s t o r y c z n e b u d o w ­ nictwa ludowego występującego w dużym ugrupowaniu w Chochołowie, pow. Nowy Targ, Konferencja przyjęła w n i o s e k wystąpienia do w ł a d z pań­ s t w o w y c h o u t w o r z e n i e n a terenie tej w s i r e z e r w a t u X V I I I - i X I X - w i e c z n e g o budownictwa podhalańskiego i otoczenie ochroną konserwatorską w myśl u s t a ­ w y o „Ochronie D ó b r K u l t u r y i M u z e a c h " istniejących b u d y n k ó w , j a k r ó w ­ nież o z a p e w n i e n i e odpowiednich architektonicznych form i lokalizacji dla n o w o w z n o s z o n y c h . ( W n i o s e k uczestników p o l s k i c h S e k c j i Budownictwa). b) W z w i ą z k u z z a d e k l a r o w a n ą g o t o w o ś c i ą w s p ó ł p r a c y i z a z ę b i a n i e m się wielu zagadnień w prowadzonej akcji badawczej proponuje się utworzenie p o d k o m i s j i geografii e k o n o m i c z n e j . ( W n i o s e k prof, d r S . B e r e z o w s k i e g o i prof, dr M. Dobrowolskiej). c) K o n f e r e n c j a postuluje utworzenie podkomisji do s p r a w dokumentacji celem szybkiego i jednolicie dla wszystkich krajów zainteresowanych potrak­ towanego opracowania materiałów a r c h i w a l n y c h i zbiorów m u z e a l n y c h . ( W n i o ­ sek uczestników p o l s k i c h i czechosłowackich). W związku z t y m K o n f e r e n c j a przyjęła również w n i o s e k prof, dr B . B a ­ ranowskiego, postulujący przeprowadzenie badań statystycznych (kartogra­ f i c z n e ujęcia i c h w y n i k ó w ) n a t e r e n i e b. m o n a r c h i i austro-węgierskiej doty­ czących z a g a d n i e ń r o l n i c t w a i h o d o w l i w p o d o b n y sposób, j a k to zostało p r z e ­ prowadzone d l a terenów G a l i c j i końca X I X w. d) Z a l e ż n i e o d u z n a n i a k o n t r a h e n t ó w p r o p o n u j e się pra'c działającej podkomisji pasterskiej n a zagadnienia oddzielnej podkomisji rolnictwa. (Dla Polski uchwalono sowej g r u p y rolniczej do b a d a n i a rolnictwa). я rozszerzenie zakresu rolnicze, utworzenie utworzenie tymcza­ e) D z i a ł a j ą c a p o d k o m i s j a d o b a d a n i a r z e m i o s ł a i w y t w ó r c z o ś c i l u d o w e j ze w z g l ę d u n a n i e c o i n n y d o tej p o r y k i e r u n e k p r a c b a d a w c z y c h w P o l s c e i C z e ­ c h o s ł o w a c j i u t r z y m a tę o d r ę b n o ś ć d o 1 9 6 5 г., p o c z y m o b a k r a j e przystąpią do w y m i a n y k w e s t i o n a r i u s z y i uzupełnienia b a d a ń n a o d c i n k a c h , n a których nie były one prowadzone przez drugiego z kontrahentów dla u z y s k a n i a m a ­ teriałów w pełni porównywalnych. 4. Wnioski dotyczące aikcji wydawniczej: a) M i ę d z y n a r o d o w a Konferencja uchwala zwrócenie się do Dyrekcji I H K M P A N j a k o jej organizatora o w y d a n i e d r u k i e m materiałów oraz refe­ ratów wygłoszonych w czasie obrad. b) K o n f e r e n c j a uchwala zwrócenie się d o A k a d e m i i innych krajów za pośrednictwem i c h przedstawicieli o uwzględnienie w długofalowych planach cyklu wydawnictw poświęconego k u l t u r z e ludowej K a r p a t i sąsiednich obsza­ rów górskich wydawanego pod wspólnym tytułem: „Acta Ethnographica Carpathica". Proponuje się w s p ó l n y j ę z y k d l a t y c h w y d a w n i c t w (francuski). c) D l a i n n y c h p u b l i k a c j i d o t y c z ą c y c h r ó ż n y c h z a g a d n i e ń z d z i e d z i n y k u l ­ t u r y l u d o w e j w K a r p a t a c h p r o p o n u j e się — w n a w i ą z a n i u d o u c h w a ł z e b r a n i a Komisji do badania kultury ludowej w K a r p a t a c h , odbytego w Smokowcu �KRONIKA 452 w 1 9 6 2 г. — ustalenie wspólnego s c h e m a t u wydawniczego i kolejności i c h publikowania w ramach wydawnictw krajowych. W związku z t y m zaleca się G e n e r a l n e m u S e k r e t a r i a t o w i p o d j ę c i e p r a c n a d u j e d n o l i c e n i e m koniecznej terminologii fachowej. d) K o n f e r e n c j a postuluje jako pierwszoplanowe kontynuowanie prac nad bibliografiami kultury ludowej w K a r p a t a c h i sąsiednich o b s z a r a c h górskich i podjęcie w y d a w n i c t w tych bibliografii w zainteresowanych krajach w for­ mie zbliżonej do dotychczas wydanych bibliografii polskiej i słowackiej (obejmującej wydawnictwa przynajmniej d o 1 9 6 2 г.), a n a s t ę p n i e wydawanie ich w formie powielonej (z t ł u m a c z e n i e m t y t u ł u n a j ę z y k f r a n c u s k i ) n a b i e ­ żąco co r o k u z m o ż l i w o ś c i ą p r z e d r u k u w „Carpatica". e) P o n a d t o Konferencja proponuje podjęcie wydawnictwa archiwaliów oraz wydawnictwa albumowego obejmującego wytwory z zakresu kultury ludowej z terenu K a r p a t (przede w s z y s t k i m ze zbiorów muzealnych) oraz w y ­ d a n i e j a k o szczególnie w a ż n e ( n a w n i o s e k p o d k o m i s j i f o l k l o r y s t y c z n e j ) tomów: Polskie pieśni i muzyka ludu, seria Podhale i B a d a n i e t a ń c a grup regionalnych karpackich, а w n a s t ę p n e j k o l e j n o ś c i Karpackie instrumenty muzyczne. 5. Wniosek o nawiązaniu współpracy z innymi instytucjami: Konferencja postuluje, aby Komisje Krajowe przystąpiły do organizo­ wania badań kompleksowych z udziałem o d p o w i e d n i c h placówek Akademii N a u k zajmujących się b a d a n i a m i w K a r p a t a c h , a szczególnie a p e l u j e o n a w i ą ­ z a n i e bliższej w s p ó ł p r a c y z zakładami historii, ekonomii, i geografii gospo­ darczej, językoznawstwa (zwłaszcza uwzględniającej prace atlasowe). Konferencja proponuje zwrócenie się do k a t e d r ' u n i w e r s y t e c k i c h , IBL-u i muzeów o zwiększenie stopnia z a i n t e r e s o w a n i a w i c h p r a c a c h problematyką karpacką. 6. Wniosek o uczczeniu jubileuszu prof, dr Jiřígo Horáka czł. ČSAV, Praga): W związku z 80-leciem urodzin prof, dr J . Horáka (4 X I I 1884) K o n f e ­ rencja w u z n a n i u J e g o w i e l k i c h zasług położonych dla rozwoju etnografii i f o l k l o r y s t y k i słowiańskiej oraz Jego współpracy z M K K K postanowiła prze­ słać M u w y r a z y u z n a n i a i s e r d e c z n e życzenia d a l s z e j o w o c n e j pracy. 7. Wnioski do krajowych Akademii Nauk: R e p r e z e n t a n c i poszczególnych placówek biorących udział w obecnej Kon­ f e r e n c j i , j a k też p r z e d s t a w i c i e l e r ó ż n y c h p a ń s t w p r o s z e n i są o z d a n i e przez n i c h s p r a w o z d a n i a z tej K o n f e r e n c j i zarówno a k a d e m i o m n a u k s w o i c h państw oraz reprezentowanym i n s t y t u c j o m i z w r ó c e n i e się d o n i c h o a k c e p t a c j ę pro­ ponowanych form współpracy międzynarodowej i krajowej w zakresie badań kultury ludowej K a r p a t i sąsiednich o b s z a r ó w górskich. A n e к s Wykaz powielonych tez i streszczeń I. B a r a n o w s k i terenach -survenus, licie), de ss. 2 * Podane Uość stron Bogdan, górskich w Tezy Zmiany Galicji 1773—1914, w dans II referatów i streszczenia w stanie latach ilościowym en komunikaty *) referatów 1773—1914 l'élevage oraz rejonizacji hodowli na (Changements-nombre et aire- regions i montagneuses de la Ga- (2). nawiasach zamieszczona w tłumaczenia nawiasach tytułów dotyczy wskazują na tłumaczenia. tekst dwujęzyczny; �KRONIKA B a z i ń s k a nego ple ąu'en (Evolutions fournit (Etat SÍS, 3 B i a ł y la migrations ralne w es. 2 na przykładzie du „baca" SJcal- sur Vexem- (2). wędrówek pasterskich dans 2e w les Karpatach Karpates Pol- de Pologne), du Pogórze w concernant O les E1 s с h eк tout (Signification logie européenne), ss. J o s t o w a 2 du et la culture les Łosie), ss. wiejskiego u (Traits Bojki 3 (2). Łem­ caracteristiques comparée avec nad celle tradycyjnymi recherches des regions zaję­ ethnographiques karpatiques O la wariacyjna de w la Rou- zachodniokarpackiej Variationstechnik badań des en nad recherches in der et Karpates les badań etat west-karpa- karpackiej ze sur nad szczególnym la Karpates), actuel polonais), culture pasterstwem hongroises consideration i stan Słowiański vie pastorale ss. 2 (2). budownictwem des ludowym investigations sur la s s . 1 (2). z punktu karpatienne widzenia du point etnologii de vue europej­ ďune ethno- Atlas linguistique Językowy slave et les a badania recherches nad sur terminologią la terminologie (1). Znaczenie komunikacji, ludowej w transport karpatique), ss. 2 cours (1). kultury de kultury Henryk, hale), wsi au s s . 2 (1). Richard, populaire południowej kultury sur de Pogórzem (Nouveaux (Problemes en Anton, munications, huillier budownictwa Łemki und (Revue de (UAtlas rozwoju wsi poznania connaissance village technika Problematyka B é l a , Znaczenie J e ř á b e k i spéciálement populaire pastorale), de życia Méridionale etnograficznych węgierskich Polskich skiej pasterską (Le badaniach ss. 1 Maria, H a b o v š t i a k sources les (Improvisation Karpatach G u di d a Petite-Pologne traditionnelles Karpat construction en Rumuńskich Przegląd Lászlo, G ł a d y s z o w a do źródło (1). Improwizacja uwzględnieniem prenant 2 occupations Volksmusik), F f i l d e s z jako z przyległym nowych ludowej thischen culturelle (3). Oskar, muzyce kultu­ et (3) cechy chez ss. Karpat ss. 2 i économique w. — Łosie konfrontacji avoisinant), ludności manie), wieś paysanne Nioolae, ciami siecle Karpa­ développement (2). Dokumenty Charakterystyczne construction D u n áг e XVIIie w le społeczno-gospodarcze ss. 3 XVIII et (2). Jerzy, i Bojków la 3 rolnictwa Vétat sociále, Alicja, campagnarde Maziarska Manía, C z a j k o w s k i ków Bieszczady), vie du -ss. 2 ss. t sur transformation połowie la i rozwojem przeobrażenia G r a d o w s k a moitié de les stanem recherches polonais) (La drugiej de paysanne), B r y l a i k Karpates dans w nad de Współczesne Celina, (Documents K a r a ś bacy sociále pastorales badań Bieszczadach Małopolski J o s t stan Vopportunité en contemporaine la potrzebie (De Maria, B o b i ń s k a i des O Vagriculture w Rocheux), Obecny Polskich B i e r n a c k a en Podhale społecznej la position (4). tach de par Stanisław, Zbigniew, de pozycji subies actuel B e r e z o w s k i skich Przeobrażenia Barbara, Podhala 453 et ss. mechanice 2 transportu Karpatach du (A commerce i handlu propos dans de la w kształtowaniu Vimportance formation des de la com* cul ture (3). ludowej na Podhalu (Mécanique populaire en Pod­ (2). Wanda, Mieczysław, Dom orawski Znaczenie (La cabane językoznawstwa oravienne), dla ss. 3 badań (2). kultury ludowej �KRONIKA 454 w Karpatach culture (L'importance populaire К а г w i с ik a terenie les dans Jerzy, Żywieckim le de dans Beskid nad Żywiec), (Exploitation nais), s k a - L e w i c k a (Economie laitiěre les de la vie de pastorale ss. la ludowych croyances, la na magie et (2). osadnictwem la polaniarskim colonisation et polaniarska montagne dans ss. Etapy dans clairieres w les w ss. 2 Karpatach Karpates Polo- rozwoju problemes Karpatach pasterstwa (Étapes des Polskich (2). etnograficznych les Helena, w Karpatach du développe- ouvrages ethnographiques Antoni, przydatność dla et l'opportunité sprzęt pasterski de Historyczne etnografii pareille badania (L'étude histo- etude pour l'ethno- et équipement (2). i (Art décoratif pa- (2). Rzemiosło Michał, (Metiers P o d r a ż a i ich Zdobnictwo ss. 2 M a ś l i ń s k i cza mleczna Polonais), prac d'économie 2 Janos, storaux), du bois drzewne en w Karpates — Karpatach — problematyka inhérents problěmes badaw­ aux recherches), 1 (1). M i s i ń s k a du en Ján, actuel des do l a i k wacji Stan de dans les i Karpates Roman, (Sur recherches skich Jan, Z T y l k o w a Z na en en na population Słowacji Slovaquie), karczowiskach terrains ss. (Etat 2 (2). Środkowej d'essouchement ss. 1 Sło­ de Slova­ sujet des w l'étude de Kar­ la cul­ w zakresie recherches sur kultury la ludowej culture populaire (1). hodowlą de problematyki ludowej pour (1). naukowo-badawcze nad kultury badania Internationale objectifs ss. 4 au do Commission et badań de Z Danuta, Beskidzie V a ř e к a la owiec Vélevage de na tekstologicznej textologie dans terenie Beskidu Środkowego b r e b i s e n Moyen-Beskide), polskich les chants ludowych de s s . 2 (1). pieśni góral­ montagnards polonais), (1). Jaroslav, sannes pasterskiej Karpates), (Etat (Problemes 1 de ludowym populaire Komisji la d'Ukraine), R e i n f u s s S a d o w n i k budownictwem pastorale potrzeby Ukraińskich les (Migrations (2). construction organizacji activités Stan A., Podhalu 2 s s . 1 (2). populaire Karpat la Międzynarodowej {Des P o r y c k i ss. nad sur ďorganisation Centrale), na travail), badań Formy działalności ture de recherches Ján, patach zarobkowe quite (Formes quie en Migracje Maria, Podhale M j a r t a n w i et Gospodarka gospodarczymi region graphie), M a n g a SIS. sur s s . 3 (3). regionami rique Š t i k a zwyczajach les Gospodarka de Anna, d u r o w i с z - Uг b a ń s k a nad Z recherches (2). Karpates współczesnych contemporains), — les ss. 3 construction clairieres Anna, dans problematyce ment Po i dans Pologne), Bronisława, K u t r z e b a - P o j n a r o w a M a magii arbres budownictwem la ss. 2 des pour 2 (2). s s . 2 (2). K o w a l w des de (Sur K o p c z y ń s k a - J a w . o r s k a Polskich ss. role Karpates badań Z Beskidzie linguistique wierzeniach, (Du les la Karpates), w Polskich coutumes w les Drzewa Teresa, Karpat К o 1e b а с z de dans du studium Budownictwo Sądeckim Beskid Josef, dénommées zagadnienia Koliby „kram?' (Les du Sącz zwane a la analogii gospodarcze constructions en 2e moitié „kram" lumiere karpackiego w drugiej d'attenances du XIXe w świetle des dernieres szalaśnictwa, polowie et dans au i w les fermes X X " siecle), ostatnich recherches), ss. XIX badań ss. XX ss. (Les 2 (2). 2. w. pay1 (1). huttes �455 KRONIKA W a k a r e l s k i cherches Badania Christo, sur la culture nad Z a m b T z y c k a - K u n a c h o w i c z slem Ż a k i wiejskim w O Andrzej, rolnictwie w Kultury blematyka prac w Irena Karpatach w Instytut Ludwik w E u PAN Carpates Uwagi au Stan Warszawie), haut- pro­ i s s . 2. Badania Ośrodka Łódzkiego Prace Krakowie), 1960—1963 przez w Krakowie, w Badania działalności nad naukowo-badawcze Zakład Etnografii IHKM Sztuki Pracowni Ludowej Badania W Krako­ Sztuki Ludowej ss. 3 . Katowicach w Katowicach Gliwicach), Z badań N i z i ń s k a Sekcji Irena Etnograficznej przeprowadzonych naukowo-badawcze Zbigniew Katedry w (Katedra w Beskidzie (Zakład Etnografii Śląskiego Śląskim Instytutu w latach i w bada­ dydaktyczne Krakowie Etnografii Etnografii j a k J a n (Katedra skich, w Bieszczad, Łodzi), w latach w Krakowie), Jagielloński niach les s s . 2. Placówki Uniwersytet w E w a (Pracownia (Muzeum P A N w 1961—ШЗ, B i a ł y średniowieczu. dans Etnografii terenie Etnografii karpacka Naukowy Naukowego 2. przemy-* PAN Sztuki I H K M wczesnym i s s . 2, s s . 3. Tematyka D u b i e l rzemiosłem powojennym, {Re­ s s . 5 (2), s s . 2. w F r y ś - P i e t r a s z k o w a Śląski na Etnografii (Zakład Krakowie, Instytutu (Zaklad Karpatach, prowadzone Sztuki wie), we Bułgarii PAN Anna (Zakład ludową N i z i ń s k a Instytut nad w Bułgarie), Komunikaty etnograficznych M i s i ń s к a Maria PAN badań okresie Г agriculture Materialnej K u t r z e b a - P o j n a r o w a w en naoikowo-badawcze Historii kulturą w Karpatach (Sur górskiej s s . 2 (2). Placówki Instytut Stan Polskich II. 1. ludności montagnarde Anna, Karpatach historyczno-archeologiczne -moyen-age), kulturą de la population Słowian Etnografii U J ) , Tematyka Słowian Uniwersytetu Słowian karpacka Jagiellońskiego, U J ) , Zbiory karpackie ss, 6. w muzeach pol­ s s , 4. O g o r z a ł e k Grażyna ludności wsi tach końca od Zawoja XIX (Katedra (w w. Etnografii powiecie do 1961 г., Sucha s s . 4. Słowian w U J ) , Zajęcia województwie krakowskim) pozarolnicze w la­ �KRONIKA 456 Uniwersytet Łódzki M 'i s ii ń s к a Maria Uniwersytet Marii M a r c z a k Krystyna Etnografii i terenie 3. w Barbara w śląskiego Lublinie Etnografii i Etnologii Marii 1961—1964, Badania UMCS), Curie-Skłodowskiej w Katedry Lublinie na s s . 2. z nim lui est Województwo nem), nem w a Helena le badań nad Beskidzie montagnards de badań pracowników teGórno­ 2. Z w Beskide im. im. strojem Śląskim et la Silesie), W. góralskim (Sur les production re­ domesti­ s s . 5 (1). na Tatrzańskie obszarze Orkana Orkana W. im. naukowo-badawczej przeprowadzonej sz (Muzeum (Muzeum działalności Z w T. i Podhala, Z Rabce), działalno­ s s . 2. Chałubińskiego w Zakopa­ Tatrzańskiego w Zakopa­ Muzeum Tatr w Rabce, &s. 2. rzeszowskie Antoni badań (Muzeum w nad osadnictwem przez Stefan ss. 4. 4. Różne (Muzeum J a w o r s k a polskich w Przemyślu), górnym solanek Rola dorzeczu Sanu, w Przemyślu), Bronisława, M i e n i c k a etnograficznych z Przemyślu, Dom w ss. przysłupowy Barbara zakresu w rozwoju osadnictwa s s . 3. wczesnośredniowiecznym Muzeum w prac 1960—1963, (Łódź), kultury górnym dorzeczu Sanu 1. na Pogórzu Materiały ludowej Karpackim, do Karpat bibliografii za lata s s . 10. K i r y g o w s k i Władysław Krakowie), T y l k o w a des Muzeum przeprowadzanych L e w ss. domową dans Maria wczesnohistorycznego Z Bytomiu, Cieszynie), Z Bytomiu), krakowskie Województwo K u n y w costume naukowo-badawczej Ś r e d n i a w przez w wytwórczością associée e с h o w s к a-B u j а к ści (Muzeum le Okręgowe przeprowadzonych Okręgowego concernant qui Muzeum Śląskim Barbara związaną que (Górnośląskie Beskidzie Muzeum cherches w w Uniwersytetu latach 1. katowickie P o l o с zk o w a — pkt Muzea renowych L (Katedra Etnologii Karpat z i e l i c h г Komunikaty, Curie-Skłodowskiej Województwo B a zob. Danuta „Wierchy" (Zakład (PTTK — Zarząd notatka Etnografii Główny, Komisja bibliograficzna, I H K M P A N ss. w Turystyki Górskiej 2. Krakowie), Projekcja wy- �457 KRONIKA branych filmów choix T y l k o w a oświatowych films de o documentaires Wycieczka Danuta, montagneuses á d'Orawa na et tematyce sujets Crawę Podhale), etnograficznej ethnographi 'i (Projection ues), ss. 2 ± Podhale (Excursion .ss. 2 (2), m a j p a dans MUZEUM regions les 1. Mieczysław JUBILEUSZ ďun (2). E T N O G R A F I C Z N E G O W Gładysz WARSZAWIE (1888—1963) Idea szawie gromadzenia wcześnie, światłejszych dążyły do zaszły lata wyprawa Leopold szej postaci w dzięki Gloger, Pierwszym lewski, następnie Ciszewski, ostatnią S. pełnili cenne historycznymi, pochodzące dużej to, części że etnografii się pozaeuropejskim najeźdźca muzeum do tego czącym z szczątek doszło, symbolem teraźniejszością, Etnograficzne, się wszystko ogniem kolczugi stratę, w swym ale i a z tylko w liczniejsze jedynie się tak eksponatów. materialnej, dawnymi Dużą wartość tych jeszcze posiadało Włoch zbio­ i Hisz­ kolekcję Jani­ syberyjskich Piłsudskiego. terenów jak granicami (minimalnego wśród do zbio­ W dziale południowej przeszłości. to, też od dniach co i Kultura wojny posiadało Azji ze giliacki gliniany ogniwem tylko Jak krzy­ przeszłość Warszawie przedwojennych? ekspo­ dawnego garnek. łączącym w nauka 1939 r . W zgliszcz n i e pozostały istnieje i w nieprzemija­ i ogólnoludzkiej. wydobyte szczątki Ludowej zbiory poprzedzających Muzeum pierwszych wojownika stały Wasi­ Stanisław Australii. wyrazie Polski Zygmunt 30 0 0 0 w. Bronisława doszczętnie się etnogra­ był wspomnianą Oceanii, przy powstałym Krakow­ Jugosławii, kultury narodowej japońskiego XX-lecie posiadające już gdy zniszczył znalazły żałosne w chłopską. zbiory Afryki to należy zniszczenia, że również dla naszej wystawy że t e z z przy okresu obejmowały je latach X I X z Potocki, pałacyku zbiory objętych Słowacji, giliaoko-jakucka Wschodu, dokumentu jubileuszowej kulturę Rumunii, w gmachu polskiej, ziem Głównymi Kregier, 1902 r. sięgającą 1 połowy Kubarego niepowetowaną hitlerowski wartości zycji kolekcja Bliskiego dzisiaj poniosły Jana z pierw­ Równo­ Jastrzębowski, W kolekcję pochodziły pozaeuropejskiej znajdowały oraz Niestety, polska miejskich n a Kamerunu, wyróżniała obiekty europejskich: Szczęsny kultury sięgające ach jego finanso­ Rogozińskiego, polskich. połączono do zorga­ ówczesne otwarcie otwarto Frankowski. dużą pojętej, środowisk Ameryki już i na muzeum. Kicka, przeniesiono kolejno: Eugeniusz zbiorów Anc, Etnograficznego szeroko krajów z Anny, 1888 r . Rogozińskiego, umożliwiły jednak chłopskiej w forme towarzysz Muzeum Rolnictwa nadały War­ prywatne kultury Dopiero przyszłego dtział inni. ludowej ry Zbiory i zabytki w i z innych i zbiory Później funkcję niej w kolekcje wydarzeniem podwaliny Muzeum posiadało oddziaływania jące niego były stanowiło kowskiego tę i z Dudrewicz, Sw. kierownikiem Muzeum folklorystyki, zbiorów kościoła zbieraczy Stanisława powstaje Bagateli. Przemysłu obok Poniatowski wojnę Specjalnie i przez stworzyły to pokoleń. Głośnym Powrócił zwolenników były tradycyjnej staraniom Czamoski, na zanik Kamerunu prywatnym Muzeum Przedmieściu, ficzne. rów i Benni, Zoologicznym wcześniej panii. do stolicy. znalazła Zrazu przyszłych muzealnej. egzotyczna byli: dla J a w o r n i c k i , Szmidecki, Sparný Ogrodzie i instytucji Warszawie w. dostrzegając rozproszonym dotaicjom ofiarodawcami ludowej X I X zabytków Janikowski. Przywiezione cześnie skim które społeczeństwo wystawy już kultury 1 połowie jej które w przez w jednostek, nizowaną była już zachowania wydarzenia, wana zabytków bo Jak Muzeum zwykle �KRONIKA 458 Dywa, t a k i w i tym wypadku inicjatywa. Podjęta w rzeczy ludowych, znalazła władz ludowego państwa. konieczna była trzebie nie lada i słuszności, mentarnych Dzisiaj nugiewicz, członek dzi w latach odbudowy cinach w stajnie i a następnie całą palącym Polskę, teoretycznych poświęcił współpracował dyr. przede jako pierwsze zana została tacji na ich W. na w pierwszy niom terenie innych dziedzin Bardzo była konferencja zobowiązująca pejskiej zrealizowana, pozycji tej i była wiązał współpracę ny, z a Kenii, prawie Mozambiku, Nigerii, Kamerunu, sięgają liczby i w 1952 r . pewniającymi tego z do Konga, Togo Ok 2500. doszły do przekazania jednak W. powiększenie rozmi­ zawdzięcza częściowo W do 1948 r . A. re­ zbiorów Organizacji W wy­ współ­ pierwszych weszły i dr nawią­ eksploa­ Kutrzebianka. i w Lubelskiem Polsce laitach stroju) następnych reprezentująca stroju W jego 1950 r. której łowickiego i jako stara­ i zabytki W. Jostowa. i etnografii nie została zbiorów o tymże kultur egzotycznych. Objął Ghany, Zgromadzone pracy 12 000 p o z y c j i . remont Górnej przez zbiory w roku on z Wolty, Mali, obiekty Muzeum Równocześnie rnłacińskiego swoją Tanganiki, do rosły z na­ medycy­ zbiory niego pełni tysięcy realizatorem samym doktor Abisynii, pozaeuro­ kilka wykształcenia kolejno uchwała ona Energicznym W Muzeum jego z dostarczając podążał i rozwoju 1 9 4 7 r. eksponatów egzotycznego. niestrudzonej zbiorów w powiększenia badacz Afrykę, sumy się p r o f i l u dotychczas Korabiewicz, Rodezji, Dzięki do mgr i-Dahomeju. ogólnej że działu Muzeum Czarną strojów, Gładyszowa. etnograficznych Pomimo podróżnik całą od terenie archaicznego komplety założeń zbieracz, Rzesizowskiam d l a kształtowania utworzenie Muzeum w zabytki M. na ba­ nad i c h do Niemal Szewczyk. dr zadań J . Chełmińska-Świątkowska, cenne muzeów się splot warszawskiego, przez objąć regionu. muzea ze strony zamiłowania penetracją mgr muzeum młocińsklm. umożliwiła uchwały Muzeum drugie i J . Klimaszewska — ' Z . odzyskać zabytków. następnych. najbardziej działania organizacyjnych pracy w do Mło­ zamieniony po Krakowie. kierowali: kierowana dyrektorów przyczyniła dr Sądeckiem wydarzeniem wszystkie zbiorom i w pracę kultury ważnym w się delegatura podjęła i lat komplety Polski, zawdzięcza 1 9 4 6 r. w należało Pozyskaniu niego Ło­ na gromadzenie kurpiowskich przez w eiedzibą niestrudzony ' ele­ instytucji Ministrów części starań. etnografii terenie Podhalu południu kustosz w w in. cenne Krakowie na podjęły i braku energicznego w ludzi. Chętnik, kolekcję z a że o po­ 1946 r. J a n M a - Radę tworzyło staraniom Zebrane z katedrami terenie Jeż-Jarecki, Jego W pierwsze podstaw uwagi Adam inwentarzowe pracami m. interesy z zapisy współpraca uzyskano wiele piękną wycinanek. po wszystkim pirzeiz b r a k dr kurpiowskiej. i tamtym powstała Manugiewicz wszystkim ramienia (skąd jeszcze przy podstaw z tymczasową to r a z e m poparcie naciskiem, Etnograficznego pomieszczenia; stworzenie Wszystko od wymagała jego gromadzenia szerokie całym przez zamieszkały, się p r z e d e było z Muzeum kulturze konstruowanych, Z nastawiając potęgowanych chwil Sytuacja i i naturalne. kierunkach, indywidualność idea Warszawy, Muzeum Warszawie, odremontować z tworzenia upoważniony częściowo instytucji. pracy Muzeum w ich siłę życia i p r z e k o n a n i e ruin do dyrektor został dwóch problemem nowej trudnych, i pobrühlowskim. w jeszcze się t o p r o s t e Etnograficznego zdewastowany, daniami w wydaje podkreślić przemożną przystąpić założyciel jednocześnie pałac, łowany może w ludzie, niewoli, kontynuatorów właśnie dymiących życia, tworzyli politycznej wojnie tu międzywojennych, Równie raz ostatniej wśród PKWN, pałacyku zniszczony latach Należy do być Muzeum zdążającego po Muzeum w odwaga, wiara by środków muzealnej. historię 1888 г., Nigru, 1963 r. szybko pracami pałacyku, za­ stara- �KRONIKA nia o skompletowanie kadry 1 9 4 9 r. 'została otwarta wrosnę wanym prowizorycznym kultur i ludów rosyjskich kach jęto dalszą tem była skład sza, w sztuka 1952 r. dr B. z uwagi w na wsi siłą Delimat, — stroju wyruszyła W dotyczących polskich zbiorów regionów. rejs W po zaczął W 1 9 5 3 r. Wisie ze wystawa pracę tema­ ustalać zmarłego Szczecina mgr kusto­ do W. na pod­ Jej również miejsce przeszedł podjęli się sal­ polskich, i w s i nadwiślańskich. Muzeum. Na zbudo­ odremontowanych pierwszy okresie wcześniej w różnych celu zbiorów wystawę w tym naukowych rok c o zaś prawie pracą w jako ostrą są z — Młocin Jeż-Jarecki z dobra się na w więcej pomieszczeń. tym na spo­ miejsca Ze nie wyjazdy spro­ miej­ dla siedzibę nurt na po­ wzrasta­ może renomowana stałą wartki celowa i wystawową, młocińska niedzielne oddalenia wtopić coraz Poza zazna­ gospodarczej działalnością siedziba się najbardziej strukturze centralnej. racji poczęły jak wymagały że Młociny, winno wyraźniej dysponowanych instytucji jaką w kolizję prawda, odpowiednia usługową które metraż przemawiać jest zmian zbiorów, całkowicie coraz eksploracyjna zachodzących Muzeum nie Muzeum akcja wchodziło wypoczynkowa, szawiaków, swą dążeniach Energiczna przysparzała potrzebom które a ambitnych zaczynała scowość otwarto tego biograficznym później dla miasteczek Mazowsza. gwałtowność chłaniającą stać Rok wystawowe. do ekspozycja wstępem Chełmińskiej-Świątkowskiej, T. magazynowanie, jącą inicjatywę: debiuty specjalnie pierwsza świata. przeznaczona sprzeczności. łecznej w Kaznowska. Niestety czać pierwsze obszernym uroczyście pracowników Jadwigi — z 100 k o m p l e t ó w ludowa personalny mgr mgr ok. na barce, — Młocinach rejonów pałacyku oryginalną pływająca i w Oceanii tych eksponowano pracowniczej pawilonie i badaczy zabytkowego której i Afryki 459 war­ Muzeum, kulturalnego życia stolicy. W 1955 r. został nień na jego sztuki zmianom. i opieki w ten Idąc nie łatwe, w z z te tej mimo wanej z dyspozycji i w ten opieki nad dr jej nad i i, i i kształtowaniu ich prac. twórców, 1958 r. usilne Sztuki w jak kon­ to zada­ wyposażoną, próżniowy. korzystania Posu­ z nich, wydarzeniem przekazaniu uzyskanych ludową, Umożliwiło środkom ściśle poprzez powstały jedyne Centkowski, dyrekcji, o m u terytorialnie Ministerstwem ich warsztatu, realizo­ Muzeum współczesnej obejmującym z a to oddawanym dokumentacji zasięgu starania dobrze twórczością Kudła, rozpoczęto n i e było Ważnym z zbiorów 1958 r. o stałym Tak dla otrzymanych 12 0 0 0 o b i e k t ó w , uzupełnianej współpracuje w zagad­ koniecznym zawodowego kocioł możliwość Pietkiewicza. dzięki różnorodności zakupy takich koniec współczesną stale jest gromadzenie. i a warunkach Muzeum mianowany Równocześnie pracownię dały Kultury Kazimierza Muzeum twórcami ich warunków zatrudnienie jakim i naszego największej sposób prac Pod do Ministerstwo, całej konkursy kolekcje Gwarkowa. przez zbiorami Ministra państwowej dzisiaj urządzenie, dalsze Plastyki zebranie W stematyczne dzaju decyzja przez ludowej kraj. dzinie była pietyzmem warszawskiemu cały umożliwiły Departamentu opieki nad o a teoretyk uległa zlikwidowane, naszych posiada kraju Muzeum magazyny. finansowych, W znany optymalnych zostały urządzono Muzeum w możliwie pracowni. opiekę strony dziedzinie sztuki jego Pięknych, Działalność Młocinach nakładów to usprawniły akcji w J a n Manugiewicz, Sztuk Piwocki. stworzenia m. in. jedyne dyrektora Akademii pomieszczeniach a dzięki do linii wystawy szczędząc drugiej byłego stanowiska Ksawery i wyposażenie posiadającą a po nimi sposób serwatora nięcia ze profesor ludowej, nad starania, nie odszedł miejsce w dzie­ coroczne sy­ swoim ro­ w Jaroszewiczowa uzyskanie lokalizacji �KRONIKA 460 Muzeum to w usunęło Muzeum przy z wyznaczono idealna, miejsca do trum pod z d a c h . Jesteśmy stałą dziedzinie wia wowej „Afryka nieznana Zakładu ganizowano dernę, we w 1 9 5 7 r. a 1960/1961 w latach z prof. polskiej wystawę był i i objazdową К. zmarły ważne tejże styczniu — r. Za 1964 r. współ­ granicą zor­ de Г A r t Mo­ polonijnych przeznaczoną i — ekspozycja ośrodków duszą wysta­ Zachęcie wybitnej tematyce się umożli­ biblioteczną w Musée cen­ ukazał duża czele. w w wydarzenia działalności przy na adap­ odbudo­ które 1 9 6 2 г.: wśród o Piwockiego w w ludowej charak­ części wymianę W zrealizowana sztuki i Przystąpiono częściową 1961 Nauki Dynowskim wystawę prof. W granicą. otwarte lokalizacja lat o t w o r z y m y też Muzeum Kultury W. ruinie. wydawnictwa, za wystawy opracowana boku i siedzibę Ziemskiego, wielkość ściany zaszły Muzeum. a kraju Pałacu następnych motorem dla działania wicedyrektor Muzeum Delimat. 1963 r. zbiory stronę działalności uwagę w dwie wystawę w już z a k i l k a Muzealnych", Wydarzenie nową punktu na przewidującą latach artykułów, w U.W. przedsięwzięciach Tadeusz W bliska", Etnografii skandynawskich. U tych dr a i rscji wówczas dokumentację ostatnich zasługują Z względu 1S63 i . w y p r o w a d z o n o „Zeszytów Mazowsza" latach Francji, krajów w w się n a d z i e i , że W placówkami n a podkreślenie ludowa pracy pełni publikowanie rodzaju „Sztuka ze Na Kredytowego Kredytowej. naukowo-popularyzacyjnej naszych pracownikom tego oraz końca ekspozycję. pracy numer innymi Do i znajdującego fundusze powodzeniem. przeszkodę. Towarzystwa zadowalająca części i odbudowę. stolicy pierwszy znacznej o dawnego jednak zostaiy instytucji główną Mazowieckiej pełni starań gmachu wywanej w w uwieńczone naszej gmach ulic nic w budynku tację Warszawy, rozwoju skrzyżowaniu jest ter centrum z drogi Muzeum przekroczyły merytorycznej liczbę jego 40 0 0 0 pozycji, a biorąc organizacja przedstawia Władysław Jeż-Jarecki, się pod na­ stępująco: I. Zbiory 1. mgr Dział Piotr ractwa, a niej jest 2. sce i Kultury Szacki), łowiectwa, nia, mgr polskie z rzemiosł europejskie. Materialnej obejmuje rybołówstwa, obróbka Dział Tkanin i kolekcję stroju i mgr zakresu włókna, ceramika Ubiorów Krytyna Wodzowa, z hodowli wici, reprezentowana (adiunkt zbiory asystent i kultury rolnictwa, drewna, narzędzia (adiunkt mgr Genowefa tkanin, ponadto i rekwizyty metalu sprzęty Barbara Tkaczyk) asystent jak przygotowywania skóry, oraz podstawowej, i gliny. Najlicz­ domowe. Kaznowska, posiada obrzędowe, zbie­ pożywie­ asystent największą pisanki i w Pol­ zdobnictwo wnętrza. 3. rut) Dział 4. na Rzeźby obejmuje Dział i obejmuje bogatą c o c . d r Józef zabytkową Malarstwa Dukwicz) czesne, (kustosz rzeźbę i Wycij^nki malarstwo kolekcję dzieła na malowanek Grabowski, twórców (kustosz dr Stanisław s z k l e , płótnie, zalipiańskich asystent mgr H a n n a Chwie- współczesnych. Szymański, papierze i zabytkowe największy w mgr i Ali­ współ­ Polsce zbiór wycinanek. II. mgr Zbiory Anna Pozaeuropejskie Damrosz, (kustosz doc. dr Maria asystent mgr K r y s t y n a Bykowska) kich regionów świata, nia, następnie Australia ale najliczniej i Ameryka. jest w nich Frankowska, obejmuje zbiory reprezentowana asystent ze w s z y s t ­ Afryka, Ocea­ �461 KRONIKA III. 1. mgr Inne Dział łami, poprzez wystawy kliszami 3. podstawowej. i (adiunkt (st (adiunkt akcję redaguje mgr ok. asystent Damrosz, asystent spopularyzowania wydawnictwo Parnowska) 16 0 0 0 mgr Jerzy do z i n s t y t u c j a m i , zakładami nasze Maria mgr zmierzającą kontaktów fotograficznymi Biblioteka 12 0 0 0 prowadzi nawiązywanie Archiwum z posiada „Zeszyty zbiór zbiorów pracy, szko­ Muzealne". obejmujący łącz­ pózycji. Zofia Chrzanowska) posiada księgozbiór woluminów. 4. nin, Jezierska) organizuje 2. nie działalności Wydawniczo-Oświatowy Renata Muzeum ta jednostki Pracownia kierownik Załuska, filaktyki 5. Konserwatorsko-Chemiczna laboratorium pomocnik Władysław konserwatorskiej Pracownia eksponatów dla chemicznego i Jakucki) mgr Tworek, jej Konstanty st. laborant wchodzą w zakres Bohdan Czarnecki) czynności (kierownik wydawniczych, wystawowych i do wykonuje katologu JUBILEUSZOWA M U Z E U M W 75 jubileuszową stość otwarcia skiej prasy, wystawą (9 X I I 1 9 6 3 r . ) n a którym przemówieniu w najważniejsze Etnograficznego sali użyczonej poprzedziło dyrektor K U L T U R Y I zdjęcia Jeż-Jarecki S Z T U K I L U D O W E J WARSZAWIE rocznica istnienia Muzeum stała pro­ zbiorów. Władysław W Y S T A W A Tiu- Elżbie­ konserwacji. fotograficzna potrzeb (konserwator mgr Daniel Warszawie Muzeum spotkanie Muzeum, wydarzenia w przez prof. z upamiętniona Narodowe. z przedstawicielami К. warszaw­ P i w o c k i , przypomniał dziejów warszawskiego zo­ Uroczy­ w swym Muzeum Etno­ graficznego. Zasadniczym czeństwu jak z i zasięgu doc. Na i Józef wanego, dalej wykresy i proweniencją, z pochodzenia rakteru Starano jeszcze się pod to o zaprezentowanie względem charakterze najciekawszych Scenarzystą umieszczono dawnego sal z Tutaj wystaw terenów gmachu i ich społe­ liczebności, wystawy, pod która względem realizatorem także war­ ekspozycji był Polski i jedynie istnieniu szerokim w stolicy w Jak dwie części sąsiednich, już w w jakieś społeczeństwa bogatych zbiorów oraz zrealizo­ zbiorach, ich wydawnictwa Muzeum, w językach zbiorów, logiczne, Warszawy z ich pomieszczono natomiast wystawa obcych zgodnie pierwszej drugiej wspomniałem, eksponaty kręgom W O już diagramy, drukowane części. Przedmieściu Młocinach mówiły Ekspozycja samych na krajów łączącego w krajowych. zaprezentowane Muzealnych" przeszłości eksponatów. Krakowskim siedziby i o pochodzeniu Kredytowej, zagranicznych z lat ubiegłych. pozaeuropejskiego. przy obecnej ul. mówiących i rozmieszczeniu pochodzenia zostały została plansz charakterze Muzeum przy wystaw „Zeszytów podzielona o gmachu geograficznym roczniki szereg oraz wystawowych, nowego problemowego, o zabytków było tak Zadecydowało pokazem Muzeum ilustracje mapy. katalogi zabytki prac liczbie i zwłaszcza ekspozycji Muzeum naukowych. zdjęcia adaptacji oraz i fotografie zachowane projektu a się wystawy stanie charakterze, zbiorów Grabowski. wstępie obecnym Pokazano i stała plastycznych dr jubileuszowej bogactwa geograficznego. konieczności tości celem stolicy nie eksponaty miała funkcyjne przypomnieć etnograficznych oraz cha­ związki. raz zwrócić �KRONIKA 462 uwagę zwiedzających próbki bardziej pod względem zasadniczą sposób Z W w uznaniem i kości obrazu, kultury Tkanina, z przykładami, przez zgrania w ścianach po barwy nich na wystawie ze drobne ustawione Obok Rzeźbę która w nię. duży a części wśród Nad salą, komplet duże się pokazano w W lub co do jak kosze pewnym na nada­ zespołem Spośród rekwizyty zwycza­ kunsztownie narzędzia na zboże, urzekające swym na sple­ ustawiono ceramikę. formy zagadnienie odosobnionych obrzędowe. postumencie oraz do­ ko­ rozmieszczone jako inne to i jest ornamentem Sądeckiego na jaką na tkanina i licznymi artystyczne jej przedmioty wiel­ dorocznych. zbyt trudność, i ekspozy­ zwyczajowej zwyczajach rozwiązano i stało kinetyczne ruchu, w wartości i tkaniną chochle, strony wysta­ następnych tak kolorytem z ze manekinach, praktyce chociażby zwykle rolnicze na tzn. krakowska słomiane aplauzem Ten 1954 r. ten, Strój sali w pomysł materialnej, czerpaki, z umieszczanie niedźwiedź ruch. pierwszy różne przędzalnicze, Uzupełniały stępa i pięknem serki, ten skrzynie przed­ stępki oraz ceramiki. przede wszystkim Frasobliwego, od nie dla bardziej stanowi na malowanek kulturom zbiorów, z na jest Muzeum. ścianie postać i wystawie dla całej Madonny prawie Skępskiej, syntetycznych najważniejszych grup malowideł na aż zbioru szkle, do rzeźb płótnie zalipiańskich. egzotycznym głównie umieszczone chlubą charakterystyczna Mazowsza prymitywnych jedną zabrakło nich poświęconej geograficznym szopka liczebności schematu ekspozycji kulturze kultury jak ujęciach, Oczywiście papierze, że swą 14 p l a n s z a c h , tego na się ićh na reprezentowana uwagi strony gablotach ornamentowanych, ludowych. W w użytku, Chrystusa różnych i od brak strojem narzędzia sali reprezentowała postać filem nich W w turoń, dziedziny z przez Ze są prawej i nie ekspresją, miejsce: sprzęty przykłady Polski bogato wystawy. Z że akcentów. swą związane pośrodku codziennego najcenniejsze sali gwiazda, z pełni etnograficz­ postaciom potraktowany, zaznacza bądź stał odejście nie była cenne barwnych palmy. mniejsze wianowe. mioty i przedmioty stolarskie, zespół jak słomy lub w ekspozycji), z eksponowany weselnym miejsca, ornamentu. znalazły dorocznych, ciony i części najbardziej się dyskretne to raz eksperymentów. obrzędzie strojem stronach tej w po przyjęty Strój Wzorów eksponowaniu charakterze charakter elementów były zarysowanym zapominać, treści. np. tkanin obu całości wystawiono Muzeum nużącym, najbardziej jej oddzielenie ekranach jów W zrodziło elementów udało Wynikało Strój wówczas swobodniej szczupłość wybrano kumentacyjne. nieczność na materiału nie to zostały współbrzmiące wystawiennictwie tkanina. w dalszych jeszcze ludowej, uwagi w naturalistycznie, jednak jego i i został bardziej wymaga i niestety co nadając zjawiskiem być jak strój muzealnych. można mógłby do pomocniczy eksponatów. Młocinach lub Nie zespoły poszczególnych (dotyczy sprzęt zastosowano środowisk stroju, strój stronie w i zaprezentowane w podejście którego podkreślić upięto stroju mniej konieczne. wały komplety i Takie eksponatami, dominowały muzealnego cjach z Stąd sobą znaczenie. charakteru eksponowanie i duże ekspozycji wiennictwa jednak ze wymowy graficzna samego potraktowany się należy eksponowania stałej ekspresji. polskiej zwiedzających plastyczne. powiązane ekspozycji, rywalizowały poszczególne sposób w nie części wartości lub oprawa specjalnie zbiorach gdzie barwy obrazowi wystawienia, ma ich podporządkowania ogólnemu obecnością nym formy, trudność zespołów uzyskać. na charakterystyczne, eksponaty frontalnej, W całości zaprezentowano, reprezentujące panowały jednak zgodnie Afrykę dwie tapy, ekspozycji z i pro­ Ocea­ których egzotycznej �KRONIKA dominowała do form waniu zestaw by w meksykańskiej, dużej gamie brązów: o zapoznać w — stawiają warunkach i ozdo­ cera­ bogaty materiału formy jasny trwania. równocześnie klasowego choć i życia III i Warszawy oczy ucisku od stołu — tworzenia nie arcydzieł etnograficzne i człowieka, i ale uczą przed jego i jej było metod SEMINARIUM Odbywa dniach naj­ zdolności b u d o w y cywi­ się latach przez raz w wielu NAUKI dyscyplin przeniknęła pomocniczych poświęconego ono dla metodologii roku, uniwersyteckich, w coraz Jeż-Jarecki E T N O G R A F I C Z N E PRACOWNIKÓW poznania zorganizowanie przedstawicieli troska również pracowników i to metodyce innym PAN-owskich i o do warsztat etnografii. nauki badań Międzyetnogra­ ośrodku, skupiając muzealnych placówek , 24 i 25 seminarium, t y m razem szawskiego . Wygłoszone J ostatnich Seminarium etnograficznych. W w doskonalenie ośrodkowego w osiągnięć kultury". MIĘDZYOŚRODKOWE Charakterystyczna badawczy celo­ stajemy wgląd dla i codziennego którymi nie tylko w przez najprymityw­ pomysłowych szacunku j e g o istotną jedność bogactwo odepchnię­ skazanych w przedmiotów więc do raz Piwockiego i ludzi albo tylko sztuki, dają kultur wegetacji narzędzi rolę. jeszcze prof. К. zdolność życia do Muzea przez widza kolonialny do miało różnorodność przed POMOCNICZYCH 30 pocho­ dobrze doprowadziło Władysław ok. terakoty. farb wyznaczoną efekcie sformułowaną prymitywnych, narodu w ucisk s y t u a c j a c h , pokazują społeczeństwa ficznych. funk­ charakterze spełniła i ukazując równocześnie zdumieniu. wszelkich i dobrze Społeczeństwo tak trafnie bytowych nawet i tradycje Wyrazem i zawartego do głównie o zestaw egzotycznej, kolorytu poprzez kompozycji publiczności etnograficzne istocie, ale podziwie lizacji, stworzenie posiadające części części używano swą bogaty t a m kolekcję i w jednolitość czerń, zadziwić również władzy, Amazonki względem w mogą wyrazu,, wyrafino­ plecionki, Ogólnie wprost jubileuszowa geograficzne swej we dzieł środki nawet pokazaną że d o b a r w i e n i a to się z p r a w d ą , wych starsze jej społeczeństwach użytku, pod w a eksponowano znad Alaski. wpadającego z faktu, wystawa niejszych w z zastanawiała zainteresowanie „Wystawy warunki w tych przeznaczenia głowy eksponatów ciemnego okresu katalogu: ciężkie z masek należy w y m i e n i ć morsa Ułatwiło tym przedłużenia tych od biorąc Świadczyło form ubogich bogactwie, obrazu. Ogólnie ich kości pochodzenia, mineralnego. okazję i różnego świata różnorodności stonowanego w z to p r a w d o p o d o b n i e dzenia rzeźb mumifikowane rzeźb zwłaszcza Wynika o Niektóre Obok zdobionych: innych rejonów miniaturowych a prymitywnych, świadczących techniczne i a r t y s t y c z n e , tarcze, broń, i n s y g n i a stroju. Z cji, dzieł kultur. plastyczną. przedmiotów pomimo od rozwiniętych wymową walory miki figuralna rozbudowanych, starych wspaniałą duże rzeźba mocno 463 stycznia w na 1964 r. Warszawie nim w referaty odbyło się Katedrze oraz trzecie z Etnografii dyskusja kolei tego Uniwersytetu skupiały się rodzaju War­ zasadniczo P i e r w s z e M i ę d z y o ś r o d k o w e S e m i n a r i u m o d b y ł o się w d n i a c h 2 7 — 2 8 V 1962 r. w K a t e d r z e Etnografii Słowian U J w K r a k o w i e . Omówiono n a n i m wyczerpującom e t o d ę w y w i a d u ( r e f e r a t Z . Białego)., o b s e r w a c j i ( r e f e r a t y E . P i e t r a s z k a , B . J a w o r ­ skiej i O. Mulkiewicz) oraz stosowalność m e t o d y s t a t y s t y c z n e j w etnograficznych b a d a n i a c h t e r e n o w y c h (ref. W. K w a ś n i e w i c z a ) . D r u g i e z k o l e i s e m i n a r i u m w d n i a c h 1 �KRONIKA 464 wokół trzech nowych w zagadnień: badaniach procesie obserwacji Pierwszym z omawiającym Poza drogą stosowanie wokalnych materiału, jącego utworu wzorcowego torskie od oparciu co indywidualne, dów celu danego J. rozróżnienia subiektywne omówił o znaczeniu własnego klocka drewna, detali i próba studenckim obozie nad zorientowanie się należy bardzo wacji. Opisywana utrwalonymi sposób jej znacznego wet waną wędrówki powstałych ona jako i w jej próba metodą przez i zindywidualizowania Ujemnie ich rzeczywistością. Okazało się, atmosfera odbiorców został co w zachodzą ich rezultatami było obser­ adekwatności doświadczeń pochodzących pomiędzy że ogranicza wyników liczne zjawisko utrudniać, a na­ stosowalność tej obserwacji i obser­ obserwacji, Ujawnione może z postrzeżeniami przedmiot określony. tu wstępnych Celem stopniu mimo bardzo był siebie powyższych obserwacji zestawienie że oraz przez Górnej pomiędzy z materiałów ściśle z poświęcony terenowych. rozbieżności materiałów również wykończaniu poszukiwaniu obserwacji świetle obserwatorów, zapisu na Film surowego została Ochotnicy różnic W dużo porównywanie, wypadło w badaczy przedmiotu. poszczególnych przeprowadzania w Sęku. od przeprowadzonych badań charakterze wykazała oddana procesie wyniki poszczególnych do Janie rzeczy­ prelegent współmieszkańców. k r y t y c z n i e i ostrożnie korzystać uniemożliwiać metody. jego zilustrował począwszy do etnografa. poznaniu tworzywa, ciekawie dążyć poszczegól­ terenowej w tego, przykła­ należy ludowym, artysty, formowania Bardzo przez pracy realizacji rzeźbiarzu ćwiczeniowo-badawczym przez obserwacji jego twórczej etapy Przedstawiła rozpiętości dokonywanej wyników Sęka obserwacją w pracy rzeźbiarza, zniekształceń Łapińskiej. doświadczeń kurpiowskim w od ilość żywotności etnograficznego warunkach kolejne wytworów Zagadnieniu filmu ludowej, ważne, duża regionalnego ama­ realizowanych muzyki społecznie ustalenia tempa dźwięku wychwytywanie poszukiwań zapisu filmowego skończywszy. działalności oceny K. o proces poprzez polichromii towarzysząca referat filmu dokładnie i i tą nagrywa­ odróżnić na wariabilności repertuaru melodycznych z k o l e i rolę należy jest terenie n a taśmie wyłącznie potrzebna w uzyskanego określonego ustalenie intersubiektywne, wykonaniu, tere­ referacie sprzętu umożliwienia poprzez w utrwalania Wartość etnomuzycznych strukturę sposobach od w kulturowej etnomuzycznych. sprawności problemowych dokumentalnego kulturowej, ukazuje w i Dla poznania co typów Olędzki projekcją wacji Badając spotykanych muzycznych. wistości na tego, sposobem nastawione zakrojonych, Stęszewski badaniach nagranie. oraz badaniach terenowej, reprezentacyjną. wątków Uwagi i (wysokości) wątku. wyczerpania nych taśmy) J . w jakości magnetofonu, szeroko in. w od i jego pozycji o metodę m. jest techniki rzeczywistości regionalizacji. się właściwym bezpośrednio W i zajął magnetofonowego jedynie eksploracji współczesnej obrazu regionu zagadnień instrumentalnych kamertonu. sposoby reliktów i osiągnięć zniekształceń problemu zapisu zależy (mikrofonu, wykonania ten oraz powyższych nielicznymi wypadkami wykonań w wykorzystania etnograficznych, różnego z obserwo­ typu znie- 1 2 — 1 3 1 1 9 6 3 r. w K a t e d r z e E t n o g r a f i i U n i w e r s y t e t u Ł ó d z k i e g o p o ś w i ę c o n o w dal­ szym ciągu metodzie obserwacji, szczególnie konstruowaniu i posługiwaniu się a r k u s z a m i o b s e r w a c j i (ref. K . Łapińskiej) o r a z a n k i e c i e j a k o t e c h n i c e p o m o c n i c z e j w t e r e n o w y c h b a d a n i a c h e t n o g r a f i c z n y c h (ref. W . Piotrowskiego). Sprawozdania z p o w y ż s z y c h s e m i n a r i ó w E . P i e t r a s z e k , Metodologiczne dyskusje etnografów, „ S t u d i a S o c j o l o g i c z n e " , n r 1/8:1963, s. 2 9 8 — 2 9 9 ; O . M u 1 к i e w i с z, Miądzyośrodkowe Seminarium Etnograficzne pomocniczych 'pracowników nauki, „Łódzkie S t u ­ d i a E t n o g r a f i c z n e " , t. 5 : 1 9 6 3 ; s . 1 7 9 — 1 8 0 . �465 KRONIKA kształcenia; inne pewne znów studenci II roku, wniosków (wg i a więc i zapisie, zupełnie rodzajów się fakt, jeszcze pominięte że przede niewprawni. wszystkim: do obserwacji, wiedzy opisie, i ich wiele przyczyn znajomość techniczne przedmiocie byli Niemniej niedokładna trudności o w obserwatorami zdeformowań nie dostatecznej zupełnie jest dokonanych na instrukcji brak zostały łagodzącą badacze składają interpretacja strzeganiu rzeczywistości Okolicznością dotyczących prelegentki błędna elementy zmienione. przy obserwacji) po­ można uogólnić. Zagadnienie o regionu wyznaczaniu ków granic własnych stawił badań propozycję wnętrznych i i ustalenia ludu. skiej ludowej, uwzględniono ich etnograficznego 0 ludu. posiadające znacznie nie jak charakteru specyfikę 1 ważnym np. kryterium jest Zagadnienie regionu o się na obszernej krajobraz jak i geograficznym. Zupełnie stosunku ryczne do strzennej, stanowiącej są naturalnym. produktami się określonego i epoki współczesne regionalizmu zagadnienia: W analizuje się sekwencji czasowej i gospodarczego się to niż roli R. odbicie w referacie opierając związku ciągu spotyka w środowisku prelegentka szczególnie formacji z regionalna na cech z W dwojakie jego charakteryzują i obszarze, w realizacją regionu zróżnicowaniami podejście wyraźnym etnografii, środowi­ etnografia, Krytyka pewnym histo­ czasowo-przeczy cechami obszarach. się ostatnich determinizmu perspektywicznym cechy ana­ rubież, zajmuje nad przestrzennymi czasowo-przestrzennej. region, w człowieka geografia wyznaczonych danej terenowych badania jako pomocnym Autorka człowieka Kukier Mazowszem, mieszkańców. przeszedł pojęcie planowaniem badań a geograficzne, współczesne pewnych ziemie regionu historyczne, bardzo z przezwyciężeniem rangi to etnograficznych rozmieszczenie czy również terminów się operuje na znaczenia współwystępowanie jego geograficznego. podłoże rezultat z Kujaw pojęcie granice zasięgu kapitalizmu. Podobnymi związane pracacli znalazło niej którymi feudalnej nie podważa ustala Wg bezpośredni regiony modelu kulturowymi. regionu. do Wielkopolską jego grupowej stanowisko zdyskredytowały oraz samookreślenia się przez ukazania regionu widzenia. pomiędzy tych próba rozwojem należały kujaw­ przejścio­ właściwej odmienne Regiony, z to granicy kilkuletnich badaniach Wiąże o podziałów, etnograficzno-historycznych, lub z Jest we­ punktu odrębności własnych oraz samookreślenia wiedzy etnograficznego środowiska ewolucję. pojęcia geograficzne skiem i stanu wytworzyło wyznaczaniu środowisko Kujaw wewnętrznych przeszłości z regionizacji przywróceniem i w Kujaw, Przy itp. P i e r w s z y l a t znaczną geograficznego w i i składniki. związku, pracach poczucie literaturze kulturowy dziesiątków wielu problematyce pojęcia, że granic podstawie t e r y t o r i a l n y m , określonym regionu. Trawińskiej takie tego, etnograficznego tego wyni­ przed­ jeszcze powiązaniu Kukiera 1955—1960 prelegent etnograficznej potwierdzenia w D. lizuje skutek jej Na R. podstawie na granic i ścisłym etnograficznego dostatecznego Wykazywanie, zaciera Na nimi w s z e r s z y m zasięgu mające wego z niektóre historycznej referacie 2 wszystkim wyznaczaniu w Kujaw . z lat niewystarczającego tylko wpływu zostało etnograficznych przede przy oddziaływania konsekwencji nie Wobec porównawczo wzajemnego i terenowych obecnych regionu, etnograficznego poruszone etnograficznych ankietowych podziałów kulturze regionalizacji podziałów do lub tego też uwzględnieniem badaniach nad O m a w i a n y r e f e r a t w p o s z e r z o n e j f o r m i e u k a z a ł się j a k o a r t y k u ł p t . Regio­ nalizacja etnograficzna Kujaw {na podstawie samookreślenia ludu), Prace Komisji Historii Bydgoskiego T o w a r z y s t w a N a u k , t. 1 : 1 9 6 3 , s. 1 0 9 — 1 6 3 . 2 30 - LHnoprafia P o l s k a , t. I X �KRONIKA 466 różnicami na przestrzennymi rzecz interpretacji Seminarium Odbędzie się badaniom rowymi zakończono ono w Ziemiach Spontanicznie pracowników obrad i w a już ośrodkach zyskują na mającym może U AM się interpretację i tematyki następnego Poznaniu i poświęcone oraz nad nimi, mogą Po razie (2 a także wymownie mieć nieco one dniu konferencję woj. razy w potrzebie w i o by 2. Referat 3. z prof, Komunikaty „Zmiany w Dyskusja. W interesującym wynika, że i 1740 t y s . o s ó b prawie wieku 2 ludności w w mentując a Dobrowolska im. Wojciecha w Kętrzyń­ Olsztynie problematyce wieku tyle. 10% zorgani­ demograficznej zagadnień demo­ ppłk. woj. „Ruch mgr. olsztyńskiego rozwoju naturalny Stanisława w latach ludności woj. ludności Żyromskiego, 1950—1960", olsztyńskiego". dr E . Rosseta z punktu pewnemu Wzrost pracy. się ludności osiągnie widzenia produkcyjnym drugiej ekonomicznego ludzi w kategorii więc wiąże istotne m. in. w pogłębieniu w wieku starczym ludności kategorie Z prognozy s t a r s z y c h . Jeżeli w będzie się procesu jako wieku z zmiany próg ludności: na natomiast 1980 r. prognoza kategorie i poprodukcyjnym. 65 l a t , t o Nastąpią ok. 9 % przedstawiona zmniejszeniu, kategoria powyżej została na trzy podstawowe dwie w r. i c h 3346 t y s . , potrzebą w uru­ strukturze starzenia starości starczym pozo­ 1960 się lud­ społeczeń­ i znajdzie się starości. części obliczu swego naszego to o d p o w i e d n i m i osób, współczesnych Ostojskiej, b) rozbiciu zwłaszcza wyrażające progu miliona prof, ulegnie miejsc 1980 r. P o l s k a dalszej Małgorzaty ludności czyli grupa razy Przyjmując graficznym 9,6 tematyce. dyskusji. wzrosną, nowych pobliżu W instytucji organizującej dziennym: „Ze „Perspektywy referacie pierwsza było więc wieku Grzesiaka starców, poważnie stwa, pla­ nadać Ludowej". 1950—1960", przedprodukcyjnym, stałe chomienia Rosseta, P o l s k i d o 1980 r. w dorosłych, wieku a) latach strukturze Podsumowanie w Edwarda naukowe: 5. ności. w O L S Z T Y N I E „Pojezierze" współczesnej zebrań, sprofilowanej Naukowych porządkiem Rzeczypospolitej w 4. dzieci, w dr mgr. Stanisława demograficzna a Badań poświęconą następującym Polskiej olsztyńskiego osób 1963 r. O ś r o d e k czasie zatem stałej ośrodkach W w niesłabnąca rodzaju warto wyraźnej DEMOGRAFICZNA i Zagajenie. graficznych woj. kultu­ rozproszonych charakter poszczególnych roku?) duża tego etnografów doświadczeniach Społeczno-Kulturalnego naukową olsztyńskiego 1. c) 14 g r u d n i a Stowarzyszenia zował zostanie pomocniczych dyskusje stosunkowo o dla etnograficzne Ożywione improwizowanej, przedstawicieli częstsze seminaria tradycję. wstępnych K O N F E R E N C J A W spotkania. przemianami Tereso skiego geograficzną w robotniczych swoją świadczą znaczenie imprezie, spotkania miejsca doroczne już pomiędzy prowincjonalnych. komitetem zarzuca funkcjonalnej. Etnografii zorganizowane uczestników, omawianej z i Zachodnich. nauki szczególne cówkach w przerwach frekwencja częściej ustaleniem Katedrze prowadzonym na coraz historycznej w referatu kraju, liczbami. 1 9 6 0 r. — prof. ze I 14,1, a E. Rosset zwróceniem tak w n p . jeżeli 1 9 6 3 r. omówił uwagi — w na w socjo- urbanizację, zmiany doku­ 1946 r. 15,0, c o w miastach stanowi około żyło 49% �467 KRONIKA całej w ludności. miastach np. w jest w takich kraju, w że w a S. nizowanie się po się instytutu tendencje do jeszcze omówieniu problemami zmian w zagadnień zamieszkałej miast. woj. S. pod słabiej się w kobiet skali całego olsztyńskim. w tym woje­ Żyromskiego względem niż w ludności, wyni­ demogra­ kraju. Jedynie natomiast na wsi procesu. w strukturze siły który wieku roboczej oraz kompleksowo ludności w woj. postulował zająłby się zorga­ zagadnie­ Polsce. i kilku ośrodków komunikatów będących konferencji naukowych podzielili przedmiotem dokonał prof, się w Polsce wynikami poza uwa­ swoich badań konferencji. dr Edward Rosset. Adam ETNOGRAFIA Jeżeli 1963 r . płodności ludności młodym starzenia bilansu na mgr zachodzą tego demograficznego, referatu Podsumowania ludności się ppłk. województwem się zagadnienia demograficzne naturalnego komunikatu się przedstawiciele dotyczącymi dotyczących jest dostrzega zajął Z ludności wielkich 100 t y s . m i e s z k a ń c ó w , to w problemy ruchu się ludność skoncentrowano zagadnienia starzenia Grzesiak dyskusji rośnie omówione omówiono 1950—1960. demograficznymi W gami komunikatach olsztyńskie nie olsztyńskim niami w omówiła obserwuje olsztyńskiej Mgr referacie procesy miastach zrównania szybko zostały W latach woj. ficznym, przededniu 22. N a s t ę p n i e Ostojska wództwie w Zwłaszcza 11 m i a s t , k t ó r e p r z e k r o c z y ł o miast kraju. natomiast M. więc wsiach. 1946 r. b y ł o naszym kało, Jesteśmy i we Wyderko POZAPOLSKA ZSRR ETNOGRAFIA Rozwój etnografii budowanych nięcia etnografów letniej pracy metoda teorią wyniki stawali rzymskie n a opisie ważnych wieństwo stwo i zińskich obu uczony, Doniosły i Sarmatów, ludów. pierwszych Kaukazu: wkład w Gruzja) starożytni niektórzy W X I Leontia kształtowanie nie Herodot a udowadnia problematykę Mroweli, wszystkim który stwierdza Czerkiesów, w już stara w wielo­ radzieckiej. odległej prze­ starożytne przy tym próby się z tam konsekwentnym etnografii czynią źródła poprze­ rozwiązania wykazać pokre­ kolei pokrewień­ podobieństwem elementów etnogenezy pracy wspólne Lezginów się gruzińskiej jej sięgają Strabon roz­ Osiąg­ Wypracowana zawsze z nich Egipcjan, które w. eponimów Ormian, i szkole Gruzji działalności terenowych. przy dostarczają in. etnogenetycznych. historyk i naszych innych ludów m. na badań przede gruzińskiej Pisarze tylko i uzyskane danych kulturowych: 1 etnograficznych. problematyką etnografów (zachodnia nie podstawę badań o SRR intensyfikacji swoją mówić ormiańskie. Gruzinów-górali gruziński i dla zjawisk Kolchów u mają i metodyką etnograficzną problemów, kulturowych i pozwalają Bezcennych greckie, S R R polega „intensywno-kompleksową" Zainteresowania szłości. Gruzińskiej GRUZIŃSKIEJ etnograficznych gruzińskich nad nazywana stosowaniu w instytucji W i podejmuje Historia carów pochodzenie już gru­ Gruzinów Albańczyków. etnografii wniósł w XVIII w. Informacja n a p i s a n a została n a p o d s t a w i e materiałów zebranych w czasie podróży n a u k o w e j do Tbilisi i S u c h u m i w 1 9 6 3 r. o r a z danych dostarczonych p r z e z gruzińskiego etnografa G . G a s i t a s z w i l i , p r a c o w n i k a n a u k o w e g o Działu E t n o ­ grafii Instytutu Historii A N Gruzińskiej S R R . 1 �KRONIKA 468 Wachuszti kazał Bagratloni, on nader gospodarki, rzeń. i odzieży, Godne X I X wszystkim nader pod istotne Rosyjskiego znaczenie ramach wał znany etnograf miało nad kulturą ludową poeta był w transportu, intensywnego utworzenie w utworzono R. latach znamienity sześćdziesiątych X I X Czawozawadze i grafii „Drojeva", pozwoliło na nowe, conych cenną dotąd wówczas Działalność całym kraju. Oddziałem było podjętą najbardziej w. i wie­ zestawienia Gruzji, Dla przede etnografii Kaukaskiego Oddziału Muzeum i którym kiero­ pppularyzatarem społeczny i gromadzi pisarz wokół Materiały Czaw- siebie grupę publikują Towarzystwa badań I. etnograficzne Upowszechnienie i gruzińskie zainteresowań Historii ośrodkiem inne i Etno­ i takich jak D. Bardawelidze, w Gruzji nieco jak prace w naukowych (sektor) Etnografii Dzierżyńskiego w znalazło Obok w przeszłości, Gruzji i zatrudnia w okresie zakresie etnografii. Insty­ Kaukaski Insty­ (gabinet) Krajoznaw­ Gruzji. gdzie jeszcze dobrze Czitaja, mianowicie Żydów Tbilisi, z Etno­ inicjatywy Etnografii. sprzed aktywnie naukowców, radzieckiej Gruzji: powołania w Obok Rewolucji, międzywojennym pokolenie w i G. G. i in. Struktura organizacyjna jest również Tbilisi. i dzisiaj 8). P r a c o m w AN W Działu im. I. którzy Czitaja, etnografii 1941 r . podziale na szeroko Dziale Działu całej już S R R , niesłychanie prowadzi się oddziały: etnografii uczonych, miejscowego Republice pracuje wielu uniwersytetu. naukowych. AN lat patronuje znanych Etnografii pracowników w naukowej placówką Dżawachiszwili od w i e l u Gruzińskiej ramach centrum Najpoważniejszą Historii absolwentów 30 prof. Towarzystwo Zakład chwilą etnograficznych poważnych, ok. z Instytutu I. C z k o n i i , w wszystkim w nowe instytucji Gruzji. wyraz nader w dopiero formy bogatym instytucje, a działalności etnografii inne z kierował ZSRR, Gruzji rozrzu­ Akademii SRR. członek-korespondent etnografii Nauk Sachokia, podjęli Muzeum (kawkazowiedienija), powstaje swej S. Makalatia, A. K r i c h e l i Gruzińskiej Podobnie F. badawczą przybiera etnograficznej i ze rozbudowie pracę W. Nauk w Gruzji, naukowym Uniwersytecie Czitaji znanych Arakiszwili współuczestniczy samodzielną G. w w 1921 Należy etnograficznych, Historyczno-Etnograficzne również prof. uczonych, Kaukazie Akademii Muzeum oparcie kierownictwem zasłużonych o kolekcji Gruzji w etnografii. zgromadzenia jeszcze w rozwoju którym prowadziły Wiedzy radzieckiej do Muzeum poważnym znalazła pod 1 9 2 6 г., wartościowych nader Etnograficzne grafia w władzy warunki etnograficzną Historyczny i Archeologiczny lidze w etnograficzny, 1 9 0 7 r. Państwowe tut co w Etnograficznym, Naukowo-Badawczy (ul. do zorganizowano współpracowników korzystne tut i prze­ zakresu obyczajów naiuki Gruzji. „Moambe". i ustanowienie inicjatywę, po zorganizowanym cze jego i zorganizowanie bardziej Tbilisi wszystkich już „Iweria" Październikowa stworzyły odnotować w swej in. z Gruzji. Rewolucja roku także 1951 badacz zbierane etnografią m. rosyjskiej. Inicjatorem etnograficzną I. a którym gabinet Eristawi. również roku problematyką przez pracy zmierzające nauki przy zainteresowanych czasopisma: W Gruzji, rozwoju nurtu Geograficznego, Muzeum i kultury Wachusztiego postępowego Towarzystwa W środków wysiłki dalszego wpływem który dotyczące kulturowych. okres Kaukaskie. czawadze, carstwa są zjawisk to gruzińskiego. Opisania materiały budownictwa, podkreślenia porównywania Wiek autor interesujące w Gruzji i jak G. Wspomnieć tutaj prof. rozwoju Kaukazu. W. Bardawe­ etnografów, również Dział S R R kierunkach, etnografii sumie Dział G. Czitaja, dla dwu Czitai, młodych W jest Gruzińskiej zasłużony badania działalności koordynującą przede Etnografii należy o licz- �469 KRONIKA Wybitny etnograf respondent gruziński Akademii fesor nych ale aspirantach, również Kaukazu. od z należy pracujących lat przy badania okresu Należy Działu działalność przejścia i pro­ Tbilisi etnografów zagadnieniami okresie członek-ko­ S R R Osetii, Abchazji, badawczych nad w w dokształca Dagestanu, prac Gruzji kontynuowaną Dział Czitaja, Gruzińskiej Uniwersytetu czym Azerbejdżanu, Problematyka Podkreślić mas z G. Nauk jest nie zmierzającą socjalizmu do z Gruzji, i innych krajów szeroka współczesności, od tylko Adygii i urozmaicona. życiem do i kulturą komunizmu, przebadania kultury oraz Gruzji przedrewolucyjnego. również etnograficznego, uczestnictwie etnograficznych wspomnieć podjętych etnografów Akademii z z o pracach inicjatywy nad przygotowaniem Instytutu zainteresowanych Nauk Gruzińskiej Etnografii Republik. S R R godny kaukaskiego A N Spośród uwagi ZSRR atlasu przy wydawnictw jest periodyk �KRONIKA 470 „Materiały 1937; w leuszu z do 70-lecia zakresu rodziny. nych. jego Oddzielnie tkactwa, rozdziału Etnografii 10) t o w 1852, niesłychanie kraju. w Obok chowuje cenne chetnych, nim są zabawek. i zarówno z sującym nas Oddziale zany dawną grafów się u I [wiestnik] żył i historii tym następuje dopiero -etnografów. już wielokrotnie Poza Tbilisi metodyki wszystkim metody sową". złożone w Studium dzięki Języka storycznych i W intere­ ściśle poważnym kilku powią­ ośrodkiem Spośród poważnym praca i etno­ dorobkiem znawcę obróbki druku znajduje trzytomowa. publikuje Prace „Goniec od roku, rocznie zasługi studium Uniwersytetu I opuszcza poważne kształci w Tbilisi. specjalizacja ok. 6—8 na Uniwersytecie poło­ archeologii, Na jednakże absolwentów- jest wspominany z przez Literatury i Akademii, jakim spotykamy — tam etnografii prof. G. stwierdza walczących obumierającego, i do na terenie o Sztuce a AN także zbiory prof. z Tbilisi, godne zakresu mówi G. się teorii przede etnograficznej „intensywno-komplekCzitaja elementów nowego, w praktyki Czitaję [...] się pracami radzieckiej wprowadzeniu twórcę połączenie starego, z szkole tam jej zainteresować tejże podejmowanymi etnograficzna przeciwstawne może m. in. Instytutu Wiedzy Tbilisi. gruzińskiej opracowaniu zjawisk tkanin zapoznaje naukowych, terenowe. Kaukazie etnografów naukowe, związku nazwanej „Rzeczywistość [...] już Etnografii instytucjami O nieszla­ Czitaja. środowisko etnografii. badań, całym jeszcze i n n y c h placówek, również Gruzji", Muzeum, Historycznego Historyczno-Etnograficznego uwagi Zbiory metali zakresu. W jako prze­ fndii. ceramiki, wyśmienitego Etnografów jest Zakładu S R R , Instytutu Etnograficzne i G. wymienionymi Muzeum i na Wydziału I I I roku. prof. działalność Gruzińskiej jest po i Muzeum, się całego z Muzeum współczesną. również z tego 1926, dzięki Gruzji". Gruzji wykładana Kierownikiem prac roku innych Etnografii pracownicy etnograficzny. sztuki i wystawa jest (ul. K e c - Zorganizowany Abisynii kulturą pomyślanej są w pracowników Rechwiaszwili, Muzeum etnografia — drewna, wyróżniających licznych Dżanaszia Kaukazu Iranu, z Nauk, a N. w i żelaza — Oddział Kaukazu, ośrodek i etnograficz­ etnograficznych rolniczych, jak struktury Etnograficznego Tbilisi. systematyczne badania autorami etnografii in. z dotyczące i 2 w Gruzji sekcjach: Akademii należy Państwowego m. 22 etnografów własne Metalurgu uniwersytecki studium terenu monografii Kaukazu . S. pisaliśmy „Etnograficzna Muzeum, których rozwoju etnografii z roku jubi­ prac Działu im. kolekcji w okazji prace wierzeń z Gruzji się z serię już Ludów tomu już narzędzi K a u k a z u , autora tom etnograficzne, Dla w II czym tradycyjną,- Etnografii wymienić ludów jego o muzealna, pracuje działających do w broni, kulturą etnografów cenniejszych zbiorów organizującym naukowym, metali — naukowo-technicznych. Działem z naukowym, zyskał srebra, się instytucja etnograficzna opracowywane i publikuje ukazały transportu, Muzeum etnograficzne, Ekspozycja pracowników „Gruzini" ukazał G. Czitai popularno-naukowych kolektywu wszystkich materiały złota seria prof. Nauk ramach budownictwa, jest poważna przebogatych zabezpieczone i druga „Materiałów" Akademia Państwowego choweli tom poświęcony której osiągnięciem przygotowanie roku w wydawana Poważnym zgromadzeniu Ponadto Gruzji, metalurgii, Oddział Gruzji". Pierwszy tom X I I — X I I I urodzin. etnografii rolnictwa, jest Etnografii 1963 r. w y d a n o — i przedstawia kulturowo-hi- postępowego. W związku Narody Kawkaza, t. 2 , p o d r e d . B . A . G a r d a n o w a , A . N . G u l i e w a , S . T . J e riemjana, L . J . Ł a w r o w a , G . A. Niersjesowa, G. S. Czitaja, w serii N a r o d y Mira p o d ogólną r e d . S . P . T o ł s t o w a , M o s k w a 1962. 2 �471 KRONIKA z tym każde związku "być z rozpatrywane pracach w zjawisk, zakresu »sumę z życia je bazy pracy cześnie za kiedy i te tj. jego prawidłową zabezpiecza mniej subiektywno-ilościowych ważniejsza procesów przebywania w dzenia Tbilisi graficzną w okresie matyczne to Istnieją tej z większym wynika z Instytutu lub obserwacji kulturowych procesów („rok sposób prowa­ zasadniczych ustaleń liczący w badaniach przede Muzeum stolicy ramach na z etnograficznym. dotyczą uwzględniana w tej Przypomnijmy, że naukową również Ośrodek Nauk miejscowe Osetii, Instytutu Państwowe badań etno­ zagadnień społecznych i kulturze „Prace ukazało i W coraz problematyka chłopstwa Abchaskiego 32 tomy. eksponuje się Pań­ zatrudnia etnograficzną Gruzińskiej etnografa. zajmuje SRR, a się gro­ Muzeum. prace etnograficzne prowadzone Naukowo-Badawczego Muzeum etnograficzny G . S . C z i t a j a , Principy i mietod polewoj w i e t s k a j a E t n o g r a f i j a " , n r 2 : 1957, s. 2 9 — 3 0 . S. D. I n a ł - I p a , Abchazy, S u c h u m i 1960. również gromadzi działalnością ludzi. etnogenezy. życiu nie tys. stosunków dotąd obecnie 74 wszystkim jest Abchazji Akademii południowej 1959 o k . drukują których terenu doktor już przede w syste­ Intytucie Inał-Ipa, rozbudowany problemów abchaskich w to materialnej, także jednakże Południowoosetyńskiego tam a etno­ 1932 r. monografii naukowych. przeobrażenia etnograficznych terenie S R R . Pracuje oddziałem kultury Naukowo-Badawczy materiałów Cchinwali, Adżarii, jest S. systematycznych w., w m. in. obszernej i Historii", które placówki szczegółowych Oddziału i Etnografii roku i etnograficzne utworzenia instytucji prowadzącej Oddziału Abchaskiego Oddziale Abchaskiego S R R . Działalność z etnografów Abchazji, Instytut Abchazji Suchumi, Cchinwali, Obwodu. jego etnograficznych, wg X X wszystkim Literatury kolekcje chwilą w w danych w gospodarki Artykuły w z oraz Etnografii Gruzińskiej pracowników możliwości podejmowane stopniu madzeniem A N Instytutu początków Batumi, prac niewielki, Języka, Batumski wielu również A SRR, Oddział utworzenia 5 sytuacji a Do działają Autonomicznego 1962 r. K i e r o w n i k i e m i Interesujące 4 etnograficz­ stacjonarnego Taki ogólnych, jako Równo­ bardziej Głębokość badanych Adżarskiej prowadzi nie było X I X kołchozowego. 3 zjawisk [...] się i funkcję. Zbadanie ludu. zjawiska opisuje długotrwałego, etnograficzne Historii Etnografii. Prace współczesna, z w tradycyjnej wierzeń zińskiej [...] bez cykliczności stolicy zatrudniający naród w kultury i etnograficzne. Oddział graficznych. w jest kompleksowym charakterystyk szerokości. Instytucie zapoczątkowano dopiero ośrodek, Abchazi Z fiksacji od badanego etnograficzne przedrewolucyjnym 4 są placówki Literatury badania jednak W języka Batumi, historycznych, autor stwowe metodę Południowoosetyńskiego owym Abchazji . i ich etnograficznej prace Języka, chwili od uwzględnienia ASRR, mieście Suchumi doszło jest bez naukowe Instytutu nauk wykonania winny terenowych sprzężone przedmiot obiektywno-jakościowych. niemożliwe pracy kiedy przejścia przy włączymy technikę taką zjawiska 3 stołecznym W do znajomości Abohaskiej W uważać — nierozerwalnym i radzieckiej" . Poza stolicy drugiej możliwość jedynie kompleks pracy terenie, bez terenowej etnografii się z w fakty historycznym. W spełnimy w tylko tego i przekroju materiał, można kiedy kompleksów a zrozumiane [...]. O p r ó c z strony nadbudowy, nych, etnograficzny"), być wymagania z jednej ludzkiej*, •etnograficznych może zjawiskami ich ruchu, rozwoju etnograficznych badaniu z zjawisko okrążającymi w A N Gru­ Południowoosetyńskie południowej etnograficzeskoj Osetii wyka- roboty, „So­ �KRONIKA 472 zuje się grafii interesującym Istotne tylko znaczenie wymienione pracuje w więcej dla już badawczym S R R 40 p o s i a d a badań etnograficzne resowaniach teorią Gruzińskiej dzieckiej S R R popularyzacji rozbudowane Gruzińskiej niż Rozmach cówki w dorobkiem i wydawniczym w zakresie etno­ Osetii. gęsta oddziały etnografii placówki sieć Gruzji i regionalnych maja jednakże muzealne. Obok muzeów, spośród nie nich których etnograficzne. terenowych prowadzonych i bogactwo zbiorów i metodyką badań dalszy w naukowe rozwój i przez rozbudowane muzealnych, przy etnograficznych, pozycję jednego naukowe jednoczesnych zapewniają z czołowych pla­ zainte­ etnografii ośrodków ra­ etnografii. Guram Gasitaszwili, Zbigniew Jasiewicz Czechosłowacja E T N O G R A F I A Współczesna duży z dynamizm Katedry utrzymując istnienie nad i młodą instytutów syntezą zabezpieczonych a. stopniu obowiązek zbiorów w Działalność U n i w e r s y t e t y . Brnie i kloristiky rola Słowacji Filozofické Dvořáka. W E . Vrabcova bek i cjalna prof, nazwa dr A. runkiem aktualne studiowania i Potwierdza muzeach przeobrażenia II roku przedmiotu również etnograficznych i społeczno- specjalizacje, o przez ponad m. in. program pobocznego. Świadczy realizowany to to nowoczesny po kadrą. wykazuje nas. Wynika realizują wprowadzają przygotowaną Dyspo­ tym nie również plan 5 000 0 0 0 oddziałach badań zebranych narodowych trzech asystentów 2 3 4 a prom. prom. Brnie hist. Dekana. J . nas Zakładem związku z Beneš, składa 4 dr w doc. dr. K a ­ dr V. Hasalová Švecová, A. Katedrą niedawno Ponadto D. Holý się Katedrze i V. Dien z dwóch na Frolec. Umena pod kie­ zakładów: doc. d r R u d o l f CSRS Ro­ (ofi­ zmarłym w Universiteta kieruje pobytem a Fol- przez Archeologie Komeńskiego Katedra Moraw Etnografie kieruje Jeřábek. Katedra dydaktyczną Pradze, S. 3 Richard Fakulta Interesującym w są hist.) Folklo:ristiku) , po nauk Folkloristika Filozoficki w zatrudnieni (skrót istnieje i etnografii. Katedra kierowana 2 J . E . Purkyně kand. doc. dr. J a n a istnieje kierownika działalność tj. dla C z e c h w University , Bratysławie, archeologa w rozwijają Pradze historycy Etnografii K o m u n i k a t przygotowano Instytutu Etnografii ČSAV. P r a h a 1, S n ě m o v n í 7. B r n o , A . N o v á k a 1. Bratislava, Gondova 2. 1 W uniwersytecie doc. dr naukowo-badawczą uniwersyteckie, oprócz promowani pro i Czechosłowacji ośrodki Fakulty Karelovy Na ośrodku, a W dydaktyczna Bratysławie. Seminář zajęcia archeologii w Václavíku, trzecim Etnografia trzy Zakładzie oraz J . Štastný. prowadzi W dużym dobrze ludowej. nautkowo-badawczą w i w które Socjalistycznej np. u regionalnych. 1. i aniżeli większy naukowo-badawczych kultury 1 znacznie czechosłowackie równocześnie przeważnie CSRS Republiki uniwersyteckich, uwzględniający -gospodarcze. nują ośrodków W Czechosłowackiej rozwojowy, działalności nauczania i etnografia Bed- zaproszenie �KRONIKA nárik, rey specjalista od k u l t u r y Melicherčík. 1 Ś. Mruškovič. Cechą nie szy się od dyscypliny, roku, jak Uniwersytecie pejski lub Dinacji obowiązek się Pradze w (50 wiązek studiowania Poza Naczelne 15 2 jest (prom. hist. Na miejsce lub naukowych ludową hist. Holý). Botik, Robek i i cie­ młodzieży specjalizacje: takiego ČSAV na akademickim czasie w 10 w 123 s ł u c h a c z y jak Może Katedra mono­ student rok znajdują tylko być odwrotnie. Pra­ Studia 5, w dru­ się tylko 3 6 % , t j . 45 NRD, np. Dalej ma studiów 1963/1964 w ośrodku np. w nim kom- tych 7 etnografii analogicznie euro­ Z Bratysławie . pierwszym studia I 5 na folklor wykładów kandydatów lat . przykład programu 50 które 14 i oczywiście n a s , pięć Na specjalizacji, roku liczbę NRD i u pozaeuropejską. Brnie Katedry problematyka 8 zajmuje Jeřábek Badania Folklor osób, istnieje obo­ folklorystyka, archeologia, hi­ języki. doc. Dvorak, (doc. lub Nabór pobocznego. i cztery każdej Zaoczne CSRS, dydaktyczną zajmuje w ogólną W aczkolwiek również specjalizacja. realizacji rok. W tym samym etnografia, działalnością Melicherčík, sztuką w przedmiotu geografia dla 6 drugi metodami. jak jak w się Etnografii studiów . słuchaczy. 8 pracowników (prof. 10 Dla Instytutu słuchaczy, stacjonarne . głównym prawo, co 21 studentów). studia storia, się traktowa­ odrębne, społeczna. podobnie europejską 12 And­ Michálek oddzielne to odrębnymi wprowadzono po końca odbywało trzecim odbywa jeżeli do i dwie. są dr J . J . Podolák. jest naukowców, rozpoczyna etnografię więcej łącznie eksternistyczne i mniej odbywa studiowało 13 Pradze współudziale wysłuchać stacjonarnych gim w również wśród iż się p r o f , J . Botik. doc. d r twierdzą, CSRS, obowiązkowo przy tj. w wspomniano, Karola wybiera graficznych, dze już pozaeuropejski, przygotowała się materialna trwają zajmuje hist. czechosłowackich Etnografowie kultura prom. współpracuje placówek posługujące etnograficzne pełnią Zakładem zainteresowaniem aniżeli Studia II z folkloru. większym studiującej Po Ponadto materialnej. Folklorystyką asystentów charakterystyczną etnografii pokrewne w Funkcje 473' nad Štastný). dr i się kulturą Dwóch oraz hist. prace w prom. społeczną Na ogólną t y m 5 literaturą hist. Mruškovič) pierwszych naukowo-badawcze. duchowej. folklorem, Vrabcova prom. prowadzą kultury prowadzi interesują i Beneš 1 i liczbę ludową Michálek), etnomuzykologią 3 naukowców przeobrażenia (prom. spo- W spisie wykładów studium etnografii w Pradze i w Bratysławie figuruje m. in. n a I r o k u nie wykładany u n a s : „Wstęp do folkloru". Nadto w P r a d z e obo­ wiązuje p r o s e m i n a r i u m z etnografii p o z a e u r o p e j s k i e j , a w B r a t y s ł a w i e obok tego i z f o l k l o r u o r a z w y k ł a d z t e c h n o l o g i i wytwórczości rzemieślniczej. N a I I r o k u w P r a d z e obowiązuje studentów w y k ł a d „Czechosłowacka l i t e r a t u r a l u d o w a " oraz „Słowiańska literatura l u d o w a w r a z z s e m i n a r i u m " . W Bratysławie wykład wraz z s e m i n a r i u m z f o l k l o r u ( t o s a m o n a I I I г.). N a 5 i 6 s e m e s t r z e w p i e r w s z y m o ś r o d ­ k u w y k ł a d a się e t n o g r a f i ę c z e s k i e j k l a s y r o b o t n i c z e j , d a l e j historię i teorię b a d a ń nad tańcem i muzyką ludową oraz historię i teorię literatury 'ludowej wraz z s e m i n a r i u m . W ostatnich dwóch l a t a c h obowiązują studentów tylko przedmioty s p e c j a l i s t y c z n e , j e d n a k w w i ę k s z y m w y m i a r z e aniżeli u n a s . Np. przy wyborze specjalizacji z etnografii europejskiej studenta obowią­ zują p o z a w y k ł a d a m i ogólnymi: e t n o g r a f i a K a r p a t , rzemiosła l u d o w e , współczes­ ne badania w etnografii europejskiej, etnograficzne problemy archeologii, w z a j e m ­ ne s t o s u n k i w etnografii B a ł k a n ó w , węgierska etnografia i jej s t o s u n e k do e t n o ­ grafii Słowian, słowiańskość w k u l t u r z e czeskiej, stroje l u d o w e w etnografii e u r o ­ p e j s k i e j , p r o b l e m y c e r a m i k i l u d o w e j , s z t u k a l u d o w a i jej s t o s u n e k e w o l u c y j n y do e u r o p e j s k i e j s z t u k i ogólnej. Z t e g o n p . n a I r. w P r a d z e s t u d i o w a ł o 8, w B r n i e 5. N a I I r . w p i e r w s z y m o ś r o d k u n i e b y ł o s t u d e n t ó w , w d r u g i m 2. N a I I I r . b y ł o w k a ż d y m p o 5 s ł u c h a ­ c z y . N a I V r . 4 i 2 , n a V r . w P r a d z e s t u d i o w a ł o 4, a w B r n i e b r a k b y ł o s t u d e n t ó w . M n i e j więcej tyle s a m o co w j e d n y m ośrodku w Polsce. 5 G 7 8 �KRONIKA 474 łeczne współczesnej materialną lec, ze czoło osiągnięć przedmiot i Z dium zakres spojrzenie folkloru. na przesądy zakresu się folkloru i I n s t y t u t y . Czech i Moraw Etnografi i znany w dr Božena w pierwszej w Polsce, Plan kolejności wackiej. Praca jak i c h oddziałach w odpowiednie gółowy 17 . W być zespoły konspekt gospodarkę we ma i o X I X w. pracy w Na latach wysuwa się pracy Bednaříka wyrobie tej pracy O. sprecyzowano materiału oraz periodyzacji dzie­ o pasterstwie, wapna opublikował i Fro- R. l ň . Jeřábek Nahodila artykułów, ma­ Ciekawe i n A. m. . stu­ Nowe Robka in. 1 2 . Dvořáka budownictwie. dwa oddzielny dla akademik d r Jiří Ostav naukowo-badawczy do dla w Moraw dla obejmuje pożywienie, i kulturze osadnictwo wyróżniono: . kultury Słowacji poszczególnych w 1 4 rozwój w w 15 ) jest przewiduje czeskiej i sło­ siedzibie Instytutów, Koszycach potworzono problemów kultury. takie budownictwo stosunków pro fol­ dyrektorem Vied Instytutów materialnej i (Üstav wybitny Natomiast ludowej dla Instytutem 1 3 Akademie Zarówno 1 6 Pradze kieruje wspomnianych 1970 r . Brnie w Věd) Horák Osobny Bratysławie. Slovenskej syntetyczne zakończona Etnografii. w Nauk Akademie prof, opracowanie Instytuty Słowacji Akademii (Národopisný społecznej . W kulturą technik. klasyfikację interesujących istnieją badawcze technikę, kulturze w Československé Bratysławie Filová. i ludowym kilku nad Švecová jego najnowszej prace i Czechosłowackiej Folkloristiku Instytutu i CSRS Pradze Folkloru Etnografii klorysta, w Svecovej W według znajdujemy sporo 9 Prace hist. różnych ostatnich folklor należy ulach prom. i odpowiednią twórczości karpackiego ludowe w Słowacki wyróżnić ostatnio Łemków. budownictwa Ustalono słowackich flisactwa etniczna Hasalová oraz uczonych słowackiej materialnej ukazało dr Melioherčika, rozwój z zakresu b. A. ogniskach, Ponadto z czechosłowackich kultury lowanych grupa uwzględnieniem teoretyczne przedstawiono trzeciego doc. Bednařík, szczególnym studium jów. wsi, prowadzą Szcze­ problemy, oraz stroje społecznych ludu, jak: ludo­ ży- A. M e l i c h e r č í k , Slovenský folklor, Bratislava 1959, s. 790. R. B e d n a ř í k , Pasterske rezbárske итеп'ге, Bratislava 1956; Malované ohništia v o b l o s t i Malých Karpat, B r a t i s l a v a 1 9 5 6 ; Slovenské úle, B r a t i s l a v a 1 9 5 7 ; L'udova výroba vápna na Slovensku, B r a t i s l a v a 1962. R . J e ř á b e k , Karpatské vorařství v 19. s t o l e t í , P r a h a 1 9 6 1 . W odniesieniu do działalności n a u k o w e j kierowanej przez niego K a t e d r y w B r n i e por. także R. J e ř á b e k , Działalność Seminarium Etnografii i Folklorystyki Uniwersytetu J. E. Purkyně w Brnie, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 6 : 1 9 6 2 , s . 4 0 0 . O. N a h o d i l , A. R o b e k , České lidové pověry, P r a h a 1959. P r a h a 2 , Ł a z a r s k a 8. P o r . E . В а 1 á š, Jiří Horák w 75 rocznicą urodzin, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 5: 1 9 6 1 , s . 2 8 9 . P r z y t e j ókaizji w y r a ż a m p o d z i ę k o w a n i e p r o f , d r J . H a r á k o w i z a z a ­ proszenie, j a k również prof, dr W. Dynowskiemu. B r a t i s l a v a , K l e m e n s o v a 27. D z i e ł o m a b y ć t o m e m z b i o r o w e j p r a c y p t . Czechosłowacka wiedza o kraju ojczystym. P o r . J . H o r á k , Z działalności Instytutu Etnografii i Folkloru Czecho­ słowackiej Akademii Nauk za rok 1959, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t . 5 : 1 9 6 1 , s . 3 0 5 . Poszczególne zagadnienia opracowują: rolnictwo (w instytucie w P r a d z e — skrót P ) d r K r a m a ř í k , p a s t e r s t w o d r Štika o r a z rzemiosła d r d r S c h e u f l e r , S t a ň ­ ková, Svobodová. Analogiczne działy w i n s t y t u c i e b r a t y s ł a w s k i m (skrót B ) przy­ g o t o w u j ą d r d r K a i u h n o , v a , U r b a n i c o v á , d o c . P o d o l á l k , P a l i č k o v é , Placková B r a n d a i A p a t h i . P o ż y w i e n i e : P — d r H e r o l d o v a i p r o m . h i s t . Śtastna, В — d r M a r k o v á . O s a d ­ nictwo i budownictwo: P — dr d r Baláš, K l i m a , В — dr dr Mjartan, Nosálová. S t r o j e l u d o w e : P — d r d r H y n k o v á i Svobodová. K u l t u r ę społeczną opracowują: P — d r dr Fojtík, Skalníková i Vančic o r a z В — d r d r A p a t h i , Filová i K o s t ­ ková: a d u c h o w ą : P — prof. Horák, d r d r K a r b u s i c k y , L a u d o v á , M a r k i i N u š l o r a z В — dr d r Burlasová, Filová, Gašpariková i Żatko. 9 1 0 1 1 1 2 1 5 1 4 1 5 1 6 1 7 �KRONIKA cie rodzin łącznie w robotniczych z rozwojem okresie budowy poglądu narodu chowej, wierzenia, literaturę oraz ści k u l t u r ę łącznie rzemiosła ludową mieszkających daleko wyższych stwie na o tkactwie J. Horák 0 życiu na o górników się Ponadto nictwa na metodzie {Institut dze, für swoje Zakładu пр. V. o archiwalnych posiadają Czechów opracowań pracę o i dziełem bydła o paster­ Svobodová wreszcie czy i na po­ narzędziach V. etnograficznych, zaprzęgu Sło­ ostatnio J . Stika i czę­ i dotyczących J . Staňková o dziecięcymi osobnej wspomnianym J . Podolák badań J . Kramarik Lidové W Zakład Umělecké ramach tkanin Zakład w swoje ma wiele w wydawnictwa bardzo A. Kostková Lipsku. U L U V okręgowych. w W oraz badania skrócie W swoim poza penetracyjne w do dzia­ założeniu niemieckim centralą pierwszych Szkol­ badania przygotowuje Instytutem posiada, ciągu etnografii w odniesieniu d l a przemysłu. z dla zwany prowadzi naukowcom wspólnych Pradze Ministerstwu U L U V Natomiast materiały W . pożyteczną podlega naukowych cech ciągłe. 1 Я Wytwórczości, i wyroby. przeprowadzili Národopis" Placówka i innych wytworów miastach pracownicy rozwija Ludowej czynności Volkskunstforschung) oddziały własne „Slovenský Výroby). i c h narzędzia udostępnia wzory również Bratysławie Czechosłowacji wytwórców, jego i oraz opublikowała terenowe, w du­ zamawiania, i in. publikowane fragmenty muzealnych, badania również świato­ kultury zabawami i nad m. rozwój rozwoju zaklęcia objęto Prace tym Urbancová materiałów zbójeckich, terenie pracy o w Czechosłowacji w kraju. Świadczą etnograficznych tak Lid", w usługowej odpowiednie 1 teatrem robotniczej . Kultury. rejestrujące łalności tańcem, naukowo-usługową (Ústředi i pieśniami, narodowych klasy społeczno-kulturowe duchowej: przesądy granicami źródeł Etnografii „Česky działalność U L U V 1B kulturze ludowe, oparciu pieśniach Instytuty wydaje I bazie w lecznictwo poza podstawie w wreszcie społeczne i jej rolę z czasopism karpackim I artystyczne. Opracowaniem problemów. rolniczych życie przeobrażenia religię zaawansowane. różnych kapitalizmu, politycznych, słowackiego, mniejszości są łamach i obrzędy, waków już dobie socjalizmu. czeskiego ludową ludowe w organizacji 475 lat w Pra­ istnienia poszczególnych V . U r b a n e o v á , К vývojů slovenského orného náradia na zaklade mate­ riálu z muzealnych zbierok, „ S l o v e n s k ý N á r o d o p i s " (skrót „ S N " ) , R . 8: 1960 n r 1, s. 7 3 — 1 2 0 ; t e n ż e , Pričiny pretrvania archaických pol'nohospodárskych foriem v niektórych oblastiach Slovenska, „ S N " , R . 8 : 1 9 6 0 n r 2, s . 2 5 5 — 2 6 7 ; J . P o d o ­ l á k , Tradičné sposoby zimovania dobytka na Horehroni, „ S N " , R . 8 : 1 9 6 0 , n r 2, s . 2 6 8 — 3 2 2 ; J . S t i k a , Salašnictvi v poražské a kysucké oblasti, „ S N " , R . 8 : 1960 n r 2, s . 3 2 3 — 3 7 0 ; t e n ż e , Salašnictvi na moravském Valašsku ve svétle literár­ ních pramenů do poloviny 19. stoleti, „Etnografia P o l s k a " , t. 5: 1961, s. 8 5 — 9 6 ; t e n ż e , Rozšireni karpatské salašnické kultury na Moravě, „ Č e s k y L i d " (skrót „ C L " ) , R . 9 : 1 9 6 1 n r 3, s . 9 7 — 1 0 5 ; J . S t a ň k o v á , Bělidla na Ždársko koncem 19. stoleti, „ C L " , R . 7 : 1 9 5 9 mr 1, s . 2 4 — 3 5 ; t e n ż e , Lidové tkaniny na Zdársku koncem 19. a počátkem 20. století, „ C L " , R . 7 : 1 9 5 9 n r 5, s . 2 0 6 — 2 1 8 ; tenże, Výrobní nástroje lidových tkalců na Zdársku, „Vlastivědný Sborník Vysočiny", R . 4: 1961, s. 9 1 — 1 0 7 ; V. S v o b o d o v á , O archívních pramenech z 18. a 19. století к výzkumu lidového kroje a textilní výroby na Moravě, „ C L " , R . 9 : 19.61, s . 1 9 3 — 2 0 2 ; t e n ż e , Tkaní na destičce na Horáčku, „ C L " , R . 10: 1962, s. 3 0 — 3 3 ; J. K r a m a ř í k , Zápřah skotu v Pošumaví, „ C L " , R . 8 : 1 9 6 0 n r 3, s . 2 5 3 — 2 7 2 ; J . H o r á k , Slovenské lidové pisně zbojnické, , , S N " , R . 1 1 : 1 9 6 3 n r 4, s . 5 6 9 — 5 7 3 ; A. K o s t k o v á , Život banikov v obydliach zvaných krám v oblasti Gemara a dolného Spiša, „ S N " , R . 1 1 : 1963 n r 4, s. 4 9 9 — 5 2 4 . 1 3 O s t a t n i o w y s z e d ł R . 51 z. 1 „ Č e s k ý e g o L i d u " . I n s t y t u t E t n o g r a f i i w Pradze wydawał do n i e d a w n a jeszcze drugie czasopismo „Československá Ethnografie". . , S l o v e n s k e h o N á r o d o p i s u " u k a z a ł s i ę R . 18 z. 1. 1 9 �KRONIKA 476 powiatach 5 (w 150 j e d n o s t k a c h ) . w s i , rejestrując wa lub mach nie włókna. których wytwórców Następnie z gliny, zebrane ważniejsze drzewa materiały. -etnograficzny wytwórców, teriały z i W trzecie dają dla M o r a w w łącznie wej ponad posiadają kroczyła już liczbę etnograficznych eksponatów), dejovicach skiej muzea szczególną Domažlicach, i T r n a vie Bystricy i regionalne uwagę (garncarstwo), Trenčinie. się i 2 0 Etnografii z się rejestr już ma­ Placówki Wśród Hradišti Ilość w oraz posia­ ludo­ ich (40 t y s . oddziały (tkactwo), prze­ muzeów Pilźnie O s t r a vie, poświęcić te mniejszych Jihla vie Moravskiej Pradze kultury powiatowe). . W Powszechnej, zakresu in. muzea Králové, należy wy­ badaczom. etnograficzne. zbiory m. Uherskim słów kartotekowy zgromadzono d l a Słowacji. (okręgowe Košicach, Kilka muzea kulturowych i się Zakładu Liczne Hradců inne opracowuje historyczno-geograficzno- Muzeum zasługują Vyškove Moravskich, oraz ra­ Następ­ muzealne Marcinie eksponatów. 800 t y s . w y t w o r ó w na Českich (skansen), w i w zagród. tkanin udostępnia centralne Rodzimej drze­ stacjonarne, powiatu zarys placówki cztery i czwarte miliony próbki sporządza które przepenetrowano kamienia, pomiarów jednego archiwum Etnograficzne Brnie również W i metalu, badania zbierano mianowicie osad, są wybrano obróbką dokonano Następnie Etnografii 4 i oraz się powiatu. czynne Muzeum nich przebadaniu wytypowanych Czechosłowacji się Po i wyrobów. 2. znajduje obiekty Przygotowuje badanego z się systematyczne wywiaidy metalu. i c h narzędzi połowy każdym rozpoczęto przeprowadzano fotografowano roby W zajmujących w B u - Rožno vie Opavie, najważniejszym Bań­ placów­ kom. Muzeum stępne wszechnej są Etnografii zarówno posiada zestawy tam narzędzi Zwiedzającego Muzeum czył które sumę bogate tkackich, wśród odpowiednią i Na produkcją interesujące dalej również rolnicze, wina przykłady sporą kolekcję malowidła żyjące i jeszcze spora nich jest przez Jego . zbiory oraz do Brnie К unza. przy­ rolniczych. Martine) prom. które zakresu z się ohnišče", vo szałaśnictwa muzeum tkackie. zespół CSSR, winnej Zgromadzono wykonane Kilkunastoosobowy ekspo­ przekro­ uprawą uli z narzędzia jest hist. umożliwiają ich dawno garncarskich. podobnych tzw. „malowane malarki. v jest znajdują związane wyrobów ludowych z w wystawowych. lokalowe, inwentarz Po­ ciekawe ciekawe narzędzi Muzeum Muzeum niedo­ Ludwika dyrektorem W zasługują i salach P o r . L . К u n z, Patnáct let národpisného rmtsejnictví E t h n o g r a f i e " , R . 8 : 1 9 6 0 n r 3, s . 2 2 7 — 2 3 0 . O d paru lat t r w a remont. P o r . Slovenské Narodné Muzeum, Stručný sprievodca t i n 1961. 2 0 dr wyjątkowo w ¡i n a r z ę d z i a ilość strojów ścienne muzeum Dziś u l i kłodowych ludowe od Národné 2 2 czasu Etnografii zwłaszcza dobre w a r u n k i zabytków uwagę Muzeum afrykańskiej, ekspozycji (Slovenské sprzęty dłuższego . uli kłodowych sto l a t t e m u . szczególną 2 1 morawskiej, etnograficznych. gromadzić również przez układ od kierowane ludowych, Marcinie już badaczy kultury ceramiki nowoczesny narzędzia z jest dla ciekawsze posiadanych oraz są zbiory muzeów i Ustav) ono w y j ą t k o w o latorośli ginale Znacznie Posiada miliona. sujące zbiory strojów w Pradze jak ekspozycję zaczęto pasterstwa, kowskiego, broni. 'uderza Š. M r u š k o w i č . w Etnografioký Słowackie największym naty, i Muzeum Zgromadzone Rodzimej zwiedzających, interesujące masek (Moravské kłady dla kra­ Intere­ w ory­ pracow- „Českoslo­ venská 2 1 2 2 po abierkacři, Мат - �KRONIKA ników ki naukowych publikowane rektor Muzeum są Muzeum w prowadzi roczniku otacza bardzo „Sbornik specjalną 477 interesujące Slovenského troską budowę badania, których Národného Muzea" przymuzealnego wyni­ . 2 3 Dy­ skansenu. Walerian Sobisiak Wągry K O N G R E S WĘGIERSKICH ETNOGRAFÓW (16—20 Z inicjatywy nika 1963 r. w Etnografów. mywali kań Nie ze środowisk, kierunek założenia postulaty warsztatu rodzimych, kulturami innymi węgierskich i w języku in extenso w w do tych także utrzy­ od spot­ wszystkich bywały szeroko czy oraz zespołów wynikające stałego też ustalenie doskonalenia w — jej naukowców Kongresu miejsca świetle ujęć badań etnografów i badań, dysku­ tematycznych. W odróż­ odbywał się w kongresowych, węgierskich była związku pod (który językach i najnowszych bez poddawania Ugrofińskiego uczonych tylko Celem rezultatów różnorodnych w nie krajów. etnografii stwierdza, iż zwięzłych obcych na Buda­ Kongresie wypowiadała się prof. Europy jest rzeczą grup i lub czynnikami, gdyż rozbicia, mniej Kongresie jako tematyce referaty ukażą się Pamiętnik kongresowy, referatów wygłaszanych t. 50. regionalnym (Debrecen). wyznaczyć i c h zespołów bardziej przed K. Vilkuna, a nim dla ścisłych granic Granice kulturowych są mogą dynamiczne, południo­ dla płynne, zachodzić uwarunkowane powinni psycholodzy te się i zająć — na granice B. charakterystycznych dla okresach. i zbadaniem zróżnicowaniem Już j a k jego prekursorzy wyznaczenie obszarach lub jej podobnie antropologowie, naukowych. wyszedł Ale różnych wyznaczeniem językoznawcy, 1964 r. w i i Gunda niemożliwą kulturowych których dyscyplin Gavazzi. etnicznych w rozszerzać, o ludowej Béla Finlandii próbował M. na streszczeń informacji kultury się wygłoszone Kongresu. zajął elementów i czasie obszerniejszych sekcjach kulturowych wo-wschodniej obszarów w oraz struktury Węgier W nie udziałem ośrodków zgromadził innych przedstawienie wyłącznie część formie się Problemem obszarów z jak Kongresu z referatami poszczególnych innych z osiągnięcia a paździer­ Węgierskich Węgrzech konferencjach i pozaeuropejskimi kierunków najbliższym lub — na etnograficzne Etnografów o metodologicznych Etnografów ograniczymy logów 16—20 Kongres węgierskim. Ponieważ integracji dniach się, niezależnie poszczególnych i c h liczbę Chodziło nowych 1 9 6 2 r.) Węgierskich kurczyć w odbywają poszukiwań, węgierskiej, od Międzynarodowego gólnych się światowej dotychczasowe przyszłych B U D A P E S Z C I E etnografowie Na badań europejskimi obcych. i c h założeń terenie kraju. zakres znaczną kultury zaprezentowanie w w pory konferencje Węgierskich także z peszcie odbył II wojnie bowiem metodologiczne, Kongres lecz analiza sję tej roku tego i dotyczące zarówno nieniu do Co Nauk po W 1963 R . ) pracy. Pierwszy o t o , że kontaktów. etnograficznych badawczych, Akademii pierwsizy ogólnowęgierskie dyskutowane: nich znaczy sobą instytucji z Węgierskiej Budapeszcie X Gunda poszcze­ pewnych mogą wieloma prócz przedstawiciele się procesy etno­ jeszcze �KRONIKA 478 Prof. nad w István kulturą zakresie żniwnych uprawy oraz kulturowych i Tálasi roli, narzędzi zachód, zaznaczają się gospodarki w wspólnych, zwierząt pociągowych madzkie, tradycje wyniki i cykl skiego w te narzędzia dwóch kazywać i je tym i narzędziach Prof. nów i — dualizm na na Milován Gavazzi z przypuszcza, że jeszcze w ich Tamás jego związana w trza domu) znacznej jest żyli wpływem z nich, problem na zapożyczyli zaczęli prze­ rolnictwem. rolnej Lajos w Takács systemie reszty kraju. genezy dwóch obszarze pochodzenia omawia (Bu­ pracy, typów znany był jak dzwo­ południowopanońskim, węgierskiego, specyficzny Charakteryzuje odległości od ekstensywna — na planie Główną słowiańskiego; W latów. sekcji z typ się on zabudowań węgierskiego t y m , że przy Węgrom osadnictwa domy gospodarczych. gospodarka, organizacja ze Celem padło uaktywnienia Wolfgang mieszkalne Z tym pracy, w pracowanie 1 9 6 0 г.: założeń typem podzielne wyłonić szczególnie prac regularne nad zaś badaniem ich polu w zgodnie z bibliografii rolniczych w typu wianną. badania ludowej dziedzinie i postu­ etnografii rezolucją narzędzi 3) wejściowej. domu skrzynię przedstawicieli badaniom Słowian aktualnych Antropologicznych poszczególnych opracowanie narzędzi na najbardziej Wę- miejsce od ścianie wnętrza uwzględniając problematyki; autorów przy wnę­ ogniskiem. honorowe zapożyczono współpracy zwoływanie poświęcone i jak środku wejścia lub (rozwój praojczyźnie na wyposażeniu proponuje Nauk swej terenów współpracę ważkich, (Berlin) robocze, wprost najszerzej Kongresie W płonącym kącie i międzynarodowej badawczych współpracy dokumentacji, koordynacji 1) na narady w międzynarodową wiele na rozwoju domowych z nowych piecem na mieszkaniowej (Budapest). powstało zajęciu z J а с o b e i t Międzynarodowym Paryżu Po autorka sprzętów kultury Csilléry ziemniankach czworokątnym, skupia ludowej K. czasem rodziny. omawiającej europejskich pejskiej Klara okrągłych materialnej agrarnej VI w głowy uwagę kultury węgierskiej tureckim wodza dom rozwój przedstawia grzy-pasterze w porusza metalu oni węgier­ tureckich, Węgrzy się poprze­ ludu nazw kolei tak od Cie­ mieszkal­ węgierskiej że z zajęły — no- bydła). domu podstawie okresie Węgierskiej (wędrówki materiálna gospodarce pro­ (szczególnie rodzinne. Historyczny na Nizinie etnografii odmienną więc hodowli handlarze stwierdza, nich węgierskiej powiązania. osadnictwa dla od tytoniu, (Budapest) europejskie są Pod w lub jeden brony pewnym później (Zagreb) gliny i analogicznej fazach. Kultura na wschód pasterstwie do węgierskiego (Budapest) i pasterstwa późniejszych zbiorczo w do prac elementów południowy stosunku i genezy w organizacji dualizm A u t o r ' postuluje pasterzy, badań zarówno praojczyźnie. Hofer usytuowane życie ale uprawę Wielkiej piekarniczych czym i już rozciąga jak przedstawicieli pługa które w rolną, hodowli odnośnie cechowe Balassa ludów, ludom, Wspomniany dapest) Iván słowiańskich innych badań badania czołowych tak różnice W Karpatach. rozwojowe i się przekątnej: Europą. łąkarskiej), zatytułowanych I od i w organizacje również z 10-letnich systemu zaznacza stronach i gospodarki warianty Europie. obu swoich o gospodarkę rolniczych, powiązania Bałkanach i idzie wyraźnie międzynarodowych referatów fino-ugryjskich po wyniki Jeśli narzędzi podobieństwa w wołoskie, jego Wypowiedzi i się przyniosły różne dziły jak omłotowych, wyraźne Alpach, przedstawił węgierskiego. znajdujący wadzenie nego ludu grupujących północny kawe (Budapest) materialną powziętą Etnologicznych różnych krajów r o l n i c z y c h ; 2) ramach tematów; 4) rozbudowę przedmiotu. znajdowałoby się wy­ Ogólnoeuro­ Centrum w Kopen- �KRONIKA hadze. Wysunięte postulaty jak już się to dzieje Prof. Maria dzynarodowej narzędzia i autorka być lub tego pokusić o na według wego rodzaju We by o z w skali światowej, pełnym tym Ideałem odpowiednio celu centralnego winien systematyki. można by materiałem — wiele przebadanie które Ponadto taki przyjętej rybołówstwo w rybackich. jednego poprzez opracować wyposażenie, Katalog kraje mię­ rybackie, krajami, kraju dysponując idzie usunąć ich tymi rybołówstwem. wszystkie — i z narzędzi każdym z konieczności (narzędzia nawigacji szczególnie powstały systematyki. stulecia jak na jących już się porów­ białych zagadnienia plam i inwen­ ilustrowany kwestionariusz stworzenie międzynarodo­ byłoby usystematyzowanymi grup się komunalnych grupie genezy zbiorami kulturowych z kulturowych c z y obszarów kultury ludowej ewolucji. Wniosek się ca­ o stosowanie obcymi jak z dyscyplin naszego obecnie do zaś tła terytorium. początku wpływami najszerszego czy wstecz Jeśli Szwe­ przypisać innych Badając daleko językowych. n i e skażonej z etnografów cofać północnej trudniej ludowi (także kulturowych. musimy w coraz jakiemuś tezy wytworów łososi że porównawczy podważa wielu połowach stwierdza, etnicznej, materiał archeologia) faktów znajdziemy ciągłej bardziej np. temat wielu „O (Stockholm) określonej coraz dzenie nie referatu Granlund wytwory naukowych, idzie i nie pocho­ nie istnie­ o Europę, podlegającej porównawczego sam nasuwa. Z tego logiach na i wpływy się netycznych) narodów I. Od Europy) za A. i Grozdova materialną Weinhold sposoby (Budapest) sposobach (Dresden) uprawy mówiący winorośli omawiający winogrodnictwo. celem części z nią uprawy w winorośli, ana­ warstwy wpływy jak o Niemczech historyczne Różnorodne dysertacji i odzwier­ narzędziach poznania tej ZSRR dotkliwej o nie sposób- i Południowych, i ludowej historycz­ Węgry, badania Liczne etnoge- kultury (współczesnych intensywne luki. że poszukiwaniach całokształtu kontaktach Zachodnich w przekonania, już Rumunię (Studium wyniki prac Naro­ posłużyły kandydackich. poszukiwań w Azerbejdżańskiej S R R " przedstawił (Moskwa—Baku). kolejnej sekcji przemian na przemian garii, Czechosłowacji, swym się do mówiąc bez bliskich o Słowian zapełnienia dochodzi (nie ZSRR w „Etnograficznych współczesnych W (Moskwa) duchową 1956 r. p r o w a d z i Guliev wpływy i tu głównie temat Wyniki nych. Vincze typie europejskiej Chodzi W w pozostających Niemcy. A. István Rudolf na n a węgierskie zarówno kulturę nych). wyszedł wpływach przeznaczonych. Podobnie dów oraz kulturowe nich badać założenia wzajemnych Węgrzech ciedlają do samego i i i Warto do John Narastający G. jeśli rybołówstwa wstępie prof. konkretne już — je więc przyjętej w przez katalogi dowodzi kolekcji podobnie świata. cji" i i jeszcze to związanych zrealizowania, folklorystyki. rybołówstwa środki a muzeach etnogenetyczne do i (Toruń) łowieckie, jednolitej, zbiory obiektów. ogólnie muzeum łego możliwe badania tworzenia zbiorów świata, trzeba taryzację za etnografii rybaków), swych według Istnieje mapie sposoby w opracowania nawczym. zakresie propozycje katalogu sporządzony Gdyby i w kultura posiadają wysuwa zbioru uważa działach Znamierowska-Prüfferowa społeczna nie autor innych współpracy pomocnicze duchowa jeszcze w 479 temat w Holandii, prof. socjalistycznym Węgier gospodarczych referacie etnograficznych ustroju na i ZSRR. Olga formowanie Boživoj Božikov się badań struktury przemawiali Skalníková (Praha) współczesnych (Sofia) społecznej uczeni nakreślił z Buł­ omówiła grup zmiany, etnicz­ jakie- �KRONIKA 480 zaszły w kulturze twórczych odbicie wej w tak i wsi bułgarskiej w kulturze społecznej związku z Wyniki materialnej (nowe badań ekonomicznymi Kiszyniew) „O i Morvay Zagadnienie feudalizmu tliła szczególnym Veress chłopem, w Europie odbicie w nie w Jacques a nad R. W. (Budapest). przez oraz zrąb w wości każdy receptywnych wiele ze przez w ludu inne pomiędzy — grupy, z Ale rodzimych, właściwe szczególnie wiązaniach jeśli w ności dzieje i ekspansji ludowi wypowiedzi: Dégh to kmieć najczęściej prof. ludowych opowieści", prof. referatów Ortutay Zachodem", geograficzne bardzo się istnieje na innych nich takich, Steinitz słów mogą Kurt Rankę być ze­ są istnieją Czy właściwe (Berlin), jak „O które przyjęte wchodzące jednym, o wy­ obszarowi kulturowych które i lub folklorystyce), elementy „Kilka N. specyfikę powiązania. Zarówno możli­ kulturze jednemu nie faktów silne węgierskiego kulturowe w psychikę to będą w skład jednej i drugim narodowej międzyetnicznych (Gottingen), Putiłow (Leningrad) folklorystycznych, a tu- słowiańskie, ludowej jej etnicznej, analo­ obrzędach, znacznych w na „Europą wschodnie, narodu elementy występujące i charakter licznych) oraz mimo poli­ elementy motywy za-» i Węgry kulturze położenia grupie prof. В. poszukiwań a jak i wierzeniach, takie Wolfgang (Budapest), Gyula nawet chłonności, wśród obok serii prof. praojczyźnie, czy narodowi. bajikozbioru", słowiańsko-węgierskich w przenikania kulturowego Linda węgierskiej odmienną zakresie wpływy, jednemu węgierskiego się Referował" długiej to Nazywano Są często mentalność, (i wpływających tylko skarbca swoje wolny historyezno-etniczny obcych tej kultur. jednej w położenie integracyjnych innych nawet robotniczej", istniał Znalazło pares. Wschodem centralnego ogólnoludzkiego poświęcili było. inter się przeplatają c z y obrzędy, z n a j d z i e m y pieśni nie ziemskim nie pojawiła niemieckiej); stąd w mimo czynników wzajemne etnicznej, Europy, rzeszy kreśli sąsiedztwa baśnie, w i e r z e n i a grupie jej węgierskiego ludowej. znaleźć wynikające odmienną nimi posiadaczem występuje „Pomiędzy węgierskiego siedzibie. (zjawisko na okresie naświe­ której literaturze ludowej, dawnego spośród elementów względu w rolników szlachecka primus — wpływów kultury wytworów ją ogóle króla chłop autor się mógł i warstwa w wypływający neguje naród romańskie kulturowemu Mołdawskiej chłopstwa drobnych i Zachodniej odzwierciedliło Vorósmarty, spuścizna odrębniających w różnymi (Moskwa — Węgrzech". poddanym, w folklorystę Zarówno europejskiej węgierskiej społy a Tutaj tylko wolny tytułem szkicuje muzycznym nowej ducho­ (Breda). węgierskiej recko-ałtajskie, germańskie, (chyba czołowego Nie do własnych. folklorze wy­ swoje społecznej S. Zelenczuk węgierskiego ludowej, folklorem poematu miniaturze": i uwarunkowanej na warstwy prowincjach jest wymownym Węgier giczne pana Sinninghe z sił to jak rodzinnej kołchoźniczej rodzina panem Holandii. literaturze królem węgierskiego. zasadniczy w sobą Pod czerpniętym tyczne rodziny „Wielka pomiędzy niektórych zainteresowanie zainicjowanych ludu w bajkach Duże strukturze społecznego m. in. w niderlandzkiej mający jednak o uwzględnieniem występujący Północnej, późno, pożywienie), struktury tak charakterystyczny dla Wschodniej bardzo strój, rozwoju Znalazło (Budapest). Antagonizm a skutek przedstawili: W. rozwoju (Budapest) na produkcji. itp. rodziną i społecznymi rozwarstwienia ze Eva kobiet) nad prawidłowościach Judit 20-lecia stosunkach przebudowa równouprawnieniem długoletnich w (budownictwo, zwyczaje, formacjami SSR" ostatniego i z a s a d n i c z y c h przeobrażeń Tekla „O po­ stabil­ nakreślił Dómótor �KRONIKA (Budapest) tle przedstawiła i obrzędy ludu węgierskiego na porównawczym europejskim. W wyodrębnionej znaczenie dem i ność węgierskich Zachodem. dońskie eposy w Gruziński epos Prof. Zvetana tureckiej łowiecki przedstawiła elementów elementy I. na język T a k więc kulturowe, Abajew kolchidzkiej które materialnej szanych w świata. A) ostatnim Anna narodów Środkowej i duchowej dniu etnograficznych rinow (Sofia) górskiego (owczarstwa) Powiązania rodzina) w początek i w i środkowych Švecová w stare a pochodzeniu (Tbilisi). oraz Europy Ugrów z języka i rozwoju Na koniec przebieg prac Akademii w tematem prof. dawnych Kartografii były buda­ bułgarskie zapożyczenia O Czitaja XVIII Nauk zakresie kultury referatów wygła­ a X I X dotychczasowych ludowej Bałkanach, w a w. Karpatach, formy a łuku Tamas Balogh w X I X rodziny na Hoffmann ekstensywnej polskich Wasil pasterstwa István Karpat organizacją (Praha), i przegląd współczesne obszarach budownictwem Soňa rozwój dała kultury tradycyjne centralnych między omówiła (Kraków) dotyczących przedstawił pasterstwa B) rozmieszczenia węgierskiego, kartografii Wschodniej (Sekcja prof. kongresie językowe wspólne i a Kongresu. Kowalska-Lewicka badań i ludu ludów. Statystyki i na prześledził wpływy S. wol­ społecznego. (Tbilisi), etnogenezy etnicznej mace­ o gruzińską. (Sofia) G. ucisku pominięty ponadto Wscho­ i bojownikom Vinisaladze kultury prof. zasady Etnicznej bohaterom, być nakreślił pomiędzy bułgarskie późniejszego wymienionych Zakład kulturowe (Sekcja do mówił omawiała problem wzajemne (Budapest) bariery (pieśni) nie mógł a i Elena poezję i odwrotnie, językach zreferował Atlasem nad Powiązania prof. В. przeniknęły ludowej przez okresie etnografów naświetlił w (Moskwa) prowadzonych (Sofia) prof. C h r i s t o W a k a r e l s k i kultury Bruk w kulturowych (Moskwa) uchwytne i Vargyas łącznika węgierskim bohaterską Alano-Osetyńców tureckiego Lajos jako Romańska niewoli pasjonujący V. ludowej poświęcone zawsze peszteńskim. ..ТУРУ ludowych (Tbilisi) Tak ZSRR epiki Siharulidze (przenikania) I. sekcji ballad bohaterskie czasie Xenia S. wierzenia 481 Ma- wysoko­ (Nyíregyháza) w." Słowacji (wielka (Budapest) gospodarki nakreślił chłopskiej na Węgrzech. Ingeborg zała Weber-Kellermann międzyetniczne wyspy językowej Prof. instrumentów powiązania i ciągu w zwyczajów graficznego wycieczki się ze prém we stale w Budapeszcie, nad Balaton, zbiorami i wsi). Po (gdzie kawych czyć: 31 - miast Etnografia obejrzano również Visegrád, P o l s k a , t. I X na M. skansen wielu jego jego i dla skansen w Węgier. Kongresu, oraz w w Matra, Kongresowi Muzeum Etno­ czasie wspólnej uczestnicy zapoznali chłopskich mniejszych etnografowie górach W obrzędów Székesfehérvár, szereg indywidualnie Kongresu głównie księgozbioru. uczestnicy lub uczestników i magazyny) regionalnych in. polscy Parád ludowych wschodnioeuropejskie regionach zakończenie etnografów gruzińskich dotyczących (wystawy do również Kongresu węgierskich i w s i węgierskich. Esztergom, w zbiorów etnograficznych zakończeniu przewodnictwem jak wyka­ ludowych. wyświetlono jeszcze do dzieje (Budapest) etnograficznych urządzonej muzeów Tihany Martin popołudnia dostęp ludowych niemiecko-węgierskiej Toina). Gyorgy żywych wolny komitacie tańców pieśni obszarze przedstawił filmów dorocznych mieli w na (Tbilisi) typach jednego krótkometrażowych goście a n a przykładzie przenikania Tolna-Mózs muzycznych, w i Tschikvadse występujące Ponadto 8 (wieś Grigorij (Marburg) powiązania grupach zwiedzili mieli Eger, Veszdomów pod wiele możność cie­ zoba­ Sárospatak, na �KRONIKA 482 południu Pécs regionu oraz Niezwykle cały uczestniczyć w weselu we wsi Tura leżącej na peryferiach Paloców. czas przyjazna, trwania wysłuchiwane mialne w skupieniu wycieczki kontaktów w i i pomiędzy dystans autor i przyjęcia burzliwe etnografami woli i dzielący hotelu różnych i Zoltan w po gre­ nowych pokrewnych zrozumieniu w wielu stanowiska. Kodaly, zakresie aż o przez poprzez nawiązaniu krajów kontrowersyjne dzieł panująca Gellerta, kuluarowe, dawnych wzajemnemu przewodniczył znakomitych atmosfera w dyskusje umacnianiu dobrej patronował artysta koleżeństwa galowego sprzyjała dzięki zmniejszono Kongresowi wielki a życzliwego od odczyty teren, naukowych zainteresowaniach, wypadkach pełna Kongresu, wspaniały węgierskiego człowiek, folkloru mu­ zycznego. W s z y s t k i m węgierskim Dyrektorowi Muzeum Szolnoky wzorową za kolegom za braterskie Etnograficznego organizację w przyjęcie, a Budapeszcie, Kongresu polscy dr Tibarowi i jego zastępcy uczestnicy Bodrogi, dr Lájosowl składają serdeczne podziękowanie. Irena Nizińska NRD ETNOBOTANIKA NA Instytut za główny lizacją w J . Lipsa ośrodek obrębie z botanikami. nych Współpraca lecz kich Beoher K. Marksa etnobotaniki. również W w nie tylko Lipsku być jest postulują problemy przez LIPSA może na wymianie obejmować wywieranych J. L I P S K U Etnobotanika Etnobotanicy ta m a polegać wpływów do których znani, wyrażają aspektów przez religijne kultury nich zabiegach danej E. Lips (Nowy że d l a uważany młodą ścisłą poglądów uprawy specja­ współpracę i praktyczne określone badanego poglądy ludu wspól­ związane n a życie danej wiedzę lipscy dużą społeczności, wagę co jest oraz badań i zrozumienia i inni wszyst­ zagadnień roślin etnobotanicznych obejmuje grup uprawia­ na roślin przywiązują im do ludzkich obyczaje i uprawnych zastosowanie umożliwia (Monachium), (Vancouver) opracowywanie określonych uprawianych grupy Zerries Sutiles dawnych. ludzkich, .funkcje danej Otto poznania konieczne jak i współcześnie i roślinach, w p ł y w społeczności (Lipsk), Jork), Wayne pełniejszego współczesnych, leczniczych Etnologowie darczego należą: Leeds prowadzanych problemy: danych A. pogląd, zarówno Problematyka następujące i M A R K S A gospodarczej. ma (Hamburg), gospodarczych nych zakresu I N S T Y T U T U K. ludzkiej. Etnobotanicy, mniej P U B L I K A C J A C H Uniwersytecie z etnologii z konsekwencjami Hans na prac badaniach, grupy W U N I W E R S Y T E C I E roślin badania poananie i w w o wyobrażenia pożywieniu produkcji. rocznego ustalenie cyklu gospo­ typu gospo­ darczo-kulturowego. Podana cach bogatej temat problematyka dyrektora Instytutu literaturze genezy kulturowych z zakresu przedmiotu uprawy Ameryki etnobotaniki J . Lipsa, prof, prof, dr roślin, p o d o b i e ń s t w a określonego typu, znajduje dr E w y Lips. E. Lips formułuje kultur oraz związanych W pełne własne formowania z odbicie pracach uprawą się w pra­ opartych na poglądy na kompleksów kukurydzy. �KRONIKA 1. Problemy nych Z znalezienia roślin, uzyskanie olbrzymiej liczby wykorzystuje działali widzenia uczeni różnych go s t a n u n a s z e j jest ściśle daty. z wały do koncepcji uprawy W należy świetle ją O przykładem doru, po renów kach w tytoniu form do pomimo iż na trybu które życia przełamie łodzi pędzących do których bądź rodzaju występuje (np. obrzędowych. jest Indian Naskapi osiągnęły straciły przy­ wierzeniowe, ludów się przej­ uprawianych. celów nie żywot Etapem ekonomiczne ci nie dają polowali, opo­ formy wszelkiego wielu dla nakłonienia osiadłego na u pełne bez cebulkowych. świadomie preriach 350 l a t . I n d i a n i e bobry, ludzkich Zachodniej) gospodarki przyj­ gospodarki. czynniki Afryce ale ich na różnorodne. i w znajduje nowe mieszanych, w jak psychiczne,, toporów roślin wykorzystywanie mogą przez białych iż t r w a j ą grup że decydo­ czy plony. kartofli, formę wypro­ bardzo z Labra­ rezultatów oderwać wartość od na te­ ryn­ światowych. E. Lips darki nie Ameryki więc w procesem współcześnie, Południowej. rybacy) dowisku podkreśla jest prześledzić i uprawa owoce jedynie bardzo rosnących, Aszantów być lecz form decydować myśliwców, dzień, p o m i m o łowieckich, sezonowe tradycyjnych podejmowane koczujących dziś przez może do są się pracach, predyspozycje uprawa trudno stopniu odwiedzających określonych roślin dziko roślin od ziemi punktu konkretne swych równym uprawy i c h własną występowanie roślin uprawy Przywiązanie jest oraz w dotyczących była uprawnych, wzbogacające ziemi dziko znana przejęli uprawy bawełny duże. W y s i ł k i nie roślin przejściu użytkowanie uprawy czego rybacy niego akulturacji Herscovitsa n i e przyjęli z współczesne­ a n i dającym wykazuje określone celów współ­ uprawy świetle dla c z e k a n i e n a dojrzałe którym świadomej uprawy przyjęciu jęcie i swych uprawy z tego z a k r e s u , bądź w zna­ świecie. Buckland) E . Lips w ludzkie jak do do W. jednorazowym teoria sprzyjające rosnących zarówno i A. terenowymi E . Lips całym Pochodzeniem ziemi grupy Chińczycy Maorysi, połowu, do do ryż Malajezyków metody ściowym roślinnych, sobie myśliwi w. Okoliczności roślin upraw roślin Bücher, c y t o w a n y c h przez E . L i p s przykładów, przyswoili koczowniczy konkretne cierpliwe Uprawiający 1 nowe przyczyny. terenowe, poparcie. Australijscy wynalazkiem samej warunki nowych XVIII/XIX К. gatunków na człowiek 2000 (Naturvolker). uprawy zwłaszcza mowaniu rów tych badaniami wynalazek polepszenie uczonych botanikom teoretycznych. Według przez odpowiednie których interesują E . Grosse, wzbogaconej tej roślin wyżywienia, znanych przyrody ziemi nie była i źródeł adoptowaniu ludów wiedzy, jednej podjęciu W (E. H a h n , zlokalizować Uprawa wadzić 0 2000. uprawy plonów 300 000 r o ś l i n jedynie się nowych wzrostu przedstawiciele zajmowali Geneza 483 zostali nie uprawę na Np. zepchnięci mogli roli wewnętrznym swych podczas 2 miesięcy a uprawa ziemi m a na parę są zainteresowaniem W drugiej w fazie roku. posiada różnych ze wschodniej na wysokopiennych teren się z • konieczności. racka, przejmowanie przykładach wyżywić jedynie że lecz Indianie przekonaniom, miesięcy pracach, jednorazowym, w stosując znaną Przejęta od nowa forma roku. Nadal Przykład przejmowania uprawy równomiernym. lasów. W gospodarki, o sąsiadów, gospodarka zapasy gospo­ możemy z terenu myśliwi zmienionym uprawiana wbrew jest śro­ przyjęli u ich nich myśliwsko-zbie- kukurydzy wystarczają Siriono. roślin myślistwo Świadczy (zbieracze, formę najbliższych Indian form które indiańskich Boliwii im dominuje dotyczy fazy, szczepów gospodarki znaczenie marginesowe, nowych liczne i uprawa t y m przykład roli darzone północno-zachód- �KRONIKA 484 niej od Brazylii: ludy 3 generacji, wiane pola, śliwskiej do fazę reprezentują niowe tego w jednak przejścia ludy tam doborze nadal z Waica Zarówno z u Irokezów u jest tych w odległych od w podąża jest ziemskiej mityczna Podobieństwo pochodzeniu 3. i jest t y m ludom się do dopiero dbałości dawnej zwyczajach istota na oraz o upra­ kultury przy my­ dzieleniu Północnej, jak siebie terytorialnie zaj­ obrzędowo-wierze- i u ludu Bafiotti utożsamiana według ludów, jest przebywająca w w według Pan­ i podo­ wszyst­ panteonie ziemi: bóstw Tharonhia- autorki kultów, lecz jest w y n i k i e m Afryce duże z z i e m i nsssi postacią nie świadczy w z życiem. wykazuje Bafiotti Główną stale wyżej praktyki roślin roli kultur a nawet tych uprawy Uprawą sens. życia, stwórcy do Wenezueli. swój początek polowaniu w dawne wędrówce. wykazane z j e d n e g o źródła opartej Orinoko powoli Ameryce symbolem co żyje, b i e r z e niej formy mitach Podobieństwo bieństwa. W s z y s t k o , wakon. znana itp.; elementy natomiast tracą ko Irokezów w wszyscy, myślistwem ziemia bóstw, do roli przyzwyczaić roślin górnej 2. teon już gospodarki znad dosłownie związane Zachodniej Uprawa zdążyli zwierzyny. Trzecią się i Pakidai. staranności występują upolowanej mują Surara ale pomimo o wspólnym wspólnej tym ludom gospodarki. Kukurydza w kultach i obrzędach Indian oraz związany z nią kompleks gospodarczo-kulturowy Kukurydza u w których Meksyku się w uważana stanowiła i u Irokezi, cześć religijną. zależą dobre rykańskich Indian także na dawnym kultu są /cotona Indianie płytach (Nowy mama (Inkowie), Uprawa czy Zabiegi charakter waho wicieli Mayów. noszące u tylko szeregiem u czynnością kukurydzy bowiem północnoame­ tarczy słonecznej kukurydzy, odkopywanych np. czynności na spotykamy przez archeologów występującym indiańskich mili obrzędowych jest nazwy: zara- Zuni), totonac czerwona gospodarczą, obiektem odmienne (Indianie kukurydza splata bożków. od niej Indian czci Pueblo), i uprawianej jest grup (mity) bogów kukurydzy, Powszechnie różnych gatunki, gospodarcze na związane snopka zazwyczaj czy z uprawą obrzędowych. wyszukaniu zebraniu szczepu szczepowej. okazują ku indiańskich, Peruwiańskich, kukurydzy występuje nich królewskich państwa określone i boga u bądź ceremonii ułożeniu poprzedza tego (Indianie rytuałem Pima Indian postaciami kiełkowania budowanych nie duszy, szczepów u itd. również równorzędnych ściśle z sie­ żniwami. polega uroczystym siły kaimu jest tych pochodzenie Indianie Meksyk), kukurydzy określonym wem i u Aruaków, j e s t n p . siła k i e ł k o w a n i a sarkofagów kukurydzy, u Tajemnicze Wizerunek ołtarzach świętą wyobrażeniami Uosobieniem terytorium kolby roślinę egzystencji: Pueblo Alosaka. na na z Czcią o t a c z a n a bóg za Maya. Indian plony. Hopi, go nym ludów wierzeniach Aztecy, jest podstawę z roślin z kukurydzy w całego szczepu ceremonialny grupy kukurydzy Przygotowanie co najmniej formie oraz rozdział lokalnej. krzyża, ziarna do czterema wykonaniu Rozdziałem i jej konsumpcją ziarna siewu u kolbami, pomiędzy zajmuje ziarna śpiewów. wszystkich się Na- ceremonial­ pobłogosławieniu rytualnych posiadają Indian na Siew przedsta­ wysłannik rady �KRONIKA Ceremonialny manej Obrzędowi i chmur Do nia i temu świąt Irokezów i od trwające święto (Nikaragua), skrapianej indyków wych, nią Ty grup mitologii otrzy­ albo ankwanti. symbole ptaków co postaci z po części Ty ludzi tych modlitewne wraz sporzą­ z piórami Zatykane były potęgom występująca w sytuacjach umierającemu, i w Ari­ życio­ posypywano na jego a w inne szereg ideę dziękczynienia za konieczność łodygę). aspekty odbicie w czynnościa­ życia kultu­ mitologii, grach wymiany aspektów ofiary, ideę osiągnięte śmierci zaklęć gwałtownie ściśle z środkach cały dniu twardą zespolony bowiem nawet magicznych jednym mieć obrzędowy kukurydzy: biczowania), charakter chcesz łatwością uprawą ideę z kukurydzy okazywaną różnych rękę oddziaływuje znajdujemy życia, w korzenie przepowiedniach, symbolu (w miały proszę. kukurydzy z ją z Północnej, modlitewna, w wszyscy rekwizytami społeczną. cześć wzrost ofiary Laski Ameryce drabinę Mączka wierzeniowo odnajdujemy w biczo­ gdy pościli krwawe przywiązywanych zastosowanie szeroko kompleks uprawy ja natomiast modlitwa. symbolizować Dawano równocześ­ kapłani, nieodzownymi głównie były i umartwienia: sporządzane i sadze­ Seminolów uważane obrzędowe święto Creek, itd. kukurydzy o te składano modlitewna kukurydzy. Irokezów Indian Winneboga krwawych Miały u n p . pościli świąt kukurydzy śmierci. związanych urodzaju tych ofiar choroby do Indian kiełkowania magię do tańcach, -obrzędowych Indian znajdowała indiańskich, zabawach, W kivas je posty Inków symbolizującego wypuścić wyżej U mączka ziemi. uczynić, gospodarczymi rowego kukurydzianej patronują przez Święta ciasto kłosów w Indian busk. rozpowszechnione aż chcesz Opisany Oprócz wypadku to u specjalne Meksyku, w chcesz mi a należy poprzedzały błędów. trakcie dojrzewaniu narodzin Modlitwy rosnąć. śpiewy, obchodzone stąd pogoda, W drewienka o podłogę (Ty i modlitwy Nowym od zła kwitnących do decydującym i i mąki ten nosi nazwę kukurydzy kukurydzy modlitewne, znane z trakcie zonie tańce cześć duszy, żniw. (Peru). laski (Gebetssabe), w do krwią były na wyznawanie spożywano były: dzane ucieranie obrzęd dni, oraz zielonej hamowała kiełkowania świąt także Hopi zawsze 7 oczyszczania publiczne kukurydzy i towarzyszą obchodzonych z a święta wanie posiada Indian deszczowych. kukurydzy, nie charakter z nowego ziarna. U 485 płatniczej. wierzeniowoczci dla pomyślne i pociechę siły plony, zmartwych­ wstania. Taniec nów domy i także w w rytuałach kukurydzy., kultem źródło W deszcz. tego innym słońca, obok ma Taniec tańca, tańcu bowiem ten z uprawą który Zuni, wykonywany sprowadzić odtwarza 'kukurydzy Zuni wszystkie (laheve) słońce przez błogosławieństwo świętą kukurydzy. zawiera obrzędowym w s z y s t k i c h i n n y c h tańcach kolbami pierwszy wybija życia kukurydzy, się p r o ś b a cyfrę n i e zdają elementy kult uważane 4 demo­ na sobie sprawy składowe kukurydzy jest za ich występującą kultu splata się najważniejsze obrzędowych piórami o urodzaj ptaków, kukurydzy wykonywanych w maskach, naszyjnikami z kolb, oraz wdrażanie ozda­ na młodzieży plan w taj­ grupowego. 4. Niektóre jej Indianom życia. We się znany przodków, związanych sensu bianych niki masikaich spowodować z właściwego z shalako, obrzędowy deszczu szczepy ziarnami, Gry, zabawy indiańskie wykonują używają dla dzieci i przepowiednie do strzały gry w z kolb kręgle kolb kukurydzy, kukurydzianych. W bawią Meksyku �KRONIKA 486 rozpowszechniona kukurydzy, cenie W biegu i z zmieniających kich się grup z dla o uprawy na losie (kukurydzą), i inne aspekty kulturowe w wojennych. począt­ przestrzeni dziejów poza symbolem kultury obrębie zakłó­ plonów. kukurydzy, wykracza urodzaju, bogów: dobrych jeńców na społecznych synonimem oddziały w u j ą c podobieństwa deszczem terenach wyobrażali symbolizować rozstrzygało uprawy się gry miała na gospodarczych i staje tej piłka dla sprawia, odległych ramy wszyst­ że znaj­ terytorialnie indiańskich. Poszczególne różnego elementy pochodzenia podłożu 1 kulturowe różnego kompleksu dziś pełniły ale w skład wszystkie Rozpatrywanie w przeszłości w umożliwia życiu tego wyrosły kompleksu na poszczególnych jeszcze aktualnych, a n i e zawsze gospodarczo-kulturowego jaką wchodzące wieku, gospOdairczo-obrzędowym. no-obrzędowych roli, a uderzające równi kukurydzy stosunków Uczestnicy Odbijana na rośliną rośliny i n n y c h roślin, dujemy świętą. występujący główną tej, jednej piłkę urodzaju. ziaren wierzeniowy związany uprawy i potrzebnego rzucanie Kompleks gra w wiatru słońca Wirginii kowo była tańca, aspektów zrozumiałych, pełne ich są jednakowym na rytual- tle całego i ocenę zrozumienie Indian. Jadwiga Kucharska Francja E T N O G R A F I C Z N A OWIEC W E DES Wystawa ekspozycja et ARTS gmachu wa Lasku Jedną świetny wej i muzeolog, piastujący Produkcji w Naukowych (CNRS), mował głównie, Desvallees. Podkreślić brali udział wszyscy wraz z całym kulturalnym z racji mów świetnego Problem raz pierwszy na tej i w G. Palais że w wysta­ 1962 r. Międzynarodo­ Działu Badań muzeograficzną asystent Muzeum ważnym naukowi, Jej Muzeum, Narodowego Oprawą zarówno etnografii dyrektor Ośrodka sal nowego kierowniczka t y m szczególnie tej placówki, Chaillot. jest właśnie dyrektora opracowała Arts czasowych dziedziny Riviere, Riviere'a, de własnego lipiec—listopad Henri jako des odpowiednich wystaw z ekspozycji naukowy H. została (Musée brak jedynie problem godność wystawy należy, zaj­ André wydarzeniu j a k i techniczni, pomocniczym. Francji" stała Paryża, wnikliwego i rozwiązania pasterstwa, Muzeum Jean-Brunhes Delamarre. jednak naukowym naukowego, oraz Georges HODOWLI MUSÉE zorganizowana miesiącach pracownik pracownicy „Pasterze i był kierunkiem personelem Wystawa w I W PARYŻU Ludowych lokalu się o k r e s o w o równocześnie Muzeum, pod siedzibie wybrany Scenariusz Mariel France) Tradycji organizowaniu eksponowana Muzealnej. się na jakiś organizatorem i W o c z e k i w a n i u n a wykończenie z t a k i c h zmieniających Francji", F R A N C J I " P O P U L A I R E S zajmowanego obecnie, w BulońskŁm, głównym Rady Technik tymczasowej muzeograficznie „Pasterze twórcą w P A S T E R S T W A „PASTERZE de Sztuk szczupłość poprzestaje w (Bergers Muzeum Populaires) obrazujących Francji. Francji" na M U Z E A L N A W Y S T A W A TRADITIONS przez ze. w z g l ę d u wystawowych — E T „Pasterze czasowa Traditions Muzeum MONOGRAFIA FRANCJI ściślej właśnie się dużej uzyskując miary wysoką wszechstronnego wydarzeniem ocenę ujęcia przede w życiu wszystkim obrazowanych proble­ muzeograficznego. pasterstwa wystawie i tak hodowli szeroko owiec we Francji, potraktowany został po tematycznie, �487 KRONIKA przestrzennie na terenie wo — gdyż wiając torzy sięga mierze Tak starali Biblioteką Federation lę o w i e c w rękopisy wych jej ze scenami daleko de de idącej też pomocy wypożyczając jej obecny. archeologiczne stad ich rozmieszczeniu bądź użytkowaniu zbiory zultacie tych myślanych, posiadająca szczególne pasterstwa widzenia całej kultury wych mające rzający Dział niowiecze, raturę, dwa, o stanie drogach szereg po­ sezono­ miesięcy badania różnych jedyna w niedaleko bardzo położonej W starannie rodzaju Wystawę nie­ Francji. pasterzy. swoim naukową, przy terenowe, zostały regionów ubioru da­ gospodarczych. wzbogacone już przed uzupełniających instytucjach muzealne. duża — z ujęty plastyczną przez tę od re­ prze­ wystawa, określić można wszechstronną t y m rozwiązaną wielkości nich z z mo­ punktu znajdująca witryna z grupą nich stada. kij w., o b r a z o w a ć W od pasterzy na w stali stanowiący dziale antycznym nosił nazwę mniej­ rozdziałów sal' wystawo­ tradycyjnym ubio­ dzwonki-kołatki, zapatrzeni w wynu­ symbol. starożytnych, miał oddziaływanie ilości „Promie­ szereg wzór do wysokości Pasterze czasów na wejścia różnej pasterski chronologicznie muzykę. na u się i był ekspozycji — dzielił tytułami się przestrzennej zatytułowany trzon działów oddzielnymi ciemności i do z właściwy się, z a w i e s z o n e strzeżone nimi co Każdy stanowiła aż d o X I X i X X sztukę na z doskonale na­ hodowli. też ściśle hodow­ iluminowane mówiące o do zbio­ Muzeum zarówno owiec, Francji, równocześnie Pierwszy Francji". znajdowały pierwszy, i nierówne działy. oświetlona przed a materiały muzeologii. wyodrębnionych wyobrażać się naukowe Francji, dane stosunkowo powstała też zrze­ posiadanych systematyczne etnograficzną, we Wprowadzenie którymi skalę, i do n a j c e n n i e j s z y c h poszukiwania zarzuconego jak np. czy współpracy hodowlą pasterstwa okolicy pasterskiej", drugi efektownie za owiec „Pasterze poddziałów książce. w dawna walory z mich zrzeszeniami owiec, swe z tej bliskiej instytucje ilustrujących pochodzącymi szeroką eksponatów, wystawy: szych na obejmowała wystawionych od pierwszą nowoczesnej Wystawa niowanie znaleźć Dzięki czy zakresie przygotowawczych jako sztukę wszystkim Ovineš te obiekty także do hodowli d'Editions terenie długotrwałe, w i rozpoczęte jedynie materiałami, jeszcze podjętych najwłaściwiej nografię także tradycyjnego, prac wystawy, muzealne interesującymi się szero­ dzięki zawodowymi produktów bibliotekach zorganizowało do a na archiwach, części w na przede udostępniając związane muzeach, in. udało oma­ organiza­ kulturowy. pasterstwa Wszystkie Wśród pasterskimi, starodruki, i et materiałów stan z cenne wystawy. wartościowych się Paryża i zrealizować oraz Laine. ograniczały zwykle ten uwzględniając i bibliotekami, Presses la organizowanej owiec którym Problem czaso­ kraju historyczny pasterstwa nie Muzeum rze, Soclété jak i pełni Arsenału, problemem otwarciem, w obszarze oddziaływania w Muzeum dzięki w się Przygotowania nych M. wszechstronnie owczarstwo prowincjach, na etnograficzny, udało się bądź bardzo wędrówek jej obecnych. innymi muzeami Biblioteką Muzeum zabytki rasach przedstawia owiec czasów omówieniu Interprofessionnel przeszłości, zaliczyć do możliwie z Ovine, wzbogacenia szereg głowia, i naukowych, dla aż wystawa hodowli aspekty: wystawy zajmującymi uzyskało poszczególnych śladów również Narodową udzieliły gdyż w literaturę. Nationale opracowań leży i cele National szenia ująć jego jej kierownictwa instytucjami Comité się — tylko jej rozwój poświęcili ambitne nie pierwszych dalszy muzykę współpracy rów do a różnorodne miejsca plastyczną, Przestrzennie Francji, następnie Wiele i czasowo. wystawy kiej z i całej poprzez pasterstwa wystawione śred­ na lite­ zostały �KRONIKA 488 Ryc. 1. Pasterze landyjscy X X X V I I I 1. (ok. 1 8 2 9 г.). Reprodukcja z Plansza katalogu W y k . S. K u s z a utwory starożytnej gosa, i jako mesa Kriophora sarkofagu sterstwa pisy w sztukę gablotach, w swój wyraz czyć miały nasilenie wystawie w przez kostiumach. dość przedstawiającymi Obrazując różne w w ich sztuce ze literaturze z du kalendarzy od XVIII w. jak i pierw­ czasów o Odro­ również czym pasterskimi. salon, pa­ ręko­ wystawione znajdującego zdobniczej, pasterzami m . lin. czasów, Francji scenami pseudopasterstwa dawnych z we Her­ fragment oryginalne z wyobrażeniami się greckie oraz promieniowania iluminowane późniejszych pastorale pasterskimi pasterską organizatorzy i rzymskiego pasterskiego, tkaniny typu zespół sceny z ówczesnej sztuce nutami przykładów liczny paryskich Wergilego, L o n - figurki Ilustrację pięknie rozwijającego scenami Obok tematykę okresów z Pasterzem. tzw. rodzaju także Teokryta, plastycznej pasterza starodruki ścianach pasterskiej F . Boucher tam a statuetka bibliotek przykłady na pasterskiej, sztuce stanowiły literaturze muzyce, w Dobrym ilustrowane starodrukami skich różnych i w tematyki z zbiorów rozwieszone nymi stawiono ze zawierały i tematyce średniowiecza Liczne teatrze o tematyki baranka, gallo-rzymskiego na jasełek. dzenia tejże niosącego wypożyczone szych literatury przykłady świad­ Szczególne przedstawiono również pasterkami w dwor­ salonowo-dworskiego dla pasterzy z na malowa­ wy­ ilustracjami życia. występującą wystawy w starali literaturze się i wydobyć sztuce na francuskiej jaw różnice, �KRONIKA jakie zachodziły jących ,w dobranych pasterzy wyraźniej obrazu mu życia w ze z czasie, — dość jednakże Większość okazów na hodowli liczne w., (878), owiec, czasy stado, przestrzeń tego o trzy pasterska, dziale, zwią­ znalazła Pierwszy i treści w one się hodowli, techniki i kolei' w do ramy X V I I I — Na ochrona wierzenia, „Pa­ z ujęte rzeczowy. pasterze, (961). historyczne średniowiecza układ jakości,, dziale dzieliły były i wystawy się trzeci od wiedza, kalendarze perspektywy pierwszym zagadnienia: XIX-wieczne i wyselekcjonowa­ eksponatów poddziały: produkty in. słu­ treści i innych, bliskich względem dobrana, społeczeństwo, m. o pasterskiej. t r z e c i m miały następujące coraz prawdziwego almanachy pod średniowiecze, poddziale pasterska, artysty przed­ temu wydawnictwa liczby poddziale ogół miało Milleta, pierwszym główne wczesne w i tematyce w etnograficzne. W celowi panu­ rzeczywistości. były starannie troskliwie na zostały ekonomika dążenia ogólnej 10 niemniej aspekty Temu od odpowiednio odtworzenia 1 pastorałek, niezwykle V do nich drzeworyty niż starożytność, zwierząt, kolęd zalezn'e pomocą realistyczne na wśród wystawione — współczesne; wysunięte środowiska. malarzy, Za przeciwstawiając dążenie przedstawiania „rozdzialiki". pierwszy mocnicze, (83) w., reprezentowane i podzielonym chronologiczne: X I X ludowe mniej mniejsze i w. zagadnień mało XVIII dla wykazania należy stanowiły typy zajęć licznie przedmioty Francji", X I X różnych tym twórczości. podkreślali sztuce pasterskich, szopki co podkreślić sterze w realistycznego piosenek okresu, jego z kierunków sztuce wystawy, do Wszystkie ne w obrazów tym zbiorami tego i c h życia człowieka, dziale związanych epoce porównawczych i z tematyką W innej występujące wystawienie zanej ujmowaniu czy zestawień stawianie żyć w takiej 489' i plan obrona rzemiosła po­ twórczość arty­ styczna. W' poddziale świadczyć snych. o Materiałami rzymskich, owiec liny, malowidła, dane rzeczowe Jako wśród przejaw nich prace również Szczególnie owczej, dążeń główne merynosów wprowadzeniu do na współczesnych fachowej woju nastawienie jej pasterstwa. i Wystawiono o konkursach hodowlanych, hodowców oraz bardzo i do z rzeźby i trwałości miejscowymi mięsa zasobu z oraz na wyrób wystawach interesująco rasami owiec, hodowli owiec, angielskich szczególną serów, na organizacje czasopisma te się na zawodowe dyplomy i tablicę wiedzy epok, i innych. Z a ­ i jej produk­ lepszej a ras wełny i owiec, co wełny. Przy na podstawy i na po­ oma­ funkcje naukowe poziomu i c h rolę pasterstwu, nagrody krzy­ następnie uwagę podnoszenie poświęcone opracowaną gobe­ różnych uzyskania mięsa, n i e t y l k o również wyso­ Wszystke m . lin. n a s p r o w a d z a n i u zwrócono i jak o utrzymywania powiększenia do X I X w. hodowli czasów fragmenty tkaniny, ilustracjami. melioracji z w z pasterskie, gospodarskie zmierzające a polegające tam prehistoryczne i nożyce mające współcze­ Francji. księgi n a produkcję wełny, o hodowli w., gospodarcze, pasterzy miały dążeń Francji hodowli znaczenie hodowców we obiekty czasów Serrosa, C h . Estienne'a, Ligera tych XVIII do teksty Columelli, mówiące starodruki liczne próby aspektów produkowanie i etapy hodowli wianiu hodcwli, także hiszpańskich zwoliło hodowli ulepszenia podkreślono już w i aż późniejszych pasterskich w e K r e s c e n c j u s z a , de prowadzone żowaniu do zostały zwierząt, czasów zostały neolitu tam zabytki świadczyć technik od z owcami, z iluminowane dawnych wystawione znaczono tów. i się dzwonki pasterzy ikonograficzne zgromadzone Francji stały Galii, wreszcie rękopisy i owiec pasterzy we dowodowymi z wizerunkami jakości hodowli historyczne pasterstwa m. i n . gallo-romańskie płaskorzeźb kiej perspektywy Ciągłości wiedzy w roz­ wywieszki uzyskane przedstawiającą przez układ �KRONIKA 490 Ryc. 2. P i r e n e j e . Plansza P a s t e r z e iz d o l i n y X X X V I I I A i r a n ( o k . 1 8 3 4 г.). 2. R e p r o d u k c j a z katalogu Wyk. S. Kusza stosunków i zależności sterstwem Rolnictwa. W salce, małej nienie tego tradycji problemu czych, w Zestawienia miotach, tradycyjnych i tego za na nie To obecnie używanych niemniej osiągniętego, niania lub sprzętu wyraz bardziej rodzaju w organizacjami 4 i gabloty, siebie odległej stwierdzić kształtów metalowych, dawniej przy strzyżeniu wytworów istniejących wyraźne i istotne uwłaszcza pasterskiego. w owiec. i różnice, ostatnich Pomysłowo nimi dała w w wielu jednak postępu do może więcej Wydobyła tym samym w zakresie przed­ najdobitniej formach coś wy­ dawnych przeprowadzona podobieństw. umożliwiając czasach, się się porównaw­ współczesnej. podobieństwa zaznaczyło zagad­ pasterskich produkcji drewnianych, nowych między i Mini­ rozwiązań"';; zestawów sprzętów utrzymywanie wyraźnego podobieństwo i i poglądowo Muzeologiczne szeregu naczyń przesizłości fabrycznie, zawodowymi omówiono pasterstwie. ekspozycji obok pozwoliły dawnych stwierdzeniem jaw swój zaledwie hodowli umieszczonych form. porównawcza poza w wykonywanych naczyniach, nożycach z mniej dziś pasterzami, zawierającej postępu .znalazło złożonych konanych w i między na sery anali­ jeszcze ponadto przedstawie­ unowocześ­ �KRONIKA W we poddziale Francji. 4 podstawowe huimancję, niku. przepęd Poddział tych ilustracji i tych w w różnorodne na do torby — psów używanych obrony i W transza­ transhumancji, ilu­ przedstawia­ pastwiskach. pasterstwa, ilość w Głównym porównań postaci fo­ przeznaczeniem dzisiejszego przede zajmował różnorodnych ilustracyjnych i tam obrazu wszystkim z pa­ X I X w. po rogi ochronę z i sposoby lub ubiorów wy­ W witrynach tabakę i na konchy, koziej się ubioru, sól. ich pasterza na z miej­ kijów psa gwizdki, Przy­ znaczenie odmiany zawołań z akcesoria podkreślając liczne dawnych in. kapy także na i częściowo do m. przenoszenia pasterskie, obronę dawnych odpowiedniej tresurze i pa­ na sta­ fletnie przy obrożami. ponadto kije, proce, Liczne wyjaśniając fotografie, przedstawiające pana inne Psy takich jeszcze rasy zwierząt wilkami. Zbiór broń palną, a materiały drzewo­ rozmaite zapędzaniu wszystkim przed -eksponując pasterzy. pokaz, eksponując pomocy kolczastymi napastnikami — przez uzupełniały do przede dawniej gablocie, przed stad tygodników, drapieżnikami, oddzielnej stada po rożki umieszczono rozmaite kraju, zdjęciami. itp., a ilości częstego gablocie również saboty dużej ze pasterzy, wełniane, w fotografii okolic analogicznych ubioru getry, i szereg różnych pomocnicze. zakładane fotografie, z wełny, okrzyków ścianach sąsiadujących typy futrzane zabezpieczano w paści typu dawnym, na witrynach pobliskiej ich przed wystawiono i 2) w lotniczymi, największą pasterskich, wyeksiponowano ilustracje stada bezpieczające ki opończe potraktowano wybrane do z owiec obrazujące (najczęstsze), etnograficznym i pasterki z ubiorach skórzane, gestów Osobno żujące różnego dokonywania hodowli mapy, przy drzeworytów. umieszczono dużych instrumenty ryty, i stad materiałów i Francji pasterzy Zobrazowano od dużo i 4) k o c z o w n i c z e , o b e c n i e posiadał pasterskiej, wymagającej miejsce. inne i litografii i i n . zdjęciami ich na charakterystyczne noszenia sterskich. i dwóch gospodarce sca tym we regionalnych z kapturami, do m. aspektom ułatwienie owiec ekspozycji wystawiono bory w 1) o s i a d ł e wędrówek fotografii, wystawie (820), było wstępie sierści drogi zastały t y p y fotografie X X . stawionych w na tam owczarstwa: wypasanie przedstawiających całkowicie zostały dawnych hodowli początków Na i omówione były rozpowszechnione) poświęcony przestrzeń rysunków, sterstwa rycin owiec eksponatów tografii, (mniej szeregiem ostatni, największą bardzo francuskiego również ponadto wystawy eksponatami odmiany Zmapowane jącymi t e j części 3) w ę d r o w n e strowane i drugim Głównymi 491 stró­ obroży środki za­ także pułap­ ilustracyjne, dawne ryciny konstrukcję i funkcję szeregu ekspo­ natów. Następny „stado", niu na kolejny zawierał terenie związanych rolę zwierząt i ne psów, oraz przy dużo o kraju, zabiegach tzw. „rozdział" dane do zajmował przedmiotowe zaopatrywania przy stemplowaniu wiednimi hodowli Do ich w się głównie obroże i tego celu w jak osły, i zapasów do stada, żywienia mapy, serca. — również pasterza użytkowa­ dziale i tym wykresy. znakowania Znakowanie, przede żelazne W tablice dziedzin polegało głównych tam i konie, żywności. pasterskie. i oraz pożywienie muły dwóch dawniej krzyża zatytułowany ich rozmieszcze­ Przedstawiono dzwonki służyły formie Francji, uzupełniających sprzętu zidentyfikowania najczęściej sposobach zwierząt. kóz, monografii, we i l u s t r a c y j n y : fotografie, odnosiły dla zwierząt. znakami, transportu materiał zwierząt zbędne — tych j u c z n y c h i pociągowych, Eksponaty i hodowanych pastewnych, pielęgnacją pomocniczych zwierząt muzeologicznej owiec roślinach z transhumancji miejsca tej rasach nie­ wszystkim przyrządy Zwierzęta z na odpo­ wyróżniano �KRONIKA 492 również czono wej za tak i także pomocą tryki odpowiedniego prowadzące dzwonkiem. Obok współczesne Dużo skim, uwagi które, branym wycinania stado. i c h sierści, Zdobiono dawniejszych je szczególnie ponadto sposobów pęczkami znaczenia często wełny owiec zna­ koloro­ przedstawiono- znakowanie. i miejsca zależnie poświęcono od regionu sztukom stada, przede na kraju wystawie i obrożom rodzaju i hodowli, w s z y s t k i m (przewodnikom, dzwonkom zakładano lub też paster­ tylko wy­ większości zwie­ rząt. W pod jednej z względem witryn formy. wystawiono W typologiczno-chronologiczną kształtu dzwonków, w mierze dużej Jednym strzeń z ze największych środkom materiały z zakresu przez Muzeum towej. Na pasterza rodzaje w latach oraz na w tej pomieszczeń dla przy ich uzależnioną dzwonka. był drogom dział „prze­ oraz transhumancji. Wystawione tam ze badań zbiorów zgromadzonych terenowych się do Uwzględniono od ..— wędrówek odnoszące uzależnione zasady rozmaitości tonu, serce wystawy głównie wyniku dane zwierząt. pasterskiego części zróżnicowane dwie wielkiej sprządzoine pasterskiemu, pochodziły 1941—1946, w racji różnorodność zostało owiec wykorzystano budownictwa z budownictwu budownictwa wystawie Pierwszą „rozdziałów" stad bardzo uwzględniono jakiego transportu pasterskie, ekspozycji względu p a s t e r s k a " , poświęcony i ich tonalną. materiału, z sposobom i i drugą od dzwonki układzie typu i akcji mieszkań przy ankie­ hodowcy tym dwa. — osiadłej hodowli główne bądź. wędrownej. W ekspozycji pasterza zycji i pasterza. rycin, plany ku. barw Wśród skie na nych mioty, na sterskiego dowli i u trzy typy przystawione dem, i a do plany były na pasterzy. naczynia gliniane, poglądowo dla w tych dwu domki lektyk. Domki placykach za­ były kon­ rysun­ paster­ te, na­ wydzielo­ obrzeżeniami. przedstawienia Różnorodne żelazne naczynia kociołki do wystawę wędrownych z i wnętrz sprzęty, gotowania itp. odmianami pasterzy. Obydwa miesz­ skórzane przed­ sprzętu pa­ rodzaje ho­ rozgraniczone. zwierząt owczarni: domu i się czytelne przejrzystość ziemią po­ dawnych ruchome rodzaju również zwiedzającego hodowców wyraźnie — specjalnymi i zorientowanie Szczególnie uwagę w mieszkania społecznej starodruków potęgowało wysypanych pominięto oraz tle. Z e s t a w i e n i e zwracały ustawione oraz zaznajamiały eksponaty czarnym przenośne nie ze ułatwiały równocześnie eksponatów zróżnicowania hodowli i zasięgach. bądź pomieszczeń główne ryciny były na a wystawowej typu zaczerpnięte płozach osiadłych tam Wśród wykazanie znakomicie liniami gospodarskiego płyny, na regionu, ilustracje efektowne, lub .zaznajamiały od domów budownictwa sprzętu uwagę ich odmianach białymi przestrzeni bukłaki plany wystawionych sekcji i bardzo budowli, wielkości, z W dużą zależności było kółkach turalnej kań oraz typach narysowane trastowych w Liczne fotografie sadniczych zwrócono hodowcy żłoby, wyodrębniono pod jednym stojące wolno z w do wody, z obrębie ich wyglądem koryta koszary dachem stałe i ruchome budynkiem zagrody. zewnętrznym, drabinki, Liczne fotografie, konstrukcją kosze — oraz mieszkalnym, z i ukła­ wyposażeniem wnętrza. Umiejętnie nych od dobrany rodzajów regionu, typu dróg, jakimi czas, miejsce zestaw pastwisk, hodowli wędrowały i sposób na ilustracji, których oraz stada pory na przepędu. tablic i fotografii wypasano zwierzęta, roku. Z pastwiska Zagadnienie wypasem sezonowe, to dawał przegląd różnych owiec oraz wyjaśniały w głów­ zależności wiązał się norm regulujących opracowane problem przej- �KRONIKA Reprodukcja rzyście tablice, wek sposób i dziś coraz częściej uwidocznione W zane sa. za owiec pierwszy na sterskiego dwóch służy w strzyżenia owiec. W do od dziś okresu Za pomocą całkowicie, owczej. i wyrobu ważnych przez zajęcia z za uwagi i różnic i co również zostało rycin pasterzy, tam owiec jakie zajmuje on pasterzy i specjalną w Pirenejów nożyc przędzenie, i na se- zwró­ sprzętu przy pa­ Korsyce, gromadzeniu wysunięto przybory do niemal bez utrzymujących je z kolei elektrycznym z używa­ sprzętem. typologiczno-chronologiczny. niegdyś, przerabianiem w Francji. zestawiając układ częste wy­ plan hodow­ uwagę formach mię­ na przez we miejsce i przerobu wysuwając użytkowanych najnowszym zastosowano gręplowanie, ośrodki obszarze kształt, bądź z główne map ekspozycji dawnych zobrazowano związane do sera, wełny zwią­ służący miejsce, pierwsze zasadniczy ręcznym przyborów W pasterzy pasterski występujących hodowli przeglądu swój na zajęcia mleka, dostarczonego narzędzi na były pomocą m. in. na regionach Dokonano Uwzględniono wędró­ przepęd, hodowli: gatunków owczego pasterzy żelaza sprzęt także kraju, czynności i trasy wyłącznie samochodami, eksponowane Roquefortu). okolicach zdjęć określających stosowano produktów regionalnych podobieństw tych lub różnorodny Roquefort mechanicznym ekspozycji Dawniej koleją wystawy (V5 i m l e k a omawianiu wełny nym sera różnych obróbce owce Zobrazowano francuskim szczególnie Przy zmian się liczny sery. wykazanie rozporządzeń i przetwórstwem został na teksty zwierząt. „rozdziale" produkcję Francji cono i katallogu zdjęć. najważniejszych rowarstwde ców przewozi gromadzeniem Wystawiony mleka zdjęcia pomocą następnym z twórczości i liczne transportowania z 493 a dziś zanikle przez nich samych wełny nawet wyrób wiązanie, a niemal �KRONIKA 494 tkanin. na W podobny pożywienie, nie kład wypadku Oddzielne nych ze miejsce przez kategorii nich rzemienie do szczegółowo poczynając Obok cze działy stosunki dziale jakie na powiązanych członkami o układ na stosunków i kontakty z tych W zestawu dziale pasterzy o lecznictwa i ich terapii, świadczenia, stosowaniem gią, gach na magioznych tycznej. nych n a bliskie połączono w zbiory wraz roślin pasterzy, m. w z całym przy i n . duży z zbiór zaklęć pasterskich, bądź charakterze po­ na­ gospo­ pomocą od­ wyjaśniających. kalendarze i ryciny meteorologicznych, ciałach uwagę na ich wiedzy obserwacji i tradycyjnej żmijom wy­ skompli­ wiedzy ludzi kamienie, z racji tradycyjnej dużą magii kul­ wła­ Ten tekstów dawne i z z rodziną, za się silniej .będących obojętne o pokolenie, i zwierząt. wiedzy przedmiotów przeciw starano społecznych głównie krótkich zasuszonych pasterzy, obo­ zysków, osiadłych, interesów. spotkania zasobem dziedziny paste­ i ,i w y s o k o ś ć społeczności trafnych leczeniu przeszłości zwłaszcza i z ekspozycją farmakopei formułek z wypłacane przyjazne, zjawiskach Zwrócono wynikającym powiązania tradycyjnej piorunami, a wystawie Wystawiono czasie, na zasobmiesz­ świadczenia pasterzy m. in. starodruki, pokolenia zwierzętach. pasterzy w względu z otaczającym, roślinach ludowego częstym zgromadzono i przez wędrownych, przedstawiono ilustracyjnego przekazywanej świecie niebieskich, kontaktów obrzędowym materiału „wiedza" ilustracje lub oraz stosowane. pasterskiego się — jesz­ środowisko s t y k a l i się g ł ó w n i e dla sposób tradycyjne pasterzy łączące grupami w budynkami stosunków zazębiających antagonisrtyczne, wynikające sprzętu, hodowli. pasterzy i n n y m i , z którymi innymi powiedniego i do wytworu. inne ich posiadane tej zaznaja­ sztuki charakter układzie związki z rozrywkowym dobra społeczności charakterystycznych pasterzy tzw. produktów rolniczą, płaszczyźnie nożyce na wystawie wierzenia społeczeństwa odmiennym i grupami zawodu z na i opisy cechujące i Do Wszystkim gotowego regulujące czerpali uwagę — wynagrodzenia wreszcie wspólnotą i pastwiskami, normy strukturalne również in. ruchomym, dotyczącego wyraźnie społeczną darczym, jako wiejską Zwrócono grupą wiązania różnice m. stadami, stad, także wiedzę umowę, owiec „rozdziału" jaw z konywanego sprzętem wykony­ pomocniczego fazy zwłaszcza omówiono właścicieli hodowcy grupy turowych. i przede pasterskie tego wszystkim następnie ple- związa­ nie materialnej, - zobrazowanych artystycznej, zawierających ekspozycji wydobyć wet i a wyroby ale ilustrujące zostały tym przy­ rzemieślników. dzwonki końcowej przede dysponujących przez stron kultury pasterskiej gospodarskimi do W jako wytwórczych pasterzy, zaliczono tablice uwzględnione Francji, dla produkcji surowca społeczne, pasterzy pasterze kowany i 1 owiec, fotografie, dziedziny pasterzy ekonomiki obu W psów i nawozu. również rozmaite procesów pasterzy, pasterzy użytkowa­ stad. wyspecjalizowanych przez przebiegiem twórczości najemnym wiązki z formy grupę kalnymi, dla i wyczerpujący, pobocznych pilnowania przez wreszcie Pokazano niezbędnych przez obiekty, całym gospodarcze niejszą sną z kultury różnorodne rzom obroże zagadnień czynności podczas owiec łoju, k i s z e k , kości przedstawieniu lecz od przygotowywania wszechstronny skóry, zakupywanych Liczne zabijanie i suszenie, i koszarowania. przedmiotów samych, batów, runa. nich poświęcono przedmiotów, strzyżenia rolę pasterzy przez sporządzaniem wanych miały przez wyplatane także m. in. solenie hodowli: podkreślono wykonywanych cionkarskie i przedstawiono mięsa, innych jeszcze produktów ostatnim W sposób przerabianie przedstawienie weterynaryjnej wiekowego Dział pasterskiej użytkowanych profilaktycznej roślin mające do­ ten, ze w z ma­ zabie­ i terapeu­ leczniczych stosowa­ zabezpieczać itp. przedmioty przed powiązane �KRONIKA Ryc. 4. S z a ł a s y pasterzy. Zdjęcie tions z przypisywaną własny za pasterzom pożytek pomocą materiałem W wiedzy związanych Narodzenia i z dniem św. Francji. wózków obrzędowych W stycznej, obchody ni od dla różne pasterzy było stosunkowo niewiele, wyjaśnienień, wszechnie miała i we z rzadszym Bretanii i formy tańcami pasterzy. zjawiskiem, należał wyraźnie powiązany Do regionach uwagę się n i c z y i m ustnej tańców jak typowo wilka, te, rodzaju można było ludowej. od tańczony przez życia. legend arty­ i ich baś­ zawierały c z y też formy opowieści sądzić z jed­ poda­ spotykanych Podobnie pasterskich, ich trybu kraju. które treści szczególnym twórczości specyfiką Tego zdobionych ilustrujących pasterzy, przeglądzie na przez kantyczek, ekspresji artystycznej względem nich, i zdjęć dotyczącym obrzę­ Bożego kultem Pasterkę, je tzw. taniec ze na główną z czary i świąt zbiorów rycin Przy ludowej. o zestawionym zwyczajów specjalnym sporo na zwierzętom procesy okresem zdobnicza. większość przykładów z wotów, twórczości literatury nie wyodrębniała F r a n c ji zwłaszcza pod i ilustracji. przegląd różnych magicznymi ludziom poszczególnych zwrócono francuskiej oraz „rozdziale", wyróżniające utworów nych w wystawę Tradi­ odpowiednio otaczanego in. et siłami przeszłości przywożonego taniec i sztuka pasterskie, a się to pism zgromadzono kościelno-pasterskie innych nak m. jagnięcia zostały w zamykał Chrzciciela, zamykającym wśród elementy kronik, pasterzy des A r t s szkodzenia liczne kościelnego, Jana Musée posługiwania się eksponatów, ustna, muzyka, zebranych roku w Paryżu uwidoczniono dawnych i wstążkami, zobrazowane literatura jakieś Obok roślinami ostatnim z w zarzutem wiązały wierzeń cyklem pasterzy świeczkami, i Z ekspozycji zaczerpniętym Ekspozycję rozmaite innych. uroków pasterzom. z wystawy Populaires umiejętnością szkodę rzucania wytaczane dów i 495 rzecz po­ się będących raczej pasterzy Dolnej �KRONIKA 496 W plan i ekspozycji pierwszy zdobnictwa stawione nywane do główną przez nich tańców i zwrócono, zdobione wszystkie nie z i i Przy pomijając kije kołnierze pasterskie sporządzane siebie na i licznie umożliwiały na muzyki pasterzy zakładane rzeźbiarskich przez został ilustracji, przez Zgromadzone obroże, umiejętności wysunięty eksponowaniu zresztą używane drewna. kształtów, laski pasterskich opisowy. muzyczne wyroby różnych artystycznych niemal i instrumenty dzwonków, uzdolnień dawniej — czerpaki zawieszania ludowej ilustracyjny uwagę przedmioty drewniane, glądu literatury materiał wy­ wyko­ naczynia zwierzętom dokonanie pasterzy, prze­ zdobiących przedmioty codziennego użytku. Jasny, logiczny i przejrzysty problemy związane z wanie do wystawy „Pasterze grafia pasterstwa i konsekwentnie tego typu całość, rodnych formach obok neolitu walorem na charakterze tła, co do plany, dwa dość niczych, równoważąc w sposób Dużą racjami naukowymi Wystawa bliższego zycji do nego „przeczytania" pytanie, czy niowanie wy z jako różnymi ływaniu prawda sposób i kosztem na stronę takiego było wpłynąć także rozplanowania Wspomnieć czy warto, książki, układ szerokiej zaszły w tej innych takich podstawowych uniknęli zestawy poza z swoim poruszonymi na niej „rozdziału". początku czy raczej dział chyba pasterskiej, Na przyjętą warunki a W wypadku jej na i potem Można lokalowe, by narzucające ponow­ tylko wysta­ zwiedzającego o działów w zadać „Promie­ zamykać mówić układu ekspo­ do działu zapoznać dopiero przed­ pierwszy plastyczną. problemami, ten nie powinien kolejność się plan sposobem wystawy najpierw wystawy ekspozycyjnych, oprawę układem jej Należałoby ilością pomoc­ uzupełniających i innego popełnić dużą wysuniętymi wystawy zachęcała nagra­ odmien­ materiałów „potknięć" różnych, tym z było zbyt pierwszy tych zostały ekspozycji, łatwo pro­ Obok ilustracje, z tych, tak wystawy obiektów. obu rodzaju warunków na plan takich obiektów. n u t , płyty warunkach przeładowania muzeo- w wystawione zbiory na trudne w przedstawionych różnego innego kultury promieniowaniu. swoistej widzenia eksponowanych umieszczenie końcowy. dziedzinami W estetyczną się pasterskiej", akcent ich różno­ o Zwykłe etnograficznych wysunięcia przy Francji" zapoznania słuszne kultury jej błędy: zwrócono „Pasterze z punktu wielość naukowej wymagał umieszczenia. harmonijny uwagę i dawny jakie ekspozycji. wypadku i starodruki, organizatorzy miotów. grupy o tematyce pasterskiej. Każdy przedmiotów, Francji" tym eksponatów eksponatów wyjaśniających, wiedzy uwzględniając interesujące problemów dokumentacji spotykane z e sobą całokształt pasterzy, tylko przeobrażenia, różnorodność rękopisy sposobu często „Pasterze bardzo w i obrazy rodzaju, oświetlenia, skłóconych było pierwszy rzeźby i życiu t y m nie współczesny, przemiany o mono­ zaplanowaną wszechstronnie specyficznej przy zastoso­ etnograficzna wierzeniach, tej główne pełni dzisiejszy. ogromna plan mapy, stan form dzień uzupełniającej niami, gobeliny, nych jej pogłębiała następnie wysuniętych i w starannie wyczerpujący Obrazowała skomplikowanych trudności a fotografie, po przedstawiającą artystycznej wystawy rozwiązanie blemów, ale zwartą, ekonomicznych, kulturowej. tradycyjnych od warunkach w i pasterskiej, Dużym logii twórczości uwzględniającego uzasadnia naukowa stanowiła sposób stosunkach społecznej dziedzinie w owiec, określenia: zrealizowaną materialnej, mierze Francji", Mówiła scenariusza, hodowlą Wystawa kulturze gospodarki i francuskiego. gospodarki. strukturze układ pasterstwem jej oddzia­ mogły pewnej co mierze wystawy. że ukazał się nareszcie, choć z dużym opóźnieniem, zapo- �497 KRONIKA wiedziany opis na fotografie kową i jej rysunki można interesująca nały i wypadku wania tekstem co o ujęcia Stanowi pasterzach i osiągnąć szczegółowy bibliografię, cenną Wystawa stanowi nau­ za jaką ta, niezwykle ponadto muzealnictwa problemów, liczne pozycję etnograficzną, Francji. zakresie rozwiązań zawiera on muzealnych, w omawianych pomysłowych który obszerną monografię naukowych, odpowiedniego i przedmiotów. wystawę można katalog, naukową, „oglądaną" wizględów tego, naukowego obszerny dokumentację wystawionych uważać ze przykład wystawy pełną uzupełniającą wątpliwie w otwarciu ekspozycji, nie­ dosko­ etnograficznego doskonałego opraco­ ekspozycyjnych. Maria Frankowska Egipt OŚRODEK Rewolucja B A D A N 1952 r. w Egipcie ekonomiczno-społecznym którą po dowej. raz pierwszy Kultura gralną część ta, celu w wyższej w Komitet Ludowej zacja do Spraw stać głównym Ośrodek ten nad podobnych Sztuką się oni rokim (Stany z mie się napisał w „Folklor" sztukę wydanego ludową Zjednoczone, metodami Ośrodka udostępnienie (wg temat i go Warto słów przez rzeźbę, być obiektem szczegól­ z t y m władze nad tą Ludowej egipskie kulturą. przy Została ona W tym Radzie Naj­ przekształcona Kultury i Oświaty już 1957 ir. p o w s t a ł w as-ša'bija), Organi­ w który Kairze miał się etnograficznych . 1 naukowa odpowiadająca założeń Polska, w korzystano na tego z pro­ innych krajach. Było rekrutujących roczne stypendia Skandynawia), gdzie się do zapo­ etnograficznych. gromadzenie i badanie specjalistom w literaturę budownictwo), materiałów folklo­ literatom, artystom dodać, Saleh, pierwszego zamieszczony Ośrodek) inte­ Sztuki tym miejscu Ruś'di artykuł (malarstwo, w stanowi pracowników Instytutu różnym naro­ egipskich, działających badań jest ludowej, kultury folklorystycznych. placówka Włochy, układzie badań badań kadry w kultury rangi związku al-funun dawna do badań opracowywaniu wysłaniu Literatury odbiorców. ten od do Ministerstwo ośrodka jako już do albowiem Przy zmianami powinna Literaturą. dziedzinie stworzony celem Egipcie na w granicą. różnymi oraz kręgom taka któremu długo, uprzedniemu Podstawowym rystycznych za Wydziału krajów polityków Literatury i stworzenia ośrodków dzięki absolwentów znali Sekcję Sztuki Ludowej, zadanie został gramów różnych i jako K A I R Z E stosunku podniesiono podstawy życia dysponentem instytucjom możliwe kraju Folklorystycznych (Markaz rodzaju z do tej i n s t y t u c j i nie trwała Badań podstawowymi współczesnych organizacyjne Opieki powierzyło Ośrodek to historii tego powołano Komitetu z zmianę ze s t r o n y p a ń s t w a i n a u k i . W stworzyć 1956 r . w ogólnoarabskiej nego zainteresowania postanowiły wraz spowodowała zdaniem kultury F O L K L O R Y S T Y C Z N Y C H W że poprzez dyrektora pierwszym ludową, sprzęty i i ubiory sze­ rozu­ Ośrodka, który numerze muzykę i folklor czasopisma pieśni, oraz taniec, wytwory ludowe. N a l e ż y t u w y j a ś n i ć , że t e r m i n „ e t n o g r a f i a " n i e j e s t w z a s a d z i e stosowany w naukowej t e r m i n o l o g i i e g i p s k i e j . U ż y w a się t u p o j ę ć a n t r o p o l o g i a kulturalna, antropologia społeczna i f o l k l o r y s t y k a , p r z y c z y m z a k r e s t y c h d y s c y p l i n n i e j e s t ś c i ś l e r o z g r a n i c z o n y , t a k że p o d e j m o w a n a przez nie problematyka wzajemnie się zazębia. 1 32 - F t n o g r a f i a P o l s k a , t. ГХ �KRONIKA 498 Każdy jako spośród relikt, w z wymienionych zespół elementów innych. który Każdy łatwo działów folkloru potraktowany charakterystycznych dla więc może element zaniknąć danego takiego w miarę jest w rejonu, zespołu sposób podlega rozwijania się opisowy a wyróżniający rejestracji kultury go jako standartowej kraju. Sam kimi do Ośrodek studiów ludowej klorze. nad i filmową istnieje muzyki pieśni Dokumentacji różnych terenowe tego skupionymi niem tej oraz form głównie na w występują padkach tekst największą nowych, dzane jest które jest mają mienia warunków takich, a Oprócz oraz studiami Tańca i pieśni i zapisu nad Oddziału na działu o fol­ 1400 płyt Zasadniczym tekstów w materiałów w jednak W i dąże­ okolicz­ takich fonetycznie, Podjęcie w celu wpłynęły na wy­ co daje prac folklorystycznych, regionem Prace Ośrodku miejscu czy deklamacje. jakie Egiptu. nagraniami zapisywany danym fotograficzną terenie dokumentalnego. wzbogacenie elementów nad Ludowego, ok. magnetofonową, pieśniach. nagrywany poprawności rejestracją kultury tego traktujących się wiel­ źródła dotyczące ramach znajduje studialnymi historyczno-społecznych, ogólnego się której oryginalnych wspomniane celu W pozycji występujących ludowej teoretycznymi nie innych zajmujący w z zawierająca czasopisma egipskich zostały rejestrowanie na studiami i narodów. rejestrację ludowej jednocześnie gwarancję książki innych zorganizowano biblioteka arabskich. poezji nościach, stanowi płytoteka, poprzedzone jest jakich ona prowadzi instytucji działach, które nich wszystkich kultury oddziału z kultury bibliografię i na kilku Gromadzi Egipskich Biblioteki nagraniami Oddział pracę Pierwszy folklorem. również Obok swą środków. Arabów sporządzono z opiera nakładami tere­ poprze­ lepszego zrozu­ uformowanie się folkloru. Dokumentacji tekstów ich rozwojem. który obecnie stworzono muzycznych, Od 1963 r. odrębny Dział kolekcjonowaniem istnieje wypracowywuje również dopiero Muzyczny instrumentów specjalny Dział swojego dzia­ formy łania. Ważnym głównie działem stroje Odrębną komórką nego czasopisma dyne numery nie ukazuje kowane są są to się kulturą udział nych Ośrodka i eksponaty Ośrodka się, w się w książki lub i zyskują w tego pisane przez tego rodzaju zawierająca małego muzeum . 2 Kairze była redakcja „Folkloru", którego dwa pierwsze prac mają ogólnym charakter w wyniki które etnograficzna mająca w tej chwili badawczych charakter profesorów słowa publikacjach czasopismo n a d folklorem indywidualny. uniwersytetów znaczeniu. pracownicy jedy­ Coraz je­ już publi­ Najczęściej zajmujących większy Ośrodka i to oraz jednak pokrew­ instytucji. Przechodząc Ośrodek należy rozwijania prace inna omówienia Zdarza obejmują instytucja nad naukowa. była wieś Z i n i n p o d Gizą 2 Niezależnie Sztuki Wsi. od tej Ze jednak, na I że których tak jakie podjętych studia od pierwszym gdzie takie mają są punktem K a i r u ) , znajdująca wystawy istnieje Kairze czasu prac przez w tej omawiany instytucji badania być zbędne, pewnego (dzielnica w się metodologicznych rejonem, już prac przywiązuje względów wybranym się tereny, najważniejszych znaczenie, terenowych. studiami terenowe. terenowe do podkreślić badań poprzedzane i z czym artykuły w Egiptu pracach, literaturą wystawa a 1959 i 1960 r. N i e s t e t y związku osobnych stała Folklorystycznego etnograficznego ukazały w jest sztuki ludowej, takie są przeprowadzone np. kiedy badania prowadziła badania terenowych Ośrodka się j u ż o d k i l k u l a t w od do 1 9 5 7 Г. Muzeum rejo- Życia �KRONIKA nie studiów Kairskiego. w społecznych Na ekspedycji do oazy Systema+yczne całą akcję który a nie w w się wyniku badawcze Egiptu podziałem priori, kilka przykład dni lub danego względu dokonany, mentów zmiany, skupiano kultury lub w badań z tygodni też danej wg terenowych. korektę nad rozpoczynając geograficznego, Była to, odrębności w przeprowadzeniu udawała się m i s j a przyjętych ekip, zasad które odpowiednie jej zbadaniem społeczności, jak np. podziału. przebywały z Następ­ reprezentatywny Gdy jednego tego mająca materiały. najbardziej kulturze. pewnym kulturowych, u w a g ę /na w i e ś s z c z e g ó l n i e w udział Sztuki. 1959 r. Po terenów stanowiącą zwracano Uniwersytetu podziału znanych zbierając zachodziły wówczas według kilkuosobowych miejscowości lub początkiem folklorystycznej. ewentualną nawet jakie się z z wydzielonych najczęściej z regionu na natury Socjologii F o l k l o r y s t y c z n y c h brał Departamentu stref tzn. ustalona n a każdy jedną misji szereg przeprowadzonych Sekcję Badań podjęto na a się przez Ośrodek ramach z składały wybierano ze w udokumentowanie takie terenie nie prace regionalizacji celu Misje zasadach Siwa podziału regionalizacja rodzaju na od pokrywał sensie, prowadzonych podobnych 499 interesującą wybór został już podstawowych stroje, pieśni, ele­ sztuka lub budownictwo. Jednakże o d . tego których nastąpiło nowicie Nubią wania z Tak i ze budową i na Assuanie w właśnie Starano los, teraz kultury przesiedlona się więc łane przez Sahara Zachodnia , w opisać latach tym co niewątpliwie ze względu sunku też Luxoru wpływ podstawowy, z badania którym mu były szczególnym Miał to logię, temat sztukę Kongres przez być został Ośrodek itd. na te wsi na na z mia­ W związku przesiedlona. bogatej, różnorodnej terenach, tzn. t a m nie jak odrodzić w gdzie identycznej najkompletniejszą liczne zmiany zmiany ekipy doku­ badawcze wysy­ okres się oazy: i rok późniejszy. w jednego kultury się pieśniami. prac we się W a to 1963 r . największych w Badano wsi. Jako Zresztą obrzędy sto­ tam element wesele wszystkich Kongresie Folklorystycznych Międzynarodowy z wybrano reprezentującymi Odbył ludowej. Fajjum, bliskością ludowej. mieszkańców prześledzić, 1963 i Libii. zagospoda­ kulturze Siwa jest granic i c h mieszkańców. Luxoru, podczas uczonymi badań do planami zmiany charakteryzuje kulturze na sięgająca ludowej chciano studiów między stały tradycyjnej ubiorem szczegółowych a państwowymi wieś w do poważne okolicach się proponowanym odłożony Badań już Nilu, kultury w obrzędowością, dyskusji od się Wybrana przedmiotem się Ośrodek Ośrodka odrębność we i c h ludność bardzo czasie a zaintereso­ przyszłości. a nowszych miały spowoduje zachowaniem turystów w towarzyszącą i przez zachód studiów i na może wiążą turystycznych Egiptu. do pośredni obiektami n a bogactwo prowadzono centrów terenem zalane, lat, w regionami, szczególnego najbliższej elementy kilka Folklorystycznych. . na Zainteresowania Mniejszymi te która już dwoma obiekt 1959—1963 zebrać wybranym rowania pustyni, w zabezpieczyć Badań nad stanowi czeka nubijska, którą upłynęło badań te zostaną Nubii, położona 3 go należy Ośrodek regionem badań region tereny ludność etnograficzną, Drugim jaki ludowej mentację tam Pierwszy tamy więc formie. Saharą. etapu skoncentrowanie względu specyficznej zostanie pierwszego pewne wraz weselne regionach. etnografię, socjo­ Folklorystycznym. natomiast zorganizowany F e s t i w a l Zespołów Ludo- S a h a r a Z a c h o d n i a jest to region położony n a zachód od N i l u , stąd j e j n a z w a , choć z o g ó l n o g e o g r a f i c z n e g o punktu widzenia jest to j a k najbardziej Sahara Wschodnia. 3 < �KRONIKA 500 wych, który w brały udział zespoły ka". Zespołom wej, którzy pierwotnym święca się W ramach wienie im w w i i w w je w dając Badań oraz kładzie naukowymi się się krajów w tym również i graficznych Pana w terenowym. Saharą ok. o w terenowe z oraz nad Z prac opracowywanego trwałyby teoretycznych w indeksu kontakcie zorganizowania dwa dawałyby lata po magisterium specjalizacja dziedzinie przy ludnością w nubijską muzyki całość orga­ m. in. Poza chwili antropo­ tym innymi Ośrodek na przyszłości nadal zacieśnią bogate rozwoju w sztuk w na w Kairze badań etno­ uprzejmości kontynuowane poprzednio nowych kontynuowane Indiana. wg tej c h w i l i postaci którym i istnieje studiów plastycznych. prace Thomsona także w nad zamie­ będą Stefh Istnieje Ludowej, sondażem badania miejscach humanistycznych W że tradycje. dzięki ludowej Kultury Można t y m bardziej szczegółowe jej Badań zagranicznymi. już duży ośrodkami Folklorystycznych dalsze głównie i Ośrodek Geograficzne się uzyskanych literatury etnografii. którymi podlega z ma będą ramach z całego k r a j u w s t ę p n y m wydziałów uczelniach, tej w wszystkim któremu albo­ dyscypliny instytucji, polską, ta Folklory­ inne kulturowych dalszego sezonie Instytutu dziedzinie ludowej, a Badań będą Egiptu. Badań przez niedalekiej egipską znaczy Kairskiej etnograficznych, przede tak w materiałowych absolutorium w że z Uniwersytetem Wyższego wyższych literatury i regionów Uniwersytetów. I to Opery Ośrodka zajmujące informacji motywów foyer doświadczeń n a c e l u objęcie Zachodnią w organizacjami Ośrodku przeprowadzone przygotowaniem 80 najblższym mające a perspektywach Jak wynika widzów Ostatnio, Towarzystwo współpraca tym projekt w o umożli­ Narodowego również Saharyjski, naukowe nadzieję, kilka krajowe i należy Wśród trzeba wymianę Poza szkania. i i często rzeszom procesów Kairskim, etnografią informacje Kemala, badania obchodzenia zaliczyć badań egipskiego. pustyni, misje z między słów się etnografii, szerokim różnych dla i pozaarabskich. wyrazić Egipcie. Safwata podjęte nad ogólne po­ zająć dziedziny powstania prowadzonymi Instytut rozwojem się naukowe wymienić współpracę do wystawę umiejscowienia archeologicznych wspomnieć uwagi ludowych kulturalnych. znaczenie badaniami p o s z c z ę - 6. r.e miejscu te do się ludową społeczeństwa arabskich z organizuje instytucji kontakty duże współpracuje badań Kończąc sztukę z i sporo pragnących artystów prezentuje rodzaju Uniwersytetem kontakty płaszczyźnie należy ludo­ małego, Folklorystycznego. tego najściślej, na Folklorystycznych chyba kultury praktycznego Ośrodek skupianie którą Socjologicznych, z umiejętności instytucjach one życiem związane społeczną, nacisk z wykładów drogą omawianej i sposób rozwoju związanych logią festiwalu „Kamion­ charakter Folklorystycznych przyczyniły zasługują podstawę współpracuje nizacyjnie stroje ten Ośrodek spraw W zespół dziedzinie to Zespołu różnych Mają procesu do sztuki ludowej, omówienie ogólnego Narodowy w mających dyskusji działalności zorganizowano Kairze. wiążą naukowe specjaliści naukowców poprzez oraz głównie osobne form swej sztuki 1 9 6 4 г., przedstawiając wiem polski szkoleniu nauki działalności wystaw stycznych Kongresowi. tym dokumentacji. które Tańca popularyzację Na w i Badań się oraz przy tańca, zewnętrznej marcu Odbywa itd. prezentacji formie Ośrodek zewnętrznych Pleśni Do towarzyszyć spotkań praktycznemu używaną pieśni Zespołu stałą i ludowej aparaturą festiwale z towarzyszyli szereg etnograficznymi. muzyki z 10 k r a j ó w , terenowych teoretycznemu sztuki, miał tańca kongresu. prac studiami założeniu i artystycznym przeprowadzili nieoficjalnego Obok pieśni ciekawy studia artystycznych tego rodzaju doktoranckich Urzeczywistnienie �501 KRONIKA tego p r o j e k t u czasowym godny byłoby cenną pionierskim zdobyczą wprost dla etnografii wysiłkom stanowi egipskiej, dla która świata dzięki dotych­ arabskiego przykład naśladowania. Barbara Czerniak Nekrologi D R TADEUSZ D E L I M A T 28 V I I I 1 9 2 0 — Tadeusz Delimat hitlerowskiej nazwę należał okupacji; gniewnego, doprowadziły miał do pokolenia, lat 19, g d y wyrażającą do powstania „legend" nia. Był i z silną dalekie może o zdecydowaną destruktywne mu życie, każde ściowych. Do której poświęcił, końca Chciałbym muzeum gąszcz realizowania zewnątrz w z kolegami podejmował. na dzięki od O myśli cowanie katalogu uprzytomnimy nicznych wdzięcza jak działu w z przy • czym współudziale. godne zespołowe kultury tradycyjnej organizacyjnej i był nad całym profil ich uwagi ani w jak na Umiał je pożytecznych kon­ zagad­ przedsięwzięć, jakie ważnym: mam które uzyskało przedwojenne zebrane tych ostatnich, szczególnie jesteśmy wni­ i ich upartego granicą. Danii, zbiory zasługę współ­ i także n a p o l s k i e uporządkowanie tę nim placówki, szczególnie Maribo życia. centralnego zdolność za wyliczać jako nauce, interpretacji nawiązywania w skromnie i magna swego się — pars tego regionu, że jego rocznika opra­ wysoko, reprezentowani mimo tego ludową badania, jego to został pewnych będzie organu. w jeśli zagra­ nam — zawsze również i inicjatywie „Zeszytów ustalony krytyk Jemu Mazowsza głównie naukowego, wydawnictwa kontynuacja kulturą problemowej. naciskiem, tego Wydaje podkreślenia który i w 16 l a t z —• warto­ obejmowania Miał być etnograficznych. powstanie Delimata, blisko — naszej kraju uzupełniający Podnoszę muzeum jest w wspomnieć Danii, ogół życiu dar polskiego polski, na kierował. w wystaw muszę rolnych którą sprawozdania nasze dr bardzo wartości i c h prawidłowej zarówno Miał mi życia która powaga ostatnich naukowców i kierowania robić podnieść to badania akcji dziś graficznych", wybitnym instytucji, jednak przyszło przepisów, przewodnika. sobie, zbiorach Muszę której realizować. zestaw i nowych wszel­ urodze­ aspekty ludzi oddał i daty obowiązków, tworzenia rzadki wśród organizacją i emigrantów twórcze które pokolenia pracowitość, rzędzie któremu z tak reorganizację cenny w tylko w dar — chcę jednym niemu naszych Nie poprzednich, Polski, innych krajów badawcze. i niezmierna nocy uzyskało ludobójstwa, niego podejmowaniu zapałem to dla instytucji, nad inspirować do go czarnej w s z y s t k i m jego zasługi potrzeb pracach i pozytywne stawiały w w s z e l k i c h autorytetów jednak muzeologa, administracyjnych dla w wobec pogardy Jego się Pokolenie przede przedsięwziętych* projektować, tu był zawodzie niezwykły wykorzystywania nienia ogarnięty w etnograficznego w taktów — podkreślić pracować. Miał kania zadanie nieufność na prądy. zapał zapadła. odrzucenia Należał jego formowało ta epoki otwartą mu traktował się pozytywnej. indywidualnością były skróciła jaką pracy które noc możliwości protestu wobec wszystkich i wszystkiego, kich 9 I 1964 że jego osiągnięcie przypominała należy zmapowaniem które przygotował przy za­ Etno­ i prowadził przypisać reliktów od strony �K R O N I K A 502 Ocenę nym, zawsze w i walorów muszę jasne sposób realny całość duchowe nych Vart w i Vart impreza i w runku — w akcji. Był działaczem i z pełnym już się nie zawsze że do na — wrogiem głębi teoretyczne i meto­ także każdym odbudowy w jak w tak on budowy każ­ — efekciarstwa był — od wyrazić wszelkiego jak muzeum przemyślana z urodzenia pracującym najskromniejszym i ekspozycji. i wystawa, można po podejmowa­ muzealnej społecznikiem, Takim przy aż najgłębiej jeśli ich rozwiązania Obejmował najmniejsza jak wrogiem budowniczym. rezultaty każda być ich materialnych szczecińskim, muzealnej, oddaniem ujawnić programach musi bowiem i w pogląd, pracy do podstaw stwierdzić formowanie wniosków. od jej muzeum był drogą także z a g a d n i e n i a się oświatowa ideologicznej; zawdzięczamy XX-lecia m u były starał prosto specjalistycz­ mogłem i zagadnień, problemu Polski pracy dziedzinie podejmowanej temperamentu zmordowanie danego stolicy reprezentował metodycznej pour dla artykułom dyskusjach pytań wytkniętą muzealnych, pionierskiej najskromniejsza strony z Nieobce imprezach pozostawiam codziennych ludowej konsekwencje swej etnograficznym da o kulturze siebie w naukowych prawidłowy, najistotniejszych których w naukowej że stawianie komplikacje. przez Zarówno i wiedzy jej dyczne, pracy .podkreślić, i wyraźne wyciągnięcia tym jego jednak nie­ nawet poste­ Rzeczypospolitej, której d o c z e k a ł *. * Delimat skiej. Komisją w urodził Uczył prof. nad nią kustoszem doktora tora filozofii prof. na Studia prace — mechanizm kowych Sztuki w Z Ludowej muzeum. troski nad drogami, z Prace badań, uwzględniającego stopień zachowawczości skania na przede w s z y s t k i m ginącą te ludowej. wszystkie i przedmiotów nadających twórcą tej to w na głównie prace kultury tej się kulturę tradycyjną. kolegów, do zbiorów Mazowszu. kierunku wtajemniczenia zespołowe, jakie nau­ kwestionariusza wykazać możliwościami muzeum, Po raz pierwszy tym wsi, miały wyrażony w się pracowników wspólnego materialnej kultury, rodzi najbardziej kraju, stopnie po dyrektorem, placówki różne podstawie Muzeum ludowej w dyrek­ Ludowych) jego dalsze jest tytuł południowych zastępca tego obecnym prac uzyskuje Kultur kultury młodszych działy postępowości przez Były swych prowadzone i Uni­ katedrze studiów, na następnie pracy wkład przy organizacji dzielnicy historycznej jego prowadzącymi kultury z historii etnografii 1951 r . Muzeum przed studiuje reprezentowanym i morskich kustosz, a organizację i w roku ukończeniu grudniu dyrektorem studiów — kolektywem po następnie poświęconych Mazowszem katedry, (dawniej a o W następnie nauczyciel­ złożył tegoż lubelskim Łodziach o jako pierwszym zakresie tych przemian wraz wsi z Piwockim. różnymi zorganizował i zespołowych Delimata szły pracy 1 9 5 2 r. p r a c u j e a tej 1 9 4 8 г., Szczecinie. Żołną-Manugiewiczem, studiów zaniedbanej podstawie Od Współpracuje Ksawerym pomysł w rodzinie asystentem regionie W w dojrzałości jesieni zostaje pracach w Od polskiej, gdzie w Krosno, Egzamin 1944 r. filologii terenowych Morskiego Kultury Janem w etnograficznym. Bałtyku. Warszawie. sekcji pow. Jaśle. Krośnie c z y n n y udział studiów atlasem Muzeum wojnie, w i bierze Muzeum wybrzeżach w na Górnym, Krośnie, Curie-Skłodowskiej, kierunku Polskim Gliniku Lublinie Marii J . Gajka w Frysztaku, Nauczania oswobodzonym przez się w Tajnego wersytetu w się a uzy­ ilustrujących historii badań nad * Z przemówienia prof. К. P i w o c k i e g o n a poświęconym w s p o m n i e n i u o d o k t o ­ rze D e l i m a c i e zebraniu członków Oddziału W a r s z a w s k i e g o Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego ( k t ó r e g o b y ł p r e z e s e m ) w d n i u 6 V 1964 r. ���KRONIKA Mazowszem atlasowy riał zostało uzyskany wartość w już rzeniu miała wsi przez się o Mazowszu historyczną. rządkowania jej metodyczne, przyczyny zachodzących ostatniego, nadzieję niemal „rzucić należących ten ujmując skom już do traktował wielu nicowaniu ralnego podłoża i (w gospodarki gleby, następnie chłopska, rozwój zadania środków niczne transportu kulturalne książka i (kontakt prasa, downictwo i zewnętrznych. nić w Jest wieś Sama historię II pracy Rozdziały zachowanego było ta poświęcone ubioFom. z w furmaństwo, Autor Mazowsza tych siła możliwe pracy Pracę ilustruje została tylko poświęcone — produktów spław. N i k t do w częśoi etnicznym, tej trakcie i z i szkoła, ponad ich należałoby czasów się, zróż­ wyróż­ widzenia jakimi 50 t a b e l od do bodźców pojawiania punktu popularne bu­ niekiedy ustalenia dróg, siły przychodzą statystycznych. studium wprowa­ uwłaszczenia. Opracowane zostały roz­ budownictwu, mieszkaniu, były się wiejskiego, nie zestawił tech­ czynniki różnych okresy przerabiania gospodarstwa pory jakie hodowli i i wojny, ich oraz ukończona. rolnictwu w wiej­ rozwój czynniki trudna wieś dynamiki osadnictwu, własność ludności hodowli) że na Mazowsza klimat, admini­ kulturalno-oświatowe, autor, stanowić opra­ natu­ i społeczne, rolnictwo), uwłaszczenia mogłaby mate­ zaopatrzenia, metody zewnętrznych dużym podziały miasto, migracje ustalić, społeczno-gospodarczą stosunkom na i i c h oddziaływania bodźców okresach. część zbytu oddziaływania czasów róż­ omówienie zawodowa placówki uchwycenie i literaturze i (stosunki podkreśla próbuje od tych maszynopisu przetwórstwo jest silniejszego kulturę siebie w Część działy na zmiany dla dzające jednak c z y też wsi folwark, naci­ odtworzeniu geograficzne polityczne nakłady na zawiera struktura telewizja, proces na niwelacji oparta (położenie dzieje narzędzia, podsumowaniu przestrzennego. historii oddziaływania na W poprzez radio, niejednakowa słabszego nicowania ze światem film, i techniki, że Najogólniej ulegającego poświęcił i bogatej dzieła struktura kredyt czasu. miał czasach badaniem. społeczno-gospodarcze roli, założenie, pracy, chłopskiej ustalić w jako zaważyć i przemian także chłopa, upo­ idące przykładzie okresach statystyczne) maszynopisie pracą i dalej na procesu jaką praca ' jest faktów zmian o byt Cz. III. zapomnienia znacznie się uwaga, mogły zatytułowana: dr Delimata problem działania nakładem wiejskiego, z kul­ zamie­ chłopskiej. sobie ten objętym zalesienie), łączności, teatr, wzorcowe). „zmierzenia" zaniku, i pojęciu autora współzależność walki duża uprzemysłowienie, uprawy swą w pierwotnym współczesnych wydobycia różnych okresie t y t u ł : Zmiany przez przyjmując w też kultury gospodarstwa studiów, przez rozgrywającego materiały w i do wzajemną z wielkim warunki miast, (systemy w nawodnienie, dalszych kulturze postawił wynik jego t y m liczne świetle W przemian mechanizm Stąd w Mate­ ma nosi w Podejmując jako które do oczywiście chłopskiej sposób mapach, części. P o d j ę t a podobny pozostawionego stracyjne, skiej, sposób wykończona, cz. I , na t e n proces czynników, cowana surowce w Zmiany Autor oczach światła w całym t e r e n i e . wielu 1864—1960. C z . I została się ustalać zewnętrznych. źródłowym części. przemian. naszych się k u l t u r y Najbardziej riale chciał w jego praca okresie ograniczał przeszłości", się czynników tych na sporo kształtował w historycznych. wymagania wyznaczającą po na uzyskuje wielka uwłaszczenia cel nie faktów zestawiony obu poprzednich od badań, rozrzucone Delimata. z trzech okresie Ale dr a Cz. I I . obejmuje: wyników w siatką drugą mazowieckiej składać zestawienie Tę dr Delimata zmianotwórcze. to gęstą badań, i teoretyczną. przez materialnej tak systematycznie tych wyłącznie Pozostawiona Czynniki objęte badań, wyniku praktyczną podjętych turze ono wsi dla tych 503 i — jak wydaje uzupełniania. W przemysły rzemiosła, tak sumiennie i wszystkich planie drob- �KRONIKA 504 nych o wzmianek, poziom tematyczny) riału jakie lecz literaturze uogólniających Wielka .znaleźć naukowy), szkoda, że można w rozległej przypadkowej o Mazowszu wniosków (jeśli i nie bardzo chodzi próbował historycznych, jak zakroiwszy pracę na tak wielką projektowaliśmy przedwczesną, nych i niepotrzebną metodycznych, śmiercią, w których ta jest wspólnych właśnie z tego dr (zachowany na do zakres kilkanaście praca nie dni stać dojdzie przed dyskusji miała mate­ Delimat. maszyno­ i że j u ż n i g d y jeszcze to chodzi niej to zrobić skalę do zgodnie się (jeśli w wyciągnąć 350 ss.) n i e b ę d z i e m ó g ł j u ż j e j w y k o ń c z y ć co zawarty starał pis m a ponad tego, różnorodnej o jego merytorycz­ się punktem Napisana pięknym wyjścia. Dr Delimat językiem, na stać tury się sał a Ludowej powinna krótkim będącym się podstawie również dokończyć jego uporu tej do procesem mogli Musimy i głębokiego że za że dziś podjąć go wielki wśród to für mało Kul­ Muzeum, pozo­ które objęłaby wkład włożony ( j a k to deutsche napi­ Volkskunde", i zbyt powierzchownie i zbyt powierzchownie chłopskiej, nie szukając zlekceważyć. Nie danym ją jako wyraz za powin­ Muzeum n a s przekonać mało za kultury go sami żalu, tych, Za „Jahrbuch pracy), zmian abyśmy zwłaszcza to, b y marksistowskich, druku, pracowników tegoż dyskusja. w do materiałów pracy, ominąć zginąć. całkowicie zespół zebranych zapowiedzią dyskusji. partiach upartego badacza badań przemian, nie powinna przez przeznaczonym gdyby samym tych praca omówionych rozdziałów nas program zajmujemy pomiaru jego opracowania na artykule jak realizujemy dla dla jednego, wytrwałego, w było Ale niektórych za .plan c w a n y c h II. Nie przez żyje. w impulsem i Sztuki stałych, cz. nie gotowa niego metody mu już uznania nas nie ma. Niektóre prace d r Tadeusza D e l i m a t a Materiały do budownictwa graficzne, Polski atlas z M. t. Muzeum Tkactwo ludowe, Oskara O genezie Dział łodzi etnografii s. w Szczecinie, R. 3 8 : 1 9 4 7 , s. Prace i Materiały Etno­ 164—165. Etnografii Lublinie za „Lud", Warszawa Kolberga t. i rok Etnologii akademicki 39:1952, 1954 ( p o g a d a n k a Uniwersytetu 1946—1947, „Lud", kultury klepkowych na Muzeum i jej Pomorzu, Pomorza s. 461—467. do przeźroczy). 1954 ( p o g a d a n k a do Ludowych do francuskim, polskę museums Garncarstwo cz. 1, Floating w w Warszawa w Kultur Przedmowa A skim, do przeźroczy). przemian, „Lud", Zachodniego „Lud", t. w t 4 2 : 1 9 5 6 , s. 4 9 — 6 8 . 4 2 : 1 9 5 6 , s. 782—785. Szczecinie, „Lud", t. 4 3 : 1 9 5 8 , 396—398, Muzeum Den pilaw 448—451. ludowa, Stosmiek pow. Zakładu Curie-Skłodowskiej Morskie Ceramika Ziemia", działalności 3 7 : 1947, s . w 1947, s . 1 6 4 — 1 8 6 . etnograficzny, Sprawozdanie im. ludowego t. б, L u b l i n w Polska tomu angielskim, samling i Ársskrift, ludowe Wrocław w t. Warszawa Lalland-Falsters-Stiftsrnuseurn woj. 1:1960, 4 3 : 1958, s . 398—405. 1958 (to s a m o w językach: 1959, s. lubelskim, Lolland-Falsters-Stifs- [w:] 5—40. Prace i Materiały Etnograficzne, t. 18, 29—138. „Zeszyty t. „Lud", ludowa, niemieckim). Maribo 1951, s. Museum, Warszawie", Warszawie, sztuka Etnograficzne s. 26—29. Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej �505 KRONIKA Les taches du „Zeszyty t. 1:1960, Fishing Musée s. Costal za w The and i of druku). za 1962 г., Warszawie", recenzji zamieszczonym w of Etnograficzne 3, ( w wej Boats, t. 2 : 1 9 6 3 , t. i s. w 24 l i p c a Maksym Mazovie, Warszawie", (z Define t. National 1:1960, s. Mu­ 44—52; Part t. 2 : 1963, s. 4 3 — 5 2 , ( s t r e s z . polskie). Muzeum Ludowej tłum. Kultury Kultury i i Sztuki franc). Monuments Etnograficzne Thier Etnograficzne in Sztuki Muzeum the Mazowsze Ludowej Kultury w i Region, Warszawie", Sztuki Ludowej opracowań popularnych „Zeszytach Etnograficznych podaje W. Jarecki Muzeum we Kultury wspomnieniu i Sztuki Ludo­ (t. 3 ) . 1964 r. z m a r ł Maksym FADDIEJEWICZ jeden Rylski Kutrzeba-Pojnarowa R Y L S K I z najbardziej Faddiejewicz Faddiejewicz Anna Piwocfci, znanych poetów i etnografów wsi Roimanów- Rylski. urodził się 19 m a r c a 1 8 9 5 r. kijowska. Studia gimnazjalne we i uniwersyteckie ukończył Kijowie. Przez grafii 20 l a t M . F . R y l s k i k i e r o w a ł Akademii gował i wydał Nauk sztuki ludowej, zyki, teatru i Maksym wyższej skiej, Pisarzy Ukrainy, W F. Rylski polskiej Ze poniosły współpracowników historii i współczesnemu rozwoju „Narodna czasopisma roku był ukraińskich sztuk stanowi reda­ ukraiń­ plastycznych, m u ­ tytuł d o k t o r a honoris Akademii i Etnografii ta w uznaniu Rady Leninow­ dyrektorem USRR, członkiem wiele lat był Ukraińskiego Jegiellońskiego, jego zasług d l a Naj­ prezydium nagrody ZSRR, Nauk i przewodniczącym 600-lecia Uniwersytetu causa i Etnografija", Przez do członkiem Nauk Akademii Etnografia". Slawistów 1964, z o k a z j i delegatem ZSRR, państwowych oraz Tvorczisť KPZR, Pisarzy nagród ZSRR „Sovietskaja Komitetu członkiem Związku laureatem Nauk Sztuki, Folkloru czasopisma Międzynarodowego Slawistów. zarządu Akademii Historii redakcyjnego t y m z zespołem poświęcone Rylski członkiem członkiem Instytutu Instytutem Historii Sztuki, Folkloru i E t n o ­ okresie zagadnieniom Faddiejewicz redaktorem W filmu. ZSRR, Związku USRR. liczne prace skiej M. de w druku). ka, pow. skwirski, gubernia w region „Zeszyty Warszawie", 183—185 M A K S Y M — la Ludowej to Boats, tamże, Ksawery Dnia sur Sztuki Attempt Ethnographic „Zeszyty Warszawie" ukraińskich i Etnograficzne Muzeum t. 3, ( w w (An Ludowej „Zeszyty Kronika Wykaz études —• Bottomed Sea—Goings Preservation „Zeszyty w 1: Flat Sztuki 1961 г., Warszawie", State ses Kultury Pomerania Part Kultury 2: dans Muzeum Polish Characteristics), Kronika Varsovie 102—110. of Boots zeum de Etnograficzne naczelnym kolegium członkiem Komitetu otrzymał popularyzacji kultury. śmiercią wielką Maksyma stratę. Faddiejewioza Rylskiego nauka i literatura radziecka �KRONIKA 506 IWAN Dnia dzieckich się 17 września — I. I. Potiechin. N a na studia w nego. W roku wschodnich demii ZSRR ludów z najlepszych jego Czarnego blikował studia mad Leniimgradzkiego kandydacką antykolonialnych oraz ze Oüientalistyoz- ustroju zostaje do jego uczyniły I. I. i narodowowyzwo­ publikacji. Głębokie Potiechina ekonomii zbiorowo obszernym Aka­ wicedyrek­ śmderci. kilkadziesiąt się trówinież agrarnego afryikanistami radzieckimi aż historii, etnografii Ukazało na Instytutu I. I. P o t i e c h i n a był r u c h zagadnieniem ra­ 1930 z a p i s u j ą c Instytutu Etnografii innymi kieruje 'poświęcił zakresie szkiców afrykańskiego z afrykanlstów roku temat wraz którym zmarły prac na później przedstawionym szereg on w zdolności d zasług kierownictwem Lądu wstąpił swoich tym w najwybitniejszych zostaje p r a c o w n i k i e m Afryksntistyozny, któremu z (1955), k t ó r e b y ł o p i e r w s z y m również kontynentu lat POTIECHIN 'naukową pracę wyniku specjalistów Narody Afriki fii swą dziesięć Afryki, wszechstronne Pod jeden dragę k i e r u n k i e m ¡zainteresowan i nentu. zmarł afrykanistycznej i w Instytut Głównym leńczy sekcji 1939 b r o n i ( 1 9 4 9 т.). W organizuje 1964 r . Bantu. Tuż po wojnie Nauk torem IZOSIMOWICZ zarysem jednym tego konty­ opracowanie historii i dzieło etnogra­ z ipozycjii ' m a r k s i s t o w s k i c h . I . I . P o t i e c h i n temat proletariatu poświęconych szczególnym afrykańskiego, wybranym historii zagadnieniom uwzględnieniem historii opu­ walk historia Afryki Za­ chodniej. Do zasług dyskusji cowane mując szkoły przez ostrą siebie tezy krytykę funkcjonalnej). wszystkim Afryki. naukowych metodologicznych jako I. I. P o t i e c h i n a w przedstawił teorii W świetny należy zakresie badań również nad ludami on n a wielu kongresach zachodnioeuropejskich historii etnografii popularyzator oraz zaliczyć (m. radzieckiej wielki jego wkład pozaeuropejskimi. naukowych in. rozprawa zapisał przyjaciel i się na do Wypra­ podej­ temat on przede znawca ludów � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/75b0ede2a96dd35f452ab2f45a260e5e.pdf 8ebd267a18956a51b480a3b29012a151 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:561 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:512 Title A name given to the resource Garncarstwo południowego Sindu (Pakistan Zachodni) / ETNOGRAFIA POLSKA 1965 t.9 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1965 t.9, s.422-434 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wolski, Krzysztof Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R Z Y S Z T O F W O L S K I GARNCARSTWO POŁUDNIOWEGO SINDU ( P A K I S T A N ZACHODNI) Poniższy krótki szkic został napisany na podstawie badań t e r e n o ­ w y c h w Pakistanie Z a c h o d n i m . Badania n a d t e c h n i k a m i g a r n c a r s k i m i w południowym Sindzie, a także n a d produkcją garncarską miałem możność przeprowadzać w latach I960 i 1961 oraz w r o k u 1964 na tere­ n i e K a r a c z i , T a t t a i H a j d a r a b a d u . Pragnę wyrazić wdzięczność wszyst­ k i m , którzy zechcieli m i pomagać w badaniach. Przede w s z y s t k i m p. Radża Dżawud M u n i , k o n s e r w a t o r o w i z H a j d a r a b a d u , oraz p p . A k r a m o w i Panezai i M a s u m o w i Aczakzei, którzy t o w a r z y s z y l i m i podczas badań w K a r a c z i . M o i m f a c h o w y m i n f o r m a t o r e m był garncarz, p . S a l i m M a h o m m e d , pracujący w K a r a c z i . Pod t e r m i n e m południowy S i n d należy rozumieć obszar położony w Pakistanie Zachodnim, rozciągający się od granicy I n d i i poprzez deltę I n d u s u , a dochodzący aż po granice księstwa Las Bela, po rzekę H a b . K u północy t e r e n t e n o c h a r a k t e r y s t y c z n y m o b l i c z u k u l t u r o w y m n i e przekracza równoleżnika D a d u *. Obszar t e n nie jest j e d n o l i t y pod względem e t n i c z n y m . N i e jest j e d n o l i t y współcześnie i przeważnie nie był j e d n o l i t y w przeszłości. D o l n y S i n d leżący n a d M o r z e m A r a b s k i m bywał zawsze narażony n a inwazję o d s t r o n y morza. Położenie zaś na szlaku k o m u n i k a c y j n y m j a k i bogate ziemie powodowały najazdy z głębi lądu. Już w V I I I w . n.e. dotarły t u t a j wpływy arabskie, które w sposób t y p o w y d l a i s l a m u dominująco zaciążyły na zdobnictwie 1 Sind dusem. bad jest Kraj (95 3 6 6 k m ) zaludnienie na jedynie kultur doliny Sindu — Pakistanu Zachodniego, województwa (division): Khairpur zajmuje 6,8°/ 0 ogólnego obszary sztucznego (Luhumjo Daro, leżącą w 2 powierzchni zaludnienia wodą Sindu z kraju. Indusu. są K o t Didżi, są 6 527 000 Pakistanu, zamieszkałe tam intensyw­ ekstensywnej a rozwój Baro) I n ­ Hajdara- 1961 r. Gęściej stare, Mohendżo dolnym — całego Kwitnie terenami nawadniania nad południowe (52 559 k m ) , liczące 1 5 , 7 % ogólnej nawadniane Pozostałe Tradycje Indusu rzecznej. dwa sztucznie rolna. hodowlanej. irygacji na stanowi tereny gospodarka darki Obszar zaś z prowincji się i północne 2 mieszkańców. są jedną dzieli gospo­ sławnych opierał się na �GARNCARSTWO Ryc. 1. T o c z e n i e POŁUDNIOWEGO n a kole SINDU garncarskim 423 typu I I Fot. K . Wolski, K a r a c z i 1964 i sztuce. Z głębi lądu [począwszy "od X V w. n.e. napierały plemiona Beludżów, dając k r a j o w i dynastie władców, a także wyodrębnione osadnictwo i stałe k o n t y n g e n t y żołnierza dla a r m i i mirów S i n d u . W ostatnich zaś czasach runęła na d o l n y Sind o l b r z y m i a fala M u h a dżirów (czyli uchodźców) z I n d i i , przeważnie z K a t h i a w a r u i Gudżer a t u , niosąc ze sobą język gudżerati, odrębną kulturę i obyczaje. 2 Napływające fale etniczne wywarły niezatarte piętno na k u l t u r z e m a t e r i a l n e j południowego S i n d u . Można też oczywiście obserwować różnorodne obce wpływy w technikach garncarskich i w p r o d u k c j i garncarzy. Dzisiejsze współczesne garncarstwo południowego S i n d u w y k a z u j e żywe pokrewieństwo z garncarstwem I n d i i , ale także z t e r e ­ n a m i wschodnioirańskimi i pendżabskimi. Omawiając garncarstwo południowego S i n d u wypadnie parę słów poświęcić na omówienie rozmieszczenia starych i najważniejszych ośrodków p r o d u k c j i garncarskiej. Oczywiście jeden l u b d w u garncarzy 2 s. L. ściło Sind manów Vorderindien, A l s d o r f, 206. P o — podziale b. Bharat—Pakistan—Ceylon, I n d i i B r y t y j s k i c h , od 1 072 000 l u d n o ś c i uciekinierów sierpnia merauzulmańskiej, (Muhadżir) z Indii. a Braunschweig 1947 r. d o maja przywędrowało 1955, 1948 г., 707 000 opu­ muzuł­ �KRZYSZTOF 424 WOLSKI pracujących w jakiejś miejscowości nie stanowi jeszcze znanego ośrodka garncarskiego. I c h p r o d u k c j a zaspokaja p o t r z e b y wyłącznie danej m i e j ­ scowości, a r y n e k z b y t u jest bardzo ograniczony. W y t w o r y t a k i c h garncarzy są słabo znane, a t o w a r t e n przeważnie n i e jest o d p o w i e d ­ niej jakości. Najbardziej znany ośrodek ceramiczny S i n d u znajduje się w Hala. Ośrodek to bardzo stary. Powszechnie znana jest stara c e r a m i k a z doby Mogołów i późniejsza z X V I I I i X I X w . występująca n a grobowcach w południowym Sindzie (przeważnie k a f e l k i glazurowane o s t y l i z o ­ w a n y c h roślinnych m o t y w a c h o k o l o r a c h o d błękitu do szafiru i g r a ­ n a t u ) . Stara ceramika z H a l a jest bardzo podobna do c e r a m i k i z M u l t a n u w południowym Pendżabie. Okazy s t a r y c h wyrobów z H a l a można oglądać n a grobowcach w Hala, a także n a grobowcach mirów S i n d u z d y n a s t i i K a l h o r a i Talipur w d z i e l n i c y H i r a b a d w Hajdarabadzie. Obok wykładzin ścian znajdują się na niektórych grobowcach z X V I I I i X I X w . ceramiczne sterczyny tanel, glazurowane, w kolorze jasnobrązowym. Nowsza ceramika z Hala (naczynia) m a tło b a r w y brązowej w r o z ­ m a i t y c h odcieniach, przeważnie c y n a m o n o w y m , a na t y m tle duże k w i a t y i liście, bardzo n a t u r a l i s t y c z n i e p o t r a k t o w a n e . Liście te mają barwę świeżej, szmaragdowej zieleni. Charakterystyczną cechą cera­ m i k i z H a l a jest polewa. Współcześnie w ośrodku w Hala garncarze zaczęli powszechnie p r o ­ dukować zastawy do h e r b a t y j a k również serwisy stołowe. Filiżanki i talerze u t r z y m a n e są w k o l o r a c h jasnobrązowyfm i zielonym. Bywają dekorowane l u b gładkie, lecz zawsze polewane. Polewa jednak jest słaba i często o d p r y s k u j e . Obecnie w y r o b y z H a l a wywożone są n a r y n k i H a j d a r a b a d u i Karaczi, ciesząc się wszędzie dużym p o p y t e m z p o w o d u n i s k i e j ceny. Poważny ośrodek garncarski znajdował się w dawnej s t o l i c y połud­ niowego S i n d u , Tatta, położonej w delcie Indusu. O w y s o k i m poziomie tamtejszych wyrobów świadczą pozostałości wykładzin na grobowcach słynnego n e k r o p o l u na wzgórzach M a k i i . Później, po przeniesieniu stolicy z T a t t a do K h u d a b a d u i do Hajdarabadu (w latach 1739—1747 ) , wraz z u p a d k i e m miasta nastąpił upadek w y k w i n t n e g o rzemiosła g a r n ­ carskiego. Pozostały t y l k o w y t w o r y obliczone na szeroki, p o p u l a r n y z b y t . Pozostała j e d y n i e czerwona ceramika niepolewana, w y t w a r z a n a t u t a j do c h w i l i obecnej. Ceramika z T a t t a jest zdobiona. 3 4 3 Hala w S i n d z i e słynie krzesła, drobiazgi, wane papier 4 z Por. Karachi zabawki). także z wyrobów Ostatnio drewnianych, pojawiły się drobne lakierowanych przedmioty (łóżka, lakiero­ maché. S h a m s u d d i n 1952, s. 6 — 7 . A h m a d , A Guide to Tattah and the Makii Hili, �GARNCARSTWO Ryc. POŁUDNIOWEGO 2. P r o d u k c j a i suszenie SINDU donic Fot. K. Wolski, 425 K a r a c z i 1961 �KRZYSZTOF 426 WOLSKI W Dżohi pod D a d u w Sindzie istnieje stary ośrodek ceramiczny. Ceramika tamtejsza nie jest polewana, naturalnego k o l o r u biało-cytrynowo-szarego. P r z y p o m i n a ona t y p b i s k w i t o w y . O r n a m e n t y są t u żło­ bione, a raczej wyciskane puncą graniastą. N a naczyniach Sorahi są również o r n a m e n t y wypukłe, odciskane n a specjalnej f o r m i e . Inne duże osiedle garncarskie znajduje się w Sangher. T e n ośrodek ceramiczny odległy jest o 140 k m na północny wschód o d Hajdarabadu. Występuje t a m c e r a m i k a m a l o w a n a , bez polewy, ale ostatnio t r a f i a się też polewana, pozostająca pod wpływem wyrobów z Hala. W Nasar P u r pod Tando A l l a h Y a h r K h a n w okręgu Hajdarabad tamtejsi garncarze produkują przeważnie d l a r y n k u miejscowego. W y r a b i a się t a m wszystkie znane w Sindzie rodzaje naczyń. Ceramika tego ośrodka nie jest polewana, malowana (czarnym k o l o r e m na c z e r w o n y m tle) w e w z o r y geometryczne i stylizowane roślinne. Niektóre z wyżej w y m i e n i o n y c h ośrodków przeżywają obecnie upadek wobec trudności z b y t u p r o d u k c j i (Tatta) i k o n k u r e n c j i n a j ­ młodszego ośrodka garncarskiego, j a k i m jest o d przeszło 200 l a t K a r a c z i . Ośrodek w Karaczi rozrósł się znacznie po r o k u 1947 ze względu na to, że napłynęli t a m n o w i specjaliści, rzemieślnicy z K a t h i a w a r u , a także wzrósł masowy krąg odbiorców w t r z y k r o t n i e powiększonej ludności miasta Karaczi. Garncarze w K a r a c z i mają d w a swoje osiedla w starej, ubogiej, t u b y l c z e j d z i e l n i c y L a y a r i , w północnej części miasta. Jedno z n i c h leży bliżej starej h i n d u s k i e j świątyni, drugie zaś w głębi dzielnicy Beludżi, dotykając p r a w i e r z e k i L a y a r i . Jedno i d r u g i e g r u p u j e po kilkudziesięciu garncarzy. I n n y ośrodek garncarski mieści się we wschodniej części miasta. W każdym z t y c h ośrodków t e c h n i k a i rodzaj p r o d u k c j i są przeważnie takie same. I. T E C H N I K A P R O D U K C J I Technika (produkcji ceramicznej związana jest ściśle z surowcem i z materiałem opałowym, lecz oczywiście także z zamówieniem spo­ łecznym i zamiłowaniem odbiorców. D o b r e j g l i n y tyri n i e b r a k w S i n ­ dzie i w Karaczi. K o p i e ją się p o d K a r a c z i , a następnie w grudach dowozi do siedzib garncarzy na wielbłądach l u b samochodami. Często po glinę wyprawiają się czeladnicy garncarscy. Po p r z y w i e z i e n i u suro­ w i e c t e n dostaje się w ręce kobiet i dzieci, które pałkami d r e w n i a n y m i l u b żelaznymi rozbijają bryły na mniejsze g r u d k i ; a następnie na proch. Proch zostaje zamieszony. Glina w t e j postaci jest znoszona przez mężczyzn do w a r s z t a t u garncarza, l u b też po w y m i e s z a n i u leży w dużej w i l g o t n e j b r y l e tuż p r z y pracującym garncarzu. Często dla �GARNCARSTWO POŁUDNIOWEGO R y c . 3. Matrika Ryc. 4. po Naczynia SINDU 427 wypaleniu przy Fot. K . Wolski, K a r a c z i 1964 Fot. K . Wolski, K a r a c z i 1964 stosie �KRZYSZTOF 428 Ryc. 5. U s t a w i o n e w szeregach WOLSKI sorahi czekają na wypalenie Fot. K. Wolski, K a r a c z i 1964 ochrony p r z e d w y s y c h a n i e m p r z y k r y w a się wilgotną bryłę zamieszonej g l i n y dużą, grubą, zwilżoną płachtą. Z bryły pomocnik-czeladnik podaje garncarzowi odpowiednie porcje, potrzebne do u f o r m o w a n i a naczynia. Spotykałem wyłącznie mężczyzn pracujących w warsztatach p r z y f o r ­ m o w a n i u naczyń. W ośrodkach garncarskich w Karaczi p r a k t y k o w a n e są d w a sposoby f o r m o w a n i a naczyń: formowanie naczyń ręczne, które występuje j e d y ­ nie p r z y sporządzaniu pieców-naczyń (tarnin), oraz toczenie naczyń p r z y użyciu koła garncarskiego. I w t y m w y p a d k u m a się jeszcze do czynienia z d w o m a t y p a m i koła garncarskiego. P i e r w s z y t y p z kołem bezsponowym, w p r o w a d z a n y m w obrót w i r o w y za pomocą dolnego koła napędowego r u c h e m nóg garncarza (podobny do warsztatów g a r n ­ carskich w Polsce), i d r u g i t y p z kołem w p r o w a d z a n y m w r u c h w i r o w y p r z y użyciu rąk. P r z y p i e r w s z y m t y p i e warsztatu, który jest w k o p a n y w ziemię, koło górne (serri), d r e w n i a n e , n i e jest zbyt duże. Dlatego też p r z y f o r m o w a n i u większych płaskich naczyń, n p . m i s , garncarze używają większego kręgu który nakłada się na serri, a dla podwyższenia daje się obwarzanek wałek ze szmat, z w a n y dema. Khumbar przy t y m warsztacie siedzi na ziemi, a nogami opuszczonymi do dołu, zwanego Ł j �GARNCARSTWO POŁUDNIOWEGO SINDU 429 ichodra, w p r a w i a w r u c h w i r o w y dolne koło cziak. Oś w a r s z t a t u , zwana t i r , jest drewniana, podobnie j a k i wszystkie inne części (zob. r y c ) . T a k i warsztat garncarski zwie się cziak l u b czaki. Podobną nazwę nosi też i d r u g i t y p koła garncarskiego. Składa się on z dużego k a m i e n i a wkopanego w ziemię, w który w m o c o w a n o d r e w n i a n e l u b żelazne (stalowe) wrzeciono. Wrzeciono to w y s t a j e z ziemi na równi z jej po­ wierzchnią. D r u g i duży okrągły kamień, o średn. o k . 75—80 cm, wklęsły o d s t r o n y dolnej, a płaski od górnej, posiada w środku na z g r u b i e n i u wgłębienie, w które wchodzi górny koniec wrzeciona, gdy się go nakłada na dolną część w a r s z t a t u . Górny kamień zwie się czaki i na swej górnej p o w i e r z c h n i , p r a w i e p r z y brzegach, m a wgłębienia. W jedno z t y c h wgłębień wkłada się drewnianą rączkę ( k i j ) lakri, długą n a ok. 50 c m . P r z y pomocy lakri w p r a w i a się czaki w r u c h w i r o w y , po czym w y j ­ m u j e się rączkę. Następnie na czaki narzuca się glinę i toczy naczynia. Rzemieślnik i jego pomocnik pracują p r z y t y m warsztacie siedząc w k u c k i . D r u g i t y p w a r s z t a t u garncarskiego jest c h a r a k t e r y s t y c z n y dla terenów i n d y j s k i c h . J a k s t w i e r d z a l i zgodnie garncarze w K a r a c z i , t y p t e n został w p r o w a d z o n y ostatnio do S i n d u przez garncarzy u c i e k i n i e ­ rów z I n d i i z terenów K a t h i a w a r u i Gudżeratu. O b y d w a t y p y wystę­ pują obecnie równolegle w p r o d u k c j i . Jednak w obrębie poszczególnych warsztatów znajdują się j e d y n i e i wyłącznie koła jednego t y p u . Nakładając glinę na krążek garncarz narzuca niewielką bryłę na środek krążka, do którego ona przylega. Następnie o d b y w a się f o r m o ­ w a n i e za pomocą palców i niewielkiego kawałka kości (z żebra wołu). Po nadaniu kształtu n a c z y n i u garncarz bardzo c i e n k i m sznureczkiem (często jest to sznurek ze skręconego włosia) obcina je i ustawia obok, aby jego pomocnik odniósł j e d o szopy l u b na w o l n e powietrze do przeschnięcia. Niektórych naczyń nie w y k o n u j e się o d r a z u w całości. Do takich należy b u t e l k o w a t e naczynie n a wodę, zwane sorahi. Posiada ono w y c i s k a n e o r n a m e n t y wypukłe. F o r m o w a n i e t y c h ornamentów o d b y w a się zupełnie specyficznie. Sorahi w y k o n u j e się z d w u osob­ n y c h części. W c y k l u p r o d u k c y j n y m n a j p i e r w f o r m u j e się brzusiec naczynia (bez szyjki), następnie świeżą, jeszcze wilgotną tę część naczy­ nia kładzie się do góry d n e m do specjalnej mocno w y p a l a n e j f o r m y z wklęsłym o r n a m e n t e m . Naczynie s w y m ciężarem p o w o d u j e w y p e ł ­ nienie gliną wklęsłych ornamentów f o r m y , która ipoprzednio została posypana szklącym się p i a s k i e m . Następnie, g d y o r n a m e n t już jest wyraźny, przynosi się po raz wtóry naczynie do w a r s z t a t u , f o r m u j e szyjkę i dolepia do brzuśca. Teraz dopiero w całości gotowe naczynie zostaje przez czeladnika zaniesione do wyschnięcia. Dolepienie s z y j k i do brzuśca n i e jest rzeczą łatwą. N i e j e d n o k r o t n i e zbyt słabo dolepione s z y j k i odłamują się podczas w y p a l a n i a naczynia, 'pękają l u b odpadają. �KRZYSZTOF 430 WOLSKI Sorahi nie są malowane a n i polewane. Polewa b o w i e m zamknęłaby porowatość ścian, a t y m s a m y m zmniejszyła wartość użytkową naczy­ nia. M i a n o w i c i e w i l g o t n a powierzchnia nie polewanego naczynia paruje i chłodzi zawartą wewnątrz wodą, t e j ochłody nie dawałoby naczynie z polewą. T e n sam t y p wytłaczanych ornamentów występuje też na dużych naczyniach n a wodę. Mają one szeroką szyjkę. O r n a m e n t y wytłaczane znajdują się w górnej części brzuśca. Często b y w a t a m też umieszczany kołnierz z s y m e t r y c z n y m i wrębami. Inne naczynia w ośrodku cera­ m i c z n y m w K a r a c z i również nie są polewane, lecz posiadają je d ynie malowane ozdoby. Malowanie naczyń w y k o n y w a n e jest przez kobiety, które p r z y użyciu różnych rozrzedzonych g l i n e k z domieszkami b a r w i ­ ków pokrywają g a r n k i i misy bogatą dekoracją. P r z y dekoracji roślin­ nej l u b d e k o r a c j i geometrycznej pracę swoją wykonują trzymając naczynie bezpośrednio w rękach. Do m a l o w a n i a zaś równoległych l i n i i TW 1 С j ; ••• Ryc. 6. Przekrój kola garncarskiego garncarza a — górny krążek n a serrl d — palli) ( d r e w n o ) , b — dema (drewno), e — tir (,,oś") l u b tlur pracy, typ I. Typowy warsztat Karaczi (wałek ze s z m a t y ) , с — serri ( d r e w n o ) , j — cziak n a p o d s t a w a , h — dół w z i e m i , z w a n y hharda, podczas cziak, z Sindu w J (drewno), (drewno), g — d r e w n i a ­ i — m i e j s c e , n a którym s i e d z i g a r n c a r z j — ziemia Rys. K. Wolski, K a r a c z i 1964 �GARNCARSTWO POŁUDNIOWEGO SINDU 431 poziomych stawiają dekorowane naczynia na małe koło g a r n c a r s k i e ( t y p u I I ) , w p r a w i a n e ręcznie w r u c h o b r o t o w y . Następnie malują l i n i e . Naczynie wysycha p r a w i e natychmiast i pierwsza faza c y k l u p r o d u k ­ cyjnego jest zakończona. Szeregi u f o r m o w a n y c h naczyń czekają na wypalenie. D a r e m n i e b y j e d n a k było oczekiwać n a ujrzenie pieca garncarskiego. Takiego b o w i e m t a m się nie używa i n i e można go zobaczyć. G a r n k i w y p a l a się na stosach t a k , j a k n i e k i e d y w y p a l a się cegłę w cegielniach p o l o w y c h . Z w y k l e stosy te kolejno umieszczane są na j e d n y m miejscu, w y d a j e się, że g a r n k i w y p a l a n e są na k u p a c h popiołów. Za materiał' opałowy służą śmieci, zebrane ze śmietników m i e j s k i c h , a także nawóz bydlęcy. Naczynia ustawia się jedne na d r u g i c h , przekładając j e pła­ s k i m i c e r a m i c z n y m i krążkami i materiałem p a l n y m . Względnie g r u b e (ok. 15—30 cm) w a r s t w y n a w o z u i śmieci układane są poziomo pomię­ dzy poszczególnymi w a r s t w a m i naczyń. Następnie cały stos okłada się grubo śmieciami i nawozem i p r z y s y p u j e lekko popiołem. Zapalenie n a ­ stępuje p r z y j e d n y m końcu stosu od strony w i e t r z n e j , d y m zaś w y c h o d z i z drugiego końca stosu. Po w y p a l e n i u się całego materiału palnego następuje wyjęcie naczyń z jeszcze świeżych popiołów. O d p a d k i są n a t y c h m i a s t odrzucane, a naczynia dobrze wypalone gromadzi się w szopach l u b układa szeregami na podwórzu, przygotowując do z b y t u . II. T Y P Y NACZYŃ T y p y naczyń p r o d u k o w a n y c h w ośrodkach garncarskich południo­ wego S i n d u n i e odbiegają zasadniczo wiele w t y p i e i kształcie od i n n e j c e r a m i k i nie polewanej na obszarze d o l i n y I n d u s u . Najwięcej p r o d u ­ k u j e się t u t a j sorahi, naczyń na wodę (lotha), n i e w i e l k i c h naczyń z dzióbkiem używanych do m y c i a , dużych naczyń, z w a n y c h mathka, używanych t a k do p r z e c h o w y w a n i a wody, j a k też do ^przechowywania mąki, gdyż w k r a j u b e z d r z e w n y m g l i n i a n e naczynie spełnia rolę, która u nas p r z y p a d a s k r z y n i o m i paczkom d r e w n i a n y m . Półkolisto wypukłe dno tego naczynia często jest używane do przecierania opalonych ziaren g r o c h u . Bardzo piękne są starannie zdobione płytkie m i s y . Mają o n e ok. 50 c m średnicy, choć trafiają się i większe. Z większych naczyń w y k o n u j e się t u t a j g l i n i a n e maślnice mandaría (o pojemności około 10—12 1). Mandana są w y k w i n t n i e zdobione na całej górnej części brzuśca i na szerokiej szyjce, a pracowicie w y k o n a n a dekoracja jest p o w o ­ d e m i c h stosunkowo w y s o k i e j ceny (8 r u p i i ) . W maślnicach t y c h w y r a ­ bia się masło przez rozkłócanie śmietany dużą kołotuszką, wprowadzoną w r u c h o b r o t o w y za pomocą sznura. Z pomniejszych naczyń w y r a b i a się t a m nieduże m i s k i , małe mathka, a także s k a r b o n k i . Z produkcją �KRZYSZTOF 432 WOLSKI zabawek dziecinnych bardzo rzadko się spotykałem w warsztatach g a r n ­ carskich w Karaczi, choć w h a n d l u w i d z i się sporo t y c h wyrobów. III. Z B Y T P R O D U K C J I Z b y t p r o d u k c j i organizowany jest 'bądź zespołowo, bądź też i n d y w i ­ dualnie, gdyż każdy z garncarzy posiada swoje stoisko na bazarze. O ile p r o d u k c j a jest wyjątkowo piękna w kształcie i ozdobach, zespo­ ły naczyń zostają zakupywane przez różne miejscowe f i r m y handlujące w y r o b a m i rzemiosła artystycznego. Oczywiście w t a k i m w y p a d k u cena nie jest wysoka. Duże m i s y kosztują 50 pajsów. D l a cudzoziemców t a ­ ka misa na m i e j s c u kosztuje już dwa r a z y t y l e , w Sklepie a r t y s t y c z n y m zaś cena wzrasta pięcio- l u b sześciokrotnie. Oczywiście większe naczy­ nia, j a k n p . maślnice, kosztują o k . 6—8 r u p i i . P r y m i t y w n e i przeważ­ nie nie zdobione lotha kosztują 30 pajsów, niewiele droższe bywają sorahi. 5 P r o d u k c j a ośrodków g a r n c a r s k i c h w K a r a c z i jest zbywana dosyć daleko. J a k m i oświadczył k h u m b a r (garncarz) pochodzący z Sindu, „nie m a garncarzy w M a k r a n i e , są dopiero w I r a n i e i I r a k u . Do M a k r a n u g a r n k i wozi się z K a r a c z i m o r z e m do tamtejszych portów Pas- Ryc. 7. P r z e k r ó j Muhadżira a — cziak koła garncarskiego (uciekiniera) (kamienne), b - tiur z cziák, typ Kathiawaru, (drewniane), e с - II. Z adii 1 dolar USA = 4,75 r u p i i . w (kamień), d - garncarza Karaczi lakri (drewno), — ziemia Rys. 5 warsztatu pracującego K. Wolski, K a r a c z i 1964 �GARNCARSTWO POŁUDNIOWEGO SINDU 433 n i , Gwadar i O r m a r a " . Podczas m o i c h badań t e r e n o w y c h w Sindzie p o ­ łudniowym widziałem również przenoszenie garnków w dużych siat­ kach na grzbietach osłów, wołów, a nawet wielbłądów. W K a r a c z i spotkałem także załadowanie naczyń do t r a n s p o r t u na samochody. Pomiędzy naczynia kładło się słomę. Natomiast do t r a n s p o r t u zwierzę­ t a m i j u c z n y m i naczynia wkłada się w s i a t k i bez opakowań o c h r o n n y c h , izolacyjnych. ZAKOŃCZENIE Garncarstwo w Pakistanie, t a k na p r o w i n c j i , j a k i w dużych ośrod­ kach m i e j s k i c h , nie przeżywa jeszcze k r y z y s u . P e w i e n upadek można obserwować jedynie w p r o d u k c j i w y k w i n t n y c h , ozdobnych, p o l e w a n y c h naczyń w H a l a pod Hajdarabadem l u b w M u l t a n i e w południowym Pendżabie. Popularne naczynia codziennego użytku znajdują nadal t a k i sam szeroki zbyt, j a k d a w n i e j , a porcelana nie przedstawia dla nich groźnej k o n k u r e n c j i . Rzemiosło garncarskie nie c i e r p i n a b r a k młodych adeptów. P r z e ­ mysł pakistański n i e zabiera jeszcze rzemiosłu rąk do pracy. Umiejęt­ ność zawodowa garncarzy jest dotychczas stale przekazywana w r o d z i ­ nach z pokolenia na pokolenie. P r z y pracującym o j c u (praktykują od maleńkości liczne dzieci. N a w e t najmłodsze dzieci kręcą się w obrębie w a r s z t a t u i biorą 'udział w różnych pracach w c y k l u ( p r o d u k c y j n y m . Umiejętność zawodowa n i e wygaśnie więc szybko, a co najwyżej p o d wpływem czynników zewnętrznych mogą nastąpić przemiany f o r m n a ­ czyń, a także motywów o r n a m e n t a c y j n y c h . Krzysztof Wolski P O T T E R Y MAKING IN S O U T H E R N SINDU (WESTERN PAKISTAN) S u m m a r y The author techniques of in are to potteries wheel, similar wheel which types are in territories The Hala, and in describes, used of to is found that set used in a of his field Sindu, there in and — in Poland, centrifugal use, while in the while spin the latter work Karachi by first, the a in Pakistan, the in the particular. potters second separate is also use uses a wooden common pottery Two a types spokeless heavy stone handle. Both in the neighbouring India. of southern Hyderabad, stylized plant Sindu. be universal pottery near on the basis southern The forms, shape Sindu i s glazed. of 28 - L t n o g v a f i a F o l s k a . t. ГХ is mostly The wares connected with the pottery, unglazed, are decorated the designs too, i s strictly although with that geometric made on archaeological finds traditional. mostly It is in patterns made the �KRZYSZTOF 434 men of who the shape women Most of and (of the fire wares the local markets, and Baluchistan, while Hala pottery Hala potteries find ready tres in duction of have to produced been are There as and the is established a demand producing decline, pottery, by pottery the created have dishes pots, while ornamentation is the task families). although purchasers. Sindu the potter WOLSKI so is that lively no potters sent renown for it dinner ever. as of southern boat and all over sets, tea tendency, pottery as by Sindu are Karachi to attractive either, an from Sindu. sets, for the occupation, as recent coffee older well of the years the sets, pottery as in Makran appearance In and sold the which cen­ pro­ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8f284451db234e107ca45d595b466ada.pdf 3fee52fee73f009aec79841a87199b37 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:559 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:510 Title A name given to the resource 250-lecie Muzeum Antropologii i Etnografii im.Piotra Wielkiego w Leningradzie / ETNOGRAFIA POLSKA 1965 t.9 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1965 t.9, s.199-220 Creator An entity primarily responsible for making the resource Dynowski, Witold Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text W I T O L D DYNOWSKI 250-LECIE M U Z E U M A N T R O P O L O G I I I E T N O G R A F I I IM. PIOTRA WIELKIEGO W LENINGRADZIE W dzisiejszej s t r u k t u r z e życia naukowego w i e l k i e międzynarodowe kongresy stanowią najszerszą płaszczyznę kontaktów dla p r z e d s t a w i c i e l i jednoznacznych d y s c y p l i n , czy też n a w e t dla określonych gałęzi w i e d z y . Na tego r o d z a j u f o r u m n a u k a w y p o w i a d a się przede w s z y s t k i m za po­ średnictwem p r z e d s t a w i c i e l s t w n a r o d o w y c h i odpowiednich i n s t y t u c j i działających w poszczególnych państwach i k r a j a c h . Znaczenie t a k i c h kongresów d l a r o z w o j u poszczególnych dziedzin n a u k o w y c h czy też dla postępu prac badawczych n a d t y m czy i n n y m zagadnieniem może być j e d n a k 'bardzo różne i w p r a k t y c e w poszczególnych środowiskach znaczenie to może się ujawnić również w sposób n i e j e d n a k o w y . Toteż można podjąć dyskusję, czy masowe liczące tysiące uczestników k o n ­ gresy międzynarodowe z ogromną i bardzo różnorodną tematyką r e f e ­ ratów w pełni spełniają swój cel i czy n p . sympozja poświęcone zespo­ łowi zagadnień w y b r a n y c h nie byłyby bardziej właściwą postacią k o n ­ taktów n a u k o w y c h . Zastanawianie się nad doborem płaszczyzn dla międzynarodowych o b r a d w n i c z y m j e d n a k n i e może umniejszyć odczu­ w a n i a korzyści płynących z dotychczasowych, najszerszych f o r m współ­ p r a c y n a u k o w e j . Pomijając sprawę r o z b u d o w y w a n i a światowej więzi i n t e l e k t u a l n e j i przyciągania do współpracy p r z e d s t a w i c i e l i zarówno d a w n y c h j a k i nowo powstających państw oraz korzyści wypływające ze spotkań osobistych specjalistów od różnych zagadnień szczegóło­ w y c h czy też w y b i t n y c h autorytetów z młodszym p o k o l e n i e m n a u k o w ­ ców — w i e l k i e k o n g r e s y międzynarodowe w swej dzisiejszej postaci stanowią przede w s z y s t k i m 'potężny c z y n n i k mobilizujący środowiska narodowe do wystąpień na zewnątrz. W t e j saimej s t r u k t u r z e życia naukowego c z y n n i k i e m mobilizującym w węższym w p r a w d z i e zakresie są jubileusze i n s t y t u c j i i placówek n a u k o w y c h o zasięgu r e g i o n a l n y m czy też ogólnonarodowym. Sprzyjają one przede w s z y s t k i m p o d s u m o w a n i o m i przeglądom dotychczasowego d o r o b k u i n s t y t u c j i n a u k o w y c h , ocenie społecznej i c h r o l i w f o r m o w a n i u �WITOLD 200 DYNOWSKI się k u l t u r y narodowej i z t y c h pozycji pozwalają także konfrontować dorobek n a r o d o w y z ogólnoświatowym. Rok 1964 przyniósł etnografii radzieckiej d w a wydarzenia na n a j ­ większą skalę. Z jednej s t r o n y etnografowie radzieccy występowali jako organizatorzy i gospodarze V I I Międzynarodowego K o n g r e s u N a u k A n t r o p o l o g i c z n y c h i Etnologicznych z d r u g i e j zaś — n i e m a l j e d n o ­ cześnie — obchodzono 250-lecie M u z e u m A n t r o p o l o g i i i E t n o g r a f i i i m . P i o t r a W i e l k i e g o w Leningradzie, pierwszego państwowego m u z e u m w Rosji i jednego z najstarszych i największych muzeów tego t y p u na świecie . Pierwsze zbiory antropologiczne i etnograficzne istniały już 2 O 1 najwyższym władz państwowych Nauk. Obradom wincjonalna. Również w Jubileusz szych jest tomie w one a do d z i e j ó w z Stąd rozprawa też kapitalnej wielu T . W. pracy dróg A. rozwojowych trzeba graficznych oraz nych Niemczech Sammlungen rzeniem zbiory origines s. 305—«08. W 1880 r . budowie heutige Z człowieku zbiorów w wprowadzonych VQlkerkunde, późniejszych wstępem zapoiznajamy prac Wiedeń się im. i n . w „Revue etnograficznych odpowiednim czasów „Baesler kierunku Bastiana wymienić m. S t u d i e n " , t. 1: 1 9 2 9 , s . 1 0 6 , i K . W i r t h , für i na Przy odpowiednio opra­ etnograficz­ Zur Z pracy Geschichte szerszym K. spoj­ R. В obszernym a h n- artykule t. 8 : 1899, Berlińskim in nowych K. rozpraw etno­ zbiorów Museen w. obok izaibytków Muzeum Berlin). zasadach P i r e u s s, in. sumiennie loigische „Zeitschr. w pisał etnograficznych w Vólkermuseums, w i Adolf pisał O roz­ organi­ Bastían t. 1 0 : 1926. zbiorów ner muzeach w X I X ii Z S R R . Rosji ďethnogratphie", Koniglichen Archiv.", ii innych K l e m m a Deutschland. 1888, o r a z ďethnographie, trzeba G. in się syntezy 'historycz­ tzbiór 'historii zna­ Odnoszą XVIII do posiadają do praca Kunst der swoje mało uwzględnieniem oraz wkład zajmują, Geschichte za etnografii nimi 1837 r . źródeł przestrzeni się zbiorów (Zur na poważny i Muzieja wszyst­ szerokie znaczenie naukowe większy Museen, musée wydanym przede ze szczególnym kulturze w und etnograficzne du Rosji jego w piękną wcześniej­ zbiorowo raz pierwszy. każdy Wissenschaft prób zestawie ogół np. Między­ uczczony przykuwa na że jest w y d a n a historii V o s s tych zacyjnych und O P. o VII S t a n i u к o w i с z. S t u d i a po pro­ 1964 r. Moskwie. do W i sierpnia w pełne. bogatym russkoj stanowi które ethnographische H . , Les Istoria stołeczna 7 1 9 i n . został uwagę T. W. bardzo umysłowej Wartościowym für Uber s o n a С. na nauk m. udostępnionych wybranym placówki, literaturę. na P y p i n a prasa 5, udział Akademii i E t n o g r a f i i , t . 2 2 , p t . 2 5 0 let etnograficznymi zaznaczyć, cowaną w N. z porównaniu najbardziej Staniukowicz posiada kwestiom sposobności der kultury W Wielikogo, wypadkach zainteresowaniami poświęconych nej Pietra świadczy władz Kutrzeba-Pojnairowej, Etnografii 160 stron, r o z p r a w a irozwoju powiązań i placówki. oparła ZSRR również „Prawda" A. Antropologii imieni w najwyższych i Etnologicznych opracowanie autorka w artykuł tej Muzieja licząca nawet zob. oraz poświęciła dzienniku Antropologii i Etnografii obszerna, miejsca historii Sborník Kongresem Rudniew) Antropologicznych to n i e w ą t p l i w i e serii tym N. w tomie Muzeum historii M u z e u m nych, art. Nauk poświęconą Antropologii o wiele i n . 'zob. Kongres publikacją, kim Kongresu M. niniejszym narodowy 2 zainteresowaniu (wicepremier Monachium Buddhismus", opracowaną historię ii L i p s k u ( F . K r a u s e , „Ethno- Zur t. Neugestaltung 6: 1924, s . des 78). Z a Miinchepośredni- �250-LECIE MUZEUM 201 w petersburskiej K u n s t k a m e r z e o d c h w i l i j e j założenia (1714 r.>). J e d ­ nocześnie z koncentracją życia naukowego w A k a d e m i i N a u k i n s t y t u ­ cja ta przejęła z b i o r y tworząc na tej bazie osobną placówkę naukową z własnym, specjalnie z b u d o w a n y m gmachem i zarządem, włączoną w strukturę organizacyjną A k a d e m i i jako M u z e u m A n t r o p o l o g i i i E t n o ­ g r a f i i . W t e j postaci i pod tą nazwą placówka ta (pozostaje po dzień d z i ­ siejszy. A u t o r y t e t n a u k o w y A k a d e m i i Nauk, j e j r o l a i f u n k c j a n a j ­ wyższego czynnika ustalającego i kontrolującego k i e r u n k i r o z w o j u n a u k i i życia intelektualnego w państwie stwarzają dla działalności placówki muzealnej szczególnie mocne oparcie. Niezależnie b o w i e m od przestawień w k i e r u n k a c h życia intelektualnego, zmian w sposobach rozumienia p r o b l e m a t y k i etnograficznej i j e j celów n a u k o w y c h , czy też w w y n i k u przesunięć ważności zagadnień i tematów w obrębie za­ interesowań etnograficznych M u z e u m A n t r o p o l o g i i i E t n o g r a f i i zawsze należało do rzędu i n s t y t u c j i , które reprezentowały naukę w państwie w sposób najbardziej pełny. Na przestrzeni przeszło dwóch stuleci oprawa akademicka sprzyjała znakomicie u t r z y m a n i u się r a c j i n a u k o ­ w e j istnienia zbiorów etnograficznych jako d o k u m e n t u historycznego dla i l u s t r a c j i ukształtowanych odrębności w k u l t u r a c h różnych spo­ łeczeństw l u d z k i c h i do budowania na t y m m a t e r i a l e przesłanek do pytań badawczych s t a w i a n y c h przez zmieniające się k i e r u n k i myśli etnograficznej. D l a pełniejszego zrozumienia r o l i , którą odegrało m u ­ zealnictwo w tradycjach n a u k i rosyjskiej, w y p a d n i e podkreślić, że od c h w i l i powołania do życia A k a d e m i i różne kolekcje w M u z e u m A n t r o p o ­ l o g i i i E t n o g r a f i i były szeroko w y k o r z y s t y w a n e jako źródła w pracach naukowo-badawczych i w p u b l i k a c j a c h n a u k o w y c h . W 2 połowie X V I I I i początkach X I X w . etnograficzne zbiory muzealne jako pełnowartościo­ wą bazę źródłową w całej rozciągłości w y k o r z y s t y w a l i do prac n a u k o ­ w y c h zarówno M . W . Łomonosow, S. P. K r a s z e n i n n i k o w , P. S. Pallas, ctwem osobnych graficznych 10-leciu w w X I X Muzeum w. (Musée d'ethnógraphie Museet w 1 8 6 9 г.), Lund Volkexkunde muzeach w autorów de publikacji (zał. Museum für Wiedniu większych i M. zostało in. P. l'Hommé w Museum mniejszych postaci czasopismach w w w zbiorów La etno­ szóstym etnograficznych w Muzeum du 1930, n r musie 5, s . 5 7 , d e F r a n c e " , 1 9 5 6 , s. 7 1 . S p o r o (zał. of w (zał. w Kultur-hiatoris/ka History w arty­ i działalności talkich 1 8 7 2 г.), Natural w 1877 г.), USA Museum 1 9 2 7 r . ) ii o w i e l u okolicznościowych wydawnictwach etnograficznych. w reorganisation etnograficznych Hamburgu wyszło zbiorów je dopiero 2 s e r . , t. 2 : zreorganizowane rozpraw historii 1930 r. p r z e k s z t a ł c o n e Musée", Sztokholmie (gruntownie nikach du historię w „Médicine 1 8 8 2 г.), poznanie R i к e t, o historii zbiorów Volkerkunde bądź w w w zostało kolekcji wydzielono opracowywało „Bulletin Museet pamiątkowych lub z ogólnej Paryżu, które Trocadéro, jak Nordiska w udostępnione l'Homime). Musée i osobnych placówek, de du i s , Le i H. V a l o Wielu T r o c a der o w Człowieka kułów publikacji British Museum, (zał. für innych, wydawnictwach muzealnych, przewod­ �WITOLD 202 DYNOWSKI I . G. G m i e l i n , G. F. M i l l e r , I . I . Leepiochin, S. K . K o t i e l n i k o w , N . J . Czerieckowskij, P. A . Zagorskij j a k i i n n i . Pod t y m względem w zasadzie niewiele zmieniło się w latach późniejszych. Uwagą tą sięgamy do złożonej s t r u k t u r y stosunków społeczino-gospodarczych i k u l ­ t u r a l n y c h u f o r m o w a n y c h w Rosji w 'połowie X I X stulecia. R o z w o j o w i b o w i e m stosunków k a p i t a l i s t y c z n y c h w dotychczasowej feudalno-pańszczyźnianej s t r u k t u r z e państwa towarzyszył s z y b k i proces r o z b u d o w y życia naukowego i k u l t u r a l n e g o w e w s z y s t k i c h k i e r u n k a c h . N i e m a l w każdej gałęzi wiedzy szybko skrystalizowały się dziedziny p r a k t y k i i t e o r i i torując drogę dalszej dyferencjacji. W t y m s a m y m czasie powsta­ ły też tendencje ostrzejszego dzielenia p r o b l e m a t y k i nauk historycz­ no-społecznych, rodzi się też potrzeba rozczłonkowania wiedzy o czło­ w i e k u i jego k u l t u r z e . Jasne jest, że narastająca specjalizacją w t e j czy i n n e j dziedzinie w i e d z y o człowieku i jego k u l t u r z e z n a t u r y rzeczy musiała się odbić n a systematyce źródeł i sposobie posługiwania się n i m i zarówno p r z y analizie zjawisk j e d n o s t k o w y c h , j a k i przy próbach budowania syntezy. W m u z e a l n i c t w i e musiało więc dojść do rozdziału k o l e k c j i i wydzielenia m . i n . także zbiorów etnograficznych. Co więcej 3 W 3 kowej okresie 1750—1760 Akademii Nauk w zespól rosyjskiej z izaánteresowaniami aktywnym współdziałaniem okresu było pochodzą wentaryzacji dzano tę ona systematykę, z Condorceta, c z y też pytanie, cowo zycji (J. zbiorów w grę nikow nictwa 1 7 5 1 , t . 2, s . 4 9 0 ) . Materiały teriały moriam, kapitalnej vom do Jahre iKunstkamery, w w pracy oraz państwa Spisok ną u w a g ę poświęcił Academie der Azji, ziemli oraz 1744. N a nich (Putieszestwije Soczinienij G. F. M i l l e r Wissenschaften. P. w opisanije muzeów oparł się po An które P. die Z.M.N.P. Versammlung krań­ w ekspo­ dictionaire m. pracy S. P a l l a s razlicznym posta­ był włączono in. obłastiam 1895 г.), der do przez putieszestwij n i m i S. P. w Diderota, europejskich ou poświęconej G m i e l i n S. Pallasa, pracy panujących raźnych się wizoroiwała również wykorzystane posługiwał G. Rousseau, Można etnograficzne, ich In­ zachodnioeuropej­ Encyclopedie [w:] może przeprowa­ Kunstkamery ówczesnych tego co etnograficz­ Francja, przez jakie. Kamczatki, I. we stosunków zostały rozciągłości Opisanije i Kratkoje rozprawie całej 1733 bis dziejów Gosudarstwa w naturelle, Północno-Wschodniej Sibirien inne lecz, zasad nauką etnograficznych ďhistoire Ł o m o n o s o w a w zasady najbardziej materiałów, jakioh dziejowego większości Cabinet etnograficznych W. wg przyrodniczych zbiorów siewiernym jeisit, J. d ' A l e m b e r t a Paris po systematyce z nau­ nauki (m. 'in. z zainteresowań przy rozwoju zbiorach mie t y l k o Kraszeniinniikowa), o d o b r a z u -i o c e n y d'Alembert, się fizjoilogiiczno-spałecznaj wchodziły w i działalności przedstawicieli etnograficznych silnych, powiązań myśli rzeczy raisonne, M. wobec i interpretacja czy stan odmienny czy wyraziły rozwojowych pracowała Interesujące kierunkami ujęciach Pallara kierunków osobiście ekspozycji. na wić kolekcje trzon wysokich powiększaniu zbiorów dalszych z nich i ską, .zwłaszcza •się dla większość zasadniczy Powiązania etnograficznymi w (wspaniałe ważniejsze nych, t e n stanowił Petersburgu. Kraseenin- dziejom osad­ Reise durch zbierając ma­ Rosijskogo i m też bacz­ Kaiserlichen �250-LEClE Ryc. 1. Fragment w wystawy 1 9 0 3 r. w zhio¡rów Muzeum 203 MUZEUM południowoamerykańskich Antropologii i Etnografii eksponowanych �WITOLD 204 DYNOWSKI w obrąbie t y l k o samych zbiorów etnograficznych tendencje do u z y s k i ­ w a n i a określonych pól badawczych i specjalizowania się w węższych zakresach wiedzy o k u l t u r z e l u d z k i e j stały sie podstawą do tworzenia zamkniętych k o l e k c j i , najczęściej poświęconych k u l t u r z e czy k u l t u r o m występującym na k o n k r e t n y m obszarze. Na t e j zasadzie w 1818 r . w y ­ dzielono z d a w n y c h zbiorów K u n s t k a m e r y p e w i e n k o m p l e k s ekspona­ tów, które dały początek nowej komórce A k a d e m i i , G a b i n e t o w i W s c h o d ­ n i e m u , w następstwie przeorganizowanej w A z j a t y c k i e M u z e u m A k a ­ d e m i i . Podobną koncepcję zrealizowano w odniesieniu do zbiorów egip­ skich, tworząc w 1825 r. M u z e u m Egipskie. Próby podjęte w m u z e a l n i c t w i e r o s y j s k i m w 1 połowie X I X w . w k i e r u n k u większej specjalizacji k o l e k c j i i wprowadzenia nowego podziału rzeczowego w materiałach m u z e a l n y c h b y n a j m n i e j nie wpły­ wały a n i też zmierzały do podkreślenia ściślejszego rozdziału etnografii od p o k r e w n y c h d y s c y p l i n n a u k o w y c h . Wręcz o d w r o t n i e , w t y m właśnie okresie w naukach o człowieku i jego k u l t u r z e wykształciły się n o w e spojrzenia badawcze, które w sposób szczególnie m o c n y złączyły etno­ grafię, archeologię, filologię i antropologię. Ten stan rzeczy wynikał nie t y l k o z wyraźniej zakreślonych celów badawczych, lecz także i z k o ­ nieczności wzajemnego wspomogania się gruntowną wiedzą w dziedzi­ nach, które stały się odrębnymi specjalnościami. P r z y zwiększonych bowiem wymogach w a r s z t a t o w y c h pracy n a u k o w e j nie wystarczały już wiadomości ogólnikowe i oparte na źródłach n i e z w e r y f i k o w a n y c h . D l a stawiania n o w y c h pytań badawczych trzeba było z reguły uwzględ­ niać w y n i k i drobiazgowych dociekań w k w e s t i a c h szczegółowych, co oczywiście wymagało zapewnienia sobie współpracy szerszego zespołu odpowiednich specjalistów. Teoretyczne i praktyczne potrzeby stworzenia nowego zgrupowania d y s c y p l i n interesujących się człowiekiem i jego kulturą znalazły w r o ­ s y j s k i m środowisku i n t e l e k t u a l n y m bardzo silne poparcie. W kręgach A k a d e m i i N a u k szczególnie gorącymi rzecznikami n o w y c h rozwiązań m u z e a l n y c h b y l i К. M . B e r i L. I . Szrenk — w y b i t n i uczeni, członko­ wie A k a d e m i i i u t a l e n t o w a n i działacze naukowo-organizacyjni. K u koncepcjom najściślejszych powiązań etnografii z archeologią i a n t r o ­ pologią wyraźnie skłaniał się również N . N . Mikłucho-Makłaj. O d strony zaś ówczesnej myśli społecznej za wspólną drogą rozwojową a n t r o p o l o g i i i etnografii dla w y k a z a n i a jedności r o d u ludzkiego i r ó w ­ ności rasowej obok i n n y c h szczególnie mocno wypowiadał się także N . G. C z e r n y s z e w s k i j . 4 4 skogo. M. G. Oczerki L e w i in, Etnografija istorii russkoj i Antropologija etnografii, Moskwa w rabotach N. 1956, s. 2 3 6 — 2 6 4 . G. Czernyszew- �250-LECIE Ryc. 2. T a b l i c a z wystawy w „Pierwotnie inarizedzia i Muzeum 205 MUZEUM Antropologii i broń" eksponowanej iw 1927 i r . Etnografii N o w y p r o f i l M u z e u m zarówno pod względem skrystalizowanej p r o ­ b l e m a t y k i n a u k o w e j , zasadniczego układu zbiorów w w y s t a w i e stałej, j a k i f o r m organizacyjnych ustalił się jednak dopiero w o s t a t n i m d w u ­ dziestoleciu X I X w . Ustawą państwową z dnia 10 X 1879 r. dokonano ostatecznego o b r a c h u n k u z w s z y s t k i m i dotychczasowymi p r o j e k t a m i i stanem rzeczy, który niepokojąco narastał o d końca X V I I I w . W b r z m i e n i u u s t a w y m u z e u m otrzymało pełną nazwę M u z e u m A n t r o ­ p o l o g i i i E t n o g r a f i i ze Szczególnym Uwzględnieniem Obszarów Rosji. Cele i zadania zreorganizowanej placówki ujęto w k i l k u p u n k t a c h , które ustalały miejsce 1 rolę M u z e u m w nauce i życiu k u l t u r a l n y m Rosji. W świetle tego rozporządzenia M u z e u m m a działać j a k o centralna naukowo-badawczą i n s t y t u c j a w I m p e r i u m , powołana do studiów róż­ n y c h ugrupowań p l e m i e n n y c h i i c h k u l t u r o w e g o r o z w o j u ze szczegól­ n y m uwzględnieniem ludów Rosji. Zadania, którymi ustawa t a obar­ czała etnografów i antropologów, nie były nowe. Położenie b o w i e m a k c e n t u na konieczność gromadzenia zbiorów, wypełnianie l u k w k o - �WITOLD 206 DYNOWSKI lekcjach d a w n y c h i i n i c j o w a n i e n o w y c h zestawów materiałów k o n t y ­ nuowało w zasadzie c h l u b n e t r a d y c j e dawniejsze. W p e w n y m sensie n o w y m elementem w p r o g r a m i e zainteresowań zmodernizowanej p l a ­ cówki muzealnej była specjalnie podkreślona sugestia: „zająć się p o ­ s z u k i w a n i e m materiałów odnoszących się do przedhistorycznej prze­ szłości R o s j i " . Układa się ona całkowicie po l i n i i nowego rozumienia zadań n a u k o człowieku i o drogach r o z w o j u jego k u l t u r y od czasów najdawniejszych. Troska o oddziaływanie na widzów poprzez określony dobór k o l e k c j i i o k i e r u n k i r o z b u d o w y warsztatów pracy n a u k o w e j również znalazła swój w y r a z w przepisach ustawy. Jeden z n i c h b o w i e m podkreśla, że trzeba „zatroszczyć się o odpowiednią ekspozycję m a t e ­ riałów w trzech oddziałach: antropologicznym, e t n o g r a f i c z n y m i p r z e d ­ historycznej archeologii". Dalej przepis t e n wyjaśnia, że „Muzeum etnograficzne p o w i n n o być w miarę możliwości o t w a r t e dla zwiedza­ jących, j a k również istniejące zbiory udostępnione dla prowadzenia prac badawczych w zakresie etnografii, a n t r o p o l o g i i i a r c h e o l o g i i " . Mocno zaznaczona w n o w y m p r o g r a m i e n a u k o w y m M u z e u m potrzeba łączenia studiów etnograficznych ze s t u d i a m i na materiałach archeolo­ gicznych i antropologicznych każe chociażby o r i e n t a c y j n i e scharakte­ ryzować drogi r o z w o j u t y c h d y s c y p l i n w kręgu n a u k i r o s y j s k i e j . W y ­ raźniej u t r w a l o n y wzrost zainteresowań tematyką i problematyką a r ­ cheologii klasycznej przypada na koniec X V I I I i początek X I X s t u l e c i a . W t y m czasie na gruncie A k a d e m i i N a u k zainteresowania te splatają się z zainteresowaniami materiałem e t n o g r a f i c z n y m i a n t r o p o l o g i c z n y m . Toteż dlatego na przestrzeni pewnego okresu działalności A k a d e m i i N a u k archeologia klasyczna najczęściej dzieliła losy e t n o g r a f i i i a n t r o ­ pologii. Natomiast bardziej w y p r o f i l o w a n a w swej p r o b l e m a t y c e p r a h i ­ storia zostaje w p r o w a d z o n a do A k a d e m i i N a u k dopiero w połowie X I X w . Wiąże się to przede w s z y s t k i m z działalnością w A k a d e m i i К. M . Bera. Jego w y p o w i e d z i w sprawie celów i zadań e t n o g r a f i i , a m i a n o w i c i e , że ta gałąź w i e d z y jako nauka historyczna p o w i n n a u z u ­ pełniać historię, zwłaszcza w w y p a d k a c h , k i e d y 'brak jest bezpośred­ nich świadectw h i s t o r y c z n y c h , w p r a k t y c e zostały przeniesione n a zadania i cele n a u k o w e antroipologii i archeologii. Oczywiście w zestawie 5 6 7 Cyt. za 5 im. Pietra 6 s. A. piedija, zieji W. Moskwa—Leningrad F o r m o z o К. Rossii M. osobiennosti, w, Oczerki po istorii 1950, s. 1 6 7 — 1 7 2 ; A . (1861—1917). B e r , Ob „Zapiski Oczerki istorii etnągraficzeskich Russkogo Antropologii i 'Etnografii 1964, s . 66. А г с i с h o w s к ' i j , Archieologija, t. 3 , M o s i k r w a w 7 w A. 43. A . S t a n i u к o w i с z , 2 5 0 l e t Muzieja T . W. Wielikogo, russkoj [w:] M. archieologii, Bolszaja R a .z g o n , muziejnogo diela issliedowanijach Gieograficzeskogo Moskwa sowietskaja 1961, enciklo- Archieologiczeskije w Rossii, woobszcze Obszczestwa", Mu- M o s k w a 1961. i t. w Rosii 1: 1 9 4 6 . �250-LECIE MUZEUM 207 materiałów trzech nauk chodziło o i n n y w y m i a r pojąć i o szerszy sens n a u k o w y . N a połączonych materiałach trzech d y s c y p l i n miał się mocno wspierać obraz różnych faz r o z w o j u człowieka i jego k u l t u r y . Jeżeli nie w t e n sam, to w sposób bardzo zbliżony widziano sens łączenia trzech d y s c y p l i n w koncepcji n a u k o w e j M u z e u m A n t r o p o l o g i i i E t n o ­ g r a f i i również i po 1879 r. Toteż niezależnie o d tego, w j a k i c h k i e ­ r u n k a c h rozbudowywały się stosunki naukowe w każdej z t y c h dzie­ dzin, w oparciu o jakie placówki i i n s t y t u c j e gromadzono nowe m a ­ teriały i w j a k i e j s t r u k t u r z e organizacyjnej stawiano i rozwiązywano zagadnienia szczegółowe, zbiory M u z e u m A n t r o p o l o g i i i E t n o g r a f i i A N służyły niezmiennie myśli n a u k o w e j ogarniającej całość dziejów czło­ w i e k a . Z t y c h pozycji stosunkowo n a j w i e r n i e j dadzą się dostrzec d r o g i przenikania do n a u k i r o s y j s k i e j ogólnych t e o r i i o r o z w o j u człowieka i jego k u l t u r y , z t y c h też pozycji bodajże najbardziej prawidłowo moż­ na będzie przeprowadzić obrachunek rzutujący na stan rzeczy i po­ zycję etnografii, antropologii i archeologii w życiu n a u k o w y m k r a j u i n a i c h łączny dorobek dający się zestawić i porównać z d o r o b k i e m n a u k i światowej. Na przestrzeni 250 l a t istnienia M u z e u m A n t r o p o l o g i i i E t n o g r a f i i n i e j e d n o k r o t n i e próbowano porównywać osiągnięcia t e j placówki z odpowiednią działalnością i w y n i k a m i z a r e j e s t r o w a n y m i w i n n y c h krajach. Sądy i oceny wartościujące w y p o w i a d a n o już współ­ cześnie zarówno w odniesieniu do p i e r w s z y c h zbiorów p e t e r s b u r s k i e j K u n s t k a m e r y , jajk i całych k o l e k c j i wpływających później w różnych okresach działalności M u z e u m . Zastanawiano się nad i c h doborem, sposobem włączania do zbiorów zasadniczych, ewidencją, n a d koncepcją ekspozycji, społeczną stroną oddziaływania i t p . Z p u n k t u widzenia jasności celów n a u k o w y c h i od t e j s t r o n y występującą więzią z nauką światową szczególną wartość historyczną posiadają materiały do prac k o m i s j i powołanej w 1860 r . przez A N dla reorganizacji działalności M u z e u m . Zgodną i wysoką opinią członków k o m i s j i (A. A . Szifner i F. W . O w s i a n n i k o w — d y r e k t o r z y M u z e u m , oraz A . A . Sztrauch i L . I . Szrerik — członkowie A k a d e m i i ) ocenione zostały zasoby m u ­ zealne i możliwości i c h w y k o r z y s t a n i a . Sformułowane też zostały cele naukowe placówki, orientujące się n a k i e r u n k i światowe. W pracach k o m i s j i zmierzających do scalenia wysiłków d l a stworzenia n a g r u n c i e placówki muzealnej A N podstaw r o z w o j o w y c h d l a n a u k o człowieku i jego k u l t u r z e mocno podkreślał się f a k t , że muzea o t a k i m właśnie 8 8 Bardziej Beitrdge zur obszerną Geschichte Kaiserlichen Academie Antropologii i historię der der Etnografii", M'uzeiuim 'opracował Ethnographischen Wissenschaften t. 1: 1 9 0 0 . (pierwszy Antropologischen zu St. Petersburg, F. K. Ru,ss o w. Sammlungen Sborník der Muzie ja �Ryc. 3. F r a g m e n t współczesnej wystawy zbiorów z Ameryki Północnej. Muzeum Antropologii i Etnografii �250-LECIE 209 MUZEUM 'profilu „w nastojaszczeje wriemia uczrieżdieny iii uczrieżdajutsia powsiudy w Europie" . Stopień i kierunki powiązań działalności Muzeum z odpowiednią problematyką nauki światowej można z powodzeniem prześledzić rów­ nież na kolejnych ekspozycjach muzeualnych. W scenariuszu pierwszej wystawy otwartej po reorganizacji w 1891 r. zachowany został kon­ wencjonalny trójdział, będący odpowiednikiem typów materiałów, na których w muzeum prowadzona była praca naukowa. Były to działy: przedhistorycznych narzędzi kamiennych, zbiorów antropologicznych (kraniologicznych) i zbiorów etnograficznych. Z przewodnika opraco­ wanego przez wieloletniego kustosza Muzeum, F . K. Russowa, wyraź­ nie widać, jaką koncepcję teoretyczną zamierzono w wystawie przed­ stawić . W ekspozycji materiałów duży nacisk został położony przede wszystkim na podkreślenie paraleli Tozwojowych w kulturach różnych ludów i na analogie występujące w materiałach archeologicznych i etno­ graficznych. Pomijając szczegóły realizacji, -co do której wobec niedysponowania odpowiednią dokumentacją trudno jest zająć stanowisko, sama koncepcja ekspozycji w niczym nie odbiegała od założeń przy­ jętych w tym czasie w nauce światowej. Następną reprezentacyjną wystawę zbiorów muzealnych zorganizo­ wano w 1903 r. w związku z jubileuszem 200-lecia założenia nowej stolicy •— Petersburga. Przygotowania do niej przebiegały przy naj­ ściślejszej współpracy samego W. W. Radłowa — wybitnego filologa i wytrawnego znawcy kultur ludów Syberii. W tym czasie reprezento­ wał on stanowisko najbardziej gorących zwolenników współpracy etno­ grafii z naukami pokrewnymi . Jest rzeczą zrozumiałą, że utrzymując żywe kontakty z ośrodkami myśli etnograficznej w Europie i Ameryce uczonym rosyjskim nie były obce zmiany, które się dokonały na prze­ łomie X I X i X X w. w koncepcjach nauk etnologicznych. Wprawdzie na gruncie nauk o kulturze człowieka w Rosji ścieranie się głównych kierunków występujących na przełomie X I X i X X w. — ustawień ewolucjonistycznych ze spojrzeniem sformułowanym przede wszystkim przez Ratzla i Graebnera — nie przybrało form tak ostrych, jak np. w nauce niemieckiej, niemniej jednak koncepcje Kulturkreislehre przenikały do nauki rosyjskiej zarówno za pośrednictwem problematyki etnograficznej, jak i językoznawczej czy antropologicznej. Między inB 10 11 C y t . z a S t a n i u к o w i с z , op. 8 10 i Putiewoditiel Etnografii, 1 1 diemii L. po Muzieju Petersburg w pieriod dze pamiątkowej: 14 - Ktnoerafta Ko s. 6 4 . Akadiemii Nauk po Antropologii 1891. J . S z t e r n b e r g , Nauk cit., Impieratorskoj Muziej Antropologii dwienadcatiletniego dniu P o l s k a , t. I X 70-letija W. i Etnografii uprouiUeuija W. Radiowa, W. Impieratorskoj W. Petersburg Radiowa, 1907. Aka­ w księ­ �WITOLD 210 DYNOWSKI 4 U , J 4 hi i. Rys. 4. F r a g m e n t współczesnej wystawy Muzeum Antropologii w dziale i „Pochodzenie Etnografii człowieka �250-LECIE MUZEUM 211 n y r n i znalazło to w y r a z w ekspozycji muzealnej o t w a r t e j w 1903 r . Materiały zostały zgrupowane w porządku geograficznym, t j . według kontynentów, krajów, regionów etnograficznych czy zasięgów języ­ k o w y c h . Pisząc o t e j ekspozycji k i l k a l a t później L . J . Szternberg p o d ­ kreślił, że „...bezsporne są dwie j e j Specyficzne cechy: k o n s e k w e n t n i e zastosowane k r y t e r i u m k u l t u r o w o - e t n i c z n e g r u p o w a n i a przedmiotów oraz rozmieszczenie w y t w o r ó w wyłącznie według i c h f u n k c j i i r o l i w danej k u l t u r z e " . W y s t a w a t a zaważyła n a dalszym k i e r u n k u i sposobie prac M u z e u m . K o m p l e t o w a n i e zbiorów odbywało się teraz planowo według ściśle o k r e ­ ślonych obszarów etnograficznych, co odbiło się szczególnie na selek­ t y w n y m gromadzeniu zbiorów syberyjskich i z Dalekiego Wschodu. Pozwoliło to L . J . Szternbergowi w 1911 r . wyrazić przekonanie, że „żadne z muzeów europejskich nie posiada równie bogatych i systema­ tycznie o p r a c o w y w a n y c h z b i o r ó w " . Na t y m gruncie nawiązuje się też n o w y t y p kontaktów z nauką europejską i amerykańską. Szereg uczonych z zagranicy przyjeżdża b o w i e m studiować te kolekcje. D o ­ chodzi też do żywej w y m i a n y eksponatów pomiędzy M u z e u m w L e n i n ­ gradzie a m u z e a m i e u r o p e j s k i m i . 12 13 W i e l k a Rewolucja Październikowa również i do życia naukowego Rosji wniosła zasadnicze z m i a n y . W w y n i k u z m i e n i o n y c h warunków p r z e d M u z e u m A n t r o p o l o g i i i E t n o g r a f i i powstały nowe cele w y m a ­ gające pełnej p r z e b u d o w y p r o g r a m u i postępowania naukowego i w p r o ­ wadzenia n o w y c h zasad p r a c y oświatowej i p o p u l a r y z a t o r s k i e j . N a szybkie skrystalizowanie się nowego p r o f i l u działalności M u z e u m n i e ­ mały wpływ wywarło znaczne powiększenie się ilości pracowników o f a c h o w y m p r z y g o t o w a n i u u n i w e r s y t e c k i m . Począwszy od 1918 r. liczne k a d r y etnografów otrzymują Specjalistyczne wykształcenie w I n ­ stytucie Geograficznym, a później na W s c h o d n i m W y d z i a l e L e n i n g r a d z kiego U n i w e r s y t e t u . Jubileusz 200-lecia A k a d e m i i N a u k , przypadający na 1925 г., zmo­ bilizował m u z e u m do wystąpienia z pierwszą po r e w o l u c j i ekspozycją zbiorów. Zasadnicza koncepcja w y s t a w y w gruncie rzeczy zachowała d a w n y podział i systematykę wytworów. Wystąpiono z działami: etno­ g r a f i c z n y m , p o d hasłem „najbardziej charakterystyczne k u l t u r y współ­ czesnych ludów, znajdujących się n a różnych szczeblach r o z w o j u " , archeologicznym, pod hasłem „kultury okresu przedhistorycznego i l u ­ strujące początki r o z w o j u k u l t u r y człowieka", i antropologicznym, pod 12 Ibidem, 1 3 L. J . S z t e r n b e r g , „Ziwaja Nauk s. 5 4 . Starána", SSSR, nr Muziej 1: 1 9 1 1 , s . „Ogoniok", specjalny Antropologii i Etnografii 465; t e n ż e , Etnograficzeskij zeszyt poświęcony im. 200-lecłu Pietra Muziej A N , 1925. Wielikogo, Akadiemii �WITOLD 212 DYNOWSKI hasłem „historia pochodzenia człowieka i jego r o z w o j u anatomicznego oraz historia r o z w o j u r a s " . Niezależnie o d trzech działów (podział nie­ m a l klasyczny), urządzono również wystawę specjalną pod hasłem „ewolucja i typologia k u l t u r " . Niektóre materiały zgrupowano także tematycznie, kontynuując t y m s a m y m w sposób j a s k r a w y dawniejsze t r a d y c j e . W w y s t a w i e poświęconej l u d o m S y b e r i i przedstawiono n p . f i ­ g u r y szamanów różnych ludów S y b e r i i w pełnym s t r o j u obrzędowym i z akcesoriami służącymi do kamłania. Ryc. 5. Fragment współczesnej wystawy Antropologii i w dziale Etnografii „Ludy Afryki". Muzeum �250-LECIE MUZEUM 213 O s k o m p l i k o w a n e j s y t u a c j i w etnografii, jaka istniała wówczas w postępowaniu metodologicznym, można wnosić z r e l a c j i o ekspozycji zbiorów afrykańskich w t e j w y s t a w i e . Jej scenariusz b o w i e m opierał się częściowo na rozwiązaniach wynikających z ujęć k a r t o g r a f i c z n y c h p r o b l e m a t y k i etnograficznej aż d o wyznaczania „regionów e t n i c z n y c h " włącznie i jednocześnie posługiwał się e f e k t a m i zgrupowania wytworów według typów . 14 Ważnym m o m e n t e m w ówczesnej działalności M u z e u m było ustano­ wienie specjalnego oddziału, w którym na materiałach archeologicz­ nych, antropologicznych i etnograficznych popularyzowano zagadnienia e w o l u c j i k u l t u r y l u d z k i e j . W tego r o d z a j u ekspozycji L . J . Szternberg widział dużą pomoc w u r a b i a n i u poglądów i kształtowaniu w i e d z y o drogach r o z w o j u k u l t u r y m a t e r i a l n e j i o procesie f o r m o w a n i a się sy­ stemu wierzeń i poglądów. Pracę zainicjowaną przez L . J . Szternberga po jego śmierci (1927 r.) prowadził dalej E. G. K a g a r o w . I n t e r e s u ­ jącym p r z y c z y n k i e m do h i s t o r i i f o r m o w a n i a się współczesnej myśli etnograficznej w ZSRR i do poznania r o l i , jaką odegrało w t y m M u ­ zeum A n t r o p o l o g i i i E t n o g r a f i i , jest okres działalności E. G. K a g a r o w a na s t a n o w i s k u k i e r o w n i k a Oddziału E w o l u c j i i T y p o l o g i i K u l t u r . W y ­ nikająca b o w i e m z p r o g r a m u społecznego państwa konieczność zapozna­ nia szerszego ogółu z w y n i k a m i dociekań n a u k o w y c h n a d procesem przeobrażeń dziejów ludzkości i w y k r y w a n i e m p r a w rządzących t y m procesem obarczyła M u z e u m zupełnie szczególnymi zadaniami j a k o jedyną placówkę centralną, posiadającą odpowiednie materiały a n t r o ­ pologiczne, archeologiczne, a nade wszystko przebogate zbiory etnogra­ ficzne. Rozległa wiedza E. G. K a g a r o w a dawała rękojmię, że pod jego k i e r o w n i c t w e m n a u k o w y m zostaną podjęte skuteczne próby zmierzające nie t y l k o do u g r u n t o w a n i a teoretycznej s t r o n y węzłowych zagadnień społecznych, lecz .— co w y d a j e się istotniejsze — za pomocą o d p o w i e d ­ niego zgrupowania materiałów i p r z y użyciu środków muzealnej ekspo­ zycji można będzie szybko formować nowe drogi myślowe, zmierzające w t y m s a m y m k i e r u n k u co ustrojowa przebudowa państwa. Zastana­ wiając się z pozycji dzisiejszych osiągnięć etnografii radzieckiej nad okresem, w którym działał E. G. K a g a r o w , szczególne zainteresowanie budzą zestawy zagadnień k u l t u r o w y c h , które zostały przedstawione w o p r a w i e muzealnej. Według szczegółowo opracowanego p l a n u c y k l w y s t a w miał przede w s z y s t k i m scharakteryzować rozwój sił i środków 1 5 Otcziet 14 S. logii i Etnografii N. А. grafía", nr 1 5 Muzieja Antropologii i R a t n e г - S z t e г n b e г g, Liew A. AN, „Sborník К i s П а к o w, Jakowlewicz Muzieja Jewgienij 1: 1 9 6 3 , s . 1 4 4 — 1 4 7 . Etnografii za 1925 Antropologii Gieorgiewicz д., Szternberg i Moskwa Etnografii", Kagarow, 1926, s . 174; i Muziej Antropo­ t. 7 : 1 9 2 8 . „Sowiet s k a j a Etno­ �WITOLD 214 DYNOWSKI p r o d u k c j i społeczeństw p i e r w o t n y c h . W y s t a w a o t w a r t a w 1927 r . jako pierwsza z tego c y k l u poświęcona była p i e r w o t n y m narzędziom i b r o ­ n i . Wewnętrzny podział w y s t a w y uwzględniał osobno t e m a t y : a) n a ­ rzędzia pracy, b) środki n a p a d u i o b r o n y . Do tego c y k l u należała rów­ nież w y s t a w a o t w a r t a w r o k u następnym (1928) p o d hasłem „Ogień w h i s t o r i i k u l t u r y " z t e m a t a m i szczegółowymi: a) p i e r w o t n e sposoby d o b y w a n i a ognia, b) ogień w gospodarstwie d o m o w y m , c) ogień w w y ­ twórczości technicznej ludów p i e r w o t n y c h , d) ogień w wierzeniach i systemach r e l i g i j n y c h . W 1929 r . o t w a r t o kolejną wystawę poświęco­ ną p i e r w o t n y m t y p o m schronisk (pieczary, z i e m i a n k i , budowle palowe, b u d o w l e o planie c e n t r a l n y m i prostokątnym i t d . ) . Opracowano również scenariusze w y s t a w : „Socjologia odzieży", „Sprzęt d o m o w y " i „Środki k o m u n i k a c j i " , nie doczekały się one jednak realizacji. Natomiast w 1929 r . przedstawiono w- o p r a w i e muzealnej szeroko ujęte zagadnie­ nie „Gospodarcze i społeczne p o d s t a w y s z t u k i " . Objęło ono następujące t e m a t y szczegółowe: „Sztuka i t e c h n i k a " , „Sztuka i społeczeństwo", „Sztuka i gospodarka". W t y m s a m y m r o k u o t w a r t o również wystawę na temat „Życie dziecka w świetle materiałów e t n o g r a f i c z n y c h " . W sce­ nariuszu uwzględniono następujące działy: a) poród i związane z n i m obrzędy, b) sposoby pieluszkowania i odzież dziecka, c) nauka siedze­ nia i chodzenia, d) obrzędowa deformacja ciała, e) t y p y kołysek, f) spo­ soby noszenia dzieci, g) zabawki. 16 Działalność E. G. Kagarowa w M u z e u m A r c h e o l o g i i i E t n o g r a f i i m o ­ że być, rzecz prosta, oświetlona w sposób bardzo różny. N i e ulega j e d ­ nak k w e s t i i , że pod jego k i e r o w n i c t w e m (można to równie dobrze r o ­ zumieć j a k o realizację t e s t a m e n t u naukowego L . J . Szternberga), w t e j placówce n a u k o w e j został przede w s z y s t k i m zrealizowany społecz­ n y p r o g r a m etnografii. Za pomocą w y s t a w m u z e a l n y c h poświęconych k o n k r e t n y m t e m a t o m etnografia w t y m czasie staje się naprawdę n a ­ uką praktyczną. Poprzez swoją problematykę znalazła się ona pośród i n n y c h d y s c y p l i n h u m a n i s t y c z n y c h społecznych, k t o w i e czy n i e n a j ­ bliżej ówczesnych naczelnych zadań państwowych, dających się krótko ująć w haśle „Nauka dla m a s " . Co więcej, ujawniając w sposób k o n ­ k r e t n y jedną z możliwości w y k o r z y s t y w a n i a źródeł etnograficznych dla a k t u a l n i e rozwiązywanych problemów społecznych, ówczesna dzia­ łalność M u z e u m Archeologicznego i Etnograficznego zdecydowanie przyczyniła się do umocnienia pozycji nauk etnologicznych w zespole i n n y c h d y s c y p l i n h u m a n i s t y c z n y c h społecznych. Śledząc k i e r u n k i d a l ­ szego r o z w o j u e t n o g r a f i i w Z S R R można zaryzykować pogląd, że od tego 1 6 Z. grafija", J . C z e r n i a k ó w , nr Wystawka 1: 1 9 2 8 , s . 1 1 9 — 1 2 2 . pierwobytnych orudij i oruzija, „Etno- �250-LECIE MUZEUM 215 m o m e n t u działalność etnograficzna w ogóle została wyraźnie przesu­ nięta w h i e r a r c h i i ocen przydatności tej d y s c y p l i n y do celów p r a k t y k i . J a k w y n i k a z s y t u a c j i późniejszych, praca badawcza na źródłach etno­ graficznych dla potrzeb życia państwowego stała się czymś k o n k r e t n y m i niezastąpionym. Nieco innego naświetlenia wymaga k w e s t i a ujęć m e ­ todologicznych w scenariuszach w y s t a w zrealizowanych w latach 1927— 1929. Niezależnie b o w i e m o d stworzenia mocniejszych podstaw dla p o ­ wiązań etnografii z a k t u a l n i e układającymi się potrzebami życia spo­ łecznego, zdaniem etnografów radzieckich stosowana w ekspozycji m e ­ toda typologiczno-ewolucyjna była niewłaściwa i świadczyła o b r a k u zrozumienia dla marksistowskiego postępowania teoretycznego . Ocena ta wymaga jednak wyjaśnienia. Trzeba b o w i e m zaznaczyć, że dopiero w końcu minionego 20-lecia doszło do przełomowych zmian i k o n ­ sekwentnej p r z e b u d o w y metodologicznej w naukach h i s t o r y c z n y c h . T y m s a m y m i w e t n o g r a f i i zrewidowano stosunek do głównych k i e r u n ­ ków w n a u k a c h etnologicznych poddając k r y t y c z n e j ocenie postępo­ wanie dotychczasowe i w zamian wysuwając w y m o g i nowe, wypływa­ jące z pogłębionych kierunków myśli m a r k s i s t o w s k i e j . 17 D l a zrozumienia okresu, w którym działali L . J . Szternberg 1 E. G. Kagarow, oraz dla scharakteryzowania s y t u a c j i Istniejącej w latach 1929—1932, k i e d y na podstawie t e o r i i i p r a k t y k i myśli m a r k s i s t o w ­ skiej podjęto zdecydowane próby wytknięcia n o w y c h dróg d l a m u z e a l ­ n i c t w a archeologicznego i etnograficznego, ważne jest zwrócenie u w a g i na okoliczność, że na g r u n c i e etnografii rosyjskiej n i g d y n i e wystąpiła ostrzejsza w a l k a pomiędzy przedstawicielami k o l e j n y c h głównych k i e ­ runków w naukach etnologicznych. Przełom i wstrząsy, które t a k b u r z ­ l i w i e przebiegały u schyłku X I X w . i n a początku X X w . w naukach etnologicznych niemal we wszystkich środowiskach naukowych, w związku z krytyką ujęć ewolucjonistycznych i przestawieniem całego systemu badawczego w k i e r u n k u uchwycenia m i g r a c j i etnicznych, za­ pożyczeń, d y f u z j i i nawarstwień k u l t u r o w y c h , właściwie etnografii r o ­ syjskiej były obce. Ujęcia ewolucjonistyczne tkwiły głęboko w t r a d y c j i e t n o g r a f i i r o s y j s k i e j , przejawiając się z różną siłą i w różnej postaci w e w s z y s t k i c h dziedzinach p r a c y etnograficznej. Toteż pomimo m o ­ dernizacji ujęć ewolucjonistycznych i dostosowania i c h do potrzeb spo­ łecznych, które się wyłoniły po W i e l k i e j R e w o l u c j i Październikowej, j a k również p o m i m o wprowadzenia do scenariuszy t y c h w y s t a w p i e r ­ wiastków spojrzenia geograficznego, wyrażającego się przede wszyst­ k i m w m a p o w a n i u zjawisk k u l t u r o w y c h , zasadnicze założenia tego k i e ­ r u n k u ciążyły nadal na każdej koncepcji w y s t a w y . N i e o d rzeczy 1 8 1 7 18 S t a n i u к o w i c ; z , op. Ibidem. cit., is. 119. �WITOLD 216 DYNOWSKI będzie wspomnieć, że poszukiwanie n o w y c h dróg r o z w o j o w y c h dla ekspozycji m u z e a l n y c h całkowicie już zgodnych i mocno powiązanych z w y t y c z n y m i n a u k i m a r k s i s t o w s k i e j znalazło swój w y r a z m . i n . także w k r y t y c z n y m u s t o s u n k o w a n i u się do działalności muzealnej i do k i e ­ runków teoretycznych reprezentowanych w ekspozycjach m u z e a l n y c h krajów k a p i t a l i s t y c z n y c h . Tendencje te występują niejednokrotnie także ii później, zawsze wnosząc n i e t y l k o pierwiastek k r y t y k i , lecz i ocenę osiągnięć własnych. Osiągnięcia naukowe pracowników z g r u p o w a n y c h przy Muzeum A n t r o p o l o g i i i E t n o g r a f i i , j a k również ciągły dopływ n o w y c h i różno­ r o d n y c h zbiorów, a nade wszystko p r a k t y c z n e , korzyści, które czerpała p o l i t y k a k u l t u r a l n a i oświatowa państwa z działalności t e j placówki, spowodowały, że w latach 1933—1935 na bazie tego M u z e u m został p o ­ wołany do życia I n s t y t u t E t n o g r a f i i A k a d e m i i N a u k ZSRR . Ujmując rzecz o d s t r o n y f u n k c j o n o w a n i a n o w e j placówki, j a k i organizowania i realizacji prac badawczych oraz p o p u l a r y z a c j i wyników w t y m zakre­ sie, ważne do odnotowania jest to, że p r a c o w n i c y I n s t y t u t u E t n o g r a f i i b y l i jednocześnie i całkowicie związani z p r o g r a m e m działania M u z e u m . Z materiałów i ocen odnoszących się do działalności M u z e u m w r a m a c h n o w e j s t r u k t u r y organizacyjnej można stworzyć obraz przemawiający przede w s z y s t k i m próbami poszukiwania najbardziej celowych rozwią­ zań dla szeroko pomyślanej współpracy kolektywów n a u k o w y c h , g r u p u ­ jących przedstawicieli d y s c y p l i n zajmujących się człowiekiem i r o z ­ w o j e m jego k u l t u r y . W obrazie t y m zaznaczają się także k i e r u n k i p r o ­ wadzonych badań etnograficznych, archeologicznych i antropologicz­ n y c h , j a k i odpowiedzi dawane przez scalone organizacyjnie w I n s t y t u ­ cie i M u z e u m d y s c y p l i n y n a u k o w e n a p o s t u l a t y wysuwane przez życie państwowe. Scenariusze w y s t a w zrealizowanych o d 1935 r . l u b zapla­ n o w a n y c h i opracowanych, lecz z p o w o d u w y b u c h u I I w o j n y światowej nie udostępnionych szerszemu ogółowi w postaci o d p o w i e d n i c h ekspo­ z y c j i , stanowią w y m i e r n y w y c i n e k d o r o b k u etnografii, archeologii i antropologii radzieckiej, odzwierciedlając etap, który przebyły te d y ­ s c y p l i n y odcinając się o d kierunków występujących w k r a j a c h k a p i t a ­ l i s t y c z n y c h i przeciwstawiając się i m przede w s z y s t k i m ujęciami m e t o ­ dologicznymi zaczerpniętymi z n a u k i m a r k s i s t o w s k i e j . Dorobek t e n da się rozpatrywać z w i e l u s t r o n . Można spojrzeć na niego poprzez p r y z ­ m a t prób t w o r z e n i a n o w y c h zestawień t e m a t y c z n y c h , za czym kryją się zarówno postulaty stawiane nauce przez życie, j a k i wyostrzona 19 20 1 9 E. wietskaja 2 0 zeum F u n k , Etnograficzeskije Etnografija", Instytut Antropologii Antropologii i muzieji n r 1: 1 9 3 3 , ,s. ii E t n o g r a f i i Etnografii z w kapitalisticzeskich stranách, „So­ 173—183. powstał Instytutem AN w do wyniku Badań sfuzjowania Ludów się ZSRR. Mu­ �250-LECIE 217 MUZEUM dociekliwość naukowa i chęć odsłonięcia t y c h s t r o n procesu h i s t o r y c z ­ nego, które w ujęciach t r a d y c y j n y c h pozostawały dotychczas w cieniu. Weźmy dla przykładu scenariusze w y s t a w poświęconych społeczności czukockiej (1934) i wschodniej Bucharze za panowania e m i r a t u (1934). T r z o n e m w y s t a w y poświęconej l u d o m zamieszkującym Półwysep Czukocki były odpowiednio opracowane materiały etnograficzne z koń­ ca X I X w. W scenariuszu zapoznawały one przede w s z y s t k i m z p o d ­ s t a w o w y m i zajęciami gospodarczymi Czukczów (łowiectwo, zbieractwo i hodowla renów), j a k również z i n n y m i składowymi i c h k u l t u r y m a ­ t e r i a l n e j . Łącznie z o d p o w i e d n i m k o m e n t a r z e m informowały także 0 'podstawowych elementach k u l t u r y duchowej i systemie więzi spo­ łecznych. Część wprowadzająca i zamykająca ekspozycji dotyczyła k w e s t i i zasadniczych — p o l i t y k i k o l o n i a l n e j c a r a t u i n a r o d o w y c h r o z ­ wiązań w u s t r o j u r a d z i e c k i m . Scenariusz w y s t a w y w p e w n y m sensie upodabniał się do monograficznego ujęcia t e m a t u : k u l t u r a Czukczów 1 j e j przeobrażenia, które się dokonały w w y n i k u przełomu ustrojowego w Rosji. Co więcej, na przykładzie Czukczów scenariusz wprowadzał do szerszej p r o b l e m a t y k i teoretycznej, sugerując konieczność widzenia w e współczesnej k u l t u r z e tego l u d u z m i a n s t r u k t u r a l n y c h p r z y jedno­ czesnym uświadomieniu r o l i czynników, które je spowodowały. W myśl t y c h samych założeń zrealizowana została wystawa obrazująca p r z e j ­ ście od stosunków f e u d a l n y c h w chanacie b u c h a r s k i m do utrwalającego się t a m u s t r o j u radzieckiego. Za pomocą odpowiednio opracowanych m a ­ teriałów etnograficznych przedstawiony został proces rozkładu t r a d y ­ cyjnej k u l t u r y Tadżyków P a m i r s k i c h i przejście od zasobów k u l t u r o ­ w y c h zarejestrowanych w początkach bieżącego stulecia do współcze­ śnie kształtujących się f o r m c y w i l i z a c y j n y c h . 81 N a działalność M u z e u m i I n s t y t u t u E t n o g r a f i i , na osiągnięcia naukowe t y c h placówek w okresie 'poprzedzającym w y b u c h I I w o j n y światowej można również dobrze spojrzeć także od s t r o n y gromadzenia m a t e r i a ­ łów i i c h opracowania, j a k i efektów poznawczych współdziałania trzech d y s c y p l i n zajmujących się z j a w i s k a m i k u l t u r o w y m i . W t y m zakresie chyba najbardziej zdecydowane i konsekwentne stanowisko zajmował A . W . S z m i d t twierdząc, że pełne historyczne spojrzenie na przebieg procesów k u l t u r o w y c h może się ukształtować dopiero po w y k o r z y s t a ­ n i u w s z y s t k i c h źródeł, na których pracują poszczególne d y s c y p l i n y . 2 2 2 1 w s. N. A. Muzieje K o n d a u row, Antropologii i Rieekspozicja Etnograjii, oddiela Pieriedniej „Sowietskaja i Etnografii j a " , Sriedniej nr Azji 4: 1934, 123—124. 2 2 A. W. S z m i d t , matierialnoj Ob po istorii E. K r i c z e w s k i j , Pamiati ispolzowanii kultury, etnograficzeskich Soobszczemja A. W. Szmidta, I.M.K. matierialow nr 1—2: „Etnografija", w robotach 1932, s . 1 2 — 1 7 ; P o r . n r 3 : 1935, s. 1 2 5 — 1 2 7 . �WITOLD 218 DYNOWSKI Działalność M u z e u m w e wspólnej s t r u k t u r z e organizacyjnej z I n s t y t u ­ t e m E t n o g r a f i i może być także oceniona na podstawie własnych p u b l i ­ k a c j i , które się ukazały do w y b u c h u w o j n y . Wreszcie, za dobrze za­ służonym a u t o r y t e t e m n a u k o w y m zespołu, który pracował w M u z e u m i I n s t y t u c i e E t n o g r a f i i , p r z e m a w i a również okoliczność włączenia się do prac nad scenariuszem i ekpozycją szczególnie ważnej w y s t a w y „Uzbekistan", o t w a r t e j w Państwowym M u z e u m E t n o g r a f i i z o k a z j i j u b l i l e u s z u 10-lecia p r a c n a d w y t y c z e n i e m granic r e p u b l i k Środkowej A z j i (1924—1934) . W y b u c h w o j n y , a zwłaszcza oblężenie L e n i n g r a d u w h i s t o r i i M u z e u m i I n s t y t u c i e E t n o g r a f i i zapisane są w zupełnie specjalnym rozdziale. 0 t r u d n y c h dniach i o rozmiarach poniesionych o f i a r najcięższych, bo opłaconych życiem l u d z k i m , i n f o r m u j e krótka t a b l i c a pamiątkowa w m u r o w a n a w Sali K o n f e r e n c y j n e j I n s t y t u t u . Wstrząs wywołany wojną i odbudowa n a u k i w Z S R R w w a r u n k a c h życia powojennego nie wniosły istotniejszych z m i a n do f u n k c j o n o w a n i a I n s t y t u t u E t n o g r a f i i i M u z e u m A n t r o p o l o g i i i E t n o g r a f i i . Toteż nawią­ zanie do k i e r u n k u p r a c prowadzonych w tej samej s t r u k t u r z e o r g a n i ­ zacyjnej przed wojną było t y l k o kwestią czasu i uzupełnienia czy też w y c h o w a n i a n o w y c h k a d r pracowników p r z y g o t o w a n y c h do realizacji zadań, które wysuwała sytuacja powojenna. D l a scharakteryzowania potrzeb społecznych, które ksztalłtowały linię działalności M u z e u m , d u ­ żą pomocą służą wystąpienia t e j placówki na zewnątrz. Listę w y s t a w obliczonych na szeroki odbiór o t w i e r a ekspozycja z okazji j u b i l e u s z u 2204ecia działalności A k a d e m i i N a u k (1945 г.). Scenariusz t e j w y s t a w y (rozbitej na t r z y działy) posiadał bardzo mocną wymowę. Informował b o w i e m bardzo licznie zebranych uczonych k r a j o w y c h i zagranicznych przede w s z y s t k i m o t y m , że bezcenne zbiory M u z e u m A n t r o p o l o g i i 1 E t n o g r a f i i przetrwały zawieruchę wojenną i że n a d a l będą służyły za bardzo szeroką bazę źródłową, zawsze dostępną i niezastąpioną dla prac badawczych, które — rzecz prosta — mogą być prowadzone w różnych k i e r u n k a c h . W w y s t a w i e pokazano z b i o r y pochodzące z X V I I I i X I X s t u ­ lecia. W p i e r w s z y m rzędzie wymienić t u należy kolekcję Pallasa, K u k a , Bułdakowa, Lisiańskiego, L i t k e , Gołowina, Wozniesieńskiego, MikłuchoMakłaja, J u n k e r a i i n n y c h . Natomiast spośród zbiorów archeologicz­ n y c h pokazano materiały w y d o b y t e w okresie po R e w o l u c j i ze stano2 S 24 2 S 2 3 zeum Bibliografia Antropologii prac i Ł. P. P o t a pow, grafía", nr 2: 2 4 gradskich wyd. przez Etnografii 1936, s. Instytut im. Piotra Gosudarstwiennyj 126—128; S. Etnograficzeskich M. Muziejach, Antropologii Muzie A b r a S t a n i u k o w i с z, op. Etnografii j Etnografii, m z o n , Sriedniaja „Sowietskaja S.136—139. 2 5 i AN i Mu­ Wielkiego. cit., s. 127—133. „Sowietskaja Azja Etnografija", w rur Etno­ Lenin- 6: 1935, �250-LECIE MUZEUM 219 wiak badanych przez Z a m i a t i n a , Okładnikowa, Boncz-Osmołowskiego, Jefimienkę, Bi'bikowa, Rawdonikasa, Gierasimowa i i n n y c h . W y s t a w y późniejsze realizowano w stosunkowo krótkich odstępach czasu. T a k więc w 1946 r . o t w a r t o czasową wystawę poświęconą sztuce ludów S y b e r i i . W t y m s a m y m r o k u zrealizowano w w y s t a w i e scena­ riusz na temat „Ludy A z j i Przedniej i Środkowej". N i e m a l jednocze­ śnie zrealizowano także scenariusz w y s t a w y n a temat „Ludy I n d o n e ­ z j i " . Nieco inaczej w y p a d n i e naświetlić sprawę koncepcji scenariuszy w y s t a w stałych poświęconych odwracającej się k a r c i e dziejowej ludów k o l o n i a l n y c h j a k o j e d n e m u z naczelnych zjawisk w e współczesnej h i s t o r i i zasadniczych przeobrażeń ludzkości. Przed M u z e u m stanęła b o w i e m paląca k w e s t i a u j a w n i e n i a zagadnień, które w r a z z emancypa­ cją polityczną t y c h ludów wymagały odpowiedniego rozwiązania. W k o n c e p c j i scenariusza, w myśl w y p r a c o w a n y c h jeszcze przed wojną zasad ekspozycji, obok d o k u m e n t a c j i odnoszącej się do t r a d y c y j n y c h f o r m b y t o w a n i a musiała być także uwzględniona i n f o r m a c j a o a k t u a l ­ n y m stanie rzeczy w k u l t u r z e . Chodziło więc przede w s z y s t k i m o za­ poznanie szerokiego ogółu z k i e r u n k a m i wysiłków poszczególnych spo­ łeczeństw wkładanych w odnalezienie f o r m sprzężenia specyfiki t r a ­ d y c j i przeszłości z w y m o g a m i życia współczesnego. N a t y c h zasadach została zorganizowana stała w y s t a w a poświęcona l u d o m A f r y k i (1946). Z odpowiednią modyfikacją sytuacyjną w 1948 r . o t w a r t o wystawę poświęconą k u l t u r o m rdzennej ludności A m e r y k i Północnej zapoznając jednocześnie ze współczesnym stanem rzeczy. W r o k u 1949 została o t w a r ­ ta w y s t a w a poświęcona I n d i o m i I n d o n e z j i . W r o k później (1950) wystą­ piono z wystawą poświęconą l u d o m Wschodniej, Środkowej i Przedniej A z j i . W r o k u 1952 wyeksponowano odpowiednio opracowane zbiory z A m e ­ r y k i Południowej, w 1953 r. zaś kolekcje australijskie i z Oceanii. W krótkim a r t y k u l e , rzecz jasna, nie sposób jest wyliczyć i omówić w pełni powojennego d o r o b k u M u z e u m w zakresie w y s t a w . N a zakoń­ czenie wspomnieć należy o czasowych w y s t a w a c h poświęconych E t i o p i i (1959) i sztuce ludów A f r y k i (1961). D l a stworzenia pełnego obrazu n a ­ leżałoby także poświęcić osobne miejsce w y s t a w o m a r c h e o l o g i c z n y m i antropologicznym . 26 27 28 26 Ibidem, zícjonnaja nr 4: 2 7 k i n, Muzieja Antropologii i B. L i p s z i c , Etnografii, N. S z p i n c i n , „Sowietskaja Efcspo- Etnografija", 1 9 4 8 , s. 1 9 8 — 2 0 1 . L. G. N i e c z a j e w a , Ar.chieołogiczeskoje Wielikogo, Muzieja 2 8 s. 133—134; E . В ł o m к w i s t , rabota W. „Sbornik [wyd. Antropol. W. jubileuszowe:] i Etnogr.", G i n s b e r g , Muzieja T. A. sobranije Antrop. P o p o w a , Muzieja 250-liet Muzieja W. F i e d o r ó w , i Antropol. Etnogr.", sobranije i t. 12: 1949; B . Muzieja W. E. E. Etnografii t. 2 2 : 1 9 6 4 , s . 1 5 1 — 1 6 8 ¡i c y t . t a m Kraniologićzeskoje i W. Antropologii F r a d - im. Etnogr., Pietra „Sborník źródła. Antrop. F d r s z t e j n , i Etnogr., Kraniolo- �WITOLD 220 DYNOWSKI Obecne w y s t a w y M u z e u m A n t r o p o l o g i i i E t n o g r a f i i zajmują t r z y piętra w o b y d w u b u d y n k a c h m u z e a l n y c h . Większość t e j przestrzeni za­ jęta jest pod następujące ekspozycje etnograficzne: 1. Rdzenna ludność A m e r y k i Północnej, 2. Indianie A m e r y k i Południowej, 3. L u d y A f r y k i , 4. L u d y I n d i i , 5. L u d y Indonezji, 6. L u d y krajów Bliskiego i Środko­ wego Wschodu, 7. K u l t u r a ludów zamieszkujących C h i n y , Mongolię, W i e t n a m i Koreę. W y s t a w y te 'poprzedza dział wprowadzający, gdzie na materiałach archeologicznych i antropologicznych przedstawiony jest temat: Pochodzenie człowieka i rozwój wczesnych stadiów spo­ łeczeństwa ludzkiego. Niezależnie o d tego w o p r a w i e osobnej w y s t a w y pokazano anatomiczne kolekcje K u n s t k a m e r y oraz zamieszczono m a t e ­ riały zebrane przez specjalną ekspedycję I n s t y t u t u Etnograficznego i w y s t a w i o n o pod hasłem „Starożytny H o r e z m " . Szeroko pomyślany a k t u a l n y p r o g r a m w y s t a w stałych i czasowych można było podjąć t y l k o w o p a r c i u o zasobną i dobrze z i n w e n t a r y z o w a ­ ną bazę źródłową. Złożył się na to ponad p a r u s e t l e t n i okres i wkład pracy l i c z n y c h pokoleń najlepszych przedstawicieli n a u k i rosyjskiej i radzieckiej. Toteż pozwoliło to etnografom r a d z i e c k i m w 1964 r. z dużą satysfakcją uczcić 250-lecie M u z e u m A n t r o p o l o g i i i E t n o g r a f i i w L e n i n ­ gradzie i połączyć t e n jubileusz jako dorobek n a r o d o w y z V I I Między­ n a r o d o w y m Kongresem N a u k A n t r o p o l o g i c z n y c h i Etnograficznych,, który odbywał się w M o s k w i e . 29 giczeskije tamże, 2 9 likogo, koliekcji Muzie ja Antrop. i Etnogr. [nabytki pomiędzy 1947—1962], t. 2 2 : i s . 1 6 9 — 1 9 0 . T . W. S t a n i u k o w i c z , 1714—1964, Leningrad 1964. Muziej Instytut Etnografii Antropologii im. N. N. i Etnografii Mikłucho-Makłaja im. Pietra AN, Wie- Moskwa— � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/29de6fce5f084ec5625b0be44962ed91.pdf c245ec1ef13d12d5cc0ba033bab9057b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:569 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:519 Title A name given to the resource Problem akulturacji w etnologii amerykańskiej / ETNOGRAFIA POLSKA 1966 t.10 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1966 t.10, s.61-94 Creator An entity primarily responsible for making the resource Małkowska, Krystyna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text KRYSTYNA MAŁKOWSKA PROBLEM AKULTURACJI W ETNOLOGII Założenia г perspektywy AMERYKAŃSKIEJ teoretyczne P r o b l e m a k u l t u r a c j i jest częścią szerokiego zagadnienia p r z e m i a n k u l ­ t u r o w y c h , które o d przełomu l a t dwudziestych i t r z y d z i e s t y c h naszego stulecia zaczęło skupiać uwagę i zainteresowania etnologów i a n t r o p o l o ­ gów k u l t u r o w y c h . Coraz intensywniejsze o p a n o w y w a n i e przez E u r o p e j ­ czyków i n n y c h kontynentów, zamieszkanych przez l u d y k o l o r o w e , w p r o ­ wadziło w życie t y c h ludów szereg n o w y c h czynników, przekształcają­ c y c h w stosunkowo s z y b k i m czasie i c h t r a d y c y j n e modele k u l t u r o w e . N a terenie A m e r y k i , gdzie masowe osadnictwo l u d z i białych wypierało stopniowo I n d i a n z użytkowanych przez n i c h terenów i pozbawiało pod­ staw gospodarczych, zjawiska te wystąpiły szczególnie jaskrawo, w y w o ­ łując w w i e l u w y p a d k a c h ostre k o n f l i k t y . Konieczność szukania n a j ­ e f e k t y w n i e j s z y c h sposobów rozwiązywania t y c h konfliktów przez czyn­ n i k i a d m i n i s t r a c y j n e stała się — obok zainteresowań badawczych ze s t r o ­ n y etnografów amerykańskich — bodźcem do rozpoczęcia szeroko za­ m i e r z o n y c h , systematycznych badań etnograficznych wśród p l e m i o n indiańskich. N a p i e r w s z y m etapie zainteresowań etnografom przyświecała idea „ratowania" różnorodności k u l t u r autochtonicznych od zapomnienia, toteż całą swoją energię s k u p i l i o n i n a możliwie n a j w i e r n i e j s z y m i najdokład­ n i e j s z y m opisie k o n t e k s t u k u l t u r o w e g o w oparciu o rzetelne badania terenowe oraz na s t w o r z e n i u s y s t e m a t y k i t y c h k u l t u r . B a d a n i o m t y m patronował Franciszek Boas, którego silna i w y b i t n a indywidualność przez długie l a t a wywierała o g r o m n y wpływ na etnologię amerykańską i kształtowanie się postaw j e j młodszych przedstawicieli. W p ł y w t e n w y ­ rażał się przede w s z y s t k i m silnie zaakcentowanym n u r t e m e m p i r y c z n y m i niechęcią do t w o r z e n i a z b y t pochopnych t e o r i i oraz postawą h u m a n i ­ styczną, stroniącą o d t e n d e n c j i etnocentrycznych. Postawa t a zaznaczyła się również w świadomości wieloaspektowego c h a r a k t e r u k u l t u r y , w po- �62 K R Y S T Y N A MAŁKOWSKA wiązaniu j e j z żywym, k o n k r e t n y m człowiekiem oraz w dążeniu do współpracy z i n n y m i specjalistami, j a k językoznawcy, archeologowie, psycholodzy i i n n i , przez organizowanie badań zespołowych. Stopniowo jednak badacze t e r e n o w i n a p o t y k a l i coraz liczniejsze ślady p r z e m i a n poszczególnych elementów czy kompleksów k u l t u r o w y c h , j a k i e dokonywały się w obrębie jednego nawet pokolenia, t a k że coraz t r u d ­ niejszym zadaniem stawało się odwarstwienie t y c h przekształceń, w celu dotarcia do p i e r w o t n y c h f o r m k u l t u r y . Stopniowo zainteresowania etno­ logów zaczęły się przenosić z k u l t u r t r a d y c y j n y c h na same procesy prze­ obrażeń. Już w końcu l a t dwudziestych, a zwłaszcza w latach t r z y d z i e ­ stych, pojawia się coraz więcej p u b l i k a c j i , których t e m a t e m jest zmiana k u l t u r o w a . Coraz częściej też zaczyna być w użyciu t e r m i n a k u l t u r a c j a , choć różni a u t o r z y nadają m u nieco odmienne znaczenia. W amerykańskiej l i t e r a t u r z e w języku hiszpańskim j a k o s y n o n i m a k u l t u ­ r a c j i pojawia się t e r m i n „transkulturacja", w etnologii b r y t y j s k i e j odpo­ w i e d n i k i e m j e j jest określenie ,,culture-contact". Narasta konieczność bliższego zdefiniowania t e r m i n u i sformułowania założeń badawczych. W t y m celu w 1935 r . powołana zostaje k o m i s j a p r z y Social Science Research C o u n c i l , w składzie: M . J . Herskovits, R a l p h L i n t o n i Robert Redfield, która w m e m o r a n d u m o p u b l i k o w a n y m w „American A n t h r o p o l o g i s t " orzeka, że „akulturacja obejmuje t e zja­ wiska, które zachodzą wówczas, k i e d y g r u p y jednostek posiadające różne k u l t u r y wchodzą ze sobą w ciągły, bezpośredni k o n t a k t , z wynikającymi stąd z m i a n a m i w r o d z i m y c h wzorach k u l t u r o w y c h obu g r u p l u b jednej z n i c h " . I d a l e j : „Tak określoną akulturację należy odróżniać od z m i a n k u l t u r o w y c h ( c u l t u r e change), których jest ona t y l k o j e d n y m aspektem, i od asymilacji, będącej n i e k i e d y pewną fazą a k u m u l a c j i . Należy ją rów­ nież odróżniać o d d y f u z j i , która występując w e wszystkich p r z y p a d k a c h a k u l t u r a c j i , jest nie t y l k o z j a w i s k i e m często zachodzącym poza t y p a m i k o n t a k t u między g r u p a m i l u d z k i m i określonymi w powyższej d e f i n i c j i , lecz stanowi jednocześnie t y l k o jeden aspekt procesu a k u l t u r a c j i " . 1 To bardzo ogólnikowe i nieostre określenie a k u l t u r a c j i nie mogło roz­ wiązać istniejących trudności i nieporozumień. Z d a w a l i sobie z tego sprawę sami autorzy. W parę l a t później (1940) L i n t o n w s w y c h teore­ t y c z n y c h rozważaniach na temat zjawisk związanych z procesem a k u l t u ­ r a c j i w tomie Acculturation in Seven American Indian Tribes , posługu2 1 Study R. Redfield, of Acculturation, R . L i n t o n , M . J . H e r s k o v i t s , Momerandum „Americas A n t h r o p o l o g i s t " , t. 38: 1936, s. 149—152. for the R . L i n t o n , Acculturation in Seven American Indian Tribes, N e w Y o r k — L o n d o n 1940; rozdz. V I I I , s. 463—482; rozdz. I X , s. 483—500; rozdz. X , s. 501 n. — n a p i s a n e p r z e z L i n t o n a , poświęcone t e o r e t y c z n y m rozważaniom n a t e m a t z m i a n y kulturowej i akulturacji. 1 �P R O B L E M A K U L T U R A C J I W E T N O G R A F I I AMERYKAŃSKIEJ 63 jąc się nadal tą definicją, podkreśla jednocześnie j e j niedoskonałość, lecz czuje się zarazem bezradny wobec p r o b l e m u bardziej precyzyjnego j e j sformułowania. Definicja t a nie mówi n i c o naturze zjawisk, które mają być przed­ m i o t e m badań — wydziela je jedynie pośrednio z szerszego zakresu ana­ logicznych procesów przez określenie t y p u s y t u a c j i , w j a k i e j one zacho­ dzą. Chodzi więc t u nie o jakiś i n n y , specyficzny rodzaj zjawisk j a k o p r z e d m i o t a k u l t u r a c j i , lecz j e d y n i e o specyficzne w a r u n k i ich powsta­ w a n i a . Jednak w a r u n k i te n i e zostały również dostatecznie jasno sprecy­ zowane, n i e jest b o w i e m dla badacza w terenie oczywiste, co należy rozumieć przez „ciągły, bezpośredni k o n t a k t " , określenie zaś „grupy j e d ­ nostek" pozostawia również bardzo szerokie możliwości i n t e r p r e t a c y j n e , zwłaszcza wobec wysoce zróżnicowanych f o r m k o n t a k t u l u d z i białych z t u b y l c a m i różnych kontynentów. Czy na przykład paroosobową p l a ­ cówkę misyjną, działającą przez dłuższy czas i wprowadzającą szereg z m i a n w k u l t u r z e t u b y l c z e j , należy uważać za c z y n n i k a k u l t u r a c y j n y ? A l b o wpływ na tę kulturę wywołany przez periodycznie powtarzające się przybijanie statków z w y t w o r a m i c y w i l i z a c j i europejskiej — czy może być uz n a n y za przejaw a k u l t u r a c j i ? i t d . J a k k o l w i e k określenie a k u l t u r a c j i za pomocą szczególnej sytuacji k u l t u r o w e j , której jest ona następstwem, może budzić szereg zastrzeżeń, miało ono — i t o należy z naciskiem podkreślić — dużej w a g i znaczenie praktyczne dla a n a l i z y d y n a m i k i procesu z m i a n k u l t u r o w y c h . Sytuacja określona w d e f i n i c j i jako „wejście w trwały, ciągły i bezpośredni k o r i t a k t g r u p l u d z k i c h o różnej k u l t u r z e " stwarzała w a r u n k i powstawania zjawisk związanych z wymianą wpływów k u l t u r o w y c h i ze zmianą k u l ­ turową w i c h najbardziej zróżnicowanej i różnorodnej postaci, dostar­ czając dzięki t e m u m a k s y m a l n y c h ilości bodźców zmianotwórczych w w i e l u dziedzinach życia. W i n n y c h t y p a c h k o n t a k t u bodźce te działają najczęściej nierównomiernie w zakresie p e w n y c h t y l k o elementów czy zespołów k u l t u r o w y c h bądź docierając do niektórych t y l k o f r a k c j i spo­ łeczeństwa. Oczywiście t a k a szeroka możliwość w y b o r u nie oznacza jeszcze, że w y m i a n a dokonuje się istotnie we w s z y s t k i c h dziedzinach k u l ­ t u r y . Zapożyczaniem elementów k u l t u r o w y c h rządzi zawsze zasada se­ l e k c j i , o czym będzie jeszcze m o w a później. Jednocześnie d o k o n y w a n i e się zmian zachodzi w t y c h w a r u n k a c h , zwłaszcza p r z y dość częstym w bezpośrednim s t y k u k u l t u r występowaniu p r e s j i w y w i e r a n e j przez grupę dominującą, w stosunkowo s z y b k i m tempie. Jest to więc d l a e t n o ­ grafa j a k b y sytuacja l a b o r a t o r y j n a , w której w p r a w d z i e nie m a on swo­ body eksperymentowania, ale może chwytać „na gorąco" mikrodynamikę procesów k u l t u r o w y c h w drodze bezpośrednich obserwacji. A proces zmian k u l t u r o w y c h , rządzące n i m p r a w a i typologia występujących �64 K R Y S T Y N A MAŁKOWSKA w n i m zjawisk są wszakże głównym przedmiotem zainteresowań badaczy związanych z p r o b l e m a m i a k u l t u r a c j i . Podkreśla t o m . i n . Herskovits w Man and His Works . W y r a z e m idących w t y m k i e r u n k u wysiłków badawczych jest szukanie odpowiedzi na p y t a n i a : j a k się t o dzieje, k i e d y się zdarzyło, gdzie zostało zapoczątkowane, przez kogo zmiana została w y ­ wołana, dlaczego z m i a n y w różnych grupach l u d z i zachodzą w różny sposób względnie: dlaczego różne g r u p y l u d z i i różne dziedziny k u l t u r y są niejednakowo podatne na z m i a n y i t p . 3 Ponieważ p o d s t a w o w y m z j a w i s k i e m zachodzącym we' wszystkich p r o ­ cesach a k u l t u r a c j i jest dyfuzja, łatwo nasuwać się może wątpliwość, czy istnieje w g r u n c i e rzeczy między t y m i pojęciami jakaś istotna różnica. Świadom t e j trudności H e r s k o v i t s stara się w cytowanej przed chwilą p r a c y znaleźć linię demarkacyjną między nie t y l e może s a m y m i poję­ ciami, których ogólne i nieostre rozróżnienie podane zostało p r z y d e f i n i c j i , ile raczej postawami badawczymi z t y m i d w o m a oznaczeniami związa­ n y m i . Stwierdza on, że rozgraniczenie t a k i e da się przeprowadzić j e d y n i e w kategoriach metodologicznych. Pojęcie d y f u z j i , jego zdaniem, wiązało się przez szereg l a t z analizą podobieństw i różnic między k u l t u r a m i l u ­ dów niepiśmiennych, a więc pozbawionych źródeł historycznych. Analiza ta służyła z k o l e i za podstawę do wnioskowania ex post o zachodzących w przeszłości między t y m i l u d a m i k o n t a k t a c h . Z t e r m i n e m „akulturacja" wiąże się badanie t a k i c h przypadków t r a n s m i s j i elementów k u l t u r o w y c h , które mogą być w pełni udokumentowane i podlegają bądź badaniom bez­ pośrednim, bądź za pomocą danych d o k u m e n t a l n y c h , albo też p r z y zasto­ sowaniu obu t e c h n i k jednocześnie. T a k więc, k o n k l u d u j e Herskovits, d y fuzjonizm jest badaniem dokonanych t r a n s m i s j i k u l t u r o w y c h , podczas gdy a k u l t u r a c j o n i z m zajmuje się badaniem t r a n s m i s j i k u l t u r o w y c h w procesie i c h d o k o n y w a n i a się. Badania a k u l t u r a c y j n e opierają się na k o n k r e t n y c h k o n t a k t a c h h i s t o r y c z n y c h , które, jeśli nie dadzą się a k t u a l n i e zaobserwować, mogą być odtworzone na podstawie dokumentów histe­ r y c z n y c h . Zaistniała w związku z t y m konieczność b l i s k i e j współpracy etnografów z h i s t o r y k a m i , która w efekcie doprowadziła do powstania tzw. metody etnohistorycznej. T e n k o n k r e t n o - h i s t o r y c z n y aspekt badań a k u l t u r a c j o n i s t y c z n y c h jest mocno podkreślany, w szczególności przez Herskovitsa. 4 Rozbieżności między d y f u z j o n i z m e m i a k u l t u r a c j o n i z m e m sięgają zresztą znacznie szerzej. J a k k o l w i e k t e n o s t a t n i różni się o d f u n k c j o n a l i z m u i s t r u k t u r a l i z m u (będących w p e w n y m sensie reakcją na a t o m i - 3 pology, 4 M. J . H e r s k o v i t s , Man and His Works. N e w Y o r k 1956; rozdz. 31, s. I b i d e m , s. 525. S23—541. The Science of Cultural Anthro­ �PROBLEM AKULTURACJI W ETNOGRAFII 65 AMERYKAŃSKIEJ styczno-mechanistyczny sposób widzenia zjawisk k u l t u r o w y c h oraz spek u l a t y w n y h i s t o r y c y z m dyfuzjonistów) d y n a m i c z n y m , a nie s t a t y c z n y m , u j m o w a n i e m k u l t u r y , t o jednak świadomość znaczenia f u n k c j i i s t r u k ­ t u r y w badaniach k u l t u r o w y c h występuje wśród akulturacjonistów bardzo silnie . Ponadto a k u l t u r a c j o n i z m kładzie m o c n y akcent na rolę czynników psychicznych w procesie z m i a n k u l t u r o w y c h . Wszystkie i n ­ terpretacje k u l t u r y jako s u m y elementów albo i c h k o n f i g u r a c j i wzglę­ dnie jako odrębnej płaszczyzny zjawisk, związanej w p r a w d z i e z czło­ w i e k i e m , ale w stosunku do niego nadrzędnej i rządzonej własnymi, o b i e k t y w n y m i p r a w a m i (Kroeber, L . C. W h i t e — w s k r a j n y m w y d a n i u d e t e r m i n i z m u k u l t u r o w e g o ) pomijały w s w y c h zainteresowaniach i n d y ­ widualną osobowość ludzką. Na postawę tę w dużym stopniu wpłynęły w p e w n y m okresie behaviorystyczne tendencje psychologii amerykań­ skiej do absolutyzacji czynników s o c j o - k u l t u r o w y c h w kształtowaniu się osobowości. W t y m r e d u k c j o n i s t y c z n y m r o z u m i e n i u łatwo było przyjąć osobowość po p r o s t u jako funkcję k u l t u r y , a zatem pominąć ją j a k o jeden z czynników a k t y w n i e uczestniczących w kształtowaniu t e j k u l ­ t u r y . Człowiek występował jako „dziedzic", „nosiciel" k u l t u r y , ale n i e jej twórca. K o n c e n t r a c j a u w a g i badawczej na d y n a m i c z n y m charakte­ rze k u l t u r y , na zachodzących w niej zmianach, musiała poprzez w i e l o ­ stronną analizę czynników leżących u podstaw t y c h zmian zwrócić u w a ­ gę na twórczość i wynalazczość l u d z i j a k o jeden z t y c h czynników. Se­ l e k t y w n y stosunek jednostek i g r u p l u d z k i c h do poszczególnych zja­ w i s k , większa l u b mniejsza elastyczność w procesie przystosowywania się do z m i a n i t p . p r z e j a w y wymagały również uwzględnienia czynników psychologicznych. T a k więc zagadnienie osobowości stało się j e d n y m z ważnych kierunków badawczych w r a m a c h a k u l t u r a c j i i znalazło w i e l u zwolenników (m. i n . I . H a l l o w e l l , C. K l u c k h o h n , V. B a r n o u w ) . Stopniowo wyłonił się j a k b y odrębny n u r t w łonie a k u l t u r a c j o n i z m u , z w a n y „Culture a n d P e r s o n a l i t y A p p r o a c h " . 5 „Jeśli chcemy zrozumieć p r z y c z y n y zmian, jeśli p r a g n i e m y znaleźć odpowiedzi na p y t a n i e »dlaczego« w k u l t u r z e , m u s i m y szukać i c h w psy­ chologii z m i a n y " — pisze Herskovits w rozdziale poświęconym proce­ som zmian k u l t u r o w y c h , w t o m i e The Science of Man in the World Crisis w y d a n y m pod redakcją L i n t o n a . W ciągu l a t czterdziestych i pięćdziesiątych ukazała się ogromna ilość p u b l i k a c j i poświęconych procesom a k u l t u r a c j i , wynikłym z k o n ­ t a k t u ludów niepiśmiennych, głównie I n d i a n amerykańskich, z c y w i l i 6 5 M. J. H e r s k o v i t s , Anthropology, 6 The Significance R. L i n t o n , The Science of M . J . H e r s k o v i t s , The Processes 5 — Etnografia of the Study of Acculturation for „American A n t h r o p o l o g i s t " , t. 39: 1937. P o l s k a , t. X Man in of Cultural the World Change, Crisis, New Y o r k 1945; s. 143—170; c y t . ze s. 163. �66 KRYSTYNA MAŁKOWSKA zacją europejską, bądź zachodzącym w grupach imigrantów z różnych krajów E u r o p y , bądź też związanym z procesami u r b a n i z a c j i i i n d u s t r i a ­ lizacji. X X I X Międzynarodowy K o n g r e s Amerykanistów, który odbył się w 1949 г., został poświęcony przede w s z y s t k i m zagadnieniu a k u l t u ­ racji. Wobec stale wzrastającej ilości materiałów e m p i r y c z n y c h coraz bardziej paląca stawała się potrzeba opracowania właściwych i u j e d n o l i ­ conych r a m teoretycznych. N a Międzynarodowym S y m p o z j u m A n t r o ­ pologicznym zorganizowanym w 1952 r . przez W e n n e r - G r e n Founda­ t i o n ożywiona i pełna k o n t r o w e r s j i dyskusja, poświęcona m . i n . p r o b l e ­ m o m a k u l t u r a c j i , była w y r a z e m różnych postaw badawczych i i n t e r ­ p r e t a c j i zjawisk k u l t u r o w y c h . D y s k u s j a o p u b l i k o w a n a została w tomie An Appraisal of Anthropology Today, w y d a n y m w 1953 г. W t y m sa m y m r o k u The Social Science Research C o u n c i l wychodząc z założenia, że „staranna analiza s y t u a c j i a k u l t u r a c y j n y c h i i c h następstw daje n a m najlepszy materiał do zrozumienia d y n a m i k i k u l t u r y " , zorganizowała l e t n i e s e m i n a r i u m poświęcone sprawom a k u l t u r a c j i , którego zadaniem miało być bodaj wstępne uporządkowanie dotychczasowego chaosu poję­ ciowego w zakresie badań z m i a n k u l t u r o w y c h . S e m i n a r i u m odbyło się na U n i w e r s y t e c i e S t a n f o r d z k i m w K a l i f o r n i i , a udział w n i m wzięli: H . G. B a r n e t t (antropolog k u l t u r o w y ) , L e o n a r d B r o m m (socjolog), B. J . Siegel (antr. k u l t . ) , E v o n Z. Vogt (antr. k u l t . ) i James B . Watson (antr. k u l t . ) . Podsumowanie wniosków ukazało się w „American A n t h r o ­ pologist" . Została t a m na n o w o sformułowana definicja, określająca akulturację j a k o „zmianę kulturową wywołaną przez związek (conjunc­ tion) d w u l u b więcej a u t o n o m i c z n y c h systemów k u l t u r o w y c h " . A u t o n o ­ m i c z n y system k u l t u r o w y — precyzują to pojęcie a u t o r z y — „jest to system samowystarczalny, t j . t a k i , który dla swego istnienia n i e potrze­ buje uzupełniającego, wzajemnego, podporządkowanego czy innego koniecznego powiązania z d r u g i m systemem", krótko mówiąc t a k i , który „nie potrzebuje innego systemu d l a swego stałego f u n k c j o n o w a ­ n i a " . A u t o r z y rozumieją go j a k o s y n o n i m używanego w l i t e r a t u r z e antropologicznej t e r m i n u „kultura". 7 L 8 P r z y t a k i m sformułowaniu „zmiany wywołane k o n t a k t a m i między e n k l a w a m i e t n i c z n y m i a otaczającymi j e społeczeństwami dają się określić j a k o a k u l t u r a c y j n e , podczas g d y z m i a n y zachodzące w w y n i k u i n t e r a k c j i między p a r t i a m i , k l a s a m i społecznymi, g r u p a m i z a w o d o w y m i i i n n y m i w y s p e c j a l i z o w a n y m i k a t e g o r i a m i w łonie jednego społeczeń1 S . T a x , L . С. Anthropology 8 Today, Acculturation: 1954 n r 6 (973). E i s e 1 e у, I. E o u s e, C . F . V o e g e 1 i n, An Appraisal of C h i c a g o — I l l i n o i s 1953, w y d . 3, 1955; rozdz. V I I I , s. 125—141. An Exploratory Formulation, „American A n t h r o p o l o g i s t " , t. 56: �PROBLEM AKULTURACJI W ETNOGRAFII AMERYKAŃSKIEJ 67 s t w a nie wchodzą w zakres a k u l t u r a c j i . T a k więc socjalizacja, u r b a n i ­ zacja, i n d u s t r i a l i z a c j a i sekularyzacja nie są procesami a k u l t u r a c y j n y m i , jeżeli n i e zachodzą na skutek oddziaływań międzykulturowych" . Szeroki zakres dotychczasowego t e r m i n u „grupy jednostek" został więc zwężony do „autonomicznych systemów k u l t u r o w y c h " , co w obec­ n y m układzie stosunków gospodarczych n a k u l i ziemskiej w y d a j e się ograniczać zakres zainteresowań do stosunkowo już n i e l i c z n y c h k u l ­ t u r t u b y l c z y c h , które można jeszcze uzrjać za samowystarczalne. Wspomniane wyżej e n k l a w y etniczne j e d y n i e w niektórych p r z y p a d k a c h pod t o k r y t e r i u m dadzą się podciągnąć. Zastrzeżenia te są jednak słusz­ ne j e d y n i e z aktualnego p u n k t u w i d z e n i a ; zależności, j a k i e o b s e r w u j e m y dzisiaj, są już b o w i e m w y n i k i e m w i e l o l e t n i c h wpływów a k u l t u r a c y j n y c h , które zaszły w rezultacie h i s t o r y c z n y c h kontaktów i specyficz­ n y c h układów p o l i t y c z n y c h . Początkowe nawiązania kontaktów można b y przyjąć za p u n k t y b l i s k i e 0 n a hipotetycznej s k a l i a k u l t u r a c j i , n a którym t o etapie wchodzące w grę systemy k u l t u r o w e mogły mieć isto­ t n i e c h a r a k t e r autonomiczny. 9 W w y p o w i e d z i uczestników s e m i n a r i u m stanfordzkiego daje się zauważyć p e w i e n odwrót o d n i e k i e d y z b y t i n d y w i d u a l i s t y c z n y c h t e n ­ dencji psychologizujących. „Jest rzeczą oczywistą — piszą o n i — że z empirycznegol p u n k t u widzenia, nosicielami k u l t u r y i pośrednikami w każdym procesie k u l t u r o w y m są j e d n o s t k i . Badaczy k u l t u r y j e d n a k interesują j e d n o s t k i j a k o c z y n n i członkowie społeczeństwa oraz wspólne i m w z o r y zachowań, składające się n a zespół zwyczajów. W k o n s e k w e n ­ c j i j a k k o l w i e k j e d n o s t k i zmieniają swoje n a w y k i działań i przekonań pod wpływem obcych f o r m , t o j e d n a k t y m , co podlega a k u l t u r a c j i , jest zespół zwyczajów danego społeczeństwa, do którego j e d n o s t k i te n a ­ leżą" . Rezultatem takiego ujęcia jest pomniejszenie znaczenia osobo­ wości w procesach a k u l t u r a c y j n y c h n a rzecz ról społecznych. N i e m n i e j pojęcie osobowości zdołało się już t a k mocno zrosnąć z badaniem zmian k u l t u r o w y c h i zająć t a k poczesne w t y c h badaniach miejsce, że uczestnicy s e m i n a r i u m poświęcają m u również uwagę w swojej d y s k u ­ sji, kładąc p r z y t y m nacisk n i e n a strukturę czy orientację osobowości, lecz n a stopień i n t e r n a l i z a c j i p o d s t a w o w y c h wartości (basic values) i za­ kres, w j a k i m funkcjonują one j a k o m e c h a n i z m y selekcyjne w a k u l t u ­ r a c j i , wpływając n a akceptację j e d n y c h elementów, a odrzucanie i n n y c h . Na t l e zagadnień a k u l t u r a c y j n y c h wyłoniły się d w a zasadnicze t y p y osobowości -— osobowość t y p o w a , najczęściej spotykana, t z w . modal personality, i osobowość n i e t y p o w a , deviant personality, W o s t a t n i c h cza10 9 10 Ibidem. Ibidem. �68 KRYSTYNA MAŁKOWSKA sach wiele zainteresowania poświęcono osobowości n i e t y p o w e j , czy j e d ­ nak właśnie deviant personality jest szczególnie a k t y w n y m c z y n n i k i e m w zmianach k u l t u r o w y c h , pozostaje na razie sprawą otwartą. Z badaniem a k u l t u r a c j i wiąże się t a k w i e l k a ilość zagadnień i roz­ różnień pojęciowych, że niepodobna w krótkim a r t y k u l e dać i c h z g r u b ­ sza bodaj usystematyzowany przegląd. Najogólniej rzecz biorąc, można wydzielić 4 aspekty badań a k u l t u r a c y j n y c h , są t o : 1) c h a r a k t e r y s t y k a kontaktujących się ze sobą systemów k u l t u r o ­ w y c h ze szczególnym zwróceniem u w a g i na typologię k u l t u r ze wzglę­ d u n a i c h zachowanie się w w a r u n k a c h k o n t a k t u ; 2) określenie c h a r a k t e r u s y t u a c j i k o n t a k t o w e j ; 3) analiza w z a j e m n y c h związków, j a k i e ustalają się między t y m i kulturami; 4) badanie procesów k u l t u r o w y c h zachodzących w w y n i k u t y c h związków. Złożoność i wielowarstwowość t y c h procesów postawiła etnografów wobec konieczności nawiązania współpracy z przedstawicielami i n n y c h d y s c y p l i n , a więc przede w s z y s t k i m h i s t o r y k a m i , socjologami, psycholo­ gami, językoznawcami, ekonomistami, a ostatnio coraz częściej również z p s y c h i a t r a m i . Niektóre f o r m y współpracy doprowadziły, j a k już mó­ wiliśmy, do u t w o r z e n i a się w pewnej mierze a u t o n o m i c z n y c h nurtów w r a m a c h a k u l t u r a c j o n i z m u . D o t a k i c h młodych, ale d y n a m i c z n y c h , o d ­ gałęzień należą badania n a d systemami wartości (C. K l u c k h o h n , F. R. K l u c k h o h n , F. L . Strodtbeck i in.) oraz modne ostatnio badania etnopsychiatryczne ( M . Opler, W . C a u d i l l , D . L e i g h t o n , E. D . W i t t k o w e r , A. I . H a l l o w e l l i in.), których zainteresowania obejmują między i n n y m i w p ł y w a k u l t u r a c j i n a zdrowie psychiczne w różnych społeczeństwach i kulturach. Badanie a k u l t u r a c j i w aspekcie poszczególnych d y s c y p l i n n a u k o ­ w y c h w y m a g a najczęściej stosowania wyspecjalizowanych t e c h n i k , wła­ ściwych t y m d y s c y p l i n o m . M e t o d y stosowane powszechnie p r z y a n a l i ­ zie z m i a n a k u l t u r a c y j n y c h obejmują przede w s z y s t k i m źródła histo­ ryczne (niekiedy również dane archeologiczne), świadectwa starych i n ­ formatorów, bezpośrednią obserwację procesów zmian k u l t u r o w y c h oraz analizę porównawczą. A n a l i z y porównawcze procesów z m i a n a k u l ­ t u r a c y j n y c h , dokonujących się w różnych w a r u n k a c h , pozwoliły w y ­ odrębnić pewne powtarzające się mechanizmy i zjawiska procesom t y m towarzyszące. T a k więc na przykład działanie k o n t a k t u k u l t u r o w e g o w k i e r u n k u zmianotwórczym dało się ująć w 4 zasadnicze t y p y : 1) zmia­ na środowiska ekologicznego; 2) transfer elementów k u l t u r o w y c h ; 3) d y ­ fuzja „bodźcowa" (stimulating diffusion), polegająca n i e n a przenoszę- �PROBLEM AKULTURACJI W E T N O G R A F I I AMERYKAŃSKIEJ 69 n i u elementów k u l t u r o w y c h , lecz jedynie na zapłodnieniu wyobraźni twórczej; 4) w p ł y w k o n f r o n t a c j i z i n n y m i w z o r a m i k u l t u r o w y m i na rozwój k r y t y c y z m u w stosunku do własnej k u l t u r y . Z m i a n a środowiska ekologicznego, zaliczana — obok czynników de­ mograficznych — do p o z a k u l t u r o w y c h wyznaczników zmian k u l t u r o ­ w y c h , stwarzając potrzebę szybkiej adaptacji do n o w y c h warunków b y w a nieraz przyczyną bardzo drastycznych przeobrażeń w k i e r u n k u f o r m o w a n i a się nowego modelu k u l t u r y . Proces wprowadzenia nowego elementu do k u l t u r y dokonuje się sto­ p n i o w o ; L i n t o n wyróżnia 3 etapy tego zjawiska: a) akceptację, b) roz­ powszechnienie i c) modyfikacje przystosowawcze w stosunku do całości k u l t u r y biorącej, prowadzące w końcowym stadium do całkowitej i n t e ­ g r a c j i . Akceptacja n o w y c h elementów zależy o d całego szeregu i n t e r ferujących ze sobą czynników, t a k i c h j a k użyteczność, zgodność z istnie'jącym modelem k u l t u r y (dopasowanie), względy prestiżowe, potrzeba nowości i t p . Dużą rolę grają t u również postawy g r u p wobec siebie: stosunek p o d z i w u , s y m p a t i i , wrogości, lęku, poczucie wyższości l u b niż­ szości. Na przykład g d y grupa zawojowana pozostaje we w r o g i c h sto­ sunkach z najeźdźcą bez nadziei w y z w o l e n i a się, w y t w a r z a się sytuacja n a j m n i e j sprzyjająca t r a n s f e r o w i k u l t u r o w e m u ( b i e r n y opór). Prze­ c i w n i e dzieje się w p r z y p a d k u poczucia niższości połączonego z podzi­ w e m d l a g r u p y dominującej; przejmowanie wzorów k u l t u r o w y c h łączy się wówczas z poczuciem zwiększonego prestiżu i dokonuje się szybko. W i e l k i e znaczenie ma również prestiż osób czy odłamów społeczeństwa pośredniczących w przenoszeniu się i rozpowszechnianiu wzorów k u l t u ­ r o w y c h , oczywiście, jeśli u g r u p o w a n i a te (np. w a r s t w a elitarna) z o d ­ rębnych względów prestiżowych nie starają się t e m u przeciwstawić, zastrzegając sobie do wyłącznego użytku pewne w z o r y ubierania się, sposoby zachowania i t p . 11 Jak w y n i k a z obserwacji, jedne elementy k u l t u r o w e zostają prze­ noszone szybciej, i n n e z dużym opóźnieniem l u b wcale. Najszybciej przejmowane bywają elementy t z w . k u l t u r y m a t e r i a l n e j (narzędzia, p r z e d m i o t y użytkowe, ozdoby), znacznie t r u d n i e j przenoszą się w z o r y zachowań, najoporniej natomiast dokonuje się przenikanie t y c h ele­ mentów, które n i e dadzą się zaobserwować. Przejmowanie i c h w y m a g a środków k o m u n i k a c j i zdolnych do wyrażania a b s t r a k c j i ; i m bardziej a b s t r a k c y j n y jest charakter elementu k u l t u r o w e g o , t y m t r u d n i e j doko­ n u j e się jego przekazywanie. F o r m a przenosi się znacznie łatwiej niż treści, co powoduje, że zapożyczone f o r m y uzyskują z w y k l e nowe sko1 1 Linton, Acculturation in Seven..., rozdz. V I I I . �70 KRYSTYNA MAŁKOWSKA jarzenia treściowe, dopasowane do nowego k o n t e k s t u k u l t u r o w e g o . B a r ­ dzo często z przeniesieniem dokonuje się również zmiana f u n k c j i . W w a r u n k a c h swobodnej w y m i a n y k u l t u r o w e j , podobnie j a k w p r o ­ cesie e w o l u c y j n y c h zmian endogennych, nie powstają na ogół l u k i w zaspokajaniu różnorodnych potrzeb społeczeństwa: stare elementy ulegają całkowitemu w y p a r c i u wówczas dopiero, g d y wszystkie i c h f u n k c j e zostają w pełni, często e f e k t y w n i e j , przejęte przez nowe f o r m y . Proces t e n ulega z w y k l e bardzo s i l n y m zakłóceniom w w a r u n k a c h pod­ porządkowania i nadrzędności jednego społeczeństwa względem drugiego p r z y stosowaniu różnych f o r m p r z y m u s u , zwłaszcza zakazów w stosunku do t r a d y c y j n y c h zwyczajów i i n s t y t u c j i . Sytuacje t a k i e często p r o w a ­ dzą do zupełnej dezintegracji, a co n a j m n i e j znacznej dezorganizacji całego systemu k u l t u r o w e g o . W l i t e r a t u r z e etnograficznej wiele można na t o znaleźć przykładów, wymieńmy choćby zakaz urządzania p o t l a czów u I n d i a n Północno-Zachodniego Wybrzeża A m e r y k i Północnej albo wytępienie najazdów z b r o j n y c h na l u d y sąsiedzkie u Tuaregów, które całkowicie podważyło i c h system prestiżowo-ma j a t k o w y związany z p r a ­ w e m zawierania małżeństw i w dalszej konsekwencji stało się c z y n n i ­ kiem depopulacyjnym. Wśród w i e l k i e j l i c z b y zmiennych, j a k i e wpływają na przebieg i w y ­ n i k i a k u l t u r a c j i , duże znaczenie mają t y p y systemów k u l t u r o w y c h j a k o całości. Istnieje cały szereg t y p o l o g i i k u l t u r o p a r t y c h na bardzo róż­ n y c h k r y t e r i a c h (np. p r y m i t y w n e — cywilizowane, wiejskie — miejskie, homogeniczne — heterogeniczne l u b pluralistyczne, statyczne — dyna­ miczne, a k t y w n e — passywne, dionizyjskie — apollińskie i t d . ) ; w zasto­ sowaniu do o m a w i a n y c h t u zjawisk istotne jest k r y t e r i u m podatności na z m i a n y . Można więc mówić o względnej giętkości ( f l e x i b i l i t y ) , c z y l i zdolności adaptacyjnej w stosunku do zmian, w przeciwieństwie do sztywności ( r i g i d i t y ) systemów, których t z w . próg t o l e r a n c j i n a z m i a n y jest bardzo n i s k i ; systemy „sztywne" są z w y k l e bardziej homogeniczne i odznaczają się n a ogół znacznie wyższym stopniem i n t e g r a c j i niż k u l ­ t u r y ..flexible", ale też w p r z y p a d k u intensywnego n a p o r u z m i a n u l e ­ gają często zupełnemu załamaniu. I n n y d y c h o t o m i c z n y podział odróżnia k u l t u r y o t w a r t e od zamkniętych, izolujących się od p e n e t r a c j i ze­ wnętrznych całym szeregiem mechanizmów, j a k między i n n y m i u t r u d ­ nianie wszelkich m i g r a c j i do wewnątrz i na zewnątrz g r u p y , obrzędy i n i c j a c y j n e , ceremonie oczyszczania stosowane wobec członków spo­ łeczności po i c h dłuższej nieobecności, k u l t y w o w a n i e pojęć samookreślających (etnocentryzm, rasizm), wszelkiego r o d z a j u „chińskie m u r y " i t p . 1 2 F . M . К e e s i n g, Cultural I960, s. 477. 12 Anthropology, The Science of Custom. New York �PROBLEM AKULTURACJI W ETNOGRAFII AMERYKAŃSKIEJ 71 I n n e właściwości systemów nieobojętne d l a przebiegu a k u l t u r a c j i — t o charakter i działanie i c h mechanizmów samokorygujących (self-cor­ recting) oraz stan równowagi wewnętrznej (equilibrium, eunomia) względnie j e j b r a k (disequilibrium, disnomia). Pojęcie equilibrium nie oznacza zresztą całkowitej równowagi sił, czy też niezmiennej s t r u k t u r y społecznej; jest to raczej stan równowagi l a b i l n e j . Żaden system życia społecznego nie zadowala w pełni w s z y s t k i c h członków społeczeństwa — n i e m a l zawsze istnieją jakieś ogniska p o t e n c j a l n y c h konfliktów, które j e d n a k p r z y sprawnie działającym systemie k o n t r o l i społecznej, właści­ w y m stosowaniu k a r i nagród mogą być przez dłuższy czas skutecznie zażegnywane. System pozbawiony równowagi jest zapewne bardziej p o d a t n y na w p ł y w y zewnętrzne niż t e n , który w wyższym stopniu sprawuje kontrolę n a d s w y m i siłami wewnętrznymi. Nierzadko w przebiegu a k u l t u r a c j i dają się zauważyć — j a k o kolejne j e j s t a d i u m — procesy, które można b y nazwać a n t y a k u l t u r a c y j n y m i . Wzmożone poczucie zagrożenia własnej odrębności w połączeniu, być może, z r o z w i a n i e m się początkowych złudzeń co do wyższości k u l t u r y g r u p y dominującej staje się przyczyną wtórnego, świadomego n a w r o t u do r o d z i m y c h wzorów i t r a d y c j i . Takie f o r m y r e a k c j i L i n t o n nazywa ruchami natywistycznymi. W poszczególnych p r z y p a d k a c h s t y k u k u l t u r działają różne układy wyznaczników zmian, co powoduje wielką różnorodność zjawisk k u l t u r o ­ w y c h . W y m i e n i o n e t u zagadnienia stanowią zaledwie fragmentaryczną próbę ukazania złożoności p r o b l e m u a k u l t u r a c j i . Na zakończenie w a r t o jeszcze raz wrócić do s p r a w y d e f i n i c j i tego procesu i wspomnieć o próbie wydzielenia zajwisk a k u l t u r a c y j n y c h nie na podstawie wyznaczenia i c h zakresu przez określenie rodzaju k o n t a k t u p r z y bliżej nie sprecyzowanym t y p o w a n i u k u l t u r , czy też przez położe­ nie nacisku na t y p k u l t u r , z i n d y f e r e n t n y m stosunkiem do sposobu i c h k o n t a k t o w a n i a się, lecz na podstawie k r y t e r i u m intensywności i d r a ­ styczności wywołanych zmian. D e f i n i c j a ta niewątpliwie zasługuje na uwagę, p r z y t o c z m y ją więc w pełnym b r z m i e n i u ; „akulturacja jest procesem z m i a n y k u l t u r o w e j , która zachodzi wówczas, g d y jakaś k u l ­ t u r a ulega d r a s t y c z n y m p r z e m i a n o m w k i e r u n k u przystosowania się do i n n e j k u l t u r y , od której zapożycza liczne cechy l u b zasady". P r z y t y m społeczność podlegająca a k u l t u r a c j i , m i m o t y c h drastycznych zmian, zachowuje swoją odrębność. A u t o r e m t e j d e f i n i c j i jest E. A . H o e b e l . W r o z u m i e n i u tego autora wszystkie inne f o r m y zapożyczeń k u l t u r o ­ w y c h , które do t a k i c h przeobrażeń n i e prowadzą, należy zaliczać do 1S 13 E. A d a m s o n — T o r o n t o 1958, s. 606. Hoebel, Man in the Primitive World, New York—London �KRYSTYNA MAŁKOWSKA d y f u z j i . A więc wczesne k o n t a k t y I n d i a n A m e r y k i Północnej z agentami spółek f u t r z a r s k i c h prowadziły jedynie do d y f u z j i , a k u l t u r a c j a zaś za­ częła się dopiero z początkiem stałego osadnictwa i wynikającej stąd dezorganizacji ekologicznych i gospodarczych podstaw życia I n d i a n oraz ich s t r u k t u r y społecznej i p o l i t y c z n e j . Wydaje się, iż pierwsza z o m a w i a n y c h t u definicji, również p i e r w ­ sza w chronologicznym porządku i c h powstawania, zdezaktualizowała się n i e m a l całkowicie w w a r u n k a c h powojennych, k i e d y między i n n y m i na skutek gwałtownego r o z w o j u środków k o m u n i k a c j i i masowego prze­ kazu intensywność i tempo p r z e m i a n wzrosły niezmiernie i objęły wszystkie k o n t y n e n t y ; przestała już grać rolę bezpośredniość k o n t a k t u ( w znaczeniu face-to-face). Rola środków i systemów k o m u n i k a c j i w procesach a k u l t u r a c y j n y c h jest ogromna, lecz — j a k dotąd — została mało zbadana. D r u g a z k o l e i definicja zachowuje w znacznym s t o p n i u swą a k t u a l ­ ność, z t y m że początkowe stadia t a k pojętej a k u l t u r a c j i pozostają już n i e m a l zupełnie poza zasięgiem bezpośredniej obserwacji. M a n k a m e n ­ tem j e j jest j e d n a k wyłączenie poza strefę zjawisk a k u l t u r a c y j n y c h t a k powszechnych obecnie procesów zmian k u l t u r o w y c h , j a k i e zachodzą np. w związku z uprzemysłowieniem i urbanizacją. D e f i n i c j a Hoebela wydaje się szczególnie interesująca z naszego p u n k t u widzenia, mogą się b o w i e m w niej zmieścić te wszystkie p r o ­ cesy, jakie zaszły i zachodzą w Polsce powojennej jako j e d n y m z państw, w których dokonała się r e w o l u c y j n a zmiana s t r u k t u r y p o l i t y c z n e j , społeczno-ekonomicznej i ideologicznej, wprawiając w r u c h cały szereg dynamizmów towarzyszących t y m procesom i dających się „na gorąco" obserwować. Są t o , ze względu na tempo i intensywność, zupełnie w y ­ jątkowe w a r u n k i do badań zmian k u l t u r o w y c h . Może t u być sprawą dyskusyjną, czy w t y m w y p a d k u można mówić o s t y k u różnych k u l t u r , a co za t y m idzie, czy m a m y t u do czynienia ze z m i a n a m i egzogennymi w k u l t u r z e , to jest t a k i m i , j a k i e wchodzą w zakres zainteresowań a k u l ­ t u r a c y j n y c h . Wydaje się wszakże, że gdziekolwiek — j a k w naszej sy­ t u a c j i — jesteśmy świadkami m n i e j l u b bardziej drastycznego ścierania się różnych systemów wartościowania, zmiany, j a k i e dokonują się w w y ­ n i k u tego procesu, można z dużą dozą słuszności uznać za egzogenne. Przedwczesna byłaby chyba próba jakiejś generalnej oceny a k u l t u racjonizmu, znajduje się o n b o w i e m wciąż jeszcze na drodze do dalszej k r y s t a l i z a c j i pojęć, doskonalenia t e c h n i k badawczych, coraz pełniej­ szego zharmonizowania współpracy różnych zainteresowanych d y s c y p l i n oraz wysunięcia śmielszych i precyzyjniejszych propozycji teoretycz­ n y c h . N u r t t e n , k i e r o w a n y chęcią widzenia zjawisk w całej i c h w i e l k i e j złożoności, m a wszelkie zalety większego niż w j e d n o s t r o n n y c h , uprasz- �PROBLEM AKULTURACJI W ETNOGRAFII 73 AMERYKAŃSKIEJ czających schematyzmach zbliżenia do p r a w d y skomplikowanej rzeczy­ wistości, widzenia j e j nie w czarno-białych a l t e r n a t y w a c h , lecz jako dynamiczne continuum, złożone z k o m p l e m e n t a r n y c h , dopełniających się wzajemnie, powiązanych ze sobą i oddziałujących na siebie aspek­ tów. I m i m o że postawa t a k a wymaga o d badacza niezmiernie dużych wysiłków, m i m o że stawia go wobec spiętrzonych trudności warsztato­ w y c h i teoretycznych, wnosi coś, co można b y nazwać poszerzeniem świadomości badawczej. W t y m leży niewątpliwa zasługa tego k i e r u n k u . K r y s t y n a Małkowska ACCULTURISATION IN AMERICAN ETHNOLOGY S u m m a r y A c c u l t u r i s a t i o n is only one p a r t oí the w i d e r question of c u l t u r a l changes w h i c h began to a t t r a c t the i n t e r e s t of o u r ethnologists a n d c u l t u r a l anthropologists at the end of the t w e n t i e s and b e g i n n i n g of the t h i r t i e s of the p r e s e n t c e n t u r y . T h e t e r m " a c c u l t u r i s a t i o n " h a s been used more a n d m o r e f r e q u e n t l y to denote a l l those processes that t a k e place w i t h i n a c u l t u r e u n d e r the i n f l u e n c e of direct contact w i t h a n o t h e r c u l t u r a l s y s t e m . T h e t e r m h a s a l w a y s been loosely defined. T h e r e c a m e a t i m e w h e n c l o s e r definition of the t e r m and closer f o r m u l a t i o n of r e s e a r c h p r e m i s e s b e c a m e n e c e s s a r y . T h e f i r s t attempt at this w a s u n d e r t a k e n by t h r e e A m e r i c a n ethnologists, M. J . H e r s k o v i t s , R a l p h L i n t o n , a n d R o b e r t R e d f i e l d , i n a m e m o r a n d u m p u b l i s h e d i n t h e A m e r i c a n A n t h r o p o l o g i s t i n 1936. T h e a u t h o r s t h e m s e l v e s w e r e a w a r e of the i n a d e q u a c y of the proposed definition. H e r s k o v i t s , seeing t h e d i f f i c u l t y of d i f f e r e n t i a t i n g a c c u l t u r i s a t i o n f r o m the a l r e a d y w e l l - k n o w n t e r m diffusion, t r i e d to find the l i n e of d e m a r c a t i o n b e t w e e n these t w o t e r m s . D i f f u s i o n i s m is c o n c e r n e d w i t h t h e s t u d y of c u l t u r a l t r a n s m i s s i o n s once t h e y h a v e t a k e n place, w h e r e a s a c c u l t u r i s a t i o n t a k e s to do w i t h t h e study of c u l t u r a l t r a n s ­ m i s s i o n s w h i l e they are t a k i n g place. T o a greater e x t e n t t h a n other m o d e r n schools of ethnology, these ethnologists, i n t r i g u e d by the d i v e r s i t y of the changes that t a k e p l a c e i n t h e a c c u l t u r i s a t i o n process, b y t h e i r v a r y i n g i m p o r t a n c e i n d i v e r s e f i e l d s of c u l t u r e , by t h e selection p r i n c i p l e s that g o v e r n t h e absorption of the v a r i o u s elements, focussed their a t t e n ­ tion on t h e p e r s o n a l i t y of i n d i v i d u a l s a s c r e a t i v e m e m b e r s of society. A c c u l t u r i s a t i o n is s t i l l a y o u n g s t u d y i n w h i c h t h e concepts a r e b e c o m i n g c r y s t a l l i s e d , the r e s e a r c h t e c h n i q u e s perfected, a s t u d y w h i c h is c o - o p e r a t i n g m o r e and m o r e closely w i t h a l l i e d d i s c i p l i n e s , a n d p u t t i n g f o r w a r d i n c r e a s i n g l y bold a n d p r e c i s e t h e o r e t i c a l propositions. T h i s t r e n d , a i m i n g at a c o m p r e h e n s i v e v i e w of p h e n o m e n a i n a l l their great c o m p l e x i t y , h a s t h e a d v e n t a g e over other, o n e - s i d e d , s i m p l i f i e d schemas, of being a b l e to get closer to r e a l i t y , of s e e i n g it not i n b l a c k or w h i t e a l t e r n a t i v e s , b u t as a d y n a m i c c o n t i n u u m composed of c o m p l i m e n t a r y i n ­ terconnected, i n t e r d e p e n d e n t aspects. A l t h o u g h this a p p r o a c h calls for i m m e n s e effort on the p a r t of t h e s c h o l a r , and confronts h i m w i t h e n o r m o u s p r a c t i c a l a n d t h e o r e t i c a l difficulties, it contributes s o m e t h i n g w h i c h m i g h t be t e r m e d the w i d e ­ n i n g of h o r i z o n s . Tlum. К. Kozłowska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2cefb6f720e2127916ac19391493d727.pdf f58b1c443549c2178bb7daf4d18c44bb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1748 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1618 Title A name given to the resource Nowy opis obyczajów / ETNOGRAFIA POLSKA 2004 t.48 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2004 t.48, s.99-112 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalska, Jolanta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XLVIII: 2004, z. PL ISSN 0071-1861 1-2 JOLANTA KOWALSKA Instytut A r c h e o l o g i i i E t n o l o g i i P A N , Warszawa NOWY OPIS OBYCZAJÓW [...] jeśli patrzeć chce się dobrze widzieć z daleka. z takiej odległości, Z jak z jakiej daleka? własną epokę, To bardzo nos Kleopatry to trzeba na nią proste: przestaje być dokładnie widoczny ( J o s é Ortega y Gasset 1982, s. 58) I Jednym z trudniejszych przedsięwzięć poznawczych podejmowanych przez etnologów jest badanie własnej kultury Łatwo tu o zbłądzenie w - pozorny prze­ cież - obiektywizm, podobnie jak o banał i uproszczenie, trudno natomiast o spojrzenie świeże, powiedzieć by można niewinne. O trudnościach decyduje czynnik, który określiłabym syndromem rozmytych linii papilarnych, niewidocz­ nych gdy zbyt blisko przysuniemy dłoń do oczu. Analogicznie, struktura i formy „naszej/mojej" kultury, przez swą bliskość, codzienny usus, stają się nazbyt oczy­ wiste, a w rezultacie niedostrzegalne. Czy istnieje możliwość zaostrzenia i wysubtelnienia naszej percepcji? Odpo­ wiedź jest na szczęście twierdząca. Szereg publikacji wydanych w ostatnich latach (por. np. Catheral 1990; Clifford, Marcus 1986; Frese 1993; Stephens 1999) dowodzi, że etnolodzy operują głębią ostrości najzupełniej prawidłowo, rejestrując i analizując zjawiska występujące niejako w zasięgu ręki, a także wtedy, gdy - podobnie jak bohater „Amatora" Krzysztofa Kieślowskiego - obiek­ tyw kamery kierują na siebie samych (zob. Hastrup 1992; Stocking 1983). Niewątpliwy przełom stanowiła propozycja Clifforda Geertza (1973, 1988), dzięki której spojrzano inaczej na pozytywistyczny wymóg bezwzględnego obiektywizmu analizy i opisu badanych zjawisk, podobnie jak na rolę samego badacza, kwalifikacje gromadzonych przezeń danych i konstruowane na ich pod­ stawie teksty (w znaczeniu nadawanym im przez semiotykę). Proces poznawczy jako gra, tekst naukowy jako tekst autorstwa badacza, relacja badacz/badany jako dynamiczny układ wzajemnych oddziaływań, wszystkie te czynniki sprawiają, że borgesowski Etnograf niezmiennie ceniąc „drogi, które trzeba przebyć", by dojść do poszukiwanej wiedzy (Borges 1977, s. 21-22), dzieli się nią, mając w pamięci lekcję jakiej blisko przed półwieczem jeden z dahomejskich infor­ matorów udzielił Melville Herskovitsovi. Zapytany, która z dwóch wersji tego samego mitu podanych mu do oceny jest prawdziwa odparł, iż obydwie, ponieważ �100 JOLANTA K O W A L S K A każdy kto powtarza mit opowiada historię prawdziwą, w postaci, w jakiej została mu ona przekazana przez bóstwo (Herskovits, Herskovits 1958, s. 18) . Tematyka mego artykułu niewiele ma wspólnego ze sferą sacrum, jeśli to a 'reburs, chciałabym natomiast - mając na uwadze wspomnianą lekcję - powie­ dzieć ten tekst dobrze. Pragnę zastanowić się w nim nad pewnym szczególnym kierunkiem zmian obserwowanych w obyczajowości polskiej po roku 1989. Do daty tej będziemy niewątpliwie często wracali, wyznacza ona bowiem nie tylko punkt zwrotny w historii, polityce i ekonomii naszego kraju, jak też innych usy­ tuowanych w Europie Środkowej, ale - przede wszystkim - początek bardzo dynamicznych zmian w kulturze. Wcześniej jednak chciałabym powiedzieć 0 początkach mego zainteresowania tym zagadnieniem. Korzystam tu między innymi z własnych notatek prowadzonych w latach 1989-1999, stąd zdarzyć się może, iż w tekście pojawi się ton nieco bardziej osobisty. 1 II Dokładnie przed piętnastu laty, w roku 1989, po raz pierwszy wyjechałam na długoterminowy staż zagraniczny za - mocno już skruszałą - „żelazną kurtynę". Szczęśliwy, dla wielu przyczyn, traf sprawił, że był to wyjazd do Hiszpanii. Wy­ jazd naukowy do obcego kraju to nie tylko biblioteki i pracownie oraz wymiana doświadczeń, ale także intensywna nauka funkcjonowania w innej kulturze, a zatem uczenie się jej kodów i struktur, wpasowywanie się w nią z własnym bagażem intelektualnym i własną soczewką; także możliwość spojrzenia na siebie z nowej perspektywy. Doświadczenie hiszpańskie było szczególne. W roku 1989 1 następnym w polskiej prasie nader chętnie porównywano sytuację Polski z tą, w jakiej Hiszpania znalazła się z chwilą śmierci generała Franco. Głosy takie pojawiały się także w prasie zachodniej. Powstawały zestawienia, prognozy, sta­ wiano nam przed oczy, do czego można dojść w ciągu zaledwie dziesięciu lat, zaczynając od sytuacji porównywalnie złej, a może nawet gorszej niż nasza. Lektura tych artykułów nie pozostała bez wpływu na mój ogląd „Nowego Świata". Mniej czy bardziej świadomie szukałam analogii, bądź - skromniej i zachowując stosowne proporcje - wskazówek, czego możemy oczekiwać w Polsce po upływie owej, równie teoretycznej, co magicznej, dekady. W moim odczuciu - prowincjuszki z „demoludów", a zarazem „etnografa w terenie" - był to zupełnie inny świat, przy czym podstawowym kryterium decydującym o róż­ nicy nie była wcale ilość dostępnych dóbr, jakkolwiek istotnie szokująca dla przybysza z Warszawy, lecz mechanizmy funkcjonowania zbiorowości, zwłasz­ cza te regulujące obieg pieniądza, i wynikające stąd zachowania społeczne. Doświadczeniami bez mała traumatycznymi okazały się konieczność odbioru stypendium w banku na podstawie czeku i nauka posługiwania się kontem ban1 C y t u j ę : „ T h e unhesitating replay was that the gods do not reveal the same things to everyone, and that each narrator was t e l l i n g « t r u e h i s t o r y » according to the w a y the v o d u n have g i v e n it to h i m " (Herskovits, Herskovits 1958, s. 18). �N O W Y OPIS O B Y C Z A J Ó W 101 kowym. Dziś może się to wydawać zabawne. Mogę przypuszczać, że dla moich gospodarzy było sprawą oczywistą, iż dorosły człowiek - skądkolwiek by nie przyjechał - wie rzeczy podstawowe. Problem w tym, że nasze katalogi spraw podstawowych różniły się nieco. Z czasem, a był to pobyt dwumiesięczny, zaczęłam patrzeć wnikliwiej. Dla obserwacji owych mniej może ważne było dostrzeżenie rozwarstwienia socjalne­ go, jakkolwiek nie sposób nie wspomnieć o kilku jego elementach, szczególnie dla mnie egzotycznych: żebrakach, w Polsce wówczas jeszcze niezbyt licznych (czy też może raczej mniej widocznych), a na południu Hiszpanii wszechobec­ nych i najoczywiściej stowarzyszonych w zgromadzenia żebracze, bezdomnych żyjących na ulicy, szokujących w treści ofertach prostytutek zamieszczanych w dziale ogłoszeń prawicowego dziennika „ABC", a sąsiadujących z podzięko­ waniami dla świętych za wysłuchane modlitwy. Najistotniejszym wszakże ele­ mentem obserwowanej i „oswajanej" przeze mnie rzeczywistości wydała mi się ostentacyjna konsumpcja. Z rzeczywistości kolejek, niedoboru i „wyrobów czekoladopodobnych" przeniosłam się bowiem, do świata normalnych mechaniz­ mów ekonomicznych, półek sklepowych pełnych towarów o zróżnicowanej jakości (a więc nie tylko dostępnych, ale też adresowanych do różnych grup klientów), inwestowania w siebie jako najlepszej lokaty i działających telefonów. Czy zatem owa „ostentacyjna konsumpcja", jako wyróżniająca cecha mych gospodarzy, nie wzięła się z nieżyczliwości mego spojrzenia na nich? Oceniając sprawę z perspektywy czasu przypuszczam, że gdybym nie była wówczas przybyszem z tego, a nie innego miejsca na ziemi mogłabym nie zwrócić uwagi na pewne formy zachowań ludzi, wśród których znalazłam się, czy może raczej nie zobaczyłabym ich w taki sposób. Pierwsze spostrzeżenie dotyczyło konsumpcji najoczywistszej - jedzenia. Każ­ da społeczność wypracowuje własne formy zachowań w trakcie posiłku, określa wśród nich wymagane, dozwolone i naganne. Kultura stołu hiszpańskiego różni się od naszej, a przez lata jej cechą najbardziej charakterystyczną był niedostatek skryty pod maską pozorów obfitości. W Hiszpanii - jaką zobaczyłam w roku 1989 - niejednokrotnie miałam okazję podziwiać małe etiudy aktorskie odgiywane pod koniec posiłku, wprost niezwykle klarowne w swej wymowie, a wyrażające prze­ syt, niezdolność spożycia choćby jednego jeszcze kęsa. Że jest to swojego rodzaju „scenariusz", przy tym głęboko zakorzeniony w tradycji, uświadomiła mi lektura Hiszpańskich czarów Michaela del Castillo (1989). Jednym z naj sugestywniej szych zawartych w niej obrazów jest opis placu Zocodover w Toledo i przechadzających się po nim, w porze wieczornego paseo, wychudzonych biedą hidalgów, każdy z wykałaczką w zębach, by dowieść obfitości spożytego posiłku. Spostrzeżenie drugie odnosiło się do konsumpcji w sensie nabywania i gro­ madzenia dóbr: prawdziwego szału zakupów. Zakupów obfitych, prawie nie­ skrępowanych (a przynajmniej takimi wydawały mi się one wówczas), zakupów będących stylem życia, sposobem spędzania czasu, formą życia rodzinnego i towarzyskiego. Mój pobyt w Hiszpanii przypadł na okres obejmujący święta Bożego Narodzenia i Nowy Rok, jeden z najkorzystniejszych dla handlowców, �102 JOLANTA K O W A L S K A zatem i obserwowane przeze mnie zachowania kupujących były niewątpliwie wyrazistsze niż te, które miałabym okazję widzieć w innej porze. W wielopiętro­ wych, wielobranżowych centrach handlowych sieci El Corte Ingles i Galenas Preciados spędzano całe godziny przedświątecznych weekendów, przebierając wśród nagromadzonych tam dóbr, robiąc przerwę na kawę czy posiłek w jed­ nym z licznych barków, po czym wracano do zajęcia, które nazwałam wówczas c e l e b r o w a n i e m m o ż l i w o ś c i . W owej wycieczce do „krainy cudów" najważniejsza była bowiem, znana już nam obecnie, przyjemność, na którą składają się: rozpatrywanie ofert, przyzwolenie na bycie kuszonym, smakowanie pozycji osoby, o której względy i uwagę (a w istocie pieniądze) zabiega się wszel­ kimi sposobami, możność odmowy/akceptacji, a wreszcie perspektywa po­ wtarzalności tego doświadczenia. W następstwie nabycia dóbr zaś - możliwość upublicznienia faktu ich posiadania. Trzecią dziedziną konsumpcji, nie od razu dostrzegalną dla przybysza z Polski, był obieg informacji szczególnego rodzaju. „Istnieje tu rodzaj czasopism - zano­ towałam w dzienniku - u nas zupełnie nieznanych, relacjonujących wydarzenia i kolportujących ploteczki z życia tzw. towarzystwa [...] Tu księżna X wizytuje ośrodek dla pań i degustuje przygotowane potrawy, ówdzie baronessa Y urządza balik dziecięcy. Tu się rozwodzą, tam bawią, gdzie indziej uświetniają. Gwiazdka telewizji tuli do serca nowo narodzone dziecię i opowiada jak odzyskała idealną figurę. Denis Rusos we wnętrzach swego domu z najnowszą żoną, a obok zdjęcie księcia Alberta Monaco z flamą, wykonane teleobiektywem, bo w reprodukcji wielkość ziarna upodabnia je do obrazu puentylistów" (Zeszyt: Hiszpania 1989). Do tejże kategorii zaliczyłam świat plotkarskich magazynów, audycji szokują­ cych sensacją i uśrednionej rozrywki, kreowany przez telewizję, jakkolwiek moje pole obserwacji było w tym przypadku dość okrojone. Doświadczenia i obserwacje wyniesione z Hiszpanii, czynione niejako na marginesie zasadniczego nurtu prowadzonych tam przeze mnie prac, rozbudziły moją ciekawość mechanizmami, które mają wpływ na kulturę społeczeństw sta­ wianych w obliczu gwałtownej zmiany statusu, tworzącymi się wówczas nowy­ mi formami obyczajowości i miejscem/rolą form obowiązujących przed zmianą. Przedstawione tu me spostrzeżenia nie od razu znalazły ekwiwalent w systema­ tycznej obserwacji rodzaju i kierunku zmian zachodzących w Polsce. Długi czas ograniczałam się do konstatacji, iż zmiany te mają miejsce i wychwytywania ich podobieństwa do zaobserwowanych w Hiszpanii. Moment, w którym uświado­ miłam sobie, iż oto stało się stanowiła rozmowa na temat nowych form obycza­ jowości, jaką przeprowadziłam w roku 1998 z kolegami z Instytutu Etnologii Węgierskiej Akademii Nauk - Zsuzsaną Tátrai, Piroską Szabó i Janosem Báli. Pierwsza z grona wymienionych specjalizuje się w badaniu obrzędów rodzin­ nych, zwłaszcza ich form tradycyjnych, kultywowanych współcześnie w mieście, podobnie jak form nowych, obserwowanych w tymże środowisku. Konstatuje m.in. coraz wyraźniej dający o sobie znać przerost formy owych obrzędów nad treścią, tendencję do rosnącej ich wystawności i „amerykanizację", znajdującą wyraz w przenoszeniu kalek z seriali, bądź rodzinnych filmów klasy В rozpowszechnia- �N O W Y OPIS O B Y C Z A J Ó W 103 nych w telewizji. Stwierdza także coraz większą popularność świąt „importowa­ nych" z kultury angloamerykańskiej (np. walentynek) oraz nowych form obycza­ jowości (np. organizowania urodzin dzieci w McDonaldzie). Dzięki współpracy z badaczami czeskimi i słowackimi dr Tátrai dysponuje danymi umożliwiającymi porównywanie interesujących j ą zjawisk i procesów rejestrowanych na Węgrzech z obserwowanymi w obu wymienionych krajach. W rozmowie naszej posłużyła się przykładem swoistego rytuału towarzyszącego zakończeniu służby wojskowej, z biegiem czasu przybierającego coraz bardziej rozbudowaną formę. Piroska Szabó zwróciła uwagę na awans supermarketów do roli nowych ośrodków życia towarzyskiego, stanowiących swojego rodzaju enklawy oferują­ ce klientowi wszelkie możliwe rodzaje dóbr konsumpcyjnych pod jednym da­ chem, wraz z obsługą bankową, ofertą rozrywki barami i restauracjami. Znacz­ nemu ograniczeniu ulegają natomiast dawniejsze, bardziej ekskluzywne formy życia towarzyskiego, łączące ludzi o wspólnych zainteresowaniach. Spotkania w kawiarniach i cukierniach, z których liczne miały do niedawna swoją stałą klientelę decydującą o jej kolorycie, są coraz większą rzadkością. W opinii dr Szabó dzieje się tak w wyniku pauperyzacji środowisk inteligenckich, zwłasz­ cza osób starszego pokolenia (dodała, iż część z nich przeniosła się do barów sieci McDonalda ) przy jednoczesnym wzroście zamożności ludzi nowych. Janos Báli bada ideologię narodową w poglądach kibiców reprezentacji pił­ karskiej. Ostro rozgraniczony świat „swoich" i „obcych", drużyna piłkarska, jako swojego rodzaju depozytariusz i obrońca honoru nacji, honoru, dodajmy, iden­ tyfikowanego z wygraną - to elementy zjawiska towarzyszącego rozgrywkom piłkarskim na całym świecie. W krajach postkomunistycznych, jakkolwiek sto­ sunkowo nowe, przybiera ono niekiedy formy ekstremalne. Analiza tego zjawiska powinna przynieść ważne informacje na temat „podskórnych" procesów frustra­ cji dotykających niemałą część społeczeństwa. Spotkania takie jak relacjonowane, ze względu na ograniczenia czasowe, siłą rzeczy zmuszają ich uczestników do pozostania na dość ogólnym poziomie wy­ miany doświadczeń. Jednakże ich waga zawiera się nie tyle w szczegółowości i precyzji ustaleń, ile w uchwyceniu głównych cech zjawisk, kierunków toczą­ cych się procesów, niekiedy w samym ich nazwaniu. 2 III Od blisko piętnastu lat jesteśmy zatem świadkami gwałtownej transformacji form współżycia, a nieporównanie dłużej zmian obowiązujących zasad i przekształ­ ceń podstawowego kanonu etyki (zob. Janion 1980, 1989, 2000; Szyszkowska 1998, 2004; Zadrożyńska 2001). Rzeczywistość lat osiemdziesiątych nie sprzyjała 2 R z e c z y w i ś c i e , sama m i a ł a m okazją w i d y w a ć w s p a n i a ł ą p a r ę r e z y d u j ą c ą w lokalu w p o b l i ż u Vaci. M i e l i swoje stałe miejsca, m o ż n a b y ł o z a s t a ć ich tam codziennie w porze p o p o ł u d n i o w e j , s i e d z ą c y c h nad s a m o t n ą k a w ą w p a p i e r o w y m k u b k u , c z y t a j ą c y c h p r a s ę i p r z y j m u j ą c y c h o d w i e ­ d z i n y znajomych i p r z y j a c i ó ł . �104 JOLANTA K O W A L S K A rozleglejszym kontaktom ani przepływowi informacji, toteż z chwilą rozluźnie­ nia, a z czasem zniesienia ograniczeń w tych dziedzinach, staliśmy się uczestni­ kami zmian oszałamiających tempem i trudnych nie tylko do zaakceptowania, ale nawet percepcji dla niemałej części społeczeństwa. Myślę tu przede wszyst­ kim o rewolucji informatycznej ze wszystkimi jej konsekwencjami w sferze oby­ czajowości, zwłaszcza w odniesieniu do sposobów i form komunikowania się. Z drugiej strony zaś, o potężnym imporcie nowych wzorów zachowań i treści nieznanych na gruncie naszej kultury, przy tym niejednokrotnie sprzecznych z nią. Gdyby pokusić się o próbę zawarcia w jednym zdaniu, co - z punktu widze­ nia pojedynczego człowieka - przyniosły zmiany zapoczątkowane w 1989 roku, sfomiułowałabym je następująco: otworzyły one przed każdym z nas możliwości - wyboru, decydowania o sobie i posiadania. „Najweselszy barak obozu" szybko sprawił sobie największy bazar w Europie sytuując go, bez mała ironicznie, na stadionie X-lecia, i wzrost gospodarczy przewyższający ten, który charakteryzo­ wał azjatyckie tygrysy. Zrazem jednak naszym życiem zaczęły rządzić nieznane dotychczas reguły rynku oraz konieczności, wśród których nie najmniej ważną okazała się konieczność podejmowania samodzielnych decyzji i ponoszenia ich konsekwencji. Uwolnienie środków przekazu spod opiekuńczych skrzydeł cen­ zury przyniosło w efekcie zwiększenie zasobu wiadomości znajdujących się w obiegu i zasadniczą zmianę proporcji serwisów informacyjnych, z czym nie wszyscy potrafią sobie poradzić . Obok zmian ocenianych jako korzystne, miały i mają nadal miejsce takie, które całkowicie zmieniły status dużych grup, przy­ nosząc w rezultacie ogromną ich frustrację i napięcia w kontaktach z innymi, zyskującymi prestiż. Bezrobocie i konkurencja o miejsce pracy stały się elemen­ tem naszego życia, podobnie jak bezpardonowe i nieeleganckie walki ugrupowań politycznych toczone na oczach, a zarazem niejako ponad głowami, wyborców. Wszystko to, i wiele innych czynników przyczynia się do ucieczkowych reakcji, nazywanych dawniej (tj. w czasach, gdy paszporty nie były przechowywane w szufladach naszych biurek tylko w sejfie Urzędu Bezpieczeństwa) emigracją wewnętrzną, obecnie - jak sądzę - nie zasługujących na tę nazwę o precyzyjnej konotacji, definiującej sytuację intelektualisty, któremu odmówiono wydania paszportu. Drogi owych współczesnych ucieczek prowadzą w stronę nisz za­ pewniających poczucie bezpieczeństwa - od małej stabilizacji po apatię. Z drugiej strony kształtują się zarówno elity, jak i klasa średnia, poszerza się środowisko ludzi bardzo majętnych, korzystających w pełni z możliwości, jakie daje im stan posiadania i dopracowujących się stopniowo swoich własnych wzorów konsumpcji . Podczas konferencji Societě Internationale d'Ethnologie 3 4 5 3 Jeszcze podczas p o b y t u w Budapeszcie w grudniu 1998 r. w i d z i a ł a m f i g u r u j ą c y nad w e j ś ­ c i e m do metra przy M o s z k v a tér napis w j ę z y k u p o l s k i m (co prawda, bardzo j u ż zniszczony i nieaktualny) i n f o r m u j ą c y o zakazie handlu. W p a ź d z i e r n i k u 1989 г., kiedy t a k ż e b y ł a m w Buda­ peszcie, zakaz ten b y ł j a k najbardziej na czasie. 4 Badania percepcji informacji podawanych do publicznej w i a d o m o ś c i w g ł ó w n y m w y d a n i u „ W i a d o m o ś c i " pierwszego programu t e l e w i z j i , przeprowadzone przez Pentor d o w i o d ł y , iż d u ż y procent w i d z ó w nie rozumie sensu kierowanego do siebie przekazu. �N O W Y OPIS O B Y C Z A J Ó W 105 et de Folklore w 2001 roku, w Budapeszcie pani Monika Baer z Uniwersytetu Wrocławskiego, w referacie „7b Feel European at Last... " Discourses and Prac­ tices of Consumption among Polish Middle-Class Women przedstawiła niezmier­ nie ciekawe wyniki własnych badań poświęconych przedstawicielkom polskiej klasy średniej, skonfrontowanych z treścią pamiętników nadsyłanych na coroczny konkurs „Miesiąc z życia kobiety", organizowany przez redakcję „Twojego Stylu". Badaczka skonstatowała charakterystyczną zmianę priorytetów badanych kobiet, różniących się zasadniczo od wpisanych w stereotyp „Matki Polki". Wysunęła przy tym supozycję, iż ów stereotyp w istocie nie był nigdy przez kobiety w pełni akceptowany. Stanowił raczej narzędzie manipulacji, był rolą idealną, a nie obrazem rzeczywistego stanu rzeczy. Zastanówmy się teraz, w jakim „krajobrazie" znajduje się badacz śledzący przemiany obyczaju i obserwowane przezeń społeczeństwo. W dziele Ortegi y Gasseta, z którego pochodzi motto mego artykułu, znajdujemy następujący passus: „świat, który zrodził współczesne masy, ma zupełnie nowe, nieznane dotąd oblicze. Podczas gdy w przeszłości dla zwyczajnego człowieka życie było jednym pasmem trudności, niebezpieczeństw, niedostatków, ograniczeń i uzależ­ nienia, to ten nowy świat wydaje się obszarem praktycznie nieograniczonych możliwości, obszarem bezpiecznym, gdzie nikt nie jest uzależniony od nikogo [...] Żyć to nie być ograniczonym przez cokolwiek; to swobodnie puścić wodze swoim chęciom i skłonnościom. Nic praktycznie biorąc nie jest niemożliwe, nic nie jest niebezpieczne i nikt nie jest z zasady nadrzędny w stosunku do nikogo" (1982, s. 66-67). Myśl tu zawarta, w zastosowaniu do współczesnej naszej sytua­ cji wydaje się zasadniczo słuszna z jednym wszakże zastrzeżeniem. Oto nie je­ stem przekonana, czy rzeczywiście ów nowy świat jest w odczuciu jego miesz­ kańców miejscem tak bezpiecznym, jak sugeruje to Ortega y Gasset, nawet jeśli uwzględnimy ponad siedemdziesięcioletni dystans dzielący datę pierwszego wydania Buntu mas od chwili, w której piszę te słowa. Powiedziałabym, iż prze­ ciwnie, świat stechnicyzowany (bo jego dotyczy określenie „nowy świat") jest być może łatwiejszy w użyciu, ale miejsce dawnych lęków zajęły nowe, nie mniej przerażające. Z katalogu naszych najnowszych doświadczeń wymieńmy chociaż­ by terroryzm, problem odrzucenia i bezużyteczności, z którym borykają się bez­ robotni, zaś z tych, które dopiero rysują się przed nami - problem wyważenia (bez szkód dla tożsamości i integralności jednostki) pomiędzy rzeczywistością naszego świata a multiplikowanymi rzeczywistościami wirtualnymi. Niezmiernie trafne, także w zastosowaniu do - jak to określiłam - krajobrazu, w którym się znajdujemy - wydaje mi się natomiast inne stwierdzenie Ortegi у Gasseta: „Dla chwili obecnej charakterystyczne jest to, że umysły przeciętne i banalne, wiedząc o swej przeciętności i banalności, mają czelność domagać się prawa do bycia przeciętnymi i banalnymi i do n a r z u c e n i a t y c h c e c h 5 W ostatnich latach Polska stała s i ę atrakcyjnym r y n k i e m zbytu a r t y k u ł ó w l u k s u s o w y c h , z w ł a s z c z a n a l e ż ą c y c h do kategorii s y m b o l i statusu i z a m o ż n o ś c i - z e g a r k ó w , piór, w y r o b ó w s k ó r z a n y c h i o d z i e ż y o d p o w i e d n i c h marek. �106 JOLANTA K O W A L S K A w s z y s t k i m i n n y m " (1982, s. 13, podkr. J.K.). Chcę być dobrze zrozu­ miana - przywołując tę myśl filozofa nie twierdzę bynajmniej, że demokraty­ zacja naszego życia jest zjawiskiem niekorzystnym. Wyrażam natomiast obawę, iż częścią ceny, jaką trzeba za nią zapłacić jest - wierzę, że przejściowy - okres, w którym w naszym życiu dominować będą, i dominują, owe: banalność i prze­ ciętność pop kultury. IV Przed ponad półtora wiekiem, w latach 1840-1841, ukazało się pierwsze, niestety niepełne, bo okaleczone przez wydawców, wydanie Opisu obyczajów i zwyczajów za panowania Augusta III Jędrzeja Kitowicza. Dopiero w roku 1951 do rąk czytelników trafił pełny tekst tego dzieła, już pod krótszym tytułem Opis obyczajów za panowania Augusta III, opracowany przez profesora Romana Pollaka . Kitowicz, świadek ale przede wszystkim uczestnik swoich czasów, dłu­ goletni sekretarz Michała Lipskiego, opata benedyktynów lubińskich, konfederat barski, a od 1781 r. proboszcz rzeczycki, przez lata rejestrował ważne wydarze­ nia, w których uczestniczył. Rozpoczętego w roku 1743 porządkowania ich w dwóch dziełach: Pamiętnikach, czyli Historii polskiej i Opisie obyczajów... nie dokończył, zmarł w roku 1804. Tekst interesującej tu nas, drugiej z prac, urywa się na rozdziale poświęconym obyczajom chłopskim. Opis obyczajów... to szczególny dokument życia w Polsce tuż przed katastrofą rozbiorów. Jego lektura „tumani, śmieszy, przestrasza", ale też stanowi nieoce­ nione źródło wiedzy o nas samych. Zawarte w nim informacje wykorzystywali zarówno pisarze (m.in. Henryk Sienkiewicz i Józef Ignacy Kraszewski), jak i ba­ dacze - historycy, literaturoznawcy i kulturoznawcy. W końcu ubiegłego wieku wybrane wątki dzieła posłużyły Mikołajowi Grabowskiemu do wyreżyserowania w krakowskim Teatrze Stu spektaklu , który stał się wydarzeniem kulturalnym i obyczajowym, zwłaszcza że klimat ówczesnych lat sprzyjał autorefleksji, nawet tej gorzkiej. Odbierano go jako bolesny „Polaków portret własny" , którego naj­ istotniejsze rysy, pomimo upływu czasu, nie ulegają zasadniczym zmianom. Kiedy zastanawiałam się, w jaki sposób oddać w jednym zdaniu tytułu tema­ tykę podjętych obecnie badań, formuła „Nowy «Opis obyczajów»" wydała mi się najbardziej nośna i oczywista. Zapożyczam jednak od zacnego proboszcza jedynie ową formułę i baczność obserwacji, zaś tym co łączy jego i moje wysiłki jest próba opisu ludzkich zachowań w epoce „niżu cywilizacyjnego". To ostatnie określenie, w moim przekonaniu wyjątkowo trafne, pojawia się na stronach 6 7 8 6 P o s ł u g u j ę się o s t a t n i ą e d y c j ą dzieła K i t o w i c z a , z roku 2003, w y d a n ą w serii „ S k a r b y B i b l i o ­ teki N a r o d o w e j " . 7 Spektakl ten n o s i ł tytuł: „ O p i s o b y c z a j ó w , c z y l i j a k zwyczajnie w s z ę d z i e się miesza złe do dobrego". R e ż y s e r w y k o r z y s t a ł w n i m fragmenty obu w s p o m n i a n y c h w y ż e j d z i e ł K i t o w i c z a . Pre­ miera o d b y ł a s i ę w r o k u 8 1990. W r o k u 1979, w k r a k o w s k i m M u z e u m N a r o d o w y m , m i a ł a miejsce w y s t a w a o t y m tytule, przygotowana przez prof. M a r k a Rostworowskiego. �N O W Y OPIS O B Y C Z A J Ó W 107 innego jeszcze dokumentu swoich czasów, Dziennika 1954 Leopolda Tyrmanda (1980, s. 134) . Dociekliwy czytelnik, zwłaszcza ceniący sobie egzegezę w kate­ goriach historycznych, mógłby w tym miejscu wyrazić wątpliwość czy słusznie stawiam obok siebie prace tak różne - dzieło poświęcone obyczajowości czasów saskich, sportretowanej przez człowieka biorącego żywy udział w życiu swej epoki, wycinek świata połowy X X wieku, jakim widział go głęboko sfrustro­ wany, pozbawiony możliwości publikowania pisarz i czasy nam współczesne, stanowiące przedmiot moich zainteresowań. Odpowiem na to, iż nie jest moim celem ich porównywanie. Konstatuję jedynie, że cechą wspólną dwóch pierw­ szych są okoliczności ich powstania w czasach, gdy kultura wysoka traciła na znaczeniu, na korzyść - w pierwszym przypadku kultury niskiej, w drugim - przycinanej nożycami socrealizmu do wymagań materializmu historycznego. Co do czasów obecnych nie będę pierwszą z grona badaczy kultury mówiącą ojej współczesnej pauperyzacji, jakkolwiek jestem jak najdalsza od widzenia jej obrazu w jednoznacznie ciemnych barwach (zob. Kowalska 2003). Wraz z wystąpieniem w naszym kraju wspomnianych przemian cywilizacyj­ nych pojawiły się też pierwsze sygnały zainteresowania nimi badaczy i pierwsze na nie reakcje. Oto, przed ponad dziesięciu laty profesor Maria Janion postawiła tezę, iż mamy do czynienia ze zmierzchem paradygmatu romantycznego w kul­ turze polskiej. Jaką wagę ma podobna opinia padająca z ust tej właśnie uczonej wiedzą wszyscy czytelnicy jej książek i uczestnicy jej seminariów. Jerzy Jedlicki formułuje to następująco: „W książkach Marii Janion - a czytam je chciwie od pół wieku - uderza mnie za każdym razem jakże rzadka dzisiaj powaga, z jaką traktuje ona swoją misję nauczycielską, powaga zaświadczana także jej pracą pedagogiczną [...] Misja zaś dotyczy ni mniej ni więcej, jak tylko nauki świado­ mego przeżywania historii - tej dziejącej się wokół nas i z naszym udziałem, doświadczonej i zapamiętanej osobiście, oraz tej, którą dziedziczymy jako opo­ wieść i której jednym z dokumentów jest literatura. Masz wiedzieć, co przeżyłeś i masz rozumieć, co otrzymałeś w spuściźnie po ojcach, chcianej czy niechcia­ nej, bo nie starać się wiedzieć i rozumieć oznacza zbrodnię bezmyślności, du­ chową pustkę, dobrowolne sieroctwo" (Jedlicki 2001, s. 1). W roku 2000 Maria Janion opublikowała kolejny zbiór esejów - Do Europy tak, ale razem z naszymi umarłymi - odebrany przez część krytyki literackiej jako wyraz zaprzeczenia diagnozie o zmierzchu romantycznego paradygmatu. Nie wszyscy jednak widzą to podobnie. Cytowany wyżej Jedlicki przypisuje uczonej intencje bardziej wyrafinowane, a zarazem racjonalne. - Z umarłymi, a więc z tradycją, w całym, właściwym jej spektrum, mieszczącym zarówno ro­ mantyczną gorączkę, idealizm, jak i umiejętność trzeźwego, wręcz krytycznego oglądu rzeczywistości i siebie samych. 9 9 „ N i ż c y w i l i z a c y j n y , w j a k i m ż y j e m y , ma tak s p l ą t a n e korzenie, ż e nie bardzo go sobie u m i e m y w y j a ś n i ć " . W y p o w i e d ź ta z n a l a z ł a s i ę w dywagacjach Tyrmanda p o ś w i ę c o n y c h m a n i p u ­ l o w a n i u s e m a n t y k ą p o j ę ć , zacieraniu ich w ł a ś c i w y c h z n a c z e ń . Punktem w y j ś c i a , b y ł o bulwersu­ j ą c e autora Dziennika 1954, o k r e ś l a n i e w prasie a k t ó w bandytyzmu mianem c h u l i g a ń s t w a . �108 JOLANTA K O W A L S K A Obserwacja i analiza wszelkich procesów kulturowych wymaga czasu. Za­ pewne z tej przyczyny większa grupa prac poświęconych różnym aspektom nowej rzeczywistości pojawiła się dopiero w ostatnich latach. W kręgu antro­ pologów kultury na szczególną uwagę zasługują Targowisko różności Anny Zadrożyńskiej (2001) oraz Antropologia codzienności (2000) i Głosy tradycji (2001) Rocha Sulimy. Autorka pierwszej z nich od dawna prowadziła badania nad obyczajowością i procesami degradacji dotykającymi kulturę. Przed kilku laty opublikowała artykuł poświęcony jednemu aspektów obyczajowości - zja­ wisku chamstwa (Zadrożyńska 1996). W Targowisku proponuje refleksję nad współczesną kulturą i wizją świata, rozważa kulturowy sens seksualności, kwali­ fikacje i miejsce w kulturze starości i młodości, wraca do fenomenu chamstwa rozpatrując go w kontekście brutalizacji życia. Pisze: „Targowisko to nie targ czy jarmark. To nie tylko miejsce spotkania kupców, sprzedawców, sprzedaw­ czyków i klientów. Targowisko to pewna metaforyczna sytuacja kontaktów między ludźmi, powiązań o zabarwieniu moralnym, emocjonalnym, estetycznym [...] To także gra - emocjonująca, wabiąca, urzekająca. Czasami nawet gra o życie, czasami - o śmierć" (Zadrożyńska 2001, s.). W Antropologii codzienności Roch Sulima przedmiotem analizy uczynił codzienność w takiej formie, jakiej doświadcza on sam. Deklaruje: „Pisze tę książkę antropolog realnie w życiu, niekiedy nawet spacerowicz [...] a nie badacz, który wkracza w teren z etnograficznym kwestionariuszem, z gotowym projektem jego całości" (Sulima 2000). To ciekawe doświadczenie - rodzaj pamiętnika czy też „dziennika obserwacji uczestniczącej" - przyniosło w efekcie zbiór opowieści o ludziach i miejscach. O mitologii miejskich ogródków dział­ kowych i podmiejskich „daczowiskach", o „ludziach bazaru" i „ludziach super­ marketu", o ulicznych wspólnotach alkoholowych i szeregu innych zjawisk widzianych z pozycji przechodnia zaopatrzonego wszakże w „szkiełko" antro­ pologa. Przyjęta przez autora formuła przypomina nieco dziennikarstwo Jacka Snopkiewicza (zob. пр.: Snopkiewicz 1978), wczesne - z Buszu po polsku - Ryszarda Kapuścińskiego (1962), czy Bizary Ewy Szumańskiej (1987). Zapewne jest to jedna z dróg, którą pójdą antropologiczne badania nad kul­ turą współczesną. Dość wspomnieć o cenionym, nadawanym w 1 programie telewizji, cyklu „Rozmów na koniec wieku", które z początkiem roku 2000 prze­ mianowane zostały na „Rozmowy na nowy wiek". Pokłosiem ich stała się edycja trzech tomów rozmów o życiu, śmierci, Bogu i kulturze z twórcami i naukowca­ mi, ludźmi Kościoła i ludźmi „osobnymi", która autorom - parze dziennikarzy Katarzynie Janowskiej i Piotrowi Mucharskiemu - przyniosła uznanie środowisk intelektualnych (Janowska, Mucharski 1998-2000). Lektura tych tekstów uświadamia, iż stanowiąc doskonały przykład literatury faktu są zarazem goto10 1 0 W l u t y m br. otrzymali n a g r o d ę imienia Dariusza Fikusa. N o m i n o w a n i b y l i do niej - w ł a ś ­ nie za w s p o m n i a n y c y k l - trzykrotnie. Janowska jest a b s o l w e n t k ą p o l o n i s t y k i Uniwersytetu J a g i e l l o ń s k i e g o , publikuje w „ P o l i t y c e " i „ T y g o d n i k u Powszechnym". M u c h a r s k i - teatrolog i filmoznawca, z w i ą z a n y jest z „ T y g o d n i k i e m Powszechnym". �N O W Y OPIS O B Y C Z A J Ó W 109 wym, materiałem umożliwiającym operowanie nim zarówno filozofowi kultury, jak historykowi, literaturoznawcy i antropologowi. Spośród prac poświęconych transformacji kultury w ostatnim piętnastoleciu, oraz związanym z nią zmianom obyczajowości, chciałabym wymienić tu jeszcze cztery publikacje - Małgorzaty Szpakowskiej Chcieć i mieć. Samówiedza obyczajowa w Polsce czasu przemian (2003), zawierającą analizę przemian, jakie zaszły w obyczajowości i świadomości Polaków od zakończenia I I wojny światowej do współczesności, Marka Ziółkowskiego Przemiany interesów i war­ tości społeczeństwa polskiego: teorie, tendencje, interpretacje (2000), pracę zbiorową pod redakcją Tadeusza Zastępy Internet: fenomen społeczeństwa infor­ matycznego (2001), stanowiącą przykład ujęcia zagadnień najnowszych, opisu zjawisk obserwowanych tu i teraz, oraz budzący kontrowersje jednych i entu­ zjastycznie chwalony przez drugich zbiór felietonów psychologa Bartłomieja Dobroczyńskiego poświęconych popkulturze (2004). V „Nowy wiek zacznie się w Nowym Jorku" - to nagłówek jednego z „gazeto­ wych" horoskopów na przełom wieków, drukowanych licznie w kolorowej pra­ sie. Horoskopy, wróżby, uciekanie się do przepowiedni - nie są to zjawiska nowe, jednak w ostatnich latach coraz lepiej zadomowione w naszej codzienności. Koniec tysiąclecia budził niemałe emocje, stąd zapewne zapotrzebowanie na podobne publikacje. Charakterystyczne - mówiono raczej o końcu millenium dobiegającego swego czasu, niż o początku - mającego się rozpocząć. Popu­ larność horoskopów jest jednakże elementem większej całości - zainteresowań ezoteryką, alternatywnymi metodami leczenia, technikami relaksacyjnymi, a da­ lej poszukiwaniami nowych form duchowości itp. Jak widzimy, zaczynając od sprawy na pozór drobnej, błahej, klasyfikując elementy jej kontekstu i zjawiska pokrewne, dotykamy zagadnień, z których każde mogłoby stać się przedmiotem długoletnich studiów. Złożona tkanka elementów nowych i dawnych, ich wzajemnych powiązań zmusza do określenia zagadnień, na których koncentruję swoje prace, a które wydają się szczególnie warte uwagi. Opracowania poświęcone obyczajowości uwzględniały zazwyczaj dwie jej sceny: publiczną i prywatną, związek poszcze­ gólnych jej form ze świętami kalendarzowymi i rodzinnymi, etykietę zachowań właściwych ze względu na płeć, wiek, pozycję społeczną i stanowisko. Nie chcia­ łabym powielać tego schematu w jego utartej formie, jakkolwiek w propono­ wanym przeze mnie ujęciu pragnęłabym przedstawić możliwie najpełniejszy opis współczesnej obyczajowości, widzianej przez pryzmat właściwych jej form i kodów. Wyodrębniłam zatem, na obecnym etapie prac, trzy grupy zagadnień, nie wykluczając wszakże, wskazania kolejnych w miarę postępu badań. Grupę pierwszą, rysującą się jako najobszerniejsza, określiłam jako „teatr za­ chowań codziennych", widząc tu miejsce dla takich m.in. tematów jak: zachowa­ nia potoczne, dziejące się pomiędzy domem i miejscem pracy, w domu i miejscu �110 JOLANTA K O W A L S K A pracy, relacje pomiędzy domownikami i współpracownikami, sposoby i formy autoprezentacji, odgrywane role i noszone maski. Interesowałoby mnie także to wszystko, co dzieje się „pomiędzy", w drodze, swoista etykieta środków komunikacji, klimaty krótkotrwałych wspólnot ludzi złączonych na kilka czy kilkanaście przystanków podróżą w jednym autobusie czy wagoniku metra. Druga grupa zagadnień objęłaby nowe formy „rozmowy" zawierające się pomię­ dzy anonimatem a skrajnym ekshibicjonizmem, oraz odmową komunikowania się i narzucaniem go. Myślę tu między innymi o wszelkich formach talk-show, telewizji interaktywnej, wraz z fenomenem Wielkiego Brata, i reality-show. W grupie trzeciej chciałabym skoncentrować się na nowych postaciach rze­ czywistości, myśląc tu przede wszystkim o rzeczywistości wirtualnej i wpływie istnienia owego konstruktu na obyczaje po tej stronie ekranu komputera. * * * Obfitość zagadnień należących do interesującego mnie wycinka współcze­ snej rzeczywistości jest porażająca. Wszelka próba opisu pełnego spektrum ludz­ kich zachowań i obyczajów byłaby uzurpacją i - jak zastrzegłam - nie jest to moim celem. Jednak, w kolejnych pracach, będę starała się zawrzeć propozycję oglądu i interpretacji tych zjawisk okiem etnologa, a zarazem ich uczestnika. Ryszard Kapuściński, w poświęconym mu filmie biograficznym, sformułował niezmiennie cenną wskazówkę dla wszystkich, którzy starają się uchwycić obraz doświadczanej przez nich samych rzeczywistości. Stwierdził on, iż w zasadzie wszystko zostało już napisane i jedynym walorem kolejnej książki jest to, że zawiera ona doświadczenie piszącego ją człowieka. LITERATURA В o r g e s J.L. 1977, Pochwala cienia, Centlivres R, H a i n a r d J. (red.), 1986, Les rites du passage gue de Neuchátel, Warszawa. aujourd 'hui, actes du collo­ 1981 (colloquie organise par L T n s t i t u t d ' E t h n o l o g i e de l ' U n i v e r s i t c N e u c h á t e l , et le M u s é e d'ethnographie de la v i l l e de N e u c h á t e l ) , Lusanne. Castillo M., del, 1989, Hiszpańskie С a t h e г a 1 E., 1990, Exploring Clifford J., M a r c u s graphy, G eertz - С, К. 1973, The Interpretation lysis, and Politics of Ethno­ i inne stany, K r a k ó w . of Identity. Multiple Voices in American Ritual Perfor­ of Culture, The Anthropologist N e w York. as Author, Stanford. 1998, Poza a n t r o p o l o g i ą . A n t r o p o l o g j a k o przedmiot przedstawienia dramatycz­ nego, Polska Herskovits The Poetics Wesport-London. 1988, Works and Lives: H a stru p Culture: В . 2004, III Rzesza popkultury R R. (red.), 1993, Celebrations mance, Wayland. G. (red.), 1986, Writing Berkeley. Dobroczyński Frese czary, Warszawa. ourselves, Sztuka Ludowa. Konteksty, M . J., H e r s k o v i t s Evanston. R. 52, nr 2(241), s. 2 0 - 2 8 . F. S., 1958, Dahomey an Narrative. A Cross-cultural Ana­ �111 N O W Y OPIS O B Y C Z A J Ó W Jan ion M . , 1980, Odnawianie znaczeń, Kraków. - 1989, Wobec zła, C h o t o m ó w . - 2000, Do Europy tak, ale z naszymi Janowska - K., M u c h a r s k i 2 0 0 1 , Rozmowy Jedlicki umarłymi, Warszawa P. 1998-2000, Rozmowy na koniec wieku, t. 1-3, K r a k ó w . na nowy wiek, K r a k ó w . J. 2 0 0 1 , G u s ł a M a r i i Janion, Nowa ResPublica, Kapuściński R., 1962, Busz po polsku, К i t o w i с z J. 2003, Opis obyczajów maj 2 0 0 1 , s. 1-3. Warszawa. za panowania Augusta III ( w s t ę p e m o p a t r z y ł M . Dernalo- w i c z ) , Warszawa ( I w y d . W r o c ł a w 1951). Kowalska J. 1999, O b r z ę d y p r z e j ś c i a w r z e c z y w i s t o ś c i k o ń c a X X w i e k u . Wprowadzenie, Etnografia - Polska, t. 43, z. 1-2, s. 2 1 - 3 2 . 2003, Czy potrzebne s ą nam o b r z ę d y p r z e j ś c i a ? [ w : ] J. K o w a l s k a , S. S z y n k i e w i c z , R. T o m i c k i (red.) Czas zmiany, czas trwania. Studia etnologiczne, Ortega y Gas set Snopkiewicz Sulima - J. 1982, Bunt mas i inne pisma socjologiczne, J. 1978, Człowiek R. 2000, Antropologia 2 0 0 1 , Glosy tradycji, Szumańska Stephens w bramie, codzienności, Warszawa, s. 381-390. Warszawa. Warszawa. Kraków. Warszawa. E. 1987, Bizary, Kraków. G. 1999, Rap och interkulturell dialog, [ w : ] T h . Johansson, O.Sernhede, M . T r o n d - man (eds.) Samtidskultur. Stocking Karaoke, G. (red.), 1983, Observers Szpakowska M . 2003, Chcieć karnevaler Observed: i mieć. och kulturella Essays Samowiedza koder, F a l u m , s. 2 0 4 - 2 2 6 . on Ethnographic obyczajowa Fieldwork, w Polsce Madison. czasu przemian, Warszawa Szyszkowska M . 1998, Twórcze Szyszkowska M . (red.), 2004, O braku wolności Tyrmand L . 1980, Dziennik Zadrożyńska - codzienności, Warszawa. światopoglądowej w Polsce, Warszawa. 1954, Warszawa. A . 1996, K r ó t k i szkic o chamstwie, Etnografia 2 0 0 1 , Targowisko Zastępa niepokoje różności, Polska, t. 40. z. 1-2. s. 19-28. Warszawa. T. (red.), 2 0 0 1 , Internet: fenomen s p o ł e c z e ń s t w a informatycznego, C z ę s t o c h o w a . Ziółkowski dencje, M . 2000, Przemiany interpretacje, interesów i wartości społeczeństwa polskiego: teorie, ten­ Poznań. JOLANTA KOWALSKA T H E N E W D E S C R I P T I O N OF C U S T O M S Summary Studying our o w n culture is one o f the more difficult research tasks undertaken by anthro­ pologists. I t is so easy to stray toward objectivism - apparent i n fact. We are i n danger o f falling into platitudes, c l i c h é s and simplifications. I t is by no means easy to obtain a new, fresh, let's call it innocent look. Is there any possibility o f sharpening and refining our perception? Fortunately the answer to this question is: yes. This has been proved by a number o f studies published in the 1990ies. (see Cathedral 1990; C l i f f o r d , Marcus 1986; Frese 1993; Stephens 1999). They c o n f i r m that ethnologists use the depth o f focus quite properly, recording and analyzing phenomena " w i t h i n their reach", even w h e n they point their camera at themselves, as the amateur film-maker, the m a i n character o f one o f the w e l l - k n o w n Polish films d i d (see Hastrup 1992; Stocking 1983). In Poland for the last 15 years we have experienced rapid transformation o f the forms o f interpersonal relationships and o f interactions. M a n y social norms and the basic canons o f ethics have been changing for much longer (see Janion 1980, 1989, 2000; Szyszkowska 1998, 2oo4; Z a d r o ż y ń s k a 2001). General p o l i t i c a l and social situation o f the 1980s a l l o w e d neither for �112 JOLANTA KOWALSKA extensive external contacts nor free now o f information. After the restrictions had been slackened and later disappeared, we became i n v o l v e d into changes happening at b e w i l d e r i n g speed. For a considerable part o f Polish society those changes were not only difficult to accept but also hardly possible to perceive. Here I mean first o f all the information revolution and its effects for the ways o f communicating. Besides, there was an enormous i m p o r t o f new cultural patterns, mean­ ings and messages not k n o w n w i t h i n Polish culture before, some o f them incompatible w i t h it. i n t e r w o v e n fabric o f new and old elements, their interconnection make me distinguish issues w h i c h , at this stage o f m y w o r k , seem w o r t h w h i l e . I have distinguished three groups o f them, w h i c h doesn't mean there w o n ' t be any more w i t h the advancement o f m y research w o r k . The first and largest group I refer to as "the theatre o f everyday behaviour". I t includes people's everyday behaviour at home, at w o r k and between these t w o areas o f human activity. R e l a t i o n ­ ships among household groups. Relationships and interactions among workmates. Forms and ways o f self- presentation, roles people play and masks they wear. Especially w o r t h studying are the patterns and scenarios o f behaviour when people are somewhere "between", " o n their w a y " . That means rules o f etiquette concerning interaction w h i l e travelling by public transport, the air o f temporary communities o f passengers travelling together The second category o f problems includes new forms o f "conversation" ranging from complete a n o n y m i t y to extreme exhibitionism and from refusal o f c o m m u n i c a t i o n to i m p o s i n g oneself. These forms o f communication include talk-shows and interactive T V programs, together w i t h T V shows o f the " B i g Brother" and reality show type. Problems o f new forms o f reality belong to the third group. Here I mean Virtual Reality and h o w that construct has affected the customs and manners on the "real" side o f the computer screen. Translated by Anna Kuczyńska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d089cb898b98c8feefa5674c1c4efd7e.pdf cfb231316c69ba118c18f3cff3989086 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1749 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1619 Title A name given to the resource Krótki zarys historii i problematyki francuskiej etnologii symbolicznej / ETNOGRAFIA POLSKA 2004 t.48 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2004 t.48, s.113-130 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuźma, Inga Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 1 „Etnografia Polska ', t. X L V I I I : 2004, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 INGA KUŹMA Katedra E t n o l o g i i U Ł , Ł ó d ź KRÓTKI ZARYS HISTORII I PROBLEMATYKI FRANCUSKIEJ ETNOLOGII SYMBOLICZNEJ Etnologia francuska, zajmująca się zjawiskami symbolicznymi (przede wszyst­ kim koncentrująca się na złożonych formach, takich jak: rytuał, święto i opowieści) przeszła drogę, którą można podzielić umownie (upraszczając ten proces) na kilka odcinków. Można też wyróżnić kilka odmiennych koncepcji badawczych. Pierwsze, najstarsze, podejście utożsamiało badania nad tymi zagadnieniami z badaniami prowadzonymi w społecznościach, których sposób myślenia o rze­ czywistości oparty był na jej mityzacji. Racjonalizm i obiektywizm, wyznacza­ jące podstawy paradygmatu nauki z epoki nowożytnej, dostarczyły narzędzi do badania tych społeczeństw i kultur, które w oczach przedstawicieli ówczesnej nauki przesiąknięte było „zabobonami", „przesądami", czy „fałszywymi" koncep­ cjami o świecie. Owe społeczności „egzotyczne" stały się na długi czas jedynym obiektem zainteresowań etnologii. Były one w oczach badaczy całościami, harmonijnie łączącymi aspekt materialny, społeczny i symboliczno-duchowy kul­ tury. Tym zaś, co spajało te trzy aspekty był charakterystyczny dla owych grup „irracjonalny" sposób postrzegania świata. Gdy etnolodzy zaczęli interesować się życiem bliższych sobie społeczeństw (w tym własnego) odeszli od tzw. wielkich teorii, którymi posiłkowali się bada­ jąc „egzotykę", na rzecz badań poświęconych szczegółowi społecznemu czy kul­ turowemu, wybranemu faktowi bądź ich grupie. Badania wyspecjalizowały się w interpretacji i analizie poszczególnych sfer kultury (w tym symbolicznej) i ich znaczeń (Fabre-Vassas, Fabre 1987, s. 124). Oprócz rozmaitych wydarzeń historycznych (o czym dalej), które wyznaczy­ ły określone miejsce przede wszystkim religii instytucjonalnej , etnologiczny problem symboliki przeszedł ewolucję „wewnętrzną". Pierwsza z orientacji (wy­ stępująca jeszcze w ramach modelu nauki o starym paradygmacie) plasowała ten problem na gruncie kultury ludowej. Zostało to później podważone w ramach dyskusji próbującej zdefniniować na nowo znaczenie pojęcia „kultura ludowa". Zatrzymam się w tym miejscu, ponieważ zagadnienie to może być o tyle cieka­ we z polskiej perspektywy, że odnosi się do bardzo swojskiego tematu, jakim są badania i rozumienie znaczenia „kultury tradycyjnej", czy „ludowej", gdzie - co ważne - „ludowość" utożsamiano często ze środowiskiem chłopskim, wiejskim. 1 1 A co za t y m idzie, p r z y g o t o w a ł y grunt pod p r z y s z ł e , liczne ruchy s p o ł e c z n e i religijne, k t ó r y m i charakteryzuje się obecne s p o ł e c z e ń s t w o francuskie i co stało s i ę przedmiotem zaintere­ sowania w s p ó ł c z e s n y c h nauk s p o ł e c z n y c h i nauk o kulturze. �114 INGA K U Ź M A Etnolodzy, socjolodzy i historycy kultury kładli nacisk na sytuacje dominacji, nierówności i licznych antagonizmów społecznych i kulturowych, które sprzyja­ ły wyodrębnieniu się takiego zjawiska jak „kultura ludowa" a tym samym gałęzi nauki, która zaczęła je badać. W związku z tym na przykład etnologia włoska (za Gramscim), zorientowała swój dyskurs i badania wzdłuż linii „kultura domi­ nująca" a „kultura podległa", ale francuska, jeszcze przez kolejne dwudziesto­ lecie (mniej więcej od lat 60-tych do 80-tych) posługiwała się określeniem „ludowości" i „kultury ludowej", utożsamiając ją najczęściej z „wiejskością", a wtedy dokonywała jej rekonstrukcji na podstawie badań retrospektywnych, z reguły XIX-wiecznych. Oczywiście, źródłami były takie świadectwa, które można określić jako „głosy z zewnątrz", często krytyczne wobec przedmiotu zainteresowań (jak np. pisma kleru na temat wierzeń wiejskich). Co ciekawe, ten typ badań etnologicznych odnosił się do rzeczywistości prze­ szłej, ponieważ studia i badania wsi, jako reprezentującej „kulturę wsi", nie cie­ szyły się zbyt wielkim zainteresowaniem etnologów. Oczywiście, prowadzono badania na wsi. Po I I wojnie światowej bardzo popularne stały się wśród etnolo­ gów studia monograficzne małych społeczności (w tym wiejskich). Ówczesne badania interesowały się wtedy przede wszystkim charakterem i przebiegiem wymiany wartości na gruncie wspólnot lokalnych, ich funkcjonowaniem, usta­ nawianiem, itp. Równolegle zaczęto kwalifikować do miana „wspólnoty" nie tyl­ ko społeczności wiejskie czy małomiasteczkowe, ale także dzielnice miast, które wyróżniały się intensywnością i różnorodnością stosunków oraz relacji społecz­ nych i tym samym wydawały się obiecujące z punktu widzenia badacza struk­ tury społecznej i symbolicznej (Bromberger 1987, s. 74-77). „Kulturę ludową" opisywano jako „kulturę tradycyjną wytwarzaną przez lud i dla ludu" (Cholvy 1976, s. 201). Jej gatunkowa odrębność w sposób szczególnie klarowny miała się zaznaczać na poziomie świadomości oraz wrażliwości religij­ nej i symbolicznej. Określenia jej cech charakterystycznych jako żywo przypo­ minają polskie prace etnologiczne na temat „religijności ludowej" z podobnego okresu. Miałaby się ona charakteryzować przewagą wspólnoty nad indywiduum, gestu nad dyskursem, przedmiotu nad ideą, uczucia nad rozumem (Cholvy 1976, s. 199-224). Oprócz tego była raczej „ekspresywna", ludyczna, z rozbudowanym kalendarzem obrzędowym i świątecznym. Preferowała niezmienność i stabilność. Te preferencje dotyczyły również wszystkiego, co miało związek z pracami rol­ niczymi. Jej mądrość i wiedzę oddawały przysłowia. Miejsce uprzywilejowane zajmowała rodzina. Co do cech odnoszących się do „ludowego", „wiejskiego" katolicyzmu, badacze nie odmawiali mu warstwy głębszej, bardziej „intelektual­ nej", dzięki lekturze Biblii, żywotów świętych i innych wydawnictw religijnych. Poza tym zauważano, że Kościół uczynił swoimi głównymi „adresatami" kobiety, w trosce o to, by podtrzymywały na łonie rodziny praktyki i edukację religijną. Powyższe spojrzenie, „typowe" dla pewnej epoki i stylu uprawiania nauki, skontrastować można z odmienną propozycją badawczą. Jej reprezentantem jest na przykład Robert Pannet (Pannet 1974), pracujący w tym samym dziesięcioleciu co Gerard Cholvy. Pannet zajął się „ludowym" katolicyzmem, ale nie posługuje �FRANCUSKA ETNOLOGIA S Y M B O L I C Z N A 115 się on pojęciem „ludowości" w znaczeniu „wiejskości". Jego studium jest jednym z wielu przykładów, ilustrujących, w jaki sposób „ludowość" oraz „wiejskość" odrywają się od siebie znaczeniowo, kiedy to „ludowość" wyznacza pewien typ kulturowy, czyli cechy i postawy, które mogą występować w różnych środowi­ skach, niezależnie od sposobu życia czy pracy. Najważniejszy jest bowiem „typ" światopoglądu. Przedstawiając stan badań na temat nowożytnego „ludowego" katolicyzmu, autor przypomina konkluzję Georgesa Le Brasa, że to cztery ry­ tuały z cyklu obrzędowego, rodzinnego definiowały w zasadzie „ludowy" katoli­ cyzm. Były to: chrzest, ślub, Pierwsza Komunia oraz pogrzeb. Poza tym opatrzył on dyspozytariuszy tej kultury religijnej przydomkiem „sezonowych konformi­ stów". Dla samego Pannet synonimem „katolicyzmu ludowego" jest określenie „katolicyzmu świątecznego". Według niego, bycie katolikiem w tym typie kul­ tury polega na publicznym manifestowaniu swoich związków z Kościołem, szczególnie w bardzo ważnych momentach życia osobistego. Wartością jest tak­ że wierność tradycji. Religia jest wręcz postrzegana jako „tradycja", jako wiara „naszych ojców" i „naszego dzieciństwa". Bardzo ważna jest też uwaga, jaką zwraca Pannet na wymiar uczuciowy, niemal sentymentalny, budujący stosunek do religii i samą religijność „ludową". Zachowania zaliczone przez niego do tej warstwy obejmują postawy spontaniczne, intensywne, silnie nacechowane emocjonalnością, gdzie wielką rolę odgrywa wyobraźnia, pamięć oraz postępowanie często jakby na przekór logice. Lecz najważniejsze jest założenie, jakie czyni Pannet, że wszystkie te cechy nie są bynajmniej subiektywnymi i indywidualny­ mi „przeżyciami". Odwrotnie - są jak najściślejszymi przejawami określonego typu religijności. To wyznaczniki systemu uczuciowego, wchodzącego w skład większej struktury kulturowej, jaką jest „katolicyzm ludowy". Religia to „naj­ głębsza pamięć, a ponieważ jest ona kodowana emocjami, to dlatego jest tak żywa [ . . . ] " (Pannet 1974, s. 62). Wiara wyrasta z kulturowych procesów wdra­ żania do określonej religijności, ale „pod warunkiem, że przebiegały one na po­ ziomie głębszym od świadomości, czy od porządku rozumowego i bazowały na uczuciach [ . . . ] " (tamże). Pannet podkreśla, co prawda, że na gruncie filozofii chrześcijańskiej wiara jest rodzajem daru dla człowieka od Boga, lecz nie jest to nigdy człowiek „jako taki". Jest to osobista relacja dwustronna, choć w przy­ padku „kultury ludowej" i katolicyzmu „ludowego" stosunek ten nie przybiera takiego wymiaru: zbyt silna jest siatka znaczeń społecznych, które przejmują kontrolę nad życiem religijnym pojedynczego człowieka. W przypadku „katoli­ ków świątecznych" natomiast, wiara jest niema lub na wpół niema. Jedynym sposobem jej wyrazu jest celebrowanie owych kluczowych wydarzeń. Przytoczone tu prace z lat 70-tych prezentują ów „nierównościowy" dyskurs społeczny i kulturowy, wokół którego podjęto dyskusję. Przebiegała ona pod znakiem „zdemaskowania" korzeni owych mityzacji na temat „kultury ludowej" i jej natury. Zgodzono się, że „ludowości" towarzyszy założenie, że jest sy­ nonimem „kultury biednych", czy „kultury wykluczonych", to znaczy odsuniętych od „kultury dominującej". „Kultura wykluczonych" funkcjonuje w przeświad­ czeniu swojej gorszej pozycji, w pragnieniu podążania „w górę". Zakorzeniona �116 INGA K U Ź M A jest w niej postawa „fatalistyczna", godzenia się z koniecznościami, jakie j ą spoty­ kają: „musi być tak, jak jest" (Fabre-Vassas, Fabre 1987, s. 128; cyt. za: Bourdier 1979, s. 198-299). Dominacja sięga tego stopnia, że „wyższy" typ kultury tworzy mity na temat „kultury podległej", wykorzystując do tego dziedzictwo romantyczne o samowystarczalności, harmonii, bogactwie wiedzy i wiary oraz prostocie życia, cechujących „kulturę ludową". Ów swoisty „relatywizm kultu­ rowy" jest ekwiwalentem podziału klasowego, za którym stoi określona ideologia i polityka. „Kultura dominująca" przypisała „kulturze ludowej" specyficzny tok myślenia: „symboliczny" właśnie, który redukowano najczęściej do chęci naśla­ dowania wytworów i stylów życia oraz postaw „kultury wysokiej". Problem ten, nieco akademicki, rozwiązały badania na temat szczegółowych „ludowych" przypadków funkcjonowania języka, wiedzy, sztuki i religii. One właśnie odświeżyły spojrzenie na „ludowość", ponieważ przeniosły rozumienie symboliki na poziom tożsamości, wymiany kulturowej, negocjowania i ustalania znaczeń, przepływu wartości pomiędzy rozmaitymi grupami i warstwami, itp. Skupiono uwagę na studiach przypadku, starając się osadzić go w kontekście szerszej historii społecznej. Tym samym dywagacje i teorie ustalające zakres pojęcia „kultury ludowej", jej folkloru oraz cech dystynktywnych, które miały ambicje uogólniające i przez to często biorące wytwór naukowego opisu za rzeczywistość, ewoluowały w kierunku studiów skupionych na szczególe spo­ łecznym. Problemem kluczowym było, jak w ramach określonej relacji społecz­ nej funkcjonuje warstwa symboliczna. Ale takie podejście do symboliki ma swoje granice i wyraźnie poprzestaje na sferze stosunków społecznych (a szczególnie na problemie, jak kształtuje się i jak jest zaznaczana tożsamość) i w tym widzi przede wszystkim znaczenie jej rozmaitych form. Lecz czy w pełni wyczerpuje to jej rozumienie? Powstała pułapka tłumaczenia wszystkiego w ten sam sposób, co w praktyce doprowadziło w licznych pracach do przypisywania formom sym­ bolicznym „funkcji tożsamościowej", a ich analizy sprowadzały się zawsze do tej samej konkluzji, że są to wyznaczniki przynależności do określonej grupy, klasy, religii, miasta, regionu, itp. (Fabre-Vassas, Fabre 1987, s. 130). Wyjściem z tej sytuacji (która jednak sama w sobie prezentuje podejście naukowo uspra­ wiedliwione, ponieważ nie można zapominać o siatce społecznych znaczeń w wyjaśnianiu i interpretacji rozmaitych form symbolicznych) jest przede wszyst­ kim wzbogacanie i szukanie innych wymiarów rozumienia i wyjaśnienia bada­ nych zjawisk. Temu posłużyło wzbogacenie dyskursu etnologicznego o psycho­ analityczny. Lecz w tym punkcie również wysuwano zastrzeżenie, aby unikać zbyt statycznego rozumienia znaczenia terminu „symbol". Takie bowiem podejś­ cie, całkowicie zainspirowane metodą psychoanalityczną, doprowadzić może do zubożenia jego znaczenia. Dzieje się tak bowiem, gdy jakaś czynność (przykład z kultury „ludowej" francuskiej: prace krawieckie wykonywane przez młode dziewczęta pod okiem starszych kobiet) wyjaśniana będzie w terminach zupełnie innej sfery, „maskowanej" przez tę pierwszą. To, co ukrywa się pod powierzch­ nią pozornie banalnych czynności jest w gruncie rzeczy ważniejsze, wręcz kluczowe, dla zrozumienia tego, co „naprawdę" ma miejsce (wspomniane prace �FRANCUSKA ETNOLOGIA S Y M B O L I C Z N A 1 17 2 dziewcząt miałyby oznaczać wtajemniczanie w życie seksualne ) (Fabre-Vassas, Fabre 187, s. 131). Jest to podejście w tym znaczeniu uproszczone, że jeśli już prowadzi się badania na gruncie „kultury typu ludowego", nie można zapominać 0 tym, że jednym z jej aspektów są częste gry słów i znaczeń, prowadzące do licznych semantycznych „poślizgów", szczególnie jeśli chodzi o sferę seksualną. Równie ważną nauką wspomagającą pracę etnologa w interpretacji zjawisk symbolicznych była historia, szczególnie przydatna np. w przypadku badań nad taksonomią. Liczne wierzenia, które często znajdują odbicie jedynie w kliszach językowych i w zachowaniach zupełnie marginalnych, mogą doczekać się wyjaś­ nienia na podstawie badań retrospektywnych. Rzecz jasna, nie ma to już obecnie nic wspólnego z badaniem „przeżytków", ale z poszukiwaniem jak najbogatszej palety źródeł różnego typu, które mogłyby wnieść coś interesującego do rozu­ mienia danego zagadnienia symbolicznego (Fabre-Vassas, Fabre 1987, s. 137) . Prowadzi to do swoistych badań porównawczych, tyle że nie w terenie, a w cza­ sie. Stoi za tym założenie o homogeniczności określonego obszaru i fenomenu kultury. Problem przemian i zmian pojawiał się czasami w badaniach nad sferą symboliczną, choć w tym przypadku są one mniej uchwytne. Zależy to oczywiś­ cie ponownie od tematyki. Tak więc, cieszące się popularnością studia etnologiczne, dotyczące takich zagadnień jak: rytuały rodzinne, charivari i święta publiczne oraz symbole władzy politycznej, doczekały się licznych i dość wyczerpujących opracowań prowadzonych w wielu miejscach i na tyle długo, aby pokusić się o wychwycenie zmian, jakie w nich zaszły. Tę samą tematykę badawczą podjęło niemało historyków, którym było bliskie podejście etiologicz­ ne, jak Jacques le Goff i Jean-Claude Schmitt (1981), Michel Vovelle (1976), Julio Caro Baroja (1979), Marc Bloch (1924; 1983), czy Georges Ravis-Giordam (1976). Co więcej, od czasów pionierskich prac Carlo Giznburga (1976, 1980, 1984), zarysowała się tendencja do studiowania wybranego zagadnienia jak pod mikroskopem, z bardzo bliska, uwzględniając wielość wszelkich typów świa­ dectw i źródeł, które pozwalają w efekcie dotrzeć do „drugiego dna" znaczenio­ wego i historycznego wybranego fenomenu. Ten krótki (i z pewnością nie wyczerpujący) przegląd korzeni postaw, które naznaczyły francuską etnologię symboliczną można wzbogacić o równie krótkie przypomnienie wybranych wydarzeń z historii politycznej oraz społecznej Fran­ cji. Jak zakładam, dostarczyć ono może dodatkowego wyjaśnienia miejsca sym­ boliki (szczególnie religijnej) we francuskiej percepcji społecznej (w tym po trosze naukowej). Najstarsze podejście do sfery symboliki cechowało się tym, że dzieliło spo­ łeczeństwa i kultury na „racjonalne" i „irracjonalne" oraz odnosiło się do form 3 4 2 P r z y k ł a d c y t o w a n y przez Fabre-Vassas i Fabre za Pierre B o u r d i e u (Bourdieu 1980, s. 3). Jak z a z n a c z a j ą autorzy, co prawda Taylorowska koncepcja „ p r z e ż y t k ó w " p r z e ż y ł a się r ó w ­ n i e ż , to jednak inna f o r m u ł a : Braudel'owska „ s t r u k t u r a d ł u g i e g o trwania", b y ł a c h ę t n i e w y k o r z y ­ stywana i stosowana ( z w ł a s z c z a w badaniach r e l i g i i i r e l i g i j n o ś c i ) np. przez Georgesa D u m é z i l a 3 1 badaczy z j e g o k r ę g u (vide: 4 Charivari, del N i n n o 1981, s. 2 9 3 - 3 0 6 ) . c z y l i rytualne tumulty, hałasy, w r z a s k i , o g ł u s z a j ą c e pochody. �118 INGA K U Ź M A symbolicznych jak do „przesądów" prymitywnej umysłowości. Źródła, które je zasiliły wypływały w przeszłości z ruchu oświeceniowego i filozofii prezen­ towanej przez Encyklopedystów. Dokonali oni separacji materii od ducha oraz praxis społecznej i politycznej od rytualnej, magicznej, a zwłaszcza religijnej. Siedząc piśmiennictwo z wieków ubiegłych, historycy etnologii we Francji dostrzegali, jak zmienia się naukowy sposób opisu trybu życia rolniczego, prze­ mysłowego, rzemieślniczego czy kupieckiego. Dzieła, których autorzy wybrali sobie za temat wiodący właśnie życie tych grup przybrały formę normatywnego opisu technik, czynności, konkretnych etapów pracy, analizy uposażenia, itp., całkowicie odchodząc od szukania ich znaczenia w języku, czy wierzeniach (Fabre-Vassas, Fabre 1987, s. 124). W podobny sposób prezentowane były wyni­ ki prac naukowych zgłębiających tajemnice ciała i natury. Jedynie słuszną drogą stała się droga obiektywizmu, często mająca posmak analiz technicznych. Ale w tym czasie (czyli w wiekach X V I I I i XIX) także Kościół katolicki, stojący, co prawda, po stronie przeciwników technicznego i naukowego wyjaśniania zagadek świata, lecz równolegle do „oświeconych" przemawiający głosem swo­ istej ortodoksji ideologicznej, kwalifikował jako przesądy i zabobony praktyki religijne i para-religijne spotykane na wsi. Określane jako „ludowe" w innym nieco rodzaju języka, pozornie bardziej im przychylnego, oznaczały „źródłowe", czy „pierwotne" w porównaniu z chrześcijaństwem jako religią napływową (Froechle-Chopard 1980, s. 33). Od końca wieku X V I I I pisano o chłopie fran­ cuskim jako o swojskim „dobrym dzikim", którego charakteryzować miała czy­ stość, szlachetność odruchów, dzielność i przywiązanie do wartości niezmien­ nych. Ówczesny kler, obcując na co dzień z ludnością wiejską, w swoich tekstach przedstawiał tę grupę jako społeczność o kulturze religijnej heterogenicznej, będącej mieszanką wierzeń przedchrześcijańskich, nakazów i zakazów czerpa­ nych z chrześcijaństwa, lecz w istocie przeciwstawnych i niekonsekwentnych. Emocjonalność i ekspresywność praktyk religijnych, a także modyfikowanie religijnych przepisów według „prymitywnej" logiki owej warstwy społecznej, oceniane były przez Kościół jako „skandaliczne, straszliwie chaotyczne, lekce­ ważące, nieprzyzwoite i niestosowne" (Froechle-Chopard 1980, s. 263). Cechy te traktowano jako typowe dla religijności ludowej. Obie te perspektywy - zarówno charakterystyczna dla francuskich „chłopomanów", jak i dla „oświeconych" ideo­ logów i kleru - prezentowały dwie przeciwstawne odmiany jednego szerszego dyskursu, należącego do „kultury dominującej". Kolejnymi czynnikami, które mogły również zaważyć na takim, a nie innym postrzeganiu symbolicznej i obrzędowej sfery kultury, były sekularyzacja i dechrystianizacja, które rozpoczęły się oficjalnie od zaprowadzenia nowego po­ rządku politycznego po zwycięstwie rewolucji francuskiej. Jednak, jak zauwa­ żało kilku badaczy życia religijnego Francji , podatność na dechrystianizację nie musiała być wynikiem sprzyjania hasłom rewolucyjnym, a efektem ogólnego niskiego stopnia chrystianizacji, jaki cechował populację tego kraju. Jesienią 5 5 Jak wspomniani j u ż Le Bras i Vovelle oraz Jean Delumeau (Baszkiewicz 1993, s. 2 9 7 - 2 9 4 ) . �FRANCUSKA ETNOLOGIA S Y M B O L I C Z N A 119 1793 roku we Francji zostają zamknięte liczne sanktuaria, w tym np. maryjne, powstałe na fali objawień Matki Boskiej w ubiegłych stuleciach (Bouflet, Boutry 2000, s. 61). Są one sprzedawane jako dobra narodowe, a ich wyposażenie rozgrabiono. Duchowni, którzy mieli je pod swoją pieczą zostali rozproszeni, nowy reżim nie zezwolił na pielgrzymki czy procesje. Niektóre świątynie burzy się w tym okresie, ponieważ cudowne miejsca kultu nie są tolerowane przez ideo­ logię, dla której wszelkie przejawy życia religijnego są niczym innym jak „fana­ tyzmem" czy „zabobonem". Oczywiście, akcje te pobudzają przeciwstawną im reakcję. Rodzi się swoisty, oddolny ruch religijnego oporu. Ukrywający się księża odprawiają „białe msze", a życie modlitewne i eucharystyczne prowadzi się potajemnie (Bouflet, Boutry 2000, s. 62-63). Rodzina staje się najważniej­ szym ośrodkiem szerzenia kultu religijnego i wzrasta rola kobiet, jako głównych ewangelizatorek w tej epoce. Claude Langois wprost nazywa to ożywienie życia religijnego w ukryciu, „laicyzacją katolicyzmu", ponieważ pobożność rozkwita pomimo niedostatku księży i zamkniętych kościołów. Ruch religijny przybiera alternatywną formę - prywatną, rodzinną - w porównaniu do dotychczas obowiązującej oficjalnej, sprzed rewolucji, a także wobec wcześniej już pięt­ nowanych przez duchowieństwo „przesądów" ludowych (Baszkiewicz 2000, s. 289). Stanowisko władz wobec poszczególnych przejawów życia religijnego w tym czasie dobrze oddaje fragment raportu administracyjnego sporządzonego w 1796 r. w gminie Saint-Menoux na temat popularności wśród mieszkańców tej gminy tzw. listów z nieba: K o m i s a r z egzekutywy o z n a j m i ł , że w gminie k r ą ż y kopia listu napisanego z ł o t y m i z g ł o s k a m i r ę k ą Boga, k t ó r a nakazuje ś w i ę c i ć niedziele i ś w i ę t a oraz nie p o s t ę p o w a ć zgodnie z n o w y m pra­ w e m pod k a r ą g n i e w u B o ż e g o w postaci gradu, zarazy, g ł o d u i innych n i e s z c z ę ś ć , j a k i e m a j ą s p a ś ć na k a ż d e g o , kto nie da temu w i a r y i nie b ę d z i e r o z p o w s z e c h n i a ł tego listu. K o m i s a r z [ . . . ] n a k a z a ł r ó w n i e ż , aby administracja ogłosiła wszem i wobec, [ . . . ] ż e b y wszyscy obywatele b ę d ą c y w posiadaniu k o p i i takiego listu, o d n i e ś l i je do gminy, oraz że zabrania się przetrzymywania w d o m u , przepisywania i rozpowszechniania ich pod k a r ą s ą d u za kolportowanie pism antyrewol u c y j n y c h , p o d w a ż a j ą c y c h k o n s t y t u c j ę i p o r z ą d e k (Bouflet, Boutry 2000, s. 6 2 - 6 3 ) . Początek X I X wieku przyniósł niewielką poprawę na skutek podpisania kon­ kordatu. Na mocy tego porozumienia Republika udostępniła wiernym i klerowi zamknięte i ogołocone z wyposażenia świątynie. Zanim jednak do tego doszło, sam Kościół przeżywał wewnętrzny konflikt. Trzeba bowiem zaznaczyć, że du­ chowieństwo, podobnie jak reszta populacji, podzieliło się na księży przychylnych reformom kościelnym i religijnym oraz na tych, którzy bronili starego ładu. Kolejnym powodem zaostrzenia się tej polaryzacji stał się projekt Konstytucji Cywilnej Kleru z 1790 r. Zaaprobowana ona została przez większość duchowień­ stwa, w tym przez hierarchów, ale odrzucona z całą stanowczością rok później przez papieża Piusa V I . Przez ten rok bardzo wielu księży złożyło już przysięgę na wierność konstytucji, popierając jej ideały (Baszkiewicz 2000, s. 282-283). Proces laicyzacji toczył się jednak dalej. W latach 1880-1882 został zwień­ czony nakazem nauczania i wychowania w duchu laickim, obowiązującym �120 I N G A KUŹMA w szkołach publicznych, a w roku 1905 ostatecznie oficjalnie ogłoszono odsepa­ rowanie Kościołów od państwa (Virieux 1998, s. 64). Tym samym religia stała się sprawą prywatną. Kościół zetknął się z sytuacją trudną, kiedy to musiał poszukiwać na nowo swojego miejsca w społeczeństwie, stykając się - zwłaszcza na poziomie admi­ nistracyjnym - ze sceptycyzmem, obojętnością, często ledwo tolerowany Roz­ poczęła się „walka o rząd dusz". Ponieważ laicyzacja dość szybko zaczęła przy­ nosić efekty, Kościół musiał skupić się na pozyskiwaniu wiernych, kładąc nacisk przede wszystkim na edukację religijną oraz rozmaite formy organizacji kościel­ nych, służących dobru publicznemu. Szczególnie pierwsza połowa X I X wieku naznaczona była porażką struktur Kościelnych, kiedy to nadal silnie odczuwało się w życiu publicznym napięcie pomiędzy państwem republikańskim, które wkraczało na drogę liberalną, a Kościołem katolickim, sympatyzującym z ideami ancien regime 'u. Katolicy próbujący działać na niwie politycznej z powodu swo­ ich postaw, tak jawnie stojących w sprzeczności z oficjalną ideologią państwa, lecz nie próbujący także wykazać się większym reformatorskim wyczuciem, nie zdołali stać się środowiskiem opiniotwórczym i ważnym. Tym samym stali się grupą bierną - zaledwie przedmiotem państwowej polityki, jawnie antyklerykalnej, a polityka ta z biegiem czasu stała się całkowicie obojętna na sprawy wyzna­ nia i religii. Dodać należy, że również publicystyka folgowała sobie w ocenie zjawisk religijnych. Za przykład może posłużyć jedna z wielu reakcji prasowych na objawienia z La Salette (1846). Opinia publiczna mogła spotkać się z następu­ jącym komentarzem prasy krajowej na temat wizji pastuszków oraz ostrzeżeń o nadejściu nieurodzaju i głodu przekazanych im przez Matkę Boską: Przyznajemy, nawet za c e n ę uznania nas za b e z b o ż n y c h , ż e ten cud nas oburza. Rzucony w sam ś r o d e k kryzysu ż y w n o ś c i o w e g o i paniki, j a k a w y w o ł u j e g ł ó d , taki cud jest z b r o d n i ą ! N i e zatrzymamy s i ę nad n a i w n o ś c i ą doktryn ekonomicznych N a j ś w i ę t s z e j M a r y i Panny. C i , k t ó r z y p r z y p i s u j ą Jej takie s ł o w a , j e d n o c z e ś n i e p r z y p i s u j ą Jej g ł u p o t ę , k t ó r a faktycznie graniczy z cu­ dem. [ . . . ] Te ponure rady powstrzymania się od zasiewania, z a h a m o w u j ą w o l n y handel. P o w i ę k ­ s z a j ą jeszcze bardziej strach przed g ł o d e m , [ . . . ] . N a domiar z ł e g o te z a c h ę t y tak g ł u p i e i g r o ź b y tak straszne dla n i e d o j r z a ł y c h u m y s ł ó w m a j ą s a n k c j ę ś w i ę t o ś c i ; samo N i e b o wspiera s w o i m auto­ rytetem b ł ą d , k t ó r y m o ż e d o p r o w a d z i ć do l u d o b ó j s t w a ( „ C o n s t i t u t i o n e l " , 20. 02. 1847 г., cyt. za: Bouflet, B o u t r y 2000, s. 93). Jednakże - z biegiem czasu - narzucona „prywatność" religii zmusiła środo­ wisko katolickie do wyjścia z impasu, w jakim znajdowało się ono jeszcze w wyżej wzmiankowanym okresie, śniąc na jawie o możliwościach powrotu do sytuacji sprzed rewolucji. Ponieważ było to całkowicie niemożliwe, a nowy stan rzeczy wydawał się już raczej niezmienny, trzeba było poszukać nowych sposo­ bów działania i organizowania życia religijnego. Nieśmiałą restaurację i ożywienie pobożności zaczęto odnotowywać około pierwszego dziesięciolecia X X wieku, a momentem kulminacyjnym stała się I wojna światowa. Paradoksalnie, sytuacja ta spowodowała złagodzenie stosunków pomiędzy Kościołem a Państwem. Lata późniejsze, a przede wszystkim trzydziestolecie pomiędzy 1930 a 1960 rokiem, �121 FRANCUSKA ETNOLOGIA S Y M B O L I C Z N A charakteryzowały się rozkwitem intelektualnym we Francji, co także znalazło odzwierciedlenie w środowisku katolickim . Między innymi takie właśnie przyczyny stricte historyczne złożyły się rów­ nież (obok wielu innych) na kształt metod i koncepcji dotyczących miejsca symbolu oraz religii i religijności w kulturze (w tym tzw. ludowej). Innym elementem stały się koncepcje wystawiennicze realizowane przez pierwsze muzea etnologiczne. U początków pracy muzealnej przywiązywano wielką wagę do odpowiedniej klasyfikacji przedmiotów. Stosowano podział na sferę kultury „materialnej" i „duchowej", którym przyporządkowywano okreś­ lone wytwory, choć definiowanie niektórych przedmiotów jako należących do tej, czy tamtej sfery, musiało z pewnością nastręczać wiele problemów (Fabre-Vassas, Fabre 1987, s. 125). Podział ów nie był jednak rygorystyczny. Łago­ dziły go poszukiwania zabytków reprezentujących rozmaite „tradycje ludowe" i w wyniku tego rozwinęły się niezależne od siebie badania nad artefaktami oraz etnologia „wiedzy ludowej" . To właśnie etnolodzy, którzy skłonili się ku bada­ niom zjawisk z dziedziny muzyki, literatury i plastyki oraz rzemiosła ludowego, przejęli na siebie obowiązek zagłębiania się w sferę symboli. Ta tendencja od­ powiadała ugruntowanemu i powszechnemu poglądowi w kulturze Zachodu, że symbol istnieje w zasadzie tylko na niwie sztuki. Pewnego przełomu dokonały w tej dziedzinie monografie antropologiczne poświęcone określonej społeczności (jak np. praca Juliana A. Pitt-Riversa, The People of the Sierra z 1954 г.), które - poruszając między innymi zagadnie­ nia takie jak: medycyna ludowa, magia oraz święto - wzbogaciły wnioski na temat miejsca zajmowanego przez działanie i myślenie symboliczne w kulturze. Monografia oddawała w najlepszy sposób rolę oraz sens rozmaitych praktyk, umieszczając je we właściwym dla nich kulturowym kontekście. Monograficzne badania w terenie, prowadzone na wzór anglo-saksoński, przekraczały z czasem granice ich tradycyjnego rozumienia i poświęcały wiele miejsca (obok „typo­ wych" dla tego gatunków zagadnień dotyczących struktury społecznej) rozważa­ niom na temat wartości lub stylu życia. Zaczęły zajmować się językiem, ciałem, wierzeniami i rytuałami. Później zaś, w latach 60-tych, 70-tych oraz 80-tych, przybywało autorów, którzy odchodzili od klasycznej struktury monografii, ba­ zującej na wywodach uporządkowanych według hierarchii ważności zagadnień, gdzie na pierwszym miejscu znajdowały się problemy techniczno-ekonomiczne, 6 7 6 N a l e ż y w t y m miejscu w y m i e n i ć filozofów takich j a k , пр.: Gabriel Marcel, Jacques M a r i t a i n , Eduard M o u n i e r , Paul Teilhard de Chardin. 7 Badania na ten temat p r z y j ę ł y f o r m ę subdyscyplin etnologicznych, takich j a k etnozoologia, etnobotanika, etnoekologia, itp. S ł u s z n i e jednak z a u w a ż a j ą Fabre-Vassas i Fabre, że p o d z i a ł ten oddaje j e d y n i e arbitralny punkt widzenia e t n o l o g ó w , k t ó r z y w e d ł u g takiego klucza p o r z ą d k o w a l i ż y c i e badanych grup i kultur. N i e jest b o w i e m oczywiste, czy grupy te d o k o n y w a ł y b y tej samej specyfikacji tzw. ś w i a t a natury, w k t ó r y m żyją i k t ó r y m p o s ł u g u j ą się, co etnolodzy. Poza t y m , specyfikacja ta p o d ą ż a u t a r t y m torem odseparowania od siebie w a r s t w y w i e r z e ń religijnych i magicznych od zasobu w i e d z y empirycznej, niemal przyrodniczej, w znaczeniu a k a d e m i c k i m zachodnim, r ó w n i e ż na s p o s ó b akademicki zachodni (Fabre-Vassas, Fabre 1987, s. 126). �122 INGA KUŹMA a na ostatnim - dotyczące wierzeń i obrzędów. Etnolodzy tacy koncentrowali się na jednym zagadnieniu, jak np. śmierć bądź stosunki między płciami, a następnie czynili z tego problemu zwornik wszelkich innych kwestii i zagadnień, z jakimi spotykali się w badanej kulturze czy społeczności (Fabre-Vassas, Fabre 1987, s. 127 ). Jako „społeczność" - co szczególnie wyraźne stało się od lat 70-tych i 80-tych XX w. - zaczęli rozumieć bardzo wąskie populacje, jak np. sympa­ tyków jakiegoś klubu sportowego, mieszkańców osiedla, pracowników jednego zakładu pracy, campus studencki, itp. (vide: Bromberger 1997, s. 301 ). Tenden­ cja ta utrzymuje się do dziś. Tym samym, wkraczamy na teren kolejnego, współczesnego podejścia do pro­ blematyki symbolu. Podejście to oczywiście zmienia się ciągle i nie jest jednolite. Sens pojęcia „symbol" przestał być wąsko rozumiany, co polegało na wiązaniu go ze ściśle określoną grupą przedmiotów powiązanych z równie ściśle wydzie­ lonymi czynnościami i działaniami. Przestał być także wiązany z określonym typem kultury, takim jak „ludowy", czy „tradycyjny", jako „typowy" dla nich - przekładający się wręcz na charakteryzujący je sposób myślenia („symbolicz­ ny", „religijny"). Stało się tak również dzięki szerokiej dyskusji na temat, czym jest rytuał oraz obrzęd. Jedną z pierwszych konkluzji, która dość szybko pojawiła się w wyniku tej debaty, była propozycja jak najszerszego rozumienia tych terminów i nieograniczania ich wyłącznie do sfery religijnej czy magicznej. Trzy przykłady, które chciałabym tu przytoczyć, są „typowymi" dla badań symbolicznej warstwy kultury współczesnej. Najlepiej także o d d a j ą - j a k sądzę - wyzwolenie się od stereotypowego naukowego myślenia o znaczeniu i procedurze badawczej prak­ tyk religijnych. Szczególnie zaś tych, które składają się na ryt Kościoła katolic­ kiego. Aby dostrzec przemianę w spojrzeniu naukowym i w sposobie badania tej sfery symbolicznej, należy mieć na uwadze - w celu dokonania porównania - to, co zostało już wspomniane powyżej o kierunku interpretacji form i treści poboż­ ności katolickiej, jaka dominowała w starym paradygmacie nauki. Interpretacja ta bazowała na ocenach negatywnych praktyk religijnych katolickich, które - przeżywane przez wybrane warstwy społeczne (a badania koncentrowały się w większości na przejawach życia religijnego „kultury ludowej") - okazują się być całkowicie „irracjonalne", co przejawiało się w „deformowaniu" prawd wiary i obyczajów kościelnych na kształt magii czy „guseł". Miało to zresztą wynikać z reguł rządzących „kulturą ludową" (lub „typu ludowego"), która kul­ tywowała te praktyki według swoistej logiki. Jak już zostało powiedziane, okreś­ lenie „ludowość" pociąga za sobą zredukowanie podmiotu tak opisywanego do określonej warstwy społecznej, co pociągało za sobą przyjęcie założenia, że war8 9 8 D o tej grupy e t n o l o g ó w z a l i c z y ć m o ż n a Yvonne Verdier i Francoise Zonabend. 9 Zagadnienie to dobrze ilustruje p r z e j ś c i e z a i n t e r e s o w a ń etnologii francuskiej od perspekty­ w y szerokiej, r o z l e g ł e j , o g ó l n o t e o r e t y c z n e j , d o t y c z ą c e j raczej s p o ł e c z e ń s t w pozaeuropejskich lub d u ż y c h w a r s t w s p o ł e c z n y c h , do t e m a t ó w „ m a ł y c h " , t r a k t o w a n y c h z bliska, osadzonych w ż y c i u codziennym, k t ó r e toczy s i ę na n i e w i e l k i m obszarze, nawet na n a j b l i ż s z y m (vide: Bromberger 1997, s. 2 9 4 - 3 1 1 ; Bromberger 1987, s. 6 7 - 9 4 ) . podwórku �FRANCUSKA ETNOLOGIA S Y M B O L I C Z N A 123 stwa ta dysponuje równie swoistą kulturą. Jest to warstwa i kultura „niższa", czyli - stosując język bardziej reformatorski i demitologizujący rozmaite zafał­ szowania ideologiczne - kultura „wykluczonych". Nawet jeśli zastąpiłoby się to określenie innym, takim jak „kultura typu ludowego", w zasadzie nie można uniknąć takiej perspektywy badawczej, która z góry kwalifikuje wybrane zjawi­ sko religijne jako element zbioru zamkniętego zwanego „kulturą typu ludowe­ go". Różni się ona od zakresu terminu „kultura ludowa" tylko tym, że jej cechy (te same jednak w tym i tamtym zbiorze) mają zdolność „przenikania" bądź bycia „zapożyczanymi" przez inne „typy kultur". Pomiędzy tymi terminami: „kultura ludowa" oraz „typu ludowego", nie występuje ani różnica ilościowa, ani odnosząca się do ich natury, lecz różnica jakościowa. „Kultura ludowa" bowiem jest sztucznym tworem utworzonym na potrzeby badań, rodzajem skamieliny naukowej. „Kultura typu ludowego" zaś, powstała z tych samych pierwiastków, co jej siostra, tyle że nie występuje w jednym bloku, a w postaci odprysków, które można znaleźć to tu, to tam (co miałoby dowodzić dynamicznego kształ­ tu kultury, w przeciwieństwie do struktury statycznej, której częścią składową byłaby „kultura ludowa"). Omówione poniżej badania uczyniły punktem wyjścia dla intepretacji i zrozu­ mienia wybranych fenomenów stricte religijnych (jak msza i Pierwsza Komunia) oraz zjawiska wyrosłego na gruncie obrządku religijnego (rytuał pochówkowy), znaczenie i wagę rytuału „jako takiego". Nie koncentrowały się na wyjątkowości czy specyfice zachowań kultowych w taki sposób, by przypisać je do takiego czy innego „typu kultury" lub „typu religijności" (a nawet wyjaśnić ich specyfikę). Nie interesowało ich uchwycenie kolejnego z rzędu fenomenu kultury, który po­ twierdzałby żywotność lub modyfikacje wartości konstytutywnych dla istnienia i specyfiki religijności „typu ludowego", a w myśl założeń przyświecających teorii posługującej się pojęciem „typu", taki rodzaj pobożności może występo­ wać wśród przedstawicieli środowisk nie mających nic wspólnego z „ludowoś­ cią" w potocznym rozumieniu, vide: udział w pielgrzymkach, odpustach, kult kalwarii, „cudownych" obrazów, itp. Praktykują oni właśnie te formy, „ludowe" ze swojej „natury", na równie „ludowy" sposób (co opisywali - przywoływani powyżej - le Bras, Cholvy, czy Pannet). Badaczy interesował rytuał w tej, a nie w innej postaci jako rytuał właśnie oraz to, czy jest to jeszcze rytuał, jak jego forma ma się do jego znaczenia i jak można go badać i rozumieć. Pierwszy przykład zaliczyć można do opcji, która rozumie rytuał jako praktykę komunikacyjną, opierając się na analizie pochówków tzw. tradycyjnych oraz nowego typu zespołu zachowań pogrzebowych i żałobnych, jakie pojawiać się zaczęły w związku z coraz liczniejszymi pogrzebami chorych na AIDS (Cuisenier 1998, s. 10-19). Przebiega on w ściśle określonych ramach, rządzą­ cych zachowaniem, gestami, emocjami itp. Dzieje się to na mocy umowy („kodu", „szyfru") przyjętej przez uczestników tej praktyki i wymiany ko­ munikacyjnej, która - równolegle - w trakcie swojego przebiegu jest rozszy­ frowywana, „podważana". Słowa spełniają tu najważniejszą rolę - performatywną, co dostrzec można najlepiej - według ujęcia, ku któremu przychyla się �124 INGA K U Ź M A Jean Cuisenier - na przykładzie praktyk pogrzebowych. Wszelkie słowne lamen­ tacje, śpiewy, przebieg wspomnień o zmarłym, teksty religijne lub inne teksty kulturowe świeckie konstruujące ów ryt (np. zgodnie z wolą zmarłego, który mógł życzyć sobie, aby podczas pogrzebu odegrano taki bądź inny utwór mu­ zyczny albo, by ktoś z bliskich zadeklamował ulubiony utwór najlepiej wyraża­ jący jego uczucia wobec zmarłego, itp.) odnoszą się do pewnego „mitu", podsta­ wowego dla tego rodzaju rytuału. Jest to „mit" opowiadający o podróży umarłego na tamten świat, bo niczym innym są owe formy pożegnania go przez żywych. Nawet nowe zwyczaje pogrzebowe, pojawiające się z okazji coraz liczniejszych w pewnych latach pochówków chorych na AIDS, nie odbiegają od owego „tradycyjnego" sensu. Choć określane są jako „nowe rytuały", to nowość ich polegałaby jedynie na tym, że nastąpiła zmiana w formie pochówkowej. Po­ nieważ, być może, zastane i utarte ceremonie przestały satysfakcjonować tych, którzy zamawiali pogrzeby. Stały się „nieme" na poziomie formy - tym samym przestał być czytelny ich przekaz i dlatego zaczęto wymagać oraz proponować nową formułę. Nie zmieniło to jednakże celu, któremu służą. Rytuał pogrzebo­ wy, będący jednym z najważniejszych rite de passage, służy skonstruowaniu „vita", jak nazywało się w opowieściach hagiograficznych opowiedziany w for­ mie historii fabularnej życiorys świętego (Cuisenier 1998, s. 17). To, co dokonu­ je się podczas pochówku i żałoby, to ubranie w ramy narracji (z początkiem, rozwinięciem i końcem) wspomnień, pamiątek, dokonań, słów, zachowań, syl­ wetki, itd., zmarłego. Należy jego życiu nadać kształt pewnej historii, opowieści, co w ostateczności nadaje mu sens. Sens ten mógłby być wypełniony bardzo wieloma znaczeniami, a szczególnie gorzko to brzmi, gdy rozpatruje się przy­ padki śmierci chorych na AIDS. Inną koncepcję proponuje Laurence Hérault (Hérault 1996), która zajęła się rytuałem na przykładzie ceremonii Pierwszej Komunii w departamencie wandejskim (skupiając uwagę na dziesięciu parafiach z północnej części Wandei, w regionie zwanym Haute-Bocage ). Interesują j ą najbardziej prawa wewnętrzne rządzące rytuałem, a szczególnie modyfikacjami i manipulacją elementami skła­ dających się na niego, zwłaszcza jeśli przechodził on zmiany na przestrzeni czasu. Hérault zgadza się, iż tym, co przesądza o przekonaniu, że mamy do czynienia z rytuałem jest jego sens, który - nawet w sytuacji zmiany pewnych elementów „zewnętrznych" (gestów, zachowań, tekstów, itp.) - adoptuje oraz „inkorporuje" je bez uszczerbku dla siebie. Jednak Hérault, w przeciwieństwie do Cuisenier, nie jest pewna, czy modyfikacje te nie odbijają się na przesunięciu znaczenia rytuału. Jak to sprawdzić? A przede wszystkim, gdzie to znaczenie jest „uplasowane"? Kto ma do niego dostęp? 10 11 1 0 Badaczka pracuje j a k o w y k ł a d o w c a etnologii r e l i g i i w Institut d ' E t h n o l o g i e M é d i t e r r a n n é e et Comparative w Aix-en-Provence. 11 Ten m i k r o - r e g i o n odpowiada stereotypowym w y o b r a ż e n i o m na temat Wandei: p r o w i n c j i dawniej rojalistycznej, kontrrewolucyjnej, a obecnie s y m p a t y z u j ą c e j z p r a w i c ą , zamieszkanej przez k a t o l i c k ą w i ę k s z o ś ć , gdzie rozwija się p r z e m y s ł tekstylny na bazie X V I I - i X V I I I - w i e c z n y c h warszta­ t ó w tkackich oraz rolnictwo na w i e l k i c h fermach uprawno-hodowalnych ( H é r a u l t 1996, s. 13-14). �FRANCUSKA ETNOLOGIA S Y M B O L I C Z N A 125 Jak sama zauważa we „Wstępie", Pierwsza Komunia była stosunkowo zanied­ bana przez etnologów, a niemal zupełnie pozostawiona na uboczu przez folklo­ rystów, jako że kojarzona jest przede wszystkim z obrządkiem stricte kościelnym i religijnym, gdzie niezbyt dużo da się zgromadzić materiału „etnograficznego" lub „folklorystycznego". Nawet jeśli etnolodzy przyglądali się bliżej tej ceremo­ nii, to jedynie jej momentom najbardziej świeckim, pozostawiając na uboczu elementy ściśle liturgiczne i religijne, choć to one przede wszystkim składają się na ten rytuał. Hćrault pragnęła przyjrzeć się uważnie, jak zmiana dotycząca udzielania Pierwszej Komunii w przepisach kościelnych na przestrzeni ostatnich dziesięcioleci X X wieku przyczyniła się do zmiany lub transformacji organizacji tych uroczystości (będących „świętem wiary" o charakterze inicjacyjnym, zali­ czonych przez autorkę do rite de passage), nie tylko przecież na niwie kościel­ nej, ale także świeckiej, rodzinnej, itp. Hćrault odnotowała wiele elementów odróżniających organizację przebiegu Pierwszej Komunii w każdej niemal z dzie­ sięciu parafii. Najbardziej zainteresowało ją, jaki sens ogólny (czyli zasadniczy i niezmienny rdzeń obudowany wariantami oraz modulacjami lokalnymi i histo­ rycznymi) ma ten rytuał w oczach jego uczestników i przy ich udziale. Uczest­ nicy bowiem są nie tylko „aktorami" biorącymi w nim udział, ale także tworzą go i w określony sposób pojmują. Dlatego ich perspektywa jest ważna. Hćrault przypomina, że niemal wszystkie studia etnologiczne poświęcone rytuałowi zakładają - jako pierwszy krok w jego badaniu - sporządzenie opisu oraz póź­ niejszą jego analizę po uprzedniej obserwacji. Następnie badacz z reguły wydo­ bywa z tego opisu elementy według niego kluczowe dla zrozumienia tego, czego był świadkiem i dokonuje ich interpretacji szczegółowej (tak między innymi pracował Victor W. Turner i George Bateson). Nie można jednak zapominać, że większość tej pracy polega na rekonstrukcji, która zbudowana jest z obserwacji i opowieści. Na te ostatnie składają się „spisy inwentarza", czyli wyliczenie - według pewnego schematu - elementów składających się na ryt oraz „opo­ wieści wymyślone". Są one fabułami opowiadającymi to, co - wydawałoby się - miało miejsce podczas rytuału, również według wersji jego uczestników, a me wyłącznie kogoś z zewnątrz, jak badacz. Co ważne - jak sama to zaobserwowała podczas swoich badań - opowieści zebrane od uczestników mówią z reguły o tym, co powinno mieć miejsce, nato­ miast niemal nic na temat akcji, w jakiej przed chwilą brali udział. Jest to rów­ nież charakterystyczne dla postawy etnologa, który poprzez umieszczenie wszel­ kich możliwych szczegółów i detali na temat tego, jak było „tam i wówczas" (jak u V.W. Turnera o Ndembu; vide: Turner 1990 ) obnaża ambicje dotarcia do „idei" rytuału, jego istoty i sensu, bez względu na wszelkie „zakłócenia", mody­ fikacje i wersje opowieści (nawet będąc je w stanie zarejestrować posługując się źródłami historycznymi). Rytuał zaś - jak podkreśla Hćrault - nie jest zjawi­ skiem samym w sobie, ale wytworem konkretnych jednostek, które biorą w nim 12 1 2 Pierwsze w y d a n i e p r z y w o ł a n e j w t y m miejscu pracy V.W. Turnera m i a ł o miejsce w 1969 r. w U S A , z a ś rok 1990 odnosi s i ę do j e j pierwszego wydania francuskiego. �126 INGA K U Ź M A udział, formują go oraz całej grupy, która jest jego nadrzędnym dyspozytariuszem (w przypadku Pierwszej Komunii jest nim Kościół katolicki). Perspektywa ta zbiega się (przynajmniej w tym jednym punkcie) z ujęciem zaprezentowanym przez Alberta Piette'a w jego pracy, która poświęcona jest innej ceremonii Kościoła katolickiego, jaką jest msza (Piette 1999) . Generalnie jego zainteresowania koncentrują się na formach zwykłych, „banalnych", wcale nie „świątecznych", katolicyzmu i życia religijnego katolików. Aspekty, które najbardziej go w nich interesują, to uaktualnianie treści religijnej, społecznej i teologicznej w ramach określonej struktury symbolicznej, emocjonalnej i reflek­ syjnej na temat obecności i istnienia Boga. A według założeń o performatywnym charakterze rytuału, Bóg jest obecny w tym rytuale. Pytanie: jak jest obecny? Dla Piette'a horyzontem wyjaśniającym i porządkującym tak złożoną strukturę jak msza jest określona kultura. Co więcej, specyficzną „kulturę" będzie repre­ zentować już sama wspólnota wiernych, uczestniczących we mszy i w życiu swo­ jej parafii, organizujących przebieg i rytm swojego lokalnego życia religijnego. Ta „kultura" jest swoistą syntezą wielu indywidualnych składników. Szczególnie intrygujący jest sposób obecności wiary w Boga i Jego uobecnia­ nia się podczas mszy dla wiernych. Piette wyróżnia trzy najważniejsze momenty, kiedy Bóg obecny jest we wspólnocie. Po pierwsze, podczas modlitwy początko­ wej i końcowej, kiedy to słowa kierowane są bezpośrednio do Niego. Po drugie, w sposób mniej bezpośredni, kiedy to ludzie poświęcają swój czas na działalność na rzecz religijnej wspólnoty i robią to nie tylko dla siebie, ale i dlatego, że wierzą w Boga, a wspólnota ma za cel Go chwalić, służyć Mu, oddawać Mu cześć, świadczyć o Jego istnieniu. Bóg jest więc przywoływany przez tę działal­ ność. W pewien sposób to także jest „performatyw" - działając w tym celu po­ świadcza się, że Bóg jest i jest obecny wśród nich i dla nich. Po trzecie, w równie mało bezpośredni sposób, jak wymieniony powyżej - za pośrednictwem wszel­ kich kwestii organizacyjnych, które poprzedzają włączenie Boga w działalność w ramach rytu. Trzeba bowiem odpowiedzieć na pytania, „kto, gdzie, kiedy, jak", by stworzyć ramy symboliczne, społeczne, przestrzenne i czasowe dla wejścia w nie Boga. Bóg, który uobecnia się podczas liturgii, robi to na wiele sposobów. Obecny jest w przedmiotach sakralnych oraz w relacjach, jakie panują pomiędzy wiernymi. Oprócz tego, to On stoi na straży określonych reguł i choć sam je powołał, to nie przekracza ich. W pewien sposób wierni mają więc do czynie­ nia z „gramatyką mediacji". Bóg podczas liturgii jest, ale nie w sposób raz na 13 1 3 N a z w i s k o tego etnologa wydaje s i ę b y ć reprezentatywne, p o n i e w a ż jest on j e d n y m z czo­ łowych antropologów zajmujących się kulturą religijną, Studiów Interdyscyplinarnych F a k t ó w Religijnych członkiem francuskiego Centrum ( w ramach C N R S - E H E S S ) . I n n i badacze francuscy z a j m u j ą c y s i ę t ą d z i e d z i n ą , p r a c u j ą c y w r ó ż n y c h o ś r o d k a c h , k t ó r y c h nazwiska r ó w n i e ż warto w s p o m n i e ć , to: Elizabeth Cl averie, Jean-Pierre A l b e r t , Giordana Charuty, Claudine Fabre-Vassas. Obecnie ich prace w n o s z ą z r e g u ł y n a j w i ę c e j do z a g a d n i e ń r e l i g i j n o ś c i , sacrum, sym­ b o l u czy r y t u a ł u w badaniach etnologicznych, c h o ć nie s p o s ó b p o m i n ą ć t a k ż e Daniele H e r v i e u - L é g e r (socjolog r e l i g i i przy C N R S ) - znanej z p r z e t ł u m a c z o n e j na j ę z y k p o l s k i pracy jako pamięć ( K r a k ó w 1999). Religia �FRANCUSKA ETNOLOGIA S Y M B O L I C Z N A 127 zawsze dany. Cały układ mszy polega na przedstawianiu i przywoływaniu Go od nowa, tak jakby pomimo tego, że jest, nie było Go jednak. Jego obecność polega na „egzystencji sytuacyjnej": istnieje i objawia się w interakcjach wertykalnych (pomiędzy Nim a ludźmi) oraz horyzontalnych (pomiędzy ludźmi). Po przeanalizowaniu działań, słów, zachowań i refleksji samych wiernych na temat ich stosunku do obecności Boga, Piette konstatuje, że performatywność rytuału mszy należałoby przedefiniować. „[...] To, że parafianie wierzą w istnie­ nie Boga, jest oczywiste. Tak samo, gdyby skonstatować, że miłośnik piłki noż­ nej kocha piłkę nożną. [...] uczyniliśmy jednak z tego punkt wyjścia dla badania etnologicznego pewnego działania w toku [jak msza i życie parafialne - 1.К.]. Tak długo jak przedmiotem naszego zainteresowania były działania konkretne, stwierdzaliśmy że ich treść (np. mszy rezurekcyjnej, czy przekonanie o „praw­ dziwej obecności", itp.) są poddawane autorefleksji i często przewija się wątek ironii, scep-tycyzmu, ubolewania, że nie jest się ostatecznie przekonanym do prawd wiary, zaprzeczanie samemu sobie, «zła wiara» lub nawet przekonanie, że wszystko to i tak nie jest ważne. Ogólnie, że prawdziwa wiara i religia są «gdzie indziej». Jednakże, ani praktyki, ani słowa i postawy, nie dostarczyły argumentu, że mieliśmy do czynienia z jakąś specyficzną mentalnością [religijną - 1.К.]. [...] Żaden etnograf na naszym miejscu nie mógłby stwierdzić, że wystę­ powały elementy percepcji bądź uczuciowości zupełnie wyjątkowe i odmienne [ . . . ] . " (Piette 1999, s. 264). Ta koncepcja uzupełnia teorię rytuału, którą zaproponował Piette (1993, s. 307-312). Rytuał jest pewnego rodzaju siatką „interwałów" nałożoną na zwykły, codzienny bieg życia. Cechuje się on ambiwalencją i mediacyjnością, wynikającą z tego, że jego natura jest „dialektyczna" - zawieszona pomiędzy tym, co co­ dzienne, a tym co nie-codzienne. Wymaga to oczywiście wyraźnie zaznaczanych „granic" czasowo-przestrzennych, których rytuał nie może przekraczać. Oscyluje on ciągle na granicy podwojonego meta-dyskursu, tzn. cechuje się założeniem, że „mamy do czynienia z rytuałem", a więc z czymś, co w pewien sposób odnosi się do sacrum, a zatem to, co się dzieje w jego ramach, jest działaniem „na serio". Z drugiej jednak strony, „wszystko jest grą", ponieważ działania rytualne cechują się swoistą negacją zachowań codziennych. Można powiedzieć, że choć są ich niby-lustrzanymi odbiciami, to jednak nie są symetryczne. Rytuałowi towarzyszy zawsze - w myśl propozycji Piette'a - nadwyżka, ale i zarazem pewien niedosyt znaczenia. Jakby jego natura wymykała się temu, co mieścić powinny w sobie signifiant i signifić. Będąc rodzajem gry, rytuał jest czymś wię­ cej, choć zarazem czymś mniej. Wyraża się to poprzez negowanie lub zawieszanie znaczeń oraz znaków. Towarzyszy temu nieustanny proces konotacyjny, prowa­ dzący do powstania polisemiczności. Choć, jak Piette zaznaczył wcześniej, działa­ nia rytualne nie są prostym, lustrzanym odbiciem codzienności, to jednak odbijają ją, sublimując, deformując bądź krytykując. Rytuały są swoistymi meta-strukturami codzienności, poddającymi ją pod dyskusję i refleksję (zwłaszcza jej „oczy­ wistość" i „normalność"). Co ważne, rytuał zakłada w pewien sposób, ze wzglę­ du na swoją naturę mediacyjną, próbę uchwycenia tego, co niewyrażalne lub �128 INGA K U Ź M A nieuświadamiane. Jest niby-performance'em o ściśle określonej strukturze. Jego cechą jest także pobudzanie emocjonalności, która może osiągać maksymalne rozmiary, choć wymaga również zachowania równowagi i dystansu (ani zbyt wielkiego, ani zbyt małego) wobec dziejących się wydarzeń. * * * Podsumowując przedstawione w tekście tendencje, opcje, dyskusje i ewo­ lucję poglądów związanych z „symbolem", sposobami jego badania, ogólnie - z wszystkim tym, co wiąże się z francuską etnologią symboliczną, należy zastrzec po raz kolejny, że jest to jedynie próba pewnej systematyki jej zaintere­ sowań i historii. Jest to spojrzenie z oddali - zwłaszcza jeśli chodzi o perspekty­ wę syntetyzującą, ale zarazem z bliska - gdy prezentowane są wybrane teksty i prace. Szczególny nacisk położono na przedstawienie tekstów dotyczących form religijności katolickiej oraz francuskich kolei losu „kultury ludowej". Ma to słu­ żyć przyjrzeniu się warsztatowi i sposobowi interpretacji zagadnień swojskich również dla naszego podwórka. Trudno powiedzieć, aby etnologia symbolicz­ na we Francji wyprzedzała w czymś szczególnie pokrewne jej dyscypliny z innych krajów. Oprócz nazwisk takich już klasyków jak Marcel Mauss, Claude Lévi-Strauss czy Émile Durkheim, nie mamy do czynienia na co dzień z francu­ skojęzycznymi przedstawicielami tej dyscypliny. Z tego krótkiego szkicu wyłania się obraz heterogeniczny (którego rozwój przypomina z pewnością pytania i za­ strzeżenia wysuwane przez naszych rodzimych specjalistów na podobne tematy w podobnym czasie). Dlatego nie można mu odmówić pewnej specyfiki, która charakteryzowałaby się wyraźnym oderwaniem badań nad określonymi formami pobożności (jak msza, pierwsza Komunia czy pochówek) od korzeni „ludowych" (bądź „typu ludowego"), czy „wiejskich" vel „tradycyjnych" oraz korzystaniem z narzędzi badawczych innych dyscyplin. Warto podkreślić, że badania nad szeroko rozumianą sferą symboliczną nie ograniczają się do jej interpretacji wyłącznie pod kątem tzw. kulturowym. Nie brakuje również w tych badaniach spojrzenia tzw. społecznego, niezbędnego - w myśl takich właśnie założeń - do zrozumienia jakiegoś wybranego feno­ menu w jego specyficznym i nawet wąskim zakresie występowania. Istotne jest podjęcie próby ogarnięcia rzeczywistej całości kontekstu danego zjawiska. Ów „społeczny" wymiar otula - jak miąższ pestkę owocu - aspekt i sens „kulturowy", ponieważ aby zrozumieć co znaczy i jak znaczy ten czy inny feno­ men symboliczny trzeba go ściśle powiązać z tym, gdzie, kiedy i w jaki sposób oraz dla kogo, nabiera on znaczenia. 14 1 4 Z a c h o w a ł a m d o s ł o w n e t ł u m a c z e n i e nazwy tej d y s c y p l i n y z j ę z y k a francuskiego, ponie­ w a ż we Francji w o w i e l e mniejszym n a t ę ż e n i u w y s t ę p u j e t e r m i n „ a n t r o p o l o g i a " obdarzony roz­ m a i t y m i o k r e ś l e n i a m i . M a m y w i ę c raczej do czynienia z „ e t n o l o g i ą miasta", „ e t n o l o g i ą r e l i g i i " , „ e t n o l o g i ą w s p ó ł c z e s n ą " , itp. �129 FRANCUSKA E T N O L O G I A S Y M B O L I C Z N A LITERATURA Baszkiewicz rewolucji Bloch J. 1993, Nowy człowiek, francuskiej, M . 1983, Les wis thaumaturges, Bouflet J., B o u t r y Bourdieu - nowy świat. Mitologia 1980, Le sens pratique, rzeczywistość critique Objawienia sociále Matki Bożej, dujugement, Warszawa. Paryż. Paryż. C. 1987, D u grand au petit. Variations des é c h e l l e s et des objets d'analyse dans l'histoire r é c e n t e de l'ethnologie de la France, [ w : ] Ethnologie pays de langue allemande, - i Paryż. P. 2000, Znak na niebie. P. 1979, La distinction, Bromberger nowy naród, Warszawa. en miroir. La France et les I . C h i v a (dir.), U . Jeggle, P a r y ż , s. 6 7 - 9 4 . 1997, L'ethnologie de la France et ses nouveaux objets, Ethnologie franjáis e, t. X X V I I , nr 3, s. 2 9 4 - 3 1 1 . Caro Baroja С h о 1 vy J. 1979, Le carnaval, populaire, Cuisenier del Paryż. G. 1976, L e catholicisme populaire en France au X I X е s i é c l e , [ w : ] Le christianisme B . Plongeronet, R. Pannet (dir.), P a r y ż , s. 199-224. J. 1998, Ceremonial ou rituel?, Ethnologiefrancaise, Ninno t. X X V I I I , z. 1, s. 10-19. M . 1981, Les trois functions á G u b b i o , [ w : ] Cahier Dumézil, pour un temps. Georges P a r y ż , s. 293-306. Fabre-Vassas С, Fabre D . 1987, L'ethnologie du symbolique en France: situation et perspectives, [ w : ] Ethnologie en miroir. La France et les pays de langue allemande, I . Chiva, U . Jeggle (dir.), P a r y ż , s. 123-138. Froechle-Chopard siecle, Ginzburg C. 1976, II fromaggio Ginzburg C. 1980, Les (XVT-XVIP Ginzburg Hérault G off Pannet Piette oriéntale е au XVIII nocturnes, sorcellerie en Vendée, avril agraires en Frioul Lagrasse, Verdier . 1996, La grande (25-27 15 del '500, T u r y n . et rituels 16 siecles), communion. ESC, t. 2, s. 3 4 1 - 3 5 4 . Transformations et actualités ďune ceremonie Paryż, 1981, Le charivari. 1977) par VEHESS R. 1974, Le catholicisme Actes de la table ronde organisée en Europe, A . 1999, La religion Ravis-Giordani á et le CNRS, P a r y ż - L a H a y e - N e w York. populaire, Paryż. A . 1993, L a r e l i g i o s i t é dans les rituels collectifs contemporaines, [ w : ] Ethnologie faits religieux Piette en Provence e i vermi. II cosmo di un mugnaio batailles J., S с h m i 11 J. -C. (ed.) Paris populaire C. 1984, Presomptions sur le sabbat, Annates L. catholique le M . - H . 1980, La religion Paryż. des N . Belmont, F. Lautman (dir.), P a r y ż , s. 3 0 7 - 3 1 2 . de pres, Paryż. G. 1976, „ L ' a l t a p u l i t i c a " et la „ b a s s a p u l i t i c a " . Valeurs et comportements C politiques dans les c o m m u n a u t é s villagoises corses ( X I X - X X C siecles), Etudes rurales, R. 6 3 - 6 4 , s. 171-189. Turner Virieux V. W. 1990, Le phénomene J. y p a r a í t , [ w : ] Marie V o v e 11 e rituel. Structure 1998, L ' é p o q u e contemporaine M., M e y e r en Basse Auvergne, M., R u a (XIX et сontre-structure, е (pr. zb.), Puy-de-Dome, s. 6 2 - 7 1 . D . 1976, Les méthamorphoses 1750 á 1820, P a r y ż . 5 6 Paryż. е et X X siecles): bien plus mariale qu'eile Wydanie pierwsze we Francji w 1980, w Polsce w 1989 r. Pierwsze w y d a n i e we W ł o s z e c h w 1966 r. de la fete en Provence de �130 INGA KUŹMA INGA KUŹMA A S H O R T O U T L I N E OF T H E H I S T O R Y A N D P R O B L E M S OF F R E N C H S Y M B O L I C E T H N O L O G Y Summary The author aims at presenting tendencies, options, debates and e v o l u t i o n o f approaches con­ cerning the n o t i o n o f "the s y m b o l " , ways o f studying s y m b o l i s m , briefly speaking everything that is connected w i t h the French symbolic ethnology. The article is j u s t an attempt to systematize the history and m a i n interests o f this discipline i n France. Symbolic ethnology i n France has been constituted by its m a i n subject: the category o f the complex symbolic forms: r i t u a l , holiday, ceremony and narrative. I t has undergone an evolution i n a "double" aspect. First, there was an essential change o f the general paradigm concerning essence and objectives o f scientific cognition, (decline o f the Enlightenment paradigm).Then there were " i n t e r n a l " changes w h i c h expressed themselves i n debates on denotation o f the concepts o f " s y m b o l " , " r i t u a l " , " f o l k c u l ­ ture" " t r a d i t i o n a l " or " f o l k " or "peasant" culture (as u n t i l the end o f the 1980ies the studies o f the above mentioned problems and concepts were closely connected). I n this article particular emphasis has been put on w o r k s concerning forms o f Catholic r e l i ­ giousness ( by A l b e r t Piette, Laurence Herault and Jean Cuisenier w h o studied new contemporary forms o f funeral ceremonies).The author is also presenting texts showing changing denotations and significance o f the concept o f " f o l k culture". She tries to explain research methods and inter­ pretations o f the French authors: Robert Pannet, Gerard Cholvy, Marie-Helene Froechle-Chopard, Christan Bromberger, Daniel Fabre, Claudine Fabre-Vassas. We can't say that French symbolic ethnology is much ahead o f the related disciplines in other countries. I n Polish social sciences the "classic" names o f French ethnologists- M a r c e l Mauss, Claude Levi-Strauss and E m i l e D u r k h e i m are w i d e l y k n o w n . Nevertheless, apart from them, the names o f the French- language representatives o f our discipline are not mentioned very often i n Poland. The authors chosen to this article represent the more important French research centers and deal w i t h the studies on r e l i g i o n and religiousness. This short outline shows us a homogenous image. I n the development o f the discussed approach many problems and reservations have been appearing resembling those put forward by Polish ethnologists w i t h reference to similar subjects. Specific for this k i n d o f ethnological approach is, that " f o l k culture" (or: ''culture o f folk type") is not identified w i t h "peasant culture", "rural culture" any more. French symbolic ethnology studies ritual forms w h i c h are seemingly stride liturgie (particular religious acts o f R o m a n Catho­ lic Church). I n their studies they j o i n the interpretation and explanation o f the " s o c i a l " and " c u l ­ t u r a l " dimensions o f the phenomena belonging to the " s y m b o l i c sphere" o f particular cultures and societies. Translated by Anna Kuczyńska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3a0415f65241a8c8e31b869f22fe7cae.pdf c248ae6d3f60adeb42dd6c2bfe0b04d7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1746 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1616 Title A name given to the resource Globalizacja - proces i próby jego opisu przez nauki o społeczeństwie / ETNOGRAFIA POLSKA 2004 t.48 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2004 t.48, s.57-80 Creator An entity primarily responsible for making the resource Drozd-Piasecka, Mirosława Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska" i . X L V I I I : 2004, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 Część I I MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA Instytut A r c h e o l o g i i i E t n o l o g i i P A N , Warszawa GLOBALIZACJA - PROCES I PRÓBY JEGO OPISU PRZEZ N A U K I O SPOŁECZEŃSTWIE GLOBALIZACJA: NOWE WYZWANIE DLA N A U K SPOŁECZNYCH Leszek Kołakowski, w jednym z wywiadów dla tygodnika „Wprost", scharak­ teryzował obecne procesy określane jako globalizacja następująco: Teraz wszyscy głowimy się nad fenomenem, który polega na występowaniu tak zwanej globaliza­ cji przy jednoczesnej eksplozji nacjonalizmów i ttybalizmów. Wydaje się, ze wska­ zuje to zdroworozsądkową prawdę, iż ludzie poszukują niszy kulturalnej, w której, czują się u siebie i mają powody obawiać się, że nisze te będą przez tak zwaną globalizację niszczone. Nacjonalizmy i trybalizmy nie przejawiają tendencji do zanikania i mogą w każdej chwili prowadzić do wydarzeń podobnych do tych, które mogliśmy obserwować w byłej Jugosławii [...], że nierówności społeczne nie mają tendencji do zmniejszania się, ale do zwiększania... Pojawiają się proble­ my demograficzne, które nie wiadomo jak rozwiązać. Występują trudności ekolo­ giczne, wyczerpywanie się zasobów naturalnych, co może powodować konieczność ograniczania się ludzkości, a choćby byly one bardzo łagodne, odczuwane być mogą jako nieszczęście. Jednym słowem istnieje wiele okoliczności, które interfe­ ruj ą ze sobą w sposób nieprzewidywalny i co, do których nie możemy być pewni, że nie mogą stworzyć podstaw nowej formy totalitaryzmu, chociaż bez wszechobejmującej ideologii bolszewickiego typu [...]. Globalizacja oznacza niekoniecz­ nie unifikację mentalną, duchową, kulturalną, ale wrzucenie do jednego kotła najrozmaitszych sił, których wzajemne oddziaływania są nieprzewidywalne. Ludz­ kie interesy są skłócone z natury rzeczy, a nie z przypadku. Skłócenia te często, w sposób nieoczekiwany, przybierają formy eksplozywne [...] komunitarianizm, jak ja go widzę, to po prostu jeden wielki lament. Lament nad tym, że tradycyjne więzi ludzkie ulegają wielkiemu osłabieniu czy nawet rozpadowi. Lamenty te są zrozumiałe i usprawiedliwione. Natomiast mylące jest twierdzenie czy sugerowa­ nie, że wiemy albo, że ktokolwiek wie, jak ten proces odwrócić. Mylące jest uda­ wanie, że istnieją jakieś techniki przywracania więzi między ludźmi. Jest to prze­ jaw utopijnej mentalności... Próba instytucjonalizacji braterstwa (Wiek utopii... 1999, s. 19-20). Podniesione przez Leszka Kołakowskiego problemy są w na­ szych czasach przedmiotem intensywnych badań kilku dyscyplin naukowych. �58 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA Globalizacja jest obecnie w naukach społecznych jednym z najczęściej sto­ sowanych określeń. Jest ono swojego rodzaju ideą-kluczem, przy którego pomocy ludzkość stara się określić, zrozumieć i poznać stan, w jakim znalazła się na początku trzeciego tysiąclecia. Gorączkowe poszukiwania odpowiedzi na żywio­ łowe procesy zachodzące na naszych oczach w całym świecie przynoszą coraz to nowe, często sprzeczne ze sobą, ustalenia lub wręcz mityzacje rzeczywistych zmian . Niekiedy wyodrębnienie w nich tego, co naukowe, a co popularne czy życzeniowe jest zabiegiem bardzo trudnym do zrealizowania . Priorytetowe znaczenie ma tu wytyczenie pola badawczego i kryteriów tego, co określa się mianem globalizacji. Badania globalizacji i jej wpływu na społe­ czeństwa oparte są na czterech paradygmatach: stretching, intensification, interpenetration, infrastructure (A globalizing... 2000, s. 21). Obecnie obejmują one studia nad gospodarką i biznesem, polityką, systemami społecznymi, kulturą (językiem, religią, edukacją, wypoczynkiem), psychologią kontaktów między­ ludzkich i międzykulturowych. W tym miejscu ważna jest konstatacja, że globa­ lizacja sięga głęboko do systemów wartości, wierzeń, języka i innych elementów tożsamości. Inaczej mówiąc, zachodzące w jej obrębie procesy wkraczają głębo­ ko w sferę kultury. Jak już powiedziałam, na obecnym etapie poznania ustalenia dotyczące glo­ balizacji są „płynne", podlegają nieustannym rewizjom i uściśleniom. Bardzo zaawansowane prace teoretyczne, analityczne i empiryczne prowadzone są na gruncie nauk ekonomicznych, w obrębie których narodziło się to pojęcie. Dobrym tego przykładem są ostatnie przemyślenia Jerzego Żyżyńskiego (2004), w których podważa on wcześniejsze stanowiska (wyrażane m.in. przez Grzegorza W. Kołodkę) utrzymujące, iż globalizacja jest procesem wzrostu integracji handlowej lub wyrównywania poziomów rozwoju gospodarczego, niwelowania dystansów między krajami (Żyżyński 2004, s.ll). Jeśli już, jak uważa, to jest to perspektywiczny, długofalowy cel globalizacji. Równie krytycznie ocenił Żyżyński kategoryzację Banku Światowego, który - analizując różne aspekty globalizacji - dzieli kraje na dwie kategorie: bardziej zglobalizowane (MGC) i mniej zglobalizowane (LGC). Podstawą zaliczenia kra­ ju dojednej lub drugiej kategorii jest udział w międzynarodowym podziale pracy mierzony dynamiką handlu zagranicznego, czyli udział handlu zagranicznego w PKB (Żyżyński 2004, s. 10). Pogląd ten jest, jego zdaniem, błędny, bowiem zależności tu występujące są znacznie bardziej skomplikowane. Raczej można powiedzieć, że to ogólny wzrost gospodarki prowadzi do wzrostu dobrobytu, jak i wymiany międzynarodowej (tamże, s. 10). Złożoność problemów prowadzi Żyżyńskiego do konkluzji, iż: Globalizacja jest [...] przede wszystkim jakościowo nowym procesem, obejmującym zmianę 1 2 1 Symptomatyczne są tytuły publikacji z zakresu globalizacji, w k t ó r y c h powszechne s ą takie o k r e ś l e n i a j a k : z a g r o ż e n i e , nadzieje, iluzje. C z ę s t e jest mylenie takich p r o b l e m ó w w s p ó ł c z e s n e g o ś w i a t a , j a k : ekologiczne, demogra­ ficzne, surowcowe, niedoboru w o d y itp. z g l o b a l i z a c j ą , p r o w a d z ą c ą do u w o l n i e n i a r y n k u z wszel­ k i m i tego konsekwencjami ( S z y m a ń s k i 2 0 0 1 , s. 14). 2 �G L O B A L I Z A C J A - PROCES I PRÓBY JEGO OPISU 59 reguł funkcjonowania gospodarki rynkowej w skali globu - w [...] trzech wymia­ rach [tzn. ekonomicznym, społecznym, politycznym - M . D.-R] zarówno uwa­ runkowanym, jak i rodzącym wielorakie skutki (Żyżyński 2004, s. 13). Zgadza się on z Władysławem Szymańskim, który twierdzi, że globalizacja jest proce­ sem niszczenia barier granicznych dla rynku (Szymański 2001, s. 12); procesem liberalizacji i integracji funkcjonujących dotąd w pewnym stopniu w odosobnie­ niu rynków towarów, kapitału i siły roboczej w jeden, działający ponad grani­ cami państw, rynek światowy (Szymański 2001, s. 12-14). Postrzeganie globalizacji jako procesu zmiany reguł funkcjonowania rynku, wynikającego z technologicznych i organizacyjnych zmian właściwych dla obec­ nego etapu rozwoju ludzkości, prowadzi do wniosku o nieuchronności tego procesu. Co więcej, dowodzi konieczności zarzucenia dotychczasowych metod analiz w kategoriach poziomu rozwoju krajów i relacji między tymi poziomami oraz zastosowania nowych, w których przedmiotem badań będą elementy syste­ mu i relacje między nimi (Żyżyński 2004, s. 14). Głównymi graczami w procesie globalizacji są - według Szymańskiego - mię­ dzynarodowe korporacje. Stanowią one zarówno odpowiedź na procesy globalizes cyjne, jak i czynnik sprawczy (Szymański 2001, s. 33). W tym sensie, jak twierdzi Żyżyński, są niewątpliwie podmiotami tego procesu, decydują o jego historycznej konieczności. Globalizację musimy zatem z jednej strony rozumieć jako naturalny i nieuchronny proces internalizacji własności, reguł, procesów i zasad, prowa­ dzący do podporządkowania gospodarek poszczególnych krajów interesom po­ nadnarodowych instytucji, koncernów i grup kapitałowych. Z drugiej jednak strony tym elementem, którego proces globalizacji dotyczy niestety uprzedmiotowił] ąc go, jest człowiek. Skutki, jakie dla jednostki ludzkiej wywoła globalizacja, będą decydowały zatem o jej sukcesie [...] Nie znajdujemy dotychczas jednoznacznej odpowiedzi, jaki ostatecznie będzie jej wynik (Żyżyński 2004, s. 15). W systemie demokratycznym człowiek chce być podmiotem dotyczących go procesów. Jed­ nakże uprzedmiotowiony człowiek, nie mający w demokracji sterowanej przez media i grupy interesu (Żyżyński 2004, s. 16) praktycznie nic do powiedzenia we własnych, żywotnych kwestiach, może uznać globalizację za przekleństwo. Stąd wynika konstatacja, iż: Globalizacja [...]jest to raczej koncepcja roz­ woju społeczno-ekonomicznego, mającego określone założenia polityczne i filo­ zof iczno-ideologiczne, kierowanego przez ponadnarodowe koncerny i między­ narodowe elity instytucji finansowych, odnoszącego się do całego świata w celu umocnienia porządku kapitalistycznego [...]. Koncerny tworzą swą politykę globalizacyjną świadomie i celowo [...] (Żyżyński 2004, s. 19), kontrolując takie sfery jak: ekonomiczna, technologiczna, polityczna, społeczno-kulturowa, regula­ cyjna i demograficzna . 3 3 Globalizacja połączona z dogmatycznie realizowanymi zasadami neoliberalnymi [pod p r e s j ą m i ę d z y n a r o d o w y c h instytucji finansowych i politycznych - M . D . - P . ] prowadzi [...] do powstania, narastania i utrwalania dysproporcji, ekonomicznych uzależnień oraz monopolizacji rynków przez ponadnarodowe koncerny ( Ż y ż y ń s k i 2004, s. 24). �60 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA Jak utrzymuje Żyżyński: Firmy wielonarodowe monitorują sily i procesy spo­ łeczne, kulturowe, demograficzne, polityczne, prawne, technologiczne, ekono­ miczne i finansowe. Badają występujące w tych dziedzinach tendencje, tworzą scenariusze i formułują strategie działania. Do tego wszystkiego stosują najnowsze zdobycze psychologii społecznej, ekonomii, socjologii i nauk politycznych - w jed­ nym oczywistym celu: ażeby maksymalizować rentowność zaangażowanego ka­ pitału, zwiększać wypłaty dywidend i prowadzić do wzrostu kursu swoich akcji (Żyżyński 2004, s. 19). Ewolucja globalizacji, której istotą (celem i efektem) - według Żyżyńskiego -jest ekspansja zysków finansowych zdaje się zatem zdążać w niebezpiecznym kierunku nieodwracalnych uzależnień krajów drugiego świata od mechanizmów wymuszanych przez niekontrolowane instytucje pierwszego świata. Uzależnienia te przyjmują formę finansowej opresji, która jak zaklęty krąg otacza ludzi, firmy, instytucje i państwa. Wyjście z tego kręgu może znaleźć jedynie polityka, która przejmie kontrolę nad procesami zachodzącymi w skali globalnej. Niezbędna jest wszak zmiana paradygmatu myślenia o gospodarce (Żyżyński 2004, s. 30) . Określana jest ona mianem nowej kwestii społecznej. Zasadza się natomiast na skoncentrowaniu uwagi na stopie bezrobocia, poziomie i podziale dochodów indywidualnych, ubóstwie i przestępczości, a nie - jak dotąd - ortodoksyjnej koncentracji uwagi polityków gospodarczych na stopie inflacji, stopie procento­ wej, poziomie zadłużenia oraz deficycie finansowym. Konieczna jest tu świado­ mość, iż realizowana w ramach doktryny liberalnej presja na podporządkowanie gospodarki systemowi finansowemu rodzi złożone skutki. Liberalizację finansów i deregulacje (tzn. usunięcie ingerencji państwa) trzeba natomiast postrzegać w wielu wymiarach oraz widzieć ich złożone, negatywne efekty wtórne (takie jak np. wzrost biedy i nierówności) (Żyżyński 2004, s. 31-32). Literatura dotycząca globalizacji jest bardzo obszerna i powiększa się, w wy­ niku trwających prac i dyskusji, dosłownie z każdym dniem. W tym opracowa­ niu ograniczę się do scharakteryzowania głównych nurtów poznawczych doty­ czących tego procesu, skupiając się zwłaszcza na procesach globalizacji kultury. W ostatniej dekadzie nastąpił niezwykły wzrost (w znaczeniu dystansu i roz­ miarów) światowej wymiany dóbr kulturowych, znakomicie widoczny np. w tele­ wizji czy w kinach. Kultura staje się bardzo medialna. Szybki rozwój technologii, komputeryzacja, internet i inne środki przekazu oraz ich gadżety, rozprzestrze­ niające się w krajach i gospodarstwach domowych całego świata, wpływają na wzajemne relacje społeczne w poszczególnych państwach, na język, a także 4 4 W tej polityce, j a k twierdzi Ż y ż y ń s k i : Potrzeba Funduszu Walutowego na jest nowa wizja dwoma światami, nym kontroli w interesie skutków regionach, i międzynarodowego ładu światowego, a negatywne i działające lokalnych krajach, - dla popytu społecznościach ustanowione i wyobcowane w interesie społeczności, ekonomicznych w której procesy nam nie tylko reformy systemu finansowego, wąskich czyli grup narodów i koniunktury zostaną instytucje, kosztem i krajów. Stiglitz. partnerskie wyłonione ogółu, Punktem w obu obszarach ( Ż y ż y ń s k i 2004, s. 32). Międzynarodowego o co apeluje w świecie zostaną wyjścia świata, Potrzeb­ stosunki wzięte musi być w między pozbawio­ w karby analiza poszczególnych �61 G L O B A L I Z A C J A - PROCES I PRÓBY JEGO OPISU na cały kompleks warunków historycznych i kulturowych, które podtrzymują lokalne media swoją produkcją i konsumpcją. Jedną z dróg, na której te wpływy są badane w kategoriach jakościowych są wartości handlowe kultury (mierzone w walucie importy kultury). Ich wyniki pokazują ilościowy wzrost i różnice między krajami w zakresie importu dóbr kulturalnych wszystkich kategorii (nakładu książek, muzyki, twórczości wizual­ nej, filmów i fotografii, audycji radiowych i telewizyjnych) oraz rynku współza­ wodnictwa technologicznego (np. procentu okablowania lub liczby satelitarnych łącz telewizyjnych). Ukazują także zależności wpływów kulturowych między krajami, wynikające z liczby odbiorców telewizyjnych, ich rolę w eliminacji róż­ nic i zbliżeniu wywoływanych wspólnymi, podobnymi napięciami i emocjami, czego dobrym przykładem są np. wydarzenia sportowe. W moim odczuciu, szczególnie zaważyły nad kierunkiem badań i toczących się obecnie dyskusji wydane pod koniec ubiegłego wieku trzy książki, ukazujące różne spojrzenia na globalizację: 1) Hirsta i Thompsona (Hirst P., Thompson G., Globalization in Question: The International Economy and the Possibilities of Governance (2 edn.) Cambridge 1999, Polity), upatrujących największe znaczenie w globalizacji ekonomicznej, uważających nadal państwa narodowe za najbardziej uprawnione i zdolne do rozwijania własnych ekonomii, polityki gospodarczej i współpracy międzynarodowej bez utraty narodowej autonomii oraz suwerenności ; 2) G. Mulgana (Mulgan G., Connexity: Responsibility, Freedom, Business and Power in the New Century, London 1998, Vintage), wyraziciela entuzjastycznego poglądu na globalizację. Raczej popularyzatora, niż autora po­ lemicznego. Optymisty, który wierzy w to, że znajdziemy adekwatne drogi lub style życia i praktyki biznesowe radzące sobie z rozwiązywaniem prioryteto­ wych problemów naszych czasów; 3) J. Wisemana (Wiseman J., Global Nation? Australia and the Politics of Globalisation, Cambridge 1998, Cambridge Univer­ sity Press.), odnoszącego się sceptycznie do opinii poprzedników, ale zgadzają­ cego się z nimi, że reprezentatywne i najważniejsze zmiany z punktu widzenia całego świata leżą w organizacji niekontrolowanego rynku kapitalistycznego.. W trwającej w ostatnich latach wielkiej naukowej dyskusji na temat globa­ lizacji wystąpiły dwa główne, przeciwstawne podejścia badawcze, określane jako globalne (globalist, globalists) i tradycyjne, tradycjonalne (traditionalist, tradi­ tionalists). Zróżnicowane stanowiska naukowe mieszczą się w odrębnym nurcie poznawczym tzw. transformacjonalistycznym (transformationalist). Globaliści (Globalists) reprezentują pogląd, iż globalizacja jest realnym i wręcz namacalnym fenomenem, nieuniknioną drogą rozwoju ludzkości. Obec­ nie nastąpiło ważne, odczuwane wszędzie na świecie, przesunięcie w geografii dominujących stosunków i procesów społecznych. W obręb związków i wpływów nd 5 6 5 Ich k s i ą ż k a jest bardzo w a ż n a , syntetyzuje b o w i e m to, co nazywamy tradycjonalistycznym sposobem p o d e j ś c i a , czy stawiania pytań badawczych. Z całą m o c ą n a l e ż y p o d k r e ś l i ć , iż r ó w n o l e g l e toczy się ona w masowych ś r o d k a c h przekazu, k t ó r e z racji z a s i ę g u swojego o d d z i a ł y w a n i a r z u t u j ą na o c e n ę p r o c e s ó w globalizacyjnych w y r a ­ ż a n ą przez o g r o m n ą liczbą ich o d b i o r c ó w . 6 �62 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA globalnych są włączone kultury narodowe, gospodarki i uprawiane polityki. Ciąg­ ły wzrost liczby tych powiązań (interconnections) osłabia lokalne i narodowe zróżnicowanie, autonomie oraz suwerenności, obniża znaczenie granic narodo­ wych. Sprzyja wytwarzaniu bardziej homogenicznej, globalnej kultury i gospo­ darki. Globalistyczny punkt widzenia zakłada wyłonienie się nowej struktury światowej, której funkcjom podporządkowane zostaną kraje, organizacje i dzia­ łania ludzkie. W tych okolicznościach, w dyskusjach i badaniach naukowych pojawiają się pytania dotyczące utrwalania narodowych wartości kulturowych oraz ich popularyzacji, szczególnie w kulturze masowej, w telewizji. W obozie globalistów możemy zauważyć różnice między spojrzeniem na to, że rozwój globalnej komunikacji i kultury jest rzeczą dobrą (a good thing) i tymi, co widzą w niej homogenizację czy imperializm. Z jednej strony są ci, co myślą o niej pozytywnie - i zgadzają się z tym, że nowe technologie komunikacyjne kierują nas ku „globalnej wiosce" (a global village), w której panuje ogólne porozumienie, demokracja oraz tolerancja, a społeczności są uwolnione od ich psychicznych i geograficznych uwarunko­ wań. Z drugiej strony są pesymiści, skupieni na uwypuklaniu wulgaryzacji i pro­ fanacji zmieniających się struktur, obszarach podlegających zmianom i rosnącej nierównowadze wynikającej z różnic wzorów kultury, metod rozpowszechniania informacji i ich wpływów. a) Optymiści lub pozytywni globaliści (positive globalists) widzą korzyści z globalizacji, a w jej rezultatach i wpływach światowych - zmianę pożądaną. W swoich programach i wystąpieniach skupiają się oni na potencjalnym poszerza­ niu stosunków społecznych, udowadnianiu łączonej z globalizacją wyższej jakości życia, podnoszeniu standardów i zrozumienia między narodami na świecie. Ich dążeniem jest uczynienie, na drodze globalnej komunikacji, ze wszystkich ludzi - obywateli świata. Pozytywni globaliści stoją na stanowisku, że wszyscy pono­ szą odpowiedzialność za poziom konsumpcji i rozwój nowych technologii, zwłaszcza tych, które skutecznie redukują stan zanieczyszczenia środowiska. Są dwa typy pozytywnych globalistów: jedni koncentrują się na rozwoju potencjału globalnej wioski, drudzy - liberalni perspektywiści - na demokra­ tycznej naturze wolnego rynku i korzyściach odbiorców z możliwości wielkiego wyboru dóbr kultury (A globalizing... 2000, s. 55). Globalna wioska, termin wprowadzony w 1960 r. przez teoretyka kultury ma­ sowej, Marshalla McLuhana, odnosi się do transcendentnej, teoretycznej kon­ strukcji fizycznego miejsca. Ludzkość ma się przekształcić w globalną wioskę pod wpływem mediów. Nowe technologie komunikacyjne pozwalają instalować na całym świecie niedrogie sieci połączeń. Techniczne środki komunikowania rozszerzają zakres doświadczeń i oddziaływania ludzi poza granice określane zasięgiem naturalnych zdolności nieuzbrojonych zmysłów. Ta funkcja mediów ma ogromne znaczenie dla realizacji kultury symbolicznej. Koncepcja globalnej wioski okazała się trwałą i popularną metaforą wyjaśniającą rolę mediów. W ostatnich latach zaobserwowano jej ożywienie. Związane jest ono z interne­ tem, jego właściwościami w zakresie demokratyzacji społeczeństw. �G L O B A L I Z A C J A - PROCES I PRÓBY JEGO OPISU 63 W 1995 r. Howard Rheingold opisał możliwości internetu (Rheingold 1995), przestrzeni wolnej od kontroli państwa, w której elity mogą dyskutować o oby­ watelach, o żywotnych procesach demokracji. Dostrzegł on erozją wolnych systemów komunikacji, obniżenie poziomu dyskusji w radio i telewizji, ro­ snącą manipulacją nowościami i ocenami przekazywanymi przez rządowych korespondentów, ogłoszenia, opinią publiczną oraz informacje menadżerskie. Telewizja, zauważył, stała się rozrywką dla zysku. W przeciwieństwie do niej, widział internet jako elektroniczne forum opinii obywatelskich. Komputery umożliwiły wirtualną komunikację a także rozwój wspólnych wartości. In­ ternet wyzwolił aktywne interakcje przełamujące wiele naturalnych systemów granicznych. Według Rheingolda, pozwoliło to na zwielokrotnienie wypowie­ dzi, czyli na pogłębienie demokracji, na bycie członkiem wspólnoty i uczest­ nikiem demokracji . Globalni wieśniacy (global villagers), ściślej zwolennicy tego kierunku, upa­ trują w tym zaczątek rozwoju kultury globalnej. Są zdania, iż wraz z internetem, dzięki dostępowi do bardzo wielu światowych systemów komunikacji, mamy możliwości ożywienia przestrzeni publicznej i rekonstrukcji pewnych starych wspólnot społecznych oraz tworzenia nowych. Wśród liberalnych entuzjastów globalizacji (liberal enthusiasts of globali­ zation) możemy zobaczyć tych, którzy uważają rynek mediów za sam w sobie demokratyzujący, pokonujący elitaryzm, kierujący się do szerokiej publiczności odbiorców i jej wolnych wyborów. Inni postrzegają nieograniczany rynek jako panaceum na to, co kontrolują elity i o czym decyduje rządowa polityka kultural­ no-informacyjna władz oraz BBC. Są tutaj także twórcy mediów korzystający materialnie na powiększaniu liczby kanałów oraz programów radiowo-telewizyjnych (A globalizing... 2000, s. 55-56). b) Pesymistyczni globaliści (pessimistic globalists), w przeciwieństwie do poprzedników, negatywnie odnoszą się do skutków globalizacji, w której efekcie świat staje się mniej urozmaicony i bardziej homogeniczny. Kładą oni nacisk na dominację wielkiej ekonomii i interesów politycznych, szczególnie krajów Ameryki Północnej (USA, Kanada), Europy Zachodniej i Japonii, które są zdolne oprzeć się wszelkim lokalnym naciskom, wprowadzać zmiany i narzucać je przez swoje agendy na całym świecie. Postrzegają oni negatywny wpływ tych dominacji na narodową tożsamość i suwerenność oraz przyczyny nierównych konsekwencji globalizacji. Krytyczni i pesymistyczni (czy - jak uważają nie­ którzy - realistyczni) interpretatorzy globalizacji kultury widzą często zacho­ dzące procesy jako współczesny kolonializm bazujący na nowych produk­ tach, skupionych wokół elektronicznych środków komunikacji medialnej oraz 7 7 W biuletynach internetowych czytamy o demokratycznych m o ż l i w o ś c i a c h multimedialnej komunikacji i wirtualnej w o l n o ś c i . S t o s u j ą one r ó ż n e sposoby p o d k r e ś l e n i a swojej u ż y t e c z n o ś c i i s ł y s z a l n o ś c i w procesach demokratycznych. P o z w a l a j ą na w i e l e alternatywnych wypowiedzi i g ł o s ó w radykalnych. Stosują o k r ę ż n e sposoby - w p o r ó w n a n i u do tych, j a k i c h u ż y w a j ą oficjalne media - aby z a p r e z e n t o w a ć p r z y k ł a d y na swoich lamach internetowych. Jeśli w ł ą c z y m y internet zobaczymy w r ę c z e k s p l o z j ę c e n t r ó w takich alternatywnych organizacji. �64 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA 8 dominacji języka angielskiego . Media i korporacje kulturalne stające się zna­ czącym komponentem w światowej ekonomii są ściśle powiązane z grupami interesów zlokalizowanymi w informatyzacji, komunikacji, rozrywce. Najbardziej charakterystyczne wśród nich są trzy stanowiska teoretyczno-badawcze: rosnących nierówności, koncentracji własności mediów, imperia­ lizmu kulturowego. Pierwsze dotyczy rosnących nierówności w dostępie do technologii (twardej i miękkiej), dzięki której kultura jest przekazywana i dystrybuowana i oparte jest na twierdzeniu Howarda Rheingolda. Wprawdzie Rheingold utrzymuje, że szersza komunikacja czyni świat lepszym, to jednak jej współczesny rozwój może okazać się mniej pozytywny. Koncentracja własności i zastosowań technologii komunikacyjnych w światowej sieci zachodzi w tym samym czasie, co drama­ tyczny wzrost nierówności ekonomicznych na świecie. Te nierówności są wszę­ dzie i we wszystkich dziedzinach życia. Następuje poszerzanie obszaru i zakresu oferty urządzeń informatycznych oraz ich otoczenia - tzw. bogatych informacji (the information rich) zjednej strony, z drugiej zaś tzw. biednych informacji (the information poor), którym brakuje łącz, technologii komunikacyjnych i dostępu do informacji (A globalizing... 2000, s. 57). Możemy obserwować je także we własnych gospodarstwach domowych na przykładach liczby i jakości posia­ danych aparatów (przekaźników i odbiorników) i ich usytuowania w systemie międzynarodowych łącz, informacji oraz serwisu. Drugie podejście kładzie nacisk na obserwowaną koncentrację mediów w korporacjach , zainteresowanych w światowym rozwoju form lekkich, roz­ rywkowych i działów informacyjnych oraz totalitarnych możliwościach homo­ genizacji kultury na drodze wzrostu krążenia i przenikania ich produktów. Z tego punktu widzenia krytycznie ocenia się globalizację kultury, silne i rozległe orga­ nizacje kontrolujące dystrybucję mediów, a także zawartość ich oferty . Jest charakterystyczne, że znaczenie tych korporacji jest daleko większe, niż określane przez specjalne skale bogactwo, ponieważ ich produkty decydują o wyborach o znaczeniu symbolicznym i kulturowym. Dlatego od stulecia istnieją 9 10 x J ę z y k jest g ł ó w n y m , p o t w i e r d z o n y m przez wszelkie dane p o w i e l a n y m w z o r e m , p r z y k ł a ­ dem homogenizacji kultury (Collins 1990, s. 211). Ogromna w i ę k s z o ś ć ś w i a t o w e j w i e d z y nauko­ wej oraz formalnych informacji jest przekazywana w j ę z y k u angielskim, stosowanym t a k ż e j a k o p o d s t a w o w y j ę z y k w k o m u n i k a c j i m i ę d z y ś w i a t o w y m i organizacjami i instytucjami. Co w i ę c e j , jest to drugi j ę z y k dla p o z o s t a ł e j l u d n o ś c i ś w i a t a i dla nieomal czterech ras. 9 C e c h ą c h a r a k t e r y s t y c z n ą ś w i a t o w e j e k o n o m i i jest r o s n ą c y obecnie zysk i wzrost d u ż y c h , o szerokim zakresie o d d z i a ł y w a n i a , korporacji ś w i a t o w y c h ( w t y m ś w i a t o w y c h korporacji me­ d i ó w ) . Ich p o t e n c j a ł w y k a z u j ą w c i ą ż rankingi i listy n a j w i ę k s z y c h p o t e n t a t ó w . Podobnie, pod­ s t a w ą b i z n e s ó w s ą globalne konglomeracje m e d i ó w . 1 0 Ś w i a t o w y rynek m e d i ó w jest opanowany przez 10 ponadnarodowych korporacji, z k t ó r y c h w i e l e jest nam znanych - T i m e Warner, Disney, Bertelsman, V i a c o m , Tele-Communications lne, N e w s Corporation, Sony, Seagram (dawniej Universal), General Electric (dawniej N B C ) , and D u t c h Phillips (dawniej Polygram). M a j ą one w p ł y w y na n i e w y o b r a ż a l n ą s k a l ę . Na t y m polu charakteryzuje j e wtapianie, ł ą c z e n i e , akwizycje i w s p ó l n e p r z e d s i ę w z i ę c i a (joint ventures). Z tego powodu m o ż e m y t w i e r d z i ć , że ich liczba jest teraz w i ę k s z a , niż w c h w i l i pisania tego tekstu. �G L O B A L I Z A C J A - PROCES I PRÓBY JEGO OPISU 65 państwowe regulacje dotyczące mediów. Jak zauważają badacze, przejęcie przez korporacje własności różnych typów mediów w konsekwencji zubaża i ogranicza media. Ze wzrostem płatnych ogłoszeń maksymalnie rośnie ich rola w kształtowa­ niu programu. Programy elitarne z zakresu tzw. kultury wysokiej są eliminowane na rzecz popularnych i rozrywkowych. Audycje informacyjne, na kilkudziesię­ ciu kanałach w sieci połączeń, podają te same treści dostosowując je w sekcjach w zależności od liczebności odbiorców. Jest to dalekie od możliwości wyboru głoszonych przez liberalnych globalistów (A globalizing...2000, s. 57, 60). Konstatacja, że kultury świata staną się bardziej homogeniczne, którą jako pierwszy sformułował Herbert Schiller (1991) ', jest podstawą do kształtowania opinii o imperializmie kulturowym (cultural imperialism). Kładą one nacisk na konsekwencje wynikające z homogenizacji globalnej sieci komunikacyjnej i wzo­ rów kulturowych. W tej perspektywie badawczej kultura globalna jest właściwie kulturą „Zachodu" (rozwiniętych krajów Europy zachodniej, Kanady, ostatnio także Japonii i Korei Południowej) oraz USA rozprzestrzeniającą się na świecie głównie z powodu interesów ekonomicznych tych krajów. Badacze koncentrują się na wzorach strukturalnych globalnej dominacji, i ich szczegółowych anali­ zach . Ogniskują się one wokół dwóch założeń: a) kultury „Zachodu" i USA przenikają do innych kultur w sferze organizacyjnej redukując istniejące różnice (w tej strategii następuje spotkanie interesów ekonomicznych USA z innymi kraja­ mi zachodnimi) oraz b) konfrontacji interesów ekonomicznych USA i pozostałych krajów zachodnich. Dominacja kulturowa jest też widziana jako konsumpcja dóbr zachodnich oraz obszar dysproporcji między producentami i odbiorcami kultury . Tezy imperializmu kulturowego wywodzą się z założeń, iż tzw. autentyczna kultura narodowa jest erodowana, staje się nieautentycznym erzatzem, namiast­ ką kultury. Nasuwa się zatem interesujące i trudne do odpowiedzi pytanie dotyczące reprezentacji kultury narodowej. Broniąc np. uznanej angielskości, francuskości czy walijskości, odwołujemy się do kulturowej tożsamości narodu etnicznego i oddziaływań kulturowych. W wyniku takiego postępowania ujaw­ niamy homogenizację kultury narodowej oraz kulturowe hybrydy i kreolizm, 1 12 13 11 U w a ż a ł on, iż kultura globalna nie jest obrazem z m i e n i a j ą c y m się pod w p ł y w e m w y d a r z e ń czy w z o r c e m p o s t ę p o w a n i a na drodze poznania i zrozumienia r ó ż n i c k u l t u r o w y c h na ś w i e c i e . M o ż e b y ć natomiast postrzegana j a k o zidentyfikowane struktury instytucjonalne p o d k o p u j ą c e k u l t u r y narodowe (np.Coca-Cola, Disney i M c Donald's). 1 2 Samo o k r e ś l e n i e imperializm k u l t u r o w y ma swoje źródła we Frankfurckiej Szkole Socjo­ logicznej. N a u w a g ę z a s ł u g u j ą tu przede w s z y s t k i m prace Theodora A d o r n o i M a x a H o r k h e i m e ra, k t ó r z y w 1930 r. wyjechali do U S A , gdzie kontynuowali badania d o t y c z ą c e homogenizacji kultury i d o m i n u j ą c y c h autorytetów, które u w a ż a l i za charakterystyczne dla kapitalizmu. Koncen­ trując p o s t ę p o w a n i e na strukturach z w i ą z a n y c h z upowszechnianiem kultury - ukazali kulturę j a k o c z ę ś ć systemu rynkowego coś, co rozwijając się kupuje i sprzedaje ( A globalizing... s. 56, 60). S z c z e g ó ł o w y m , przedstawionym na szerokim tle, opracowaniem w p ł y w ó w k u l t u r o w y c h jest np. k s i ą ż k a Mattelarta o Disneyu. A u t o r udowadnia w niej, że „ K a c z o r D o n a l d " karykaturuje i deprecjonuje „ T r z e c i Ś w i a t " . Narzuca to, do czego ludzie „ T r z e c i e g o Ś w i a t a " p o w i n n i aspiro­ w a ć . Tak w i ę c ł ą c z y on imperializm k u l t u r o w y ze wzrostem i poszerzeniem ś w i a t o w y c h korpora­ cji k a p i t a ł o w y c h . Jest tu t a k ż e w i d o c z n y imperializm ideologiczny przekazywany ( „ w t ł a c z a n y " ) za p o ś r e d n i c t w e m przekazu kulturowego. 1 3 �66 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA rezultat integracji dwóch lub więcej kultur. Odkrywamy występujące ponad epokami nowe formy kulturowe, które nie są prostym przejściem z jednej kul­ tury do drugiej (A globalizing... 2000, s. 74-75). Zgodnie z tezami imperializmu kulturowego, rozwój kultury globalnej nie jest częścią procesu cywilizacyjnego czy progresywnego, ale procesem istnieją­ cym równolegle, który stopniowo, łagodnie narzuca się, zyskując rangę dominu­ jącą. Niektórzy uczeni, skoncentrowani na badaniu rozszerzających się struktur, postrzegają to jako upadek Zachodu i wzrost znaczenia - powodujących nierów­ ności - Banku Światowego, Światowych Organizacji Handlowych i Międzyna­ rodowych Funduszy Walutowych, dostarczając tym samym znaczący materiał potwierdzający argumenty imperializmu kulturowego. Pod osłoną takich argumentów jedni mogą znaleźć interesujące koalicje i po­ wiązania lewicy (the left) - przeciwnej zyskom głównych korporacji światowych - i prawicy (the right), optującej za kulturą narodową, czy dla liberalnej lewicy, dokumentującej przejmowanie lokalnych mediów oraz ich rozbudowywanie przez zachodnie korporacje kulturalne. Dla prawicy Disney np. jest erzatzem, substytutem kultury, zagrożeniem dla historycznych korzeni tradycyjnych kultur zachowań i praktyk . Tradycjonaliści są sceptyczni wobec globalizacji. Wprawdzie popierają dą­ żenia różnych grup społecznych do rozwoju światowego biznesu i uznają global­ ne nierówności, to jednak uważają, że jej znaczenie, jako fazy w rozwoju ludz­ kości, jest wyolbrzymione. Widzą główną aktywność ekonomiczną i społeczną wciąż jako podstawę zachowań regionalnych, a nie w skali przestrzeni globalnej. Unia Europejska jest przytaczana przez nich jako przykład rozwoju ważnego bardziej dla regionalizacji, niż globalizmu. Tradycjonaliści kładą nacisk na kon­ tynuację związków między przeszłością i teraźniejszością. Uważają, że obecny wzrost wpływów handlu i pieniądza, obserwowany na całym świecie, nie różni się faktycznie od tego, jaki miał miejsce w poprzednich okresach historycznych. Wymiana żywności, dóbr i kultur zachodziła wcześniej. W XIX wieku np. otwarty handel i liberalne stosunki gospodarcze były czymś normalnym, a globalne, silne interesy ekonomiczne i polityczne nie są trudne do znalezienia. To, czego jesteśmy obecnie świadkami jest w każdym przypadku prostą kontynuacją i rozwojem wcześniejszych, światowych kontaktów handlowych. W badaniach tradycjonaliści kładą nacisk na nadrzędną rolę narodu-państwa najbardziej, ich zdaniem, ewidentnego, fundamentalnego wyrazu systemowych stosunków społecznych, zachowującego znacznie więcej uprawnień i możli­ wości, niż to przyznają globaliści. Uważają, że nadal podstawowe znaczenie dla narodów (jako relatywnie autonomicznych przedstawicieli - podmiotów) ma ich własna ekonomia i racje polityczne. Transformacjonaliści, reprezentujący trzeci rodzaj podejścia badawczego, bacznie obserwują debaty między globalistami i tradycjonalistami, wnikliwie ana14 1 4 Dominacja kulturowa jest widziana j a k o c z ę ś ć strategii pokolenia nastawionego na k o n ­ s u m p c j ę d ó b r zachodnich i obszar dysproporcji m i ę d z y producentami i odbiorcami kultury. �G L O B A L I Z A C J A - PROCES I PRÓBY JEGO OPISU 67 lizując każdą zmianą poglądu czy stanowiska. Odrzucają oni polaryzację, bieguno­ wość perspektywy globalistycznej i tradycjonalistycznej. Transformacjonaliści uważają, że w globalnym systemie instytucje są demokratyczne i niekwestionowa­ ne, ale kluczowe role pełnią państwa narodowe, jako jedyne struktury społeczne, posiadające legitymację i niepodważalne uprawnienia polityczne. Zgadzają się z tradycjonalistami, co do tego, że państwa narodowe pozostają militarnymi, eko­ nomicznymi i politycznymi siłami, mimo pojawiającego się obecnie sceptycyzmu w tym zakresie. Wierzą również w brak możliwości wyeliminowania narodu z procesów globalizacji lub odrzucenia jego materialnych osiągnięć i efektów. Z drugiej strony, autonomia państw narodowych jest konstruowana przez różne formy sił ponadnarodowych, w tym głównych korporacji finansowo-handlowych realizujących tu własne cele. W konsekwencji, ich zdaniem, globaliści nie popeł­ niają horrendalnych błędów, ale globalizacja nie powinna być rozumiana jako punkty graniczne rozwoju, określające początek czy zakończenie procesu. Raczej winna być postrzegana ponad relacjami jednoczącymi, jako kompleks płaszczyzn, których siła wynika z wewnętrznych, wielokierunkowych, powiązań wielu części. W badaniach transformacjonaliści kładą największy nacisk na interakcje mię­ dzy tendencjami globalizacyjnymi a inicjatywami podejmowanymi przez naród, lokalne i pozalokalne (zewnętrzne) agencje, czyli tzw. kontekstem strukturalnym. Zgodnie z ich punktem widzenia, współczesne konsekwencje globalnych inter­ akcji są kompleksowe, urozmaicone i nieprzewidywalne w dłuższym wymiarze czasu. Więcej, ich efekty są często zaskakujące w warunkach wojennych oraz w przypadku zachowań koncernów i korporacji (A globalizing... 2000, s. 22-24). ZAKRES I INTERPRETACJA GLOBALIZACJI W N A U K A C H SPOŁECZNYCH Spróbuję przybliżyć główne problemy i ich interpretacje dotyczące globalizacji podejmowane w naukach społecznych. Poglądy na temat globalizacji oscylują wokół kilku podstawowych punktów widzenia. Pierwszy dotyczy idei fundamentalnej, przestrzennej koncepcji globalizacji - rozszerzania, intensyfikacji i rosnącej szybkości rozpowszechniania się na świecie wzorów kontaktów międzynarodowych. Globalizacja w tym znaczeniu z jednej strony przebiega w linii spektrów lokalnych i narodowych, z drugiej - regionalnych i globalnych. Drugi pogląd, reprezentowany m.in. przez tradycjonalistę Grahama Thomp­ sona, odnosi procesy globalizacji głównie do sfery ekonomicznej. Zgodnie z tym punktem widzenia, aby zrozumieć naturę globalizacji, a ponadto wszystkie natury globalnych zmian, musimy mieć jasność co do tego, co będzie konstytuowało światowy system ekonomiczny . 15 ] 5 Odrzuca on k o n c e p c j ę e k o n o m i i ś w i a t o w e j , c z y l i globalistyczne widzenie istnienia j a k i e ­ g o ś systemu ekonomicznego bez granic i z n a c z ą c y c h narodowych p r z e s z k ó d dla e k o n o m i c z n y c h inter-zmian. Przyznaje, że globalizacja jest j e d n y m z w i e l k i c h m i t ó w naszych c z a s ó w . Ż y j e m y w m i ę d z y n a r o d o w y m , ale nie w g l o b a l n y m p o r z ą d k u , t w i e r d z i . �68 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA Dla pewnych autorów z kolei globalizacja nie jest jednostkowym wyróżnikiem. Jest to rzeczywisty kompleks problemów w obrębie procesów zawierających się między organizacją przestrzenną życia gospodarczego, politycznego i spo­ łecznego. Teraz należy je zbadać, zanalizować i zrozumieć, wykorzystując uwłaszcza różne koncepcje zmian społecznych, nie tylko po prostu odczytać, ale zbudować ich model (Held 2000a, s. 170). W istocie, różnica między tymi stanowiskami jest różnicą między widzeniem globalizacji jako ponadczasowych, zachodzących w każdej przestrzeni i czasie procesów w określonych formach aktywności społecznej a postrzeganiem jej przez pryzmat natury i rozmiar procesów, zachodzących w porządku systemu globalne­ go jako koniec państwowości, czyli w pełnym, rozwiniętym, globalnym systemie. Podstawowe, nasuwające się tu pytania to: Czy globalizacja powinna być po­ strzegana i rozpatrywana jako zespół procesów - kulturowych, ekonomicznych i politycznych, które zachodzą w każdej przestrzeni i czasie? Czy powinniśmy widzieć ją głównie jako koniec państw, w których może mieć zastosowanie jako narzędzie do mierzenia czy szacowania obszaru (jego zasięgu i rozmiaru) światowego systemu ekonomicznego, w jakim obecnie żyjemy? Główne znaczenie ma tu odpowiedź na pytanie, jak wyróżnić i scharakte­ ryzować obecne procesy globalizacji, ich odmienności i relacje wobec tych zachodzących w poprzednich dekadach. Wyzwanie nie jest proste. Stwierdze­ nie, co się zmieniło wymaga sprecyzowania tego, co jest i jak funkcjonuje. Odpowiedzi zależą od stanowisk przyjętych w stosunku do natury globaliza­ cji. Jeśli ktoś jest sceptykiem wobec idei globalizacji, nie zobaczy jej w różnych fazach lub stanach zmian społecznych. Ten punkt widzenia wyraża wielu ba­ daczy. Tradycjonalista Graham Thompson (podobnie jak globaliści) uważa za niewłaściwe formułowanie ostatecznych („mocnych") tez dotyczących globalizacyji. Udowadnia on konieczność szerokiej debaty o współczesnej ekonomii (na wszelkich jej polach) i powstania silnego zaplecza naukowego stanowią­ cego zaporę przed konstruowaniem pochopnych generalizacji. Dla Thompsona współczesny świat, tak jak w czasach historycznych, jest daleki od integracji. Odrzuca on pogląd, iż aktualna sieć powiązań między głównymi gospodarkami jest mniejsza niż wieki temu. Sądzi jednak, że kluczem do poznania globalnej ekonomii jest to, czy światowe trendy ekonomiczne pozwolą na istnienie mniej­ szych, narodowych, gospodarek. Oceny sceptycznych transformacjonalistów, dotyczące związków między stopniem obecnych zmian w światowych wzorach kultury oraz komunikacji i tymi zachodzącymi w poprzednich okresach są różnorodne. Istniejący tu chaos pogłębia fakt, iż wiele wniosków ze studiów dotyczących wpływów kulturowych i ponadnarodowych wzorów komunikacyjnych upadło z powodu błędów metodycznych. W ich badaniu zastosowano bowiem te same kryteria 16 1 6 Istnieje w i e l e koncepcji globalnego systemu ekonomicznego (czy - w i n n y m k o n t e k ś c i e , globalnego s p o ł e c z e ń s t w a lub globalnej p o l i t y k i ) , k t ó r y c h t w ó r c y u w a ż a j ą , iż m o ż n a p r z e ś l e d z i ć i z b a d a ć czy ż y j e m y w p o r z ą d k u g l o b a l n y m , czy nie. �69 G L O B A L I Z A C J A - PROCES 1 PRÓBY JEGO OPISU zmian technologicznych dla X I X i X X wieku, podczas gdy mogą być one oce­ niane i porównywane tylko w odniesieniu do odpowiednich, adekwatnych dla nich okresów historycznych. Liczne np. wnioski z zakresu nowoczesnego inter­ netu wyciągano na podstawie ustaleń z okresu późnego X I X wieku, dotyczą­ cych innowacji technicznych i telegrafu. Hugh Mackay uważa, że skala, intensywność, szybkość i wielość światowych kontaktów dzisiaj nie jest zaskakująca. Rozprzestrzenianie się telewizji, internetu, satelitarnych łącz i technologii cyfrowych stworzyło możliwości kontaktów świa­ towych w stopniu dotąd nigdy nie mającym zastosowania i wpływu na tak wielu ludzi. Ale one także stresują. Przestrzeń i systemy kultury są teraz bardziej kontestowane niż przedtem. Z tych kontestacji wynika, że przyszłość jest nie­ znana (the future is uncertain), zależna od negocjacji i konfliktów między naro­ dami/państwami, korporacjami mediów, rozwojem technologicznym i wyborami zwykłych obywateli (Held 2000a, s. 171). W obecnych czasach, zwłaszcza od 1945 r. - twierdzi Anthony McGrew - ob­ serwujemy godną uwagi międzynarodową aktywność polityczną państw i po­ nadnarodową aktywność korporacji finansowo-handlowych . Jej efektem jest m.in. wyłonienie się wielu dyletanckich rządów i upadek autorytetów politycz­ nych. McGrew nie uważa, iż wszystkie struktury państwa ulegają erozji i że system państwowy jest w końcowym stadium rozpadu. Ale to, co się zdarzyło jest, według niego, niezrozumiałe. Nie podlega zasadom transformacji i rekonfiguracji układów politycznych. Rządy narodowe - zawieszone między siłami globalnymi i lokalnymi - rozważają swoje nowe role i funkcje. Wiedzą, że mu­ szą pracować wspólnie na rzecz dobra publicznego, przeciwstawiać się recesji, popierać rozwój gospodarczy. Czy jednak polityka globalna stanie się alterna­ tywą dla polityk lokalnych i międzynarodowych? Trudno przewidzieć. Różnorodność punktów widzenia oraz podejść badawczych transformacjonalistów dotyczących współczesnego okresu historycznego prowadzi ich do stwier­ dzenia, że nie możemy rozumieć globalizacji jako prostych uwarunkowań lub procesu linearnego. Najwłaściwsze wydaje się pojmowanie go jako wielokie­ runkowego fenomenu, stymulującego wewnętrzną aktywność i interakcje (eko­ nomiczne, polityczne, technologiczne, kulturowe i ogólnomentalne). W każdej z tych stref kształtuje on odmienne wzory relacji i aktywności. Zanim zatem stworzymy mocne podstawy teoretyczne dotyczące globalizacji - musimy ustalić i zrozumieć, co się rzeczywiście w każdej z tych stref wydarzyło. Jasne jest, że nie wystarczy tu prosta rejestracja faktów i reakcji lub przewidywanie projekcji lokalnej aktywności na sąsiednie tereny. Sceptycyzm jest tu nieodzowny, bowiem inne niż w strefie ekonomicznej warunki naturalne i dynamika globalizacji mogą być adaptowane do strefy kultury i polityki. Nie jest to jednak powód, by wąt­ pić w fakt, że globalizacja cechuje się własną historyczną narracją i logiką. 17 1 7 Z podobnego punktu widzenia A n t h o n y M c G r e w konfrontuje - na p r z y k ł a d z i e Westfalii - r o z w ó j systemu p a ń s t w o w e g o (od k o ń c a X V I I - w i e k u ) , w k t ó r y m rodzaj l u d z k i z a c z ą ł orga­ n i z o w a ć się w o k r e ś l o n e terytorialno-polityczne s p o ł e c z n o ś c i , ze w s p ó ł c z e s n y m systemem po­ lityki światowej. �70 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA Procesy globalizacyjne rozwijają się we wszystkich okresach historycznych, ale ich kierunki i dynamika są odmienne. Pełne poznanie globalizacji może dać tylko analiza wszystkich okoliczności z nią związanych. Jednym z dominujących tematów obecnej dyskusji są wpływy globalizacji na suwerenność i autonomię narodowo-państwową. Nie jest to zaskoczeniem. Tradycjonalistyczny punkt widzenia kładł nacisk na okoliczności, w których suwerenność i autonomie państw narodowych podlegały erozji . Również dla wielu globalistów błędem są ataki na ideę głoszącą, że państwa narodowe są wciąż ważne w gospodarce świata, zdolne do prowadzenia włas­ nych spraw. Narodowa i międzynarodowa gospodarka mogą stale zmieniać się, ale państwa posiadają istotny udział w tych procesach, nie żyjemy bowiem poza światem . W opozycji do nich są liczni uczeni. Nie znaczy to, że uważają oni, iż globali­ zacja prowadzi prosto do utraty suwerenności i autonomii - są oni dalecy od tego. Jednak ich koronnym argumentem jest to, że globalizacja rekonfiguruje strukturę kulturową i polityczną (McGrew). Z tego wynika, iż suwerenność i autonomia rządów narodowych - zamknięte w wielofunkcyjny system pań­ stwowy - ulegają rozpadowi (przedefiniowaniu). W tym systemie państwo nie używa suwerenności jako wartości legalnej siły przewodniej, ale raczej jako war­ tości podnoszonej w negocjacjach z ponadnarodowymi i międzynarodowymi agencjami i korporacjami. Tu państwo wyraża ich suwerenność i autonomię. Jest kartą przetargową w wielokierunkowych i ponadnarodowych negocjacjach. Współpracuje i koordynuje akcje zmian regionalnych i globalnych sieci połą­ czeń. Suwerenność państwa staje się np. fundamentalną wartością w Unii Euro­ pejskiej, gdzie prawo tworzone jest przez legalne polityczne reprezentacje zrze­ szonych krajów, ale nie można wprost odnieść tej sytuacji do państw spoza UE. Zmiana ról państwa oznacza zmianę jego modelu i form. W tym kontekście globalizacja pojawia się jako przesunięcie siły oddziaływania narodowych rządów i elektoratów w kierunku bardziej kompleksowych systemów regionalnego i glo­ balnego zarządzania. W rezultacie, politycy stają się bardziej ponadnarodowi i światowi, co jest zjawiskiem niezrozumiałym dla nieuprzemysłowionego świata. Można wskazać znaczące różnice (warsztatowe, interpretacyjne i dowodowe) w dociekaniach tradycjonalistów, globalistów i transformacjonalistów w zakresie 18 19 1 8 Graham Thompson np. za jedno z n a j w a ż n i e j s z y c h z a d a ń u w a ż a r o z w a ż a n i a i dyskusje w o k ó ł p o z i o m u merytorycznego oraz rozumienia t a j n i k ó w p o l i t y k i handlowej o s ó b o d p o w i e ­ dzialnych za planowanie i z a r z ą d z a n i e n a r o d o w ą g o s p o d a r k ą . 1 9 Graham Thompson odnosi się sceptycznie do wszystkich tez globalizacyjnych w y w o d z ą ­ cych s i ę ze s z c z e g ó ł o w y c h u s t a l e ń na gruncie organizacji produkcji i handlu. W i e l o n a r o d o w e kampanie, jego zdaniem, m a j ą korzenie w p a ń s t w a c h narodowych, stąd ich marginalny w p ł y w na zmiany w n o w y m e k o n o m i c z n y m p o r z ą d k u . R ó w n o c z e ś n i e n a s t ę p u j ą p r z e k s z t a ł c e n i a w naturze i formach globalnego r y n k u finansowego. W t y m przypadku r ó ż n e formy zmian i w z r o s t u l o k a l ­ nej a k t y w n o ś c i finansowej i ich w p ł y w na ś w i a t o w y system ekonomiczny s ą opisywalne. Z tego p o w o d u u w a ż a , iż argumenty przytoczone przez A n t h o n y M c G r e w o n a d r z ę d n o ś ć transformacji w ś w i a t o w y m systemie p o l i t y c z n y m p o ś w i ę c a j ą za m a ł o u w a g i temu w p ł y w o w i na s u w e r e n n o ś ć i autonomię państw. �G L O B A L I Z A C J A - PROCES I PRÓBY JEGO OPISU 71 konsekwencji globalizacji w nowoczesnych państwach. Trzeba jednak powie­ dzieć, że wymienione tu stanowiska uznają i podkreślają uwagę rządów zwróco­ ną na regionalne i globalne kwestie normatywne. Zadają pytania dotyczące zmie­ niającej się natury świata w obecnym czasie rozpadu jego dotychczasowego porządku. Jaki jest charakter światowego ładu i jaki może być? Kogo interesuje (a kogo nie) jego zachowanie? Są to wiodące pytania we wszystkich perspekty­ wach poznawczych. Szerokie dyskusje naukowe i zainteresowania publicystów koncentrują się wokół problemu na ile (i czy w ogóle) globalizacja kształtuje nowe wzory nie­ równości i podziałów społecznych na świecie, czyli - inaczej - nowe wzory zwycięzców i przegranych. Badając sposoby, rodzaje i drogi dominacji wielo­ narodowych korporacji w globalnej sieci powiązań kulturalnych możemy zareje­ strować zagrożenie z ich strony peryferii kulturowych i pozycji grup mniejszo­ ściowych. Wszechstronne dyskusje i polemiki na ten temat prowadzą do różnych wniosków. Podstawowy jest taki, iż należy zwalczać uproszczenia w spojrzeniu na te tezy, bowiem wpływy kulturowe Zachodu na resztę świata nie są prostą demonstracją siły czy dominacji. Wpływy mogą być tak regionalne, jak i glo­ balne. Produkty kultury wielonarodowych korporacji nie są też bezpośrednio, pasywnie przejmowane przez odbiorców, niezależnie od ich pozycji społecznej oraz miejscowej kultury. Przeciwnie, wiele osób jest zaangażowanych w nada­ wanie im nowego sensu przez pryzmat własnego dziedzictwa, lokalnych i naro­ dowych korzeni, dzięki czemu następuje kreatywne zbliżenie globalnej twórczości medialnej i jej lokalnych adaptacji (np. emitowane w Polsce „Koło fortuny , seriale „Kasia i Tomek", „Sąsiedzi"). Co więcej, narodowi odbiorcy reinterpretują obce przekazy na własne sposoby. Tak więc, nie jest to ewidentnie proste przejmowanie wzorów kultury zachodniej czy kulturowych homogenizacji. Empi­ ryczne wyniki wskazują na zróżnicowanie tych form, ujawniają krzyżujące się wpływy kulturowe, hybrydyzacje i wielokulturowość. Jest wiele wzorów wygranych i przegranych w globalnym systemie ekonomicz­ nym. Rozwój powiązań regionalnego handlu i zblokowanych inwestycji, szczegól­ nie Triad (NAFTA, UE i Japonia), które skoncentrowały transakcje ekonomiczne z i między sobą, obejmuje od 2/3 do 3/4 światowej aktywności ekonomicznej. Jednakże znacząca większość populacji świata jest wykluczona lub zajmuje margi­ nalne miejsce w tej sieci powiązań gospodarczych i związanych z nimi profitów . Przepaść w warunkach życia i życiowych szansach ludności całego świata jest zauważana przez wszystkich badaczy, którzy ostatnio przewartościowują swoje stanowiska na ten temat. Podnoszą oni, iż dominujące dzisiaj wzory ,, 20 2 0 W p r z e c i w i e ń s t w i e do faktu ż e w 4 ostatnich dekadach, ś w i a t o w y produkt totalny (suma w s z y s t k i c h p r o d u k t ó w lokalnych GDPs) w z r ó s ł 4-krotnie i w konsekwencji produkty p o d w o i ł y się, ogromna w i ę k s z o ś ć rodzaju ludzkiego ledwie partycypuje w ś w i a t o w y m systemie ekono­ m i c z n y m i ekonomicznej prosperity. Na p r z y k ł a d 2 2 % ś w i a t o w e j populacji żyje p o n i ż e j m i n i ­ m u m ż y c i o w e g o ( w s k a ź n i k a o k r e ś l a n e g o przez organizacje m i ę d z y n a r o d o w e ) , 841 m i l i o n ó w o s ó b nie ma opieki lekarskiej, 1,3 miliarda (22%) jest bez d o s t ę p u do zdrowej wody, a dwa m i l i a r d y (33%>) jest bez e l e k t r y c z n o ś c i (Held 2000a, s. 174-175). �72 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA podziałów oraz nierówności społecznych nie są wyłącznie efektem oddziały­ wania czynników natury ekonomicznej lub kulturowej. Równie ważną rolę od­ grywają czynniki polityczne. Dowodzenie jak globalizacja kreuje nowe formy politycznej nierówności samych państw i sił wiodących jest języczkiem u wagi obecnego systemu regionalnego i globalnego zarządzania. Założenie, iż we współczesnym globalnym ładzie mogą wyodrębniać się nowe narody, może następować terytorialne rozszerzanie się nierówności społecznych oraz burzenie klas elitarnych i kulturalnych rodzi pytania dotyczące formowania się bardziej fragmentarycznego i nieuporządkowanego świata. W czyim interesie umacnia się nowy regionalny i globalny system zarządzania? Jaki ma on wpływ na powo­ dzenie demokracji, kreatywność i praworządność? Są to podstawowe, narzuca­ jące się pytania badawcze (Held 2000a, s. 175). Z rozważań o zwycięzcach i zwyciężonych w obecnym światowym porządku wynika, że nierówności ekonomiczne i podziały społeczne nie są zależne wyłącznie od zewnętrznych czynników ekonomicznych, ale od wielu innych uwarunkowań. Są wśród nich (zewnętrzne i wewnętrzne) czynniki kulturowe, polityczne i społeczne. Wzajemnie ze sobą powiązane, w efekcie kreują nowe formy nierówności narodów świata, zróżnicowania społeczne i konflikty. Bada­ nie tych zjawisk, głęboko osadzonych także w nawykach oraz sposobach myśle­ nia - lokalnego, narodowego, regionalnego i globalnego, jest niezmiernie trudne i skomplikowane. Z tego powodu stanowi swego rodzaju wyzwanie wobec nauk społecznych powołanych do rozwiązywania oraz interpretacji istoty procesów i systemów wartości, a zatem także i wyjaśniania, co znaczy globalizacja we współczesnym świecie. To, co teraz nie jest akceptowane społecznie daje bardzo wiele implikacji badawczych. Pytania, jakie zadają sobie badacze świadczą o nieustannej potrzebie podejmowania prób krytyki oraz spójności empirycz­ nych dowodów i porównywalnych argumentów czerpanych z życia społecznego. Mimo różnych poglądów i odmiennych założeń badawczych są też wśród ba­ daczy globalizacji pewne wspólne płaszczyzny. Charakterystyczne dla wszystkich punktów widzenia jest położenie nacisku na komplementarność badań oraz zwra­ canie uwagi na różnorodne aspekty i problemy wewnętrzne związane z globaliza­ cją. Wysuwane przez nie dyrektywy kładą szczególny nacisk na rozpatrywanie każdego faktu i zjawiska w szerokich uwarunkowaniach wewnętrznych i zewnętrz­ nych oraz maksymalnie dużej płaszczyźnie porównawczej i skali czasu. Z tego punktu widzenia są one niezwykle bliskie podejściu poznawczemu charakterystycz­ nemu dla dociekań współczesnej etnologii/antropologii kulturowej i społecznej. Dyskusja wokół globalizacji nie jest wyłącznie dyskusją akademicką. Jest ona także debatą polityczną, dotyczącą zachodzących w świecie współczesnym transformacji . Liczne są w niej pytania o etyczne i instytucjonalne pryncypia 21 2 1 Dyskusje na ten temat o d d z i a ł y w u j a na liczbę organizacji m i ę d z y r z ą d o w y c h ( N G O s ) i ich role, p o w o d u j ą zmiany w zakresie spraw regionalnych i globalnych. Z w r a c a j ą u w a g ę na istnie­ j ą c e mechanizmy polityczne i instytucje, nieznane w p a ń s t w a c h n a r o d o w y c h , k t ó r e b ę d ą w przy­ s z ł o ś c i poddane presji w y z w a ń regionalnych i globalnych potrzeb c e n t r ó w (np. w zakresie praw c z ł o w i e k a , pracy i praw socjalnych). �G L O B A L I Z A C J A - PROCES Г PRÓBY JEGO OPISU 73 struktur organizacji społecznych i przyszłego światowego porządku prawnego (Held i McGrew 2000). Wymaga to ich (tzn. pryncypiów) ponownego prze­ myślenia i zanalizowane w kontekście wcześniejszych, nawet drobnych zmian, respektowania w nowym kontekście i w sposób kompleksowy tego, jak je inter­ pretowano od strony lokalnej, narodowej, regionalnej i globalnej. To, co dzieje się jest mało poznane. Jednocześnie różne mity na ten temat ryzykownie roz­ przestrzeniają się wśród obywateli i w otoczeniu rządów. Pojawiają się i kon­ stytuują nowe role aktorów i struktury zdolne do życia politycznego. W prze­ strzeni politycznej tworzy to nowe konieczności oraz możliwości, potencjalne niebezpieczeństwa lub ryzyka. GLOBALIŚCI I ANTYGLOBALIŚCI Francis Fukuyama, w legendarnym już dziś artykule opublikowanym w „The National Interest", ogłosił koniec historii (kolejny raz po Heglu). Zrobił to w momencie, gdy po 1989 r. było już wiadomo, że ZSRR, wraz ze swoją ideo­ logią marksistowsko-leninowską, gwałtownie chyli się ku upadkowi, a na świa­ towej scenie politycznej pozostanie tylko jedno supermocarstwo. W swoich wywodach dowodził, że nie pojawi się już żaden system ideologiczny lepszy od liberalizmu polityczno-ekonomicznego i że nie istnieją jakiekolwiek sprzeczności w ludzkim życiu, których nie dałoby się rozwiązać w ramach ideologii liberalnej, aspirującej do miana uniwersalnej doktryny. Dzisiaj zapewne użylibyśmy słowa „globalnej" (Makowski 2001, s. 86). Przez kilka następnych lat zdawało się, że prognoza Fukuyamy o triumfie liberalizmu sprawdza się niezwykle szybko (np. ostateczny upadek ZSRR zasko­ czył Michaiła Gorbaczowa podczas urlopu na Krymie). Liberalizm i nieodłączna od niego demokracja opanowywały kolejne przestrzenie (np. według szacunków z 1987 г., w krajach demokratycznych żyło 45% ludności świata, a w 1992 r. już 55%, czyli o ok. 600 min więcej). Zachodzące zmiany stymulowały sukcesy wolnego rynku. Efektem tego był liczebny wzrost krajów liberalnych i demo­ kratycznych a także wolnorynkowych. Słabły lub znikały kolejne bariery eko­ nomiczne. Zaczęły powstawać nowe organizacje międzynarodowe, takie jak Światowa Organizacja Handlu (WTO), już istniejące zyskiwały na znaczeniu (np. Bank Światowy). Katalizatorem zachodzących zmian była dosłowna „eksplozja" nowych technologii i rozwiązań, głównie w sferze informacyjnej. Wydawało się, że jesteśmy tylko o krok od globalizacji, dzisiaj często uważanej za synonim liberalizacji i demokratyzacji. W latach 90-tych przyszłość świata rysowała się więc stabilnie. Niespodzie­ wanie pojawiły się kłopoty. Media, a w ślad za nimi opinia publiczna, zaczęły koncentrować uwagę na tzw. ruchu antyglobalistycznym. Widoki młodzieży rzucającej kamienie, płonących McDonaldów i interweniujących oddziałów prewencji stały się ulubionymi tematami wszelkich przekazów i rozmów. Two­ rzyło to atmosferę wyczekiwania na nadchodzącą gwałtowną zmianę społeczną, �74 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA nieomal rewolucję. Oznaki paniki dało się zauważyć po zamieszkach w Pradze i Goteborgu. Specjaliści zaczęli gorączkowo analizować zaistniałą sytuację. Szwedzi stwierdzili, że (po Goteborgu) Szwecja już nigdy nie będzie taka sama, a przedstawiciele międzynarodowych firm i instytucji oraz politycy prowokacyj­ nie, a zarazem ostrzegawczo ogłosili, iż następne spotkania odbędą gdzieś w kanadyjskiej głuszy. Co oczywiście nie miało się zdarzyć. Po tych doświadczeniach rząd polski podczas światowego forum gospodar­ czego w kwietniu 2004 r. w Warszawie, w obawie przed akcjami antyglobalistów, zastosował szczególnie restrykcyjne środki zapobiegawcze. Centrum miasta, gdzie obradowało forum, było policyjnie izolowane i praktycznie wyłączone z normalnego, codziennego toku życia mieszkańców. Niezakłócony przez anty­ globalistów przebieg ich demonstracji odnotowano w mediach nie tylko z ulgą, ale i z nieukrywanym zadziwieniem. Ataki antyglobalistów, jakie miały miejsce w wielu krajach, przypomniały o buncie epoki „dzieci-kwiatów" z lat 60-tych X X wieku. Zaczęto porównywać ich cechy wspólne i odrębne. Przyznawano, że ruch antyglobalistyczny rzeczy­ wiście nieco przypomina tamte wydarzenia. Tak jak przedtem biorą w nim udział studenci, ekolodzy, feministki, robotnicy, obrońcy praw mniejszości, komuniści, anarchiści etc. - wraz z nimi jednakże występują nacjonaliści, sprzeciwiający się globalizacji w imię obrony państwa narodowego . Są też istotne różnice. W latach 60-tych i 70-tych żądano przede wszystkim „sprawiedliwości partycy­ pacyjnej". Większość pretensji dotyczyła sztywnej hierarchii społecznej, dyskry­ minacji rasowej czy płciowej, ograniczania swobód obywatelskich itd. Obecne ruchy kładą większy nacisk na „sprawiedliwość redystrybucyjną". Jednym z głównych problemów podnoszonych przez dzisiejszych antyglobalistów, określających się coraz częściej jako alter-globaliści i podkreślających, że nie są wrogami nowoczesności, lecz pragną globalizacji „z ludzką twarzą", jest to, że globalizujący się liberalizm czyni z bogatych jeszcze bogatszych, a z bied­ nych jeszcze biedniejszych. Na swoich sztandarach wypisują więc nie postulat dopuszczenia „pokrzywdzonych" do udziału w podejmowaniu decyzji o losach świata, ale hasło sprawiedliwszego dostępu do dóbr . Inny jest również adresat 22 23 2 2 (NGO): W o b r ę b antyglobalnej m i ę d z y n a r o d ó w k i w c h o d z ą m . i n : Organizacje pozarządowe np. Deklaracja z Bema, Friends o f the Earth (Przyjaciele Z i e m i ) , T h i r d W o r l d N e t w o r k (Sieć Trzeciego Ś w i a t a ) ; Radykalne ugrupowania rolników, np. Konfederacja C h ł o p s k a , C C C O M C (Koordynacja na rzecz Obywatelskiej K o n t r o l i nad Ś w i a t o w ą O r g a n i z a c j ą H a n d l u ) we Francji; Partie i organizacje ekologiczne: Partie i organizacje lewicowe: np. Partia Odrodzenia Komunistycznego ( W ł o c h y ) , Attac i ruch np. Sierra Club ( U S A ) , Partie Z i e l o n y c h z N i e m i e c i W ł o c h ; „ o ś r o d k ó w s p o ł e c z n y c h " (Francja); Związki zawodowe: np. federacje b r a n ż o w e p r o k o m u n i - stycznej centrali z w i ą z k o w e j C G T (Francja), federacja z w i ą z k o w a A F L / C I O ( U S A ) , ( G i z i ń s k i , Graczyk i i n . 2000, s. 87). 2 3 „ M a n i f e s t antyglobalistyczny: Organizacje ż ą d a j ą c e stworzenia nowego p o r z ą d k u eko­ nomicznego na ś w i e c i e d o m a g a j ą się: Ustanowienia t r w a ł e g o p r y m a t u p o l i t y k i nad g o s p o d a r k ą ; W z m o c n i e n i a s p o ł e c z e ń s t w a obywatelskiego, aby m o g ł o się b r o n i ć przed m a t e r i a l n ą n i e r ó w ­ n o ś c i ą ; Wprowadzenia w handlu ś w i a t o w y m s t a n d a r d ó w u n i e m o ż l i w i a j ą c y c h zatrudnianie dzieci i w y p ł a c a n i e g ł o d o w y c h pensji; Ograniczenia rabunkowej eksploatacji z a s o b ó w naturalnych; �G L O B A L I Z A C J A - PROCES I PRÓBY JEGO OPISU 75 tych protestów. W latach 60-tych X X wieku były to rządy poszczególnych państw. Teraz są nim międzynarodowe organizacje, wielkie przedsiębiorstwa oraz instytucje finansowe. Ruch antyglobalistyczny zwrócił uwagę na to, że demokracja jest nadal odleg­ ła od spektakularnego triumfu (w kilkanaście lat od kolejnego „końca historii", jak to widział F. Fukuyama). Nadal jesteśmy nie w nudnej stabilizacji, ale w sytuacji permanentnej i odczuwalnej zmiany społecznej, która może przybrać gwałtowny przebieg (Makowski 2001, s. 87). Sprawcami i autorami tej poten­ cjalnej zmiany nie muszą być antyglobaliści . Ich spektakularne, przyciągające uwagę mediów protesty same w sobie nie stanowią zagrożenia dla porządku świata. Są one jednak sygnałem, że coś psuje się głębiej, dzwonkiem alarmo­ wym, którego nie należy lekceważyć. Głównymi czynnikami zmian społecznych są przeobrażenia w technologii, w systemie wartości (czyli poglądów o tym „jak powinno być") oraz powiększające się nierówności społeczne. Czy zatem „zadymy" wzniecane przez antyglobalistów są tylko uciążliwym folklorem po­ litycznym? Czy rozprzestrzenianie się liberalizmu i demokracji może zostać zatrzymane? Czy może nam grozić jakaś rewolucja? Fukuyama nie dopuszcza możliwości załamania się demokracji, a jeśli już to bierze pod uwagę krótkie przystanki na jej drodze do pełnego zwycięstwa. Był i pozostał zatem optymistą. Jego sceptyczny oponent Samuel Huntingon gene­ ralnie uważa, że uratujemy siebie i cały świat, jeśli powstrzymamy się od nawra­ cania innych na liberalną demokrację. Fukuyama i Huntigton wprawdzie bardzo różnią się w swoich poglądach, to jednak wspólne dla obu jest nieprzywiązywanie dostatecznej wagi do zagrożeń tkwiących w samej demokracji - głów­ nym produkcie eksportowym liberalizmu. A właśnie demokracja jest ostatnio bardzo kiepskiej jakości. Jeszcze w X I X wieku Alexis de Tocqueville uważał, że dużym problemem demokracji może być brak zaangażowania obywateli w życie publiczne, zwłasz­ cza w najbliższe otoczenie człowieka, w postaci klubów, grup przyjaciół, wspól­ not lokatorskich, kółek różańcowych etc. Pod koniec XX w Stanach Zjednoczo­ nych liczba mikroinicjatyw obywatelskich - źródła tzw. kapitału społecznego 24 Opodatkowania z u ż y c i a s u r o w c ó w w celu wsparcia bardziej zaawansowanej technologicznie pro­ dukcji i ograniczenia szkodliwego ekologicznie transportu; Wprowadzenia podatku od luksusu w celu zmuszenia b e n e f i c j e n t ó w globalizacji do sprawiedliwego u d z i a ł u w finansowaniu z a d a ń p a ń s t w a ; W z m o c n i e n i a z w i ą z k ó w z a w o d o w y c h , aby p r z e c i w s t a w i ć siq silnemu lobby p r z e d s i ę ­ b i o r c ó w ; U z a l e ż n i e n i a procesu liberalizacji handlu od tworzenia n o w y c h miejsc pracy; Rezygna­ cji przez najbogatsze p a ń s t w a z c z ę ś c i dobrobytu na rzecz n a j u b o ż s z y c h s p o ł e c z e ń s t w . (Na pod­ stawie „ P u ł a p k i g l o b a l i z a c j i " Hansa-Petera Martina i Haralda Schumanna, za: G i z i ń s k i , Graczyk i i n . 2000, s. 87)Г 2 4 Od k i l k u lat znane postacie estabilishmentu p r z y z n a j ą rację k r y t y k o m globalizacji. Joseph Stigliz, laureat nagrody Nobla w dziedzinie e k o n o m i i w 2001 г., w c z e ś n i e j wice-szef Banku Ś w i a ­ towego i doradca B i l l a Clintona, kontestuje a m e r y k a ń s k i estabilishment i zasady tzw. Umowy waszyngtońskiej (liberalizacja handlu, wycofanie p a ń s t w a z o b o w i ą z k ó w socjalnych). Podobne p o g l ą d y g ł o s i George Soros oraz b y ł y ideolog thatcheryzmu - John Gray. �76 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA spadła z roku na rok. Trzeba było tragedii 11 września 2001r., żeby w Ameryka­ nach na nowo obudzić ducha wolontaryzmu, ale i nie wiadomo, jak długo potrwa ten zryw (Makowski 2001, s. 87). W krajach dopiero wykreowanych na demokratyczne kapitału społecznego często w ogóle nie ma i wcale go nie przybywa, mimo starań organizacji poza­ rządowych, Kościołów, agend rządowych czy Banku Światowego. Zaangażo­ wanie polityczne jest wręcz zerowe. Przeciętnemu obywatelowi nowoczesnego, demokratycznego państwa sfera polityki wydaje się tak odległa, że wręcz trudno ją traktować jako część życia publicznego. Nawet tak podstawowa czynność obywatelska, jak głosowanie w wyborach powszechnych sprawia trudności (np. frekwencja wyborcza w Polsce ledwo przekracza 40%). Ludzie tracą zainte­ resowanie życiem publicznym, tym samym możliwość wywierania wpływu na to, co się wokół nich dzieje . Obojętność ta zostawia przestrzeń do wypełnienia przez hasła radykalne i po­ pulistyczne, głoszone m.in. przez ruchy antyglobalistyczne. Równocześnie ogromną władzę, często o zasięgu globalnym, zdobywają takie instytucje, jak Bank Światowy, Światowa Organizacja Handlu, Międzynarodowy Fundusz Walutowy, wielkie koncerny etc. Ich przywódcy nie są wybierani demokratycz­ nie, a ich działalność nie podlega społecznej kontroli (niektórych niepokoi sam fakt, że banki centralne i sądy najwyższe nie podlegają kontroli społecznej), wpływ przeciętnego obywatela na działanie tych instytucji jest bowiem żaden i z pewnością taki zostanie. Nikt przecież nie zorganizuje wyborów powszech­ nych do Światowej Organizacji Handlu czy Rady Polityki Pieniężnej, mimo iż wpływ tych instytucji na życie każdego z nas może być bardzo odczuwalny. Te spostrzeżenia nasuwają pytanie o stopień dostosowania do realiów współ­ czesności, zdobywającego dotąd wpływy w świecie, tradycyjnego modelu de­ mokracji liberalnej. Kilka lat temu (1998 r.) odbyła się w Warszawie konferencja na temat rozwoju demokracji. Wziął w niej udział Francis Fukuyama. Uczestnicy tego spotkania zgłosili zamiar stworzenia międzynarodówki demokratycznej. Może się jednak okazać, żc bez zasadniczych zmian demokracja o globalnym zasięgu będzie raczej przypominała państwo Platona, rządzone przez autokra­ tyczną radę mędrców. Problemem jest także rozwój technologii. Z jednej strony nowe technologie informacyjne, jak internet, mogą ułatwić, a tym samym zwiększyć udział oby­ wateli w życiu społecznym. W praktyce może się okazać, że będzie odwrotnie. Internet ułatwia, ale i zubaża kontakty między ludźmi, jest pełen możliwości, ale i zagrożeń. Telewizja - jak udowadnia socjolog Robert Putnam - odciąga nas od udziału w życiu publicznym, prywatyzując czas wolny. Równocześnie rozwój technologiczny zwiększa dobrobyt i przyciąga do bogatych krajów demokratycz­ nych licznych, biednych uchodźców z Trzeciego Świata. Podobnie jak niegdyś bogaty Paryż i nowo powstające manufaktury przyciągały głodnych wieśniaków, 25 25 p r Z y C Z y n y tego stanu rzeczy w k a ż d y m kraju d e m o k r a t y c z n y m s ą inne i zmienne. I c h o m ó w i e n i e przekracza ramy przedstawionego opracowania. �77 G L O B A L I Z A C J A - PROCES I PRÓBY JEGO OPISU przemieniając ich w ubogą „podklasę" ludzi żyjących obok „dobrych obywateli" (Makowski 2001, s. 88). Wydaje się więc, że od początku X X I wieku liberalne państwa demokratycz­ ne stoją przed wielkim wyzwaniem. Największym zagrożeniem nie jest jednak zderzenie cywilizacji, ale kryzys tzw. cywilizacji zachodniej. Globalizacja zaś nie jest triumfem liberalizmu ani demokracji, ale nowym dla nich wyzwaniem. Symptomem, że pewne procesy wymykają się spod kontroli. Antyglobaliści, jak sądzę, nie wywołają rewolucji, ich bunt jest jednak sygnałem, że coś się zmienia w świecie opartym na filarach demokracji parlamentarnej i wolnego rynku. Jak się wydaje, obecnie nie grozi nam gwałtowna zmiana społeczna, chwilowo bowiem demokratyczny świat zjednoczył się przeciw nowemu wrogowi - terroryzmowi. LITERATURA A globalizing... 2000, A globalizing world? Culture, economics, N . York. A n i o ł W . 2002, Paradoksy globalizacji, Warszawa, IPS. politics, D . H e l d (red.), L o n d o n , В a u m a n Z . 1998, Globalization. The Human Consequences, Oxford. - 2000, Globalizacja. I co z tego dla ludzi wynika. Warszawa, P I W . С a s t e 11 s M . 1998, End of Millennium. The Information Age: Economy, Society and Culture, t. 3, O x f o r d , B l a c k w e l l . C o l l i n s R. 1990, Culture, Communication and National Identity: The Case of Canadian Tele­ vision, U n i v e r s i t y o f Toronto Press. Consumption... 1997, Consumption and Everyday Life, [ w : ] M i l l e r D . Consumption and its conseqences, H . M a c k a y (red.), L o n d o n , Sage / The Open University. D ę b s k a M . 2002, Globalizacja - analiza p o j ę c i a w w y b r a n y c h koncepcjach teoretycznych, Sprawy Narodowościowe. Seria Nowa, z. 2 1 , s. 4 5 - 5 6 . E l l i s J. 1982, Visible Fictions: cinema, television, video, L o n d o n , Routledgc / and Kegan P. Guibernau M . , G o l d b l a t t D . 2000, Identity and nation [ w : ] Questioning Identity: Gen­ der, Class, Nation, K . Woodward (red.), L o n d o n , Routledge / The Open University. G i d d e n s A . 1999, Runaway Education. Globalizacja... 2003, Globalizacja Naukowe Askon. World, L o n d o n , The B B C Lectures, L o n d o n B B C Radio 4, B B C a tożsamość, J. Zdanowski (red.), Warszawa, W y d a w n i c t w o Hall S. 1997, The Centrality of Culture: notes on the cultural revolutions of our time, [ w : ] Media and Cultural Regulation, K . Thompson (red.), L o n d o n , s. 2 0 8 - 2 3 8 . H e l d D . 2000a, Afterword, [ w : ] A globalizing world'!..., s. 169-177. - 2000b, Introduction, [ w : ] A globalizing world'!..., s. 6 - 1 5 . H e l d D . , M c G r e w A . 2000, The Global Transformations Reader: An Introduction to the Globalization Debate, Cambridge, Polity. H i r s t P., T h o m p s o n G . 1999, Globalization in Question: The International Economy and the Possibilities of Governance ( 2 edn), Cambridge, Polity. n d Kultu/y... 2000, Kultury pozaeuropejskie i globalizacja. Zderzenia, J. Z d a n o w s k i (red.), War­ szawa, Elipsa, Z ł o t a Seria W S H i F M . Liebes T , K a t z E. 1993, The Export of Meaning: Cross-Cultural Readings of Dallas ( 2 edn), Cambridge, Polity. M c G r e w A . 1995, World order and political space, [ w : ] A Global World? Re-ordering Politi­ cal Space, J. Anderson, C. B r o o k , A . Cochrane (eds), O x f o r d , O x f o r d U n i v e r s i t y Press. n d M с M i с h a e 1 P. 2000, Development and Social Change. A Global Perspective, London. �78 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA M a s m o u d i M . 1979, The new w o r l d information order, Journal nr 2, s. 172-185. of Communication, t. 29, M a k o w s k i G. 2 0 0 1 , Termometr naszych c z a s ó w , Nesweek, z dn. 9.12.2001 г., s. 8 6 - 8 8 . M a s m o u d i M . 1979, The new w o r l d information order, Journal of Communication, t. 29, nr 2, s. 172-185. Мао z Z . 1999, Domestic Sources of Global Change, [ r o z d z i a ł 1: " P o l i t i c a l Development and Global Change: A Theoretical O v e r v i e w " ] , U n i v e r s i t y o f M i c h i g a n , s. 1-28, 2 1 3 - 2 1 8 . M a t t e l a r t A . , D e l a c o u r t X . , M a t t e l a r t M . 1984, International Image Markets, L o n ­ don, Comedia. M i l l e r D . 1992, The young and the restless in Trinidad: a case of local and global in mass consumption, [ w : ] Consuming Technology, R. Silverstone, E. H i r s c h (eds), L o n d o n , Routledge. M i 11 e 1 m a n J. H . 2000, The Globalization Syndrome. Transformation and Resistance, Princeton. M o o r e s S. 1997, Broadcasting and its audiences, [ w : ] Consumption and everyday life, H . M a c k a y (red.), s. 2 1 4 - 2 5 7 . Media... 1997, Media and Cultural Regulation, M u 1 g a n G. 1998, Connexity: Responsibility, K . Thompson (red.), L o n d o n . Freedom, Business and Power in the New Ccntuiy, L o n d o n , Vintage. Rheingold H . 1995, The Virtual Community, L o n d o n , M a n d a r i n Paperbacks. R o b i n s o n W. I . 2 0 0 1 , Social theory and globalization: The rise o f a transnational state, Theory and Society, t. 30, s. 157-210, U S A . S c h i l l e r H . 1991, N o t yet the post-imperialist era, [ w : ] Critical Studies in Mass Communica­ tion, t. 8, s. 13-28. S к 1 a i r L . 1991, Sociology of the Global System, [ r o z d z i a ł 2: "Towards a theory o f transnatio­ nal practices"], N . York, L o n d o n , s. 2 6 - 5 1 . S m i t h A . D . 1995, Nations and Nationalism in a Global Era, O x f o r d , Polity. S p a r k s C. 1998, Is there a global public sphere? [ w : ] Electronic Empires: Global Media and Local Resistance, D . K . Thussu (red.), L o n d o n , A r n o l d . S t a n d a g e T. 1998, The Victorian Internet, L o n d o n , W i d e n f i e l d & N i c o l s o n . S t i g 1 i t z J. E. 2004, Globalizacja, Warszawa, P W N . S t i g 1 i t z J. E. 2002, Globalization and its Discontents, London, Penguin Books. S z y m a ń s k i W. 2 0 0 1 , Globalizacja-wyzwania i zagrożenia, Warszawa, D i f f i n . T o m i l s o n J. 1997, "Internationalism, globalization and cultural i m p e r i a l i s m " , [ w : ] Media Cultural Thompson Regulation, K . Thompson (red.), L o n d o n , Sage. K . 1997, Regulation, De-Regulation and Re-Regulation, [ w : ] Media and Regulation, K . Thompson (red.), L o n d o n , Sage, s. 10-68. U ND P 1997, United Nations Development Program: Human Development Report, and Cultural New York, O x f o r d U n i v e r s i t y Press. U podłoża... 2003, U podłoża globalnych zagrożeń. Dylematy rozwoju, J. Danecki, M . Danecka (red.), Warszawa, Instytut P o l i t y k i S p o ł e c z n e j U W , D o m W y d a w n i c z y Elipsa. W i e k . . . 1999, W i e k u t o p i i [ r o z m o w a B r o n i s ł a w a Wildsteina z prof. Leszkiem K o ł a k o w s k i m ] , Wprost, nr 45 z 7 . X I . 9 9 г., s. 1 9 - 2 1 . Wiseman J. 1998, Global Nation? Australia and the Politics of Globalization, Cambridge, Cambridge U n i v e r s i t y Press. W o o d w a r d K . 2000, Questions of Identity, [ w : ] Questioning Identity: Gender, Class, Nation. K . W o o d w a r d (red.), L o n d o n , Routledge / The Open University. Z d a n o w s k i J. 2000, Globalizacja - pytania i niepokoje, [ w : ] Kultury pozaeuropejskie i glo­ balizacja. Zderzenia, W y ż s z a S z k o ł a Handlu i F i n a n s ó w M i ę d z y n a r o d o w y c h , Warszawa, s. 5-22. Ż e l a z n y W. 2002, Na co p i e n i ą d z e w ręku g ł u p c a , m ó g ł b y n a b y ć m ą d r o ś c i , lecz nie ma na to rozumu, Sprawy Narodowościowe. Seria Nowa, z. 20, s. 193-199 [recenzja z Globalizacji Z. Baumana]. Ż y ż y ń s k i J. 2004, Globalizacja - iluzje, nadzieje, obawy i szanse, Ekonomista, nr 1, s. 9 - 3 7 . �79 G L O B A L I Z A C J A - PROCES I PRÓBY JEGO OPISU MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA G L O B A L I Z A T I O N - T H E PROCESS A N D A T T E M P T S OF ITS D E S C R I P T I O N B Y S O C I A L SCIENCES S u m m ary The author o f the article tries to present and systematize our knowledge about and approaches to contemporary processes defined as globalization. The studies on globalization and its influence on the society have been based on four para­ digms-stretching, intensification, interpenetration and infrastructure. They include studies on busi­ ness and economy, politics, social systems, culture (language, religion, education, leisure time activities), psychology o f interpersonal as w e l l as intercultural relations. Nowadays globalization doesn't only concern the material and technological sphere and social structures It also reaches deep into value systems, beliefs, language and other elements o f identity, i.e. processes o f glo­ balization enter into the sphere o f culture. Literature on globalization is voluminous and is extending incessantly. I n this article the author had to l i m i t her considerations to presenting the m a i n trends o f these studies w i t h special empha­ sis on the processes concerning culture. The exchange o f cultural goods on the w o r l d scale has extended enormously in the recent decade. I t is visible in T V and cinemas. Greater part o f culture becomes media culture. Q u i c k development o f technology, computerization, the Internet and other media and their gadgets spread all over the w o r l d and affect social relationships in particular countries, language and all the complex o f historical and cultural conditions supported by local media. In the great scientific debate on globalization in the recent years, t w o opposing approaches can be distinguished: the globalist and the traditionalist ones. The more differentiated attitude is included in the transformationalist approach. Each o f these approaches has been discussed in the article together w i t h the most important theories and research methods attributed to them. W i t h i n the globalist approach the optimistic (positive) globalists have been presented; among them the author distinguishes t w o types: a) those concentrated on the development o f the " g l o b a l v i l l a g e " b) the liberal pcrspectivists concentrated on democratic nature o f free market and advan­ tages o f w i d e choice o f cultural goods. N e x t she discusses the category o f pessimistic globalists. I n the discussion o f the latter much attention has been given to theories and concepts developed by this approach, and namely: increased inequality, concentration o f the ownership o f media in great corporations and cultural imperialism. In the next part o f the article the author deals w i t h the interpretations o f globalization in social sciences. She points at the most important issues: the character o f the contemporary processes o f globalization, their dissimilarity from and relation to similar processes o f the previous decades, the influence o f globalization on national and state sovereignty, the contribution o f globalization to developing new inequalities and divisions in the w o r l d . In other words: new patterns o f w i n ­ ners and losers. Separate place in the study is dedicated to contemporary movement defined as anti- or alterglobalist, as a response to w o r l d w i d e changes. Traus la led by Anna Kuczyńska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0053e2765a622926d6915eb328898302.pdf 0bb329c0dc80c4d88078efa573260aca Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1747 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1617 Title A name given to the resource Tradycja stosowania pojęcia "dyskurs" i jego przydatność w antropologii współczesności / ETNOGRAFIA POLSKA 2004 t.48 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2004 t.48, s.81-98 Creator An entity primarily responsible for making the resource Malewska-Szałygin, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X L V I I I : 2004, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN Instytut E t n o l o g i i i A n t r o p o l o g i i K u l t u r o w e j U W , Warszawa TRADYCJA STOSOWANIA POJĘCIA DYSKURS I JEGO PRZYDATNOŚĆ W ANTROPOLOGII WSPÓŁCZESNOŚCI The ethnographer he writes 'inscribes ' social discourse, it down (Geertz 1973, s. 19) Słowo dyskurs pojawia się obecnie w najróżniejszych możliwych znaczeniach, niekiedy tak odmiennych, że pole znaczeniowe tego terminu wydaje się zupełnie rozmyte. W tej sytuacji warto prześledzić różne stosowane wykładnie i zastano­ wić się, na ile to pojęcie może być przydatne w badaniach etnologicznych. Discursus Wychodząc od łacińskiego źródłosłowu należy przypomnieć, że łacińskie discursus oznaczało wielokierunkowy ruch, „rozbiegnięcie się" i często było używane przenośnie w znaczeniu rozmowa (zwykle z udziałem wielu osób), dyskusja, a także rozprawa lub rozumowanie (Dyskurs 1996, s. 38). W języku filozofów od późnej starożytności dyskurs oznaczał wieloetapowy, uporządko­ wany logicznie, metodyczny proces poznawczy, polegający na wnioskowaniu z przyjętych przesłanek, przeciwstawiany poznaniu intuicyjnemu, gdy przedmiot pojmowany jest w jednym akcie, bezpośrednio i w całości. W tej tradycji mieści się użycie tego terminu w tytule rozprawy R. Descartes: Discours de la methode (1637) i w pismach G.W. Leibnitza, który opisuje ruch myśli przechodzącej od jednego twierdzenia do drugiego w określonym porządku. Bliższe współczesnym konotacjom pojęcia dyskurs jest ujęcie Emanuela Kanta, zainteresowanego warunkami zaistnienia faktów i możliwości poznania. Z tej fundamentalnej dla teorii dyskursu refleksji filozoficznej wyrastają dwa nurty namysłu: struktu­ ralny i fenomenologiczny, realizowane przez filozofów, językoznawców, histo­ ryków, socjologów i antropologów (Kurcz 1987; Grabias 1994; Labocha 1996; Grzegorczyk 1998; Duszak 1998 i inni oraz autorzy, których poglądy charakte­ ryzuję w tym tekście). Dyskurs staje się pojęciem istotnym dla wszystkich tych dyscyplin i łączącym je. Funkcjonując na pograniczach sprzyja powstaniu subdyscyplin, takich jak: socjolingwistyka, etnografia mówienia, historia idei itp. PERSPEKTYWA STRUKTURALNA W JĘZYKOZNAWSTWIE Fundamentalne dla strukturalnego podejścia do dyskursu są prace Fernanda de Saussura, który definiuje język jako system znaków. Znak stanowi połączenie �82 ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN akustycznego lub wizualnego obrazu i oznaczanego przez nie pojęcia lub wy­ obrażenia. Język może być badany dwupłaszczyznowo na poziomie systemo­ wym - ¡cingue i na poziomie wykonania - parole. Podejście systemowe zakłada, że językiem rządzą ścisłe reguły, których ujawnienie jest celem badacza. Owe zasady dotyczą łączenia i wzajemnego podstawiania elementów, a nie substancji. Natomiast dyskurs należy do płaszczyzny parole i jest nim - zdaniem autora Kursu językoznawstwa ogólnego (1991) - każdy ciąg wyrażeń językowych dłuż­ szy niż zdanie. Zważywszy, że de Saussure uważa następstwo zdań za zależne jedynie od woli nadawcy, trudno dopatrywać się na gruncie jego teorii jakichś reguł rządzących sferą dyskursu. Widoczna jest natomiast dominująca rola pod­ miotu. Ta szczególna pozycja podmiotu, wokół, którego ogniskuje się dyskurs omawiana jest także w podejściu Emile'a Benveniste (1971), który twierdził, że dyskurs jest takim sposobem komunikowania się, dla którego zarówno obecność podmiotu, jak i sytuacja komunikacji są wewnętrzne. Kontynuacją badań realizowanych w płaszczyźnie parole była w latach 70-tych socjolingwistyka Della Hymesa. Hymes podkreśla regularność i zwy­ czajowy charakter przyjętych sposobów mówienia oraz nierozerwalne powiąza­ nie ich z sytuacją, w jakiej są praktykowane i zachowaniami, jakie im towarzy­ szą. Badanie ich nazywa etnografią mówienia. Etnografia mówienia - jego zdaniem - jest opisem, który jest teorią - teorią mowy jako systemu zachowań kulturowych. Nie musi to być system egzotyczny, musi natomiast organizować różnorodność form mowy (Hymes 1980, s. 41). Inną ważną dla etnologa pro­ pozycją metodologiczną Hymesa jest kategoria speech-community - wspólnota rozmawiających czy raczej wspólnota rozmawiająca. Termin ten określa ludzi uznających pewne łączące ich reguły dotyczące prowadzenia rozmowy i inter­ pretowania wypowiedzi. Odwołując się do teorii Noama Chomsky'ego, Hymes mówi o specyficznej kompetencji rozmawiających, umożliwiającej im wzajemne porozumienie. Pisze też o różnych stylach mówienia (speech styles), zależnych od sytuacji mówienia (speech situation) takich jak ceremonie, posiłki, polowania, walki i in. Połączenie składnika mowy i sytuacji daje nam wydarzenia mówienia (speech events), na które składają się poszczególne akty mówienia (speech acts). Hymes przez analizę dyskursu rozumie badanie struktur językowych usytuowa­ nych w kontekście kulturowym - co byłoby ujęciem lingwistycznym, jednakże dalsze dyrektywy: badanie kanałów przekazu treści, jego nadawców, adresatów i słuchaczy, osiągnięć i rezultatów, historii i systemowych powiązań z resztą struktury społecznej grupy, są charakterystyczne dla podejścia socjologicznego. Do klasyków badania dyskursu w kontekście interakcji społecznej należy John J. Gumperz (1982). Analiza konwersacyjna (conversational analysis), którą stosował do badania strategii dyskursywnych (discourse strategies) wyrosła z połączenia badań lingwistycznych i socjologicznych. Gumperz rozważa pro­ blem: jak możliwe jest porozumienie w czasie językowej interakcji, przygląda się strategiom stosowanym w różnych sytuacjach i analizuje sposoby możliwego odbioru informacji, odwołując się do zasobu wiedzy posiadanego przez uczestni­ ków spotkania i umożliwiającej im wzajemne zrozumienie. �TRADYCJA STOSOWANIA POJĘCIA DYSKURS 83 Podejście systemowe de Saussura (langue) kontynułował strukturalizm gło­ szący „śmierć podmiotu" i skupiający się na formalnych regułach rządzących łączeniem elementów systemu językowego (m.in. Lévi-Strauss 1970). Sys­ tem uważano wówczas za całość spójną i zamkniętą. Jednym z kontynuatorów myśli strukturalnej rozważającym problemy dyskursu jest Roland Barth. W pracy Systems of Semiology (1968) pisał, że jeśli zespół reguł rządzących systemem nie wiąże się w konieczny sposób z żadną substancją to za pomocą tych reguł można opisywać każdy system kultury. W efekcie można mówić o perspek­ tywie dyskursywnej, która staje się pewnym szczególnym punktem widzenia zarówno dzieł literackich, jak i spraw życia społecznego czy kultury. Kontynua­ cją tej refleksji są szkice Umberto Eco zebrane w zbiorze Semiología życia codziennego (1996). W miarę rozwoju namysłu nad językiem poddano w wątpliwość pojęcie sys­ temu rozumianego jako zamknięta całość. Z tej fundamentalnej wątpliwości wy­ rosły kierunki post-strukturalne. Do tego nurtu należą późniejsze prace Bartha (1999), w których wprowadza pojęcie „pluralistycznego tekstu". Składające się na ów tekst wypowiedzi nie mają na stałe przyporządkowanych znaczeń. To ujęcie unika statyczności podejścia strukturalnego i lepiej zdaje sprawę z dyna­ micznej zmienności znaczeń. Barth dostrzega, że w dziele literackim może wyrażać się wiele dyskursów. Stara sieje wyłonić i opisać, w ten sposób prze­ prowadzając interpretację tekstów literackich (Barth 2000). Dyskurs nadal jest kategorią niezwykle popularną w językoznawstwie. Jedną z aktualnych i często przywoływanych teorii jest koncepcja Teuna van Dijka, niderlandzkiego lingwisty. Van Dijk wskazuje trzy wymiary dyskursu wytycza­ jące kierunki badań: pierwszym jest użycie języka, drugim - przekazywanie idei, trzecim - interakcja. Dla badacza podążającego tropem pierwszym, przedmio­ tem analizy jest wypowiedź lub tekst zawsze ukazywany w kontekście. Analiza polega na zestawianiu wypowiedzi lub tekstów, a następnie wyodrębnieniu charakterystycznych wyrażeń oraz opisaniu układu słów i wyrażeń w zdaniu. Badacz musi określić styl wypowiedzi, retorykę (w tym narzędzia perswazyjne takie jak metafora, hiperbola, ironia), schemat formalnej struktury tekstu, zasto­ sowane strategie. Tak gruntowna charakterystyka wypowiedzi lub tekstu umoż­ liwia dalszy etap - interpretację, czyli odczytanie przekazywanych idei, które opiera się na założeniu, że użytkownicy języka podzielają wspólny repertuar społeczno-kulturowych przekonań. Rozumiejąc odtwarzają modele mentalne, które stanowią schematyczne reprezentacje naszych subiektywnych wyobrażeń o danym zdarzeniu (Van Dijk 2001, s. 26-28). Autor podkreśla, że porozumie­ wanie się to dynamiczny i otwarty proces, z czego tworzone przez interpretatora modele powinny zdawać sprawę. Tak rozumiane badania dyskursu uzupełnia ana­ liza przebiegu interakcji, odwołująca się do kontekstu sytuacyjnego, społecznego czy kulturowego. Istotne są dla niej kategorie uczestników - ich społeczne usytuowanie i związane z nimi światopoglądowe odmiany dyskursu (orders of discourse). W całym procesie badawczym Van Dijk podkreśla rolę kontekstu politycznego, społecznego i gospodarczego. �84 ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN B A D A N I E GENEZY I ZMIENNOŚCI DYSKURSÓW Najsłynniejszym badaczem dyskursów jest Michel Foucault - historyk idei, którego teoria mieści się w nurcie fenomenologicznym, rozwijającym się na prze­ łomie lat 60-tych i 70-tych, równolegle do kierunku strukturalnego. Akceptując podstawowe założenia fenomenologii Michel Foucault tworzy fenomenologię wyższego rzędu. Podczas, gdy klasyczna myśl fenomenologiczna brała w nawias zewnętrzną rzeczywistość skupiając się na sądach o niej, Foucault otwiera nowy nawias mieszczący owe sądy. Tym, co dla niego interesujące są warunki ich wytwarzania stanowiące nową warstwę dociekań - sferę dyskursu. Tym, co j ą organizuje jest episteme objaśniana w Les Mots et les Choses (1966) jako system myślenia charakterystyczny dla danej epoki. Można mówić o episteme epok i dziedzin, odkrywanie ich Foucault nazywał archeologią wiedzy (1977). Archeo­ logia wiedzy pyta: w jaki sposób jednostki dyskursu istnieją, dlaczego się ujaw­ niły, czemu właśnie te a nie inne wypowiedzi (zdarzenia dyskursywne) zaist­ niały, czemu wtedy i tam. Foucault, prowadząc badania nad dyskursami wykluczenia, zwątpił w istnie­ nie jednej zasady organizującej, jaką była episteme i zaproponował termin regu­ larność rozproszenia odnoszący się do zewnętrznych relacji między elemen­ tami, nie organizowanych przez żadną systemową zasadę. Badaczom dyskursu Foucault zaleca by: nie podążać w kierunku wewnętrznego i zakrytego jądra dys­ kursu, nie dążyć do serca myśli ani znaczenia, które się w nim ujawniają, lecz wychodząc od samego dyskursu, od jego zjawiania się i jego regularności, iść w kierunku jego zewnętrznych warunków możliwości, w kierunku tego co prowa­ dzi do przypadkowej serii jego zdarzeń i ustala dla nich granice (Foucault 2002, s. 38). Jeśli tym co jest źródłem widocznych regularności dyskursu jest jakaś zewnętrzna siła , to nie można mówić o archeologii wiedzy poszukującej pra­ widłowości wewnątrz wiedzy poprzez zgłębianie kolejnych warstw, ale o genea­ logii, rozumianej jako poszukiwanie splątanych korzeni wiedzy. Genealogia wie­ dzy to sposób formowania się dyskursu, jego rozrzedzanie, przegrupowywanie, unifikacja. Genealogia wiedzy nie szuka źródła w sensie historycznym, ale po­ chodzenia. Zakłada, że coś może powstać stopniowo z form zupełnie mu obcych, wobec niego zewnętrznych. Ważny jest moment wyłonienia nowych prawd, idei, pojęć, wartości, będący zwykle efektem walk i konfliktu, a więc aktem przemo­ cy, pokonania innych pojęć czy interpretacji. Najistotniejszą z sił oddziałujących z zewnątrz jest władza, jej elementy są wszechobecne i zgodnie z teorią mają postać nieciągłych okruchów. Historia nieustannie dowodzi, że dyskurs jest nie tylko czymś, co tłumaczy walki i systemy panowania, lecz również tym, dla czego i przez co walczymy - jest władzą, która usiłujemy zdobyć (Foucault 2002, s. 8). 1 1 D o s t r z e ż e n i e r o l i z e w n ę t r z n e j siły, k t ó r a o d d z i a ł u j e na dyskurs b y ł o r ó w n i e ż u d z i a ł e m Ernesto L a c l a u ' a (1998). Laclau opisuje s y t u a c j ę k o n f l i k t u p o m i ę d z y r ó ż n y m i znaczeniami, od­ m a l o w u j ą c j ą j a k o rodzaj w a l k i o ugruntowanie jednej z w y k ł a d n i . P r z y j ę c i e jednej j a k o o b o w i ą ­ zującej odbywa się przy pomocy z e w n ę t r z n e j siły nazywanej przez niego hegemonią. do sfery p o l i t y k i i w ł a d z y . N a l e ż y ona �TRADYCJA STOSOWANIA POJĘCIA DYSKURS 85 „Genealogiczny" opis dyskursu powinien dążyć do uchwycenia form wyklucze­ nia, ograniczenia, przystosowania [...]; pokazania jak się kształtują, na jakie potrzeby odpowiadają, w jaki sposób się zmodyfikowały i przesunęły, z jakiego przymusu skorzystały i do jakiego stopnia zostały odwrócone (Foucault 2002, s. 43). Zastosowanie w praktyce wytycznych Foucaulta wymaga ogromnej wie­ dzy historycznej i znajomości warsztatu historyka. Z A S A D Y INTERPRETACJI DYSKURSU Pisząc o fenomenologicznym nurcie badań dyskursu należy przywołać kon­ cepcję Paula Ricoeura - filozofa, który w latach 70-tych definiował dyskurs jako pojęcie przeciwstawne wobec kodu lingwistycznego i uważał, że analiza struk­ turalna, semiotyka, semiologia są odmiennym sposobem namysłu nad językiem (langue) niż płaszczyzna dyskursu (parole). Uważał, że o ile systemy semiotyczne są zamknięte wobec rzeczywistości zewnętrznej, dyskurs pośredniczy między umysłami i rzeczami: jeżeli wszelki dyskurs aktualizuje się jako zdarze­ nie, to wszelki dyskurs jest rozumiany jako znaczenie. [...] To, co chcemy rozu­ mieć, nie jest zdarzeniem, tzn. nie jest czymś przemijającym, lecz jest znacze­ niem, czymś trwałym. [...] Dyskurs to zdarzenie plus sens (Ricoeur 1989, s. 85). Dialog to zdarzenie mówienia i słuchania. Tekst jest odmianą dyskursu, w której sytuacja dialogiczna zostaje zburzona, gubi się kontekst. Na tekst składają się zdania i to właśnie zdanie jest podstawową jednostką dyskursu, jest bowiem połączeniem podmiotu i orzeczenia, które rodzi więź orzekania, konstytutywną dla dyskursu. Interpretacja tekstu to domyślanie się jego znaczenia. Zdaniem Ricoeura nie ma reguł trafnego domyślania się, są jedynie metody uprawomoc­ niania domysłów. Autor w pracy Język, tekst, interpretacja wskazuje drogę: po pierwsze należy skonstruować słowne znaczenie tekstu, ujmując je w sposób całościowy. Należy przy tym pamiętać, że interpretacja ma charakter pers­ pektywiczny, zawsze jest jednostronna, mimo to nie jest prawdą, że wszystkie interpretacje są sobie równe, bowiem niektóre są bardziej prawdopodobne. Upra­ womocnienie nie jest weryfikacją, ani falsyfikacją, lecz wyborem najbardziej prawdopodobnej interpretacji. W sytuacji wyboru stosujemy metodę zbieżnych poszlak, przy czym zgodnie z zasadą hermeneutyki domysł i uprawomocnienie są do siebie odniesione kołowo. Sens nie kryje się za tekstem, lecz stoi przed nim. Sens nie jest czymś ukrytym, lecz czymś odsłoniętym. Przedmiotem rozumienia jest nie sytuacja w jakiej tekst powstał, lecz jego odniesienia do świata możli­ wego, dzięki nieostensywnej referencji tekstu. Rozumienie nie dotyczy w żadnej mierze autora i jego sytuacji. Jest ono nakierowane na obraz świata odsłonięty przez referencję tekstu. Rozumieć tekst to podążać za jego ruchem od sensu do referencji: od tego co zostało powiedziane, do tego o czym się mówi (Ricoeur 1989, s. 178). Tym, co dyscyplinuje interpretacje jest kontekst. Słowa są bowiem polisemiczne i kontekst przesiewa ich znaczenia ograniczając ilość możliwych interpretacji i niejasność dyskursu. �86 ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN O znaczeniu kontekstu w procesie interpretacji pisze literaturoznawca Stanley Fish: zdania pojawiają się tylko w sytuacjach, a w obrębie tych sytuacji norma­ tywne znaczenie jakiegoś wyrażenia będzie zawsze oczywiste lub przynajmniej dostępne, chociaż w obrębie innej sytuacji to samo wyrażenie, już nie takie samo, będzie miało inne normatywne znaczenie, nie mniej oczywiste i dostępne (Fish 2002, s. 64).To co zdaje się być literalnym znaczeniem słów pojawia się w obrę­ bie kontekstu tak głęboko przyjętego, że go sobie nie uświadamiamy. Znaczenia są zarówno subiektywne, jak i obiektywne: są subiektywne ponieważ stanowią część partykularnego punktu widzenia, a przez to nie są uniwersalne. Są one jednak także obiektywne, ponieważ punkt widzenia, dzięki któremu powstają, jest publiczny i skonwencjonalizowany, nie zaś indywidualny i unikalny. Twier­ dzenie odrzućmy wszelkie interpretacje wróćmy do tekstu jest obłudne i nie­ możliwe do realizacji, jest interpretacją w innym przebraniu. Może zaistnieć wiele możliwych interpretacji, jednak nie nieskończenie wiele. Anything goes jest limitowane, tyle że nie przez dzieło (tekst), ale przez kontekst. Pewne interpre­ tacje są wykluczone jako nieuprawomocnione, ale źródłem wykluczeń także nie jest tekst. Odkrycie „tego o co naprawdę chodzi" jest zawsze tym, co się sobie rości, kiedykolwiek proponuje się jakąś nową interpretację, jednakże roszczenie to ma sens jedynie w relacji do wcześniejszego ustalenia. Oznacza to, że prze­ strzeń, w której pracuje krytyk, została wyznaczona dlań przez jego poprzedni­ ków, aczkolwiek jest on zobowiązany do zwalczania ich przez konwencje instytu­ cjonalne (s. 96-7). Niczyje indywidualne akty interpretacji nie należą wyłącznie do tego kogoś, ale są mu dane ze względu na jego pozycję w społecznie zorgani­ zowanym środowisku, a stąd zawsze podzielane i publiczne (s. 95). Interpretacja nie jest sztuką objaśniania (constuing), lecz konstruowania (constructing) (s. 86). Wszystkie modele interpretacyjne są tworzone, a nie odkrywane, tworzone są poprzez strategie interpretacyjne, które wprawiamy w ruch. Nie popycha to jed­ nak wcale w stronę subiektywizmu, ponieważ środki do ich tworzenia mają cha­ rakter społeczny i skonwencjonalizowany (s. 91). Nowa strategia interpretacyjna zawsze toruje sobie drogę w pewnym związku opozycji do strategii starej (s. 112). W efekcie nowa interpretacja musi nie tylko rościć sobie powiedzenie prawdy o jakimś dziele [...] lecz musi także utrzymywać, że wykonuje swa robotę lepiej (s. 114) od poprzedniej. Rozważania o możliwych do przyjęcia interpretacjach, lepiej uprawomocnionych, środowiskowo przyjętych i przez to zobiektywizowa­ nych prowadzą Fisha do ogólnego wniosku, że relatywizm jest stanowiskiem, którego istnienie może cieszyć, ale którego nie można zajmować. Nikt nie może być relatywistą, ponieważ nikt nie może zdobyć się na dystans wobec swoich własnych przekonań i założeń (s. 77). Nie można być sceptykiem, [...] ponieważ nie można zdystansować się od własnych przekonań i założeń tak, aby w rezul­ tacie stały się one dla nas nie bardziej autorytatywne niż przekonania i założe­ nia posiadane przez innych lub te, które sami kiedyś żywiliśmy. Konkluzja jest tautologiczna, acz nieunikniona: wierzy się w to w co się wierzy i czyni się to bez zastrzeżeń [...]. Nie tylko wierzy się w to w co się wierzy, ale i naucza się tego w co się wierzy (s. 127). �TRADYCJA STOSOWANIA POJĘCIA DYSKURS 87 DYSKURS POLITYCZNY Specyficznym rodzajem dyskursu, szczególnie interesującym dla nauk społecz­ nych, jest dyskurs polityczny. Często służy on manipulacji, kreowaniu pożądanej rzeczywistości. Metody, sposoby, strategie propagandy i innych politycznych sposobów użycia języka zostały szeroko opisane przez językoznawców i socjo­ logów (Paine 1968 ; Język.. Л979; Stern 1980 ; Reboul 1980 ; Bralczyk 1986; Głowiński 1991; Kamińska-Szmaj 1994 i innych). W tym nurcie mieszczą się także badania Marii Frankowskiej (1994), analizu­ jącej metafory używane w dyskursie politycznym. Omawia ona porównania poli­ tyki do: teatru (poprzez użycie w tekstach prasowych i TVP słów takich jak: scena, kurtyna, aktorzy, teatr); gry (przegrana walka, przedwyborcza gra, wskaźniki, „bierze pulę", ma „asy", atuty, stawka, karty, poker, szachownica, pionki i figury, pat, roszada, loteria); sportu (wyścig, cios poniżej pasa, boksowanie się, ring, czarny koń, koń ze stajni X, przebijać piłeczkę); wojny (manewr, taktyka, uzbroje­ nie, ofensywa). Autorka rozważa też porównania państwa do: okrętu (ster, dryfo­ wanie, tonięcie); auta (kolizja, zderzenie); budowli. Jest to studium porządkujące terminy funkcjonujące w języku polityki, nie podejmujące próby interpretacji. Kontynuacją rozważań dotyczących dyskursu politycznego w latach 90, jest książka Rytualny chaos. Jej autorzy dokonują fundamentalnego rozróżnienia i doprecyzowania dziedzin badania dyskursów związanych ze sferą polityki. Według ich taksonomii dyskurs publiczny to wszelkie przekazy dostępne publicz­ nie (Rytualny... 1997, s. 11). Dyskursem polityki jest ta część dyskursu pub­ licznego, która obejmuje wypowiedzi polityków w ramach ról przypisanych im w obrębie instytucji politycznych (s. 15). Natomiast przez dyskurs polityczny rozumieją, dyskurs elit symbolicznych na tematy polityczne (s. 18) przy czym elita symboliczna - według Pierre'a Bourdieu - to ludzie sprawujący kontrolę nad publicznie dostępną wiedzą, określają hierarchię spraw i wartości. Wreszcie dys­ kurs o polityce na który składają się potoczne rozmowy o polityce. Ten właśnie rodzaj dyskursu interesuje mnie najbardziej, podczas gdy większość badaczy spo­ łecznych skupia się na badaniu dyskursu politycznego lub dyskurs polityki. W Rytualnym chaosie pojęcie dyskurs definiowane jest jako całokształt prze­ kazów znajdujących się w społecznym obiegu (s. 10). Analiza tych przekazów polega na opisaniu zastosowanych przez użytkowników strategii i rodzajów argumentacji, stylów językowych. Autorzy zalecają zdiagnozowanie retoryki (strachu, wstydu, winy) i określenie modelu (wielogłosowy, binarny). Proponują nazwanie przyjętych perspektyw (światłego obywatela, rzecznika, pośrednika) i zastosowanych sposobów opanowywania sytuacji konfliktowej. Wymienione 2 2 3 4 Robert Paine (1968) zaleca, by b a d a j ą c j ę z y k p o l i t y k i t r a k t o w a ć go j a k o rodzaj d z i a ł a n i a s p o ł e c z n e g o saying is doing, j a k o rodzaj instrumentu w walce o elektorat i kontrolowanie nastro­ j ó w społecznych. 3 Stern (1980) pisze o m a n i p u l a c j i za p o m o c ą stosowania tzw. cliche rozumianego j a k o uproszczenie, fałszujące faktyczny stan rzeczy 4 Reboul (1980) charakteryzuje takie środki j ę z y k o w e j a k h a s ł o , czy slogan. �88 ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN powyżej taktyki dyskursywne są kontynuacją opisanych we wcześniejszej książ­ ce pod redakcją Dunin, Czyżewskiego i Piotrowskiego technik sepizacji czyli unieważniania, przemilczania i nie pamiętania. Samo słowo pochodzi od skrótu SEP streszczającego anglojęzyczne określenie somebody else 's problem (Cudze... 1991). Obie książki proponują retoryczną analizę dyskursu publicznego. W tym nurcie mieści się także teoria analizy argumentatywnej (Argumentative Discourse Analisys ), opierająca się na foucaultowskim założeniu, że tym, co kształtuje episteme jest zewnętrzna siła - władza, która kontroluje i kształtuje dyskurs. Nie jest to jednak oddziaływanie jednokierunkowe płynące z jednego punktu, ale wieloogniskowe z centrum usytuowanym tam gdzie napotyka na opór. W efekcie często mamy walkę dyskursów wewnątrz episteme. Koncepcję Maartena Hajera (1995) podkreśla pluralizm dyskursów, kształtujących się i zmieniających w czasie nieustannych starć. Tym, co decyduje o przewadze którejś ze stron jest wygrana w walce, która toczy się na argumenty. Ten punkt widzenia pozwala badaczowi lepiej powiązać dyskurs z konkretną opcją poli­ tyczną czy partykularnym interesem. Pojęcie speech situation odnosi się właśnie do takiego partykularnego punktu widzenia. Polityczny kontekst określa argu­ menty możliwe do użycia, rodzaj zbiorowej pamięci i historycznych odniesień. Dyskurs wciąż zmienia się, kształtuje poprzez wprowadzanie nowych argumen­ tów i usuwanie poprzednich. Ta perspektywa podkreśla rolę, jaką w kształto­ waniu dyskursu odgrywają świadome jednostki. Dana grupa ludzi, osadzonych w określonej speech situation, generuje story line - rodzaj narracji o rzeczywi­ stości społecznej, gospodarczej, politycznej dostarczający jednostce zestawu symbolicznych odniesień, które organizują jej wiedzę potoczną i umożliwiją rozumienie rzeczywistości widzianej z określonej perspektywy. Story line po­ rządkuje dyskurs. Składają się na nią idee i pojęcia połączone systemowo. Każdy nowy element automatycznie odnosi do całości, więcej, znaczenia nowych pojęć będą określane w odniesieniu do niej. Główne założenia story line są chronione. Walka pomiędzy różnymi interpretacjami rzeczywistości społecznej to walka między story line. To one organizują argumentację, przy czym często konkuren­ cyjne story lines mają wiele wspólnego, choć budowane sana zasadzie antytezy przeciwników. Tak powstają między innymi tożsamości polityczne ugrupowań i partii. Tego rodzaju tożsamość jest budowana dyskursywnie i zmienna histo­ rycznie, kształtuje się poprzez walkę konkurencyjnych story Unes, z których najbardziej wpływowa zostaje uznawana przez elity polityczne. Omawiane stanowisko, z jego koncepcją ścierania się story Unes i dynamicznym kształto­ waniem dyskursu wydaje się być ujęciem unowocześniającym teorię Foucaulta i wyposażającym j ą w narzędzia pojęciowe umożliwiające opis współczesnego dyskursu politycznego. Jest ono szczególnie pomocne w analizowaniu wypowie5 5 O teorii Argumentative Discourse Analisys d o w i e d z i a ł a m s i ę z n i e p u b l i k o w a n y c h fragmen­ t ó w pracy Richarda Szostaka z 2003 r. Zawarte w jego t e k ś c i e p o j ę c i a takie j a k speech situation czy story line s ą bardzo przydatne dla badacza dyskursu politycznego lub dyskursu o p o l i t y c e . D z i ę k u j ę za u d o s t ę p n i e n i e ich przed o p u b l i k o w a n i e m k s i ą ż k i . �TRADYCJA STOSOWANIA POJĘCIA DYSKURS 89 dzi o sferze polityki, wyraźnie ukształtowane w różne opcje przez story lines jakie poszczególne partie generują na użytek swoich wyborców. Inną propozycją, bliższą etnografowi, jest krytyczna analiza dyskursu CD A (Critical Discourse Analisys) scharakteryzowana w książce Chrisa Barkera i Dariusza Galasińskiego (2003). Jest to metoda analizy i interpretacji badanych wypowiedzi. Dyskurs dotyczący problemu etniczności (Galasiński) podobnie jak płci (Barker) jest rozważany w kontekście historycznym. Ukazane są różne opcje jakie ścierają się wewnątrz, kształtując się wzajemnie. Opisane są funkcje kultu­ rowe i społeczne oraz ideologiczny aspekt dyskursu. Zalecana jest analiza intertekstualna, dostrzegająca wzajemne wpływanie na siebie różnych tekstów kształ­ tujących dyskurs. Krytyczna analiza dotyczy także aspektu lingwistycznego. Nakazuje charakterystykę słownictwa jakie pojawia się w wypowiedziach, stylu mówienia, charakterystycznych odmian, omawianych tematów itp. Galasiński pokazuje zastosowanie CD A do badań dotyczących tożsamości etnicznej, które prowadził w 1999 we wsi Korzeniec, koło Przemyśla. ANTROPOLOGICZNE WYKORZYSTANIE POJĘCIA DYSKURS Omówione powyżej sposoby analizy dyskursu publicznego uzupełnia antro­ pologiczna praca Piotra Kędziorka (1996), częściowo poświęcona „ludowej" odmianie dyskursu o polityce. Autor wymienia wątki pojawiające się w nim takie jak: zła sytuacja ekonomiczna rolnictwa, cechy narodowe Polaków, nie­ korzystne zmiany w obyczajowości i mroczne wizje przyszłości. Opierając się na materiałach zgromadzonych w latach 1990-1993 w czasie badań prowadzo­ nych we wsiach nad Biebrzą twierdzi, że dla jego rozmówców najważniejszą, jedynie prawdziwą jest wiedza oparta na doświadczeniu. Owa potoczna wiedza utwierdza ich w przekonaniu, że ekonomia jest ściśle związana z polityką oraz że chłopi - rolnicy są upośledzoną warstwą polskiego społeczeństwa. Z tego nastawienia wynika ich stosunek do państwa: z jednej strony oczekują opieki i wsparcia (co autor nazywa postawą infantylną), z drugiej postrzegają państwo jako obce, a nawet wrogie i żywią doń uczucia będące mieszaniną strachu i nie­ nawiści: państwo jawi się (...) jako instytucja obca, nie posiadającą społecznego zakorzenienia. (...) utożsamiane jest z rządem, partiami politycznymi i biuro­ kracją. Jako takie jest wrogie człowiekowi. Najważniejsze wydaje się jednak to, że obywatel, zwłaszcza mieszkaniec wsi nie ma, w swoim odczuciu wpływu na działania władz i urzędników (Kędziorek 1996, s. 120). W efekcie, jak twier­ dzi autor, jego rozmówcy traktują życie jako ciągłą walkę o byt. Życie w za­ grożeniu. Wiąże się to z ich fata listyczną koncepcją człowieka i oceną swobody wyboru dróg życiowych (s. 122). Sięgając do antropologicznych rozważań nad dyskursem, trzeba koniecznie nawiązać do pism Bronisława Malinowskiego, którego spostrzeżenia dotyczące funkcjonowania języka w kulturze są fundamentalne dla namysłu nad tym problemem. Niektóre z jego wniosków ważne w latach 30-tych dziś brzmią jak �90 ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN truizmy пр.: język musi być ujmowany w powiązaniu ze wszystkimi innymi aspek­ tami kultury. Języka nie można badać niezależnie od rzeczywistości kulturowej (Malinowski 1987, s. 20). Kolejne twierdzenia zwracają uwagę na podstawowe dla dyskursu powiązanie mówienia i działania, wypowiedzi i interakcji zasadniczą funkcją języka nie jest wyrażanie myśli lub powielanie procesów intelektualnych, ale raczej odgrywanie aktywnej, pragmatycznej roli w zakresie ludzkich zachowań. (...) Język sam w sobie jest zjawiskiem kulturowym, pewnym typem zachowań ludzkich, który nie spełnia jakiejś funkcji uzupełniającej, ale odgrywa sobie tylko właściwą, unikalną i nie dającą się niczym zastąpić rolę (s. 39). Malinowski, podobnie jak współcześni badacze dyskursu, podkreśla jego konwencjonalność pisząc: słowa którymi [tubylcy] posługują się przy opisie aktu spania, jedzenia, kopania lub zaostrzania kija, oparte są na specyficznej konwencji, której w każdej kulturze trzeba się nauczyć (s. 39). Dostrzega też kontekstowość dyskursu, twier­ dząc: rzeczywistym faktem lingwistycznym jest tylko pełna wypowiedź w kontekście określonej sytuacji, (s. 41) (...) jest [ona] zrozumiała dzięki temu, że zawarte w niej zdania odnoszą się do osobistych minionych doświadczeń, podczas których słowa były bezpośrednio wtopione w kontekst sytuacji (s. 91). Malinowski wyróżnia kilka odmian kontekstu, do którego należy odnieść badaną wypowiedź: kontekst socjologiczny, kontekst rytualny, kontekst dogmatyczny. Uważa za istotny opis struktury wypowiedzi i sposobu jej wykonania czyli recytacji. Należy podkreślić, że słowo kontekst jest tu niewystarczające, chodzi o odniesienie słów do całości wyobrażeń o świecie (i wszechświecie), do tego co antropolog nazywa obrazem świata: słownictwo stosowane w nich wiąże się ściśle z bardzo złożonym systemem dogmatów, z założeniami teoretycznymi odnoszącymi się do pierwotnej siły zawar­ tej w słowach, do mitów, niewidocznego współdziałania duchów przodków, a co ważniejsze do oddziaływania na zasadzie sympatycznego powinowactwa zwierząt, sił przyrody i przedmiotów (s. 359). Sądzę, że w tym zdaniu zawiera się program badań nad dyskursem obowiązujący antropologów do dziś. Przeglądając antropologiczne definicje słowa dyskurs zamieszczone w słow­ nikach i leksykonach z lat 90-ych warto wyróżnić wykładnię J. Hartleya (1995), która odwołuje się do wielu wcześniej scharakteryzowanych ujęć filozoficznych. Hartley powtarza za Ricoeurem, że dyskurs łączy w sobie element znaczenia i zdarzenia. Pisze o społecznym kontekście, który należy brać pod uwagę, przy­ wołuje twierdzenie Foucaulta, że dyskursy są stosunkami władzy. Podobnie jak Foucault i Laclau pisze o konflikcie i walce o dominację. Dołącza też spostrzeże­ nie, że jakkolwiek dyskursy są dostępne badaczowi poprzez teksty, same w sobie nie mają natury tekstu, nie sątekstualne (o czym pisał Clifford w 1996). Bliższa praktyce etnologicznych badań terenowych wydaje mi się słowniko­ wa definicja Nigela Rapporta. Według Rapporta, dyskurs to potocznie praktyko­ wane sposoby mówienia, sytuowane w społecznym otoczeniu (ways of speaking which are commonly practised and specifically situated in a social environement) (Discourse 2000, s. 117). Dyskurs charakteryzuje regularność, konwencjo­ nalność, sensowność, celowość, a także różnorodność i kontekstowość. Próbując odnieść swoje rozważania do najbliższego mu ujęcia filozoficznego autor przy- �TRADYCJA STOSOWANIA POJĘCIA DYSKURS 91 wołuje pojęcie „gry językowej" zaproponowane przez Ludwiga Wittgenstema (1972) oznaczające różne zwyczajowo przyjęte sposoby mówienia (speech-ma­ king) uzupełnione przez zwyczajowe działania. Tym, co łączy pojęcia dyskursu i gry językowej jest przekonanie o tym, że mowa, czy raczej mówienie jest zako­ rzenione w zachowaniach i relacjach społecznych. Poczuwając się do bliskości z myślą Wittgensteina, Rapport polemizuje z Foucaultem. Ukazuje anty-humanizm foucaultowskiej wizji dyskursu i podkreśla, że staje się on rodzajem wszechobejmującej konwencji podporządkowującej sobie jednostki. Pozbawia je roli podmiotu i usuwa indywidualnego mówcę z analizy. Obowiązująca konwencja dyskursywna episteme jest powszechna i narzuca się przemocą, kształtuje umysły i ciała, wyraża się w słowach i zachowaniach. Staje się nieuświadomionym, bezwarunkowym kodem myślowym i komunikacyjnym prowadzącym do nieuprawnionych uogólnień i uproszczeń. Tymczasem, jak z mocą podkreśla Rapport, badacz dyskursu powinien pamiętać, że konwencja nigdy nie jest w równym stopniu przyswajana i może przybierać bardzo indy­ widualną postać w poszczególnych przypadkach. Nade wszystko zaś powinien zdawać sobie sprawę, że dyskurs nigdy nie jest jedynie wymianą konwencjo­ nalnych słów i zachowań. Pod powierzchnią konwencjonalnych form wyrazu kryją się przekonania i wyobrażenia niezwykle indywidualne (George Steiner nazywa je osobistymi znaczeniami, jakimi wypełniamy pewne formy czy for­ muły). Dyskurs wprawdzie dostarcza form wyrazu, ale to jednostki wypełniają je treścią. Kiedy przydawane im znaczenia są podobne lub identyczne, to dzieje się tak na skutek rozmaitych powiązań między jednostkami, a nie na skutek od­ działywania jakiejś przemożnej siły zagarniającej wszystkich i zmuszającej do myślenia właśnie w ten sposób. Nawiązując do Wittgensteina można powiedzieć, że choć każdy gracz zna zasady gry, każdy posługuje się nimi inaczej (sprawniej lub mniej udolnie), każdy trochę inaczej je rozumie, inaczej angażuje się w grę i inaczej j ą odbiera. Ta różnorodność graczy i ich indywidualnych strategii czyni grę żywą i interesującą. Gdyby wszyscy wiernie i biernie trwali przy konwencji, gra straciłaby wszelki urok. Teoretyczne rozważania Rapporta streszczone w haśle dyskurs, były konklu­ zją jego doświadczeń z badań terenowych, między innymi tych, które prowadził w końcu lat 80-ych w mieście Mitzpe Ramon (Rapport 1997). Problemem badawczym były ustne, językowe sposoby zmieniania Mitzpe Ramon w dom (making into home). Autor zgromadził zbiór wypowiedzi „powitalnych" - słów, jakie wypowiadali anglojęzyczni mieszkańcy, kiedy wynajął mieszkanie w jednym z domów wybudowanych przez agencję rządową. Porządkując je wyróżnił kilka­ naście słownych strategii „udomowiania" tego miejsca пр.: związane ze wspól­ notą języka angielskiego, dzieleniem trudów codzienności, zwłaszcza urzędo­ wej. Dostrzegł wiele możliwości uporządkowania tych strategii według różnych kluczy: upływu czasu, wieku, płci, wykształcenia, statusu osoby mówiącej itp. 6 6 M i t z p e Ramon - z a ł o ż o n e z o s t a ł o w p o ł o w i e 1. 50. na pustyni Negev, przez i z r a e l s k ą a g e n c j ą r z ą d o w ą . Planowane b y ł o na 6 000 m i e s z k a ń c ó w , w czasie pobytu Rapporta liczyło mniej n i ż 2 000. �92 ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN Zaproponował też typologię przyjmowanych strategii takich jak indywidualistycz­ ne (versus kolektywistyczne), czy afektywne (versus mateřialistyczne). Wielość możliwych ujęć konwersacyjnego zmieniania przestrzeni objaśnia odnosząc do terminu Rorty'ego transfiguracja podkreślając, że możliwych ujęć interpretacyj­ nych jest bardzo wiele i tak rozumiana antropologia jest nieustanną i nigdy nie zakończoną konwersacją różnych sposobów bycia w świecie i oswajania go. Innym przykładem analizy dyskursu są badania Rapporta (1993) prowadzone w miasteczku Wanet w Pn.-zach. Anglii we wczesnych latach 80-ych Pojęciem organizującym interpretację danych jest termin narracja. Narracja to historia, którą ludzie opowiadają o sobie i swoim świecie, która z przypadkowego strumie­ nia zdarzeń tworzy całość celową i sensowną. Na wzór mitemów Levi-Straussa Rapport (2000) w narracji, która jest indywidualnym mitem, wyróżnia narthemy i con-themy (convesational themes). Są one konwencjonalne, powtarzal­ ne. Badacz analizując opowieści wyróżnia kolejne tematy (themes), śledzi ich współwystępowanie, ich zależność od miejsca i czasu w jakim są opowiadane. W ten sposób próbuje odkryć strategie za pomocą których tworzy się narrację. W antropologicznych szkicach, które złożyły się na zbiór Writing Culture pojęcie dyskurs pojawia w liczbie mnogiej. Asad Talal (1986) pisze, że kultury nie są koherentnymi tekstami czy językami, składają się na nie różne dyskursy często pozostające w konflikcie. Podobny pluralizm dyskursów widoczny jest w dziesięć lat późniejszym zbiorze After Writing Culture, gdzie Lisette Josephides (1997) powołując się na pracę Tsing omawia wielość dyskursów w miasteczku Meratus na Borneo. Rozróżnia też dyskurs i metadyskurs, gdy mowa o tubylczej refleksji nad kulturą własnej społeczności (opowieści Umy Adang z Meratus). James Clifford, jak zwykle przenikliwie, dostrzega zasadniczą różnicę po­ między dyskursem jako dzianiem się a tekstem będącym jego petryfikacją. Tekst, w przeciwieństwie do dyskursu, może podróżować - pisze - Etnograf zawsze w końcu wyjeżdża zabierając ze sobą teksty do późniejszej interpretacji. Infor­ macje ukonstytuowane w dyskursywnych, dialogicznych okolicznościach są przyswajane tylko w formie stekstualizowanej (Clifford 2000, s. 48). Clifford wymienia monografie etnograficzne próbujące uratować indywidualność, dyna­ mikę i kontekstowość rozmowy prowadzonej w terenie. Zalicza do nich Paula Rabinowa Reflections on Fieldwork in Morocco (1977); Jeanne Favret-Saady, Deadly Words (1980). Przytacza też kilka innych, które jak książka Marjorie Shostak Nisa: The Lije and Words of alKung Woman (1981) są przykładami pisania etnografii w formie dialogu z jednym z tybylców - postacią konkretną, zindywidualizowaną, acz w domyśle reprezentującą cechy charakterystyczne dla badanej społeczności. Clifford uważa, że jakkolwiek autorzy tych prac sta­ rają się w ten sposób podkreślać partnerską relację badacz - tubylec w procesie tworzenia monografii, to jest to kolejna forma ustanawiania autorytetu etno­ graficznego: dyskursywna lub dialogiczna. Do kategorii monografii dyskursywnych można bez wątpienia zaliczyć pracę Perle M0hl, opisującą wiejską społeczność - mieszkańców La Brumaire - wsi położonej w centralnej Francji w regionie Le Berry. Autorka prowadziła tam �TRADYCJA STOSOWANIA POJĘCIA DYSKURS 93 badania w latach 1990-1993. Wiejską społeczność określa słowami „palpable" unit (M0hl 1997, s. 36). Wieśniacy z La Brumaire interesują ją jako grupa ludzi mówiących o wspólnych sprawach. Zarówno tematy jak i same opowieści są tym, co ich jednoczy i czyni z nich społeczność. Jest to społeczność dyskursu. Na nim autorka się skupia, gromadząc i prezentując opowieści, opowiadających, techniki i strategie retoryczne takie jak przemilczanie, kłamstwo, ironia, mówie­ nie nie wprost i inne. Przygląda się różnym wersjom narracji, widzi ich zmien­ ność w zależności od okoliczności. Jednakże interesuje ją nie tylko organizacja dyskursu, ważne są także jego społeczne funkcje: w jaki sposób spaja i hierarchizuje społeczność, jak wyznacza każdemu jego miejsce, jak kreuje tożsamości, jak wytycza granicę „swój" - „obcy" i dostarcza narzędzi do błyskawicznej iden­ tyfikacji jednych i drugich. M0hl twierdzi, że sfera dyskursu jest autonomiczną i nie powinna być redu­ kowana do innych sfer społecznej aktywności. Wiele aspektów życia społeczne­ go może być dostrzeżonych tylko poprzez dyskurs, a niektóre z nich istnieją tylko w tej sferze. Działania, choć wydarzają się częściowo poza dyskursem, dopiero w nim zyskują znaczenie i w tej części, w której uznano je za znaczące, zostają włączone w przekaz, a więc i w życie społeczne. Wydarzenie, które nie zyskało znaczenia w lokalnym dyskursie wypada poza krąg zjawisk ważnych, a wręcz po prostu zjawisk zaistniałych - rzeczywistych. There is no community, no social, outside discourse - pisze M0hl - Discourse in the broad sense of the term not only reflect society, it creates and encompasses society; it is society. (1997, s. 26-7). Stosując kategorię, która każdemu czytelnikowi kojarzy się z Foucault autorka Village voices zastrzega, że interesuje ją dyskurs zindywidu­ alizowany, którego uczestnicy zachowują swoją tożsamość, a opowieści swoją specyfikę. Oczywiście i ona typizuje narracje i retoryczne strategie, ale czyni to na poziomie lokalnej społeczności w określonym, dość krótkim czasie, przez co udaje jej się uratować barwność różnorodności i zmienności lokalnego dyskursu. Podobnie bliska etnograficznemu doświadczeniu jest Kirsten Hastrup. Używa ona rozważanej tu kategorii w rozumieniu znacznie szerszym, pisząc o the Icelander's discourse upon their world (s. 55). Tak usytuowany w zdaniu termin dyskurs staje się pojęciem bardzo szerokim, związanym z równie nie­ ostrym określeniem obraz świata. Dyskurs Islandczyków jest zatem wielogło­ sową, rozciągniętą w czasie i przestrzeni, zróżnicowaną i zmienną opowieścią, w której ujawnia się ich obraz świata. O ZASTOSOWANIU KATEGORII DYSKURS DO A N A L I Z Y I INTERPRETACJI L O K A L N Y C H R O Z M Ó W O POLITYCE Kończąc ten przegląd różnych sposobów rozumienia i stosowania pojęcia dyskurs warto zastanowić się, które z nich mogą dostarczyć narzędzi ułatwiają­ cych zmierzenie się z problemem wiejskich rozmów o polityce, będącym moim aktualnym tematem badawczym. �94 ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN Sądzę, że ze względu na rozmach punktem wyjścia powinien być Malinowski i jego sugestia powtórzona z mocą przez Hastrup, że dla etnologa najbardziej interesujące są dociekania dotyczące obrazu świata, jaki ujawnia się w dys­ kursie. Odtworzenie modelu wyobrażeń dotyczących władzy byłoby najbardziej pożądanym celem, choć najtrudniejszym w realizacji. Oczywiście, owe modele nie mogą rościć sobie pretensji do wyłączności i ostateczności, a jednak po­ winny być - jak zalecał Ricoeur - na tyle uprawomocnione, żeby były przeko­ nywujące dla czytelnika. Nie sposób jednak odpowiedzieć na pytanie o obraz świata poprzestając na lingwistycznej czy socjologicznej analizie zapisów rozmów. Konieczne jest zatem uwzględnienie kontekstu, w jakim powstają. Jak pisał Fish, to właśnie kontekst pozwala nam zrozumieć słowa. Interpretowanie rozmów trzeba więc zacząć od opisania kontekstu sytuacyjnego, po to, by potem nakreślić szer­ szy kontekst gospodarczo-polityczno-kulturowo-społeczny, w którym tkwią korzenie wypowiadanych słów i ubranych w nie przekonań, o czym był prze­ konany Foucault. Scharakteryzowawszy grunt, na jakim wyrosły zdarzenia dyskursywne należy przejść do opisu ich samych. Pierwszym krokiem analizy, zgodnie z sugestią Rapporta, powinno być wyłonienie powtarzających się tematów rozmów, dostrze­ żenie ich naturalnego następstwa i regularności współwystępowania. Potem, za radą Van Dijka, należy wyłowić często powtarzane wyrażenia i sformułowa­ nia, przyjrzeć się sytuacji, w jakiej padają i próbować ustalić ich znaczenie. Szczególną uwagę należy zwrócić na pojawiające się w rozmowach metafory, które - jak twierdził Lakoff - mogą stanowić syntetyczne ujęcie szerszego obra­ zu „zwiniętego" w metaforę. Rozwinięcie go może być niezwykle pomocne w dziele odtwarzania obrazu świata, jak to pokazała Emiko Ohnuki-Thierney (1991) na przykładzie metafory małpy, streszczającej wyobrażenia Japończyków o własnej tożsamości. W rozmowach o polityce, w większości silnie skonwencjonalizowanych, widać znaczne różnice pomiędzy rozmówcami o odmiennej opcji politycznej. Konieczne jest zatem scharakteryzowanie odmiennych story lines - jak je na­ zywał Szostak - typowych dla nich argumentów, a także epitetów, opinii i ostro wyrażanych sądów wartościujących. Analizę tekstów powinna uzupełniać refleksja nad społeczną funkcją dyskur­ su. Jak widać to w pracy M0hl, dyskurs może łączyć i dzielić, jest sposobem rozpoznawania swoich i obcych. Tożsamości budowane są wewnątrz dyskursu, zatem społeczne znaczenie dyskursu jest nie do przecenienia. Warto pamiętać, że lokalne rozmowy o polityce są także po prostu sposobem spędzenia czasu poprzez przerzucanie się powszechnie przyjętymi formułami słownymi, są za­ tem rodzajem współbycia, o którego roli w kulturze pisał Ong (1992). Tak przeprowadzona analiza zapisów rozmów powinna doprowadzić do odpo­ wiedzi na kluczowe dla antropologii pytanie - dlaczego? Dlaczego ludzie formu­ łują takie właśnie wypowiedzi? Czemu w opisanym kontekście padają właśnie takie zdania? Czemu tak połączone? Jaki obraz władzy się nich ujawnia? �TRADYCJA STOSOWANIA POJĘCIA 95 DYSKURS LITERATURA CYTOWANA Asad T a 1 a 1 1986, The Concept o f Cultural Translation in B r i t i s h Social A n t h r o p o l o g y , [ w : ] Writing Culture. The Poetics and Politics in Ethnography, J. C l i f f o r d , G. Marcus (red.), Berkeley, s. 141-164. Barker Ch., G a l a s i ń s k i D . 2003, Cultural on Language Barth R. 1968, Systems of semiology, 1999, S/Z [ w : ] Mitologie, - 2000, Mitologie, Bralczyk J. 1986, O języku Clifford w Polsce, Discourse Dialogue N e w York. in General propagandy Linguistics, politycznej Coral Gables, Fla. w latach O ważności z kulturą, 70., K r a k ó w . tego co nieważne. Analiza dyskursu pu­ Warszawa. F. 1991, Kurs językoznawstwa 2000, A M . C z y ż e w s k i , K . D u n i n , A . Piotrowski (red.), Warszawa. J. 2000, Kłopoty Saussure Analysis. t. 1, Warszawa. 1991, Cudze problemy blicznego and Discourse Warszawa. E. 1971, Problems Cudze problemy... Studies London. - Benveniste De and Identity, Discourse, ogólnego, [ w : ] Social Warszawa. and Cultural Anthropology The Key Concepts, N . Rapport, J. O v e r i n g (red.), L o n d o n , N e w York, s. 117-126. Duszak A . 1998, Tekst, dyskurs, Dyskurs komunikacja 1996, Dyskurs, [ w : ] Słownik między kulturowa, pojęć filozoficznych, Warszawa. W. K r a j e w s k i (red.), Warszawa, s. 38. Eco U . 1996, Semiología Favret-Saada Fish życia codziennego, J. 1980, Deadly S. 2002, Interpretacja, Words, retoryka, F o u с a u 11 M . 1977, Archeologia 1966, Les Mots et Les Choses, - 2002, Porządek Frankowska dyskursu, polityka, wiedzy, - Warszawa. Cambridge. Kraków. Warszawa. Paris. Gdańsk. M . 1994, Frazeologia i metaforyka w tekstach p o l i t y c z n y c h lat [ w : ] Język a kultura, t. 11: Język polityki a współczesna kultura polityczna. 1989-1993, J. A n u s i e w i c z , B . S i c i ń s k i (red.), W r o c ł a w , s. 2 1 - 4 7 . G eertz C. 1973, Interpretation Głowiński of Cultures, J. 1991, Nowomowa G r a b i a s S. 1994, Język w zachowaniach Grzegorczyk R. teoretyczne, Gumperz Lublin. Problemy J. B a r t m i ń s k i , B . Boniecka (red.), L u b l i n , s. 3 7 - 4 3 . J. J. 1982, Discourse J. Warszawa. społecznych, 1998, G ł o s w dyskusji o p o j ę c i u tekstu i dyskursu, [ w : ] Tekst. H a j e r M . 1995, The Politics Hartley N e w York. po polsku, Strategies, Cambridge. of Environmental Discourse, 1995, Discourse, [ w : ] Key Concepts Oxford. in Communicational and Cultural Studies, T. O ' S u l l i v a n , J. Hartley, D . Saunders, M . Montgomery, J. Fiske (red.), L o n d o n , N e w Y o r k , s. 9 2 - 9 4 . Hastrup K . 1999, Passage to Anthropology. Between experience and theory, London, N e w York. H y m e s D . 1980, Socjolingwistyka i e t n o g r a f í a m ó w i e n i a , [ w : ] Język i społeczeństwo, M . Gło­ w i ń s k i (red.), Warszawa, s. 4 1 - 8 2 . Język propagandy Josep hides S. Amsterdamski, A . J a w ł o w s k a , T. K o w a l i k (red.), Warszawa 1979. L . 1997, Presenting the anthropologist's predicament, [ w : ] After re. Epistemology and Praxis in Contemporary Anthropology, Writing Cultu­ A . James, J. Hockey, A . D o - vson (red.), L o n d o n , N e w Y o r k , s. 17-32. Kamińska-Szmaj w prasie Kędziorek 1919-1923, P. 1994, Judzi, zochydza, ze czci odziera. Język propagandy 1996, C h ł o p s k i e z r z ę d z e n i e , Polska Sztuka Ludowa s. 114-123. Kurcz politycznej Wrocław. I . 1987, Język a reprezentacja świata w umyśle, Warszawa. - Konteksty, nr 1-2, �96 ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN Labocha J. 1996, Tekst, w y p o w i e d ź , dyskurs, [ w : ] Styl a tekst, A . Gajda, M . B a l o w s k i (red.), Opole, s. 4 9 - 5 3 . Lackoff G., J o h n s o o n H . 1988, Metafory L а с 1 a u E. 1998, Dyskurs, [ w : ] Przewodnik w naszym życiu, po współczesnej Warszawa. filozofii politycznej, R.E. Goodin, Ph. Pettit (red.), Warszaw, s. 555-562. Lévi-Strauss Malinowski С. 1970, Antropologia strukturalna, Warszawa. B . 1987, J ę z y k m a g i i i ogrodnictwa, [ w : ] t e g o ż , Ogrody koralowe i ich magia, t. I I , Warszawa, s. 2 7 - 1 3 0 , 343-398. M0hl P. 1997, Village voices. tral France, Ohnuki Coexistence and Comminication in a Rural Community in Cen­ Copenhagen. Thierney E. 1991, Embedding and Transforming Polytrope: The M o n k e y as Self i n Japanese Culture, [ w : ] Beyound Metaphor. The Theory of the Tropes, J. Fernandez (red.), Stanford, s. 159-189. O n g W . J. 1992, Oralność Paine i piśmienność, Lublin. R. 1968, Gossip and transaction, MAN, v o l . 3, s. 305-309. Rapport - N . 1993, Diverse World-Views in an English Village, Edinbourgh. 1997, E d i f y i n g anthropology. Culture as conversation; representation as [ w : ] After writing culture. Epistemology and Praxis in Contemporary conversation, Anthropology, A . James, J. Hockey, A . Dovson (red.), L o n d o n , N e w Y o r k , s. 177-193. - 2000, The narrative as f i e l d w o r k technique, [ w : ] Constructing the field, Vered A m i t (red.), L o n d o n , N e w York, s. 7 0 - 9 5 . Reboul O. 1980, K i e d y s ł o w o jest bronią, [ w : ] Język i społeczeństwo, M . G ł o w i ń s k i (red.), Warszawa, s. 2 9 9 - 3 3 7 . R i с o e u г P. 1989, J ę z y k , tekst, interpretacja, Warszawa. Rytualny dyskursu politycznego, chaos... 1997, Rytualny chaos. Studium M . C z y ż e w s k i , S. K o w a l ­ ski, A . P i o t r o w s k i (red.), K r a k ó w . Stern J. P. 1980, Manipulacja za p o ś r e d n i c t w e m cliche, [ w : ] Język i społeczeństwo, Warszawa, s. 2 8 2 - 2 9 8 . Szostak R. 2003, Europaisation of Polish National Identity, Cambridge (tekst niepublikowany; a r c h i w u m prywatne prof, dr hab. Z o f i i Sokolewicz). Van D i j к Т. 2 0 0 1 , Badania dyskursu, [ w : ] Dyskurs jako struktura Wittgenstein L . 1972, Dociekania filozoficzne, i proces, Warszawa, s. 9-44. Warszawa. ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN T R A D I T I O N OF T H E U S A G E OF T H E N O T I O N OF DISCOURSE A N D ITS U S E F U L N E S S I N T H E S T U D I E S I N A N T H R O P O L O G Y OF T H E P R E S E N T T I M E Summary The tradition o f die studies o f discourse derives from the famous de Saussure's d i s t i n c t i o n discerning t w o levels o f linguistic description: langue o f signs and parole where language is treated as a system i n w h i c h language is the subject o f study as the speech-act, performance, the socio-cultural event. The concept o f discourse has defined the subject o f interest for linguists (e.g. B a r t h ) , philoso­ phers (e.g. Ricoeur), historians (Foucault) and sociologists (e.g. H y m e s ) . I n ethnology the first attempts to study speech-acts (parole) reach back as far as B r o n i s ł a w M a l i n o w s k i w h o was inter­ ested i n the cultural function o f incantations as w e l l as the problem o f constructing social rela­ tionships through speech-making. �TRADYCJA STOSOWANIA POJĘCIA 97 DYSKURS C u r r e n t l y the most popular meaning o f the concept o f discourse applied i n ethnology is that suggested b y Rapport w h o defines it as ways of speaking specifically situated in a social environment which are commonly practiced supplemented b y the statement o f M o h l p o i n t i n g out the social functions o f discourse: in the broad sense of the term, not only reflects society, it creates and encompasses is no society, no social outside discourse and (2000, p. 117). This dictionary definition can be discourse society. There (1997, pp. 2 6 - 2 7 ) . The local discourse on politics, w h i c h is m y research subject, consists o f everyday conversa­ tions about authority and persons i n power. A c c o r d i n g to the assumptions o f discursive analysis, notions and concepts should be distinguished, those around w h i c h conversations are organized as w e l l as typical terms, phrases and frequently used comparisons. Strategies and lines o f reasoning should be described. A s the next step particular terms, phrases and expressions should be related to the historical, p o l i t i c a l economic and socio-cultural context w i t h i n w h i c h they function and w i t h i n w h i c h they have been coined. A s a result o f such analysis the mental model o f authority w i l l be constructed, the one w h i c h emerges i n the local discourse on politics. Translated by Anna Kuczyńska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/82fca5030461ef4f2a35b1ca568452d7.pdf 97f2184e7761627fd1113fe1e8d5187c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1744 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1614 Title A name given to the resource Iberica frankowsciana. W 120 rocznicę urodzin Eugeniusz Frankowskiego / ETNOGRAFIA POLSKA 2004 t.48 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2004 t.48, s.17-36 Creator An entity primarily responsible for making the resource Tomicki, Ryszard Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X L V I I I : 2004, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 RYSZARD TOMICKI Instytut A r c h e o l o g i i i E t n o l o g i i P A N , Warszawa IBÉRICA FRANKOWSCIANA. W 120 ROCZNICĘ URODZIN EUGENIUSZA FRANKOWSKIEGO Są rocznice, o których mało kto, jeśli w ogóle ktokolwiek, pamięta. To zjawi­ sko normalne, gdyż pamięć, zwłaszcza zbiorowa, jest zawsze skrajnie wybiórcza i koncentruje się wokół osób czy zdarzeń „ważnych" z punktu widzenia współ­ czesności (albo „chwili"). 8 lutego 2002 roku minęło czterdzieści lat od śmierci Eugeniusza Frankowskiego, jednej z czołowych postaci polskiej etnologii pierw­ szej połowy X X wieku - kierownika Muzeum Etnograficznego w Warszawie (1921-1939), wykładowcy etnografii i etnologii na stołecznym Uniwersytecie (1922-1928), kierownika Instytutu Etnologii na Uniwersytecie Poznańskim (1926-1939) i jego powojennych mutacji - Instytutu Etnologii/Katedry Etno­ logii i Etnografii/Katedry Etnografii już na Uniwersytecie im. A. Mickiewicza (1945-1952, 1953-1957). O rocznicy tej, jak się zdaje, nikt nie pamiętał, chociaż istnieje co najmniej jeden powód, dla którego powinno być inaczej. Jest nim stale niespłacony dług nauki polskiej wobec jednego z pierwszych rodzimych iberystów z prawdziwego zdarzenia - i jedynego wśród nich etnologa - którego dorobek w tej dziedzinie nigdy jednak nie był we własnym kraju dostatecznie poznany i właściwie oceniony (na lepszą znajomość zasługuje też jego kilkuletni pobyt w Hiszpanii i późniejsze kontakty z tym krajem, drobny wprawdzie, lecz nader interesujący i pod pewnymi względami wyjątkowy epizod w długich dziejach kontaktów i stosunków polsko-hiszpańskich). We wstępie do opublikowanej niedawno książki J. Ruiza Lardizabala Mity, wierzenia i obyczaje Basków, historyk i iberysta Jan Kieniewicz, konsta­ tując znikomą wiedzę Polaków o baskijskiej historii, tradycjach i kulturze, napisał: „W naszej świadomości niewiele dotąd utkwiło poza obiegowymi stereotypami. Przed laty pisał o kulturze Basków Eugeniusz Frankowski, ale jego prace naukowe są dziś trudne do znalezienia" (w: Ruiz Lardizabal 2002, s. 7). To ostatnie stwier­ dzenie dobrze oddaje sposób funkcjonowania iberystycznego dorobku Frankow­ skiego w naszym kraju; od kilkudziesięciu lat przypomina on UFO - wszyscy słyszeli, że coś takiego istnieje, lecz mało kto widział to „coś" na własne oczy. Tak się składa, że 21 listopada 2004 roku przypadnie następna „okrągła" rocz­ nica - minie sto dwadzieścia lat od dnia urodzin Eugeniusza Frankowskiego, co stwarza kolejną, może nawet lepszą niż poprzednia okazję, aby zaniedbanie naprawić i do kilku rat, które w ramach spłaty długu udało się już uiścić (Kutrzeba-Pojnarowa 1963; Armon 1981; Tomicki 2000, 2002), dodać jeszcze jedną, choć­ by najskromniejszą. �18 RYSZARD T O M I C K I I Eugeniusz Frankowski - iberysta i baskolog, jak sam się przedstawiał i jak piszą o nim inni (Burszta, Frankowska 1981, s. 186; Armonowie 2002, s. 98) - przybył do Hiszpanii w 1914 roku, krótko po ukończeniu studiów antropolo­ gicznych na Uniwersytecie Jagiellońskim (1911). Pozostał tam - niespodziewanie, na skutek wybuchu I wojny światowej - przez ponad sześć lat, odwiedzając w tym czasie także Portugalię (1915) i południe Francji (1919), gdzie prowadził studia w muzeach i penetracje terenowe. Głównym obszarem jego badań była jednak Hiszpania, ze szczególnym uwzględnieniem - od pewnego momentu - prowincji baskijskich. Co najmniej od 1915 roku związany był z madryckim Muzeum Antropologii, Etnografii i Prehistorii, gdzie chętnie pracował w za­ sobnej bibliotece, utrzymując bliskie kontakty z gronem naukowców różnych specjalności, którym przewodził kierujący tą placówką nestor hiszpańskiej antropologii, Manuel Antón y Ferrándiz. W środowisku tym koncentrowały się dyskusje i prace nad instytucjonalizacją nauk o człowieku. Etnografia - gdyż takiej nazwy używano wtedy w Hiszpanii najczęściej, różnie j ą zresztą rozumie­ jąc i nieraz dopełniając „folklorem" - była dyscypliną słabo rozwiniętą w po­ równaniu z antropologią fizyczną i prehistorią. Właściwie zaś, rodziła się dopiero w drugiej dekadzie X X wieku jako odrębna, choć niekoniecznie autonomiczna wobec antropologii, dziedzina nauki. Do najbardziej aktywnych jej rzeczników należeli Luis de Hoyos Sáinz i Telesforo de Aranzadi y Unamuno, autorzy fun­ damentalnego wówczas dzieła Etnografía. Sus bases, métodos y aplicaciones a España (Aranzadi, Hoyos Sáinz 1917), będącego pokłosiem cyklu wykładów w madryckim Ateneo w 1915 roku . Ich słuchaczem był także Frankowski (1920a, s. 1), który niebawem zadeklarował się zdecydowanie jako etnolog, w pierwszej swej portugalskiej publikacji nawiązując zresztą bezpośrednio do prac Aranzadiego (1916a), a dwie pierwsze publikacje hiszpańskie opatrując wspólnym, znaczącym tytułem Estudios etnológicos (1916b, 1916c). Te i kolej­ ne jego prace miały duży udział w propagowaniu na Półwyspie Iberyjskim za­ równo badań etnograficznych, dokumentujących kulturę ludową, jak i etnologii, stanowiącej w rozumieniu Frankowskiego właściwą nauką zajmującą się bada­ niem „kultury ludów" bez czasowych, przestrzennych i etnicznych ograniczeń (zob. Martínez Sanz 1982, s. 184, 187, 362-364; Tomicki 2000, s. 16). Intensywne badania z lat 1914-1920 zaowocowały dziewięcioma pracami na­ ukowymi ogłoszonymi w Hiszpanii i Portugalii, w tym dwoma wielkimi mono­ grafiami: Hórreos y palafitos de la Península Ibérica (1918) i Estelas discoideas de la Península Ibérica (1920), które przyniosły polskiemu badaczowi najwięk­ sze uznanie i rozgłos. Ich recepcja w specjalistycznych środowiskach to temat czekający jeszcze na opracowanie. O istnieniu pochlebnych omówień i recenzji 1 1 El Ateneo C i e n t í f i c o , Literario y A r t í s t i c o de M a d r i d (zał. 1835), stowarzyszenie n a u k o w o - -literacko-artystyczne, b ę d ą c e rodzajem klubu dyskusyjnego, podzielonego na sekcje, z k t ó r y c h cząść prowadziła także działalność naukowo-dydaktyczną. �19 IBÉRICA FRANKOWSCIANA wiadomo od dawna - „zaszczytne odzewy prasy zagranicznej" po opubliko­ waniu Hórreos... odnotował już J. Talko-Hryncewicz (1920, s. 239), „bardzo pochlebną dla autora krytykę" tej książki czytała gdzieś w hiszpańskich periody­ kach G. Makowiecka (1984, s. 361), o opiniach słynnego francuskiego archeologa Henri Breuila, który „pisał z wielkim uznaniem o pracach E. Frankowskiego, podkreślając bogactwo zebranego materiału i wszechstronną analizę badanych zjawisk", informował W. Armon (1962, s. 156). Cóż z tego, skoro żaden z przy­ wołanych autorów nie podał odsyłaczy do konkretnych tekstów. Zadanie ich zebrania wykonali częściowo wydawcy Enciclopedia General Ilustrada del País Vasco, zamieszczając w jej części bibliograficznej nie tylko wykaz iberyjskich prac polskiego etnologa, lecz także recenzji jego głównych dzieł {Enciclopedia 1973, s. 410-411). Nie jest to zestawienie kompletne i choć udało się je uzu­ pełnić o nowe pozycje , niewdzięczna, wymagająca żmudnych poszukiwań kwe­ renda pozostaje nieukończona. Prace badawcze łączył Frankowski w aktywnym uczestnictwem w miejscowym życiu naukowym. W styczniu 1917 roku został przyjęty w poczet członków Królewskiego Hiszpańskiego Towarzystwa Historii Naturalnej, jedynej wtedy organizacji skupiającej oprócz przedstawicieli nauk przyrodniczych także antro­ pologów (sensu largo) i prehistoryków. W roku 1918 dostąpił najwyższego zaszczytu - otrzymał tytuł członka korespondenta Królewskiej Akademii Historii, najprawdopodobniej w związku z publikacją Hórreos... W 1919 roku, w bliżej nieznanych okolicznościach, został członkiem Portugalskiego Towarzystwa Etnografii i Archeologii w Lizbonie oraz Portugalskiego Towarzystwa Antropo­ logii i Etnologii w Oporto, a także członkiem korespondentem Królewskiej Aka­ demii Galisyjskiej (Real Academia Gallega) w La Coruña. W 1920 roku miał wykłady w madryckim Ateneo. Brał też udział w przygotowaniach do powołania w Madrycie Hiszpańskiego Towarzystwa Antropologii, Etnografii i Prehistorii (1921), mającego wraz ze stołecznym Muzeum Antropologicznym współtwo­ rzyć Hiszpański Instytut Antropologiczny (Frankowski 1920c); jego nazwisko znalazło się na liście członków-założycieli jako jednego z pięciu cudzoziemców. W 1917 roku zawarł bliższą znajomość z Krajem Basków i baskijskimi uczo­ nymi. Jego wielkie uznanie zdobyło Muzeum Etnograficzne w San Sebastián (Boletín 1917, s. 456-457). I choć wcześniej naukowe walory tego Muzeum doceniali również inni, np. L. de Hoyos Sáinz (1915, s. 44), to właśnie on stał się inicjatorem listu gratulacyjnego, jaki w październiku 1917 roku wystosowało do twórców Muzeum Królewskie Hiszpańskie Towarzystwo Historii Naturalnej (Tomicki 2000, s. 21). Wychwalał je też przy innych okazjach jako „pierwsze regionalne muzeum tego typu w Hiszpanii i pouczający przykład dla innych rejonów kraju" (Frankowski 1918a, s. 32). 2 2 Wedle dzisiejszej w i e d z y recenzje i o m ó w i e n i a tych monografii Portuguesa (Lizbona), A n n o 3.° , N . z. 3-4, 1920; L'Anthropologie t. 23 (3), 1921; Journal o s 2 5 - 2 6 , 1918; Wiadomości u k a z a ł y się w : Archeologiczne ( P a r y ż ) , t. 30, 1920 oraz t. 33, 1922; Bulletin Hispanique des Savants ( P a r y ż ) , t. 19, 1921; Revue Internationale ( P a r y ż / S a n S e b a s t i á n ) , t. 13, 1922; Euskalerriaren Terra ( K r a k ó w ) , t. 5 (Bordeaux), de Estudes Aide ( B i l b a o ) , A ñ o X I , num. 205, Basques 1921. �20 RYSZARD T O M I C K I Więzi Frankowskiego z baskijskim środowiskiem naukowym zacieśniły się pod koniec 1919 roku, gdy utworzone rok wcześniej Towarzystwo Studiów Baskijskich (Eusko Ikaskuntza), substytut narodowego uniwersytetu, zaprosiło go, aby poprowadził tygodniowy kurs etnografii i etnologii w ramach organi­ zowanych odtąd corocznie tzw. Cursos de Metodología y Alta Cultura poświę­ conych różnym dziedzinom wiedzy i nauki. Kurs odbył się w dniach 13-20 grud­ nia w Bilbao , a dwa główne wykłady - jeden o systematyzacji ludowych obrzędów, drugi o metodach etnologii - zostały wkrótce potem opublikowa­ ne (Frankowski 1920b, 1920c). Kontynuacją części teoretycznej były zajęcia praktyczne w terenie. Przed kilkoma laty, komentując zapowiedź ich przepro­ wadzenia zawartą w otwierającym kurs przemówieniu Ángela de Apraiz, sekre­ tarza generalnego Towarzystwa, napisałem: „Nic nie wiadomo o zapowiada­ nych [...] na rok 1920 nowych badaniach terenowych [...]. Możliwe, że nie doszły do skutku wobec konieczności dokończenia pracy o stelach nagrob­ nych i bliskiej perspektywy wyjazdu z Hiszpanii" (Tomicki 2000, s. 25). To przypuszczenie było błędne. Dziś wiadomo, że we wrześniu 1920 roku, po uka­ zaniu się Estelas... , polski badacz wrócił do Bilbao. W druku ulotnym Towa­ rzystwa Studiów Baskijskich z grudnia 1920 roku zapowiadano jego przyjazd do San Sebastián na 19 września i zapraszano wszystkich chętnych do uczest­ niczenia w kierowanych przez niego „wycieczkach badawczych", aby stawili się w tamtejszym Muzeum Etnograficznym. 29 września informowała o rozpo­ czętych badaniach lokalna gazeta El Niticiero Bilbaíno . Pewny pozostaje fakt, że w tym czasie Frankowski nic nowego nie opublikował i w październiku 1920 roku opuścił Hiszpanię. Jak duże znaczenia miał ów kurs dla baskijskiej etnografii i etnologii? Nie cieszył się chyba specjalną popularnością, sądząc na podstawie impresji jednego z uczestników (patrz niżej); zapewne przyciągnął tylko rzeczywistych entu­ zjastów tej dziedziny nauki. Co najmniej dwóch z nich wszakże kontynuowało potem swoje zainteresowania, zajmując kierownicze stanowiska w muzealnictwie etnograficznym . Pamiętać należy, że baskijska antropologia (by użyć dzisiejszej terminologii) zaledwie raczkowała wtedy. Za jej oficjalny początek zwykło się uważać rok 1918, kiedy to w ramach Towarzystwa Studiów Baskijskich powo3 4 5 6 3 I n f o r m a c j ę o kursie podano w El Noticiero Bilbaíno, nr 16129, 13 grudnia 1919, s. 3 (zob. www.euskomedia.org8080/euskomedia_es/servlet/euskomedia.Kultura; 4 Jej o m ó w i e n i e u k a z a ł o się w Diario de Navarra, www.euskomedia.org8080/euskomedia_es/servlet/euskomedia.Kultura; 5 [ D r u k ] Sociedad de Estudios 29 w r z e ś n i e 1920, s. 1 (zob. konsultowano 7.07.2004). nr 5945, 19 w r z e ś n i a 1920, s. 1 (zob. konsultowano 7.07.2004). Vascos (b.d. i m.w.) oraz El Noticiero Bilbaíno nr 16383, www.euskomedia.org8080/euskomedia_es/servlet/euskomedia.Kul­ tura; konsultowano 7.07.2004). 6 W j e d n y m z d o k u m e n t ó w E. F r a n k o w s k i p o d a ł , ż e j e g o u c z n i a m i z kursu w B i l b a o b y l i : „ z a ł o ż y c i e l i dyrektor M u z e u m w B i l b a o J e s ú s de Larrea y Recalde oraz d y r e k t o r M u z e u m Etnogr. w Barcelonie w K a t a l o n i i " ; pismo: Katedra Etnografii U A M w Poznaniu do M i n i s t e r s t w a S z k o l n i c t w a W y ż s z e g o , Departament S t u d i ó w U n i w e r s y t e c k i c h , P o z n a ń , 31 stycznia 1956 r., A r c h i w u m P M E w Warszawie, s p u ś c i z n a M . Frankowskiej ( m a t e r i a ł y n i e u p o r z ą d k o w a n e ) . �IBÉRICA FRANKOWSCIANA 21 lano Sekcję Antropologii, Etnografii i Prehistorii. Działać zaczęła ona w roku następnym, ale trzeba było trzech lat, aby ogłoszono drukiem Cuatro cuestiona­ rios (1921), mające być podstawą do zakrojonych na szerszą skalę badań. Wtedy też, 2 kwietnia 1921 roku, José Miguel de Barandiarán utworzył Sociedad de Eusko-Folklore, instytucję będącą wyrazem autonomizowania się etnologii w kręgu tzw. nauk antropologicznych W tym kontekście widzieć należy rolę, jaką odegrał E. Frankowski. Należał on - nie tylko zresztą w Kraju Basków - do pionierów systematycznych i meto­ dycznych badań terenowych, samodzielnego pozyskiwania wiarygodnych źró­ deł, niezbędnej podstawy i bezwzględnego warunku prawdziwej nauki. To temat stale przewijający się w jego publikacjach. W pracy o dyskoidalnych stelach, poruszając kwestię ich przekształceń na przestrzeni dziejów, pisał: „Aby móc odtworzyć ową transformację, konieczne jest zebranie i opisanie wszelkich okazów stel, bez przywiązywania większej wagi do dzieł o wyraźnie większej wartości. Konieczne jest ogłoszenie małych monografii wszystkich zabytków znajdujących się na wiejskich cmentarzach [...] i zaprezentowanie wszystkich istniejących egzemplarzy tego zabytku. Dopiero wtedy, bez konieczności ucie­ kania się do fantastycznych przypuszczeń, sam zgromadzony materiał pokaże nam zmiany, jakie się dokonały, obce wpływy, a może nawet prawdziwe znacze­ nie wyobrażonych [na stelach - R.T.] symboli" (Frankowski 1920a, s. 53-44). Cokolwiek sądzilibyśmy dzisiaj o wierze w epifaniczne wręcz właściwości dobrze zebranego materiału źródłowego, trudno nie docenić wagi przykładanej do jakości i kompletności dokumentacji w czasach, gdy pracą w terenie zajmo­ wali się głównie amatorzy, kierujący się najrozmaitszymi predylekcjami i uprze­ dzeniami. Frankowski zachęcał do profesjonalizacji tego etapu badań naukowych i gromadzenia dokumentacji przez wyspecjalizowane muzea. Wiele krytycznych uwag w tym zakresie kierował również pod adresem historyków kultury i archeo­ logów, m.in. badaczy rytów i malowideł naskalnych. To pozytywistyczne (w każdym sensie) zadanie było dla niego nie tylko wa­ runkiem sine ąua non rzetelnej pracy naukowej, lecz także patriotycznym obo­ wiązkiem. Wysiłek, jakiego wymagały sumienne badania terenowe realizowane przez „dobrych patriotów", miał im zapewnić wdzięczność przyszłych pokoleń za uchronienie od zagłady „skarbów życia i kultury psychicznej ich narodu (Pueblo)". Pod postulatem traktowania niematerialnych składników kultury ludo­ wej jako cennego zabytku, takiego samego jak architektura czy sztuki plastyczne, bez wahania podpisać się mogli baskijscy rzecznicy odrodzenia narodowego, nawet jeśli towarzyszyła mu wypowiadana otwarcie opinia, że próby rozwiązania zagadki pochodzenia etnosu i języka baskijskiego należy zostawić na przyszłość i zacząć pracę na nowo, od podstaw (Frankowski 1920b, s. 1-2). Wielki podziw budziło jego osobiste zaangażowanie w badania terenowe, w owych czasach wymagające dużego samozaparcia i dobrej kondycji fizycznej. Wrażenie, jakie wywierały etnograficzne „wycieczki badawcze" Frankowskiego, dobrze odzwierciedlają impresje o. Fernando de Mendoza, uczestnika kursu w Bilbao, który - po ukazaniu się Estelas... - napisał na cześć polskiego badacza �22 RYSZARD T O M I C K I prawdziwy hymn pochwalny. Konkludował jednak w tonie raczej minorowym, ubolewając, że wyniki tak ogromnej pracy dokumentacyjnej i intelektualnej są stale mało cenione, bo naukowych studiów nikt nie czyta, a na prelekcję przyjść może z pół tuzina ludzi. „Ilu nas było - pytał autor - w Bilbao pod koniec 1919 roku, którzy słuchaliśmy odczytów Frankowskiego zorganizowanych przez Towarzystwo Studiów Baskijskich?" (Mendoza 1921, s. 20-21). Ceniono u Frankowskiego również metody badawcze, w szczególności za­ pewne jego liczne nawiązania do szkoły kulturowohistorycznej, cieszącej się wtedy w Hiszpanii, a szczególnie w Kraju Basków dużą estymą (Azcona 1984). Widziano w nim uczonego ukształtowanego przez „surową dyscyplinę środ­ kowoeuropejskich uniwersytetów" (Apraiz 1920, s. III). Współbrzmiał z tym jego wykład kończący kurs w Bilbao, w całości poświęcony prezentacji „nowej metody" w kształcie, w jakim propagowali ją Wilhelm Schmidt, Fritz Graebner i Stanisław Poniatowski. Jednakże wykład otwierający kurs poświęcony był w głównej mierze teorii rytuałów przejścia Arnolda van Gennepa. Szczególne związki łączące Frankowskiego z Baskami miały też inne aspekty. Nie bez znaczenia dla ich charakteru był z pewnością fakt, że Polak starał się opanować język baskijski. W grudniu 1919 roku A. de Apraiz, podkreślając jego talenty językowe, nie wykluczał, że za jakiś czas będzie pewno pisał po baskijsku, skoro przyswoił już sobie „co niego z naszego osobliwego języka" (pues conoce... algo de nuestro peculiar idioma, Apraiz 1920, s. III). Ze stosunkiem do języka łączyło się z pewnością zrozumienie i poparcie dla działalności na rzecz „sprawy baskijskiej". Jest faktem znamiennym, że pierwsze publiczne wystąpie­ nie Frankowskiego w „sprawie polskiej", jakim był odczyt „Polska, jej życie i siły" (Polonia, su vida y sus fuerzas), miało miejsce 6 kwietnia 1918 roku w Ośrodku Baskijskim „Eusko Etxea" w Madrycie i odnotowane zostało m.in. w piśmie Euzkadi wychodzącym w Bilbao (Tomicki 2003, s. 306). Był to nie­ wątpliwie efekt trwających już od minionego roku kontaktów z ludźmi zaanga­ żowanymi w baskijski ruch odrodzenia narodowego, którzy za kilka miesięcy mieli utworzyć - tak mu potem bliskie - Towarzystwo Studiów Baskijskich (Tomicki 2000, s. 23-25). Sytuacja Polski pod obcym zaborem interesowała zarówno Basków (zob. Jakubowska 2004), jak i Katalończyków. Frankowski, chociaż przyjaciele postrzegali go jako „niestrudzonego i zasłużonego hispanófila" (infatigable y benemérito hispanófilo) ', rozumiał potrzeby i dążenia Basków, Katalończyków i Galisjan, i sympatyzował z ich aspiracjami do uzyskania auto­ nomii. Jakiś czas późnej, już po ustanowieniu republiki, uważał, że jest ona „tylko formą przejściową, likwidacyjnym okresem dawnych rozrachunków w myśl norm i potrzeb nowoczesnego życia" i prognozował: „Federacja wszystkich regionów, równych z równymi, obejmująca Katalonię, Portugalię, kraj Basków i wszystkie inne dzielnice z równą im wszystkim w prawach i przywilejach Ka­ stylią-jednym słowem Stany Zjednoczone Iberii - oto nakaz dziejowy, którego 1 7 Tak n a z w a ł go w 1920 roku, d e d y k u j ą c m u j e d n ą ze swych prac, h i s z p a ń s k i archeolog Juan Cabre y A g u i l ó (egzemplarz w zbiorach p r y w a t n y c h R.T.). �IBÉRICA FRANKOWSCIANA 23 realizację w bardzo ciężkich warunkach zapoczątkowała republika w r. 1931" (Frankowski [1934], szp. 854; por. 1933, s. 106-108). Nic nie ujmując zasługom i zaletom polskiego uczonego, trzeba wspomnieć na koniec, że o sympatii okazywanej mu wtedy i później przez baskijskich „en­ tuzjastów etnografii" współdecydowały w pewnej mierze względy propagan­ dowe. Dla zaangażowanych w rozwój własnej kultury i nauki Basków nie mniej ważny niż tworzenie instytucji, kształcenie kadr, inicjowanie badań itp. był międzynarodowy rozgłos. Nie przypadkiem współczesna monografistka Towa­ rzystwa Studiów Baskijskich uznała za jedno z największych osiągnięć okresu 1918-1936 upowszechnienie wiedzy o kulturze baskijskiej za granicą, za2:naczając, że w 1936 roku Towarzystwo miało członków i współpracowników nie będących Baskami w 10 krajach europejskich, w tym - oczywiście - w Polsce (Estornćs Zubizarreta 1994, s. 651). W periodykach baskijskich skrupulatnie odnotowywano wszelkie publikacje, które mówiły o Kraju Basków, nieraz wyolbrzymiając ich znaczenie. Dobrym tego przykładem jest krótka nota w Revista Internacional de los Estudios Vascos, informująca o ukazaniu się w 1933 roku Regionów Hiszpanii. Jej autor stwier­ dził, że w nowej pracy „znanego [sic! R.T.] dyrektora Muzeum Etnograficznego w Warszawie i profesora Uniwersytetu Poznańskiego", omówione zostały w spo­ sób szczególnie dokładny {particularmente estudiadas) Prowincje Baskijskie i Navarra, po czym konkludował: „Dzieło to jest kolejną z szeregu prac, jakie p. Frankowski napisał o Kraju Basków, a ci, którzy znają metody badawcze wybitnego uczonego z Poznania, potrafią docenić jego nowy wkład w nasze ba­ dania" (Garmendia 1933). Tak jednostronne spojrzenie nie znajduje uzasadnie­ nia w rzeczywistym układzie i treści książki. Przesadna jest też opinia o „szeregu prac" baskologicznych, chyba że zaliczy się do nich np. Hórreos... i Estelas... mimo ich iberyjskiego (z założenia) zakresu. W istocie czysto baskologiczne prace Frankowskiego w zasadzie nie istnieją, może z jednym wyjątkiem, chociaż gdyby nie I I wojna światowa byłoby zapewne inaczej (patrz niżej). Niemniej tonację noty z roku 1933 powtarza po latach biogram (na pozór autorytatywny) w Enciclopedia General Ilustrada del País Vasco, gdzie mowa o „różnych od­ czytach, kongresowych referatach i artykułach poświęconych tematyce baskij­ skiej, z których wiele [sic! R.T.] opublikowanych zostało przez Towarzystwo Studiów Baskijskich" (A[rozamena] A[yala] 1982; wszystkie jego prace wydane nakładem Towarzystwa podaje katalog: Ormazabal Altuna, Arzamendi Sese 1999). II Późną jesienią 1920 roku E. Frankowski wrócił do Polski. Na podstawie wydanych za Pirenejami książek w krótkim czasie uzyskał doktorat (1921) i ha­ bilitację (1922), szybko objął też kilka stanowisk i funkcji zapewniających mu udział w kształtowaniu instytucjonalnych i programowych fundamentów etno­ grafii i etnologii w nowo odrodzonym państwie. Jego iberystyczne zaintereso­ wania naukowe zeszły w tym okresie na dalszy plan. Nie darmo jednak na krótko �24 RYSZARD T O M I C K I przed wyjazdem z Hiszpanii, dziękując w ostatnim opublikowanym tam artykule za gościnę i możliwość spokojnego przetrwania sześciu lat „przerażającej [wojennej - R.T.] tragedii", zadeklarował publicznie, że uważa ów „czcigodny i gościnny" kraj za swą drugą ojczyzną (Frankowski 1920b, s. 1). Że nie była to jedynie kurtuazja, dowiódł niebawem, angażując się w działalność na rzecz zbliżenia polsko-hiszpańskiego. Był współtwórcą i wiceprezesem powstałego w Warszawie w 1923 roku Towarzystwo Polsko-Hiszpańskiego , które - choć dzisiaj zupełnie zapomniane - było w pewnym sensie prekursorem późniejszej Katedry Iberystyki, obecnie już Instytutu Studiów Iberyjskich i Iberoamerykańskich Uniwersytetu War­ szawskiego. Towarzystwo, któremu prezesował Jerzy Tomaszewski, były chargé d'affaires en pied w Hiszpanii (1919), miało swą siedzibę w stołecznym Uniwer­ sytecie, przy Seminarium Filologii Romańskiej. Drugim obok Frankowskiego wiceprezesem był Maurycy Mann, profesor filologii romańskiej UW. Towarzy­ stwo rozpoczynało swą działalność pod dobrymi auspicjami. W 1923 roku, na mocy dekretu króla Alfonsa XIII z 26 lutego, jeden z wiceprezesów (Frankowski) odznaczony został Orderem Izabeli Katolickiej w kategorii caballero, przyzna­ wanym za wybitne zasługi dla Hiszpanii w dziedzinie nauki i kultury . Drugi wiceprezes (Mann) opublikował w tym samym roku pierwszy polski przekład słynnej hiszpańskiej powieści pikarejskiej „Żywota Łazika z Tormesu" (La vida de Lazarillo de Tonnes, 1554), opatrzony wstępem i przypisami tłumacza. Towarzystwo, które w marcu 1926 roku miało 50 członków (wcale niemało, jak na tamte czasy) , stawiało sobie ambitne zadania: „nawiązanie, rozwój i utrwalenie stosunków w zakresie kultury umysłowej między Polską a Hiszpa­ nią oraz krajami amerykańskiemi o kulturze hiszpańskiej", w szczególności zaś „rozpowszechnianie wśród swych członków oraz w szerszych kołach społeczeń­ stwa polskiego znajomości języka hiszpańskiego, literatury, sztuki oraz dziejów Hiszpanii i w ogóle rozbudzenie zainteresowania kultura umysłową polską oraz życiem ekonomicznem i państwowem Polski wśród społeczeństwa polskiego i hiszpańskiego ze szczególnem uwzględnieniem młodzieży obydwu narodów". Środkiem do osiągnięcia tych celów miały być nie tylko „odczyty, pogadanki, wieczory dyskusyjne", lecz także „założenie biblioteki dzieł hiszpańskich oraz dzieł poświęconych Hiszpanii, [...] uzupełnienie istniejących pod tym względem braków w bibliotekach uniwersyteckich oraz publicznych w Polsce; współdzia­ łanie w organizowaniu pracy i studiów poświęconych Hiszpanii; podejmowanie 8 9 10 8 Zob. Nauka Polska, t. V: 1925, s. 426. W p ó ź n i e j s z y c h latach powstanie Towarzystwa datowano na rok 1922 (zob. M a t e r i a ł y do spisu instytucji i towarzystw n a u k o w y c h w Polsce, Nauka Polska, t. V I I : 1927, s. 438; Sawicki 1995, s. 117 przyp. 14). Posiedzenie organizacyjne o d b y ł o się jednak 22 czerwca 1923 roku, co o d n o t o w a ł a Rzeczpospolita, s. 8, oraz nr 169, w y d . poranne, s. 7 ( p o d a j ę za: Bibliografia... 9 nr 168, w y d . wieczorne, 1977, szp. 1361). O r y g i n a ł w m a d r y c k i m A r c h i v o General, M i n i s t e r i o de Asuntos Exteriores, sygn. C-306, exp. 2 (rok 1923, dokument 4). 1 0 Zob. M a t e r i a ł y do spisu instytucji i towarzystw n a u k o w y c h w Polsce, Nauka Polska, 1927, s. 438. t. V I I : �25 IBÉRICA FRANKOWSCIANA starań w kierunku tłumaczenia i wydawania cennych dzieł w zakresie literatury, nauki i sztuki hiszpańskiej, przede wszystkiem zaś podręczników ułatwiających Polakom naukę języka hiszpańskiego; umieszczanie w prasie artykułów oraz dokładnych informacyj, dotyczących współczesnego życia Hiszpanii" . Po kilku latach działalności wysoką ocenę wystawił Towarzystwu Stanisław Wędkiewicz (1925, s. 475), wówczas profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego, ten sam, który później stanie się autorem „wielkiego wołania" o rozwój polskiej iberystyki, bo taki charakter miał jego słynny esej „Zaniedbana dziedzina hu­ manistyki. Znajomość języków i literatur iberyjskich zagranicą a w Polsce". W tekście tym wymieniono Frankowskiego wśród Polaków, którym pobyt w Hiszpanii w czasie „wielkiej wojny" pozwolił „zgłębić kulturę, Polsce dotych­ czas raczej obcą, i uczynił z nich pożytecznych misjonarzy zbliżenia polsko-iberyjskiego" (Wędkiewicz 1928, s. 71). Przez szereg lat Frankowski nie zajmował się jednak aktywnie badaniami iberystycznymi i mało na ten temat pisał. Jeśli nie liczyć ogłoszonego w 1920 roku w Przeglądzie Dyplomatycznym artykułu „Kwestia agrarna w Hiszpanii w roku 1919", będącego jego pierwszy tekstem hispanistycznym w języku polskim, napisanym wszakże jeszcze w Madrycie, oraz kilku referatów przedstawionych na forum Komisji Antropologicznej PA U w Krakowie (1920-1921) i Polskiego Towarzystwa Etnologicznego w Warszawie (1921) , w ciągu dziesięciu lat powstały zaledwie dwa popularne, choć arcyciekawe artykuły - szkic antropogeograficzny o hiszpańskich kobietach zatytułowany „Hiszpanka" (1925) oraz impresyjny „Karnawał ludzi i zwierząt w Hiszpanii" (1927). Zmiana nastąpiła dopiero w roku 1929, kiedy to odżyły jakieś bliżej nieznane iberystyczne plany naukowe, realizowane dość intensywnie w latach następnych. Chodziło zapewne o kontynuację prac rozpoczętych w okresie 1914-1920, gdyż Frankowski traktował podjęte na nowo badania jako uzupełniające. W jednym ze swych życiorysów podał: „W miesiącach letnich 1929, 1930, 1932, 1935 prowadziłem badania uzupełniające w Kraju Basków w Hiszpanii i Francji" . W wyliczeniu tym zabrakło wyjazdu do Hiszpanii w 1933 roku i wizyty w Portu­ galii w 1935 roku, o których wiadomo z innych źródeł, ale zarówno z przytoczonej 11 12 13 11 Za i n f o r m a c j ą z a m i e s z c z o n ą w Nauce Polskiej, 1 2 D o t y c z y ł y one z a g a d n i e ń , k t ó r y m p o ś w i ę c o n e b y ł y o g ł o s z o n e drukiem w Hiszpanii studia, t. V: 1925, s. 426. zob.: N a g r o b k i o g ł o w i c y kolistej na P ó ł w y s p i e Iberyjskim, Sprawozdania z Czynności PAU, t. 25 (10): 1920, s. 16; Spichlerze na palach i palafity na P ó ł w y s p i e Iberyjskim, nia z Czynności i Posiedzeń Polskiej Akadem}'i Umiejętności, i Posiedzeń Polskiej Akadem)'i Umiejętności, i Etnograficzne, Znaki Sprawozdania t. 26 (5), maj 1921, s. 10; Sprawozdania z p o s i e d z e ń K o m i s j i [Antropologicznej] odbytych w r. 1920 i 1921, Prace giczno-Archeologiczne Posiedzeń Sprawozda­ t. 26 (5), maj 1921, s. 8-9; wypalane i wystrzygane na z w i e r z ę t a c h p o c i ą g o w y c h na P ó ł w y s p i e Iberyjskim, z Czynności i i Materiały Antropolo- t. I I (cz. 1 i 2), K r a k ó w 1921, s. V I , V I I I - I X , X ) . O refe­ racie „ W a l k a c z ł o w i e k a z duchami z ł e m i o w ł a d a n i e z i e m i ą " (por. F r a n k o w s k i 1916c) i n f o r m o ­ wano w doniesieniu „ Z Polskiego To w. Etnologicznego", Ziemia, 13 Życiorys Eugeniusza Frankowskiego, 1922, nr 3, s. 116. Poznań, III-1950, Archiwum Państwowego Muzeum Etnograficznego (dalej: P M E ) w Warszawie, s p u ś c i z n a M . Frankowskiej, m a t e r i a ł y n i e u p o r z ą d ­ kowane. �26 RYSZARD T O M I C K I informacji, jak i innych równie lapidarnych wzmianek wynika jednoznacznie, że uwaga jego koncentrowała się na baskijskiej kulturze ludowej. W tym okresie miał okazję uczestniczyć w V Kongresie Studiów Baskijskich (Vergara, 1930), podczas którego wygłosił referat „Uwagi ogólne o baskijskiej sztuce ludowej" (Cuestiones generales acerca del arte popular vasco), opublikowany później w materiałach kongresowych (Frankowski 1934) i będący jedynym w gruncie rze­ czy znanym dziś jego tekstem, który uznać można za baskologiczny, choć w znacz­ nej części ma charakter teoretyczno-metodologiczny (Tomicki 2000, s. 27-28). Nieco więcej szczegółów o odbytych w okresie międzywojennym podróżach na Półwysep Iberyjski znaleźć można w sprawozdaniach z działalności Muzeum Etnograficznego w Warszawie, z których wiadomo, że „w latach 1933 i 1935 [Fran­ kowski] prowadził badania w kraju Basków, w Hiszpanii. W roku 1933 wygłosił odczyty o kulturze ludowej Polski w San Sebastjano [sic! R.T.], w Bilbao, w Ma­ drycie i w Barcelonie w Hiszpanji. W r. 1935 wygłosił odczyty w Porto i w Koimbrze w Portugalji. Ze swoich badań przywiózł zbiór kultury materjalnej Basków, który ofiarował Muzeum Etnograficznemu" (Sprawozdanie... 1936, s. 26) . O pracach prowadzonych podczas wyjazdów brak dokładniejszych informacji. Przynosiły one jednak konkretne efekty, o czym świadczy chociażby wzmianka w liście Frankowskiego z 30 października 1933 roku, pisanym po powrocie z Hiszpanii do zaprzyjaźnionego z nim Adama Fischera: „udało mi się zdobyć bardzo cenne materjały naukowe" . Nie były to wyłącznie źródła do własnych studiów. Po wyjeździe w 1935 roku zbiory warszawskiego Muzeum Etnograficzne wzbogaciły się o eksponaty przywiezione „z badań naukowych w kraju Basków w Hiszpanji": instrument muzyczny alboka, 5 tkanin zarnaua używanych w rytua­ łach ofiarniczych, dwa okazy haftu, jedną koronkę siatkową, dzwon pasterski, świecznik argisaiola i jarzmo przyrożne (Sprawozdanie... 1936, s. 24). Rewitalizacja w 1929 roku naukowych planów związanych z Półwyspem Ibe­ ryjskim stosunkowo szybko zaowocowała kilkoma publikacjami. Chociaż wszyst­ ko wskazuje, że w latach trzydziestych Frankowski pracował przede wszystkim nad tematami dotyczącymi baskijskiej kultury ludowej, a serię nowych prac zapoczątkował referat o sztuce baskijskiej z 1930 roku (wydany cztery lata póź­ niej), inne powstałe wówczas teksty dowodzą, że jego zainteresowania bynaj­ mniej nie ograniczały się do Basków. Nie ograniczały się też do kultury ludowej. Świadczy o tym wymownie plon wyjazdów do Hiszpanii w 1930 i 1932 roku, który przybrał postać dwóch obszernych opracowań. Pierwsze pt. „Organizacja nauki w Hiszpanii" (1931), ukazało się na kartach Nauki Polskiej, mając za myśl przewodnią zaskakującą być może dla wielu Polaków opinię, że „Hiszpania jest krajem, gdzie można się wiele nauczyć" (Frankowski 1931, s. 214). Drugim opra14 15 1 4 Liberal, I n f o r m a c j ę o w i z y c i e Frankowskiego w M u z e u m Etnograficznym w Bilbao podano w: El nr 11463, 6 w r z e ś n i a 1933, s. 8 (zob. www.euskomedia.org8080/euskomedia_es/servlet/ euskomedia.Kultura; konsultowano 7.07.2004). 1 5 L i s t w zbiorach A r c h i w u m N a u k o w e Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego (dalej: P T L ) we W r o c ł a w i u , z e s p ó ł : Eugeniusz F r a n k o w s k i . Korespondencja do A . Fischera z lat 1922-35, t. 1 (sygn. 520). �IBÉRICA FRANKOWSCIANA 27 cowaniem było obszerne studium regionalnego zróżnicowania Hiszpanii, zaini­ cjowane prawdopodobnie przez promotora polskiego ruchu regionalistycznego, Aleksandra Patkowskiego, lecz mające prawdziwe źródło w sięgających lat 1914-1920 studiach Frankowskiego nad antropogeografią Półwyspu Iberyjskiego. Tekst ten, datowany na lata 1932-1933, opublikowany został w dwóch różnych wersjach: obszerniejszej, noszącej tytuł Regjony Hiszpanji (1933), jako książka otwierająca serię wydawnictw poznańskiego Instytutu Etnologii, oraz w wersji skróconej, pod tytułem „Regjonalizm Hiszpanji", w zbiorowej pracy poświęconej ruchowi regionalistycznemu w Europie (1934). Z tej ostatniej wersji wyłączono kilka części ważnych dla pierwotnego kształtu i celu pracy, m.in. rozdziały „Ubiór, strój i jego zdobnictwo" i „Architektura miast i budownictwo ludowe". Bolesław Olszewicz, który recenzował pełną wersję wyjątkowego wówczas w Polsce opracowania, podkreślał nie tylko jego wartość naukową, lecz także znaczenia dla zrozumienia aktualnych wydarzeń politycznych: „Niezrozumienie duszy zbiorowej kraju występuje jako następstwo nieznajomości geografii regio­ nalnej Hiszpanji" (Olszewicz 1933, s. 6). W tym okresie powstał również artykuł „Hiszpanja", napisany dla wydawanej pod redakcją Zygmunta Łempickiego encyklopedii Świat i Życie (Frankowski 1934). Na jego oryginalność, me tylko na tle ówczesnych haseł encyklopedycz­ nych, ale także jako autorskiej „wizji narodu hiszpańskiego" opartej na dobrej znajomości kraju i własnych badaniach etnograficznych, zwróciła niedawno uwagę Ewa Kulak, pisząc m.in.: „Zaproponowane na kartach Świata i Życia studium problemów hiszpańskiej kultury i potraktowanie literatury jako ideal­ nego wyrazu procesów psychicznych narodu wyróżnia się oryginalnością na tle innych encyklopedii. A choć obecność tej dość nietypowej charakterystyki kraju i ludzi może nieco dziwić w obrębie wydawnictwa nastawionego zasadniczo na ujęcie czysto informacyjne, i tak żałować należy, że nie dokonano podobnych, a przynajmniej równie interesujących obserwacji na temat Portugalii" (Kulak 2002, s. 41; por. Kulak 2004, s. 49). Prace z lat trzydziestych pozwalają dostrzec najgłębszą warstwę iberystycznych zainteresowań naukowych E. Frankowskiego - interesowała go zajmująca lwią część półwyspu Hiszpania, lecz w rzeczywistości miał na uwadze Iberię - lubił to określenie - obejmującą obok Hiszpanii także (co zawsze zaznaczał) Katalonię i Kraj Basków oraz Portugalię. Cały ten obszar postrzegał jako jed­ ność: „zarówno przyroda, jak i historja wykazują zgodnie, iż Półwysep Iberyjski zamyka w sobie populację, posiadającą wspólną więź społeczną. Ale charakter tej więzi, ażeby być trwałym, powinien być wykładnikiem różnic naturalnych, w których przejawia się odrębność każdego regjonu" (Frankowski 1933, s. 107). III Eugeniusz Frankowski był człowiekiem niespełnionych zamierzeń. W jakimś stopniu zdecydowały o tym zapewne cechy charakterologicze, ale niebagatelną rolę w niweczeniu planów odegrały także okoliczności historyczne, przede �28 RYSZARD T O M I C K I wszystkim I I wojna światowa, podczas której uległ zagładzie cały jego iberystyczny dorobek - muzealne eksponaty, dokumentacja z badań terenowych, liczne opracowania wcześniej nieopublikowane z takich czy innych względów. We wrześniu 1939 roku, w spalonym na skutek bombardowania Muzeum Etnograficznym, przepadła - razem z innymi, często bezcennymi zbiorami - ko­ lekcja baskijska, chyba stosunkowo niewielka, bo nie wspominana w opisach strat. Ale był to dopiero początek nieszczęść. W 1944 roku, po kapitulacji powsta­ nia warszawskiego, gdy Niemcy zarządzili przymusową ewakuację mieszkańców i przystąpili do systematycznego niszczenia miasta, w żoliborskim mieszkaniu Eugeniusza i Marii Frankowskich pozostał dorobek ich całego życia. Jedynym w swoim rodzaju świadectwem w tej sprawie jest zachowana kopia listu, wysła­ nego w kilka tygodni po wyjściu z Warszawy do Włodzimierza Antoniewicza, znanego archeologa, wówczas pracującego w polskich ekipach dopuszczanych przez Niemców do zrujnowanego, opustoszałego miasta. List, pisany z nowosą­ deckiej wsi, gdzie państwo Frankowscy znaleźli schronienie i dotrwali do końca wojny, należy przytoczyć w całości : 16 8-XI-1944 JW Pan Dr. W ł o d z i m i e r z Antoniewicz w Milanówku Wielce Szanowny Panie Profesorze: P i s z ę do Was w sprawie mojej b i b l i o t e k i , r ę k o p i s ó w i z b i o r ó w n a u k o w y c h , pozostawionych w Warszawie [ Ż o l i b o r z , u l . M i c k i e w i c z a 30, m . 52, I p. i w p i w n i c y . ] Z n a j d u j ą s i ę one w szafach na I p i ę t r z e i w piwnicy. 1. K s i ę g o z b i ó r , liczy o k o ł o 2,500 książek, z tego o k o ł o 500 n a j w a ż n i e j s z y c h dla mnie, w piwnicy. 2. R ę k o p i s y i materjały do moich prac naukowych z dziedziny etnologii, etnografii o g ó l n e j , Polski, Hiszpanii, K r a j u B a s k ó w i Portugalii, oraz muzeologii [skrzynki i teki w p i w n i c y i na T p. w szafach.] 3. Klisze: a) Huculszczyzna - sz. 400 [25x18, 10x15; 9x12] b) M u z e u m we Wdzydzach, sz. 500 [9x12] badania dr. M a r i i Frankowskiej, kompletny inwent. c) klisze do etn. Kraju B a s k ó w i Iberii - szt. 300. d) o g ó l n e i z etnogr. Polski - (?) 4. Fotografie i r y c i n y : a) z Polski - 5.000 sztuk b) z c a ł e g o ś w i a t a - 15.000 sztuk [szafa w ś c i a n i e w przedpokoju i w szaf. w pokojach.] 5. Aparaty fotograficzne: 5 sztuk a p a r a t ó w fot. 2 aparaty do p o w i ę k s z e ń [do L e i k i i Matador, 1,50 m. dl.] 6. Obrazy na szkle - 3. Z Podhala 1. i z Huculszczyzny 2. 7. [ u z u p e ł n . do 1.] - K o m p l e t y czasopism: „ W i s ł a " , „ L u d " , a/ biblioteka h i s z p a ń s k a i portugalska; b/ - " - muzeologiczna i konserwatorska; c/ - " - i n d o c h i ń s k a [ ż o n y mojej] b. cenna, d/ - " - literatura w s z e c h ś w i a t o w a i sztu[k]a 1 6 A r c h i w u m P M E w Warszawie, s p u ś c i z n a M . Frankowskiej ( m a t e r i a ł y n i e u p o r z ą d k o w a n e ) . �29 IBÉRICA FRANKOWSCIANA J u ż t y l k o nadmieniam, że w p i w n i c y było 30 cennych brązów, a na g ó r z e 60 o b r a z ó w [ w te­ kach, na ś c i a n a c h i w schowku w kuchni]: 20 Noakowskiego, 8 - G o y i , 1 - Holbeina, 10 - j a p o ń ­ skich i.t.d. w t y m k i l k a Utamaro i i n n y c h dobrych m a j s t r ó w . Jest to, j a k przypuszczam, n e k r o l o g tych rzeczy. Rzecz oczywista, ż e chodzi m i g ł ó w n i e o r ę k o p i s y , m a t e r i a ł y i b i b l i o t e k ę . P i ę k n i e Was p o z d r a w i a m i uwadze Waszej te rzeczy polecam. Pozdrowienia serdeczne z a ł ą ­ czam dla Sz. Pani Waszej E. F r a n k o w s k i M ó j adres: w. Koszary - 19 poczta Ł o s o s i n a G ó r n a , k o ł o L i m a n o w e j , pow. N o w y S ą c z S z k o ł a Rolnicza E. F r a n k o w s k i P.S. Jest to d u b l i k a t [sic! R.T.] listu, który, za r a d ą prof. Kutrzeby, z o s t a w i ł e m dla Was u p. S t o ł y h w o w e j w R.G.O. w Krakowie. Obecnie list ten podjął się Wam d o s t a r c z y ć p. dr. Tadeusz D z i e k o ń s k i , st. konserwator M u z e u m Etnograficznego w Warszawie i b y ł y m ó j asystent w Po­ znaniu. B ę d ę Wam bardzo w d z i ę c z n y , jeśli u m o ż l i w i c i e p. T. D . dostanie się do Warszawy. E. F. Jesienią 1944 roku ziściły się najgorsze obawy Jak wiadomo z relacji Marii Frankowskiej, mieszkanie zostało spalone, w nim zaś zniszczeniu uległy zarówno materiały źródłowe, gromadzone przez „wiele lat cierpliwych badań w Polsce, Hiszpanii i Portugalii", jak też szereg opracowań w różnych stadiach zaawanso­ wania, poświęconych wybranym dziedzinom kultury baskijskiej, w tym będąca na ukończeniu praca na temat baskijskich zwyczajów rodzinnych oraz dwa w pełni przygotowane do druku, bogato ilustrowane dzieła - jedno dotyczące baskijskich obrzędów i zwyczajów dorocznych, drugie - baskijskiej sztuki ludo­ wej (Armon 1981, s. 29-30; Frankowska 1986, s. 21; Tomicki 2000, s. 18, 28). Gdy w 1985 roku prof. José Manuel Gómez Tabanera rozpoczął w Hiszpanii przygotowania do wznowienia Hórreos... i Estelas..., w jednym z listów do Mani Frankowskiej dopytywał z nadzieją o niepublikowane materiały i fotografie z badań w latach 1914-1920, zwłaszcza te, które dotyczyły Basków. Odpowiedź, jaką otrzymał, już znamy . W szkicu biograficznym zamieszczonym później w reedycji Hórreos... M . Frankowska podsumowała krótki opis wojennych znisz­ czeń jednym zdaniem: „Spalenie Warszawy przez wycofujących się Niemców i zniszczenie archiwów Frankowskiego dotyczących Basków uznać więc można za jeszcze jedną stratę poniesioną przez ten starożytny naród, który nazizm usi­ łował w Guernice rzucić na kolana, tak jak kilka lat później będzie chciał to uczynić z narodem polskim" (Frankowska 1986, s. 21). 17 1 7 A r c h i w u m P M E w Warszawie, s p u ś c i z n a M . Frankowskiej ( m a t e r i a ł y n i e u p o r z ą d k o w a ­ ne): J. M . G ó m e z Tabanera do M . Frankowskiej, Oviedo, 27 sierpnia 1985; M . Frankowska do J . M . G ó m e z a Tabanery, Warszawa, 7 p a ź d z i e r n i k a 1985 r. (brudnopis). �30 RYSZARD T O M I C K I IV Po I I wojnie światowej E. Frankowski osiadł w Poznaniu i poświęcił się od­ budowie Instytutu Etnologii, który niebawem musiał zresztą zmienić nazwę, prze­ obrażając się najpierw w Katedrę Etnologii i Etnografii, a następnie w Katedrę już tylko Etnografii. Znowu, jak w latach dwudziestych, zadaniem najważniejszym była organizacja pracy dydaktycznej i badawczej oraz życia naukowego. Jakkol­ wiek niepowetowane straty czasu wojny, jak również nowe historyczne okolicz­ ności zdawały się wykluczać powrót do badań iberystycznych, w przygotowy­ wanych wtedy planach na przyszłość, której kształt trudno było jeszcze do końca przewidzieć, obecne były znajome akcenty. W 1946 roku, gdy w trakcie dyskusji poprzedzających reaktywowanie Towarzystwa Ludoznawczego rozdzielano zadania między ośrodki naukowe, poznański Instytut Etnologiczny podjął się dostarczania Ludowi „recenzji z prac w języku baskijskim, hiszpańskim, portu­ galskim, francuskim i angielskim" . Powrót do tematyki iberyjskiej przewidy­ wany był także w indywidualnych planach naukowych - na przełomie 1948 i 1949 roku Frankowski nosił się z zamiarem przygotowania studium na temat etnogenezy Basków (Wróblewski 1969, s. 130 przyp. 5). Być może dodatkowym bodźcem do optymizmu było reaktywowanie kontaktów z dawnymi znajomymi. W sierpniu 1948 roku z inicjatywy przebywającego na emigracji (po wojnie do­ mowej w Hiszpanii) Jose Miguela de Barandiarana, wielkiej postaci baskijskiej nauki, Frankowski otrzymał zaproszenie na V I I Kongres Studiów Baskijskich mający się odbyć we wrześniu w Biarritz (1948). Wprawdzie wyjazd nie doszedł do skutku, lecz przy tej okazji powstał bodaj jedyny napisany po wojnie tekst baskologiczny (poświęcony argizaiolas, specyficznym drewnianym świecznikom używanych podczas uroczystości ku czci zmarłych) . Kilka lat później do Poznania dotarło jeszcze jedno zaproszenie na Kongres Studiów Baskijskich, ósmy z kolei (Bayonne, 1954), wraz z prośbą o przygotowanie referatu na temat baskijskiej sztuki ludowej . Ale czasy, które nadeszły, nie sprzyjały ani „egzo­ tycznym" projektom naukowym, ani tym bardziej zagranicznym kontaktom i wy­ jazdom. W 1959 roku, w podsumowaniu działalność katedr etnografii w okresie 18 19 20 1 8 L i s t Józefa Gajka do E. Frankowskiego, bez miejsca i daty (sprzed 22 listopada 1946 r.), A r c h i w u m N a u k o w e P T L we W r o c ł a w i u , z e s p ó ł : Eugeniusz F r a n k o w s k i . Korespondencja do A . Fischera z lat 1 9 2 2 - 3 5 , t. 1 (sygn. 520). Cytowany list z n a l a z ł się w t y m zespole - j a k w i d a ć - o m y ł k o w o . P r a g n ą w t y m miejscu g o r ą c o p o d z i ę k o w a ć Pani Jadwidze K ł o d n i c k i e j , wieloletniej k i e r o w n i c z c e i opiekunce A r c h i w u m N a u k o w e g o P T L , za ż y c z l i w ą i b e z i n t e r e s o w n ą pomoc w uzyskaniu k o p i i wspomnianej korespondencji. 1 9 Tekst ten nadal pozostaje nieznany. P i s a ł e m o n i m szerzej w : T o m i c k i 2000, s. 2 9 - 3 1 . We w r z e ś n i u 2001 r o k u p. dr W i t o l d A r m o n p o w i a d o m i ł mnie podczas r o z m o w y telefonicznej, ż e n i e g d y ś m i a ł ó w tekst - napisany po baskijski - w swoich r ę k a c h . 2 0 W z m i a n k a o t y m znajduje się w p i ś m i e E. Frankowskiego, w y s t ę p u j ą c e g o j a k o K i e r o w n i k K a t e d r y Etnografii U A M w Poznaniu, do M i n i s t e r s t w a Szkolnictwa W y ż s z e g o , Departament S t u d i ó w U n i w e r s y t e c k i c h , P o z n a ń 31 stycznia 1956 r., A r c h i w u m P M E w Warszawie, s p u ś c i z n a M . Frankowskiej ( m a t e r i a ł y n i e u p o r z ą d k o w a n e ) . W p i ś m i e m o w a jest o „ r o k u u b i e g ł y m " , co s u g e r o w a ł o b y 1955, ale musi to b y ć p o m y ł k a . �IBÉRICA FRANKOWSCIANA 31 1945-1956, stwierdzono na podstawie ustnego przekazu samego Frankowskiego, iż „Zaginięcie w czasie wojny bogatych materiałów [...] do kultury ludowej Basków uniemożliwiło [...] kontynuowanie dalszych monografii w tym zakre­ sie" (Klimaszewska, Kutrzeba-Pojnarowa 1959, s. 89). Zainteresowanie światem iberyjskim trwały jednak na przekór wszelkim prze­ ciwnościom. Określenie „świat iberyjski" - w możliwie najszerszym znaczeniu - jest tu najstosowniejsze, bo oto w 1950 roku widzimy Frankowskiego jako autora krótkiego szkicu o kulturze starożytnego Meksyku w katalogu wystawy fotografiki meksykańskiej, zorganizowanej w ramach I I I Festiwalu Plastyki w Sopocie (Frankowski 1950). W latach pięćdziesiątych gromadził też nadal materiały. To zapewne z tego okresu pochodziła notatka dotycząca folkloru por­ tugalskiego z dopiskiem „Ciekawe! Ważne do monografii iberyjskiej", którą M . Tarko (1987, s. 48) widział w spuściźnie Frankowskiego w archiwum PME w Warszawie, a której mnie odnaleźć się nie udało. Łatwiej umiejscowić w cza­ sie znajdujące się w tym samym archiwum obszerne wypisy z Boletín del Insti­ tuto de Estudios Giennenses (Jaén, Hiszpania), rocznik I , nr 2 z 1954 roku, dotyczące hiszpańskiej kultury ludowej, oraz wycinek z The New York Times (21 marca 1957, wyd. międzynarodowe), z listem Germana Arciniegasa w obro­ nie dobrego imienia swego rodaka, Jesusa de Galindez, uchodźcy politycznego, współpracownika Baskijskiego Rządu na Uchodźstwie, badacza i demaskatora reżymu R. Trujillo w Dominikanie, skrytobójczo zamordowanego w 1956 roku w Nowym Jorku. Niewiele pozostało z prywatnego archiwum, które po śmierci E. Frankow­ skiego uległo w niejasnych okolicznościach rozproszeniu, a w części być może zaginęło. Podobny los spotkał specjalistyczną bibliotekę. Z wojennej pożogi wyszła obronna ręką jedynie drobna część przedwojennego iberystycznego księ­ gozbioru, zapewne unikatowego w Polsce. Po dziś dzień zachowała się pewna liczba hiszpańskich publikacji z okresu I wojny światowej i lat późniejszych, m.in. prawdziwe cimelium, szereg numerów Eusko-Folklore, wydawanego przez Towarzystwo Studiów Baskijskich, a także prace ofiarowane Frankowskiemu przy różnych okazjach, opatrzone stosownymi dedykacjami autorów. Zachowały się też odbitki niektórych jego własnych artykułów ogłoszonych w Portugalii i Hiszpanii. Gdzie i jakim sposobem przetrwały, nie wiadomo. Możliwe, iż ura­ towały się - podobnie jak część przedwojennego archiwum fotograficznego (Frankowski 1953, s. 382) - w poznańskim Instytucie Etnologii, podczas okupa­ cji przekształconym w jeden z zakładów niemieckiego Volkspolitisches Instituí. W pewnej broszurze z 1917 roku, zawierającej dedykację archeologa Juana Cabré, zachował się do dziś skrawek papieru z czyjąś odręczną uwagą: „Książkę niniejszą proszę doręczyć p. Prof. Frankowskiemu, na książce dedykacja dla prof[esora]" . To, co ocalało, stało się zalążkiem nowego księgozbioru, rekon­ struowanego od pierwszych dni w miarę normalnego, powojennego życia aż do późnych lat pięćdziesiątych. Był on niewątpliwie dużo skromniejszy niż po21 Egzemplarz w zbiorach p r y w a t n y c h R.T. �32 RYSZARD T O M I C K I przedni, lecz obecnie nie sposób scharakteryzować jego zawartości, gdyż uległ rozproszeniu w latach siedemdziesiątych, w związku z przeprowadzką Marii Frankowskiej z Poznania do Warszawy, gdzie obejmowała kierownictwo Zakładu Etnografii I H K M PAN. V W Hiszpanii dokonania naukowe E. Frankowskiego nigdy nie zostały zapo­ mniane. W latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych w Enciclopedia General Ilustrada del País Vasco zamieszczono jego bibliografię (Enciclopedia... 1973, s. 410-411) oraz opatrzony fotografią biogram, pozostawiający - niestety - wie­ le do życzenia (A[rozamena] A[yala] 1982), który obecnie można znaleźć w elektonicznej wersji tego monumentalnego dzieła . O wiele lepszy i pełniejszy bio­ gram, oparty m.in. na informacjach uzyskanych z Polski, ukazał się dziesięć lat temu w Diccionario histórico de la antropología española (Gómez Tabanera 1994). Nie są to jedyne oznaki pamięci. Nazwisko polskiego badacza pojawia się zarówno w historii Towarzystwa Studiów Baskijskich (Estornes Zubizareta 1983, s. 86, 111-112, 162), jak i monografii Hiszpańskiego Towarzystwa Historii Naturalnej, której autor z wielkim uznaniem pisze o roli prac Frankowskiego w propagowaniu etnologii i właściwych sposobów organizowania badań (Martí­ nez Sanz 1982, s. 194, passim). Jego prace, aczkolwiek zestarzały się już bardzo, są stale czytane i cytowane. Dotyczy to w szczególności dwóch wielkich monografii poświęconych spich­ rzom na palach i stelom dyskoidalnym, które zostały wznowione w Hiszpanii w latach osiemdziesiątych (Frankowski 1986, 1989) i są traktowane przez ba­ daczy zagadnień związanych z poruszaną w nich problematyką jako dzieła pionierskie, które wypada znać, nawet jeśli nie akceptuje się teorii autora (np. Aguirre Sorondo 2000; Lillios 2002). W internetowym Euskonews (edycji on-line czasopisma „Euskonews & Media", mającego za zadanie upowszech­ nienie baskijskiej kultury i nauki), w nr 133 z 2001 roku reedycji doczekał się referat poświęcony baskijskiej sztuce ludowej z kongresu w 1930 roku (nieco wcześniej, w nr 126 z 2001 roku, opublikowano tam również artykuł E. Egurena z 1922 roku, będący omówieniem Hórreos... i rozwinięciem niektórych tez tej pracy). Wyrażane przez Frankowskiego poglądy na temat organizacji badań etnograficznych i jego postulaty w tym zakresie przypominają stale historycy hiszpańskiej antropologii (Lisón Tolosana 1971, s. 157; Ortiz García 1987, s. 98-99; Calvo Calvo 1997, s. 85). Być może najlepszym świadectwem popularności głównych dzieł Frankow­ skiego wśród ludzi zajmujących się zawodowo i amatorsko tradycyjną kulturą ludową Hiszpanii jest wywiad, jakiego udzielił prasie Ramón Villegas López, autor książki Motivos decorativos y ornamentales en la arquitectura tradicional de Cantabria (2002). Pytany o inspiracje, oświadczył: „W czasie pewnej roz22 www.eiiskomedia.org8080/euskomedia_es/seiTlet/euskomedia.Detalle (konsultowano 7.07.2004). �33 IBÉRICA FRANKOWSCIANA mowy [...] o książce Frankowskiego na temat stel dyskoidalnych na Półwyspie Iberyjskim zwróciliśmy uwagę na podobieństwo niektórych motywów ikono­ graficznych z występującymi na fotografiach z San Sebastián de Garabandal. To mnie olśniło i tego samego popołudnia zacząłem dociekania nad użyciem określonych motywów ornamentalnych w dekoracji tradycyjnej architektury kantabryjskiej". W reportażu, z którego pochodzi cytat , ani dziennikarz, ani jego rozmówca nie widzieli potrzeby wyjaśniać, kim był ów inspirujący badacz o obco brzmiącym nazwisku. 23 LITERATURA A gu ir re Soron d o A . 2000, El posible origen de las estelas discoidales, Euskonews n° 82, www.euskonews.com/0082zbk/gaia8205es. A p ra i z Á. de usados 1920, Discurso preliminar, [ w : ] E. Frankowski, Sistematización en las ceremonias populares, A r a n z a d i T. d e, L . d e H o y o s caciones A rm on a España, ritos Sáin z 1917, Etnografia, sus bases, sus métodos y apli­ Madrid. W. 1962, Eugeniusz Frankowski [nekrolog], Z Otchłani - ele los San S e b a s t i á n , s. I - V . Wieków, R. 28, z. 2, s. 155-157. 1981, Eugeniusz Frankowski ( 1 8 8 4 - 1 9 6 2 ) jako badacz P ó ł w y s p u Iberyjskiego, [ w : ] Pol­ skie badania 25-26 obcych listopada Armonowie kultur ludowych. Materiały z konferencji we Wrocławiu dniach K . i W. 2002, Eugeniusz Frankowski (1884 -1962), [ w : ] E. F r y ś - P i e t r a s z k o w a , A. Kowalska-Lewicka, graficzne, A . Spiss (red.), Etnografowie i ludoznawcy. Sylwetki, szkice bio­ K r a k ó w , s. 9 8 - 1 0 3 . A [r o z a m e n a] A [y a 1 a] A . 1982, Frankowski Eugeniusz, [ w : ] Enciclopedia del País Vasco. Cuerpo A. Diccionario Azcona w 1978 r, W r o c ł a w , s. 2 3 - 3 1 . Enciclopédico General Ilustrada Vasco, v o l . X I V , San S e b a s t i á n , s. 158. J. 1984, La escuela h i s t ó r i c a de Viena y la a n t r o p o l o g í a vasca. Su alcance epistemo­ l ó g i c o en el contexto de la a n t r o p o l o g í a europea, Cuadernos Navarra, Boletín... A ñ o X V I , n ú m . 43, s. 1917, Boletín Bibliografia... de la Real Sociedad 1977, Bibliografia de Etnología y Etnografía de 137-151. Española Warszawy. de Historia Wydawnictwa Natural ciągle, ( M a d r i d ) , t. 17 (8). 1919-1928, Warszawa-Wro- cław-Kraków-Gdańsk. Burszta J., M . F r a n k o w s k a graficzny, Calvo Calvo L . 1997, Historia Eguren 1981, Frankowski Eugeniusz, [ w : ] Wielkopolski słownik bio­ W a r s z a w a - P o z n a ń , s. 186-187. E. d e de la antropologia en Cataluña, 1922, El h ó r r e o en el P a í s Vasco, Revue Madrid. Internationale des Eludes Basques, t. 13, s. 102-106. Enciclopedia... 1973, Enciclopedia graphia, - 1982, Enciclopedia pédico E s t o mes Ilustrada del País Vasco. Cuerpo C. Eusko Biblio- General Ilustrada del País Vasco. Cuerpo A. Diccionario Enciclo- Vasco, v o l . X I V , San S e b a s t i á n . Zubizarreta Ikaskuntza - General v o l . I I I , San S e b a s t i á n . a la cultura I . 1983, La Sociedad vasca (1918-1936), de Estudios Vascos. Aportación de Eusko- Bilbao. 1994, Sociedad de Estudios Vascos. Eusko-lkaskuntza (País Vasco y Navarra, 1918-1936; 1978-^), [ w : ] Ortiz G a r c í a , S á n c h e z G ó m e z (eds), 1994, s. 6 4 9 - 6 5 2 . Frankowska M. 1986, Semblanza b i o g r á f i c a de Eugeniusz F r a n k o w s k i ( 1 8 8 4 - 1 9 6 2 ) , [ w : ] F r a n k o w s k i 1986, s. 16-24. 2 3 W e l e k t r o n i c z n y m p i ś m i e El Diario Montañés, 24 grudnia 2002 r., http.V/canales.eldiariomontanes.es/patrimonio/repor/repl 90 (konsultowano 4.05.2004). �34 RYSZARD T O M I C K I Frankowski E. 1916a, As cangas e jugos portugueses de j u n g i r os bois pelo cachaco, Terra Portuguesa, - nr 2, s. 5-15 ( t a k ż e nadb.: Lisboa 1916). 1916b, Estudios etnológicos: tiro de la Península Ibérica, Los signos quemados y esquilados sobre los animales de M a d r i d (Memorias de la Real Sociedad E s p a ñ o l a de Historia : Natural. T. X , M e m o r i a 5 ', s. 2 6 7 - 3 1 0 ) - 1916c, Estudios e t n o l ó g i c o s I I : L a lucha entre el hombre y los e s p í r i t u s malos por la p o s e s i ó n de la tierra y su usufructo, Boletín Natural - 1918a, Hórreos - 1918b, As cabaceiras tuguesa, - de la Real Sociedad Española de Historia ( M a d r i d ) , t. 16, s. 408-425 ( t a k ż e nadb.: M a d r i d 1916). y palafitos de la Península de sepultura Ibérica, Madrid. e as suas transformacóes, Lisboa (odb. z Terra Por­ 1918, nr 2 5 - 2 6 ) 1920a, Sistematización de los ritos usados en las ceremonias populares. Discurso p r e l i ­ minar por A . de Apraiz, San S e b a s t i á n . - 1920b, Los métodos - 1920c, Las necesidades (nadb. z: Boletín de la etnología, San S e b a s t i á n . más urgentes de las ciencias de la Real Sociedad discoideas Española de la Península antropológicas de Historia Ibérica, en España, Natural, - 1920d, Estelas - 1920e, K w e s t i a agrama w Hiszpanii w roku 1919, Przegląd Madrid t. X X , s. 117-122) Madrid. Dyplomatyczny, R. TI, nr 7-8, s. 3 4 1 - 3 5 0 . - 1925, Hiszpanka, Naokoło - 1927, K a r n a w a ł ludzi i z w i e r z ą t w Hiszpanii, Na Fali, Świata, nr 16, szpalty 85-116. t. 2, s. 6-12 ( t a k ż e nadbitka, Warszawa, brw.). - 1931, Organizacja nauki w Hiszpanii, Nauka Polska, t. 14, s. 2 1 3 - 2 6 2 ( t a k ż e nadbitka, Warszawa 1931). - 1933, Regiony - 1934a, Regionalizm Hiszpanii, [ w : ] A . Patkowski (red.), Ruch regionalistyczny Hiszpanii, Poznań. w Euro­ pie, Warszawa, t. I , s. 185-230. - 1934b, Cuestiones generales acerca del arte popular vasco, [ w : ] V Congreso Vascos. Recopilación de Agosto de los trabajos al 8 de Septiembre de dicho de 1930 acerca i Zycie. Zarys Congreso, celebrado de Estudios en Vergara de temas de Arte Popular del Vasco, 31 San S e b a s t i á n , s. 3-17. - [ 1 9 34c] , Hiszpania, [ w : ] Świat i kulimy. - 1950, K u l t u r a s t a r o ż y t n e g o M e k s y k u , [ w : ] / / / Festiwal fotografiki meksykańskiej [katalog], [Sopot], s. - 1953, Hafty kurpiowskie, Polska - 1986, Hórreos - 1989, Estelas Garmendia nacional Gómez encyklopedyczny współczesnej wiedzy Red. nacz. Z. Ł e m p i c k i , L w ó w - W a r s z a w a , t. I I , szpalty 8 4 5 - 8 6 2 . y palafitos discoideas Plastyki w Sopocie. Wystawa 1-3. Sztuka Ludowa, R. V I I , nr 6, s. 3 8 2 - 3 8 3 . de la Península Ibérica, ed. de J . M . G ó m e z Tabanera, M a d r i d . de la Península Ibérica, ed. de J . M . G ó m e z Tabanera, M a d r i d . P. 1933, [Ree.:] E. F r a n k o w s k i , Regiony Hiszpanii, P o z n a ń 1933, Revista de los Estudios Tabanera Inter­ Vascos, A ñ o 27, t. X X I V (3), s. 497. J . M . 1994, F r a n k o w s k i Eugeniusz, [ w : ] Ortiz G a r c í a , S á n c h e z G ó m e z (eds), 1994, s. 3 2 9 - 3 3 2 . Hoyos S á i n z L . de 1915, Estado actual del conocimiento antropológico del pueblo espa- ñol, A s o c i a c i ó n E s p a ñ o l a para el Progreso de las Ciencias. Congreso de B i l b a o , b.m.w. Jakubowska Z. 2004, L a Polonia repartida vista desde la perspectiva vasca, [ w : ] N a l e w a j k o (ed.), 2004, s. 2 8 - 3 5 . Klimaszewska J., A . K u t r z e b a - P o j n a r o w a 1959, D z i a ł a l n o ś ć u n i w e r s y t e c k i c h ka­ tedr etnografii w Polsce w latach 1945-1956, Etnografa Kulak E. K . 2002, Owoce w polskich - hespetyjskich wydawnictwach ogrodów. infomacyjnych Obraz Polska, literatur i popularnonaukowych, t. I I , s. 5 9 - 1 0 7 Półwyspu Iberyjskiego Toruń. 2004, La imagen de los e s p a ñ o l e s en las enciclopedias polacas de los siglos X I X y X X . Cultura, c a r á c t e r nacional, diferencias regionales, [ w : ] N a l e w a j k o (ed.), 2004, s. 3 6 - 5 0 . �35 IBÉRICA FRANKOWSCIANA L i 11 i o s K . 2002, Some new views o f the engraved slate plaques o f southwest Iberia, Portuguesa Lisón de Arqueología, Tolosana Martínez C. 1971, Antropología Sanz Historia Mendoza J. L . 1982, Medio Natural, F. d e lerriaren Revista v o l . 5 (2), s. 1 3 5 - 1 5 1 . social siglo en España, de ciencia Madrid. española: la Sociedad Española 1921, Comentando a Frankowski: Discos funerarios en el p a í s vasco, Aide, Makowiecka de Madrid. Euska- A ñ o 11, n ú m . 205, s. 19-23. G. 1984, Po drogach polsko-hiszpańskich, Nalewajko M . (ed.) 2004, Identidades: O 1 sz ew ic z B. Kraków-Wrocław. etnias, culturas, naciones, Varsovia. 1933, Polska k s i ą ż k a o Hiszpanji w s p ó ł c z e s n e j , Kurier Polski (Warszawa), R. X X X V , nr 208, 30 V I I 1933 r., s. ó. Ormazábal A 11 u n a jardueraren Société d'Etudes catalogue García Ortiz García Basques: C, a Hiszpanie. Studies I Society: Donostia. Gómez (eds.) i obyczaje Ludzie, Muzeum J. española, Madrid. 1994, Diccionario histórico de la podróże, Przemyślu Basków, opinie, Pruszków. Wrocław. i Rolnictwa w Warszawie za lata 1933, 1920, [ R e c ] E. F r a n k o w s k i , H ó r r e o s y palafitos de la P e n í n s u l a I b é r i c a , M a d r i d 1918, Wiadomości Archeologiczne, t. 5, z. 3-4, s. 2 3 8 - 2 3 9 . M . 1987, Badania etnograficzne Eugeniusza Frankowskiego. Z a s i ę g , problematyka, me­ tody, Etnografia Tomicki Polska, t. 31 (2), s. 2 7 - 5 9 . R. 2000, I b é r i c a Frankowsciana. P r z y c z y n k i do z a i n t e r e s o w a ń Eugeniusza Fran­ k o w s k i e g o b a s k i j s k ą k u l t u r ą l u d o w ą , Etnografia - I Basque éditoriale argitalpen editorial Warszawa. Talko-Hryncewicz Tarko Ikaskuntza: de la actividad Madrid. 1936, Sprawozdanie 1934 i 1935, catálogo Sáinz y la antropología J. 2002, Mity, wierzenia P. 1995, Polacy Vascos: de l'activité (1918-1998), L. A. S á n c h e z española, Lardizabal Sprawozdanie... catalogue activity S e s e, 1999, Eusko de Estudios C. 1987, Luis de Hoyos antropología Sawicki I Sociedad of editorial Ortiz Ruiz J. A . , A . A r z a m e n d i katalogoa Polska, t. 44 ( 1 - 2 ) , s. 15-37. 2003, I b é r i c a Frankowsciana. D z i a ł a l n o ś ć Eugeniusza Frankowskiego na rzecz sprawy polskiej, M a d r y t 1918-1919, [ w : ] J. K o w a l s k a , S. Szynkiewicz, R. T o m i c k i (red.), zmiany, czas trwania. Wędkiewicz S. Studia etnologiczne. Czas Warszawa, s. 2 9 9 - 3 2 0 . 1925, Blasko-Ibanez [sic] po polsku, Przegląd Współczesny, t. X I I , nr 35, s. 4 7 1 - 4 7 7 . - 1928, Zaniedbana zagranicą dziedzina a w Polsce, humanistyki. Znajomość K r a k ó w (odb. z Przeglądu języków Współczesnego, i literatur iberyjskich nr 7 3 - 7 4 , m a j - czer­ wiec 1928). Wróblewski T. 1969, Katedra Etnografii Uniwersytetu i m . A d a m a M i c k i e w i c z a w Poznaniu w latach 1945-1967, Etnografia Polska, t. 1 3 ( 1 ) , s. 129-143. RYSZARD TOMICKI IBÉRICA FRANKOWSCIANA T H E 120TH B I R T H A N N I V E R S A R Y OF E U G E N I U S Z FRANKOWSKI Summary Eugeniusz F r a n k o w s k i ( 1 8 8 4 - 1 9 6 2 ) belonged to the most prominent figures in Polish ethno­ logy o f the first h a l f o f the 2 0 o f the series Ibérica lh century and a true expert i n Iberian studies. This article is the t h i r d Frankowsciana (see T o m i c k i 2000, 2003) and has been w r i t t e n for the 120 anniversary o f the scholar's b i r t h . The author's intention was th to commemorate Eugeniusz F r a n k o w s k i and his achievements both in Iberian and Basque studies. He begins w i t h the account �36 RYSZARD T O M I C K I of Frankowski's fieldwork in Spain in the years 1914-1920 (also in Portugal and in the South of France) and his active participation in the Spanish academic life. Next, his constant relations with Spain in the 1930s are presented, as well as the activities promoting closer Polish-Spanish contacts. In the next part of the article the author describes Frankowski's scholarly achievements. However, only small part of his works has been published. Most of the studies prepared for publi­ cation, as well as ethnographic documentation were destroyed during the I I World War. Many of the opinions about the researches by Frankowski and the meaning of his works in the history of Spanish ethnology, haven't been known in Poland by now. Translated by Anna Kuczyńska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5baf9f5856ea8934a76959fe51de026c.pdf ce30968d97a2ebd120a71b6777ab5e43 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1745 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1615 Title A name given to the resource Muzyka Oskara Kolberga / ETNOGRAFIA POLSKA 2004 t.48 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2004 t.48, s.37-56 Creator An entity primarily responsible for making the resource Dąbrowski, Grzegorz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X L V I I I : 2004, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 GRZEGORZ DĄBROWSKI Katedra E t n o l o g i i U n i w e r s y t e t u W r o c ł a w s k i e g o , W r o c ł a w MUZYKA OSKARA KOLBERGA I 1 2 W dniach 6 i 14 maja 1881 r. w warszawskiej sali Resursy Obywatelskiej , głównie z inicjatywy Bogumiła Hoffa (Górski 1974, s. 138-139) oraz Zygmunta Glogera , odbyły się dwa koncerty. Zapewne nie jest bez znaczenia fakt, że planowano urządzić tylko jeden - jak to m.in. określił ówczesny dyrektor Opery Warszawskiej, Adam Münchheimer - „koncert historyczny" . Niemniej, jak donosił Ludwik Jenike, koncert z 6 maja 1881 r. „[...] powiódł się świetnie. Sala była pełna i całe zebranie miało charakter jakby jakiejś uroczystości patrio­ tycznej" . W tych okolicznościach, „[...] na ogólne żądanie publiczności i prasy warszawskiej" wydarzenie zostało powtórzone, a „Rezultat jeszcze świetniejszy od pierwszego koncertu. Sala przepełniona" . W programie obu koncertów w sposób przekrojowy zaprezentowano muzykę polską, od Bogurodzicy po dzieła dziewiętnastowiecznych kompozytorów . Wy­ konano następujące utwory: Bogurodzicę, hymn z X wieku, Powszechną spowiedź 3 4 5 6 7 8 9 10 1 D z i e ł a Wszystkie Oskara Kolberga, t. 65, s. 418. 2 T a m ż e , s. 484. 3 Z y g m u n t Gloger z n a c z ą c o p r z y c z y n i ł s i ę do ostatecznego efektu tego p r z e d s i ę w z i ę c i a po­ przez swoje publikacje w prasie warszawskiej, a p e l u j ą c e p u b l i c z n o ś ć w a r s z a w s k ą do p r z y b y c i a na te imprezy. Taki apel z a m i e ś c i ł m . i n . w „ T y g o d n i k u I l u s t r o w a n y m " nr 273 z 19 I I I 1881 r. ( D W O K , t. 65, s. 457). 4 L i s t A d a m a M ü n c h h e i m e r a do Oskara Kolberga, Warszawa, 20 V 1881 ( D W O K , t. 65, s. 500); Sprawozdania z koncertu o p u b l i k o w a ł a prawie cała prasa warszawska, np. „ G a z e t a Polska" w nr 93 i 101, „ G a z e t a Warszawska" nr 106, „ E c h o M u z y c z n e " nr 10 w dziale Zamiast „ K ł o s y " nr 828 w Pokłosiu, Kromki, „ T y g o d n i k Ilustrowany" w nr 281 i 282 ( D W O K , t. 65, s. 485). 5 W liście do Oskara Kolberga, Warszawa, 9 V 1881 ( D W O K , t. 65, s. 486). 6 D n i a 6 maja 1881 r. w sali Resursy Obywatelskiej „[...] z g r o m a d z i ł o s i ę w i ę c e j s ł u c h a ­ c z ó w a n i ż e l i m o ż n a b y ł o p r z y p u s z c z a ć " ( G ó r s k i 1974, s. 140, cyt. za: В . , Koncert historyczny, „ K u r i e r W a r s z a w s k i " 1881, nr 102). 7 Tak w liście - adresowanym z Warszawy, z dnia 9 V 1881 r. - do Oskara Kolberga p i s a ł L u d w i k Jenike ( D W O K , t. 65, s. 486). 8 9 1 0 L i s t B o g u m i ł a Hoffa do Oskara Kolberga, Warszawa, 15 V 1881 r. ( D W O K , t. 65, s. 496). Tamże. W d u ż e j mierze do artystycznego sukcesu o w y c h imprez p r z y c z y n i ł s i ę autor ostatecznej wersji programu, M ü n c h h e i m e r , j a k i c i e s z ą c y się w o w y m czasie d u ż y m uznaniem p u b l i c z n o ś c i i k r y t y k ó w w y k o n a w c y , k t ó r y c h dyrektor Opery Warszawskiej p o w o ł a ł dla okraszenia „ k o n c e r t u historycznego" ( G ó r s k i 1974, s. 141). �38 GRZEGORZ D Ą B R O W S K I Wacława z Szamotuł (1529-1672), ze słowami Andrzeja Trzycieskiego, Vpsalm Mikołaja Gomułki, Sanctus z Missa paschalis ks. Grzegorza Gorczyckiego (1650-1734), arię i poloneza z Nędzy uszczęśliwionej Macieja Kamieńskiego, kawatinę z Cudu mniemanego Jana Stefaniego, duet z Leszka Białego Józefa Elsnera, ariettę z Czaromyska i pieśń Wandy z Zamku na Czorsztynie Karola Kurpińskiego. W części I I wykonano Balladę op. 52 Fryderyka Chopina, pierw­ szą i ostatnią część Kwintetu smyczkowego op. 20 Ignacego F. Dobrzyńskiego, dwie pieśni Stanisława Moniuszki: Anioł dziecina do słów Maszewskiego i Kukułka do słów Jana Czeczota. W tym towarzystwie na zakończenie pojawił się polonez z Króla pasterzy Oskara Kolberga (DWOK, t. 65, s. 465). Kompozytor muzyki, która została wykonana w finalnej części obu koncer­ tów, był głównym beneficjantem tych swoistych „uroczystości patriotycznych". Wypada jednak zaznaczyć, że celem koncertów nie było uczczenie twórczości kompozytorskiej Oskara Kolberga - jakkolwiek można spojrzeć na to i z tej perspektywy. Ich przeznaczeniem było przede wszystkim zebranie funduszu na rzecz wydawanych przez Kolberga prac etnograficznych , a przy okazji miało być to także „hołdem" i „symbolem" „podziękowania" dla niego za „mozolną pracę całego żywota na polu narodowym" , „[...] przejawem zbiorowego, społecznego uznania dla wysiłków i badań wysoko już wówczas cenionego ludoznawcy ze strony środowiska, które, jak dotąd , nie przychodziło z realną pomocą w urzeczywistnianiu jego zamierzeń i planów" (Górski 1974, s. 142). W liście do Oskara Kolberga Münchheimer napisał: „«Victoria!» Udało nam się z koncertem historycznym; oba koncerty przyniosły netto 2036 rubli 92 ko­ piejki według obrachunku [ . . . ] " . Według obliczeń Kolberga kwota ta miała pokryć wydanie dwóch tomów Pokucia (Górski 1974, s. 141; zob. też: DWOK, t. 65, s. 488). 11 12 13 14 15 16 II Na początku lat sześćdziesiątych X X w. Julian Krzyżanowski napisał, iż „[...] o Kolbergu-kompozytorze wie tylko zawodowy historyk nauki w Polsce" (Krzyżanowski 1961, s. XXI). Tymczasem, „Oskar Henryk Kolberg rozpoczął swoje studia muzyczne od prywatnych lekcji gry fortepianowej, pobieranych 11 Poloneza w y k o n a n o c h ó r a l n i e . Ż a d n e inne kompozycje Kolberga nie p o j a w i ł y s i ę podczas obu k o n c e r t ó w ( D W O K , t. 65, s. 420). 1 2 W warszawskiej prasie pisano, że d z i e ł o ż y c i a Kolberga stanowi c h l u b ę n a r o d o w ą , „[...] g d y ż r ó w n i e w y c z e r p u j ą c e g o i obszernego nie ma w żadnej m o ż e literaturze europejskiej" ( G ó r s k i 1974, s. 138-139, cyt. za: Koncert 1 3 historyczny muzyki polskiej, „ K u r i e r Warszawski" 1881, nr 99). Tak w liście - adresowanym z J e ż e w a , 22 I 1881 r. - do Oskara Kolberga p i s a ł Z y g m u n t Gloger ( D W O K , t. 65, s. 457). 1 4 Ten rodzaj publicznej pomocy dla Kolberga m i a ł miejsce dopiero w n i e s p e ł n a d z i e s i ę ć lat przed jego ś m i e r c i ą . 1 5 1 6 L i s t adresowany z Warszawy, z dnia 20 V 188 l r . ( D W O K , t. 65, s. 500). Tamże. �39 M U Z Y K A OSKARA KOLBERGA w Warszawie u pedagoga [Franciszka - G.D.] Vettera, Łużyczanina z pochodze­ nia. W 1830 r. widzimy go wśród uczniów J. Elsnera , a w latach 1831-1834 nazwisko jego figuruje na liście uczniów I . F. Dobrzyńskiego. Dalsze studia pia­ nistyczne i teoretyczne odbywa w Berlinie , w latach 1834-1836, u renomowa­ nych muzyków-pedagogów, jak [Christian Friedrich Johann - G.D.] Girschner i [Karl Friedrich - G.D.] Rungenhagen. Do Warszawy wraca Kolberg ze stem­ plem studiów zagranicznych jako nauczyciel gry fortepianowej i kompozytor' (Sobieski 1961, s. XLII). Po powrocie z Berlina Kolberg staje do egzaminu przed swoim dawnym nauczycielem, Józefem Elsnerem, który wystawia mu bardzo dobrą opinię „[...] jako fortepianiście, generalbasiście i kompozytorowi muzyki, wskutek czego ma prawo być policzonym i liczę go do rzędu znakomitszych artystów miasta Warszawy" (Górski 1974, s. 27). Jak słusznie zauważył Krzyżanowski, Kolberg jest mało znany jako kompo­ zytor. Przybliżając pokrótce tę postać należałoby przypomnieć, iż Kolberg, „[...] dzięki hartowi ducha, nieustępliwości, benedyktyńskiej pracowitości [...]" (tamże, s. 146) i wielu innym staraniom, za życia opublikował 33 tomy dzieł etnograficz­ nych (tamże).Tuż przed śmiercią miał powiedzieć: „[...] umieram, Bogu dzięki, z tą pociechą, że według sił moich zrobiłem za życia co mogłem, że nikt mię za próżniaka nie ma i mieć nie będzie, a to, co po sobie zostawiam, przyda się ludziom na długo" (Kopernicki 1890, s. 511). Nie pomylił się. Jeszcze w 1889 r. Jan Karłowicz uznał, że „[...] wszystko, co Kolberg zapisywał, jest czystym złotem etnograficznym" (Karłowicz 1889, s. 472). U schyłku XIX stulecia, opinii utrzymanych w podobnym duchu było znacznie więcej . Nie zabrakło też działań, które należałoby potraktować, jako akty uznania dla pracy Kolberga . Od chwili śmierci Kolberga owo „etnograficzne złoto" leżało jednak nie ob­ rabiane jako surowiec przez prawie siedemdziesiąt lat, aż wreszcie znalazło swo­ ich jubilerów. Ponownie wydano te prace, które Kolberg opublikował za życia, 17 18 19 20 21 1 7 Z d a n i e m H e n r y k a Syski, J ó z e f Elsner b y ł ó w c z e s n ą „ z n a k o m i t o ś c i ą p e d a g o g i c z n ą i k o m ­ p o z y t o r s k ą " . D o jego u c z n i ó w n a l e ż a ł m . i n . Fryderyk Chopin (Syska 1985, s. 11). 1 8 R o z p o c z ę c i e tych s t u d i ó w m o ż l i w e było dzięki mecenatowi p r z e m y s ł o w c a Samuela Freankela, k t ó r y z d e c y d o w a ł się na ten krok po z a s i ę g n i ę c i u rad u „ l u d z i m ą d r y c h i u c z y n n y c h " oraz przeprowadzeniu z m ł o d y m K o l b e r g i e m k i l k u „ z a s a d n i c z y c h r o z m ó w " (Syska 1985, s. 12). 1 9 2 0 Cyt. za: Z a w i l i ń s k i 1914. H . Biegeleisen n a p i s a ł o Kolbergu, że „[...] z d o ł a ł z e b r a ć i u p o r z ą d k o w a ć prawdziwe skar­ by ludoznawstwa, k t ó r e m o g ł y b y p r z y n i e ś ć zaszczyt nie jednostce, lecz c a ł y m instytucjom n a u k o w y m : d o k o n a ł d z i e ł a , k t ó r e raczej w y g l ą d a na rezultat pracy instytucji a nie j e d n o s t k i " (Biegeleisen 1890, s. 293). 2 1 W dniu 31 maja 1889 г., w sali Towarzystwa Strzeleckiego w K r a k o w i e , z i n i c j a t y w y grona p r z y j a c i ó ł K o l b e r g a i k r a k o w s k i c h sfer intelektualnych, o d b y ł a się u r o c z y s t o ś ć 50-lecia j e g o pracy. „ U d z i a ł w niej w z i ę l i m . i n . prezes A k a d e m i i U m i e j ę t n o ś c i , dr J ó z e f Majer, malarze tej klasy, co Jan Matejko i Juliusz Kossak, literaci, j a k np. M i c h a ł B a ł u c k i i Z y g m u n t Sarnecki. [...] Po c z ę ś c i oficjalnej o d b y ł s i ę koncert, na k t ó r e g o program z ł o ż y ł y s i ę u t w o r y F. Chopina, S. M o n i u s z k i , J. Galla, R M a s z y ń s k i e g o , O. Kolberga, T. Lenartowicza itp. W y k o n a w c a m i b y l i : orkiestra 13 p u ł k u pod k i e r u n k i e m W. Ż e l e ń s k i e g o , R. A n d r z e j e w i c z ó w n a ( ś p i e w ) , W. Siemaszkowa (recytacje), prof. F. B y l i c k i (fortepian) oraz c h ó r - grono w i e ś n i a k ó w i w i e ś n i a c z e k " ( G ó r s k i 1974, s. 147-148). �40 GRZEGORZ D Ą B R O W S K I 22 co ważniejsze, zaczęto opracowywać pozostawione przez niego „teki" , szacu­ jąc, że Dzieła Wszystkie Oskara Kolberga będą liczyć 66 tomów (Gajek 1961, s. XVI). Jak wiadomo, liczba tych tomów wyniosła 69 (nie licząc suplementów, aneksów, indeksów i biografii Kolberga). Scalenia w odrębne (i równie opasłe, jak te etnograficzne) woluminy doczekały się m.in. pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym, fortepianowe kompozycje, jak też utwory sceniczne - muzyka Kolberga, która o ile była publikowana w X I X w. (nie w każdym przypadku), o tyle na ówczesny rynek wydawniczy trafiała w roz­ proszeniu (umieszczano ją w periodykach bądź wychodziła większymi partiami w tzw. „poszytach", albo nie była publikowana wcale). Kim był Kolberg? Kompozytorem, czy etnografem? A może kompozytorem i etnografem? Wracając do warszawskich koncertów z 6 i 14 maja 1881 г., mając przy tym na uwadze fakt, że ich głównym przeznaczeniem było zebranie funduszu na dalsze wydawnictwa Kolberga, warto postawić kolejne pytanie: co bardziej mogło ucieszyć osobę będącą zarazem dyplomowanym kompozytorem i etno­ grafem z zawodu - wykonanie fragmentu kompozycji życia (polonez z Króla pasterzy), czy dofinansowanie kolejnych tomów etnograficznego „dzieła życia"? Czytając korespondencję Kolberga można odnieść wrażenie, iż nie przywiązy­ wał on zbyt wielkiej wagi do tego, aby jego utwory zostały odtworzone podczas wspomnianych koncertów. Ilustracją do tej opinii niech będzie reakcja Kolberga na listownie przesłaną propozycję Bogumiła Hoffa. Jak napisał Hoff: „Gdyby nam się udało urządzić wspomniany koncert na korzyść Twego wydawnictwa (Lud itd.), byłoby bardzo pożądanym, abyśmy mogli wykonać jak najwięcej Twoich kompo­ zycji czy to na solowe głosy lub chóry, czy na fortepian lub na orkiestrę, może i do deklamacji. Chciej zatem wymienić kilka Twoich kompozycji stosownych na ten cel. Również bądź łaskaw wskazać, gdzie je dostać można, a w razie potrzeby przysłać nam w manuskrypcie" . W liście do Jana Kleczyńskiego Kolberg pisze: „Pan Hoff sądzi, że w takim razie najstosowniej by było wykonać jak największą liczbę moich własnych kompozycji. Ja zaś co do tego punktu jestem innego zda­ nia; wyszedłszy bowiem od dawna ze sfery kompozytorskiej, by się w inną prze­ rzucić, nie mam dostatecznego repertuaru na zapełnienie wieczoru czy poranku; zresztą jednostajność znudziłaby słuchaczy Więc proponowałbym, aby program obejmował parę większych utworów Szopena, a obok nich po kawałku Moniuszki, Dobrzyńskiego, Krzyżanowskiego, Kleczyńskiego i Miinchheimera, moich zaś parę tylko kawałków, np. arię z Króla pasterzy i parę Mazurków lub Obertasów" . Samemu Hoffowi tak Kolberg odpowiedział: „Co do kompozycji moich, jakie by się do koncertu użyć dały, to tych stosunkowo jest niewiele. Lepiej będzie zapełnić 23 24 25 2 2 „ O s k a r K o l b e r g , s p o r z ą d z a j ą c swój testament, spisał i o p i s a ł z a w a r t o ś ć w s z y s t k i c h tek, o k r e ś l a j ą c ich ilość na 4 2 " (Gajek 1961, s. X I V ) . 2 3 M a r i a n Sobieski m ó w i п р . o K o l b e r g u - k o m p o z y t o r z e i K o l b e r g u - f o l k l o r y ś c i e , tyle t y l k o , że o k r e ś l e n i e „ k o m p o z y t o r " odnosi do wczesnego okresu t w ó r c z e j a k t y w n o ś c i K o l b e r g a , z a ś „ f o l k l o r y s t a " - do okresu po 1857 roku (Sobieski 1961). 2 4 B o g u m i ł H o f f do Oskara Kolberga, Warszawa, 10 X I 1880 r. ( D W O K , t. 65, s. 418). 2 5 Oskar K o l b e r g do Jana K l e c z y ń s k i e g o , bm., 25 X I 1880 r. ( D W O K , t. 65, s. 422). �41 M U Z Y K A OSKARA KOLBERGA program kompozycjami innych autorów. Z moich rzeczy przesłałbym na ten cel parę kawałków z Króla pasterzy (jeżeli ich nie masz u siebie) i parę Mazurków i Obertasów - i na tym koniec" . Porównując repertuarowe propozycje Kolberga odnośnie jego kompozycji z tym, co zostało wykonane podczas wspomnianych koncertów, zaryzykowałbym twierdzeniem, że odpowiedzialny za muzyczny program owych uroczystości, Münchheimer, głównie z grzeczności zaplanował chóralne wykonanie poloneza z utworu Kolberga pt. Król pasterzy . Z drugiej strony nie można wykluczyć i tego, że Münchheimer zastosował się do uwag Kolberga, który w liście skie­ rowanym do dyrektora Opery Warszawskiej twierdził, iż jego kompozycje „[...] ani liczbą, ani objętością, ani wybitną cechą, do zapełnienia całego wieczoru czy poranku wcale się nie nadają" . O ile Münchheimer mógł nie dowiedzieć się od Hoffa, czy Kleczyńskiego, o sugestiach Kolberga, o tyle faktem jest, że podczas warszawskich koncertów nie wykonano żadnego Mazura, jak też nie zabrzmiał jakikolwiek Obertas - utwór Kolberga, na którym mogłoby ewentualnie zależeć kompozytorowi (zamiast arii z Króla pasterzy zabrzmiał polonez). Można przypuszczać, że dla Kolberga problem dotyczący wykonania jego utworów nie istniał, gdyż mogło mu przede wszystkim zależeć na efekcie koncertów - funduszu na kolejne wyda­ wane przez niego dzieła etnograficzne. Na podstawie przedstawionych wcześniej listownych wypowiedzi Kolberga można również sądzić, iż ludoznawca dawno zrezygnował z aspiracji kompozytorskich, zaś jego stosunek do własnej muzyki był mniej afektywny niźli względem kontynuowanych przedsięwzięć etnogra­ ficznych. Z jego wypowiedzi przebija wszakże skromność, pokora względem siebie i własnej twórczości muzycznej, nie mówiąc już o pewnej rezygnacji . 26 11 28 29 III Około trzydziestoletni Kolberg - zbieracz melodii ludowych i kompozytor inspirujący się muzyką ludu - nie miał w sobie aż tyle pokory, rezygnacji i dystan­ su wobec własnej muzyki, co Kolberg prawie siedemdziesięcioletni. W pocho­ dzącym prawdopodobnie z początku lat czterdziestych XIX w. liście do Antoniego Woykowskiego , wydawcy poznańskiego, starając się opublikować własne kompozycje albo opracowane przez siebie „pieśni ludu", Kolberg napisał: „Towa­ rzyszenie fortepianu może czasami znajdziesz przytrudne lub zanadto wyro­ bione; przyznaj jednak sam, czy godziło się dla większej lub mniejszej trudności 30 2 6 Oskar K o l b e r g do B o g u m i ł a Hoffa, M o d l n i c a , 30 X I 1880 r. ( D W O K , t. 65, s. 425). 2 7 W liście do Oskara Kolberga, w y s ł a n y m z Warszawy 2 I I 1 8 8 1 г., przedstawiwszy repertuaro­ we propozycje d o d a ł : „[...] i j a k i u t w ó r Szanownego Pana na z a k o ń c z e n i e " ( D W O K , t. 65, s. 464). 2 8 Oskar K o l b e r g do A d a m a M ü n c h h e i m e r a , M o d l n i c a , 21 I 1881 r. ( D W O K , t. 65, s. 456). 2 9 Jak p i s a ł J ó z e f Gajek: „ I d ą c po l i n i i z a w ę ż e ń i p o g ł ę b i e ń , m i e r z ą c « z a m i a r y na siły» Oskar K o l b e r g , j u ż po p i ę ć d z i e s i ą t y m r o k u ż y c i a [stopniowo r e z y g n o w a ł - G.D., zamiast r e z y g n u j ą c - J.G.] z aspiracji k o m p o z y t o r s k i c h [ . . . ] " (Gajek 1961, s. V I I I ) . 3 0 N i e z a c h o w a ł y się informacje o d n o ś n i e daty i miejsca wydania listu ( D W O K , t. 64, s. 5-6). �42 GRZEGORZ DĄBROWSKI w wykonaniu poświęcać własne wrażenie i pochlebiać, że tak powiem, tłumowi; niechaj się grać uczą! Wszakże ja nie dla dzieci piszę!" . Po przestudiowaniu zachowanej po Kolbergu korespondencji pragnę zapew­ nić, że - poza tą jedną - tego typu wypowiedzi próżno szukać w tomach 64-66 Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga. Co więcej, przełom w postawie Kolberga odnośnie publikowanej przez niego muzyki nastąpił bardzo prędko. Mniej wię­ cej z tego samego okresu, co wcześniej cytowany, pochodzi inny - adresowany do Jana Konstantego Żupańskiego z Poznania - list Kolberga, w którym przyszłemu wydawcy swego pierwszego kompozytorsko-etnograficznego dzieła Kolberg oznajmia: „Powziąłem wiadomość od brata mego, który niedawno wrócił z zagranicy, że Pan nie możesz drukować Pieśni ludu moich z przyczyny wielkiej ich trudności w wykonaniu, kiedy właśnie cechą pieśni ludu powinna być prostota. Zgadzam się na to zupełnie i chętnie odmienię; a chociaż mam te same pieśni u siebie, [...] w rękopisie, który Pan posiadasz, porobiłem zmiany i niejedną umieściłem nutę, która dla charakterystyki pieśni była potrzebną" . Uwaga ta dotyczy przygotowywanych przez Kolberga materiałów, z jakich powstało jego pierwsze znaczące dzieło, mianowicie Pieśni ludu polskiego. Nie od razu ukazało się ono w jednym woluminie . Pierwszy zeszyt („poszyt") wspomnianego dzieła ukazał się w 1842 roku. Żupański od 1842 do 1845 r. wy­ dał tylko 5 zeszytów Pieśni..., w których łącznie znalazło się 125 utworów (Górski 1974, s. 47). Kontynuacji wydawniczej tego rozproszonego dzieła po­ djęła się redakcja leszczyńskiego czasopisma „Przyjaciel Ludu" (kolejne pieśni wychodziły w latach 1846-1847) (Pawlak 1986, s. V). W ramach anonsu do mających się wkrótce ukazać Pieśni ludu polskiego, tak pisano w „Tygodniku Literackim": „Pan Oskar Kolberg zamierza wkrótce wydać zbiór pieśni ludu polskiego zebranych i rozwiniętych przez niego. Już przed kilku laty podczas pobytu jego w Poznaniu mieliśmy przyjemność słyszenia kilku z nich; już wówczas zaczarowały nasz umysł te pełne świeżości, jędrności, to znów tęsknoty lub smutku pieśni kochanego naszego ludu. Te piękne, jasne, niewinne melodie otoczył pan Kolberg blaskiem pięknej instrumentacji; towa­ rzyszenie fortepianu okazuje równie głęboką znajomość teoretyczną muzyki, jak pojęcie poetycznego ducha piosenki każdej" (Doniesienia Literackie 1842, s. 112). Sam Kolberg natomiast, pisząc krótki wstęp do swego dzieła, zamieścił m.in. takie uwagi: „Wiernie ją schwycić [melodię, która - jego zdaniem - jest duszą pieśni gminnej - G.D.] i oddać w zupełności, ozdobić i ubrać w przegiywki, przystroić w harmonią było zadaniem pracy mojej przy zbieraniu melodii, jako i tekstu samychże pieśni" (Kolberg 1986, s. 1). Nie omieszkał również zazna­ czyć: „Muzyk bowiem, który by chciał poznać i korzystać z upowszechnionych u nas melodii, znajdzie tu zbiór bogatych, surowych, rodzimych, ale czerstwych, 31 32 33 3 1 D W O K , t. 64, s. 5-6. 3 2 Oskar K o l b e r g do Jana Konstantego Ż u p a ń s k i e g o , bm. i d. ( D W O K , t. 64, s. 7). 3 3 Z w a r t y tom z a w i e r a j ą c y c a ł o ś ć Pieśni ( D W O K , t. 67, cz. I ) . luciu polskiego u k a z a ł się dopiero w 1986 roku �M U Z Y K A OSKARA KOLBERGA 43 silnych i pięknych piosnek, a geniusz znajdzie obfity materiał do podsycania i rozwijania własnych pomysłów" (tamże, s. 2). Recenzenci, na ogół, przyjęli zbiór Kolbergowski z dużym uznaniem. Podkre­ ślano głównie fakt, że wreszcie pokazano polską pieśń ludową w pełnej szacie muzycznej (Sobieski 1961, s. XLVII-XLVIII). Nie zabrakło jednak i słów ostrej krytyki. Próbując oddać nastroje odbiorców, głównie krytyków, odnośnie Pieśni..., warto przedstawić treść niektórych z ocalałych zapisów wypowiedzi współ­ czesnych Kolbergowi osób. Jeden z liczących się w owym czasie krytyków mu­ zycznych, Marcel Antoni Szulc, stwierdził: „Każdy prawie numer jak najlepiej opracowany, towarzyszenie proste, łatwe, ale zawsze melodii odpowiednie, a nie­ kiedy nawet artystyczne; położenie głosu wygodne; przegrywki przyłączone nie są czczymi dodatkami, lecz zupełnie w duchu pieśni ułożone" (Szulc 1842, s. 336). Inny z recenzentów, Józef Sikorski, choć był przychylny Kolbergowi, zaznaczył, że tego rodzaju publikację należy określać miarą amatorskiego zapotrzebowania (Sobieski 1961, s. XLVIII). Innymi słowy - dobre, ale dla amatorów. Zdecydowanie gorzej wypadły Pieśni... Kolberga w ocenie Karola Libelta, który w następujący sposób ocenił jego pracę: „Niechby autor tylko zawsze miał na uwadze, że idzie tu o to tylko, aby śpiew ludu jak najwierniej był oddany, że zatem wszelkie zdobywanie się na sztukę, wszelkie dodatki na koszt wierności i prostoty w oddaniu melodii ludowej nie są na swoim miejscu, przegrywki wy­ dają się nam niestosowne, końcówki melodii zakrawają czasem na coś obcego [...]" (Górski 1 974, s. 50-51). W podobnym duchu skwitował dzieło Kolberga Fryderyk Chopin. Tak napi­ sał on w liście do swojej rodziny: „[...] dobre chęci, za wąskie plecy. Często podobne rzeczy widząc myślę, że lepiej nic, bo mozół ten tylko skrzywia i trud­ niejszą robi pracę geniuszowi, który kiedyś tam prawdę odwikła. A aż do czasu owego wszystkie te piękności zostaną z przyprawionymi nosami, różowane, z poobcinanymi nogami i albo na szczudłach i pośmiewiskiem będą tym, co lek­ ko na nie spojrzą" (Sydow 1955, s. 193). Chopin ewidentnie krytykuje Kolberga za to, że okrasił melodie ludowe dodatkami, które, po pierwsze, nie są - jego zdaniem - najgenialniejsze, po drugie, zniekształcają tylko istotę pieśni ludo­ wej, utrudniając prawdziwym artystom dotarcie do tejże istoty. Zważywszy na fakt, że Kolberg znał Chopina osobiście (jego brat Wilhelm przyjaźnił się z Chopinem) (Górski 1974, s. 21), jak też uwzględniwszy wielką fascynację Kolberga muzyką tego najwybitniejszego polskiego pianisty z okresu romantyz­ mu, można zakładać, iż tego typu uwaga, jeśli dotarła do Kolberga, mogła go bardzo zaboleć. Piszę tu w trybie przypuszczającym, nie wiadomo bowiem, czy Kolberg dowiedział się kiedykolwiek o krytyce, jaką Chopin wysunął pod adresem jego twórczości (tamże, s. 52). Nie od razu Kolberg wziął do siebie słowa krytyków. Do roku 1849 opublikował jeszcze kilka tytułów, w których zamieścił okraszone przez siebie fortepianową 34 35 Cyt. za: Sikorski 1856. Cyt. za: L i b e l t 1851, s. 2 3 3 - 2 3 4 . �44 GRZEGORZ D Ą B R O W S K I 36 harmonią pieśni ludowe . Przełom nastąpił w roku 1857, kiedy ukazały się wyda­ ne przez Kolberga Pieśni ludu polskiego. W przedmowie do tego dzieła Kolberg napisał: „Oddaję nutę w nieskażonej prostocie (tj. o ile skażenie nie pochodzi z winy śpiewających) tak jak wybiegła z ust ludu, bez żadnego przystroju harmo­ nijnego, bo mam przekonanie, że najdzielniejszą jest w samorodnej, niczem nie zmąconej czystości jak ją natura natchnęła" (Kolberg 1961, s. V - V I ) . Jak wiado­ mo, Pieśni... z 1857 roku Kolberg włączył później do wydawanej przez siebie do końca życia serii Lud. Jego zwyczaje, sposób życia, mowa, podania, przysłowia, obrzędy, gusła, zabawy, pieśni, muzyka i tańce. Co znamienne, poza jednym wyjąt­ kiem , od 1857 r. w seriach Kolbergowskich już nigdy nie pojawił się akompania­ ment fortepianowy (Sobieski 1961, s. LII). Pieśni ludu polskiego z 1857 r. po­ niekąd zamknęły i zarazem otworzyły istotny etap w ewolucji Kolberga jako melografa . Zjednej strony skończyło się ukwiecanie harmonią pieśni ludowych, z drugiej, przed Kolbergiem pojawiły się nowe perspektywy, uznano go bowiem za wybitnego specjalistę i wiele sobie po nim obiecywano (Górski 1974, s. 68-69). Warto na marginesie podkreślić, że etap ten został zainicjowany dziełem, które nosiło ten sam tytuł , co pierwsza większa publikacja Kolberga z lat 1842-1847. Przybliżanie wszystkim zainteresowanym informacji dotyczących, mówiąc krótko, ludu polskiego (choć nie tylko), chociaż uznane za najważniejszą, było tylko jedną z płaszczyzn aktywności twórczej Kolberga. Zaraz po ukazaniu się Pieśni... II, warszawianie mieli okazję zapoznać się z innego rodzaju twór­ czością ludoznawcy. Drugiego marca 1859 r. Teatr Wielki w Warszawie wystąpił z premierą utwo­ ru scenicznego Kolberga pt. Król pasterzy (Górski 1974, s. 66). Libretto do tej opery napisał Teofil Lenartowicz. Inspiracją był pewien kujawski zwyczaj wio­ senny, którego opisu dokonał Łukasz Gołębiowski (Syska 1985, s. 29). Król pasterzy, łącznie z premierą, w 1859 r. pojawił się na stołecznej scenie siedem razy. Niemniej uznanie krytyki nie poszło w parze z sukcesem scenicz­ nym (Górski 1974, s. 66). Osobą, która wysunęła najostrzejsze zarzuty pod adre­ sem Kolberga był biograf Chopina, Maurycy Karasowski. O ile dostrzegł on w Królu... kilka „udanych" i „ładnych melodii", o tyle więcej miał do powiedze­ nia na temat tego, co w kompozycji Kolberga nie było - jego zdaniem - dobre. „Gorzej jeszcze z instrumentacją- pisał Karasowski - instrumenta szczególniej dęte, włącza się bez planu, krzyżują śpiew główny narażając nieraz i zacierając 37 38 39 3 6 Pieśni W r. 1847 w c z a s o p i ś m i e „ D z w o n L i t e r a c k i " , K o l b e r g o p u b l i k o w a ł Pieśni czeskie ludu obrzędowe. i słowackie. litewskie W n a s t ę p n y m r o k u , w „ A l b u m i e L i t e r a c k i m " , u k a z a ł y się W latach 1947-1849 „ B i b l i o t e k a Warszawska" d r u k o w a ł a Pieśni ludu oraz Pieśni weselne (Pawlak 1986, s. V ) . 3 7 Pieśni ludu do śpiewu, k t ó r e w y d a ł A . D z w o n k o w s k i w Warszawie 1862 r. (Pawlak 1986, s. V ) . 3 8 O k r e ś l e n i a tego u ż y ł m . i n . L u d w i k K u b a , n a z y w a j ą c K o l b e r g a „ n a j w i ę k s z y m melografem ś w i a t a " ( G ó r s k i 1974, s. 44). 3 9 Z tego t e ż w z g l ę d u , o ile w dalszej c z ę ś c i tego a r t y k u ł u b ę d ą p o j a w i a ć się odniesienia do tych pozycji, b ę d ę s t o s o w a ł n a s t ę p u j ą c y zapis: Pieśni... 7 ( 1 8 4 2 - 1 8 4 7 ) oraz Pieśni... /7(1857). �45 M U Z Y K A OSKARA KOLBERGA jego deseń melodyjny; widocznie kompozytor nie wiedział stanowczo, co z nimi zrobić. Jako niewprawny kolorysta, zamiast cieni i światła, rozmazał to wszystko razem, nie uwydatniwszy żadnego szczegółu; brak kontrastów, brak rozmaitości, stąd jednostajność rozlana w całym tym obrazku, odejmuje mu urok, jaki nie­ chybnie by posiadł, gdyby wprawniej i artystyczniej był odmalowany. W pewnych nawet miejscach instrumenta, snujące się bez potrzeby i potrącając w swej niby melodyjnej drodze o główną myśl śpiewu, stają się powodem niepoprawności w harmonii, a nawet jej logiczność na szwank narażają" (Górski 1974, s. 67). Jak zapewnia Górski, opinia Karasowskiego nie była odosobniona (tamże, s. 68) . Niepochlebne opinie krytyków na temat Króla pasterzy skłoniły Kolberga ku temu, by już do końca życia niemal bez reszty poświęcić się etnografii. Jest wielce prawdopodobne, że następująca w tym samym czasie powolna rezygnacja Kolber­ ga na polu kompozycji nie była dla niego przyjemnym doświadczeniem. Zyskując uznanie jako ludoznawca, mógł tylko marzyć o podobnej estymie ze strony od­ biorców, jeśli chodzi o jego twórczość kompozytorską (Górski 1974, s. 68-69) . Jakkolwiek Król pasterzy był jedną z ostatnich prób Kolberga, by pokazać się światu jako kompozytor, nie było to jego pierwsze tego typu staranie. Równo­ legle z dokonaniami na polu etnografii (publikacja pieśni ludowych z akom­ paniamentem fortepianu), Kolberg realizował swe zapędy kompozytorskie. O ile jego kompozycje były publikowane od 1836 do 1889 roku, o tyle w latach 1848-1859 nastąpił najbardziej intensywny okres jego twórczości. Wówczas powstało najwięcej jego utworów - zarówno fortepianowych , jak i bardziej roz­ budowanych form (nie wszystkie z nich doczekały się publikacji, Kolberg wyda­ wał je bowiem własnym sumptem). Zdaniem Danuty Idaszak, większość utworów fortepianowych Kolberga należałoby zaliczyć do grupy miniatur salonowych, które są architektonicznie nieskomplikowane i przeznaczone dla szerokiego krę­ gu odbiorców (Idaszak 1995, s. V). Odnośnie większych form, należałoby tu wspomnieć o dziełach dramatycznych, czyli wielokrotnie przypominanym w tym tekście Królu pasterzy, jak też o takich utworach, jak Janko spod Ojcowa Jana Kantego Gregorowicza i Wiesław Seweryny Duchińskiej-Pruszakowej (Górski 1974, s. 65). Dodać wypada, że Kolberg w swych kompozycjach wzorował się na muzyce ludowej, przy czym rzadko cytował dosłownie melodie zasłyszane od skrzypków, czy od śpiewaków wiejskich. Niektóre z jego kompozycji nawiązują także do utworów Chopina (Idaszak 1995, s. XV). Wiele z kompozycji Kolberga zostało wręcz „sponiewieranych" przez kry­ tykę. Jego twórczość określano niekiedy mianem „tandety", wytykając mu przy 40 41 42 43 4 0 Cyt. za: Karasowski 1859. 4 1 N a marginesie m o ż n a d o d a ć , ż e Kolberg p r z y z n a ł r a c j ę Karasowskiemu: „[...] co do i n - strumentacji ma r a c j ę , i dlatego lepiej się to wydaje przy fortepianie" ( G ó r s k i 1974, s. 68, cyt. za: Zawilmski 1914). 4 2 Po roku 1859 K o l b e r g prawie wcale nie k o m p o n o w a ł ( G ó r s k i 1974, s. 6 8 - 6 9 ) . 4 3 „ K o l b e r g k o m p o n o w a ł g ł ó w n i e u t w o r y taneczne, takie j a k : k u j a w i a k i , mazury i m a z u r k i , polonezy, walce, p o l k i , kontredanse. W ś r ó d form nietanecznych m o ż n a w y m i e n i ć etiudy, marsze, fantazja, sonata, w a r i a c j e " (Idaszak 1995, s. X V ) . �46 GRZEGORZ D Ą B R O W S K I 44 tym brak „polotu" . Zdarzało się jednak i tak, że schlebiano Kolbergowi, jako kompozytorowi, acz głosy uznania bardziej pochodziły od odbiorców jego kompozycji , niźli krytyków. Z życzliwością przyjmowano np. niektóre jego Kujawiaki. Współcześni Kolberga najwyżej ocenili liczne jego Mazury i Obertasy, zwłaszcza te, które cechowała prostota (Górski 1974, s. 62-65). Jeśli chodzi o Mazury, to cechą większości z nich było to, że bardziej nadawały się do słuchania, niż do tańczenia (Idaszak 1995, s. XVI). Zatem na kanwie kompozycji Kolberg, obok wielu przykrości, spotykał się także z pozytywną oceną. Niemniej w X I X wieku zapotrzebowanie na etno­ graficzne publikacje Kolberga okazało się być większe, niźli na jego twórczość kompozytorską. Toteż po sukcesie Pieśni ludu polskiego II i porażce (z perspek­ tywy ówczesnej krytyki) Króla pasterzy Kolberg miał rzekomo porzucić świat sztuki dla świata nauki - „[...] w tej nowej dziedzinie miał powetować zawody, których doznał w pierwszej" (Krzyżanowski 1961, s. X X I - X X I I ) . 45 IV Zdaniem Mariana Sobieskiego, Kolbergowi „[...] zabrakło talentu, by ode­ grać większą rolę na estradach kraju czy stolicy" (Sobieski 1961, s. XLIV). Nie osiągnął sławy wielkiego i uznanego (przez krytykę) kompozytora, natomiast całkiem dobrze wpisał się w dosyć istotny nurt, jakim była tzw. „muzyka domo­ wa". W kraju pod zaborami zapotrzebowanie na niezbyt skomplikowaną twór­ czość muzyczną, najlepiej nawiązującą do rodzimych tradycji, było duże - zwłaszcza po 1830 roku (tamże, s. X L I I - X L I I I ) . O ile krytycy muzyczni wyty­ kali Kolbergowi prostotę, o tyle jemu współcześni, oddający się „domowemu muzykowaniu", raczej z aprobatą przyjmowali jego propozycje pieśni ludowych, ubranych w skromny, fortepianowy akompaniament. Podobnie było z odbiorem samodzielnych kompozycji Kolberga (co najwyżej inspirowanych folklorem muzycznym mieszkańców wsi). Należy tu przypomnieć, że wśród odbiorców (oprócz krytyków) najwyżej ceniono właśnie te „proste" utwory, które nawet nie bardzo wprawieni pianiści mogli odgrywać w domowych salonach. Chciałbym w tym miejscu zauważyć, że najprawdopodobniej w związku z za­ potrzebowaniem na „muzykę domową" Kolberg w większości swoich kompozycji skupił się bardziej na owej „prostocie", niźli uległ własnym fantazjom muzycz­ nym. Zapewne stać go było na więcej ekspresji twórczej. Był wszakże „policzonym [...] do rzędu znakomitszych artystów miasta Warszawy", kompozytorem, który odebrał staranne wykształcenie (jego nauczycielem był m.in. człowiek, który w arkana gry fortepianowej wprowadzał Fryderyka Chopina). Warto też przypomnieć, że „prostota" opracowania np. Pieśni ludu polskiego I w większym stopniu mogła być efektem wydawniczej kalkulacji Żupańskiego, 4 4 Informacje te p o c h o d z ą z zamieszczonych w t. 69 D W O K f r a g m e n t ó w d z i e w i ę t n a s t o w i e c z ­ nych o p i n i i na temat k o m p o z y c j i Kolberga ( D W O K , t. 69, s. 7 1 6 - 7 1 7 ) . Bardzo c z ę s t o Kolberg k o m p o n o w a ł z przeznaczeniem dla konkretnego adresata. Wiele swych u t w o r ó w d e d y k o w a ł osobom z k r ę g u rodziny, przyjaciół i znajomych (Idaszak 1995, s. X I V ) . 4 5 �47 M U Z Y K A OSKARA KOLBERGA niż pierwotnym zamierzeniem Kolberga („Powziąłem wiadomość od brata mego [...], że Pan nie możesz drukować Pieśni ludu moich z przyczyny wielkiej ich trudności w wykonaniu, kiedy właśnie cechą pieśni ludu powinna być prostota. Zgadzam się na to zupełnie i chętnie odmienię"). Podobny rodzaj uległości Kolberga wobec wydawców (zapotrzebowania od­ biorców), można zaobserwować również przy okazji jego starań o publikację własnych kompozycji. W początkowym okresie swojej twórczości fortepiano­ wej tak pisał do wydawcy: „Przy moich codziennych kłopotach i pracy, wierzaj mi Pan, ile by mi pociechy przyniosło, gdyby przynajmniej moje usiłowania w kompozycji nie były daremnymi; w miarę jak by mi się to powodziło, starał­ bym się coraz bardziej trafiać w gust, bowiem mam mocne przekonanie, żc moja nadzieja nie zawiedzie mnie" . Być może ta chęć „trafiania w gust" wpłynęła mocno na oblicze kompozycji Kolberga. Znamienne, że Król pasterzy, zanim znalazł się na dużej scenie, gościł w warszawskich salonach, co miało miejsce już w 1853 roku. Informuje o tym Karol Kucz: „[...] jednym z znaczniejszych był wieczór w domu znanego muzy­ ka P Żylińskiego, gdzie zebrani Amatorowie i Amatorki wykonali pod przewod­ nictwem P. Kolberga dwie opery własnego jego utworu, to jest Król pasterzy i Powrót Janka. Z tych pierwsza na samych ludowych motywach oparta, odz­ nacza się nadzwyczajną melodią i znaczną liczbą wzniosłych ustępów, i godną byłaby publicznego przedstawienia" (Górski 1974, s. 65-66). Dla uzupełnienia warto też przybliżyć opinię Józefa Sikorskiego, który po premierze Króla... w Operze Warszawskiej (2 marzec 1859 r.) miał stwierdzić, że zaletą tego utworu jest „mała forma, lekkość treści i niewielka obsada". Jego zdaniem miał to być „wymarzony kąsek" dla zespołów amatorskich, będących podstawą funkcjono­ wania różnych salonów literackich (Syska 1985, s. 30). Czy Kolberg był kompozytorem dla amatorów? A może warto byłoby to pytanie sformułować nieco inaczej: Dlaczego Kolberg nic „trafiał w gusta" krytyków muzycznych? Próbując znaleźć odpowiedź, można by w pierwszej kolejności zauważyć, że Kolberg mógł stać się ofiarą mechanizmów napędza­ nych przez dziewiętnastowieczną konwencję kulturową. Po raz kolejny pozwolę sobie powtórzyć kulisy starań Kolberga o wydanie Pieśni ludu polskiego I , jak też niektóre z wypowiedzi, już to pojawiających się przed, już to po wydaniu Pieśni... I: Kolberg w liście do Żupańskiego - „Pan nie możesz drukować Pieśni ludu moich z przyczyny wielkiej ich trudności w wykonaniu , kiedy właśnie cechą pieśni ludu powinna być prostota; Zgadzam się na to zupełnie i chętnie odmienię"; anons Pieśni... /, w którym autor zdaje relację z imprezy, podczas której osobiście słyszał zapowiadane pieśni w wykonaniu Kolberga: „Te piękne, jasne, niewinne melodie otoczył pan Kolberg blaskiem pięknej instrumentacji; 46 47 r 48 4 0 Oskar K o l b e r g do Jana Konstantego Ż u p a ń s k i e g o , bm., i d. ( D W O K , t. 64, s. 8). W to­ mie 64 D W O K list ten z o s t a ł umieszczony obok korespondencji Kolberga p o c h o d z ą c y c h z czwar­ tej dekady X I X w. 4 7 Cyt. za: K u c z 1965, s. 4 1 . 4 8 Wszelkie pogrubienia - G.D. �48 GRZEGORZ DĄBROWSKI towarzyszenie fortepianu okazuje równie głęboką znajomość teoretyczną muzyki, jak pojęcie poetycznego ducha piosenki każdej"; przychylna recenzja Szulca po ukazaniu się Pieśni... 1 - „Każdy prawie numer jak najlepiej opraco­ wany, towarzyszenie proste, łatwe, ale zawsze melodii odpowiednie"; uwaga Sikorskiego, że tego rodzaju publikacje należałoby określać „miarą amator­ skiego zapotrzebowania"; wreszcie opinia Chopina: „dobre chęci, za wąskie plecy". Po zestawieniu powyższych wypowiedzi można odnieść wrażenie, że autorem aranżacji fortepianowych do Pieśni... I był nie-Kolberg (dziewiętnasto­ wieczna konwencja kulturowa) albo Kolberg nie taki, jakim by chciał być. W efekcie, to Kolberg (ten prawdziwy), opracowując melodie ludowe, zamiesz­ czał „towarzyszenie [fortepianu] proste, łatwe", wreszcie to Kolberg został okreś­ lony przez Chopina, jako ten, który ma „za wąskie plecy". Być może mylę się sądząc, iż ocena Kolberga (tak w X I X wieku, jak współ­ cześnie) jako kompozytora-muzyka (w tym przypadku aranżera „pieśni ludu polskiego") jest zafałszowana przez liczne czynniki. Niemniej odczułem po­ trzebę „zrozumienia" tego problemu, między innymi dlatego, że przykładowo taka wypowiedź (zawarta w przedmowie do wydania 67 tomu, cz. I DWOK, Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym), jak „Opracowanie jest proste i nie świadczy o zbyt wielkim kunszcie twórczym Kolberga" (Pawlak 1986, s. VIII) zbyt mocno, w moim przekonaniu, kłóci się z informacjami o tym, jakie szkoły pokończył Kolberg-kompozytor i jakich nauczycieli - kom­ pozytorów spotkał na etapie swojej edukacji muzycznej (przypominam o uzna­ niu, jakim obdarzył Kolberga-kompozytora J. Elsner). Jest jednak faktem, że Kolberg, po wielu latach publikowania muzyki dla „amatorów" oraz po zapoznaniu się z licznymi głosami krytyki pod własnym adresem, zrezygnował z aspiracji kompozytorskich (nie do końca), nabrał dy­ stansu wobec własnej twórczości muzycznej i bez reszty poświęcił się etnografii (za co za życia otrzymał słowa uznania od różnych osób i instytucji). Moim zdaniem nie jest do końca prawdą, iż autor Króla pasterzy wyłącz­ nie adresował swe kompozycje do amatorów. Niektóre z jego utworów forte­ pianowych wydają się być zanadto rozbudowane, jak dla salonowych pianistów. Wśród kompozycji Kolberga są też i takie, których nigdy nie udało mu się opublikować . Czy były za trudne albo „złe"? Jedno jest pewne, człowiek, który chciał parać się kompozycją w czasie, kiedy raczej wzmacniano, niż kruszono fundamenty pod piedestałem Chopina, nie miał łatwego zadania. Z dru­ giej strony, być może, rację miał cytowany wcześniej Sobieski - Kolbergowi „zabrakło talentu". 49 50 4 9 M o i m zdaniem autor tej w y p o w i e d z i p o p e ł n i a taki sam b ł ą d , j a k dziewiętnastowieczni krytycy, k o m e n t u j ą c w ten s p o s ó b c o ś , co zanim ujrzało ś w i a t ł o dzienne p r z e s z ł o przez k o r e k t ę w w y d a w n i c t w i e , ż e b y nie p o w i e d z i e ć : z o s t a ł o wydane pod t a k i m w a r u n k i e m , a ż e b y nie b y ł o za trudne ( „ c e c h ą p i e ś n i ludu powinna b y ć prostota"). 5 0 K o l b e r g o w i , w stosunku do tego, co s k o m p o n o w a ł , n i e w i e l e u d a ł o s i ę o p u b l i k o w a ć (Sobieski 1961, s. X L I I I ) . �M U Z Y K A OSKARA KOLBERGA 49 V W nocie edytorskiej do 69 tomu Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga, Danuta Idaszak napisała: „Rękopisy kompozycji Kolberga zawierają szereg niezgod­ ności z zasadami harmonii i ortografii muzycznej" (Idaszak 1995a, s. XIX). Czy fakt ten wyjaśnia kompozytorskie niepowodzenia Kolberga i niezbicie pozwala sądzić, że jako kompozytorowi zabrakło mu talentu? Moim zdaniem wcale nie musi to być prawdą. O ile stosowanie się do obowiązujących w danym okresie historycznym (danej konwencji kulturowej) zasad „ortografii muzycz­ nej" wydaje się być ważne, gdyż pozwala na to, aby każdy muzyk wychowany w tej samej konwencji odegrał dany utwór zgodnie z zamierzeniami kom­ pozytora, o tyle - odnośnie „niezgodności z zasadami harmonii" - chciałbym tutaj zauważyć, że do innych zasad harmonii stosowali się np. Jan Sebastian Bach, Arnold Schonberg, Igor Strawiński, Edgar Várese, Olivier Messiaen, Iannis Xenakis czy Karlheinz Stockhausen. Moim zdaniem, oceniając twórczość mu­ zyczną Kolberga, należałoby raczej zastosować kryterium oparte na opozycji między tym, co „swoje", a tym, co „obce", zamiast wytykać mu wspominane już „niezgodności z zasadami harmonii". Wszakże zasady te nie są czymś „objawio­ nym", „stałym" i niezmiennie obowiązującym, tylko wciąż podlegają procesom konwencjonalizacji (np. we współczesnej muzyce poważnej dysonans już dawno przestał być uważany za fałsz). Przykładem tego, że zarzuty wobec Kolberga mogły wynikać z obowiązu­ jącej w XIX w. konwencji muzycznej może być krytyka Libelta pod adresem Pieśni ludu polskiego I . Wspomniany krytyk, zarzucając Kolbergowi, iż ten niepotrzebnie wzbogacił melodie ludowe harmonią, dodał również: „[...] bas za sztuczny i mało zbliżony do tonów, które w kompozycjach Chopina, właśnie w basie tak silnie uderzają" (Górski 1974, s. 50-51). Chciałbym także w tym miejscu przypomnieć fragment wcześniej cytowanej opinii Karasowskiego (być może nie bez znaczenia jest fakt, że był on biografem Chopina), która dotyczy harmonii zastosowanej przez Kolberga w Królu pasterzy: „W pewnych nawet miejscach instrumenta, snujące się bez potrzeby i potrącając w swej niby melo­ dyjnej drodze o główną myśl śpiewu, stają się powodem niepoprawności w har­ monii, a nawet jej logiczność na szwank narażają". Zakładając, że twórczość muzyczna polskiego ludoznawcy (jego opracowa­ nia pieśni ludowych, jak i autorskie kompozycje) mogła zostać niezrozumiana przez jemu współczesnych, chciałbym zwrócić uwagę na motywy, jakie towa­ rzyszyły Kolbergowi - absolwentowi-kompozytorowi - przy okazji wkraczania w arkana sztuki muzycznej. Jak zauważa jeden z jego biografów, młody Kolberg, „[...] znajdujący się pod wpływem muzyki Fryderyka Chopina, nie wyobrażał sobie twórczości kompozytorskiej bez odwoływania się do źródeł ludowych, bez przetwarzania i nawiązywania do melodii ludowych. Sądził, że nieodzownym warunkiem jego pracy kompozytorskiej będzie zapoznanie się z muzyką ludową, 51 5 1 Cyt. za: L i b e l t 1851, s. 2 3 3 - 2 3 4 . �50 GRZEGORZ D Ą B R O W S K I o której nie dawały dostatecznego wyobrażenia ówczesne publikacje z tego za­ kresu (np. zbiory pieśni)" (Górski 1974, s. 32). Najprawdopodobniej z tego też względu, co najmniej od końca lat trzy­ dziestych X I X w., Kolberg rozpoczął swe „etnograficzne wędrówki po kraju", podczas których notował melodie wykonywane przez wiejskich muzykantów (Idaszak 1995, s. V). Niektóre z nich „przystrajał" w akompaniament i przygoto­ wywał do publikacji, jako pieśni ludu, inne traktował (w zgodzie z wcześniejszy­ mi zamierzeniami i „duchem" muzyki Chopina), jako inspirację do swych autor­ skich kompozycji. Zwłaszcza w tym drugim nurcie twórczości udało mu się „dość wiernie naśladować cechy ludowej muzyki", dzięki czemu jego utwory „[...] utrzymane są w nieco innej konwencji stylistycznej niż dzieła kompozytorów polskich jemu współczesnych" (tamże, s. X I V - X V ) . Zastanawiając się nad przyczynami kompozytorskich niepowodzeń Kolberga chciałbym odwołać się raz jeszcze do cytatu, tym razem, będącego fragmen­ tem wypowiedzi samego Kolberga, który - dzieląc się z odbiorcami Pieśni... I - stwierdził: „Rozpoznawszy i przejąwszy się duchem, jaki w takowych [pieś­ niach i melodiach ludowych - G.D.] panuje, po mozolnym ich zbieraniu w róż­ nych częściach kraju naszego i przełamaniu rozlicznych przeszkód, jakie się co krok nasuwały, śmiało oddaję współziomkom snop ten z pola naszej muzyki zebrany" (Kolberg 1986, s. 2). Zatem, słysząc i notując muzykę ludową w „róż­ nych częściach kraju", Kolberg „rozpoznał" jej ducha, co można by sparafrazo­ wać w następujący sposób: Kolberg, osoba z „klasycznym" - jak na owe czasy - wykształceniem muzycznym albo osoba znająca „klasyczny" język muzyczny, wskutek zaangażowanych „etnograficznych wędrówek po kraju", „przejąwszy się" językiem muzycznym ludu, zrozumiał go, nauczył się go rozpoznawać, także notować - nauczył się tego języka (muzycznego). Można w związku z tym zauważyć, że Kolberg, jeśli chodzi o język muzyczny, był „dwujęzyczny". Jak wiadomo z wcześniejszej części mego wywodu, fakt, że Kolberg poznał język muzyczny ludu i nauczył się go notować (od 1857 r. zaczął go także publi­ kować w „nieskażonej formie"), został doceniony. Chciałbym jednak zaznaczyć, że ostatecznie umiejętność tę doceniono o tyle, o ile Kolberg, publikując melodie ludowe, nic od siebie nie dodawał, tylko przedstawiał muzykę ludową taką, jaką była w wyobrażeniach jemu współczesnych - „prostą" („cechą pieśni ludu po­ winna być prostota"; „wszelkie dodatki na koszt wierności i prostoty w oddaniu melodii ludowej nie sana swoim miejscu"). Podkreślenia wymaga również i to, że „dwujęzyczny" Kolberg, pragnąc w swych kompozycjach (czy też wcześniej­ szych próbach przedstawienia muzyki ludu - zanim np. Żupański nie kazał mu jej upraszczać) podzielić się z odbiorcami osobliwością języka muzycznego ludu, nie „trafił w ich gusta" (przynajmniej krytyków), ponieważ „obcy" język 52 5 2 M o ż n a d o d a ć , że w przypadku muzycznej t w ó r c z o ś c i Kolberga „ Z w i ą z k i z m u z y k ą ludo­ w ą w y r a ż a j ą się w u k s z t a ł t o w a n i u formy muzycznej, stosowaniu l u d o w y c h w z o r ó w rytmicznych, stosowaniu burdonu w akompaniamencie, falującej l i n i i melodycznej, w l i d y z m a c h , ozdobnikach, nieregularnych akcentach" (Idaszak 1995, s. X V I I ) . licznych �51 M U Z Y K A OSKARA KOLBERGA muzyczny nie przystawał do „swojego" - „klasycznego" - języka muzycznego („przegrywki wydają się nam niestosowne, końcówki melodii zakrawają czasem na coś obcego"; „bas za sztuczny i mało zbliżony do tonów, które w kompozy­ cjach Chopina, właśnie w basie tak silnie uderzają" ). Sugerując wcześniej, że odpowiedzi odnośnie „niepowodzeń" (niedocenienia Kolberga jako kompozytora) na gruncie kompozycji należałoby szukać za pomocą narzędzia, jakim jest kryterium „swoje" / „klasyczne" - „obce" / „ludo­ we", chciałbym postawić dwa pytania (moja odpowiedź na nie, implicite, została przed chwilą przedstawiona): Czy dostrzeżenie przez Karasowskiego „nieprawi­ dłowości w harmonii" w partyturze Króla pasterzy nie było przypadkiem wyni­ kiem tego, że krytyk nie znał tak dobrze jak Kolberg języka muzycznego ludu? Czy dzisiaj, kiedy idee relatywizmu kulturowego nie są w humanistyce niczym nowym, można z całą pewnością twierdzić, że „Rękopisy kompozycji Kolberga zawierają szereg niezgodności z zasadami harmonii"? 33 54 VI W przedmowie do Pieśni ludu polskiego z 1857 roku Kolberg napisał: „Skrzy­ pek wiejski grajkiem lub wesołkiem zwany (zwołując innych do powszech­ nej zabawy), coraz to bardziej sam się przy grze zapala; przychyla głowę ku skrzypcom i nadstawia im ucha jakoby wysłuchiwał z głębi (najczęściej bardzo niedokładnie zbudowanego) narzędzia wydobywających się tonów, które nieraz niby w krzyki, piski lub skargi przechodzą; gdy tak gra mówią, że rżnie od ucha. Z przytoczonych tu melodyj tanecznych gra on jedną po kilkanaście razy w kół­ ko, pstrząc ją gdzieniegdzie dodatkami, nim wpadnie na drugą, którą tak samo obrabia. A nie zamieniłby jej na żadne modne kontredanse, polki, walce i ma­ zury których nie rozumie, chybaby je na swoje (jak to mówią) kopyto przerobił" (Kolberg 1961, s. IX). Sugerując się tą wypowiedzią, jak też mając na uwadze to, co stało się do­ tychczasowym efektem mojej analizy w tym artykule, chciałbym stwierdzić, że - być może - dziewiętnastowieczni odbiorcy po prostu „nie rozumieli" (nie doce­ nili) kompozycji Kolberga, bowiem ten muzykę ludową „na swoje kopyto prze­ robił". Ponadto, Kolberg, doceniony za prace etnograficzne (roszczący wielkie nadzieje) i krytykowany za kompozycje, zrezygnował z artystycznych aspira­ cji, natomiast poświęcił się działalności ludoznawczej - niczym skrzypek wiej­ ski, który zamiast do skrzypiec, ucho przystawił do pieśni ludu i wsłuchawszy 55 - 3 5 4 A m o ż e K o l b e r g wierniej o d d a ł istotą basu ludowego, niż Chopin? N a marginesie, n a w i ą z u j ą c do tego, że - zdaniem Idaszak - obok „ n i e z g o d n o ś c i z zasada­ m i h a r m o n i i " w r ę k o p i s a c h Kolberga p o j a w i a j ą się t a k ż e „ n i e z g o d n o ś c i z zasadami ortografii m u z y c z n e j " , c h c i a ł b y m d o d a ć , ż e , b y ć m o ż e , osoba taka j a k Kolberg - „ d w u j ę z y c z n a " - stoso­ w a ł a inny system z n a k ó w , c h o c i a ż b y po to, by „ d u c h a " m u z y k i ludowej p r z e t r a n s p o n o w a ć na „ d u c h a " m u z y k i , jaka m i e ś c i ł a się d z i e w i ę t n a s t o w i e c z n e j konwencji 5 5 muzycznej. W p r z e c i w i e ń s t w i e do d z i a ł a l n o ś c i artystycznej, etnograficzne poczynania Kolberga spo­ tkały się z przychylnym i ż y w y m o d d ź w i ę k i e m s p o ł e c z n y m ( G ó r s k i 1974, s. 68). �52 GRZEGORZ DĄBROWSKI się w jej głębię, zapalił się do spisywania oraz publikowania kolejnych melodii (bez akompaniamentu - solo). „Rżnąc od ucha", chociażby w Pieśniach ludu polskiego II, Kolberg w przy­ padku wielu pieśni zamieszczał „po kilkanaście" ich wariantów. Znamienne, że np. w Pieśniach ludu polskiego z lat 1842-1847 partie melodyczne drugiej i kolejnej zwrotki rzadko stanowiły wariant pierwszej (Pawlak 1986, s. VIII). W związku z tym można zauważyć pewną opozycję: Kolberg, aspirujący do tego, by zostać kompozytorem, zwykle nie stosował wariantów - Kolberg ludoznawca stosujący jednogłosowy zapis melodii, bardzo chętnie uciekał się do zamieszcza­ nia wariantów. O ile krytycy chwalący jego dzieło (Pieśni... z 1857 r.) uważali, że tego ro­ dzaju zabiegi (warianty) nie są potrzebne - przynajmniej nie w tak dużym stop­ niu (Górski 1974, s. 87), o tyle Kolberg chciał w ten sposób ukazać pieśń w jej różnorodności. Ze swej strony pragnę zauważyć, że zamieszczane przez Kolberga kolejne warianty tej samej pieśni nie tylko ukazują jej różnorodne formy, ale także pozwalają na to, że dana pieśń, zagrana ciągiem - wariant po wariancie - nie jest banalną i prostą melodią. W wielu wypadkach jest ona zróżnicowaną melodycznie, harmonicznie i rytmicznie miniaturą muzyczną (żeby nie powiedzieć kompozycyj­ ną) - wszakże to Kolberg decydował o tym, jakie warianty (i pieśni) zamieszczać. Jak zaznaczył w przedmowie do Pieśni... z 1857 г.: „[...] nie omieszkałem wcielić do mego zbioru i tego, co inni skrzętni badacze różnemi czasy nagromadzili, o ile mi się tylko właściwa melodya nawinęła" (Kolberg 1961, s. XI). Skończywszy pracę nad Pieśniami... II, w liście do Józefa Ignacego Kraszewskiego, oznajmił: „Co do muzyki, tu już rządziłem się jak we własnym domu" . Moje uwagi, iż Kolberg (po 1857 roku), wydając swoje dzieła etnograficzne, nie przestał być kompozytorem są raczej swego rodzaju prowokacją, służącą szu­ kaniu różnych tropów w twórczości Kolberga. Warto jednak wspomnieć, że ów ludoznawca stosował także i inne, obok wymienionych, „zabiegi edytorskie". Konsekwentnie, we wszystkich pracach etnograficznych (po 1857 roku), prakty­ kował np. uproszczony zapis nutowy - podawał tylko jedną linię melodyczną. Nie podejrzewam, że tego rodzaju konsekwencja jest czymś więcej (np. świado­ mym kreowaniem muzyki) niźli tylko dbałością o to, ażeby jak najrzetelniej przedstawić „nutę" ludową. Wspominam jednak o tym, gdyż problem „braku współbrzmień" w etnograficznych pracach Kolberga można potraktować jako ważny czynnik zniekształcający obraz opisywanej przez niego rzeczywistości. Rzecz dotyczy bowiem tego, iż kapele ludowe częstokroć składają się (składały) z kilku muzyków (np. skrzypek, basista i „bębniarz"). Kolberg natomiast, zwłasz­ cza podając „nutę" taneczną (często samą melodię bez tekstu słownego), zapisy­ wał tylko głos jednego z instrumentów (melodię główną). Zdaniem Sobieskiego, 56 5 6 L i s t adresowany z Warszawy, z dnia 6 V I 1857 r. ( D W O K , t. 64, s. 73). W l i ś c i e do Fryde­ ryka Salomona Kraussa, adresowanym z K r a k o w a w dniu 10 X I I 1886 г., K o l b e r g n a p i s a ł , że w y d a j ą c Pieśni... I „[...] ani m y ś l a ł z o s t a ć etnografem, i t y l k o dla c e l ó w l u d o w o - m u z y c z n y c h [ . . . ] " je o g ł o s i ł ( D W O K , t. 66, s. 392). �53 M U Z Y K A OSKARA KOLBERGA na decyzji Kolberga - by nie zapisywać współbrzmień - mógł m.in. zaważyć „[...] wzgląd na ogromną czasochłonność tego rodzaju zapisu" (Sobieski 1961, s. L I V ) . Sądzą, że jest to dobre uzasadnienie przedstawionego stanu rzeczy. Z drugiej jednak strony korci mnie, ażeby stwierdzić, iż jednogłosowy zapis (z wariantami) melodii jest po prostu konsekwencją - poniekąd nagięciem się do postulatów krytyków - przyjętego przez Kolberga stylu publikowania muzyki ludu, a może, używając współczesnych pojęć muzycznych, konsekwencją minimalistycznej kompozycji inspirowanej muzyką ludu. Odważam się tak mniemać (niezobowiązująco), gdyż, jeśli chodzi o warstwę muzyczną, w dziełach etno­ graficznych Kolberga jest znacznie więcej zafałszowanych elementów. Co więcej, powstałych na skutek ingerencji Kolberga. O ile autor Pieśni... z 1857 r. w przed­ mowie zapewniał: „Oddaję nutę w nieskażonej prostocie", o tyle zaznaczył rów­ nież, iż „Głos wieśniaków naszych z natury dźwięczny jest i donośny; lecz u wielu z nich nadużycie trunku i ciężka praca fizyczna pozostawiły w miejscu jego tylko chrypliwą artykulacyą tonów do niewiedzieć jakiej gamy należących, które jedynie jaki taki rytm i pewien mimowolny a szczęśliwy instynkt śpiewaka ze sobą wiąże. Oczyścić pieśń przy spisywaniu jej z takich fałszów i pleśni po bacznem w nią wsłuchaniu się, było rzeczą mego sądu i sumienia" (Kolberg 1961, s. VIII). Zapewne sprawą sumienia było także weryfikowanie, czy nadsyłane przez licznych korespondentów melodie są autentyczne . Z pewnością, jak mógł mniemać Kolberg, pomocna była tutaj znajomość języka muzycznego mieszkań­ ców wsi. Bywało bowiem tak, że ci współpracownicy Kolberga, którzy nie znali nut, „w pamięci je chowali" i czekali na stosowną okazję, by przedstawić ludo­ znawcy zebrane wśród ludu melodie . Zdarzało się także, iż korespondenci nie do końca pewni byli rzetelności sporządzonych przez siebie zapisów nutowych z pieśniami ludu (czy rzeczywiście były to „autentyczne" pieśni ludu) , na co Kolberg odpowiadał: „Zresztą prawda wyziera z samej melodii, a tę znawca roz­ poznać i odróżnić od innych umie" . Przedstawione tu uwagi pojawiły się przy okazji szukania przeze mnie róż­ nych tropów w twórczości Kolberga. Chcąc uzasadnić, dlaczego w ten, a me w inny sposób starałem się spojrzeć na tę postać, po raz kolejny ucieknę się do przedstawienia opinii i spostrzeżeń różnych osób. Dając pierwszeństwo zabrania głosu Kolbergowi, pozwolę sobie przybli­ żyć fragment jego listu do Fryderyka Salomona Krausa: „[...] muzyka stanowi 57 58 59 60 5 7 A n g a ż u j ą c się w p r a c ę nad Ludem..., K o l b e r g w c i ą g n ą ł do w s p ó ł p r a c y wiele o s ó b , k t ó r e z a j m o w a ł y s i ę zbieraniem dla niego s z c z e g ó ł ó w etnograficznych ( G ó r s k i 1974, s. 101). 5 8 Zob. L i s t Jana Ż u r k o w s k i c g o do Oskara Kolberga, K o ń s k i e , 18 V I I I , 1860 r. ( D W O K , t. 64, s. 93). 5 9 Zob. L i s t H e n r y k a Szopowicza do Oskara Kolberga, J a r m o l i ń c e , 10 V 1870 r. ( D W O K , t. 64, s. 356). 6 0 W t y m samym liście Kolberg zapewnia swojego korespondenta, że „ P r z y wydawnictwie, do k t ó r e g o w z i ą ć się zamierzam w p r z y s z ł o ś c i , nie omieszkam z nich s k o r z y s t a ć [z tych m e l o d i i - G . D . ] " - L i s t Oskara Kolberga do Henryka Szopowicza, bm, 18 V I 1870 r. ( D W O K , t. 64, s. 2 6 0 - 2 6 1 ) . �54 GRZEGORZ D Ą B R O W S K I [w seriach Lud-u - G.D.] jeden z głównych przedmiotów moich badań [...] nakazuje mi to już moja muzykalna natura, która mnie do tej sztuki ciągnęła, jak szewca do kopyta, a której się podobno już do końca życia pozbyć nie będę mógł ". Biorąc pod uwagę tylko etnograficzną twórczość Kolberga, warto byłoby zaznaczyć, że - zdaniem Górskiego - „Żaden ze składników folkloru nie został przez Kolberga uwzględniony w Ludzie... w tak szerokim zakresie, jak pieśń ludowa" (Górski 1974, s. 193). Jak podliczył Krzyżanowski: „[...] licz­ ba pieśni sięga dwunastu tysięcy, bajki nie dochodzą tysiąca, przysłowia trzech tysięcy" (Krzyżanowski 1961, s. XXVII). O ile nie wszystkie pieśni zostały przez Kolberga opublikowane z melodią, o tyle - włączając w to tańce - liczba melodii prawie nie ustępuje pieśniom. Według Sobieskiego, rezultatem etnograficznych publikacji Kolberga od 1857 roku jest około 10 000 melodii (Sobieski 1961, s. LII). Trudno dziwić się tym statystykom, skoro dla Kolberga to właśnie „nuta" stanowiła istotę pieśni. Uważał on, że bez niej „tekst jest jakoby ciało bez duszy" (Kolberg 1847, s. 188). Dla niego melodia była „duszą pieśni gminnej" (Kolberg 1986, s. 1), bowiem, jak pisał: „w niej poznasz myśl i serce jak w zwierciadle, ona znamionuje ducha każdego pokolenia" (tamże). 61 VII Kończąc ten artykuł, zamiast podsumowania chciałbym zauważyć, że poja­ wiło się w nim bardzo dużo pytań. Na większość z nich starałem się udzielić odpowiedzi - w wielu jednak wypadkach tylko implicite. Chcąc jednak pod­ sumować twórczość (muzyczną) Kolberga, pragnę zaznaczyć, że był on nie tylko kompozytorem i etnografem (a może tylko kompozytorem inspirującym się muzyką ludu). Z pewnej perspektywy można bowiem stwierdzić, iż odegrał on przede wszystkim rolę mediatora - między wsią a miastem, między języ­ kiem muzycznym wsi a „klasycznym" językiem muzycznym jego epoki. Jak to zwykle bywa, wszystko, co ma charakter mediacyjny nie jest jednoznacznie określone. Być może z tego właśnie względu postać Kolberga budzi tyle emocji (przynajmniej w moim odczuciu). Aby nic mnożyć już więcej wątpliwości, pragnę jedynie dodać, że Oskar Kolberg, jak na mediatora przystało, w oczach potomnych stał się zasłużo­ nym, acz nie wolnym od błędów, ludoznawcą - autorem nośników informacji na temat sporego skrawka dziewiętnastowiecznej rzeczywistości. I chyba też, czego zapewne bardzo pragnął, inspiracją dla artystów, czego nie będę tu starał się udowadniać, gdyż problem ten wymaga odrębnego potraktowania. Zaświadczę jedynie, iż niejeden z kompozytorów, czy zespołów muzycznych, już to folklo­ rystycznych, a już tzw. folkowych, repertuar swój budował i buduje opierając się na „muzyce" Oskara Kolberga. 6 1 Oskar K o l b e r g do Fryderyka Salomona Kraussa, K r a k ó w , 10 X I I 1886 r. ( D W O K , t. 66, s. 392). �55 M U Z Y K A OSKARA KOLBERGA LITERATURA Biegeleisen H . 1890, Oskar K o l b e r g , Prawda, Doniesienia Literackie G aj e k J. 1961, „Dzieła Górski 1842, Tygodnik wszystkie" R. 1974, Oskar Kolberg, Oskara nr 24 i 25, s. 2 9 2 - 2 9 3 . Literacki, Kolberga zarys życia nr 14, s. 112. ( D W O K , t. 1), s. V I I - X V I I I . i działalności, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa. Idaszak D . 1995, T w ó r c z o ś ć fortepianowa Oskara Kolberga, [ w : ] Oskar Kolberg, fortepianowe - Kompozycje ( D W O K , t. 69), s. V - X V I I . 1995a, N o t a edytorska, [ w : ] Oskar Kolberg, Kompozycje fortepianowe ( D W O K , t. 69), s. X V I I I - X I X . Karasowski M . 1859, P r z e g l ą d muzyczny. Koncerta: K r ó l pasterzy - M a ł ż e ń s t w o przy la­ tarniach, Kronika Karłowicz Kolberg Wiadomości Krajowych i Zagranicznych, nr 8 1 . J. 1889, Oskar Kolberg, Wisła, t. 3, s. 474. O. 1847, P i e ś n i ludu weselne (z m u z y k ą ) , Biblioteka Warszawska, t. 2, s. 188-206, 649-661. - 1961, P i e ś n i ludu polskiego - przedmowa ( D W O K , t. 1), s. V - X I . - 1986, P i e ś n i ludu polskiego - przedmowa ( D W O K , t. 67, cz. I ) , s. Korespondencja Oskara Kolberga cz. I ( D W O K , t. 64). Korespondencja Oskara Kolberga cz. I I ( D W O K , t. 65). Korespondencja Oskara Kolberga cz. I I I ( D W O K , t. 66). Kopernicki I . 1890, Ś m i e r ć O. Kolberga, Wisła, t. 4, s. 509-513. Krzyżanowski 1-2. J. 1961, Dorobek Oskara Kolberga w dziedzinie literatury ludowej ( D W O K , t. 1), s. X I X - X L I . Kucz K . 1965, Pamiętniki Libelt K . 1851, Pisma miasta Warszawy z roku 1853, pomniejsze, Warszawa. t. 5, P o z n a ń . 1 Pawlak A . 1986, „ P i e ś n i i melodie ludowe w opracowaniu f o r t e p i a n o w y m ' Oskara Kolberga ( D W O K , t. 67, cz. I ) , s. V - X V I I I . Sikorski J. 1856, „ P i e ś n i ludu p o l s k i e g o " przez Oskara K o l b e r g a , Gazeta Codzienna, nr 219 i 297. Sobieski M . 1961, Oskar Kolberg j a k o kompozytor i folklorysta m u z y c z n y ( D W O K , t. 1), s. X L I I - L V I . Sydow B . ( z e b r a ł i o p r a c o w a ł ) 1955, Korespondencja Ftydeiyka Chopina, t. 2, P a ń s t w o w y Instytut W y d a w n i c z y , P o z n a ń . Syska H. 1985, Rzecz o Kolbergu, Towarzystwo P r z y j a c i ó ł O s t r o ł ę k i , M a z o w i e c k i Ośrodek Szulc M . A . 1842, P i e ś n i ludu polskiego. Z e b r a ł i r o z w i n ą ł Oskar Kolberg. O d d z i a ł L , Tygodnik Badań Naukowych, Ostrołęka. Literacki, Zawiliński nr 42. R. 1914, P a m i ę c i Kolberga w s e t n ą r o c z n i c ę jego urodzin ( 1 8 1 4 - 1 9 1 4 ) , Czas, nr 54. GRZEGORZ DĄBROWSKI T H E M U S I C OF O S K A R KOLBERG S u m m ary The m a i n achievement o f Oskar Kolberg, the eminent Polish ethnographer and folklorist, was his v o l u m i n o u s ethnographic w o r k . That is h o w he was perceived - as an outstanding author o f ethnography. H i s education, however, was musical. He was also a composer. �56 GRZEGORZ DĄBROWSKI That is w h y the author o f the article tries to answer the question about the connection between Oskar K o l b e r g ' s education and the fact that in the " c r o p " o f Polish f o l k culture "harvested" by h i m , songs and melodies predominate other items. Search for this plot in the life and research activities o f Oskar K o l b e r g seems interesting, the more so, because he never found approval as a composer. Having made some, not very successful, attempts o f "meeting die taste" o f his contemporaries he eventually concentrated on ethnography th and that brought h i m great fame and esteem in the 19 century Poland and in many other coun­ tries as w e l l . W h y d i d n ' t he gain popularity as a composer? To what extent can and should his ethnographic w o r k be defined as a k i n d o f artistic creativity? These arc the questions the author asks in the article. He admits that no direct answer is possible to be given now. He s i m p l y presents and juxtaposes particular facts from K o l b e r g ' s life. This may not only suggest certain answers but also allows for th the analysis o f the mechanisms o f the 19 century cultural convention. The latter could be one o f the clues to understanding the musical and ethnographic production o f Oskar K o l b e r g . Translated by Anna Kuczyńska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a5c57bd788f0c1a2c27da7fa1e3dbe73.pdf 8ff8568a64b011914a6889d641e8b714 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1742 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1612 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 2004 t.48 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2004 t.48, s.3-5 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text INSTYTUT ARCHEOLOGII I ETNOLOGII POLSKIEJ AKADEMII NAUK ETNOGRAFIA POLSKA XLVIII Zeszyt 1-2 Warszawa 2004 �REDAKTOR: IWONA KABZIŃSKA Członkowie Rady Redakcyjnej: Jarosław Derlicki (sekretarz Redakcji), Dagnosław Demski, Janusz Mucha, Maria Paradowska, Andrzej Woźniak Zespół recenzentów: Mirosława Drozd-Piasecka, Wanda Paprocka, Ryszard Tomicki Adres Redakcji: 00-140 Warszawa, A l . Solidarności 105 E-mail: red_etno@iaepan.edu.pl Koncepcja okładki: Iwona Kabzińska Zdjęcie na okładce: Na jarmarku. Kurpie. Puszcza Zielona 1957 | Fot. Jacek Olędzki Archiwum Zakładu Etnologii IAE PAN Korekta: Redakcja i Autorzy Etnografia Polska © Copyright 2004. A l l Rights Reserved A l l papers, photos and cover are copyright to their authors and to Etnografia Polska Etnografia Polska is regularly indexed in the International Bibliography of the Social Science? in IBZ - CD-ROM; IBR - International Bibliography of Book Reviews of Scholarly Literature IBR - CD-ROM Printed in Poland PL ISSN 0071-1861 Skład i druk: Zakład Wydawniczy Letter Quality 01-216 Warszawa, ul. Brylowska 35/38, tel. 631 45 18 Drukarnia: PUIP, Jachranka 94 Objętość 25 ark. wyd. Nakład 350 + 10 egz. Papier offset 80 g �SPIS TREŚCI ARTYKUŁY CZĘŚĆ I Zbigniew J a s i e w i c z - Etnologia polska przed rokiem 1956 i jej reakcja na wprowa­ dzanie wzorów radzieckich Polish ethnology in 1945-1956 and its response to introducing Soviet patterns to Polish science Ryszard T o m i c k i - Ibérica frankowsciana. W 120 rocznicę urodzin Eugeniusza Frankowskiego Ibérica Frankowsciana. The 120th birth anniversary of Eugeniusz Frankowski Grzegorz D ą b r o w s k i - Muzyka Oskara Kolberga The music of Oskar Kolberg 5 15 17 35 37 55 CZĘŚĆ I I Mirosława D r o z d - P i a s e c k a - Globalizacja - proces i próby jego opisu przez nauki o społeczeństwie Globalization - the process and attempts of its description by social sciences Anna M a l e w s k a - S z a ł y g i n - Tradycja stosowania pojęcia dyskurs i jego przydatność w antropologii współczesności Tradition of the usage of the notion of discourse and its usefulness in the studies in anthropology of the present time Jolanta K o w a l s k a - Nowy opis obyczajów The new description of customs Inga K u ź m a - Krótki zarys historii i problematyki francuskiej etnologii symbolicznej . . . A short outline of the history and problems of French symbolic ethnology Jarosław K o l c z y ń s k i - W poszukiwaniu symboliki pustki, ciemności i milczenia . . . . A Quest for the Symbolic Meaning of the Void, Darkness and Silence Robert P i o t r o w s k i - Skrzypce, taniec i czarty - o diabolicznym charakterze muzyki Fiddle, dance and devils. On the diabolic character of music 57 79 81 96 99 Ill 113 1 30 131 147 149 159 CZĘŚĆ III Janusz M u c h a - „Sukcesja etniczna" w parafii katolickiej w niewielkim mieście ame­ rykańskim „Ethnic succesion" in a Roman Catholic Parish in an American Town Magdalena Ś n i a d e c k a - K o t a r s k a - Przyczyny udziału kobiet w walkach powstań­ czych - guerrilli w Ameryce Łacińskiej The reasons for women's participation in uprising battles - Guerrilla in Latin America Joanna K s i ą ż e k - Problemy integracyjne niemieckich przesiedleńców z Rosji w Niemczech The integration problems of the German immigrants from Russia in Germany 161 175 177 195 197 219 �Andrzej W o ź n i a k - Przedmiejskie gry i zabawy. O czasie wolnym i świętowaniu na Gocławiu w dwudziestoleciu międzywojennym 221 Suburban games and entertainment. Leisure time, holidays and cérémonies in the community of Gocław in 1918-1939 252 KRONIKA Anioły na/w Zielonym Wzgórzu: konferencja angelologiczna, Karpacz 21-23 listopada 2003 - Anna Brzozowska-Krajka Współczesna etnologia francuska - sesja Société d' Ethnologie Française, Musée National des Arts et Traditions Populaires, Paryż, 17-19 marca 2004 - Inga Kuźma „Wszystko jeszcze przed tobą": Być młodym na Syberii - Jarosław Derlicki 253 255 257 ARTYKUŁ RECENZYJNY, RECENZJE I OMÓWIENIA Dagnosław D e m s k i - Narracje łotewskie, czyli przeszłość w świetle relacji osobistych historii 263 Kościół katolicki na Syberii. Historia - Współczesność - Przyszłość, A. Kuczyński (red.), Wydawnictwo DTSK Silesia, Wrocław 2002, ss. 780 - Anna Milewska-Młynik 270 Tadeusz Kruczkowski, Polacy na Białorusi na tle historii i współczesności, Słonim 2003, ss. 272, tabele, mapy - Helena Giebień 273 Mirosław Marczyk, Grzyby w kulturze ludowej, Wrocław 2003, Wyd. ATLA 2, ss. 168 - Violetta Wróblewska 277 Wojciech Olszewski, Patriotyzm i tolerancja. Nurt humanistyczny w polskiej myśli etnologicznej do drugiej wojny światowej wobec procesów etnicznych na Kresach, Toruń 2001, ss. - Zdzisław J. Winnicki 281 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/facabf56595bc3b6586e27a167e192ff.pdf af71bb24342e4e95f82b973189a77c33 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1743 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1613 Title A name given to the resource Etnologia polska przed rokiem 1956 i jej reakcje na wprowadzenie wzorów radzieckich / ETNOGRAFIA POLSKA 2004 t.48 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2004 t.48, s.5-16 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jasiewicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A R T Y K U Ł Y „Etnografia Polska", t. X L V I I I : 2004, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 Część I ZBIGNIEW JASIEWICZ Instytut E t n o l o g i i i A n t r o p o l o g i i K u l t u r o w e j U A M , P o z n a ń ETNOLOGIA POLSKA PRZED ROKIEM 1956 I JEJ REAKCJA NA WPROWADZANIE WZORÓW RADZIECKICH* W artykule przedstawię kolejno: 1. Sytuacją w kraju i w środowisku etnologicznym; 2. Wzory narzucane lub proponowane przez nauką radziecką etnologii polskiej w ramach socjalistycznego państwa polskiego oraz warunki i mecha­ nizmy ich wprowadzania i adaptacji; 3. Konsekwencje wprowadzania wzorów radzieckich do etnologii polskiej. Zajmę się nie tylko czasem po roku 1944/1945, kiedy armia radziecka zajęła opanowaną przez nazistów Polskę i powstała Polska Rzeczpospolita Ludowa, zależna od Związku Radzieckiego. Interesuje mnie również okres między rokiem 1939 i 1941, w którym armia radziecka opanowała wschodnie ziemie przed­ wojennego państwa polskiego. Wówczas to, na Uniwersytecie we Lwowie, przy­ stąpiono do pozyskiwania dla nauki i państwa radzieckiego wybitnych uczonych polskich, w tym etnologów. Sytuację we Lwowie, choć oczywiście miała swoją wyraźną specyfikę, można uznać za pierwszy etap wprowadzania wzorów ra­ dzieckich do nauki polskiej (Jasiewicz, Rieszetow 2003, s. 37n). Zdaję sobie sprawę z wewnętrznego zróżnicowania okresu między rokiem 1945 a 1956. Autonomię szkolnictwa wyższego formalnie ograniczono w roku 1947 a zniesiono w roku 1951. W pierwszych latach po wojnie, w ramach pomocy, docierały na uniwersytety polskie książki z Zachodu, m.in. prace B. Malinow­ skiego (Kutrzeba-Pojnarowa 1995, s. 407), nie został jeszcze określony przyszły kształt Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, nazywanej wówczas „demokracją ludową", pod koniec 1948 roku zmieniono względnie liberalną dotąd politykę wobec świata kultury i nauki. Nie jest jednak głównym celem tego referatu odtwa­ rzanie chronologii wydarzeń. W rozważaniach nad przekazywaniem i przejmowa­ niem w Polsce wzorów radzieckich przyjmuję wprowadzone przez G.W. Hegla rozróżnienie na państwo i społeczeństwo. Polskie środowisko etnologiczne traktu­ ję jako przedmiot oddziaływania państwa i umieszczam w ramach społeczeństwa, * P o d s t a w ę a r t y k u ł u stanowi referat w y g ł o s z o n y na konferencji „ S o c i a l i s t Era A n t h r o p o l o g y in Eastern and Central Europe", zorganizowanej przez M a x - P l a n c k - I n s t i t u t fiir ethnologische Forschung w H a l l e w dniach 2 8 - 2 9 sierpnia 2003 roku. �6 ZBIGNIEW JASIEWICZ choć jestem świadomy jego zróżnicowania, a także powiązania z państwem, tak cenionym w okresie jego utraty, na skutek przekonań poszczególnych uczonych i ich zaangażowanie w instytucje naukowe. Strona narzucająca zmiany, państwo i nauka radziecka, występują w tej analizie jako pewna całość, bez względu na różnice występujące wśród etnografów radzieckich. Sytuację w polskim środo­ wisku etnologicznym przedstawiam na tle sytuacji w kraju, ukształtowanej nie tylko przez lata powojenne, ale także tragiczne lata wojny i okupacji nazistow­ skiej. Uwzględniam nie tylko działania publiczne, ale próbuję dotrzeć również do sposobów myślenia i poglądów wyrażanych w sposób nieformalny. Interesują mnie nie tylko wzory wprowadzane w państwie uzależnionym od Związku Radzieckiego, ale przede wszystkim mechanizm tego wprowadzania i adaptacje dokonywane przez członków środowiska naukowego, z ich własnymi doświad­ czeniami i cechami osobowościowymi. Podstawą moich rozważań była litera­ tura, zarówno polska jak i radziecka, własna pamięć z okresu studiów na kie­ runku historia kultury materialnej w Krakowie i w Poznaniu oraz materiały z rozmów ze starszymi kolegami, w części opublikowane (Kutrzeba-Pojnarowa 1995; Armon 2001). Pracę na Uniwersytecie we Lwowie, po zajęciu tego miasta w roku 1939 przez Związek Radziecki, kontynuowali: prof. Jan Czekanowski, znany antro­ polog i etnolog, w przeszłości pracownik Muzeum Antropologii i Etnografii w S. Petersburgu w przedrewolucyjnej Rosji i Museum für Vólkerkunde w Berli­ nie oraz uczestnik niemieckiej ekspedycji do Afryki w latach 1907-1909, a także prof Adam Fischer, jeden z najbardziej aktywnych etnologów polskich okresu międzywojennego. A. Fischer koresponduje w tym okresie z prof. Dimitrem Konstantynowiczem Zieleninem z Leningradu i otrzymuje od niego opinię, która pozwoliła mu przejść weryfikację - tzw. „preatestację" i pracować nadal na uniwersytecie radzieckim. Kontakty D.K. Zielenina, który sam był przedmio­ tem ataków ideologicznych swoich kolegów w latach 30-tych X X wieku, z A. Fischerem, pozostawały z całą pewnością pod kontrolą radzieckich władz politycznych. Postępowanie władz radzieckich wobec A. Fischera i J. Czekanowskiego wskazuje na to, że pragnęły one wciągnąć do współpracy wybitnych uczonych polskich, bez względu na ich dotychczasową działalność. Polska opi­ nia publiczna z kolei w zasadzie akceptowała pracę na uniwersytecie radzieckim jako dającą możliwość przeżycia i ocalenia warsztatów naukowych (Jasiewicz, Rieszetow 2003, s. 35n). Po utworzeniu Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej w latach 1944-1945 sytua­ cję w środowisku naukowym określała z jednej strony polityka władz państwa, które były zainteresowane odbudową szkolnictwa wyższego i instytucji nauko­ wych, ale jednocześnie starały się o ich podporządkowanie, a z drugiej strony postawa i stanowisko profesorów. Ci ostatni, doświadczeni przeżyciami z okresu wojny, dążyli przede wszystkim do odbudowy warsztatów naukowych i podjęcia pracy. Mimo strat w zespole profesorów etnologii (śmierć, ciężka choroba lub emigracja niektórych z nich) odtworzono katedry na uniwersytetach w War­ szawie, Krakowie i w Poznaniu oraz utworzono, w latach 1945 i 1946, nowe �ETNOLOGIA POLSKA PRZED R O K I E M 1956 7 na uniwersytetach w Lublinie, Łodzi, Toruniu i Wrocławiu. Część profesorów, która reprezentowała poglądy lewicowe z okresu przedwojennego, ujęta została perspektywą rozwiązania ważnych problemów społecznych, inni, o przekona­ niach narodowych, ujęci zostali włączeniem do Polski ziem zachodnich i północ­ nych, zabranych Niemcom. Wszyscy rozumieli niemożność zmiany sytuacji w wy­ czerpanej wojną Polsce pozostawionej, w wyniku traktatów międzynarodowych, w strefie wpływów Związku Radzieckiego. Aresztowania i usuwanie z uniwer­ sytetów nie objęło profesorów etnologii. Niektórzy z nich podlegali jednak sank­ cjom. Etnolog i socjolog Jan Stanisław Bystroń, atakowany przez prasę i stu­ dentów (Bieńkowski 2002, s. 31), manipulowanych przez władze, i profesorów usiłujących zdobyć lepszą pozycję, broniony jednak przez Józefa Chałasińskiego (Wincławski 1998, s. 75), nie został usunięty z uniwersytetu aż do śmierci. Pod­ dany szykanom administracyjnym i długo ignorowany był Andrzej Waligórski, uczeń Bronisława Malinowskiego, który w roku 1948 powrócił z Anglii do Polski (Dzięgiel 2002a, s. 299; 2002b, s. 70). Kazimiera Zawistowicz-Adamska, oskarżona przez Józefa Chałasińskiego i jednego z dziennikarzy o uleganie wpły­ wom funkcjonalizmu, ukarana została na początku lat 50-ych X X wieku odebra­ niem w prowadzonej przez nią Katedrze na Uniwersytecie w Łodzi praw do kształcenia studentów (Kutrzeba-Pojnarowa 1995, s. 411; Kopczyńska-Jaworska 2002, s. 316). Żaden z profesorów etnografii nie podjął się roli „komisarza poli­ tycznego" w swoim środowisku, choć oczywiście poszczególni z nich zabiegali o wzmocnienie swej pozycji również przy pomocy środków ideologicznych czy politycznych. Funkcję ideologów, nawołujących szczególnie gorliwie do wpro­ wadzenia marksizmu-leninizmu, pozostawiono ludziom z zewnątrz: historykowi starożytności prof. Jerzemu Kulczyckiemu, pochodzącemu ze Lwowa, zasłużone­ mu jako ten, który ochronił i przewiózł do Polski cenną, rodzinną, kolekcję kobier­ ców wschodnich (Rosochacka 1982) i mgr Bolesławowi Kuźmiczowi, pracow­ nikowi administracyjnemu Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego (G[ajkowa] 1952, s. 625), obydwu o niewielkim zakresie wpływów i kierujących się różnymi motywami. Roli takiej nie przyjął red. Aleksander Jackowski, najbardziej do niej predestynowany, bo wywodzący się z wojska i mający dotarcie do rzeczywi­ ście znaczących ludzi w państwie. Nie pozwoliła mu na to postawa i osobowość, sprzyjające integracji ze środowiskiem naukowym i zachowaniu uznania wobec uczonych, bez jednak utraty krytycznego na nich spojrzenia, jednocześnie po­ wstrzymujące od wejścia na sformalizowaną drogę kariery naukowej. Cechy te spowodowały, że Aleksander Jackowski, jako redaktor „Polskiej Sztuki Ludo­ wej", stał się rzecznikiem korzystnych zmian w etnologii polskiej, sprzyjającym poszerzeniu badań o historyczne i społeczne uwarunkowania sztuki ludowej, a w końcu lat 70-ych X X wieku partnerem i opiekunem grupy młodych wówczas etnografów, próbujących wyjść poza ograniczenia badań etnograficznych tam­ tego czasu (Robotycki 1995, s. 227). Swoich koneksji politycznych nie wyko­ rzystał, dla podporządkowania sobie środowiska naukowego, również dr Jan Manugiewicz, uczeń prof. Stanisława Poniatowskiego, współtworzący Krajową Radę Narodową i otwierający pierwsze jej posiedzenie w roku 1943, na którym �8 Z B I G N I E W JASIEWICZ wybrano Bolesława Bieruta jako przewodniczącego (Kutrzeba-Pojnarowa 1995, s. 412). Brak „swojego" wobec rządzących człowieka mógł być, o czym napisał Leszek Dzięgiel, niekorzystny dla dyscypliny i grozić jej uwiądem w ówczes­ nych warunkach (2002b, s. 66). Reakcją środowiska etnologicznego na sytuację powstałą po wojnie była raczej jego konsolidacja, bez względu na przedwojenne animozje i powojenne różnice w poglądach. Nie oznacza to jednak, jak chce tego L. Dzięgiel, że etnografia pozostała dyscypliną wyjątkową, której „nie udawało się w Polsce podprząc do rydwanu propagandy, podobnie zresztą jak w pozosta­ łych krajach socjalistycznych" (2002b, s. 66). Nie pozwalały na to potrzeby śro­ dowiska naukowego, starającego się o utrzymanie dyscypliny i stworzenie dla niej warunków egzystencji i rozwoju, oraz złudzenia dotyczące ustroju i miejsca nauki w jego ramach. Nie można nie docenić „siły perswazji" jaką, obok prze­ mocy, posługiwał się komunizm, system totalitarny usiłujący podporządkować sobie wszystkie dziedziny życia społecznego i prywatnego. W środowisku etno­ grafów wyłoniono ze swojego grona liderów (początkowo był nim Józef Gajek, wspierany przez Jana Czekanowskiego, a później Witold Dynowski) oraz umac­ niano tradycyjny autorytet Kazimierza Moszyńskiego, znanego w radzieckich i europejskich kręgach etnologów i slawistów. To z inicjatywy i przy udziale profesorów etnografii przygotowano w roku 1951, dla I Kongresu Nauki Pol­ skiej i z myślą o mającej powstać Polskiej Akademii Nauk, specjalny memoriał Ocena dorobku polskiej etnografii i etnologii z punktu widzenia postępowej myśli społecznej (Ocena... 1952). Znalazły się w nim także pewne elementy tak wówczas wymaganej samokrytyki. Próby nadmiernego epatowania ideologią marksizmu poddawane były jednak nieformalnej krytyce, często w postaci kpi­ ny. „To stary pierożek świeżo naszpikowany diamatem [materializmem dialek­ tycznym - Z.J.] - powiedział Eugeniusz Frankowski do Jana Czekanowskiego o Kazimierzu Dobrowolskim po jego referacie wygłoszonym na konferencji Pol­ skiego Towarzystwa Etnologicznego w Torunia w roku 1949 (Armon 2001, s. 326). Powiedział w niewielkim gronie, dając wyraz tak charakterystycznej dla socjalizmu i innych ustrojów totalitarnych rozdzielności, czy jak to określił Jan Lutyński, „niespójności" myślenia i działania prywatnego i publicznego (1990, s. 210), znanej także poza nimi jako skłonność do mówienia poza oczami. Nie zajmuję się formami oddziaływania władz Związku Radzieckiego w spra­ wach nauki na poziomie kontaktów między partiami i rządami. Zapewne do Pol­ ski przybyli odpowiedni rezydenci - doradcy radzieccy. Pisząc o izolacji nauki polskiej w okresie okupacji i powojennym, Kazimierz Moszyński wzmiankuje o stosunkach naukowych z ZSRR, wszczętych już w roku 1945, w innych miejs­ cach wymieniając i wysoko oceniając S.M. Szirokogorowa, etnologa rosyjskiego pracującego na emigracji i wyklętego w tym czasie w Związku Radzieckim (1958, s. 185, 193, 198). Nie mam informacji o wizytach w Polsce przed rokiem 1956 etnografów radzieckich. Do Związku Radzieckiego w tym okresie nie wy­ jeżdżali także etnografowie polscy. Kazimierz Moszyński, a obok niego Witold Dynowski, przygotowali jedynie referaty do odczytania na Kongresie Slawistów w Moskwie w roku 1948 (Moszyński 1948, s. 210; Dynowskij 1948, s. 168). �ETNOLOGIA POLSKA PRZED R O K I E M 1956 9 Z całą pewnością jednak niektórzy profesorowi polscy korespondowali z etno­ grafami radzieckimi. W notatniku z adresami Kazimierza Moszyńskiego z lat 50-ych X X wieku znalazłem adresy m.in. P.G. Bogatyriewa, P.S. Kuzniecowa, S.A. Tokariewa i S.P. Tołstowa (Rieszetow, Jasiewicz, 2001, 281). O etnografii w Polsce środowisko naukowe w Związku Radzieckim informowała I.A. Kałojewa w czasopiśmie „Sowietskaja etnografija", specjalizująca się w informacyj­ nych artykułach o działalności etnograficznej w krajach słowiańskich (Kaloeva 1951; 1953). Ostatni z nich przetłumaczony został na język polski i wydany jako dodatek specjalny do „Archiwum Etnograficznego PTL" (Kaloeva 1954). Arty­ kuły te zawierały oczywiście apele o rozliczenie się uczonych z burżuazyjną przeszłością i włączenie się do budownictwa socjalistycznego, nie były jednak agresywne. Żaden z etnografów polskich nie został poddany w nich imiennej krytyce. Krytyka ta została skierowana ku socjologom, wówczas włączanym do etnografii, Florianowi Znanieckiemu, przebywającemu w Stanach Zjednoczonych, oraz innym, pracującym w kraju, m.in. Józefowi Chałasińskiemu, Tadeuszowi Szczurkiewiczowi i Janowi Szczepańskiemu (Kaloeva 1954, s. 14). Eugeniusz Frankowski przekazał wiadomość o przygotowywanej przez D.K. Zielenina pracy „Naród polski" [zapewne „Lud polski" - Z.J.]. Praca ta, której ukończenie za­ powiedziano na rok 1947, miała obejmować „opis kultury narodowej, etnogra­ fię, folklor, literaturę, historię narodu polskiego, ekonomikę i geografię Polski" (Frankowski 1952, s.7-8). Opracowanie nie pojawiło się a wiadomości o jego przygotowaniu przez D.K. Zielenina nie udało się potwierdzić. O etnografii pol­ skiej informował również, ze strony polskiej, W. Dynowski. Artykuł jego o pra­ cach etnograficznych i folklorystycznych w Polsce opublikowała „Sowietskaja etnografija" w roku 1948. Był to zresztą referat przejęty przez redakcję pisma od Komitetu Słowiańskiego ZSRR (Dynovskij 1948, s. 168). W czasopismach pol­ skich z kolei ukazało się kilka artykułów o etnografii radzieckiej, w tym artykuły Jana Lutyńskiego, o dużej wartości informacyjnej i bez akcentów apologetycznych, traktujące etnografię w Związku Radzieckim jako jedną ze szkół etnologii/ antropologii światowej (1950; 1951), przekształcone w opublikowaną w roku 1956, cenną do dzisiaj, książkę Ewolucjonizm w etnologii anglosaskiej a etnografia radziecka. Opublikowano także przekłady kilku artykułów etnografów radzieckich, m.in. w zbiorze Nowe drogi etnografii radzieckiej (1953) i kilku książek radziec­ kich, głównie religioznawczych i folklorystycznych. Wyraźnie propagandowy charakter miało przetłumaczenie i wydanie, przeznaczonych dla szerszych kręgów czytelniczych, broszury LI. Potiechina Funkcjonalna szkoła w etnografii w służ­ bie brytyjskiego funkcjonalizmu (1949) i książki zbiorowej Anglo amerykańska etnografia w służbie imperializmu (1952). Ta ostatnia książka, choć zalecana przez polskich jej recenzentów dla studentów etnografii (Kulczycki 1952, s. 133; Stęślicka 1954, s. 686), nie weszła jednak do lektur obowiązujących na studium historii kultury materialnej. Nie było wspólnych radzieckich i polskich etno­ graficznych programów badawczych, nie było nawet zachęcania do takich pro­ gramów. Jedynie w artykule K. Moszyńskiego pojawia się ogólnikowy apel o nawiązanie kontaktów z „kolegami - etnografami słowiańskimi" (1948, s. 228). �10 Z B I G N I E W JASIEWICZ Wzory radzieckie, wprowadzane w Polsce i związane z etnografią, dotyczyły: 1. Struktury organizacyjnej nauki i szkolnictwa wyższego; 2. Nazwy, przedmio­ tu i metod badań; 3. Stosunku do antropologii/etnologii w krajach zachodnich; 4. Funkcji etnografii. W zakresie struktury organizacyjnej nauki najpoważniejsza zmiana dotyczyła powołania Polskiej Akademii Nauk. Polskie środowisko naukowe, w tym etnogra­ fowie, do koncepcji tej odnieśli się pozytywnie. Widzieli w niej możliwość inten­ syfikacji badań naukowych i zwiększenia finansowania nauki ze strony państwa. Konferencja etnografów w Krakowie w lutym 1951 roku zaproponowała powoła­ nie, wzorem radzieckim, Instytutu Etnografii Polskiej Akademii Nauk (G[ajkowa] 1952, s. 625). Postulat ten nie został jednak spełniony. W roku 1953 powstał Insty­ tut Historii Kultury Materialnej, wzorowany, co prawda, na istniejącym jeszcze w ZSRR Instytucie Historii Materialnej Kultury, wkrótce jednak, bo w roku 1958, przemianowanym tam na Instytut Archeologii. Wcześniej, bo w roku akademic­ kim 1950/1951, zlikwidowano w Polsce studia etnologiczne, nadające tytuł magi­ stra filozofii z zakresu antropologii, etnologii z etnografią i prehistorii, tworząc studium historii kultury materialnej, obejmujące etnografię z archeologią Polski i archeologią klasyczną (Frankowska 1973, s. 198; Burszta, Kopczyńska-Jaworska 1982, s. 52; Jasiewicz, Slattery 1995, s. 193). Warto tu nadmienić, że zdziwienie wobec braku na uniwersytetach w Związku Radzieckim oddzielnych studiów etno­ grafii i folkloru wyrażał już Adam Fischer, po zlikwidowaniu studium etnografii na Uniwersytecie we Lwowie, w liście do D. K. Zelenina z 1940 roku (Jasiewicz, Rieszetow 2003, s. 40). Powstanie instytutu i studium uniwersyteckiego historii kultury materialnej, zdaniem jego twórcy, najbardziej wpływowego wówczas po­ litycznie archeologa Kazimierza Majewskiego, nie miało na celu zlikwidowania tradycyjnych dyscyplin, archeologii i etnografii, i zastąpienia ich nową. Miało natomiast cel ideologiczny. Na skutek wprowadzenia historii kultury materialnej, jak napisał K. Majewski, „chodzące luzem i ideologicznie zacofane dyscypliny archeologii Polski, archeologii śródziemnomorskiej i etnografii można będzie unaukowić z pozycji materializmu historycznego" (Majewski 1953, s. 24). Tak w programach badawczych, jak i w nauczaniu etnografowie polscy nigdy nie ograniczyli się do zagadnień kultury materialnej. Charakter Instytutu Pol­ skiej Akademii Nauk spowodował jednak, że takie działy etnografii jak literatura i muzyka ludowa oraz ludowa twórczość plastyczna znalazły się w ramach in­ nych instytutów, związanych z literaturoznawstwem i sztuką (Frankowska 1973, s. 199). Studia historii kultury materialnej na uniwersytetach utrzymały się do końca lat 50-ych XX wieku, natomiast nazwa Instytutu przetrwała do 1992 roku. Dział Etnografii Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN odegrał ważną rolę w pracach etnografii polskiej, stwarzając m.in. lepsze warunki realizacji progra­ mów badawczych, zainicjowanych przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. Cechą nauki w Polsce, odróżniającą ją od nauki w Związku Radzieckim, po­ została jednak poważna rola uniwersytetów w badaniach naukowych. Inną poważną zmianą organizacyjną, ważną dla etnografii, była likwidacja w roku 1951 studiów i katedr socjologii na uniwersytetach (Szacki 1995, s. 112). �ETNOLOGIA POLSKA PRZED R O K I E M 1956 11 Z nazw instytucji zniknął termin „etnologia", uważany w etnografii radziec­ kiej tego czasu za związany z nauką „burżuazyjną", zachowany jedynie w na­ zwie serii wydawniczej PTL - „Prace Etnologiczne". Tym bardziej nie było miej­ sca dla nazwy „antropologia społeczna" lub „kulturowa". Akceptowano, wzorem etnografii radzieckiej, nadanie etnografii charakteru nauki historycznej, a nawet dyscypliny pomocniczej historii. Znamienne, że to etnografowie zażądali wyłą­ czenia etnografii z Podsekcji Filozofii i Nauk Społecznych, przygotowującej po­ wołanie Polskiej Akademii Nauk i włączenia jej do Podsekcji Historii (G[ajkowa] 1952, s. 624). Przyczyną była zapewne obawa przed naciskami ideologicznymi i wewnętrznymi sporami, szczególnie silnymi w naukach społecznych, a także zainteresowanie historyzmem poszczególnych uczonych. Kazimierz Moszyński np. łączył nadzieje z rozwijającym się w ZSRR, jak napisał, „historyzmem mono­ graficznym" (1958, s. 200). Zalecanym przedmiotem badań była historia kultury, od czasów najdawniejszych do najnowszych, badana przy pomocy metody tzw. konkretno-historycznej oraz kultura „mas ludowych", badana z punktu widzenia potrzeb budownictwa socjalistycznego. W praktyce realizowano prace o charak­ terze historycznym, z zakresu kultury materialnej, m.in. budownictwa wiejskie­ go oraz stosunków społecznych na wsi, prowadzone przez historyków bliskich etnografii (J. Burszta, B. Baranowski), a także nad kulturą ludową, przedstawia­ ną zarówno jako wynik procesu historycznego i źródło historyczne, jak i wartość kultury współczesnej, ważna dla społeczeństwa socjalistycznego. W tej ostatniej dziedzinie szczególnie rozwinęły się badania nad ludową twórczością artystycz­ ną, przede wszystkim plastyką ludową, prowadzone razem z historykami sztuki. Zintensyfikowane one zostały na skutek utworzenia w roku 1946 oddzielnego Państwowego Instytutu Badania Sztuki Ludowej i jego czasopisma „Polska Sztuka Ludowa". Jednocześnie żądano spreparowania sztuki ludowej i wie­ dzy o niej dla potrzeb propagandy. Józefowi Grabskiemu odebrano kierowanie Instytutem i redagowanie „Polskiej Sztuki Ludowej" oraz wyrzucono z pracy za wydanie potrójnego zeszytu nr 6-8 z 1948 roku pisma poświęconego lu­ dowej rzeźbie, malarstwu i drzeworytowi, a więc sztuce religijnej (Jackowski, Jot-Drużycki, Benedyktowicz 2000, s. 166; Jackowski 1995, s. 349). Podjęto także badania nad stosunkiem do pracy i kooperacją na wsi, kierowane przez K. Zawistowicz-Adamską (Zawistowicz-Adamska 1950/1951), przedstawione w wymienionym już memoriale etnografów z konferencji w Krakowie w roku 1951 jako wiążące się ściśle z organizowaniem „spółdzielni produkcyjnych na wsi" (Ocena... 1952, s. 628). Duży wysiłek skierowano na przygotowanie Polskiego Atlasu Etnograficz­ nego, który był głównym projektem badawczym tego okresu (Kłodnicki 2001, s. 237). Nie rozwinięto jeszcze wówczas szerzej postulowanych badań nad kul­ turą robotniczą. Utrzymano w obrębie etnografii zainteresowania społeczeństwami pozaeuropejskimi, określanymi mianem „społeczeństw pierwotnych" (Burszta, Kopczyńska-Jaworska 1982, s. 52). Badania terenowe nad tymi społeczeństwami, poza zupełnymi wyjątkami, były jednak niemożliwe. Potrzeba przyswojenia zasad materializmu dialektycznego i historycznego była oczywiście często wymieniana, �12 Z B I G N I E W JASIEWICZ tak w pouczeniach radzieckich, jak i deklaracjach naukowców polskich, oraz realizowana przez władze. Do programu studiów, w tym historii kultury materialnej, wprowadzono zaję­ cia z marksizmu-leninizmu, obsługiwane przez katedry podstaw marksizmu -leninizmu, powołane na uniwersytetach w roku akademickim 1950/51 na pod­ stawie wzorów radzieckich, dogmatycznie narzucanych (por. Dzięgiel 1998, s. 128-129). W badaniach i realizowanych programach studiów sprowadziła się ona jednakże do preferencji dla niektórych tematów badawczych (kultura ma­ terialna, stosunki klasowe, twórczość „ludu") i rytualnego w zasadzie cytowania prac klasyków marksizmu-leninizmu oraz etnografów radzieckich. Nie oznacza to, że nie było wówczas etnografów polskich przekonanych do wartości metody marksistowskiej. Od stosowania jej założeń odstręczał jednak brak wartościo­ wych wzorów jej wykorzystania w etnografii, prezentowanie jako dogmatu a także administracyjne jej narzucanie. Obawy budziła również odpowiedzial­ ność polityczna związana ze stosowaniem metod nauki radzieckiej czy choćby ich interpretowaniem. Przekonał się o tym Eugeniusz Frankowski, który w roku 1950, po ukazaniu się pracy Józefa Stalina W sprawie marksizmu w językoznaw­ stwie w ostatniej chwili z czasopisma „Slávia Antiqua" wycofał swój odbity już artykuł pt. „Mikołaj Marr i jego teorie naukowe" (Armon 2001, s. 327). Stosunek etnografów polskich do marksizmu-leninizmu dobrze charakteryzo­ wało stwierdzenie K. Moszyńskiego: „Wiele obiecują sobie [etnografowie polscy - Z.J.] po zapowiedzianym dziewięciotomowym zbiorowym wydawnic­ twie rosyjskim «Narody swiata», które, jak tuszę, wykaże w całej pełni jakie konkretne wyniki daje czysto materialistyczny kierunek etnograficznych badań" (Moszyński 1948, s. 228). Ważnym elementem wprowadzanego wzoru radzieckiego był krytyczny sto­ sunek do nauki zachodniej. W celu jego upowszechnienia publikowano tłuma­ czenia odpowiednich prac radzieckich, takich jak wspomniane już broszura LI. Potiechina i książka zbiorowa Anglo amerykańska etnografia w służbie impe­ rializmu. Szczególnym przedmiotem ataków był funkcjonalizm Bronisława Malinowskiego, jak pisano „kosmopolity, z pochodzenia Polaka" (Stęślicka 1954, s. 687). Do literatury tej, choć wspierana była pozytywnymi recenzjami naukow­ ców polskich, zresztą nie etnografów, zniechęcała przede wszystkim jednostron­ ność i język pełen inwektyw, przejęty z propagandy politycznej. Spośród pol­ skich omówień antropologii zachodniej godny uwagi jest artykuł Antoniny Kłoskowskiej „Psychologiczna orientacja współczesnej etnosocjologii amerykań­ skiej" (1951). I . Kałojewa, radziecki recenzent etnografii polskiej tego czasu, pozytywnie oceniała ukazanie się pracy A. Kłoskowskiej. Zarzucała jej jednak brak dostrzeżenia powiązania poglądów uczonych amerykańskich z ich klaso­ wym światopoglądem i rolą sług imperializmu (1954, s. 9). Ukryła jednocześnie, w sposób korzystny wówczas dla Antoniny Kłoskowskiej, jej w zasadzie pozy­ tywną ocenę poglądów B. Malinowskiego. Etnografowie polscy nie przyłączyli się do krytyki najnowszych kierunków antropologii zachodniej, po części z bra­ ku przekonania do takiej krytyki, a po części z braku o nich wiedzy. �13 ETNOLOGIA POLSKA PRZED R O K I E M 1956 Ze zrozumieniem w zasadzie przyjmowano zalecenie nauki radzieckiej uczest­ niczenia w rozwiązywaniu praktycznych problemów życia społecznego. Było ono bowiem bliskie przekonaniom utrwalonym w nauce polskiej. Natomiast gło­ szona zasada partyjności nauki, rozumiana nie tylko jako podporządkowanie się partii, ale również gwarancja uzyskania lepszych wyników badań naukowych, była już zaskoczeniem. O partyjności nauki pisano w omówieniach etnografii radzieckiej. Nie znam jednak jakiejkolwiek wypowiedzi etnografa polskiego, która by zachęcała do wprowadzenia zasady partyjności do etnografii. Czas Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej określany bywa przez niektórych ba­ daczy przemian ideowych i stosunków społecznych jako „zamrażarka historii". Bardziej odpowiada mi stanowisko dynamiczne. W latach 1945-1956 miała miejs­ ce najdalej idąca w dotychczasowej historii nauki polskiej próba uzależnienia jej od polityki, izolacja od nauki światowej i pauperyzacja środowiska uczonych. Rozbudowano jednak instytucje naukowe, zapoczątkowano niektóre ważne prace badawcze i wykształcono większą niż dotąd liczbę etnografów. Konsekwencją prób narzucenia marksizmu-leninizmu była ucieczka od rozważań teoretycznych i badań nad kulturą jako całością oraz schronienie się we w miarę bezpiecznej niszy studiów nad kulturą ludową, uprawianych historycznie lub morfologicznie. Przerwane zostały, prowadzone przed wojną, próby uprawiania etnologii opar­ tej na szkole kulturowo-historycznej (Stanisław Poniatowski), fenomenologii (Cezaria Baudoin de Courtenay Ehrenkreutz Jędrzejewiczowa), funkcjonalizmie (Józef Obrębski) i marksizmie (Ludwik Krzywicki). Pewne pożytki ze zwrotu ku historyzmowi pojawiły się dopiero po roku 1956, kiedy opracowywano regional­ ne monografie etnograficzno-historyczne i całościowe ujęcie etnografii Polski. Etnografia w Polsce nie została zamrożona a skierowana na tor boczny, z którego trudno było (i nadal jest) powrócić w główny nurt rozwoju etnologii i antropologii. LITERATURA Anglo amerykańska... 1952, Anglo amerykańska etnografia w służbie imperializmu, L I . Potiechin (red.), P a ń s t w o w e W y d a w n i c t w o N a u k o w e , Warszawa. A r m o n W. 2 0 0 1 , „ C z y t a ć samodzielnie i krytycznie dawne teksty". O d p o w i e d z i na pytania Z b i g n i e w a Jasiewicza, Lud, t. 85, s. 3 2 3 - 3 3 4 . Bieńkowski W. 2002, Jan S t a n i s ł a w B y s t r o ń ( 1 8 9 2 - 1 9 6 4 ) , [ w : ] E. F r y ś - P i e t r a s z k o w a , A . K o w a l s k a - L e w i c k a , A . Spiss (red.), Etnografowie i ludoznawcy polscy, t. 1, W y d a w n i c ­ two N a u k o w e D W N , K r a k ó w , s. 2 9 - 3 5 . B u r s z t a J., B . K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a 1982, Polish Ethnography after W o r l d War I I , Ethnos, t. 47, nr 1-2, s. 50-63. D a m r o s z J. 1996, Myśl teoretyczna w polskiej etnografii i etnologii w okresie {1945-1989), Warszawa. Dynovskij V. 1948, N a u č n y e raboty po etnografii i f o L k l o r u v P o l š e , Sovetskaja powojennym etnografija, n r 3 , s. 168-173. D z i ę g i e l L . 1998, Paradise in a Concrete Cage. Daily Life in Communist Poland. An Ethno­ logist 's View, Arcana, K r a k ó w . - 2002a, A n d r z e j W a l i g ó r s k i ( 1 9 0 8 - 1 9 7 4 ) , [ w : ] E. F r y ś - P i e t r a s z k o w a , A . K o w a l s k a -Lewicka, A . Spiss (red.), Etnografowie i ludoznawcy polscy, t. 1, W y d a w n i c t w o N a u k o ­ we D W N , K r a k ó w , s. 2 9 8 - 3 0 2 . �14 Z B I G N I E W JASIEWICZ - 2002b, Z perspektywy ucznia, [ w : ] B . G o ł ę b i o w s k i (red.), Autorytety polskie, Oficyna W y d a w n i c z a „ S t o p k a " , Ł o m ż a , s. 6 5 - 7 5 . G fajkowa] O. 1952, Konferencja e t n o g r a f ó w w K r a k o w i e , 1 7 - 1 9 . 0 2 . 1 9 5 1 , Lud, t. 39, s. 6 2 4 - 6 2 5 . Frankowska Historia M . 1973, Etnografia polska po I I w o j n i e ś w i a t o w e j , [ w : ] M . Terlecka (red.), etnografii Frankowski polskiej, Z a k ł a d N a r o d o w y i m . O s s o l i ń s k i c h , W r o c ł a w , s. 193-270. E. 1952, Etnografia radziecka, Lud, t. 39, s. 1-42. Jackowski A . 1995, Na skróty, Jackowski A . , J. J o t - D r u ż y c k i , W y d a w n i c t w o „ P o j e z i e r z e " , Sejny. Z. B e n e d y k t o w i c z Sztuka L u d o w a , [ w : ] L . S o k ó ł (red.), Instytut Sztuki Polskiej 2000, Konteksty. Akademii Polska Nauk, W y d a w n i c ­ t w o Polskiego Instytutu Sztuki P A N , Warszawa, s. 1 6 5 - 1 7 1 . Jasiewicz Z., M. Rieszetow 2003, Korespondencja między Adamem Fischerem a D y m i t r e m K o n s t a n t y n o w i c z e m Zieleninem. Z m a t e r i a ł ó w A r c h i w u m N a u k o w e g o P o l ­ skiego Towarzystwa Ludoznawczego Petersburgu, Etnografia Jasiewicz Polska, Z., D . S l a t t e r y i A r c h i w u m Rosyjskiej A k a d e m i i N a u k w Sankt t. 47, nr 1-2, s. 3 1 - 4 7 . (1995), Etnography and anthropology. The case o f Polish ethnology, [ w : ] H.F. Vermeulen, A . A . Roldan (red.), Fieldwork the History Kaloeva of European and Footnotes. Studies in Routledge, L o n d o n and N e w York, s. 1 8 4 - 2 0 1 . I . A . (1951), E t n o g r a f i č e s k a j a rabota v n a r o d n o - d e m o k r a t i č e s k o j P o l š e v 1945-1950 godach, Sovetskaja - Anthropology, étnografija, nr 3, s. 1 8 5 - 1 9 1 . 1953, Pervyj kongress pol'skoj nauki i pol'skaja é t n o g r a f i j a , Sovetskaja étnografija, n r 4 , s. 137-145. - 1954, Pierwszy Kongres N a u k i Polskiej i polska etnografia. Archiwum Etnograficznego Specjalny dodatek do nr 6, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, P o z n a ń . К ł o d n i с к i Z . 2 0 0 1 , Polski Atlas Etnograficzny - historia, stan obecny i perspektywy, Lud, t. 85, s. 2 3 7 - 2 7 5 . Kłoskowska A . 1951, Psychologiczna orientacja w s p ó ł c z e s n e j etnosocjologii a m e r y k a ń ­ skiej, Przegląd Nauk Historycznych К op сzу ń sк a-J aw orsк a i Społecznych, t. 1, s. 2 6 3 - 2 9 8 . B . 2002, K a z i m i e r a Z a w i s t o w i c z ( 1 8 9 7 - 1 9 8 4 ) , [ w : ] E. F r y ś - -Pietraszkowa, A . K o w a l s k a - L e w i c k a , A . Spiss (red.), Etnografowie i ludoznawcy polscy, t. 1, W y d a w n i c t w o N a u k o w e D W N , K r a k ó w , s. 314-319. Kulczycki J. 1951, Pozycja e w o l u c j o n i z m u w g ł ó w n y c h kierunkach etnologii i archeologii, Myśl - Współczesna, metodologicznych nr 2, s. 2 0 1 - 2 2 9 . 1952, Recenzja z k s i ą ż k i „ A n g l o - a m e r y k a ń s k a etnografia w s ł u ż b i e i m p e r i a l i z m u " , Życie Nauki, t. 7, nr 5, s. 133-153. Kutrzeba-Pojnarowa A . 1995, „ E t n o l o g i a jest zawsze j a k b y i n statu nascendi...". Odpo­ w i e d z i na pytania Z b i g n i e w a Jasiewicza, Lud, t. 78, s. 3 9 6 - 4 2 7 . L u t у ń s к i J. 1950, O radzieckiej etnografii, Wiedza i Życie, - łecznych, - nr 1, s. 8 0 - 8 7 . 1951, Problemy i metody etnografii radzieckiej, Przegląd Nauk Historycznych i Spo­ t. 1, s. 2 9 8 - 3 2 7 . 1956, Ewolucjonizm w etnologii anglosaskiej a etnografia radziecka, Z a k ł a d i m . Osso­ l i ń s k i c h we W r o c ł a w i u , Ł ó d ź . - 1990, Nauka i polskie problemy Komentarz socjologa, P a ń s t w o w y Instytut W y d a w n i c z y , Warszawa. Maj ewski K . 1953, Historia k u l t u r y materialnej, Kwartalnik Historii Kultury Materialnej, t. l , n r 1-2, s. 3-24. Moszyński - 1958, K . 1948, Stan i zadania etnografii polskiej, Lud, t. 38, s. 2 1 0 - 2 2 8 . Człowiek. Wstęp do etnografii powszechnej i etnologii, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław. Nowe d r o g i . . . 1953, N o w e drogi etnografii radzieckiej, Archiwum Ocena... Etnograficzne, t. 6. 1952, Ocena dorobku polskiej etnografii i etnologii z p u n k t u w i d z e n i a p o s t ę p o w e j m y ś l i s p o ł e c z n e j , Lud, t. 39, s. 626-629. �15 ETNOLOGIA POLSKA PRZED R O K I E M 1956 Potiechin L I . 1949, Funkcjonalna s z k o ł a etnografii w s ł u ż b i e brytyjskiego i m p e r i a l i z m u , Biblioteczka Rieszetow Naukowa Po Prostu, A . M . , Z. J a s i e w i c z nr 14. 2 0 0 1 , Korespondencja K a z i m i e r z a M o s z y ń s k i e g o z D y ­ m i t r e m K o n s t a n t y n o w i c z e m Z i e l e n i n e m . Z m a t e r i a ł ó w A r c h i w u m Rosyjskiej A k a d e m i i N a u k w Sankt Petersburgu, Lud, t. 85, s. 277-288. Robotycki Cz. 1995, A n t r o p o l o g i a k u l t u r y w Polsce - projekt urzeczywistniony, Lud, t. 78, s. 2 2 7 - 2 4 3 . Rosochacka E. 1982, Kolekcja skiego jako źródło do badań Włodzimierza Kulczyckiego nad kobiernictwem w zbiorach orientalnym, Muzeum Tatrzań­ maszynopis pracy magister­ skiej w Instytucie E t n o l o g i i i A n t r o p o l o g i i K u l t u r o w e j U A M . Stęślicka W. 1954, Recenzja z k s i ą ż k i „ A n g l o - a m e r y k a ń s k a etnografia w s ł u ż b i e i m p e r i a l i z ­ m u " , Przegląd Szacki Antropologiczny, t. 20, s. 686-689. J. 1995, W s t ą p : K r ó t k a historia socjologii polskiej, [ w : ] J. Szacki (red.) Sto lat logii polskiej, Wincławski socjo­ W y d a w n i c t w o N a u k o w e P W N , Warszawa, s. 11-119. W. 1998, C h a ł a s i ń s k i Józef, [ w : ] Encyklopedia socjologii, t. 1, O f i c y n a N a u k o ­ w a , Warszawa, s. 7 3 - 7 6 . Zawistowicz-Adamska l u d o w y c h , Prace K . 1950/1951, Pomoc wzajemna i w s p ó ł d z i a ł a n i e w kulturach i Materiały Etnograficzne, t. 8/9, s. 1-151. ZBIGNIEW JASIEWICZ P O L I S H E T H N O L O G Y I N 1945-1956 A N D ITS RESPONSE TO I N T R O D U C I N G S O V I E T PATTERNS TO P O L I S H SCIENCE Summary The Polish state w h i c h emerged after the I I W W became dependent on the Soviet U n i o n . One o f the effects o f that new political order was that Soviet patterns and models were introduced to Polish academic research, i n c l u d i n g ethnology. I n the article the author is presenting: 1. The general situation i n the country, i n academic life, especially i n ethnology. 2. M o d e l s imposed upon Polish ethnology by the Soviet academic institutions. Mechanisms o f their i n t r o d u c i n g and adaptation. 3. The consequence o f the introduction o f the Soviet patterns. The study is based on different source material: scientific publications, both Polish and Rus­ sian, conversations w i t h Polish ethnologists, but also the author's o w n memories from his univer­ sity years. The Soviet models and patterns introduced into Polish ethnology concerned: 1. The name o f the discipline, its main subject, assumptions and research methods. 2. The structure o f academic life and higher education system. 3. The attitude to and relationships w i t h the western ethnology and anthropology. 4. The function o f ethnology. The author stated that i n the history o f Polish ethnology the attempt at subordinating it to p o l i ­ tics and isolating from the w o r l d social sciences had never gone as far as i n the years 1945-1956 Nevertheless Polish scientific institutions were developing and some important research projects were initiated then. The number o f ethnographers educated w i t h i n that period was greater than it had been before. I n academic w o r k , imposing the M a r x i s t - L e n i n i s t approach resulted in the escape from theoretical deliberation and studies on culture as a whole. Polish ethnographers found a safe niche i n studies o f f o l k culture and folklore instead. Such were the circumstances w h i c h had long-lasting effect on the development o f Polish ethnology i n the subsequent years. Translated by Anna Kuczyńska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a23002c12cc60d13a73d1e7183bfcd3f.pdf f7c60028ca2c73bb61eb1f7ed06b96cb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1739 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1610 Title A name given to the resource Artykuły recenzyjne, recenzje i omówienia / ETNOGRAFIA POLSKA 2003 t.47 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2003 t.47, s.325-346 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ARTYKUŁY R E C E N Z Y J N E , R E C E N Z J E I OMÓWIENIA „Etnografia Polska", t. X L V I I : 2003, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 DAGNOSŁAW DEMSKI MAŁŻEŃSTWA RADŻPUCKIE JAKO ŹRÓDŁO D O B A D A Ń S I E C I R E L A C J I S P O Ł E C Z N Y C H W R A D Ż A S T A N I E W X V - X V I I w. The M e r t i y o Rathors o f M e r t o , Rajasthan. Select Translations Bearing on the H i s t o r y o f a Rajput Family, 1462-1660, Richard D . Saran, N o r m a n P. Ziegler (red.), A n n A r b o r 2 0 0 1 , t. 1-2 Jest to j e d n a z n i e w i e l u w s p ó ł c z e s n y c h k s i ą ż e k p o ś w i ę c o n y c h tradycji r a d ż p u c k i e j p ó ł n o c ­ nych I n d i i , (Rudolph 1963; D.Sharma 1966; G.Sharma 1968, 1970; Fox 1971; K o l f f 1992; Singhji 1994; H a r l a n 1992), t y m cenniejsza, że k r ą g tej tradycji stanowi w a ż n y segment k u l t u r y h i n d u i ­ stycznej, o d z n a c z a j ą c y s i ę w i e l o m a o d r ę b n y m i , t y p o w y m i dla tej w a r s t w y l u d n o ś c i cechami. P o m i m o w z m o ż o n e g o w ostatnich latach zainteresowania i n n y m i ź r ó d ł a m i h i s t o r i i i k u l t u r y R a d ż p u t ó w , do tej pory s i ę g a l i ś m y p r z e w a ż n i e do klasycznej literatury rodem z okresu k o l o n i i bry­ tyjskiej (Tod 1899). B y ć m o ż e ta praca b ę d z i e p o c z ą t k i e m nowej fali s t u d i ó w p o ś w i ę c o n y c h t e m a t o w i r a d ż p u c k i e j wersji k u l t u r y indyjskiej. N a p r z e ł o m i e X V - X V I w. f u n k c j o n o w a ł y j u ż silne p a ń s t w a r a d ż p u c k i e w t y m rejonie p ó ł ­ n o c n y c h I n d i i . D o najsilniejszych z n i c h n a l e ż a ł y k r ó l e s t w a r z ą d z o n e przez k i l k a w y b i t n y c h r o d ó w : M e w a r ze s t o l i c ą w U d a i p u r i Chitor (pod panowaniem Sisodiyo Gahlot), M a r w a r z g ł ó w ­ n y m i o ś r o d k a m i w Jodhpur i Bikaner, oraz m n i e j s z y m i , np. w M e r t a ( w r ę k a c h rodu Rathor) oraz Jaisalmer (pod panowaniem r o d u B h a t t i ) , Amber/Dhundhar, c z y l i dzisiejszy Jaipur (pod k o n t r o l ą rodu K a c h v a h o ) oraz B u n d i (pod w o d z ą rodu Hado C a u h a n ó w ) . Mniejsze p a ń s t w a b y ł y opa­ nowane przez inne rody: Sirohi, Pali, Sanchor ( D e v r o , Sonagaro i Sanchoro Cauhan), Barmer, Pungal (Rathor), Dungarpur, Vamsvalo (Aharo Gahlot), Amarsar, Sikargadh (Sekhavat Kachvaho) i Bandhavgadh (Vaghelo Solanki). Poza granicami w s p ó ł c z e s n e g o R a d ż a s t a n u z n a l a z ł y się silne p a ń s t w a : G w a l i o r (Kachvaho) w dzisiejszym stanie Madhja Pradesz i U m a r k o t (Sodho Panwar) w p a k i s t a ń s k i m Sindzie. K s i ą ż k a ta jest t ł u m a c z e n i e m na j ę z y k angielski starych k r o n i k k s i ą ż ę c e g o r o d u Rathor z M e r t a , m ł o d s z e j l i n i i k r ó l e w s k i e g o rodu z Jodhpur w R a d ż a s t a n i e . A u t o r z y pracy p r z e t ł u m a ­ c z y l i w c a ł o ś c i k r o n i k ę (vigat) oraz fragmenty k r o n i k (khyat i Aitihasik Batam), obejmujące X V - X V T I w. D u ż a w a r t o ś ć przedstawionej p u b l i k a c j i w y n i k a z a r ó w n o z bogactwa m a t e r i a ł u , j a k i sposobu j e g o prezentacji. D z i ę k i temu poszerza się r ó w n i e ż k r ą g jej c z y t e l n i k ó w - i n d o l o g ó w , h i s t o r y k ó w , h i s t o r y k ó w ś r e d n i o w i e c z a , badaczy m i l i t a r i ó w , a n t r o p o l o g ó w , czy g e n e a l o g ó w . M a t e r i a ł z o s t a ł u p o r z ą d k o w a n y w taki s p o s ó b , by o d d z i e l i ć od siebie fragmenty odmienne pod w z g l ę d e m t r e ś c i i formy. Najbardziej i n t e r e s u j ą c e i godne u w a g i s ą - u ł o ż o n e w k o l e j n o ś c i prezentowania - organizacja s p o ł e c z n a R a d ż p u t ó w , lista s u k c e s o r ó w r o d u , chronologia w y d a ­ r z e ń , t ł u m a c z e n i a k r o n i k r a d ż p u c k i c h ( I tom). R ó w n i e interesujące i n i e z b ę d n e o k a z a ł y się dodatki r o z j a ś n i a j ą c e kontekst d z i e j ó w rodu w postaci a n e k s ó w , np. s ł o w n i k p o j ę ć charakterystycznych dla tego ś r o d o w i s k a k u l t u r o w e g o i czasu. Poza t y m listy w o j o w n i k ó w p o l e g ł y c h w b i t w i e , tak istotne dla r a d ż p u c k i e g o widzenia ś w i a t a , g d y ż tego rodzaju „ l i s t y p o l e g ł y c h na polu b i t w y " , w y r y t e na kamieniach s t o j ą c y c h w p o b l i ż u k a ż d e j r a d ż p u c k i e j w s i , spotykamy jeszcze dzisiaj. W d r u g i m tomie autorzy p r e z e n t u j ą listy m a ł ż e ń s t w i c z ł o n k ó w rodu k r ó l e w s k i e g o z Jodhpur i M e r t a , n a s t ę p n i e d o ś ć s z c z e g ó ł o w e noty biograficzne przedstawicieli k i l k u g ł ó w n y c h r o d ó w r a d ż p u c k i c h ( B h a t t i , Cauhan, Gahlot, Kachvaho, Panwar i Rathor), a t a k ż e skoligaconych z n i m i rodzin m u z u ł m a ń s k i c h (Khanzada K h a n ) i kast z w i ą z a n y c h z a d m i n i s t r o w a n i e m r o d ó w R a d ż p u ­ t ó w Rathor (Bhandari, M u m h a t o , Pancholi). S ą one bogatym ź r ó d ł e m do rekonstrukcji i analizy �326 A R T Y K U Ł Y RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A istoty, i m e c h a n i z m ó w budowania a l i a n s ó w m i ę d z y r o d a m i , a t a k ż e d z i e j ó w p o s z c z e g ó l n y c h d y ­ nastii. T o m I I u z u p e ł n i a fragment p o ś w i ę c o n y t e r m i n o l o g i i z w i ą z k ó w p o k r e w i e ń s t w a w R a d ż a stanie. Z a ł ą c z o n e na z a k o ń c z e n i e indeksy nazwisk postaci oraz nazw m i e j s c o w o ś c i ułatwiają poruszanie s i ę po tej obszernej p u b l i k a c j i . Razem praca l i c z y ponad 800 stron r ó ż n o r o d n e g o materiału dotyczącego kultury radżpuckiej. K i m s ą R a d ż p u c i ? Formalnie zaliczani s ą do jednej z w a r s t w ( w a r n ) h i n d u i z m u - k s z a t r i j ó w - w a r s t w y w o j o w n i k ó w i w ł a d c ó w . Z w y k l e p o m i j a s i ę fakt, ż e hinduistyczny m o d e l w a r n o w y - b r a m i n i , kszatrijowie, k u p c y i siudrowie lub p i ą t a warna „ n i e d o t y k a l n i " - o b o w i ą z y w a ł w r ó ż ­ nych c z ę ś c i a c h I n d i i , n a k ł a d a j ą c się na regionalne tradycje. W w y n i k u tego procesu o g ó l n o i n d y j s k i wzorzec u l e g a ł m o d y f i k a c j o m p o d w p ł y w e m adaptacji do regionalnych w a r u n k ó w . N a j l e p s z y m tego p r z y k ł a d e m s ą p ó ł n o c n o - z a c h o d n i e Indie, gdzie p o d z i a ł na cztery w a r s t w y s p o ł e c z n e n a ł o ­ ż y ł s i ę na d ł u g ą t r a d y c j ę l u d ó w k o c z o w n i c z y c h i pasterskich, f u n k c j o n u j ą c y c h na t y m terenie. L u d n o ś ć o b s z a r ó w , w k t ó r y c h p r z e w a ż a ł y stepy, n i e u ż y t k i i pastwiska, ż y ł a z w y k l e w p ł y n n y c h grupach z a j m u j ą c y c h s i ę pasterstwem lub ł u p i e n i e m innych. L u d y te b y ł y r u c h l i w e , zbrojne, dosko­ nale a d a p t u j ą c e s i ę do n o w y c h w a r u n k ó w , d z i e l ą c s i ę na mniejsze jednostki s p o ł e c z n e , kiedy i c h r u c h l i w o ś ć słabła. C h a r a k t e r y z o w a ł a j e e l a s t y c z n o ś ć , z m i e n n o ś ć , kult wodza, w z g l ę d n a r ó w n o ś ć m i ę d z y c z ł o n k a m i , otwarty status, a przede w s z y s t k i m z d o l n o ś ć do zawierania sojuszy, potwierdza­ nych kontraktami m a ł ż e ń s k i m i . T y p o w ą s t r u k t u r ą takiej „ h o r d y " b y ł o biradari, c z y l i braterstwo, w s p ó l n o t a ł ą c z ą c a m ę s k i c h p o t o m k ó w braci p o c h o d z ą c y c h od jednego przodka, t a k ż e braci ojca. Funkcjonowanie w k r ę g u grup k r e w n i a c z y c h i s o j u s z n i k ó w , w y k s z t a ł c i ł o postrzeganie ś w i a t a z perspektywy p ł y n n e g o p o d z i a ł u na grupy o r ó w n y m statusie. I c h granice w y z n a c z a ł y w i ę z y sojuszy m i ę d z y t y m i grupami lub w r o g o ś ć wobec i n n y c h , z k t ó r y m i nie z a m k n i ę t o jeszcze sta­ r y c h s p o r ó w (vair). Ś w i a t w i d z i a n y w tych kategoriach r ó ż n i ł s i ę od klasycznej koncepcji czte­ rech s t a n ó w ( w a r n ) h i n d u i s t y c z n y c h , k t ó r y c h granic nie m o ż n a p r z e k r o c z y ć , charakterystyczny dla m y ś l i b r a m i ń s k i e j . S t ą d w i e l e t y p o w o hinduistycznych instytucji j a k kasty, system j a d ź m a n a , zasady ż y w i e n i a , z n a l a z ł y s w ó j w y r a z nieco odmienny od b r a m i ń s k i e g o m o d e l u . A u t o r z y k s i ą ż k i p o d e j m u j ą w ą t e k p o s t ę p u j ą c e j e w o l u c j i R a d ż p u t ó w od stanu koczowniczej hordy, a d a p t u j ą c e j s i ę do z m i e n i a j ą ­ cego s i ę otoczenia - do etapu grupy p a n u j ą c e j na s w o i m t e r y t o r i u m . P r z y j ę t e przez n i c h r a m y czasowe s ą w ł a ś c i w e - p o c z ą t e k istnienia R a d ż p u t ó w i formowanie s i ę tej w a r s t w y na zachod­ n i c h o b r z e ż a c h I n d i i to V I I I - X I I w. n.e. D r u g i okres, ś r o d k o w y , przypada na X V I I - pocz. X V I I I w . , c z y l i do m o m e n t u upadku dynastii m o g o l s k i e j . Ostatni okres i c h ś w i e t n o ś c i n a s t ą p i ł k i e d y indyjskie k s i ę s t w a feudalne z n a l a z ł y s i ę pod panowaniem b r y t y j s k i m oraz obejmuje czasy po uzyskaniu n i e p o d l e g ł o ś c i przez Indie. S k ą d w y w o d z ą s i ę R a d ż p u c i ? Istnieje k i l k a teorii na temat i c h pochodzenia. P r z e w a ż a p o g l ą d o i c h c u d z o z i e m s k i c h korzeniach, ł ą c z ą c y c h i c h z l u d n o ś c i ą S a k ó w ( S c y t o w i e ) , K u s z a n ó w , G u r d ż a r ó w , a nawet S o g d y j c z y k ó w p r z y b y ł y c h z A z j i Centralnej. Wskazuje s i ę r ó w n i e ż na po­ chodzenie miejscowe, plemienne R a d ż p u t ó w . W p u b l i k a c j i autorzy p r e z e n t u j ą j e d n ą z g a ł ę z i w i e l k i e g o r o d u r a d ż p u c k i e g o - Mertiyo R a t h o r ó w z R a d ż a s t a n u . M e r t i y o s t a n o w i ą b o c z n ą l i n i ę k r ó l e w s k i e j l i n i i z Jodhpur, o d d z i e l o n ą w s z ó s t y m p o k o l e n i u R a t h o r ó w , od s y n ó w w ł a d c y Jodha - z a ł o ż y c i e l a miasta Jodhpur. B r a c i a D u d a i Varsingh nie n a l e ż e l i do l i n i i s u k c e s o r ó w w ł a d z y i c h ojca, p o n i e w a ż b y l i synami czwartej ż o n y w ł a d c y . W zamian za z o b o w i ą z a n i e wsparcia a r m i i w ł a d c y na w y p a d e k wojny, otrzymali n o w e tereny do zasiedlenia. W ten s p o s ó b M e r t i y o Rathor u f o r m o w a l i o d r ę b n e bractwo (birada­ r i ) , p o w i ą z a n e w i ę z a m i p o k r e w i e ń s t w a z l i n i ą k r ó l e w s k ą z Jodhpur oraz z i n n y m i b r a c t w a m i n a l e ż ą c y m i do r o d u Rathor w R a d ż a s t a n i e . Prezentowana w pracy l i n i a w ł a d c ó w z Jodhpur o b j ę ł a 13 p o k o l e ń , w y w o d z ą c y c h s i ę od w s p ó l n e g o przodka Rav Salkho, k t ó r y o t r z y m a ł numer 1 - 1 . N a j w i ę k s z y w ł a d c a Jodha ( 5 - 1 ) - z a ł o ż y c i e l miasta Jodhpur p r z y p a d ł na 5 pokolenie i r z ą d z i ł w I I p o ł o w i e X V w. Ostatni w ł a d c a ( 1 3 - 1 ) n a l e ż a ł do 13 pokolenia i u m a r ł w I I p o ł o w i e X V I I w. Specyficzny s p o s ó b prezentacji tej pracy pokazuje, j a k cennym ź r ó d ł e m dla b a d a ń k u l t u r y s ą k r o n i k i rodowe. C a ł y I t o m pracy jest bardzo i n t e r e s u j ą c y m i n i o s ą c y m d u ż ą w i e d z ę o m ó w i e n i e m �ARTYKUŁY RECENZYJNE, 327 RECENZJE I O M Ó W I E N I A w a ż k i c h dla tego k r ę g u tradycji cech k u l t u r o w y c h . To jedna z najlepszych prac na temat k u l t u r y r a d ż p u c k i e j p o w s t a ł a w ostatnich latach. Obejmuje o m ó w i e n i e struktury s p o ł e c z n e j , e l e m e n t ó w obyczaju r a d ż p u c k i e g o , k t ó r y jest s z c z e g ó l n i e i n t e r e s u j ą c y , g d y ż dotyczy d w o r u , zasad po­ k r e w i e ń s t w a , poza t y m w y m i e n i a l i s t y z w i ą z a n y c h z d w o r e m u r z ę d n i k ó w itp. P r z e m y ś l e n i a te w y n i k a j ą z analizy t ł u m a c z e ń n i e k t ó r y c h f r a g m e n t ó w ś r e d n i o w i e c z n y c h k r o n i k tego r o d u , z lat 1462-1660. S ą to n i e z b ę d n e elementy do rekonstrukcji ś w i a t a R a d ż p u t ó w z tego okresu. Sama publikacja k r o n i k m o ż e stać się ź r ó d ł e m dla analiz tego s p o ł e c z e ń s t w a i j e g o kultury. M a m t u na m y ś l i t e r m i n o l o g i ę p o k r e w i e ń s t w a , sieć relacji s p o ł e c z n y c h R a d ż p u t ó w , w i d o c z n y c h na podstawie zawieranych przez w ł a d c ó w m a ł ż e ń s t w , oraz odzwierciedlenie t y c h relacji w prze­ strzeni. C h c ę p r z e d s t a w i ć te trzy elementy - sieci relacji, p o l i t y k ę a l i a n s ó w i m a ł ż e ń s t w - oraz ziemie lub terytoria, w y k o r z y s t u j ą c m a t e r i a ł y zawarte w opublikowanej kronice. W s p o ł e c z e ń s t w i e z ł o ż o n y m , j a k i m jest cywilizacja indyjska, jednostka i grupa u w i k ł a n e s ą w w i e l e poprzeplatanych ze s o b ą k r ę g ó w szerszego z a s i ę g u i sieci relacji, t w o r z ą c y c h p o ł ą c z e n i a m i ę d z y r ó ż n y m i sferami ż y c i a , gospodarki, k u l t u r y i t d . Sprowadzenie r z e c z y w i s t o ś c i w y z n a w ­ c ó w h i n d u i z m u do kasty jest d u ż y m uproszczeniem, s z c z e g ó l n i e w p r z y p a d k u R a d ż p u t ó w . Jed­ nostka funkcjonuje w grupach r o d o w y c h i terytorialnych, k t ó r y c h granice s ą jasno zdefiniowane. W p r z e c i w i e ń s t w i e do grup, sieci relacji c h a r a k t e r y z u j ą s i ę przekraczaniem s z t y w n y c h granic: t e r y t o r i a l n y c h , p o k r e w i e ń s t w a , czy klas s p o ł e c z n y c h . W ś w i e c i e k u l t u r y r a d ż p u c k i e j istotne znaczenie ma co najmniej k i l k a r o d z a j ó w sieci relacji: p o k r e w i e ń s t w a i p o w i n o w a c t w a , polityczna, ekonomiczna, handlowa, rytualna. Pierwsza z n i c h ( s i e ć relacji p o k r e w i e ń s t w a ) wyznaczana b y ł a przez zawieranie m a ł ż e ń s t w oraz t o w a r z y s z ą c e temu strategie, m a j ą c e na uwadze istotne dla rodu alianse polityczne. D z i ę k i temu p o w s t a ł y z ł o ­ ż o n e wzajemne p o w i ą z a n i a , w y n i k a j ą c e z p o w s t a ł y c h u k ł a d ó w w p o k o l e n i u ojca w ł a d c y , j e g o w ł a s n y c h z w i ą z k ó w oraz z relacji n a s t ę p c y tronu i r o d z e ń s t w a . S i e ć relacji p o l i t y c z n y c h , p o w i ą z a n a z d ł u g o f a l o w ą p o l i t y k ą d y n a s t y c z n ą r o d u , b y ł a r ó w n o ­ c z e ś n i e obrazem r o z ł o ż e n i a siły i w ł a d z y w danym regionie, w i ę k s z y m n i ż k s i ę s t w o . Relacje tego rodzaju c z ę s t o p r z e k r a c z a ł y t a k ż e granice s p o ł e c z n o ś c i , kast i w y z n a ń . S i e ć relacji e k o n o m i c z n y c h z w i ą z a n a b y ł a z p r z e p ł y w e m t o w a r ó w i u s ł u g oraz r e g u l u j ą c y c h j e decyzji. W p r z y p a d k u k s i ę s t w r a d ż p u c k i c h m i a ł y one bardziej lokalny, w e w n ę t r z n y charakter w z w i ą z k u z feudalnym systemem w y m i a n y k o n c e n t r u j ą c y m się w o k ó ł dworu. Pewien w p ł y w na te relacje m i a ł y szlaki handlowe p r z e c h o d z ą c e przez terytorium danego k s i ę s t w a . W z a l e ż n o ś c i od dogodnego p o ł o ż e n i a na g ł ó w n y c h szlakach handlowych, znaczenie tego rodzaju sieci w z r a s t a ł o . O s o b n ą s i e c i ą relacji s ą p o w i ą z a n i a rytualno-religijne. N a t y m p o z i o m i e w y r a ź n a staje s i ę p r z y n a l e ż n o ś ć p a ń s t w r a d ż p u c k i c h do c y w i l i z a c j i indyjskiej i h i n d u i z m u . P o w i ą z a n i a rytualne p o l e g a j ą na z w i ą z k a c h z p e w n y m i sektami h i n d u i s t y c z n y m i (Nath, Gosain), t a k ż e na podejmo­ w a n i u w y p r a w w ramach indyjskiego systemu o ś r o d k ó w p i e l g r z y m k o w y c h . D l a Radżputów s z c z e g ó l n i e istotne b y ł y m i e j s c o w o ś c i p i e l g r z y m k o w e H a r d w a r nad Gangesem i D w a r k a u za­ chodnich w y b r z e ż y G u d ż a r a t u . C z y m jest p o k r e w i e ń s t w o ? J e ś l i jest to zasada o r g a n i z u j ą c a w s p ó ł ż y c i e s p o ł e c z n e (Szynkiew i c z 1992), to w kulturze r a d ż p u c k i e j przybiera ona n a s t ę p u j ą c ą f o r m ę - pochodzenie od w s p ó l ­ nego przodka, o b o w i ą z u j e t e ż w s p ó l n o t a gospodarcza oraz z w i ą z k i z c z ł o n k a m i grupy, z k t ó r e j p o c h o d z i ł a matka lub inne kobiety. R e g u ł y te u w i d a c z n i a j ą p r z e s t r z e ń m o ż l i w y c h związków i relacji, co m o ż e m y n a z w a ć polem p o k r e w i e ń s t w a . M o ż n a j e o p i s a ć przez takie parametry j a k z a s i ę g , o b o w i ą z u j ą c e r e g u ł y oraz mechanizmy powstawania i p r z e k s z t a ł c a n i a tego pola. N a u w a g ę z a s ł u g u j e s z c z e g ó l n i e staranne przytoczenie przez a u t o r ó w w y s t ę p u j ą c e j w prze­ kazach r a d ż p u c k i c h ś r e d n i o w i e c z n e j t e r m i n o l o g i i p o k r e w i e ń s t w a . W i e m y , j a k i e p r o b l e m y stwa­ rza rekonstrukcja takich danych w terenie, gdzie stosowanie p o j ę ć wydaje s i ę b y ć d o w o l n e , a c z ę s t o z m i e n i a j ą s i ę one pod w p ł y w e m r ó ż n y c h c z y n n i k ó w z e w n ę t r z n y c h . N i e t y l k o z r ó ż n i ­ cowanie t e r m i n o l o g i i jest istotne, ale t a k ż e odmienne pole semantyczne tych p o j ę ć . R ó d r a d ż p u c k i s t a n o w i ł w s p ó l n o t ę e g z o g a m i c z n ą . Ten rodzaj w s p ó l n o t y pochodzeniowej m i a ł dla R a d ż p u t ó w istotne znaczenie. W y r a ż a ł s i ę w symbolice, np. j e d n a nazwa r o d u , w ł a d z a nad o k r e ś l o n y m t e r y t o r i u m lub posiadanie n a d z i a ł u z i e m i , posiadanie fortu-stolicy, k u l t b o g i n i �328 A R T Y K U Ł Y RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A o p i e k u ń c z e j ( k u l a devi) oraz ś w i a d o m o ś ć w s p ó l n e g o przodka i m i t u pochodzeniowego. Z g o d n i e z z a s a d ą i m odleglejszy przodek, t y m liczniejsza grupa ( S z y n k i e w i c z 1992, s. 135), r a d ż p u c k i r ó d l i c z y ł kilkaset lub k i l k a d z i e s i ą t t y s i ę c y o s ó b . R ó d s t a n o w i ł n a d r z ę d n ą k a t e g o r i ą ł ą c z ą c ą R a d ż p u t ó w o nazwisku Rathor. N i e wszyscy z n i c h b y l i ze s o b ą spokrewnieni. W relacje m i ę d z y s o b ą w c h o d z i l i c i , k t ó r z y m i e s z k a l i w t y m sa­ m y m regionie. R a d ż p u c i żyli w bractwach (biradari), s t a n o w i ą c y c h w s p ó l n o t ę pochodzenia od jednego przodka. W podanym okresie autorzy w y l i c z a j ą 20 g ł ó w n y c h bractw (biradari) w k r ę g u samego rodu R a t h o r ó w . W i ę k s z o ś ć z nich n o s i ł a nazwy od imienia przodka, k t ó r e g o u w a ż a l i za z a ł o ż y c i e l a brac­ twa. Jeśli oddzielenie n a s t ą p i ł o na skutek zasiedlenia nowej ziemi, nazwa p o c h o d z i ł a od nazwy geograficznej, np. M e r t i y o . W y n i k a z tego, ż e s p o ś r ó d 20 biradari p r z e w a ż a j ą te, o d w o ł u j ą c e s i ę do p r z o d k ó w braci z s z ó s t e g o pokolenia l i n i i k r ó l e w s k i e j z Jodhpur, s ą linie m ł o d s z e (7 i 8 pokolenie) i starsze (2, 3 lub 5 pokolenie). W sojuszach z n a l a z ł y s i ę stare rody R a t h o r ó w , nie m a j ą c e w s p ó l ­ nych p r z o d k ó w z w ł a d c a m i Jodhpur. Te dane ś w i a d c z ą o dynamice p o d z i a ł ó w rodu. Z u p ł y w e m czasu dziedziczenie n a s t ę p u j e w l i n i i k r ó l e w s k i e j , t y l k o n a s t ę p c a tronu o t r z y m y w a ł tytuł, fort i w i ę k s z o ś ć ziem. Jego m ł o d s i bracia o t r z y m y w a l i n a d z i a ł y ziemi. L i n i a k r ó l e w s k a p o z o s t a w a ł a jedna, rosła natomiast liczba l i n i i m ł o d s z y c h i biradari, u t r z y m u j ą c y c h s i ę na swojej ziemi. R o d y r a d ż p u c k i e , s z c z e g ó l n i e linie senioralne b y ł y czasem ograniczone potencjalnymi m o ż ­ l i w o ś c i a m i sojuszy m a ł ż e ń s k i c h . S t ą d rola r e g u ł y hipergamii w takich strategiach. Bez m o ż l i w o ­ ści dziedziczenia f u n k c j o n o w a ł o potomstwo z nieprawego ł o ż a . Jednak znamy w y j ą t k i w historii K a c z h u , k i e d y to dziecko z takiego m a ł ż e ń s t w a - Godji - z o s t a w a ł o n a s t ę p c ą tronu. Genealogia o d g r y w a w a ż n ą r o l ę p o r z ą d k u j ą c wszystkie o d ł a m y r o d ó w , dostarcza t e ż informacji o kierunkach p o k r e w i e ń s t w a i sposobach jego zorganizowania ( S z y n k i e w i c z 1992, s. 68). Genealogia stanowi w z ó r do n a ś l a d o w a n i a . Rody m a j ą s z c z e g ó l n e znaczenie dla R a d ż p u t ó w , k a ż d y z nich podtrzymuje t r a d y c y j n ą n a z w ę . O d p o w i a d a j ą one g r u p o m endogamicznym u p o z o s t a ł y c h kast. O d w o ł u j ą s i ę do w i ę z i s p o ł e c z n e j t y p u genealogicznego, gdzie w a r t o ś c i ą b y ł a o d l e g ł o ś ć senioralnej l i n i i p o s i a d a j ą c e j w ł a d z ę lub z i e m i ę . W t y m typie w i ę z i istotne b y ł y liczba i z a s i ę g tych w i ę z i . W polityce a l i a n s ó w m a ł ż e ń ­ skich r o d ó w r a d ż p u c k i c h l i c z y ł o s i ę p o k r e w i e ń s t w o przez m ę ż c z y z n ę , j a k i filiacje przez kobiety, w t y m r ó w n i e ż przez m a ł ż o n k ę . C h a r a k t e r y s t y c z n ą c e c h ą dla p o j ę ć rodu i l i n e a ż u jest ich z m i e n n o ś ć i pewna u m o w n o ś ć . Z w i ą z a n e jest to ze z j a w i s k i e m dzielenia s i ę grup na mniejsze, n i e z a l e ż n e , po k i l k u pokoleniach. W ten s p o s ó b dawne w i ę z i z p o t o m k a m i k r e w n y c h sprzed k i l k u p o k o l e ń , t r a c ą swe znaczenie i w k r a c z a j ą w bardziej o g ó l n ą k a t e g o r i ę r o d u (sakh). Natomiast l i n e a ż , j a k o grupa s k ł a d a j ą c a s i ę z c z ł o n k ó w o w s p ó l n y m znanym przodku, nie przekracza z w y k l e trzech p o k o l e ń . W i ę ź p o m i ę d z y n i m i podtrzymuje p a m i ę ć ż y w y c h i aktualna w s p ó l n o t a i n t e r e s ó w . O f u n k c j o n o w a n i u danego bractwa d e c y d o w a ł a j e g o z d o l n o ś ć do zbrojnej obrony swojej z i e m i . Z i e m i a leży u podstaw wszystkich strategii sojuszy m i ę d z y r ó ż n y m i rodami. W w y o b r a ż e n i a c h r a d ż p u c k i c h ma ona n a j w i ę k s z ą w a r t o ś ć . Z i e m i a n a l e ż ą c a do w ł a d c y dzieliła s i ę na wsie o r ó ż n y m charakterze - wsie s ł u ż e b n e wobec w ł a d c y , w o l n e wsie, z a m i e s z k a ł e przez i n n y c h zbrojnych, k o r z y s t a j ą c y c h z d o c h o d ó w w zamian za s ł u ż b ę z b r o j n ą na rzecz w ł a d c y . Przypomina to zasady w y o d r ę b n i a n i a s i ę kategorii szlachty zagrodowej w Polsce, z a m i e s z k u j ą c e j z a ś c i a n k i i kolonie. Krajobraz krainy r a d ż p u c k i e j u z u p e ł n i a ł y wsie nadane braminom i i n n y m kastom, p o w i ą z a n y m ze ś w i ę t o ś c i ą - Czaranowie oraz wsie plemienne, nie zawsze p o d p o r z ą d k o w a n e w ł a d c y . Z z i e m i ą w i ą ż ą s i ę inne koncepcje t y p o w e dla tej k u l t u r y - ochrona granic, u t r z y m a n i e i o b o w i ą z e k karmienia swoich ludzi przez patrona. Znane s ą powszechnie zasady p o ż y w i e n i a i w s p ó ł - b i e s i a d o w a n i a , f o r m u ł o w a n e przez b r a m i n ó w , np. p o d z i a ł na kacza/pakka, r e g u ł y m ó w i ą ­ ce, z k t ó r y c h r ą k m o ż n a p r z y j ą ć p o ż y w i e n i e i j a k i e p o ż y w i e n i e , a z k t ó r y c h r ą k nie w o l n o j e ś ć w żadnym wypadku. W h i n d u i s t y c z n y m ś w i e c i e R a d ż p u t ó w o b o w i ą z u j ą inne zasady z w i ą z a n e z p o ż y w i e n i e m . T u nie m a r e g u ł n a k a z u j ą c y c h lub z a k a z u j ą c y c h , kto z k i m m o ż e z a s i ą ś ć do stołu. W n i o s e k z tego jest t a k i , ż e R a d ż p u t j e p o ż y w i e n i e z r ą k k a ż d e g o , z w y j ą t k i e m n i e d o t y k a l n y c h . Problem d o t y c z y �A R T Y K U Ł Y RECENZYJNE, 329 RECENZJE I O M Ó W I E N I A / BIKANER IV JAISALMER ^ODH^UR • • • \ MgRTA "••» SIND A RADZASTAN. ^ AMBER/JAIPUR • ' ^ - - ^ / 1 5 W A L IIOR BA^MER ^ - - 'gul BUNDI V^^CHITdR"-|R0H| l VSANCHOR - - " ^ VI V . - " " UDAIPUR UMAR^0JW|]^^^; 0 VIII B t MORZE ARABSKIE l U J \ GUDŻARAT &AWANAGAR • stolice p o t ę ż n y c h p a ń s t w O stolice p a ń s t w o mniejszym znaczeniu • •DUNGARHURC wsie nadane przedstawicielom m ł o d s z y c h l i n i i k r ó l e w s k i c h lub wsie, z k t ó r y c h p o c h o d z i ł y ż o n y c z ł o n k ó w rodu R a t h o r ó w I II III IV V VI VII VIII Rathor Kachvaho Gahlot Bhatti Cauhan Sodho Panwar Sankhlo Panwar Jadeja Przestrzenny z a s i ę g sieci relacji R a d ż p u t ó w Rathor z Jodhpur w X V - X V I I w. rys. A . i D . Demscy nie tego, z k i m m o ż n a b i e s i a d o w a ć lub nie, ale j e ś l i „jesz m ó j p o k a r m " znaczy, ż e oddajesz s i ę pod m o j ą o p i e k ę i jestem za ciebie odpowiedzialny. I I t o m p u b l i k a c j i z o s t a ł przedstawiony w bardzo i n t e r e s u j ą c y s p o s ó b . A u t o r z y z a m i e ś c i l i w y ­ b ó r t ł u m a c z e ń tych f r a g m e n t ó w k r o n i k , k t ó r e d o t y c z ą z a p i s k ó w k o l i g a c j i r o d z i n n y c h - w t y m genealogii, i m i o n , rodzin i miejsca pochodzenia ż o n , i m i o n braci, sióstr, dzieci, w t y m s y n ó w , czy c ó r e k . Przytaczane dane w s k a z u j ą na z n a c z ą c e dla R a d ż p u t ó w informacje, na z a w i ł o ś c i w z a j e m ­ nych koligacji z innymi rodami radżpuckimi. N a podstawie tej w y j ą t k o w e j prezentacji m o ż e m y u s t a l i ć n i e k t ó r e dane, ś w i a d c z ą c e o ramach ś w i a t a w y z n a w c ó w h i n d u i z m u , j a k ż e odmiennego od h i n d u i z m u w w y d a n i u M a n u s m r y t i czy b r a m i ń s k i e g o ś w i a t a hierarchii i granic. I d ą c tropem wzajemnych relacji i z a l e ż n o ś c i , j e s t e ś m y w stanie o d t w o r z y ć m a p ę o d z w i e r c i e d l a j ą c ą sieć wzajemnych relacji p o m i ę d z y g ł ó w n y m i i mniej w a ż n y m i r o d a m i R a d ż p u t ó w , i n n y m i ich sojusznikami oraz z a l e ż n ą od nich s ł u ż b ą . M o ż e m y po­ t r a k t o w a ć t ę c z ę ś ć k r o n i k j a k o ź r ó d ł o , z k t ó r e g o uzyskamy dane p o z w a l a j ą c e nam w y j ś ć poza stereotyp w y z n a w c y h i n d u i z m u , stworzonego przez idee Gandhiego, czy nawet poza stereotyp Radżputa jako w ł a d c y i wojownika. �330 A R T Y K U Ł Y RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A Spisy m a ł ż e ń s t w , przedstawione w pracy, p o t r a k t o w a ł e m j a k o ź r ó d ł o do analiz r o d z a j ó w i t y p ó w relacji oraz ich z a s i ę g u na obszarze dzisiejszego R a d ż a s t a n u z X V - X V I I w. i s ą s i e d n i c h s t a n ó w . N a tej podstawie m o ż n a u s t a l i ć : - relacje R a t h o r ó w , kto ( n a s t ę p c a tronu, bracia) i z k i m w c h o d z i ł w relacje? - hierarchie tych m a ł ż e ń s t w i relacji - j a k i e t y p y m a ł ż e ń s t w d o m i n o w a ł y i k t ó r e z nich m i a ł y szanse na dziedziczenie? Czego nie m o ż n a b y ł o w y c z y t a ć z list m a ł ż e ń s t w ? B r a k tam p e ł n e j listy m ł o d s z y c h braci i ich m a ł ż e ń s t w , k t ó r a u m o ż l i w i ł a b y opis z a l e ż n o ś c i ich z w i ą z k ó w od ś l u b ó w starszego brata. Z k r o n i k w y ł a n i a s i ę obraz w y z n a w c y h i n d u i z m u daleki od przestrzegania m o n o g a m i i m a ł ­ ż e ń s k i e j . W ł a d c y w Jodhpur w t y m okresie posiadali, j a k s i ę okazuje od 6 do 25 ż o n . L i c z b a braci s i ę g a ł a 25, z p o d z i a ł e m na tych, co uzyskali c z ę ś ć z dziedzictwa po ojcu, oraz tych, k t ó r z y nie z n a l e ź l i s i ę w t y m podziale, np. c ó r e k , k t ó r e z o s t a ł y wydane za m ą ż . Rekonstrukcja w z a j e m n y c h relacji i „ w y m i a n y " kobiet ( m a t k i , siostry, c ó r k i ) , t y p y tej „ w y m i a n y " , r z u c a j ą ś w i a t ł o na obo­ w i ą z u j ą c e zasady gry a l i a n s ó w czy w r o g o ś c i m i ę d z y r o d a m i . K w e s t i a m a ł ż e ń s t w w h i n d u i z m i e , z p u n k t u w i d z e n i a kodeksu M a n u , przedstawiana jest w postaci 8 t y p ó w , z czego cztery uznane s ą za zgodnie z p r a w e m dharmy, a p o z o s t a ł e za niegod­ ne bramina i i n n y c h c z ł o n k ó w w y ż s z y c h w a r s t w h i n d u i z m u . M o ż n a j e p o d s u m o w a ć j a k o relacje t y p u h i p e r g a m i i , i z o g a m i i i h y p o g a m i i . Jeśli w y k o r z y s t a m y k r o n i k i M e r t i y o Rathor do z w e r y f i ­ k o w a n i a t y p ó w k o n t r a k t ó w m a ł ż e ń s k i c h , o k a ż e s i ę , iż spotykamy tu k i l k a t y p ó w - w y m i a n a k o b i e t z k r ę g u „ r ó w n o r z ę d n y c h " r o d ó w , hipergamia ( d o l o ) , konkubinaty, w y d a w a n i e kobiet za w y z n a w c ó w islamu oraz m a ł ż e ń s t w a pozakastowe. L i s t a ś l u b ó w i dzieci R a t h o r ó w z l i n i i w Jodhpur obejmuje 6 p o k o l e ń w ł a d c ó w M e r t o od c h w i l i o d ł ą c z e n i a s i ę tej bocznej c z ę ś c i r o d u od dynastii z Jodhpur i z a ł o ż e n i a k s i ę s t w a M e r t o . P o z w o l i ł e m sobie na dokonanie k i l k u analiz m a t e r i a ł u zamieszczonego w kronikach. W y n i k a z nich p o d z i a ł na rody, w k t ó r y c h w y m i a n a kobiet zachodzi w s p o s ó b nieograniczony ( B h a t t i , Czauhan, Kaczvaho, Sisodiyo Gahlot). Grupa kilkunastu r o d ó w p r z e w y ż s z a pod t y m w z g l ę d e m w y r a ź n i e pozostałe, które mają kilka p r z y p a d k ó w wymiany małżeńskiej w przeciągu opisywa­ n y c h tu 200 lat ( d o k ł a d n i e 198). K r o n i k i w y m i e n i a j ą p e w n ą l i c z b ę r o d ó w , z k t ó r y m i toczy się, albo z o s t a ł z a k o ń c z o n y , d ł u g o l e t n i spór. R o z w i ą z a n i e p r o b l e m u p i e c z ę t u j e ś l u b . Poza t y m k r ę g i e m w y m i a n y z n a l a z ł y s i ę inne, w o g ó l e nie w y m i e n i a n e rody, co m o ż n a r o z u m i e ć , ż e pozo­ s t a j ą one poza k r ę g i e m tej w y m i a n y . Osobno przedstawiam r ó d R a t h o r ó w , j a k o s t r o n ę „ b i o r ą c ą k o b i e t y " i „ d a j ą c ą kobiety", co w tradycyjnym h i n d u i z m i e posiada istotne znaczenie, p o n i e w a ż tej pierwszej przypisuje s i ę w y ż s z y status. K r ó l e w s k a linia rodu Rathor j a k o strona „ b i o r ą c a k o b i e t y " w c h o d z i ł a n a j c z ę ś c i e j w sojusze m a ł ż e ń s k i e z n a s t ę p u j ą c y m i rodami r a d ż p u c k i m i : Bhatti 11, K a c l w a h o 10, K e l h a n Bhatti 9, Sisodiyo Gahlot (Chitor) 9, Bhatti (Jaisalmer) 8, D e v r o Cauhan (Sirohi) 7, Sancoro Cauhan 6, Sonagaro Cauhan (Pali) 6, H a d o Cauhan ( B u n d i ) 5, Cauhan 5, Sekhavat K a c l w a h o (Amarsar, Sikargadh) 4, Jhala 4, Sodho Pamvar ( U m a r k o t ) 4, A h a r o Gahlot (Dungarpur, Vamsvalo) 3, N a r u k o K a c l w a h o 3 Razem (Bhatti 28, Cauhan 28, K a c l w a h o 17, Sisodiyo Gahlot 12, Panwar 6, Jhala 4, Sodho Panwar 4, Vaghela Solanki 4, Yadam/Yadav 2, Jadeja 2, Caura, Tank, Gaur 1) R a d ż p u c i Rathor z Jodhpur j a k o strona „ d a j ą c a kobiety", n a j c z ę ś c i e j n a w i ą z y w a l i relacje z n i ż e j wymienionymi rodami: K a c l w a h o ( A m b e r ) 7, B h a t t i (Jaisalmer) 5, Sisodiyo Gahlot (Citor) 4, D e v r o Cauhan (Sirohi) 3, K a c l w a h o ( G w a l i o r ) 3, A h a r o Gahlot 2, Vaghelo Solanki (Bandhavgadh) 2. Razem ( K a c l w a h o 10, Gahlot 6, Vaghela Solanki 2, Sodho Panwar, Jhala, Jadeja 1, m u z u ł m a ­ nie 2, d w ó r m o g o l s k i ) . N a tej podstawie m o ż n a r e k o n s t r u o w a ć w z o r y hierarchii m i ę d z y r o d a m i . Jeśli u z n a ć , ż e R a d ż p u t ó w o b o w i ą z y w a ł y te same zasady, co innych w y z n a w c ó w h i n d u i z m u , to prawdopodobnie w y ­ żej od R a t h o r ó w z Jodhpur stały rody K a c l w a h o i Sisodiyo Gahlot, s z c z e g ó l n i e i c h k r ó l e w s k i e linie z A m b e r i Udaipur. Tam w y d a w a n o za m ą ż n a j w i ę c e j kobiet. N i ż e j z n a j d o w a ł y s i ę rody, od k t ó r y c h brano k o b i e t y - B h a t t i i Cauhan. D o ś ć d u ż a liczba kobiet p r z y j m o w a n y c h ze strony �331 A R T Y K U Ł Y RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A K a c h v a h o i Gahlot m o ż e w s k a z y w a ć na p r a k t y k ę w y m i a n y kobiet m i ę d z y t y m i r o d a m i . P o z o s t a ł e r o d y - Pamvar i Jhala - m a j ą mniejsze znaczenie, s t o p i e ń w y m i a n y kobiet m i ę d z y n i m i jest w y r a ź n i e n i ż s z y od poprzednich, co m o ż e ś w i a d c z y ć o d r u g o r z ę d n y m znaczeniu lub o pozosta­ w a n i u w m n i e j s z y m lub w i ę k s z y m stanie w r o g o ś c i . Takie w n i o s k i p ł y n ą przy powierzchownej analizie b i o r ą c e j pod u w a g ę n a z w y r o d ó w , nie u w z g l ę d n i a j ą c e j z r ó ż n i c o w a n i a w e w n ę t r z n e g o l i n i i tych r o d ó w . W k a ż d y m przypadku n a l e ż a ł o b y dodatkowo w z i ą ć pod u w a g ę , z jakiej l i n i i - k r ó l e w s k i e j czy bocznej - pochodzi ż o n a w ł a d c y oraz z której ż o n y w ł a d c y pochodzi n a s t ę p c a . N i e w ą t p l i w i e do k r ó l e w s k i c h l i n i i n a l e ż e l i Kaczvaho z A m b e r , t a k ż e Kachvaho z G w a l i o r , Sisodiyo Gahlot z Citor, czy B h a t t i z Jaisalmer. K t o zostaje n a s t ę p c ą tronu? Z danych p o c h o d z ą c y c h z k r o n i k i w y n i k a , ż e w i ę k s z o ś ć n a s t ę p ­ c ó w tronu p o c h o d z i ł a z jednej z trzech pierwszych ż o n , poza t y m z p i ą t e j , a nawet z d z i e s i ą t e j żony władcy. To s ą relacje s p o ł e c z n i e uznane. M a m y p e w n o ś ć , ż e d u ż o w i ę k s z a w y m i a n a kobiet z a c h o d z i ł a poza o f i c j a l n y m o b i e g i e m , g e n e r o w a n y m przez p o l i t y k ę sojuszy m i l i t a r n y c h . W i d o c z n a jest korelacja m i ę d z y s p o ł e c z n i e u z n a n y m i relacjami m a ł ż e ń s k i m i , a w i ę k s z y m dystansem przestrzen­ n y m m i ę d z y r o d a m i w c h o d z ą c y m i w sojusz. P o z o s t a ł e m i a ł y miejsce, j a k s i ę m o ż e m y s p o d z i e w a ć , w w ę ż s z y m k r ę g u k s i ę s t w a , m a j ą t k u , o k o l i c y czy d w o r u . W y j ą t k i e m b y ł y m a ł ż e ń s t w a b r a m i n ó w i innych administratorów związanych z dworem radżpuckim. Jest to zaledwie j e d e n z a s p e k t ó w ś w i a t a , w j a k i m ż y l i R a d ż p u c i . O t r z y m u j e m y obraz całej sieci relacji, p o k a z u j ą c y r o d y w ł a d c ó w , z k t ó r y m i warto m i e ć sojusze, r o d y o n i ż s z y m statusie, o d d a j ą c e swoje c ó r k i w e d ł u g zasad hipergamii, c z y l i w y ż e j oraz r o d y n a j e m n i k ó w w o j s k o w y c h b ę d ą c y c h na s ł u ż b i e . Hipergamia u m o ż l i w i a sojusze regionalne, ł ą c z ą c w rezultacie r ó ż n e grupy w o k ó ł w s p ó l n e g o systemu statusu (Fox 1971, s. 41). N a k o ń c u s t o j ą z w i ą z k i t y p u konkubinaty. P o w i ą z a n i a te m o ż n a p r z e ł o ż y ć na obraz przestrzenny, p o k a z u j ą c y wzajemne relacje m i ę d z y „ z i e m i ą " , gdzie kobiety s y m b o l i z u j ą z w i ą z k i nie t y l k o z ich rodem i j e g o s i ł ą m i l i t a r n ą , ale t a k ż e relacje m i ę d z y t e r y t o r i a m i . N a tej podstawie m o ż n a b u d o w a ć w y o b r a ż e n i a na temat l o g i k i stra­ tegii m a ł ż e ń s k i c h R a d ż p u t ó w tego okresu. N a z w i s k a r o d ó w , z k t ó r y c h p o c h o d z i ł y k o b i e t y oraz miejsca ich pochodzenia (pihar), umoż­ l i w i ł y stworzenie mapy. W y n i k a z niej, ż e obszar dzisiejszego R a d ż a s t a n u m o ż n a p o d z i e l i ć nie t y l k o na k s i ę s t w a , ale r ó w n i e ż na granice o d d z i e l a j ą c e ziemie n a l e ż ą c e do poszczególnych r o d ó w . N a tak w y o d r ę b n i o n y c h obszarach, stolice i g ł ó w n e f o r t y - m i a s t a z a j m o w a ł y l i n i e senioralne. M ł o d s z e l i n i e osadzane b y ł y w mniejszych fortach lub we wsiach. P o w s t a ł a d z i ę k i temu mapa wskazuje na ziemie zdominowane przez siłę p o s z c z e g ó l n y c h r o d ó w . N a z a k o ń c z e n i e p r a g n ę z a s u g e r o w a ć , ż e taki obraz ś w i a t a o d z w i e r c i e d l a ł d y n a m i k ę z m i a n w grupach tego t y p u , tzn. o p ł y n n y m , c z ę ś c i o w o k o c z o w n i c z y m charakterze. P o d l e g a j ą c a k o l e j ­ n y m p o d z i a ł o m r o z r a s t a j ą c a s i ę grupa, zachowuje: l i n i ę k r ó l e w s k ą ( s e n i o r a l n ą , b i e g n ą c ą w z d ł u ż n a s t ę p c ó w t r o n u ) ; k r ą g arystokracji krewniaczej w o k ó ł w ł a d c y ; ś r e d n i e l i n i e zachowujące status w ł a ś c i c i e l i z i e m s k i c h ; m ł o d s z e i o d l e g ł e l i n i e , zdegradowane n i e m a l do r o l i c h ł o p ó w ; n a j m ł o d s z e i najbardziej o d l e g ł e od w i e r z c h o ł k a drabiny rodowej grupy, k t ó r e praktycznie w y ­ p a d ł y poza r ó d , k a s t ę . O b o w i ą z y w a ł a zasada, ż e i m bliżej patrona i d w o r u , t y m w i ę k s z a szansa na zachowanie dawnej r a d ż p u c k i e j t o ż s a m o ś c i . M o i m zdaniem taka dynamika zmian macierzystej grupy pokazuje proces k s z t a ł t o w a n i a s i ę kast s ł u ż e b n y c h wobec l i n i i k r ó l e w s k i e j , zaliczanej do kategorii s i u d r ó w . LITERATURA Fox R . G . 1971, Kin, Berkeley. Clan, Raja and Rule. State-Hinterland Relations in Preindustrial India, H a r l a n L . 1992, Religion and Rajput Women. The Ethic of Protection in Contemporary Narra­ tives, Berkeley. K o 1 f f D . 1992, Naukar, Rajput, Sepoy - The Ethnohistory of the Military Labour Market in Hindustan, 1450-1850, Leiden. �332 A R T Y K U Ł Y RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A Rudolph S. 1963, The Princely States o f Rajputana: Ethic, A u t h o r i t y and Structure, Journal S harm a of Political D . 1966, Rajasthan Rajasthan Earliest S h arm a Prepared Life of Mughal 1970, Rajasthan the Ages: the Orders Szynkiewicz in Medieval Influence, Studies, S i n g h j i V. 1994, The Rajputs Tod Through under Indian t. 24, s. 14-32. a Comprehensive of the Government and Authentic of Rajasthan, Histoiy t. 1: From of the Times to 1316 AD, Bikaner. G. 1968, Social to the Impact - Science, Rajasthan and Antiquities U r s z u l a Kaczmarek, Spod znaku AD) With Special Reference Agra. of Saurashtra, S. 1992, Pokrewieństwo. J. 1899, Annals (1500-1800 Agra. London. Studium of Rajasthan, Warneńczyka, etnologiczne, L o n d o n , t. Warszawa. 1-2. P o z n a ń 2002, w y d a w n i c t w o A R S N O V A , ss. 404 H i s t o r i a B u ł g a r i i jest d o s y ć s ł a b o znana w Polsce, c h o c i a ż zainteresowania badawcze w tej dziedzinie m a j ą d ł u g ą t r a d y c j ę . Wystarczy w s p o m n i e ć Jana Grzegorzewskiego, k t ó r y dla ich roz­ w i j a n i a z a ł o ż y ł w 1903 r. s t a c j ę n a u k o w ą „ H y a c i n t a e u m " . Jej sofijska ekspozytura (druga b y ł a w K o n s t a n t y n o p o l u ) z a p o c z ą t k o w a ł a nie t y l k o okres o ż y w i o n y c h k o n t a k t ó w p o l s k o - b u ł g a r s k i c h w X X w., ale w n i o s ł a w i e l k i w k ł a d w r o z w ó j polskiej orientalistyki. M i m o to do dzisiaj z w i ę k ­ s z y m zainteresowaniem n i ż czasy najnowsze cieszy s i ę dawna historia B u ł g a r ó w , gdy na i c h z i e m i a c h i s t n i a ł a s t a r o ż y t n a Tracja i ś r e d n i o w i e c z n e p a ń s t w o b u ł g a r s k i e ze s t o l i c ą w Plisce. N i c w t y m dziwnego - w t e d y n a j w y ż s z y p o z i o m o s i ą g n ę ł a kultura s t a r o b u ł g a r s k a . T y m cenniej­ sze s ą j e d n a k te opracowania, k t ó r e s t a r a j ą s i ę ł ą c z y ć r e f l e k s j ę h i s t o r y c z n ą ze w s p ó ł c z e s n o ś c i ą . D o tej grupy n a l e ż y omawiana k s i ą ż k a . P o d b ó j z i e m b u ł g a r s k i c h najpierw przez w ł a d c ó w bizantyjskich w X I w , a d w i e ś c i e lat p ó ź ­ niej przez T u r k ó w , z a h a m o w a ł r o z w ó j p a ń s t w o w o ś c i b u ł g a r s k i e j . K l ę s k a w b i t w i e na K o s o w y m Polu nie t y l k o s p o w o d o w a ł a u t r a t ę politycznej n i e z a l e ż n o ś c i , ale p r z y n i o s ł a t a k ż e d ł u g o t r w a ł e panowanie m u z u ł m a ń s k i c h s ą s i a d ó w , k t ó r e z a g r o z i ł o B u ł g a r o m w y n a r o d o w i e n i e m . D o p i e r o w X V I I I w. Paisij Chilendarski s t w o r z y ł i d e o l o g i ę n a r o d o w ą s t a w i a j ą c ą j a k o naczelne zadanie w y z w o l e n i e narodowe. N i e z w y k l e istotne znaczenie m i a ł y p o d j ę t e w ó w c z a s d z i a ł a n i a m a j ą c e na celu stworzenie b u ł g a r s k i e g o szkolnictwa i usamodzielnienie C e r k w i p r a w o s ł a w n e j . Z a p o c z ą t k o ­ w a ł o to w X I X w k s z t a ł t o w a n i e s i ę nowoczesnego narodu b u ł g a r s k i e g o . Zapatrzeni w dzieje w ł a s n y c h z r y w ó w n i e p o d l e g ł o ś c i o w y c h , Polacy c z ę s t o z a p o m i n a j ą , ż e w X I X w. d r o g ą zbrojnej w a l k i o n i e p o d l e g ł o ś ć p o d ą ż a ł y t a k ż e inne narody s ł o w i a ń s k i e , w ś r ó d k t ó r y c h b y l i B u ł g a r z y . Jest to w j a k i m ś sensie z r o z u m i a ł e , p o n i e w a ż r e a l n ą pomoc w walce S ł o ­ w i a n o m p o ł u d n i o w y m o k a z y w a ł a Rosja - g ł ó w n y przeciwnik polskiej n i e p o d l e g ł o ś c i . N i e z a l e ż n i e od t y c h z ł o ż o n y c h u w a r u n k o w a ń losy obu naszych n a r o d ó w w X I X w. c z ę s t o s i ę p r z e p l a t a ł y . P r z y k ł a d e m jest pomoc okazana N e o f i t o w i B o z w e l e m u przez p o l s k ą e m i g r a c j ę w T u r c j i podczas j e g o z a b i e g ó w o u n i e z a l e ż n i e n i e się C e r k w i bułgarskiej od patriarchatu k o n s t a n t y n o p o l i t a ń s k i e g o . Z g ł o s z o n e przez B o z w e l e g o postulaty z a s t ą p i e n i a greckiego w ł a d y k i przez duchownego b u ł g a r ­ skiego i w p r o w a d z e n i a m o d l i t w w j ę z y k u n a r o d o w y m s p o w o d o w a ł y internowanie duchownego na ś w i ę t e j G ó r z e A t h o s . Dopiero w 1870 r. W y s o k a Porta w y d a ł a firman z e z w a l a j ą c y na p o w o ł a ­ nie o d r ę b n e g o egzarchatu b u ł g a r s k i e g o . K i l k a lat p ó ź n i e j , w w y n i k u w o j n y rosyjsko-tureckiej kongres b e r l i ń s k i z d e c y d o w a ł o u t w o r z e n i u z a l e ż n e g o od T u r c j i K s i ę s t w a B u ł g a r s k i e g o . Informacje d o t y c z ą c e b u ł g a r s k i e j historii z a j m u j ą niewiele miejsca w omawianej k s i ą ż c e , po­ n i e w a ż A u t o r k a u z n a ł a , ż e s t a n o w i ą t y l k o o g ó l n e ramy, w k t ó r y c h k s z t a ł t o w a ł y s i ę stosunki p o l s k o - b u ł g a r s k i e . Takie rozumowanie jest z r o z u m i a ł e , c h o c i a ż na p o c z ą t k u pierwszego rozdzia­ łu m o ż n a b y ł o p o d a ć nieco w i ę c e j informacji o b u ł g a r s k i e j historii. Zamiast tego znajdujemy tam obszerny w y w ó d na temat z w i ą z k ó w p o l s k o - b u ł g a r s k i c h od ś r e d n i o w i e c z a po w i e k X X . Oficjalna w y k ł a d n i a w y p r a w y k r ó l a W ł a d y s ł a w a I I I pod W a r n ę z p e w n o ś c i ą nie zaspokoi d o c i e k l i w o ś c i h i s t o r y k a , ale stanowi w ł a ś c i w y p u n k t w y j ś c i a do o m ó w i e n i a z w i ą z k ó w polsko-bułgarskich �333 A R T Y K U Ł Y RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A w X I X i X X w. I c h i s t o t n ą c z ę ś c i ą b y ł o d t ą d u d z i a ł W ę g r ó w , k t ó r y c h k r ó l e m b y ł W a r n e ń c z y k . W w i e k u X I X w s p ó l n i e z Polakami w a l c z y l i o n i z o b c ą p r z e m o c ą . M a m na m y ś l i opisane szcze­ g ó ł o w o losy u c z e s t n i k ó w w ę g i e r s k i e j r e w o l u c j i 1848 r. Ten fragment dobrze ukazuje stosunek autorki do historii. Zamiast oceniania i ferowania w y r o k ó w , znajdujemy p r ó b ę w y j a ś n i e n i a i zro­ zumienia p r z y c z y n k o n w e r s j i na islam c z ę ś c i polskich o f i c e r ó w internowanych przez T u r k ó w na terenach dzisiejszej B u ł g a r i i . B e m , Stein i K m e t a nie posiadali p r z e c i e ż ś r o d k ó w finansowych hr. W ł a d y s ł a w a Zamoyskiego, u m o ż l i w i a j ą c y c h zachowanie n i e z a l e ż n o ś c i . Z b l i ż e n i e p o l s k o - b u ł g a r s k i e z a p o c z ą t k o w a ł y w X I X w. kontakty osobiste l i t e r a t ó w i uczo­ n y c h , a potem t a k ż e d z i a ł a l n o ś ć pierwszych organizacji, k t ó r e p o d j ę ł y trud w y d a w a n i a w ł a s n y c h czasopism i organizowania r ó ż n e g o rodzaju imprez o k o l i c z n o ś c i o w y c h . Opis tych w y s i ł k ó w za­ m y k a j ą c pierwszy r o z d z i a ł , stanowi d o s k o n a ł e w y j a ś n i e n i e dla zaprezentowanego dalej nasilenia tej d z i a ł a l n o ś c i w okresie m i ę d z y w o j e n n y m . B u ł g a r i ę o d w i e d z i ł y w t e d y liczne polskie delegacje instytucji i ś r o d o w i s k o ś w i a t o w y c h . K u l m i n a c j ą tych k o n t a k t ó w b y ł o otwarcie latem 1935 r. mauzoleum W ł a d y s ł a w a W a r n e ń c z y k a , z u d z i a ł e m polskiej delegacji oficjalnej i cara B u ł g a r i i - Borysa. R o z d z i a ł , podobnie j a k p o z o s t a ł e , z o s t a ł zaopatrzony w n i e z w y k l e bogaty m a t e r i a ł ikonograficzny. O b o k z d j ę ć , znajdujemy tu kopie d o k u m e n t ó w , plany, mapy, tabele. Szkoda, ż e nie zawsze w y t ł u m a c z o n o d o k ł a d n i e ich z w i ą z e k z tekstem, j a k w przypadku k o p i i karty t y t u ł o ­ wej Trzech bułgarskich pieśni Aleksandra C h o d ź k i (s. 39), oraz nie w y j a ś n i o n o d o k ł a d n i e j t r e ś c i , j a k w przypadku przytoczonego na s. 49 w y k a z u w y d a t k ó w na b u d o w ę pomnika k r ó l a W ł a d y s ł a w a pod W a r n ą , k t ó r y nie zawiera przypisu d o t y c z ą c e g o waluty. D r u g i r o z d z i a ł ( k s i ą ż k a ma u k ł a d rzeczowy) prezentuje d w i e w y b i t n e postacie n i e z w y k l e zasłużone dla r o z w i j a n i a s t o s u n k ó w polsko-bułgarskich: Jana Grzegorzewskiego Z e m b r z u s k ą - G u r z y ń s k ą . Trafnie z a t y t u ł o w a n o go Na pograniczu kultur, i Wandę b o w i e m d z i a ł a l n o ś ć bo­ h a t e r ó w o b e j m o w a ł a styk Europy i A z j i . S z c z e g ó l n i e dobrze w i d a ć to w pracy wspomnianego w c z e ś n i e j J. Grzegorzewskiego, k t ó r y ma w i e l k i e z a s ł u g i nie t y l k o dla r o z w o j u k o n t a k t ó w z B u ł ­ g a r i ą , ale t a k ż e dla powstania polskiej t u r k o l o g i i . Wanda Z e m b r z u s k a - G u r z y ń s k a z o s t a ł a o k r e ś ­ lona m i a n e m „ c z ł o w i e k a d w ó c h kultur". M n i e j znana w Polsce n i ż Grzegorzewski, jest wspania­ ł y m p r z y k ł a d e m zachowania polskości w trzecim pokoleniu. Urodzona w Sofii w 1889 r. u k o ń c z y ł a tam g i m n a z j u m i po studiach w e L w o w i e p o w r ó c i ł a do B u ł g a r i i by z a j ą ć s i ę tam dzia­ ł a l n o ś c i ą na rzecz k o l o n i i polskiej. Z powodzeniem ł ą c z y ł a d z i a ł a l n o ś ć d z i e n n i k a r s k ą z l i t e r a c k ą . D o w o d z ą tego reprodukowane w k s i ą ż c e autografy wierszy napisanych w dwóch językach - p o l s k i m i b u ł g a r s k i m . N i e z a p o m n i a ł a o B u ł g a r i i po powrocie do P o l s k i . Z Poznania, gdzie o s i a d ł a w r a z z m ę ż e m , k o n t y n u o w a ł a s w o j ą p r a c ę na rzecz z b l i ż e n i a polsko-bułgarskiego. W i e l k o p o l a n i e docenili j e j w k ł a d w rozwijanie d z i a ł a l n o ś c i organizacji s p o ł e c z n y c h i k u l t u r a l ­ n y c h - po ś m i e r c i j e j c i a ł o s p o c z ę ł o w krypcie z a s ł u ż o n y c h na cmentarzu s t a r o ł ę c k i m . Trzeci r o z d z i a ł - Polonia bułgarska, jest najobszerniejszy i zawiera r o z w a ż a n i a , k t ó r e , j a k s ą d z ę , z d e c y d o w a ł y o p o d j ę c i u w y s i ł k u napisania k s i ą ż k i . Zaprezentowano w n i m losy w s p ó ł ­ czesnej P o l o n i i w B u ł g a r i i , w oparciu o w ł a s n e badania. U w a ż a m , ż e podnosi to z n a c z ą c o war­ t o ś ć tej c z ę ś c i k s i ą ż k i . A u t o r k a u k a z a ł a s z e r o k ą p a n o r a m ę ż y c i a polonijnego, p o c z y n a j ą c od o g ó l ­ n y c h danych na temat l i c z e b n o ś c i i s k ł a d u s p o ł e c z n e g o , przez w i a d o m o ś c i o ż y c i u r e l i g i j n y m i znaczeniu j ę z y k a polskiego, po o m ó w i e n i e instytucjonalnej strony f u n k c j o n o w a n i a Polonii - D o m Polski oraz inne organizacje. W rozdziale, obok obszernej informacji zebranej podczas l i c z n y c h w y j a z d ó w badawczych, p o d j ę t o t a k ż e p r ó b ę analizy relacji m i ę d z y p o l s k o ś c i ą a P o l o n i ą i prezentacji P o l a k ó w j a k o grupy narodowej. Te ciekawe fragmenty, o d w o ł u j ą c e s i ę do wydanej przez a u t o r k ę d z i e s i ę ć lat w c z e ś n i e j k s i ą ż k i Dzieje Polaków na ziemiach bułgarskich (Poznań 1993), i l u s t r u j ą nie t y l k o z d j ę c i a i cytaty z d o k u m e n t ó w , ale t a k ż e fragmenty r o z m ó w przeprowa­ dzonych z bohaterami r o z d z i a ł u oraz napisane przez nich wiersze. W y w o d y te u k a z u j ą wszech­ s t r o n n o ś ć z a i n t e r e s o w a ń badawczych k u l t u r o z n a w c y , opartych na osobistym zaangażowaniu. Podczas lektury w y c z u w a l n a jest empatia, z j a k ą A u t o r k a ukazuje p o s z c z e g ó l n e problemy. N a tle poprzedniego znacznie skromniej prezentuje s i ę ostatni, czwarty r o z d z i a ł , o m a w i a j ą c y g r u p ę B u ł g a r ó w p r z e b y w a j ą c y c h w Polsce po I I wojnie ś w i a t o w e j . U . Kaczmarek p r z y p o m n i a ł a , ż e pierwsi B u ł g a r z y osiedlali s i ę w Polsce j u ż w okresie m i ę d z y w o j e n n y m . D o tej tradycji n a w i ą z u j e �334 A R T Y K U Ł Y RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A w s p ó ł c z e s n a , nieliczna b u ł g a r s k a emigracja, l i c z ą c a w e d ł u g danych ambasady b u ł g a r s k i e j w War­ szawie ok. 5 tys. o s ó b . M i m o znacznie mniejszej o b j ę t o ś c i tego r o z d z i a ł u , n a l e ż y u z n a ć c e l o w o ś ć j e g o napisania. Tak n i e w i e l e p r z e c i e ż w i e m y o a k t y w n o ś c i organizacji b u ł g a r s k i c h z a ł o ż o n y c h w Ł o d z i i W r o c ł a w i u w ostatniej dekadzie u b i e g ł e g o stulecia. I c h o b e c n o ś ć p o d k r e ś l a d ą ż e n i e do zachowania r ó w n o w a g i i d w u k i e r u n k o w o ś c i w y m i a n y p o l s k o - b u ł g a r s k i e j . Jednak niezbyt prze­ k o n u j ą c o realizuje cel ukazania „ z n a c z ą c e j o b e c n o ś c i B u ł g a r ó w w Polsce". O w a o b e c n o ś ć n i g d y a ż tak z n a c z ą c a nie b y ł a . Z p o w o d z e n i e m za to u d a ł o s i ę A u t o r c e z r e a l i z o w a ć p o z o s t a ł e cele postawione opracowaniu: ukazanie d z i e j ó w s t o s u n k ó w p o l s k o - b u ł g a r s k i c h , p r z y b l i ż e n i e najbar­ dziej z a s ł u ż o n y c h w tej dziedzinie postaci oraz zarysowanie obrazu polskiej k o l o n i i w B u ł g a r i i . Urszula Kaczmarek o p u b l i k o w a ł a k s i ą ż k ę , k t ó r a podsumowuje p o d j ę t y przez n i ą w i e l e lat temu trud dokumentowania historii z w i ą z k ó w p o l s k o - b u ł g a r s k i c h . Obszerny m a t e r i a ł i k o n o g r a ­ ficzny u z u p e ł n i a j ą c tekst potwierdza w i e l k i e z a a n g a ż o w a n i e A u t o r k i w o m a w i a n ą t e m a t y k ę (na k i l k u z d j ę c i a c h znajdziemy j e j p o s t a ć ) . N i e b ę d z i e przesady w stwierdzeniu, ż e stanowi j e g o i n t e g r a l n ą c z ę ś ć . W i d a ć to nawet w formie p o d p i s ó w p o s z c z e g ó l n y c h r y c i n , k o n t y n u u j ą c e j m y ś l r o z p o c z ę t ą w t e k ś c i e . K s i ą ż k ę zaopatrzono w obszerna b i b l i o g r a f i ę , indeksy osobowy i nazw geograficznych oraz spis tabel. K o ń c z y j ą podsumowanie z a t y t u ł o w a n e Zamiast zakończenia, k t ó r e jest d o s y ć nietypowe. Zamiast analizy i o g ó l n y c h w n i o s k ó w , znajdujemy w n i m r e f l e k s j ę p o ś w i ę c o n ą w y b i t n y m Polakom b ę d ą c y m duchowymi p r z y w ó d c a m i bułgarskiej Polonii. Dzisiaj, gdy p i s z ę te s ł o w a , w i e m , ż e jest to ostatni r o z d z i a ł napisany przez U r s z u l ę Kaczmarek, k t ó r e j n a g ł a ś m i e r ć z a m k n ę ł a a k t y w n o ś ć n a u k o w ą . Dlatego f o r m ę z a k o ń c z e n i a o d c z y t u j ę j a k o zapro­ szenie do k o n t y n u o w a n i a b a d a ń nad p r o b l e m a t y k ą s t o s u n k ó w p o l s k o - b u ł g a r s k i c h . Jestem prze­ konany, ż e n a s t ę p n i badacze b ę d ą p a m i ę t a l i o tej k s i ą ż c e i o d o r o b k u j e j A u t o r k i . Andrzej Piotr Ż u k , Społeczeństwo w działaniu. wych ruchów w Polsce, społecznych Ekolodzy, feministki, skłotersi. Socjologiczna Fur i er analiza no­ Warszawa 2 0 0 1 , W y d a w n i c t w o N a u k o w e S C H O L A R , ss. 261 K i m s ą feministki i ekolodzy? W i ę k s z o ś ć s p o ł e c z e ń s t w a polskiego posiada j u ż p e w n ą ( c z ę s t o nie p o z b a w i o n ą stereotypizacji) w i e d z ę na ten temat. K o j a r z y m y ich g ł ó w n i e z g ł o ś n y m i happenin­ gami i demonstracjami w obronie kobiet lub nadmiernie eksploatowanej przyrody. N a j c z ę ś c i e j d o c i e r a j ą do nas s k r a w k i i c h rzeczywistych p o g l ą d ó w i form a k t y w n o ś c i . Jednak k i m s ą skłotersi? Wszystkich zainteresowanych o d p o w i e d z i ą na to pytanie, a t a k ż e d o g ł ę b n y m zrozumieniem feno­ menu n o w y c h r u c h ó w s p o ł e c z n y c h kieruję do k s i ą ż k i Piotra Ż u k a : Społeczeństwo Ekolodzy, feministki, skłotersi. Socjologiczna analiza nowych ruchów społecznych w w działaniu. Polsce. Owe trzy nowe ruchy s ą tutaj p r z y c z y n k i e m do g ł ę b s z e j refleksji nad k o n d y c j ą ś w i a t a w s p ó ł ­ czesnego. O t r z y m u j e m y d u ż ą d a w k ę w i e d z y o s p o ł e c z e ń s t w a c h zachodnich, k t ó r e w c z e ś n i e j n i ż Polska w e s z ł y w f a z ę p o n o w o c z e s n ą . Poznajemy podstawowe elementy postmodernistycznej k r y t y k i s p o ł e c z e ń s t w a konsumpcyjnego i k u l t u r y masowej. Jej n o ś n i k i e m s ą w ł a ś n i e nowe ruchy s p o ł e c z n e , k t ó r e na stałe w p i s a ł y s i ę w j u ż w krajobraz ś w i a t a zachodniego. Przy okazji rekonstruowania ruchu ekologicznego, ś r o d o w i s k a feministek oraz s k ł o t e r s ó w p o w s t a ł r ó w n i e ż d o s k o n a ł y obraz s p o ł e c z e ń s t w a polskiego na p r o g u trzeciego t y s i ą c l e c i a . A u t o r dzieli s i ę z n a m i bardzo i n t e r e s u j ą c y m i u w a g a m i na temat istnienia klasy ś r e d n i e j , k o n d y c j i p o l ­ skiej inteligencji, sytuacji m ł o d z i e ż y oraz funkcjonowania s p o ł e c z e ń s t w a obywatelskiego. Tak w i e l e w ą t k ó w z o s t a ł o r o z w i n i ę t y c h dla potrzeb lepszego osadzenia n o w y c h r u c h ó w s p o ł e c z n y c h w k o n t e k ś c i e p o l s k i m . Jak wskazuje Ż u k , s t a n o w i ą one na naszym gruncie zjawisko nowe. S ą m a ł y m i e n k l a w a m i w a r t o ś c i ponowoczesnych, n o ś n i k a m i innowacyjnego p o d e j ś c i a do status quo. Za t e o r e t y c z n ą p o d b u d o w ę dla opisania problemu badawczego s ł u ż ą przede w s z y s t k i m teorie n o w y c h r u c h ó w s p o ł e c z n y c h . P r z y w o ł a n a zostaje koncepcja A l a n a Touraina, w której za nowe ź r ó d ł o k o n f l i k t ó w s p o ł e c z n y c h uznano h i s t o r y c z n o ś ć . Walka na najbardziej o g ó l n y m poziomie t w o ­ rzenia r z e c z y w i s t o ś c i s p o ł e c z n e j , w której s t a w k ą jest kontrola orientacji kulturowych, jest w ł a ś n i e �335 A R T Y K U Ł Y RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A ruchem s p o ł e c z n y m . P o d ł o ż e m na k t ó r y m r o d z ą s i ę nowe ruchy jest społeczeństwo postindustrial- ne. W t y m n o w y m typie s p o ł e c z e ń s t w a n a s t ę p u j e p r z e s u n i ę c i e w kierunku takich w a r t o ś c i s p o ł e c z ­ n y c h j a k : decentralizacja, s a m o r z ą d n o ś ć , nacisk na a u t o n o m i ę oraz zachowanie t o ż s a m o ś c i . N o w e ruchy nie s t a w i a j ą sobie j u ż za cel otwartej w a l k i z systemem (tak j a k m i a ł o to miejsce w przypadku tradycyjnego ruchu robotniczego), przede w s z y s t k i m s ą zainteresowane poszerzaniem społeczeń­ stwa obywatelskiego oraz zmianami j a k o ś c i o w y m i na poziomie ż y c i a jednostki. N a o b r z e ż a c h m a t e r i a l i z m u oraz w a r t o ś c i t r a d y c j o n a l i s t y c z n o - r e l i g i j n y c h , uznawanych za d o m i n u j ą c e w kulturze polskiej, nowe ruchy s p o ł e c z n e i n k o r p o r u j ą ten w ł a ś n i e m o d e l k u l t u r o w y . Jak d o w o d z i Ż u k , j e d y n i e inteligencja oraz m ł o d z i e ż alternatywna m o ż e b y ć b a z ą s p o ł e c z n ą dla tego t y p u d z i a ł a l n o ś c i . Polska klasa ś r e d n i a pozostaje raczej wierna w a r t o ś c i o m materialistyczn y m i nie stanowi (tak j a k ma to miejsce w s p o ł e c z e ń s t w a c h zachodnich) zaplecza dla t y c h r u c h ó w . R o d z i m e r u c h y m a j ą r ó w n i e ż i n n ą g e n e z ę od swoich starszych o d p o w i e d n i k ó w na Zachodzie. N i e z r o d z i ł y s i ę z k o n t r k u l t u r y lat s z e ś ć d z i e s i ą t y c h , k t ó r a w Polsce nie m i a ł a tak w i e l k i e g o i m p e t u i w p ł y w u na o b o w i ą z u j ą c y m o d e l kultury. D l a e k o l o g ó w w a ż n y m i inspiracjami b y ł a j e d y n i e P o m a r a ń c z o w a A l t e r n a t y w a , natomiast w i ę k s z o ś ć w a ż n y c h dla n i c h w z o r c ó w prze­ n i k n ę ł a w latach o s i e m d z i e s i ą t y c h z Europy Zachodniej i S t a n ó w Zjednoczonych. R ó w n i e ż zdaniem feministek, trudno o d n a l e ź ć inspiracje t y p o w o polskie dla i c h ruchu. Ist­ n i e j ą c a w Polsce L i g a K o b i e t s t a n o w i ł a w ł a ś c i w i e zaprzeczenie i d e i f e m i n i s t y c z n y c h , k t ó r e r o z p r z e s t r z e n i ł y s i ę w ó w c z a s w ś w i e c i e zachodnim. Podobna sytuacja m a miejsce w p r z y p a d k u s k ł o t e r s ó w . Idea s k ł o t i n g u , p o l e g a j ą c a na zajmowaniu przez m ł o d y c h l u d z i p u s t o s t a n ó w i t w o r z e ­ n i u pewnego rodzaju k o m u n , p r z y w ę d r o w a ł a prosto z europejskich ś r o d o w i s k alternatywnych w r a z z p o c z ą t k i e m lat d z i e w i ę ć d z i e s i ą t y c h . S z c z e g ó l n i e i n t e r e s u j ą c e fragmenty k s i ą ż k i p o ś w i ę c o n e s ą rekonstrukcji p o d s t a w o w y c h struk­ tur organizacyjnych, bazy s p o ł e c z n e j oraz w a r t o ś c i i c e l ó w , j a k i e t o w a r z y s z ą prezentowanym ś r o d o w i s k o m . A u t o r p o k u s i ł s i ę o stworzenie w s p ó l n e j p ł a s z c z y z n y dla p r z e k o n a ń i postaw k a ż ­ dego z r u c h ó w . N a podstawie przeprowadzonych b a d a ń ankietowych, za w a r t o ś c i k o n s t y t u u j ą c e dla u c z e s t n i k ó w n o w y c h r u c h ó w s p o ł e c z n y c h u z n a ł wartości postmateriałistyczne. ci t y c h ś r o d o w i s k s k ł a n i a j ą s i ę k u d y s k u r s o w i postmodernistycznemu, Reprezentan­ kwestionując istnienie w s z e l k i c h p r a w d absolutnych. M o ż e m y z a o b s e r w o w a ć w ś r ó d nich zanik w i a r y w n i e o m y l n o ś ć n a u k i i z b a w c z ą moc w y t w o r ó w technologicznych. Respondenci p r e z e n t u j ą t a k ż e p o n o w o c z e s n ą p o s t a w ę wobec r e l i g i i , b u d u j ą w ł a s n e koncepcje tzw. „religii p r y w a t n e j " . Z jednej strony zieloni, feministki i słotersi o d r z u c a j ą w a r t o ś c i przedmaterialistyczne (zinstytu­ c j o n a l i z o w a n ą religię, patriotyzm, t r a d y c y j n ą r o d z i n ę , w a r t o ś c i propagowane przez k o ś c i ó ł kato­ l i c k i , itd.). Z drugiej, s p r z e c i w i a j ą s i ę przejawom kultury materialistycznej ( k o n s u m p c j o n i z m o w i , komercjalizacji, p r a k t y k o m m i ę d z y n a r o d o w y c h korporacji, makdonaldyzacji s p o ł e c z e ń s t w a ) . I c h propozycje m o ż e m y zatem o k r e ś l i ć mianem trzeciej fali kulturowej, nie k o r e s p o n d u j ą c e j z d w o m a poprzednimi modelami. N o w e ruchy p r z y j m u j ą najczęściej s t r u k t u r ę l u ź n y c h sieci, celowo rezygnu­ j ą c z centralnego punktu decyzyjnego. Obok stałych c z ł o n k ó w p o s i a d a j ą d u ż ą l i c z b ę z w o l e n n i k ó w , k t ó r z y u j a w n i a j ą swa o b e c n o ś ć w momencie konfrontacji ze status quo. D o podstawowych f o r m ich a k t y w n o ś c i s p o ł e c z n e j n a l e ż ą : demonstracje, happeningi, sitingi, blokady i okupacje. Ponadto orga­ nizowane s ą zloty, spotkania, kluby dyskusyjne dla c z ł o n k ó w i s y m p a t y k ó w ruchu oraz d z i a ł a l n o ś ć pomocniczo-informacyjna (np. porady dla kobiet w klubach feministycznych). S k ł o t y p e ł n i ą t a k ż e c z ę s t o r o l ę regionalnych a n i m a t o r ó w k u l t u r o w y c h dla sceny alternatywnej. Ż u k t ł u m a c z y zjawisko n o w y c h r u c h ó w s p o ł e c z n y c h poprzez r e k o n s t r u k c j ę i c h c e l ó w , m o t y ­ w ó w , zasad organizacji, f o r m a k t y w n o ś c i . N i e s ą to jednak d o k ł a d n e monografie p o s z c z e g ó l n y c h r u c h ó w . D l a o s ó b s z c z e g ó l n i e zainteresowanych k t ó r y m ś z nich m o g ą to b y ć informacje nie­ w y s t a r c z a j ą c e , poutykane w g ą s z c z u teoretycznych r o z w a ż a ń . M i m o , iż nowe ruchy m o g ą s i ę w y d a w a ć j e d y n i e i l u s t r a c j ą dla w a ż n i e j s z y c h p r o c e s ó w spo­ ł e c z n y c h , i c h rola nie jest w tej k s i ą ż c e bagatelizowana. Warto na c h w i l ę z a t r z y m a ć s i ę nad p r o ­ p a g o w a n y m i przez nich p o g l ą d a m i , c h o ć p o z o s t a j ą one z j a w i s k i e m d o ś ć egzotycznym w naszym s p o ł e c z e ń s t w i e . Okazuje s i ę b o w i e m , ż e poza demonstracjami i g ł o ś n y m i happeningami niosą ze s o b ą i n t e r e s u j ą c e , nowe w a r t o ś c i k u l t u r o w e . Ż u k nie n a w o ł u j e do i c h akceptowania, j e d y n i e �336 A R T Y K U Ł Y RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A akcentuje i c h istnienie. Nade wszystko k s i ą ż k a ta jest s w o i s t y m p r z e w o d n i k i e m po ś w i e c i e posti n d u s t r i a l n y m oraz meandrach postmodernistycznych teorii, k t ó r e p r ó b u j ą go o b j a ś n i a ć . Pobudza do refleksji nad m o ż l i w y m i m o d e l a m i k u l t u r o w y m i , j a k i e j u ż w k r ó t c e m o g ą z a i s t n i e ć w s p o ł e ­ c z e ń s t w i e p o l s k i m . Dyskretnie w p r o w a d z a nas za k u l i s y p o n o w o c z e s n o ś c i . Joanna Roch Sulima, Głosy tradycji, Warszawa 2 0 0 1 , W y d a w n i c t w o D i G , ss. W 2000 r o k u Roch Sulima o p u b l i k o w a ł Antropologię codzienności. Cukras 184 Głosy tradycji są - jak czytamy w „ P o s ł o w i u " - d o p e ł n i e n i e m tej k s i ą ż k i . U k a z u j ą zarazem nowe m o ż l i w o ś c i odczyta­ nia w s p ó ł c z e s n e j kultury, w k t ó r e j , m i m o szybko z a c h o d z ą c y c h zmian, w c i ą ż jeszcze obecne s ą elementy p r z e s z ł o ś c i , tradycji. Sulima o d k r y w a j e w „ ś w i a t o p o g l ą d a c h potocznych, w folklorze, m i t o l o g i a c h ś r o d o w i s k o w y c h , we w s p ó ł c z e s n y c h przejawach c z e g o ś , co o k r e ś l a s i ę p o w s z e c h n ą p a m i ę c i ą k u l t u r o w ą czy e s t e t y c z n ą , u o b e c n i a j ą c ą s i ę w lekturze krajobrazu, p r z e j a w i a n i u s i ę sacrum, w m ó w i e n i u o swojej « n a j b l i z s z e j o j c z y z n i e » , w ś w i ę t o w a n i u , r y t u a ł a c h p o l i t y c z n y c h , w l o k a l n y c h « w z o r a c h u m i e r a n i a » , w spontanicznych ekspresjach, np. w t z w t w ó r c z o ś c i naiwnej i nieprofesjonalnej, w o b i e g o w y c h standardach k u l t u r y popularnej" (s. 182). Z a u w a ż a l n e jest w y c z u l e n i e A u t o r a na przemijanie i pragnienie ocalenia c h o ć b y c z ą s t k i tego, co odchodzi w n i e p a m i ę ć lub t r w a t y l k o w swej - n a j c z ę ś c i e j p r z e k s z t a ł c o n e j - formie z e w n ę t r z ­ nej, z m i e n i a j ą c p i e r w o t n y sens. Sulima wskazuje na naruszenie istoty w i e l u z a c h o w a ń , k t ó r e w r o s ł y w n a s z ą k u l t u r ę , a d z i ś - w t ł o c z o n e w t r y b y gospodarki r y n k o w e j , traktowane j a k t o w a r t r a c ą dawne znaczenie, s t a j ą s i ę n i e z r o z u m i a ł e dla l u d z i o m a m i o n y c h k o n s u m p c y j n y m stylem ż y c i a , nie p o j m u j ą c y c h istoty sacrum, nie u m i e j ą c y c h m y ś l e ć kategoriami s y m b o l i c z n y m i , nie z n a j ą c y c h h i s t o r i i w ł a s n e j grupy, j e j kultury, w ł a s n y c h korzeni. W i d z i m y c h o c i a ż b y j a k bardzo z m i e n i a s i ę s p o s ó b obchodzenia n a j p i ę k n i e j s z e g o ze ś w i a t dorocznych - B o ż e g o Narodzenia. Jak w y k o r z y s t u j e s i ę charakterystyczne d l a ń zachowania ( ś p i e w a n i e k o l ę d , o f i a r o w y w a n i e podar­ k ó w , strojenie c h o i n k i , dzielenie s i ę o p ł a t k i e m ) dla c e l ó w k o m e r c y j n y c h . W rozdziale z a t y t u ł o ­ w a n y m „ K o l ę d y p o l s k i e " A u t o r p r z y p o m i n a c z y m b y ł ( i b y ć p o w i n i e n ) czas B o ż e g o Narodzenia, j a k i e miejsce z a j m u j ą k o l ę d y w b o ż o n a r o d z e n i o w y m ś w i ę t o w a n i u , j a k ą w i n n y p e ł n i ć r o l ę . A n a l i ­ zuje teksty w i e l u nieznanych szerzej k o l ę d (od ś r e d n i o w i e c z n y c h po w s p ó ł c z e s n e ) , o d c z y t u j ą c ich znaczenie. Teksty te m ó w i ą o w i ę z i c z ł o w i e k a z B o g i e m , o u c z ł o w i e c z e n i u B ó s t w a , o d o k o ­ n u j ą c e j s i ę w czasie B o ż e g o Narodzenia przemianie, g l o r y f i k a c j i u b ó s t w a (rozumianego j a k o ż y c i e z B o g i e m , w B o g u ) , o darze i ofierze. J ę z y k k o l ę d , tych ś p i e w a n y c h w k o ś c i o ł a c h i t y c h „ d o m o w y c h " , jest „ s w o j s k i " , „ t u t e j s z y " , s ł u ż y ukazaniu ś w i a t a bliskiego, znanego t y m , k t ó r z y j e s t w o r z y l i . Jest w k o l ę d a c h r a d o ś ć , ś w i a d o m o ś ć uczestnictwa w n i e z w y k ł y c h wydarzeniach. N i o s ą one w s p o m n i e n i a rodzinnego d o m u , b l i s k i c h . P r z y w o ł u j ą n i e p o w t a r z a l n ą a t m o s f e r ę daw­ n y c h ś w i ą t , ale t e ż - j a k pisze Sulima - „ m o g ą b y ć « n a r z e d z i e m » zakorzenienia s i ę w Universum" (s. 14). Jest to s z c z e g ó l n i e w a ż n e d z i ś , „ g d y pasma tradycji s i ę p o r w a ł y , gdy coraz bardziej j e s t e ś ­ my «znikąd»" (tamże). W k o l e j n y m rozdziale ( „ P o l s k i s p o s ó b umierania") A u t o r przytacza teksty m ó w pogrzebo­ w y c h t w o r z o n y c h i w y g ł a s z a n y c h przez A d a m a Pacha ( 1 9 0 7 - 1 9 8 0 ) nad g r o b a m i o s ó b z w i ą z a ­ n y c h za ż y c i a z Zakopanem i Podhalem. W j a k ż e osobisty, niepowtarzalny s p o s ó b m ó w i ł on o z m a r ł y c h i ich z w i ą z k a c h z regionem, w k t ó r y m i dla k t ó r e g o ż y l i , o tych, k t ó r z y t w o r z y l i p o d h a l a ń s k ą w s p ó l n o t ę . Jak w i e l k ą m i ł o ś c i ą do c z ł o w i e k a i z i e m i , po której s t ą p a ł przepojone s ą jego mowy pożegnalne. M o w y pogrzebowe w y r a s t a j ą z tradycji staropolskiej. S z c z e g ó l n i e r o z k w i t a j ą w czasach baro­ k u , n a j b l i ż s z e jednak s ą - j a k p o d k r e ś l a Sulima - tradycji renesansowej, z charakterystycznym dla niej kreowaniem z a s ł u g i przydawaniem ich z m a r ł e m u . W mowach pogrzebowych A d a m a Pacha p o j a w i a j ą się przede w s z y s t k i m obrazy ż y w o t a , j a k i e z m a r ł y w i ó d ł na ziemi. S ą w nich t a k ż e obec­ ne wizje z a ś w i a t ó w i p o d r ó ż y m i ę d z y ś w i a t a m i , sama ś m i e r ć natomiast jest prawie niewidoczna. �A R T Y K U Ł Y RECENZYJNE, 337 RECENZJE I O M Ó W I E N I A S u l i m a p o d k r e ś l a , że refleksja nad l u d o w ą e s c h a t o l o g i ą jest uboga, s z c z ą t k o w a . Niezwykle rzadkie s ą t e ż refleksje nad l u d o w ą w y o b r a ź n i ą (s. 40). Zagadnienie to z o s t a ł o zasygnalizowane przez A u t o r a w rozdziale „ S ł o w o i sacrum". N a w y b r a n y c h p r z y k ł a d a c h p r ó b u j e on p r z e d s t a w i ć k o d sakralny w s p ó ł c z e s n e j t w ó r c z o ś c i ludowej (pisanej), z charakterystycznymi dla niej uzasad­ n i e n i a m i t y p u magicznego i religijnego. Zarysowany z o s t a ł r ó w n i e ż p r o b l e m z w i ą z k u m i ę d z y m i t a m i n a r o d o w y m i i l u d o w y m i . A u t o r przypomina, ż e kultura l u d o w a d z i ś j u ż nie istnieje, ż y j e t y l k o jej m i t , ż y j ą marzenia o niej, nie jest natomiast obecna w dyskusjach, r o z w a ż a n i a c h . C i e r p i ­ m y na „ k o m p l e k s c h ł o p s k i " . M o ż e s i ę on j e d n a k „ o k a z a ć s w o i s t y m k a p i t a ł e m na p r z y s z ł o ś ć , rezerwuarem z n a c z e ń s y m b o l i c z n y c h , ale nie ekonomicznych, o d r ó ż n i a j ą c y c h nas w u n i f i k u j ą c e j s i ę g w a ł t o w n i e kulturze E u r o p y i ś w i a t a " (s. 103). Tytuł r o z d z i a ł u , w k t ó r y m o m a w i a n e s ą te kwestie ( „ M i t y polskie i m i t y l u d o w e " ) nie wydaje s i ę n a j s z c z ę ś l i w i e j dobrany. M i t y l u d o w e , o k t ó r y c h pisze A u t o r , s ą p r z e c i e ż t a k ż e polskie, podobnie j a k m i t y narodowe, c h o ć c z ę s t o trudno p r z e p r o w a d z i ć w y r a ź n e granice m i ę d z y n i m i . I n n y m t y p e m t e k s t ó w , do k t ó r y c h s i ę g n ą ł Sulima, jest poezja, zrodzona w czasie s t r a j k ó w (1970, 1980), o k r e ś l o n y c h przez A u t o r a omawianej k s i ą ż k i m i a n e m „ d r a m a t u społecznego". W wydarzeniach tych d o s t r z e g ł on p o d o b i e ń s t w o do turnerowskiej w s p ó l n o t y egzystencjalnej (communitas). Z o s t a ł y one przeanalizowane w e d ł u g schematu o b r z ę d ó w p r z e j ś c i a . Z d a n i e m Sulimy, „ k o n c e p c j a Turnera podsuwa p o m y s ł y « e t n o g r a f i c z n e g o » badania zjawisk i r u c h ó w p o l i ­ t y c z n y c h , uzasadnia t e ż s e m i o t y c z n ą m e t o d ę badania d z i a ł a j ą c y c h i d e o l o g i i oraz i c h z n a k o w y c h n o ś n i k ó w w postaci t e k s t ó w poetyckich, wszelkiego t y p u p r z e k a z ó w j ę z y k o w y c h " (s. 75). B y ć m o ż e , A u t o r o w i uda s i ę z a c h ę c i ć e t n o l o g ó w do p ó j ś c i a t y m tropem. K o l e j n y rodzaj t e k s t ó w literackich, k t ó r e z a i n t e r e s o w a ł y S u l i m ę , p r z y n a l e ż y do tzw. literatury brukowej, p o w s t a j ą c e j m . i n . w ś r o d o w i s k a c h robotniczych. Jej p r z y k ł a d e m m o ż e b y ć c y k l p o w i e ś c i S t a n i s ł a w a Dobiasza ( 1 9 1 2 - 1 9 9 5 ) . N a j w i ę c e j u w a g i p o ś w i ę c i ł Sulima, wydanej w 1988 r o k u , p o w i e ś c i Gorhom, czyli goryl profesora Belmondo, u w y p u k l a j ą c cechy charakterystyczne dla „ k u l t u r y ferajny warszawskiego P o w i ś l a " (s. 94). W k o l e j n y m rozdziale znajdziemy w i e l e bardzo c i e p ł y c h s ł ó w o t w ó r c a c h „ n a i w n y c h " i ich d z i e ł a c h . Punktem w y j ś c i a do r o z w a ż a ń s ą d w i e k s i ą ż k i : Sztuka Jackowskiego ( w y d . w 1995) i Ostatni wiejscy muzykanci, zwana naiwną, Aleksandra Andrzeja B i e ń k o w s k i e g o ( w y d . w 2001). Jest to w ł a ś c i w i e obszerna recenzja o b y d w u d z i e ł i refleksja nad n i m i . Sulima k ł a d z i e nacisk na charakter biograficzny o d c z y t y w a n y c h przez niego bardzo o s o b i ś c i e prac. P o s ł u g u j ą c s i ę przy­ k ł a d a m i o p o w i e ś c i biograficznych „ n a i w n y c h " malarzy i r z e ź b i a r z y oraz w i e j s k i c h m u z y k a n t ó w , p o d k r e ś l a znaczenie tego t y p u ź r ó d e ł dla badania kultury i jej t w ó r c ó w . W i n n y m miejscu Sulima przenosi czytelnika w cudowny, tajemniczy, malarsko-naiwny ś w i a t f i l m ó w Jana Jakuba Kolskiego ( „ P o g r z e b kartofla", „ J a n c i o Wodnik", Pograbek", „ G r a j ą c y z tale­ rza", „ C u d o w n e miejsce"). Ś w i a t ten jest p e ł e n alegorii i s y m b o l i , d w u b i e g u n o w o ś c i . R z ą d z ą n i m w i e l k i e n a m i ę t n o ś c i , ż y w i o ł o w o ś ć . W niepowtarzalny, u r o k l i w y s p o s ó b K o l s k i o d w o ł u j e s i ę do m i t ó w i „ s n ó w l u d z k o ś c i , zaszyfrowanych w c i ą ż jeszcze w ś w i e c i e k u l t u r y ludowej, a m o ż e j u ż t y l k o w m i c i e tej k u l t u r y ? " (s. 126). Bezkresna w y o b r a ź n i a pozwala K o l s k i e m u na kreowanie ś w i a t a z pogranicza snu i j a w y , fantastycznego i realnego zarazem. M a l u j ą c s ł o w a m i wizerunek ludowego ś w i a t a z f i l m ó w Kolskiego, Sulima ukazuje m o ż l i w o ś c i analizy, jakie stwarza antropologia wizualna. W i n n y m miejscu (rozdział „ M a ł e ojczyzny") o d s ł a ­ nia natomiast przed czytelnikiem sposoby interpretacji t e k s t ó w charakterystyczne dla „ g e o g r a f i i k u l t u r o w e j " i takich j e j o b s z a r ó w j a k „ g e o g r a f i a emocjonalna", „ g e o g r a f i a p a m i ę c i " „ g e o g r a f i a w s p ó ł c z u c i a , n i e s z c z ę ś c i a , b e z r a d n o ś c i " (s. 129-130). „ W drugiej p o ł o w i e X X w i e k u - pisze Sulima - obserwujemy p o w r ó t s p o ł e c z n e g o znaczenia « g e o g r a f i i k u l t u r y » , p o w r ó t do l o k a l i z m u , k t ó r e g o zmierzch r o z p o c z ą ł s i ę w Europie w X I X w . " (s. 129). N i e w y o b r a ż a m sobie etnologicznych b a d a ń nad „ m a ł y m i ojczyznami" bez s i ę g n i ę c i a do tek­ s t ó w Sulimy, do j e g o r o z w a ż a ń nad „ m a ł ą o j c z y z n ą " j a k o f i g u r ą m y ś l e n i a antropologicznego, a t a k ż e m o t y w e m dialogu kultur, pluralizmu, multikulturalizmu (s. 141). A u t o r zastanawia s i ę t a k ż e nad obrazami „ m a ł y c h ojczyzn" w praktyce ż y c i a lokalnego, zadając pytanie, J a k m o g ł o b y w y ­ g l ą d a ć d o ś w i a d c z a n i e « m a ł e j o j c z y z n y » przez bezrobotnego, przez m i e s z k a ń c a popegeerowskich �338 A R T Y K U Ł Y RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A osad, m i e s z k a ń c a w y l u d n i o n e j w s i , czy nawet peryferyjnej dzielnicy w i e l k o m i e j s k i c h aglomera­ c j i . M o ż e s i ę p o j a w i ć pytanie: j a k w y o b r a ż e n i e « m a ł e j o j c z y z n y » konfiguruje s i ę w przekona­ niach i strategiach m a r k e t i n g o w y c h lokalnego h u r t o w n i k a , a j a k w ś w i a d o m o ś c i s a m o r z ą d o w c a , nauczyciela w d r a ż a j ą c e g o ministerialny program edukacji regionalnej, dziennikarza lokalnej ga­ zety czy r o z g ł o ś n i radiowej, a wreszcie - j a k a jest t r e ś ć tego w y o b r a ż e n i a dla m i ł o ś n i k a p a m i ą t e k regionu, c z y l i - regionalisty [ . . . ] " (s. 143-144). Kolejne pytanie dotyczy globalizacji i nowej l o k a l n o ś c i . J u ż same t y t u ł y p o d r o z d z i a ł ó w : „ m e t a f o r a matecznika", „ m e t a f o r a m r o w i s k a " , „ m e t a ­ fora « r u c h o m y c h k r e g ó w » " , „ « m a ł e o j c z y z n y » j a k o « r u c h o m e stanowiska archeologii p a m i ę c i » " , p r z y c i ą g a j ą u w a g ę czytelnika, z a c i e k a w i a j ą , z a c h ę c a j ą do lektury, s y g n a l i z u j ą spotkanie z no­ w y m z j a w i s k i e m , o b i e c u j ą i n t e l e k t u a l n ą p r z y g o d ę . Bardzo w y r a ź n a staje s i ę r ó w n i e ż potrzeba refleksji nad w s p ó ł c z e s n y m r o z u m i e n i e m takich p o j ę ć j a k : ' r o d o w ó d ' , 'genealogia', ' b i o g r a f i z m ' , ' r o d z i m o ś ć ' , ' s w o j s k o ś ć ' , ' o b c o ś ć ' , ' i n n o ś ć ' . Sulima z a c h ę c a do r o z w a ż a ń m . i n . nad koncepcją matecznika, rozpatrywanego nie t y l k o w k o n t e k ś c i e „ m a ł y c h o j c z y z n " , ale t e ż - szeroko rozu­ mianej k u l t u r y P o l a k ó w : „ K a ż d y ma j a k i ś s w ó j « m a t e c z n i k » , a z u z m y s ł o w i e n i a tego faktu m o ż e w y n i k a ć szansa nowej w s p ó l n o t y k u l t u r y polskiej, « r o z u m i e n i a się» i p r z e ż y w a n i a wzajemnego, r o z u m i e n i a się «u z r ó d e ł » i m o ż l i w o ś ć porozumienia się co do e l e m e n t a r i ó w . Zatem idea « m a t e c z n i k a » staje s i ę postulatem h u m a n i s t y c z n y m " (s. 153). Z p e w n o ś c i ą warto z a s t a n o w i ć się nad t ą „ n o w ą w s p ó l n o t ą polskiej k u l t u r y " . M a m j e d n a k w ą t p l i w o ś c i , czy tego typu w s p ó l n o t a k i e d y k o l w i e k istniała, czy istniała kultura, w której uczest­ n i c z y l i b y wszyscy Polacy. P a t r z ę też sceptycznie na m o ż l i w o ś ć realizacji tej w s p ó l n o t o w e j idei w dzisiejszym ś w i e c i e , w polskich realiach. Prac Rocha S u l i m y nie trzeba n i k o m u r e k o m e n d o w a ć . Głosy tradycji są m i jednak szczegól­ nie bliskie. To k s i ą ż k a do niespiesznego czytania, smakowania k a ż d e g o s ł o w a , delektowania s i ę p r z e m y ś l e n i a m i A u t o r a , k t ó r y obficie czerpie z dorobku rodzimej etnologii ( a n t r o p o l o g i i k u l t u r o ­ w e j ) , u k a z u j ą c rozliczne m o ż l i w o ś c i jej zastosowania do analizy t e k s t ó w literackich i f i l m o w y c h oraz w y b r a n y c h zjawisk k u l t u r y ( m . i n . „ m a ł y c h ojczyzn"). Głosy tradycji urzekają pięknem sło­ w a , g ł ę b i ą i bogactwem refleksji, j a s n o ś c i ą w y w o d ó w . To k s i ą ż k a , do k t ó r e j m o ż n a w r a c a ć po w i e l o k r o ć , nie c z u j ą c z n u ż e n i a , w p r o w a d z a j ą c a czytelnika w nieznane obszary, k s z t a ł t u j ą c a n o w e spojrzenie na o t a c z a j ą c y nas ś w i a t , w z b o g a c a j ą c a w i e d z ę o n i m i m o ż l i w o ś c i a c h j e g o poznania. A u t o r ma ś w i a d o m o ś ć przemijania ś w i a t a , coraz szybciej p r z e b i e g a j ą c e g o procesu zmian k u l t u r o w y c h , u l o t n o ś c i ludzkich d z i a ł a ń , w y t w o r ó w , szuka jednak w y t r w a l e ś l a d ó w p r z e s z ł o ś c i we w s p ó ł c z e s n e j r z e c z y w i s t o ś c i , „ z a k o t w i c z o n e j w t r a d y c j i " (s. 182). Ratuje j e d n o c z e ś n i e t ę prze­ s z ł o ś ć od zapomnienia, pozwala j ą z r o z u m i e ć , u s z a n o w a ć , dostrzec obecne w niej p i ę k n o . Iwona Mniejszości narodowe i etniczne w mediach elektronicznych. Modele, wizerunki, A n d r z e j Sadowski, Tadeusz Skoczek (red.), B i a ł y s t o k 2002, Instytut S o c j o l o g i i , w B i a ł y m s t o k u , Telewizja Polska S.A., ss. Kabzińska oczekiwania, Uniwersytet 146 O m n i e j s z o ś c i a c h etnicznych i n a r o d o w y c h m ó w i s i ę d z i ś w i e l e , m . i n . w ś r o d o w i s k a c h nau­ k o w y c h . Coraz w i ę c e j miejsca p o ś w i ę c a j ą i m też r ó ż n e g o t y p u media. O k a z j ą do dyskusji nad o b e c n o ś c i ą m n i e j s z o ś c i etnicznych i n a r o d o w y c h w mediach b y ł a druga j u ż konferencja, zorga­ nizowana w B i a ł y m s t o k u ( w grudniu 2001 roku) przez Instytut Socjologii tamtejszego U n i w e r s y ­ tetu oraz T e l e w i z j ę P o l s k ą S.A. Omawiana tu k s i ą ż k a jest p l o n e m owej konferencji. T o m o t w i e r a a r t y k u ł A l u n a Daviesa, z a t y t u ł o w a n y „ M o d e l e funkcjonowania audycji dla m n i e j s z o ś c i . Redagowanie audycji dla W a l i j c z y k ó w w W i e l k i e j B r y t a n i i " . Tekst rozpoczyna s i ę od s ł ó w : „ W s p a n i a ł ą r z e c z ą w Europie jest to, ż e s ą przede w s z y s t k i m m n i e j s z o ś c i , nie ma tu w i ę k s z o ś c i " (s. 13). To prawda, ż e nie istnieje europejska w i ę k s z o ś ć , c h o ć podejmowane s ą w y s i ł k i ( t a k ż e w Polsce) z m i e r z a j ą c e do u k s z t a ł t o w a n i a takiej ponadnarodowej i ponadlokalnej kategorii, w y r a ż a j ą c e j s i ę w o ś w i a d c z e n i u : „ J e s t e m E u r o p e j c z y k i e m " . Jeśli natomiast w e ź m i e m y �A R T Y K U Ł Y RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A 339 pod u w a g ę p o s z c z e g ó l n e kraje, regiony, czy c h o ć b y metropolie trudno nie z a u w a ż y ć , ż e miesz­ k a j ą w nich z a r ó w n o w i ę k s z o ś c i , j a k i m n i e j s z o ś c i etniczne i narodowe, w r ó ż n y s p o s ó b d o ś w i a d ­ c z a j ą c e swojej o b e c n o ś c i . „ N a g ł a ś n i a n i e " p r o b l e m ó w m n i e j s z o ś c i , czy c h o ć b y samo i n f o r m o w a n i e o ich istnieniu w r ó ż n y c h krajach, sprzyja z m i a n o m w charakterze relacji m i ę d z y n i m i a grupami w i ę k s z o ś c i o w y ­ m i , zmusza t e ż do refleksji nad e t n i c z n ą m a p ą ś w i a t a i miejsca, w k t ó r y m ż y j e m y . W procesach t y c h w a ż n ą r o l ę o d g r y w a telewizja. W w i e l u krajach Europy przedstawiciele r ó ż n y c h mniejszo­ ści etnicznych i n a r o d o w y c h w y w a l c z y l i sobie d o s t ę p do niej. M o g ą p r e z e n t o w a ć audycje po­ ś w i ę c o n e a k t u a l n y m p r o b l e m o m w ł a s n e j grupy, jej kulturze, historii, tradycjom. W omawianej tu k s i ą ż c e s w o i m i d o ś w i a d c z e n i a m i d z i e l ą s i ę osoby z w i ą z a n e z: t e l e w i z j ą w a l i j s k ą w A n g l i i ( A . D a vies), s ł o w e ń s k ą w A u s t r i i ( M i r k o Bogataj), programami t e l e w i z y j n y m i i r a d i o w y m i przeznaczo­ n y m i dla m n i e j s z o ś c i m i e s z k a j ą c y c h w Polsce (Waldemar Janda, Jerzy M u s z y ń s k i , Piotr T y m a , Waldemar B r y ś , D i e t m a r Brehmer), na Ł o t w i e ( V l o d y m i r Strój), w Estonii (Evgenia Happonen), na K r y m i e (Walerij I . N y z o w y j ) i i n . Wszyscy p o d k r e ś l a j ą p i l n ą k o n i e c z n o ś ć k s z t a ł c e n i a profe­ sjonalnych dziennikarzy d y s p o n u j ą c y c h nie t y l k o o d p o w i e d n i m warsztatem i d o ś w i a d c z e n i e m , ale t e ż doskonale r o z u m i e j ą c y c h sprawy, j a k i m i ż y j ą m n i e j s z o ś c i etniczne i narodowe oraz spe­ c y f i k ę p o s z c z e g ó l n y c h grup. W Polsce podejmowane s ą p r ó b y k s z t a ł c e n i a takich o s ó b , m . i n . we w s p ó ł p r a c y z K r a j o w ą R a d ą Radiofonii i T e l e w i z j i , M i n i s t e r s t w e m Spraw W e w n ę t r z n y c h i A d ­ ministracji, Stowarzyszeniem D z i e n n i k a r z y Polskich, A k a d e m i ą T e l e w i z y j n ą (na ten temat p i s z ą m . i n . : Izabella C h r u ś l i ń s k a , K r z y s z t o f K r z y ż a n o w s k i , Jerzy U s z y ń s k i i Andrzej Sadowski). Ist­ nieje poza t y m k o n i e c z n o ś ć „ k o n k u r o w a n i a z t y m « p o t w o r n y m z a l e w e m » t e l e w i z y j n y c h kana­ ł ó w " k o m e r c y j n y c h (Davies, s. 13). W i d z ó w trzeba z a i n t e r e s o w a ć , p r z y c i ą g n ą ć i p r z e k o n a ć , ż e oferowany i m program w j ę z y k u m n i e j s z o ś c i jest j e d y n y , niepowtarzalny ( t a m ż e ) . Bardzo w a ż n e jest t e ż dostrzeganie i u w z g l ę d n i a n i e o c z e k i w a ń r ó ż n y c h o s ó b i ś r o d o w i s k . W Maastricht, Amsterdamie i Durbanie, a t a k ż e w Radzie U n i i Europejskiej, p r z y j ę t o progra­ m y m a j ą c e p r z e c i w d z i a ł a ć r a s i z m o w i , ksenofobii, d y s k r y m i n a c j i rasowej, nietolerancji. C e l o m t y m s ł u ż ą m . i n . media, p o d e j m u j ą c e p r o b l e m y m n i e j s z o ś c i etnicznych i n a r o d o w y c h . Z a s a d n i c z ą r o l ę ma tu do s p e ł n i e n i a telewizja. Jest ona - j a k pisze Tadeusz Skoczek - „ m e d i u m s t w o r z o n y m do wspierania i propagowania m n i e j s z o ś c i . To ona sankcjonuje uhonorowanie praw k a ż d e j dia­ spory w naszym s p o ł e c z e ń s t w i e i daje i m realne tego poczucie. Telewizja jest t e ż najlepszym « a d w o k a t e m m n i e j s z o ś c i ) ) , bo t y l k o ona m o ż e p o k a z a ć c a ł ą ich s y t u a c j ę , z ł o ż o n o ś ć , b a r w n o ś ć , bogactwo. To jest j e d n y m z z a d a ń tak zwanej m i s j i telewizji publicznej i z o s t a ł o zapisane j a k o nakaz w ustawie o r a d i o f o n i i i t e l e w i z j i " (s. 20). Jak w y n i k a z „ A n e k s u " , opracowanego przez T. Skoczka, w latach 1999-2001 w polskiej t e l e w i z j i nadano w i e l e p r o g r a m ó w p o ś w i ę c o n y c h m n i e j s z o ś c i o m . Tego t y p u programy s ą obecne przede w s z y s t k i m w t e l e w i z j i regionalnej, z w ł a s z c z a na wschodzie kraju. C z ę ś ć z n i c h ma cha­ rakter c y k l i c z n y ( p r z y k ł a d e m m o ż e b y ć program „ S a m i o sobie" - „ m a g a z y n m n i e j s z o ś c i naro­ d o w y c h : b i a ł o r u s k i e j , u k r a i ń s k i e j , litewskiej, tatarskiej, romskiej; e m i t o w a n y raz w t y g o d n i u w j ę z y k a c h n a r o d o w y c h " (s. 117), w i ę k s z o ś ć s t a n o w i ą jednak audycje przygotowane w z w i ą z k u z w a ż n i e j s z y m i w y d a r z e n i a m i k u l t u r a l n y m i , ś w i ę t a m i r e l i g i j n y m i lub u k a z u j ą c e d z i a ł a l n o ś ć r ó ż n e ­ go t y p u s t o w a r z y s z e ń r e p r e z e n t u j ą c y c h interesy o k r e ś l o n e j m n i e j s z o ś c i etnicznej czy narodowej. N a tle d o r o b k u p o s z c z e g ó l n y c h telewizji regionalnych stosunkowo dobrze p r e z e n t u j ą s i ę - m o i m zdaniem - o b y d w a programy t e l e w i z j i publicznej. O d r ę b n y m zagadnieniem jest kwestia odbioru p r o g r a m ó w p o ś w i ę c o n y c h m n i e j s z o ś c i o m przez t e l e w i d z ó w , z a r ó w n o n a l e ż ą c y c h do m n i e j s z o ś c i , j a k i tych, k t ó r z y r e p r e z e n t u j ą g r u p ę d o m i n u j ą c ą . Badania przeprowadzone w drugiej p o ł o w i e 2000 r o k u przez p r a c o w n i k ó w Instytutu Socjologii U n i w e r s y t e t u w B i a ł y m s t o k u , d o t y c z ą c e funkcjonowania dziennika regionalnego w społecznej ś w i a d o m o ś c i (objęto n i m i 1200 o s ó b z w o j . podlaskiego), ś w i a d c z ą o t y m , że w i ę k s z o ś ć w i d z ó w (70%) reprezentuje postawy akomodacyjne ( „ D z i e n n i k regionalny p o w i n i e n s ł u ż y ć w s z y s t k i m m i e s z k a ń c o m n i e z a l e ż n i e od ich kulturowej specyfiki"), 2 1 % r e s p o n d e n t ó w przejawia postawy asymilacyjne ( „ D z i e n n i k powinien s ł u ż y ć przede w s z y s t k i m kulturze polskiej, p o n i e w a ż ł ą c z y ona wszystkich m i e s z k a ń c ó w " ) , 17% - postawy integracyjne ( „ D z i e n n i k regionalny p o w i n i e n s ł u ż y ć �340 A R T Y K U Ł Y RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A w s z y s t k i m m i e s z k a ń c o m ze s z c z e g ó l n y m u w z g l ę d n i e n i e m i c h specyfiki k u l t u r o w e j " ) , w 1 1 % p r z y p a d k ó w natomiast m o ż n a m ó w i ć o postawach tolerancyjnych ( „ K a ż d a z w y r a ź n i e w y o d r ę b ­ n i o n y c h grup k u l t u r o w y c h p o w i n n a d y s p o n o w a ć w ł a s n y m d z i e n n i k i e m r e g i o n a l n y m " ) ; (s. 68). Z d a n i e m A . Sadowskiego, na podstawie w s p o m n i a n y c h b a d a ń m o ż n a w n i o s k o w a ć o t y m , ż e zdecydowana w i ę k s z o ś ć w i d z ó w oczekuje „ p o m i j a n i a p r o b l e m a t y k i m n i e j s z o ś c i o w e j w mediach oraz przystosowania s i ę z r ó ż n i c o w a n y c h k u l t u r o w o r e s p o n d e n t ó w do ofert t r e ś c i m e d i a l n y c h skie­ r o w a n y c h do w s z y s t k i c h m i e s z k a ń c ó w r e g i o n u " (s. 68). M a m w ą t p l i w o ś c i , czy m o ż n a w y c i ą g ­ n ą ć tak daleko i d ą c e w n i o s k i , d o t y c z ą c e prezentacji „ p r o b l e m a t y k i m n i e j s z o ś c i o w e j " w mediach, na podstawie pytania u w z g l ę d n i a j ą c e g o j e d n ą a u d y c j ę , j a k ą jest „ D z i e n n i k regionalny". Cytowane w y p o w i e d z i nie ś w i a d c z ą - m o i m zdaniem - o generalnym braku akceptacji dla p r o g r a m ó w po­ święconych mniejszościom. C z ł o n k o w i e d z i a ł a j ą c e g o w Polsce Stowarzyszenia M n i e j s z o ś c i N a r o d o w y c h u w a ż a j ą , ż e pro­ gramy telewizyjne i radiowe dla grup m n i e j s z o ś c i o w y c h p o w i n n y b y ć nadawane c z ę ś c i e j n i ż dotychczas, najlepiej codziennie. Powinna r ó w n i e ż z o s t a ć opracowana „ k o n c e p c j a d o t y c z ą c a o g ó l ­ nie o b e c n o ś c i problematyki etnicznej w publicznych ś r o d k a c h masowego przekazu" ( M . Bogataj, s. 88). Z d a n i e m autora, „ c h o d z i o to, aby p r z e k r a c z a ć wszelkie granice, k t ó r e nas d z i e l ą . Potrze­ bujemy c z e g o ś , co b y m n a z w a ł radiem s ą s i e d z k i m , radiem bez granic [...] Jeden duch, ale k i l k a j ę z y k ó w [...] K o m u n i k o w a n i e ponad granicami b ę d z i e ł ą c z y ć ze s o b ą s ą s i a d ó w [ . . . ] , bo o n i na­ p r a w d ę nie c h c ą w p r z y s z ł o ś c i , k i e d y k o l w i e k z n a l e ź ć s i ę z n o w u naprzeciw siebie j a k o przedsta­ w i c i e l e gorszej kultury, s t ł u m i e n i przez k u l t u r ę w y ż s z ą , k t ó r a jest nacechowana w ł a ś n i e p o l i t y k ą siły ze strony d o m i n u j ą c e g o czynnika [...] M u s i m y s i ę n a p r a w d ę p o z n a ć , jeden drugiego, i w ten s p o s ó b da s i ę w y r a z swojej potrzebie porozumiewania s i ę , w s p ó ł p r a c y wzajemnej"(s. 89). Przy­ s z ł o ś ć p o k a ż e , w j a k i m stopniu koncepcje, o k t ó r y c h w s p o m n i a ł M . Bogataj uda s i ę w c i e l i ć w ż y c i e . B ę d z i e to z p e w n o ś c i ą w y m a g a ł o d u ż e g o z a a n g a ż o w a n i a nie t y l k o przedstawicieli po­ s z c z e g ó l n y c h m n i e j s z o ś c i , ale t e ż i n n y c h o s ó b w s p ó ł p r a c u j ą c y c h z m e d i a m i . Z d u ż y m zainteresowaniem p r z e c z y t a ł a m a r t y k u ł K a z i m i e r z a K r z y s z t o f k a , pt. „ A u t o p r e ­ zentacja m n i e j s z o ś c i etnicznych w mediach elektronicznych". A u t o r ukazuje o m a w i a n y p r o b l e m w szerokiej perspektywie, z w r a c a j ą c u w a g ę na p o s t ę p u j ą c e z r ó ż n i c o w a n i e w s p ó ł c z e s n e g o ś w i a ­ ta, p r o w a d z ą c e do utraty w s p ó l n e g o k o d u komunikacyjnego, zjawisko etnodemokracji ( „ ż ą d a n i e decentralizacji w ł a d z y w e d ł u g k r y t e r i ó w etnicznych", s. 95), t r u d n o ś c i z r e a l i z a c j ą postulatu „ i n t e g r a c j i obywatelskiej z poszanowaniem prawa do r ó ż n i c y " ( „ i n t e g r o w a ć obywatelsko, lecz nie u n i f i k o w a ć k u l t u r o w o " , s. 94), f i k c y j n o ś ć z a ł o ż e n i a o r ó w n o ś c i kultur. P o d k r e ś l a j e d n a k r ó w n o c z e ś n i e , ż e i s t n i e j ą szanse dialogu m i ę d z y kulturami i poznania i n n y c h kultur. A u t o r wska­ zuje t a k ż e na k o n i e c z n o ś ć zmian m o d e l u p o l i t y k i kulturalnej, tak by u w z g l ę d n i a ł on znaczne z r ó ż n i c o w a n i e , w r ę c z z i n d y w i d u a l i z o w a n i e ludzkich potrzeb we w s p ó ł c z e s n y m ś w i e c i e . D o t y ­ czy to t a k ż e t e l e w i z j i , „ n a d a j ą c y c h setki p r o g r a m ó w etnicznych, k t ó r e nie w y w o ł u j ą szerszego rezonansu s p o ł e c z n e g o . Po c z ę ś c i w y n i k a to z m a ł o atrakcyjnej f o r m u ł y p r o g r a m ó w , t w o r z o n y c h c z ę s t o przez samych przedstawicieli m n i e j s z o ś c i , ale t a k ż e z p r z y c z y n bardziej o b i e k t y w n y c h " (s. 97). A t r a k c y j n o ś ć p r o g r a m ó w etnicznych m o ż n a z p e w n o ś c i ą p o d n i e ś ć ( p r a c u j ą nad t y m spe­ c j a l i ś c i ) . Warto natomiast z a s t a n o w i ć s i ę nad o w y m i „ o b i e k t y w n y m i p r z y c z y n a m i " b r a k u szer­ szego zainteresowania w s p o m n i a n y m i audycjami, c z ę s t o t a k ż e w ś r ó d samych przedstawicieli m n i e j s z o ś c i etnicznych i narodowych. Z d a n i e m K . Krzysztofka, s p o ł e c z e ń s t w o masowe p o w o l i odchodzi w p r z e s z ł o ś ć . „ R o d z i s i ę pomasowe. Strategie konsumpcji s ą w stanie z a s p o k o i ć najbardziej z i n d y w i d u a l i z o w a n e potrze­ by. Produkcja gotowej w y o b r a ź n i sprawia, ż e ludzie p o s z u k u j ą coraz mocniejszych w r a ż e ń i prze­ ż y ć , k o l e k c j o n u j ą j e j a k przedmioty materialne" (s. 98). W i e l e miejsca A u t o r p o ś w i ę c i ł relacjom m i ę d z y g l o b a l i z a c j ą i l o k a l n o ś c i ą (zjawisko glokalizacji). Z w r ó c i ł t e ż u w a g ę na to, ż e k u l t u r a lokalna m a w y m i a r narodowy, etniczny lub regionalny, a eksponowanie r ó ż n i c w y n i k a nie t y l k o z o b o w i ą z k u przystosowania s i ę do s t a n d a r d ó w europejskich, lecz jest zwyczajnie o p ł a c a l n e . Tekst K . K r z y s z t o f k a zmusza do refleksji nad p r z y s z ł o ś c i ą i k i e r u n k i e m z a c h o d z ą c y c h obec­ nie z m i a n . Czy r z e c z y w i ś c i e , j a k pisze Autor, „ w y g r a j ą t y l k o te m i k r o k u l t u r y , t a k ż e pograniczne, k t ó r y m uda s i ę p r z e t ł u m a c z y ć swe w a l o r y na spektakl i dobrze s p r z e d a j ą c y s i ę p r o d u k t r y n k o w y , �ARTYKUŁY RECENZYJNE, 341 RECENZJE I O M Ó W I E N I A z a ś te, k t ó r e nie b ę d ą do tego zdolne u l e g n ą muzeifikacji, u t r a c ą s w y c h Kulturtraegerów Najbardziej realne jest przetrwanie przez u r y n k o w i e n i e {survival through marketization)" [?]. (s. 100). W t y m miejscu c h c i a ł o b y s i ę z a p y t a ć , co stanie s i ę np. z religiami? Czy i one p r z e t r w a j ą t y l k o wtedy, gdy z n a j d ą odpowiednie f o r m y u r y n k o w i e n i a , j e ś l i b ę d ą u m i a ł y s i ę s p r z e d a w a ć ? C z y na­ p r a w d ę „ i d e n t y f i k o w a ć się z narodem b ę d ą c i , k t ó r z y tego z e c h c ą , k t ó r z y b ę d ą s i ę c z u ć Pola­ k a m i , L i t w i n a m i , U k r a i ń c a m i czy B i a ł o r u s i n a m i nie dlatego, czy nie t y l k o dlatego, ż e s i ę n i m i u r o d z i l i , ale dlatego, ż e taki b ę d z i e i c h w y b ó r . I nie t y l k o o n i , t a k ż e c i , k t ó r z y u r o d z i l i s i ę gdzie indziej, a w y b r a l i ż y c i e w polskiej w s p ó l n o c i e o b y w a t e l s k i e j " (s. 105)? Co j e d n a k b ę d z i e decy­ d o w a ć o takich wyborach? Czy istotnie ł a t w i e j b ę d z i e d z i e d z i c z y ć k u l t u r ę nie przez t r a d y c y j n ą s o c j a l i z a c j ę , ale przez j e j u r y n k o w i e n i e ? Czy w a l k a o dziedzictwo k u l t u r o w e , j a k a toczy s i ę np. m i ę d z y B r e t o ń c z y k a m i i N o r m a n d c z y k a m i , m o ż e b y ć rozpatrywana j e d y n i e pod k ą t e m o s i ą g n i ę ­ cia k o r z y ś c i z „ p r z e m y s ł u d z i e d z i c t w a " (s. 102)? M o i m zdaniem, zjawiska, o k t ó r y c h pisze K . Krzysztofek, w s k a z u j ą c k i e r u n k i z m i a n k u l t u r o ­ w y c h , j a k i e z a c h o d z ą obecnie, p o w i n n y z a i n t e r e s o w a ć e t n o l o g ó w . O t w i e r a s i ę przed n a m i n o w y obszar b a d a ń . N a l e ż a ł o b y t e ż z a s t a n o w i ć s i ę nad w i e l o m a k w e s t i a m i , np. nad przekazem dzie­ d z i c t w a k u l t u r o w e g o we w s p ó ł c z e s n y m ś w i e c i e , r o z u m i e n i e m tradycji, stosunkiem do w ł a s n e j kultury, nad „ s w o j s k o ś c i ą " i „ o b c o ś c i ą " , relacjami m i ę d z y centrum i peryferiami, t w o r z e n i e m się r ó ż n e g o typu w s p ó l n o t i powstawaniem nowych w y z n a c z n i k ó w identyfikacji, a wreszcie - nad f u n k c j o n o w a n i e m k u l t u r y w ś w i e c i e poddanym d y k t a t o w i e k o n o m i i , gospodarki r y n k o w e j i wszechobecnej komercji. K i l k a lat temu z a c h ł y s n ę l i ś m y s i ę w r ę c z m o ż l i w o ś c i a m i prowadzenia s t u d i ó w nad r ó ż n y m i z j a w i s k a m i z zakresu e t n i c z n o ś c i , e g z e m p l i f i k u j ą c j e m . i n . w y n i k a m i b a d a ń terenowych przepro­ w a d z o n y c h na w y b r a n y c h obszarach b y ł e g o Z w i ą z k u Radzieckiego. D z i ś , j a k s ą d z ę , stajemy wobec n o w y c h w y z w a ń i m o ż l i w o ś c i . Tempo z m i a n w y m u s z a na nas coraz szybsze reagowanie na nie, nie t y l k o przez rejestrowanie f a k t ó w i o b s e r w a c j ę transformacji k u l t u r o w y c h ( w t a k i m zakresie, w j a k i m jest nam to d o s t ę p n e ) , lecz t a k ż e przez poszukiwanie n o w y c h metod badaw­ czych i s p o s o b ó w opisu r z e c z y w i s t o ś c i , u l e g a j ą c e j z m i a n o m w b ł y s k a w i c z n y m tempie (zastana­ w i a m s i ę np. czy m o ż n a d z i ś jeszcze m ó w i ć o kategorii „ d ł u g i e g o trwania"). K i e d y przed paroma laty p r o w a d z i ł a m badania w ś r ó d P o l a k ó w m i e s z k a j ą c y c h na B i a ł o r u s i , z e t k n ę ł a m s i ę z p o j ę c i e m 'pomieszanego ś w i a t a ' . O k r e ś l a n o n i m czasy wojenne i powojenne, k i e d y r o z p a d ł s i ę ś w i a t znany, b l i s k i m o i m r o z m ó w c o m , kiedy „ w s z y s t k o z o s t a ł o p o ł a m a n e , po­ k r ę c o n e " . Z m i e n i ł s i ę s k ł a d l u d n o ś c i w p o s z c z e g ó l n y c h m i e j s c o w o ś c i a c h , z a n i k ł y dawne w a r t o ś c i , w i e l e o s ó b d o ś w i a d c z y ł o psychicznego rozdarcia, zawieszenia m i ę d z y p r z e s z ł o ś c i ą i t e r a ź n i e j ­ s z o ś c i ą . M a m w r a ż e n i e , ż e ś w i a t , w k t ó r y m ż y j e m y „ p o m i e s z a ł s i ę " jeszcze bardziej. Warto obser­ w o w a ć , co w y n i k n i e z owego „ p o m i e s z a n i a " . Czy r z e c z y w i ś c i e b ę d z i e tak j a k p r z e w i d y w a ł , cyto­ w a n y przez K . K r z y s z t o f k a , L e o p o l d Senghor, ż e „ c z ł o w i e k p r z y s z ł o ś c i b ę d z i e - multiple man, bo wszyscy j e s t e ś m y m i e s z a ń c a m i " (s. wielokulturowy 101)? Iwona Kabzińska Okolice. Kwartalnik etnologiczny, nr 1:2003, w y d . K o ł o N a u k o w e S t u d e n t ó w E t n o l o g i i U n i w e r ­ sytetu M i k o ł a j a K o p e r n i k a w Toruniu, redaktorzy: Sebastian D u b i e l , R a f a ł I w a ń s k i , Robert P i o t r o w s k i , opieka naukowa: dr Violetta W r ó b l e w s k a i dr Wojciech Olszewski, ss. 149 D a w n o nie c z y t a ł a m etnologicznej pracy z t a k ą p r z y j e m n o ś c i ą i zainteresowaniem. A u t o r z y p u b l i k u j ą c y na ł a m a c h Okolic sanie t y l k o dobrze z a p o w i a d a j ą c y m i się etnologami, ale m a j ą w y r a ź n e z a c i ę c i e literackie. S z c z e g ó l n i e ujął mnie a r t y k u ł K a m i l i Kotlarz, b ę d ą c y f i n e z y j n ą a n a l i z ą d w ó c h f i l m ó w niemieckiego r e ż y s e r a W i m a Wendersa: „ N i e b o nad B e r l i n e m " i „ L i s b o n story". A u t o r k a znakomicie p o ł ą c z y ł a . u m i e j ę t n o ś ć antropologicznego o g l ą d u i n t e r e s u j ą c e g o j ą w y c i n k a r z e c z y w i s t o ś c i z poetyckim sposobem pisania. Wraz z n i ą i W i m e m Wendersem w ę d r u ­ j e m y u l i c a m i Berlina i Lizbony, poznajemy ich m i e s z k a ń c ó w , r e p r e z e n t u j ą c y c h r ó ż n e ś r o d o w i s k a �342 A R T Y K U Ł Y RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A i kultury, zanurzamy s i ę w p r z e s t r z e ń miast, s p o g l ą d a j ą c na nie z perspektywy baudelaire'owskiego spacerowicza (Jlaneura). Oddychamy i c h a t m o s f e r ą , s ł y s z y m y d ź w i ę k i , czujemy zapachy... A u t o r k a odczytuje p r z e s ł a n i e f i l m ó w i interpretuje k o d k u l t u r o w y , k t ó r y m p o s ł u ż y ł s i ę r e ż y s e r ( o d w o ł u j e s i ę t u do antropologicznych kategorii m i t ó w , s y m b o l i , r y t u a ł ó w , sytuacji granicznych, o b r z ę d ó w p r z e j ś c i a , przenikania s i ę c z a s ó w , j a k i do postaci p e ł n i ą c y c h r o l ę m e d i a t o r ó w ) . Z w r a ­ ca t e ż u w a g ę na s p o s ó b , w j a k i Wenders ukazuje E u r o p ę - o t w a r t ą , bez granic administracyjnop o l i t y c z n y c h , w i e l o k u l t u r o w ą , w i e l o j ę z y c z n ą , a jednak p o ł ą c z o n ą w p e w n ą ( t r u d n ą do nazwania) c a ł o ś ć . Bohater „ L i s b o n story" na pytanie o n a r o d o w o ś ć bez wahania odpowiada: „ E u r o p e j c z y k ! " G ł ó w n y m i bohaterami f i l m u „ N i e b o nad B e r l i n e m " s ą anioły. Ż y j ą c e w ś r ó d l u d z i , o p i e k u j ą c e s i ę n i m i , p r ó b u j ą c e z r o z u m i e ć i c h problemy. Jeden z nich zrzeka s i ę swej a n i e l s k o ś c i , by stać s i ę c z ł o w i e k i e m i m ó c - j a k on - s m a k o w a ć ż y c i e , w jego w i e l o ś c i d o z n a ń i w y d a r z e ń , r a d o ś c i i cierpieniu, j a k i e niesie. O t y m , ż e a n i o ł y s ą w ś r ó d nas p r z y p o m i n a w Okolicach Paulina A n t k o w i a k , a n a l i z u j ą c feno­ men w s p ó ł c z e s n e j p o p u l a r n o ś c i tych istot i ich miejsce w popkulturze. P r z y w o ł u j e ona t a k ż e f i l m Wendersa, p o d k r e ś l a j ą c ludzkie cechy a n i o ł ó w , ich s a m o t n o ś ć , w y o b c o w a n i e , rozdarcie m i ę d z y d w o m a r z e c z y w i s t o ś c i a m i . A u t o r k a p o d k r e ś l a , ż e istnieje d z i ś w y r a ź n e zapotrzebowanie na anio­ ły z dziecięcych modlitw, w y o b r a ż e ń , religijnych opowieści - opiekuńcze, pośredniczące w kon­ taktach z B o g i e m , w y p e ł n i a j ą c e d u c h o w ą p u s t k ę , ł a g o d z ą c e poczucie s a m o t n o ś c i w s p ó ł c z e s n e g o c z ł o w i e k a ( m i m o ż e i one m o g ą b y ć samotne). Z d a n i e m autorki, obserwujemy d z i ś o d w r ó t od racjonalnego m y ś l e n i a . J e s t e ś m y ś w i a d k a m i odrodzenia religijnego, t ę s k n o t y za d u c h o w o ś c i ą , a zarazem - egzystencjalnego k r y z y s u c z ł o ­ w i e k a (s. 16). W t y m m . i n . m o ż n a s z u k a ć p r z y c z y n fenomenu p o p u l a r n o ś c i a n i o ł ó w i p r a w d z i ­ wej „ « e k s p l o a t a c j i » anielskich w ą t k ó w " (s. 9). P. A n t k o w i a k p r ó b u j e w y j a ś n i ć p r z y c z y n y p o p u ­ l a r n o ś c i a n i o ł ó w , o d w o ł u j ą c s i ę do prac E.E. Freeman i A . Grima. P i s z ą c o modzie na a n i o ł y i „ a n i e l s k i m biznesie" u ś w i a d a m i a nam, ż e - podobnie j a k wszelkie m o d y i zjawiska k u l t u r y masowej - o w a fascynacja postaciami a n i o ł ó w m a charakter p r z e j ś c i o w y . M o ż n a - j a k s ą d z ę - z a d a ć pytanie: Jak d ł u g o b ę d ą s i ę one jeszcze z n a j d o w a ć na scenie, w blasku r e f l e k t o r ó w ? Jak d ł u g o t r w a ć b ę d z i e medialny hałas w o k ó ł nich? K i e d y z o s t a n ą sprowadzone za kulisy i kto zajmie ich miejsce? R o d z i s i ę t e ż pytanie, czy tak w i e l k a potrzeba obcowania z a n i o ł a m i , otaczania s i ę ich f i g u r k a m i i obrazkami, poszukiwania informacji o przejawach i c h d z i a ł a l n o ś c i , o o b e c n o ś c i w ś r ó d l u d z i , w p ł y w a na z m i a n ę oblicza ś w i a t a i charakter l u d z k i c h z a c h o w a ń . Czy nasz ś w i a t staje s i ę lepszy? Niestety, nie dostrzegam z w i ą z k u m i ę d z y t y m i z j a w i s k a m i . M o d a , p o p k u l t u r o w a p o w i e r z c h o w n o ś ć , biznes, b e z r e f l e k s y j n o ś ć , w y b i ó r c z e traktowanie r e l i g i i , s y n k r e t y z m w i e r z e ­ n i o w y , nie m a j ą nic w s p ó l n e g o z d u c h o w y m odrodzeniem, z r z e c z y w i s t ą , g ł ę b o k ą p r z e m i a n ą c z ł o w i e k a . N i e c z y n i ą go lepszym, ani mniej samotnym i z a g u b i o n y m . A n i o ł y s ą d z i ś j e d n y m i z w i e l u b o h a t e r ó w k u l t u r y masowej. F u n k c j ę t ę p e ł n i ą t e ż n i e k t ó r e postacie literackie (zjawisko potteromanii), f i l m o w e (Batman, Superman, Spiderman), l i c z n i ak­ torzy, m u z y c y , sportowcy. W Polsce t a k i m bohaterem jest A d a m M a ł y s z . C h o ć w swej s k r o m ­ n o ś c i stroni od k i b i c ó w , jest j e d n o c z e ś n i e ich u l u b i e ń c e m , b o ż y s z c z e m t ł u m ó w , z w ł a s z c z a k i e d y z w y c i ę ż a . . . Jest t e ż dla w i e l u o s ó b w z o r e m : sportowca, m ę ż a , ojca, c z ł o n k a lokalnej s p o ł e c z n o ­ ści. O fenomenie m a ł y s z o m a n i i , w której k r e o w a n i u z n a c z ą c ą r o l ę o d e g r a ł y media, pisze w Oko­ licach Tomasz Szopa. Wskazuje on m . i n . na s p o ł e c z n e skutki „ m a ł y s z o n a ł o g u " , „ m a ł y s z o o b s e s j i " - pojawienie s i ę p o z y t y w n y c h w z o r ó w z a c h o w a ń , wzrost zainteresowania s k o k a m i n a r c i a r s k i m i i u p r a w i a n i e m tej d y s c y p l i n y sportu i i n . Wskazuje t e ż na w y k o r z y s t a n i e M a ł y s z a przez ś w i a t biznesu i reklamy. P o j a w i ł s i ę ponadto bohater narodowy, k t ó r y w y z w o l i ł w Polakach poczucie d u m y i r a d o ś c i , p o d n i ó s ł i c h na duchu, p o ł ą c z y ł (przynajmniej na j a k i ś czas). Podobnie j a k w p r z y p a d k u fenomenu, j a k i m jest moda na a n i o ł y , m o ż n a j e d n a k z a p y t a ć , czy fascynacja M a ł y s z e m s p o w o d o w a ł a g ł ę b o k i e przemiany w naszym s p o ł e c z e ń s t w i e ? C z y nie i s t n i e j ą z b y t wielkie różnice m i ę d z y d e k l a r o w a n ą akceptacją wzoru, j a k i m niekwestionowanie m o ż e b y ć M a ł y s z , a r z e c z y w i s t y m i zachowaniami tych, k t ó r z y u w a ż a j ą go za swego i d o l a ? 1 1 Zainteresowanym z j a w i s k i e m „ m a ł y s z o m a n i i " polecam r ó w n i e ż a r t y k u ł Mariusza Czubaja (Czubaj 2 0 0 2 ) . �ARTYKUŁY RECENZYJNE, 343 RECENZJE I O M Ó W I E N I A M e d i a s ą nie t y l k o p o t ę ż n ą siłą, m a j ą c ą moc kreowania i d o l i ( w p r z y p a d k u M a ł y s z a kreacja ta jest u s p r a w i e d l i w i o n a ) . W p ł y w a j ą one t a k ż e na w i e l e ludzkich z a c h o w a ń , j a k t e ż np. na upo­ wszechnianie p e w n y c h w z o r c ó w p ł c i oraz ról s p o ł e c z n y c h p e ł n i o n y c h przez m ę ż c z y z n i kobiety. P r z y k ł a d e m m o g ą b y ć d o w c i p y o kobietach, k r ą ż ą c e w internecie. Z a i n t e r e s o w a ł y one Joannę Cukras, k t ó r a p o d d a ł a j e konfrontacji z p a n u j ą c y m i obecnie stereotypami „ p ł c i p i ę k n e j " , sygnali­ z u j ą c niezmiernie c i e k a w y p r o b l e m badawczy. 2 Internet m o ż e t a k ż e s ł u ż y ć t w o r z e n i u r ó ż n e g o typu w s p ó l n o t , r ó w n i e ż e t n i c z n y c h . U m a c n i a 3 poczucie w i ę z i , j a k t e ż w y d a t n i e wspomaga proces kreowania r o d z i m y c h b o h a t e r ó w . S ł o w a c k i e strony internetowe s ą np. p r a w d z i w ą k o p a l n i ą w i e d z y o A n d y Warholu ( p r a w d z i w e nazwisko: 4 A n d r i j W a r h o l a ) . Z zamieszczonego w Okolicach tekstu Sebastiana D u b i e l a w y n i k a , ż e A n d y 5 Warhol jest przede w s z y s t k i m p o s t a c i ą o t o c z o n ą k u l t e m przez s ł o w a c k i c h R u s i n ó w . L i d e r z y tej grupy na r ó ż n e sposoby p o d k r e ś l a j ą r u s i ń s k i e korzenie artysty, p r ó b u j ą - o d w o ł u j ą c s i ę do j e g o postaci - o ż y w i ć s p o ł e c z n o ś ć r u s i ń s k ą n a S ł o w a c j i , o d b u d o w a ć i w z m o c n i ć jej t o ż s a m o ś ć etniczno- k u l t u r o w ą , by o g r a n i c z y ć proces s ł o w a c y z a c j i . S. D u b i e l , z d u ż ą z n a j o m o ś c i ą f a k t ó w , opisuje zabiegi l i d e r ó w s ł o w a c k i c h R u s i n ó w d ą ż ą c y c h do uczynienia z Warhola r u s i ń s k i e g o bohatera, s p a j a j ą c e g o g r u p ę , z której s i ę w y w o d z i ( n i e z a l e ż n i e od j e g o osobistej identyfikacji) poczuciem d u m y z posiadania tak w y b i t n e j postaci w ś r ó d swoich c z ł o n k ó w . J e d n o c z e ś n i e o d b y w a s i ę „ d e konstrukcja a m e r y k a ń s k i e g o m i t u Warhola" (s. 77), „ p r z e p i s y w a n i e go na w r a ż l i w o ś ć R u s i n ó w " (s. 78). K r e o w a n i u r u s i ń s k o ś c i Warhola i p o d t r z y m y w a n i u r u s i ń s k i e j t o ż s a m o ś c i grupy s ł u ż y m . i n . festiwal organizowany co r o k u w M e d z i l a b o r c a c h . Elementy sacrum ł ą c z ą s i ę tu z p o s p o l i t ą l u d y c z n o ś c i ą , naukowe odczyty z z a b a w ą . N a j w a ż n i e j s z e jednak jest to, ż e R u s i n i m a j ą „ s w e g o świętego", z którego m o g ą być dumni. D o p r z e s z ł o ś c i - w r ó ż n y c h celach - w r a c a j ą nie t y l k o liderzy grup etnicznych czy narodowi p r z y w ó d c y . Wiele o s ó b interesuje się np. dziejami w ł a s n e j rodziny, p o s z u k u j ą c korzeni, prawdy o przodkach, a w i ę c - w j a k i e j ś części - t a k ż e o sobie. S z c z e g ó l n i e ciekawe w y d a j ą się dzieje rodzin mieszanych pod w z g l ę d e m identyfikacji etnicznej (narodowej), z r ó ż n i c o w a n y c h w y z n a n i o w o , j ę z y k o w o , m i e s z k a j ą c y c h na pograniczu k u l t u r o w y m , n a r o d o w y m , a t a k ż e tych, k t ó r y c h ż y c i e p r z y p a d ł o na p r z e ł o m o w e okresy dziejów. P r z y k ł a d e m takiej rodziny s ą bohaterowie a r t y k u ł u R a f a ł a I w a ń s k i e g o . Pisze on o swojej rodzinie, z w i ą z a n e j z Toruniem i dzielącej losy m i e s z k a ń c ó w miasta, najpierw w zaborze pruskim, potem - w okresie m i ę d z y w o j e n n y m i po wojnie. Pytania o p r z e s z ł o ś ć r o d z i n n ą i postawy ludzi m i e s z k a j ą c y c h na pograniczu k u l t u r o w y m i n a r o d o w y m , ludzi, k t ó r z y z n a l e ź l i się w sytuacjach granicznych, nie dają I w a ń s k i e m u spokoju. Zaczyna odtwa­ r z a ć „ w i e l k ą " i „ m a ł ą " historię, nie bojąc się trudnych p y t a ń , zdając sobie zarazem s p r a w ę z tego, ż e b ę d z i e m u s i a ł się z m i e r z y ć z odpowiedziami na nie. Chce jednak p o z n a ć p r a w d ę . W 1989 r o k u ojciec R a f a ł a w y j e c h a ł z ż o n ą i j e g o p r z y r o d n i m bratem do N i e m i e c . Ten m o m e n t stał s i ę dla niego p r z e ł o m o w y nie t y l k o z u w a g i na z m i a n ę osobistej sytuacji. P o j a w i ł o s i ę pytanie: „ C z y p ł y n i e we mnie niemiecka k r e w lub czy c z ę ś ć moje r o d z i n y nie w y k a z a ł a s i ę n i e g o d n y m P o l a k ó w zachowaniem podczas I I w o j n y ś w i a t o w e j ? " I w a ń s k i chce d o w i e d z i e ć się, k i m b y l i c z ł o n k o w i e j e g o rodziny, chce p o z n a ć m o t y w y i c h w y b o r ó w , decyzji. N i e kryje przy t y m emocjonalnego z a a n g a ż o w a n i a , p r ó b u j ą c z r o z u m i e ć niemiecko-polskie p o d z i a ł y przebiega­ j ą c e przez j e g o r o d z i n ę i o k r e ś l i ć w niej swoje miejsce. 2 P r z y k ł a d e m s ą Indianie z plemienia Oneida, „ k t ó r e j u ż w y m a r ł o j a k o kultura". P r z e t r w a ł a j e d n a k b i o l o g i c z n i e n i e w i e l k a grupa o s ó b , p r z y z n a j ą c y c h się do pochodzenia z tego plemienia. Z a c z ę ł y one o d t w a r z a ć k u l t u r ę grupy, jej dzieje, narzecze. „ R o z r z u c e n i po Stanach p o t o m k o w i e [Oneida] o d n a l e ź l i s i ę na t e r y t o r i u m i n t e r n e t o w y m , « z a a n e k t o w a l i » c z ę ś ć sieci, s t w o r z y l i w s p ó l ­ n o t ę w i r t u a l n ą . [...] P o w s t a ł a n o w a s p o ł e c z n o ś ć , k t ó r a z p e w n o ś c i ą nie z u b a ż a , a wzbogaca k u l t u r ę " (Krzysztofek 2002, s. 104). 3 O w y k o r z y s t a n i u internetu dla p o d t r z y m y w a n i a w i ę z i i t o ż s a m o ś c i etnicznej pisze w t y m t o m i e Etnografii Polskiej Katarzyna K u l i k o w s k a , p r z y w o ł u j ą c p r z y k ł a d K a r a i m ó w . 4 5 Pisze o t y m K . Krzysztofek (2002, s. 105). Czy do nich n a l e ż ą strony internetowe, o k t ó r y c h w s p o m i n a K . Krzysztofek? �344 A R T Y K U Ł Y RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A Tekst napisany przez R. I w a ń s k i e g o jest d o b r y m p r z y k ł a d e m sposobu prezentacji r o d z i n ­ n y c h d z i e j ó w , w p l e c i o n y c h w „ w i e l k ą " h i s t o r i ę , a zarazem - z n a j o m o ś c i f a k t ó w oraz w i e l k i e j w r a ż l i w o ś c i i u m i e j ę t n o ś c i patrzenia na r z e c z y w i s t o ś ć z r ó ż n y c h perspektyw. Jest t e ż w a ż n y m w polskiej literaturze etnologicznej p r z y k ł a d e m w y k o r z y s t a n i a m a t e r i a ł ó w b i o g r a f i c z n y c h ( i s t n i e j ą c y c h i w y w o ł a n y c h przez badacza) dla ukazania s k o m p l i k o w a n y c h relacji p o l s k o - n i e m i e c k i c h , rozpatrywanych na poziomie narodu oraz c z ł o n k ó w jednej rodziny, m a j ą c y c h od­ m i e n n ą identyfikacją, różne poglądy. P r z e s z ł o ś ć - bolesna, nie do k o ń c a w y j a ś n i o n a , n i e z r o z u m i a ł a - wraca w artykule J a r o s ł a w a Maszczaka. I I w o j n a ś w i a t o w a , A k c j a „ W i s ł a " , losy m i e s z k a ń c ó w w s i T w o r y l n e (dzisiejsze w o j . podkarpackie), Polacy, U k r a i ń c y , N i e m c y , Rosjanie... Repatriacja l u d n o ś c i u k r a i ń s k i e j , ż o ł n i e r z e U P A i Wojsko Polskie... Ile kart, takich j a k te, k t ó r e o d s ł a n i a Maszczak, kryje jeszcze historia? Ile z n i c h jeszcze poznamy? Jak wiele jest w s i , takich j a k Tworylne, k t ó r y c h m i e s z k a ń c y z a p ł a c i l i ż y c i e m , w y g n a n i e m , t r u d n y m i do w y o b r a ż e n i a cierpieniami za decyzje p o l i t y k ó w ? Z takich l o s ó w , j a k te, przedstawione - w w i e l k i m s k r ó c i e - przez autora, na podstawie relacji D y m i t r a K u z i o , dawnego m i e s z k a ń c a w s i , s k ł a d a s i ę historia. N a j c z ę ś c i e j smutna, tragiczna, b o l e ś n i e o ż y w a j ą c a w p o w r a c a j ą c y c h co j a k i ś czas wspomnieniach. A r t y k u ł J. Maszczaka został opatrzony przez r e d a k t o r ó w informacjami o historii w s i Tworylne, od lokacji na prawie w o ł o s k i m przed 1456 r o k i e m , w dobrach K m i t ó w , do c z a s ó w PRL. Szkoda, ż e nie wskazano ź r ó d e ł tych w z m i a n e k , przede w s z y s t k i m m ó w i ą c y c h o najdawniejszych dzie­ jach miejscowości. Pierwszy numer Okolic cechuje r ó ż n o r o d n o ś ć tematyki, podejmowanych p r o b l e m ó w i sposo­ b ó w ich przedstawiania. A u t o r z y d o t y k a j ą dramatycznych c z ę s t o d z i e j ó w jednostek, rodzin i grup l o k a l n y c h , a n a l i z u j ą wybrane zjawiska w s p ó ł c z e s n e j kultury. Znajdziemy t e ż w t o m i e niecodzien­ n ą r e l a c j ę z p o d r ó ż y . W t e k ś c i e A r k a Szulca, z a t y t u ł o w a n y m „ A m e r y k a , A m e r y k a . . . " , opisany z o s t a ł areszt dla nielegalnych i m i g r a n t ó w , b ę d ą c y c z ę ś c i ą w i ę z i e n i a w hrabstwie Y o r k (zachodnie w y b r z e ż e U S A ) . P r z e b y w a j ą c e tam osoby r e p r e z e n t u j ą r ó ż n e grupy etniczne, n a r o d o w o ś c i , po­ s ł u g u j ą s i ę r ó ż n y m i j ę z y k a m i . Miejsce to jest m i k r o s k o p i j n y m o d b i c i e m mieszanki k u l t u r o w e j , j a k ą t w o r z ą m i g r a n c i p r z e b y w a j ą c y nielegalnie w U S A . Z tekstu nie w y n i k a , w j a k i s p o s ó b autor relacji z e t k n ą ł s i ę z o p i s y w a n ą przez siebie g r u p ą . C z y ż b y sam trafił do aresztu j a k o nielegalny imigrant? N a j w i ę c e j u w a g i p o ś w i ę c i ł Szulc Pasztunom z Pakistanu i Afganistanu oraz osobom p o c h o d z ą c y m z P e n d ż a b u . Pisze jednak r ó w n i e ż o przedstawicielach w i e l u i n n y c h k r a j ó w i k u l ­ tur. Okazuje się, ż e areszt, w k t ó r y m p r z e b y w a j ą nielegalni i m i g r a n c i m o ż e b y ć z n a k o m i t y m miejscem b a d a ń , etnologicznych obserwacji. Przybysze z r ó ż n y c h k o n t y n e n t ó w , z t y s i ę c y „ m a ­ ł y c h o j c z y z n " , m ó w i ą r ó ż n y m i j ę z y k a m i , m a j ą odmienne tradycje, w y r o ś l i w r ó ż n y c h kulturach. Ł ą c z y i c h nadzieja na lepsze ż y c i e w w y ś n i o n e j , wymarzonej A m e r y c e . I n n y rodzaj „ n o t a t e k z p o d r ó ż y " , m a j ą c y c h miejscami charakter bardzo osobistych z w i e r z e ń , znajdziemy w artykule M a ł g o r z a t y S o k o ł o w s k i e j . A u t o r k a p r z e ż y w a i n t e l e k t u a l n ą w ę d r ó w k ę do ś w i a t a literatury, w p o s z u k i w a n i u t e m a t ó w badawczych. Wskazuje prace, k t ó r e j ą zafascyno­ w a ł y , z a c h w y c i ł y ( j e d n ą z nich s ą Szczeliny istnienia, Joanny Brach-Czaina, w y d . w 1992 r o k u ) . W k o ń c u zatrzymuje s i ę na postaci M i r c e a Eliade i i n d y j s k i m etapie j e g o ż y c i a . P o d r ó ż do I n d i i z a o w o c o w a ł a nie t y l k o l i c z n y m i pracami n a u k o w y m i , osobistym d o ś w i a d ­ czeniem konfrontacji „ e u r o p e j s k o ś c i " z „ h i n d u s k o ś c i ą " , ale t e ż p r z y n i o s ł a Eliademu spotkanie z f a s c y n u j ą c ą k o b i e t ą ( b y ł a n i ą M a j t r e i D e v i , c ó r k a profesora Dasgupty, u k t ó r e g o m i e s z k a ł ) . Spotkanie to stało s i ę i m p u l s e m do napisania p o w i e ś c i pt. Majtreji ( w y d . polskie, 1988). Odpo­ w i e d z i ą na t ę k s i ą ż k ę b y ł a Na hanyate, M a j t r e j i D e v i ( w y d . polskie pt. Mircea, 1993). D l a M . S o k o ł o w s k i e j o b y d w i e k s i ą ż k i b y ł y t y m , czego s z u k a ł a . O d c z y t a ł a j e w s p o s ó b g ł ę b o k i , sub­ telny, „ p o kobiecemu", p o s ł u g u j ą c s i ę j e d n o c z e ś n i e w i e d z ą a n t r o p o l o g i c z n ą . A r t y k u ł M . S o k o ł o w s k i e j z a c h ę c a do lektury ( b y ć m o ż e , ponownej) o b y d w u prac, j a k t e ż konfrontacji w ł a s n e g o sposobu ich odczytania z t y m , j a k i proponuje m ł o d a A u t o r k a , nie u k r y ­ w a j ą c a przy t y m t r u d n o ś c i , z j a k i m i z m a g a ł a s i ę , by z a m k n ą ć w s ł o w a c h swoje m y ś l i , odczucia, w r a ż e n i a , emocje, by p o k o n a ć o g a r n i a j ą c e j ą czasem poczucie b e z r a d n o ś c i , p u s t k i , n i e m o c y tworzenia, t o w a r z y s z ą c e p r z e m o ż n e m u pragnieniu pisania, p o s z u k i w a n i u swojego miejsca we w s p ó ł c z e s n e j etnologii. �345 ARTYKUŁY RECENZYJNE, RECENZJE I O M Ó W I E N I A W j e d n y m z d z i a ł ó w pisma, n o s z ą c y m n a z w ę „ O k o l i c e m a ł y c h ojczyzn", zamieszczony z o s t a ł zapis r o z m o w y przeprowadzonej przez A n n ę S t r z e l e c k ą z pisarzem, Augustynem Baranem. M o ż e ­ m y ponadto p r z e c z y t a ć dwa teksty tego autora. W „ J a n Sas - na p o c z ą t k u b y ł las" w i d z i m y p o l s k ą w i e ś ( w w o j . podkarpackim), w y l u d n i a j ą c ą się, p o z b a w i o n ą perspektyw, biernie p o d d a j ą c ą się l o ­ sowi. W i e ś , do której „jak do każdej w s i w Polsce, ale t y l k o w Polsce - w r a c a j ą przegrani" (s. 136). W i e ś , której m i e s z k a ń c y s z u k a j ą ucieczki od r z e c z y w i s t o ś c i w alkoholu i d y s k o t e k o w y m h a ł a s i e , w p a t r u j ą się w ekrany t e l e w i z o r ó w , o b s e r w u j ą c jednak r ó w n o l e g l e , z u w a g ą , życie s ą s i a d ó w . K o l e j n e opowiadania A . Barana, „ K r e w pobratymcza" zaczyna s i ę od s ł ó w : „ P o l a c y nie l u b i ą n i k o g o " (s. 142). Prawda to, czy literacka fikcja? Jeden z e l e m e n t ó w stereotypowego w i z e r u n k u naszego narodu? Czy r z e c z y w i ś c i e „ t e n d z i w n y stan" nielubienia jest „ p r a w i e nieznany u i n n y c h n a c j i " ( t a m ż e ) ? Z n ó w powraca m o t y w k o n f l i k t ó w p o l s k o - u k r a i ń s k i c h , k r z y w d , o k t ó r y c h nie m o ż n a z a p o m n i e ć , c h o ć b y s i ę c h c i a ł o , k t ó r e tak trudno w y b a c z y ć , a p r z e c i e ż jest to konieczne, by m ó c z a c z ą ć wszystko od nowa. P a m i ę ć m o ż n a w y k o r z y s t y w a ć do r ó ż n y c h celów. M o ż e ona s ł u ż y ć odtwarzaniu r o d z i n n y c h d z i e j ó w , historii grupy lokalnej, narodu, m o ż e t a k ż e z n i s z c z y ć w s p ó l n o t ę , p o d z i e l i ć j ą , s k ł ó c i ć . M o ż e b y ć ź r ó d ł e m informacji o p r z e s z ł o ś c i - o kraju r o d z i n n y m , ukochanych miejscach i oso­ bach, m o ż e j e d n a k r ó w n i e ż u t r u d n i a ć porozumienie, wybaczenie, dialog. Pierwszy numer Okolic zamyka felieton R a f a ł a N a w r o c k i e g o , z a t y t u ł o w a n y „ Ł o w c ó w nie­ d ź w i e d z i - od zaraz!" Zabawny, ś w i e t n i e napisany tekst, k t ó r e g o bohaterem jest m i ś ( w r ó ż n y c h postaciach) dotyka - poruszanego t a k ż e przez i n n y c h a u t o r ó w - p r o b l e m u k o n f l i k t u . W l e k k i e j , ironicznej formie A u t o r p r z y p o m i n a o istnieniu opozycji m i ę d z y n a t u r ą i k u l t u r ą , a t a k ż e o t y m , w j a k i s p o s ó b m o ż e r e a g o w a ć na n i ą c z ł o w i e k . Redaktorzy pisma, w „ S ł o w i e od...", z a p r a s z a j ą c z y t e l n i k ó w w „ o k o l i c e znane z o p o w i a d a ń , miejsca magiczne, zatopione w s ł o w a c h p e j z a ż e c o d z i e n n o ś c i . . . Okolice strachu i ś m i e r c i , p o d r ó ż y do kresu i na kresy..." (s. 3). I n f o r m u j ą też, że w p i ś m i e „ u k a z y w a ć s i ę b ę d ą teksty z zakresu f o l k l o r y s t y k i , p r o b l e m a t y k i etnicznej i n a r o d o w o ś c i o w e j , j a k r ó w n i e ż z antropologii s y m b o l i c z ­ nej, a n t r o p o l o g i i c o d z i e n n o ś c i , a t a k ż e opisy p o d r ó ż y , eseje i felietony etnologiczne. W n a s t ę p ­ n y c h numerach [...] p o j a w i ą s i ę r ó w n i e ż d z i a ł y recenzji i korespondencji" ( t a m ż e ) . Okolice są ponadto „ c z a s o p i s m e m etnograficznych d o c i e k a ń i z a p i s ó w naszych s p o t k a ń z o d m i e n n o ś c i ą i c o d z i e n n o ś c i ą " ( t a m ż e ) . W y j a ś n i a s i ę w i ę c tajemnica t y t u ł u pisma. M a m y zarazem z a p o w i e d ź w i e l o ś c i t e m a t ó w (jest ona w i d o c z n a j u ż w p i e r w s z y m numerze) i w ę d r ó w e k po r ó ż n o r o d n y c h obszarach, w t y m r ó w n i e ż niebadanych jeszcze przez r o d z i m ą e t n o l o g i ę . N a w e t j e ś l i znajdziemy s i ę j e d y n i e na o b r z e ż a c h tych o b s z a r ó w (jak m ó g ł b y s u g e r o w a ć t y t u ł pisma), j e ś l i pewne pro­ b l e m y z o s t a n ą j e d y n i e zasygnalizowane, naszkicowane c i e n i u t k ą k r e s k ą , warto o d b y ć t ę p o d r ó ż w p o s z u k i w a n i u inspiracji, a t a k ż e - dla p r z y j e m n o ś c i , p ł y n ą c e j z lektury studenckich t e k s t ó w . Z n i e c i e r p l i w o ś c i ą czekam na kolejne tomy, ż y c z ą c autorom i redaktorom n i e s ł a b n ą c e g o z a p a ł u , niewyczerpanych p o m y s ł ó w , doskonalenia u m i e j ę t n o ś c i , t a k ż e technicznych, by u n i k n ą ć w p r z y s z ł o ś c i w y s t ę p u j ą c y c h , niestety, w p i ś m i e b ł ę d ó w . Ż y c z ę w i e l u c z y t e l n i k ó w oraz tego, by Okolice b y ł y czytane i ż y w o komentowane przez ś r o d o w i s k o etnologiczne w c a ł y m kraju. LITERATURA C z u b aj M . 2002, L e c i z nami M a ł y s z . M i ę d z y bohaterem k u l t u r o w y m a i d o l e m popkultury, Kultura popularna: Krzysztofek [ w : ] Mniejszości kiwania, Graffiti na ekr@nie, W. G o d z i ć (red.), K r a k ó w , w y d . R A B I D , s. 8 5 - 9 5 . K . 2002, Autoprezentacja m n i e j s z o ś c i etnicznych w mediach elektronicznych, narodowe i etniczne w mediach elektronicznych. Modele, wizerunki, A . Sadowski, T. Skoczek (red.), B i a ł y s t o k , Instytut S o c j o l o g i i , ocze­ Uniwersytet w B i a ł y m s t o k u , Telewizja Polska S.A., s. 9 4 - 1 0 7 . Kulikowska K . 2003, M i ę d z y a s y m i l a c j ą a u t r z y m a n i e m ś w i a d o m o ś c i etnicznej. T o ż s a m o ś ć s p o ł e c z n a K a r a i m ó w w Polsce, Etnografia Polska, t. 47, z. 1-2, s. 2 6 7 - 2 8 4 . Iwona Kabzińska �N A J N O W S Z E WYDAWNICTWA I N S T Y T U T U A R C H E O L O G I I I E T N O L O G I I PAN MONOGRAFIE: Archeologia w teorii B. B a l c e r . krzemienia. Z. A . B u k o , P. U r b a ń c z y k (red), Warszawa 2000, ss. 660, ryciny. - Krzemionki - Świeciechów. Związki osady neolitycznej z kopalniami z epoki brązu epoki Warszawa 2002, ss. 191, ryciny. Bukowski, Znaleziska z dorzecza Civitas i w praktyce, Ćmielów bursztynu w zespołach i z wczesnej żelaza Odry oraz Wisły, Warszawa 2002, ss. 157, ryciny, mapy. et villa. Miasto i wieś w średniowiecznej Europie Środkowej, C. B u s k o , J. Klapszte, L . L e c i e j e w i c z , S. M o ź d z i o c h (red.), W r o c ł a w - P r a h a 2002, ss. 476, ryciny. M . D u 1 i n i c z, Kształtowanie się Słowiańszczyzny Północno-Zachodniej. Studium archeologiczne. Warszawa 2 0 0 1 , ss. 323, ryciny. Europe around the year 1000, S. K a d r ó w , U progu w Europie Środkowej, Z. K o b y l i ń s k i , P. U r b a ń c z y k (red.). Warszawa 2 0 0 1 , ss. 488, ryciny. nowej epoki. Gospodarka i społeczeństwo wczesnego okresu epoki brązu K r a k ó w 2 0 0 1 , ss. 313, ryciny. Teoretyczne podstawy konserwacji dziedzictwa archeologicznego. Warszawa 2 0 0 1 , ss. 295, ryciny. J. K o p a c z , Początki epoki brązu w strefie karpackiej w świetle materiałów kamiennych, Kraków w państwie wczesno- 2 0 0 1 , ss. 207, tablice. S. M o ź d z i o c h , Castrum piastowskim, Od narodzin munitissimum Bytom. Lokalny ośrodek władzy Warszawa 2002, ss. 320, ryciny. do wieku dojrzałego. Dzieci i młodzież w Polsce, M . D ą b r o w s k a , A . Klonder, E. M a z u r (red.), cz. 1-2, Warszawa 2 0 0 2 - 2 0 0 3 . Słowianie i ich sąsiedzi M. R ę b k o w s k i , strzenne we wczesnym Piei*wsze i kulturowe. średniowieczu. lokacje M . D u l i n i c z (red.), L u b l i n 2002. miast w księstwie zachodniopomorskim. Przemiany prze­ K o ł o b r z e g 2 0 0 1 , ss. 2 6 1 , ryciny. B I B L I O T E K A ETNOGRAFII POLSKIEJ [pod r e d a k c j ą Jolanty K o w a l s k i e j ] Nr53,K. Hermanowicz-Nowak, -kułturowe. Nr 54,1. Kabzińska, (narodowej) N r 55, Podhale. Strój górali Beskidu Śląskiego. Funkcje społeczno- tożsamości etnicznej Warszawa 1997, ss. 1 3 1 + 3 6 r y c i n . Wśród Polaków Tradycja „kościelnych na Białorusi. we współczesnej N r 56, Czas zmiany, czas trwania. Studia Polaków". Wyznaczniki Warszawa 1999, ss. 208. kulturze wsi [red. D . T y l k o w a ] . K r a k ó w 2000, ss. 458. etnologiczne, J. K o w a l s k a , R. T o m i c k i , S. S z y n k i e w i c z (red.), Warszawa 2003, ss. 390. STRONA INTERNETOWA INSTYTUTU (INFORMACJE O B A D A N I A C H , BIBLIOTEKA, KSIĘGARNIA): www.archaeology.pl KSIĄŻKI I CZASOPISMA MOŻNA TAKŻE ZAMAWIAĆ: broniek@iaepan.edu.pl � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c21e16d44a5ffc4c80e94f1682b5f872.pdf b77318c841154d81dc85e8fecdc42ce0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1740 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1611 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 2003 t.47 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2003 t.47, s.347-363 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K A „Etnografia Polska", t. XLVII: 2003, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 ANTROPOLOGICZNE B A D A N I A WŁASNOŚCI W NIEMCZECH Mimo, że Niemcy są dla Polski jednym z najważniejszych i najbliższych sąsiadów, to do dzisiaj niewiele wiadomo na temat współczesnej, niemieckiej etnologii i antropologii kulturowej: instytucji i prowadzonych badań. W ostatnich latach czołowe miejsce wśród tamtejszych pla­ cówek prowadzących badania społeczne zajął bezspornie Max Planck Institut für Ethnologische Forschung (MPI) w Halle. Jest to instytucja w pracach której dominuje język angielski, więc znacznie częściej spotkać się można z nazwą Max Planck Institute for Social Anthropology. Został on założony w roku 1999 w ramach Towarzystwa Maxa Plancka (odpowiednika Pol­ skiej Akademii Nauk), przez dwóch antropologów: prof. Günthern Schlee (z University of Bielefeld, Niemcy) i prof. Chrisa Hanna (z University of Kent, Wielka Brytania). Instytut składa się z dwóch departamentów: „Integration and Conflict" (Integracja i konflikt), prowadzonego przez pierwszego z założycieli i „Postsocialist Eurasia" (Postsocjalistyczna Eurazja), którego dyrektorem jest prof. C. Hann. Ponadto działają tam dwie grupy: „Legal Pluralism" (Prawny pluralizm), kierowana przez prof. prof. Keebet i Franza von Benda-Beckmann (Erasmus Univer­ sity i Wageningen University, Holandia) oraz „Siberia Project" (Projekt syberyjski), nad którą pieczę trzymają obaj dyrektorowie instytutu. Od roku 1999 w Instytucie realizowany był szeroki program badawczy „Property relations" (Stosunki własnościowe), zakończony w tym (2003) roku konferencją „Changing Properties of Property" (Zmieniające się właściwości własności), która odbyła się w dniach 2-4 lipca. Konferencja rozpoczęła się w środę (02.07.) o 9:30 w głównej sali seminaryjnej Max Planck Institute for Social Anthropology, przywitaniem, wygłoszonym przez prof. C. Hanna. Następnie głos zabrali: prof. prof. K. i F. von Benda-Beckmann oraz Melanie Wiber (z University of New Brunswick, Kanada), którzy wygłosili wspólny referat „The properties of property: an intro­ duction to the Workshop (Właściwości własności: wprowadzenie do sesji). Wystąpienie to skła­ dało się głównie z pytań badawczych, dotyczących własności i kwestii z nią związanych. Prof. K. von Benda-Beckmann zauważyła, że w ostatnich latach powstało wiele nowych typów włas­ ności oraz diametralnie zmieniły się stosunki własnościowe. Jej zdaniem, ma to ogromny wpływ na życie społeczne ludzi. Wspomniała także o problemach definicyjnych, trudnościach w roz­ dzieleniu własności prywatnej i publicznej oraz narzucaniu innym kulturom europejskiego rozumienia własności. Wypowiedź prof. F. von Benda-Beckmann dotyczyła przede wszystkim uosabiania własności z prawami człowieka oraz różnorodności form własności i ich powiązań. Prof. M . Wiber, dodała, że rodzaje własności zmieniają się ponieważ człowiek jest wyposażany w coraz to nowsze przedmioty i obiekty. Zwróciła także uwagę na kwestie własności intelektual­ nej i dziedzictwa kulturowego, regionalnego i lokalnego rozumienia własności oraz trudności w znalezieniu wspólnych punktów w stosunkach własnościowych. O 10:00 rozpoczęła się pierwsza sesja: „Property, the state and beyond" (Własność, państwo i dalej), którą poprowadził gospodarz - prof. C. Hann. Jako pierwszy głos zabrał dr Toon van Meijl (Univeristy of Nijmegen, Holandia), który wygłosił referat pt. „Who owns the fishe­ ries? Changing views of property and its distribution in postcolonial Maori society" (Kto jest 1 1 Towarzystwo Maxa Plancka zostało założone w roku 1948, jako spadkobierca Towarzystwa Kaisera Wilhelma. Nazwane na cześć znanego niemieckiego fizyka, żyjącego w latach 1858-1947. �348 KRONIKA właścicielem terenów rybackich? Zmieniająca się perspektywa własności i jej rozpowszechnia­ nie w postkolonialnej społeczności Maorysów). W swoim wystąpieniu przedstawił on proces przekazywania Maorysom ich terenów rybackich przez rząd Nowej Zelandii. Po przerwie na kawą, konferencję prowadził dr Thomas Widlok (z MPI), a jako pierwsza głos zabrała dr Deborah James (z London School of Economics and Political Science). Jej wystą­ pienie, zatytułowane „The tragedy of the private: owners, communities and the state in South Africa's land reform programme" (Tragedia prywatnego: właściciele, społeczności i państwo w południowo-afrykańskim programie reformy ziemskiej), dotyczyło przekazywania ziemi bia­ łych posiadaczy („sprzedających z własnej woli") w ręce ludności murzyńskiej („kupujących z własnej woli") oraz trudności w przezwyciężeniu rozumienia własności z okresu apartheidu. Diametralnie inne było wystąpienie prof. Esther Kingston-Mann (z University of Massachu­ setts, USA), zatytułowane „The romance of privatization: historical case studies from England, Russia and Kenya" (Romantyka prywatyzacji: historyczne studia przykładów z Anglii, Rosji i Kenii). Autorka przedstawiła w nim podejście do prywatyzacji: posiadaczy ziemskich i chłopów w Anglii, chłopów w Rosji po roku 1906 oraz rolników postsocjalistycznych (ze szczególnym uwzględnieniem Kenii w połowie X X wieku). Po godzinnej przerwie na lunch, o godzinie 14:00 kolejną część sesji poprowadziła dr Julia Eckert (z MPI). Jako pierwszy wystąpił dr Tilman Hannemann (z University of Bremen, Niemcy) z referatem pt. „Disposal rights on property and women's inheritance in greater Kabylia: from local notions and religious politics to colonial emancipationist ideology" (Prawo rozporządzania własnością i kobiecym spadkiem w Dużej Kabylii: od lokalnego rozumienia i polityki religijnej po kolonialną ideologię emancypacyjną). Przedstawił on historyczny proces kształtowania się praw kobiet w Kabylii do własności: spadku lub posagu, w okresie francuskiej kolonizacji. Rozdźwięk między przepisami a praktyką został opisany jako uwikłany w lokalne rozumienie własności, w praktykę religijną, ale także inteligencki ruch na rzecz emancypacji kobiet. Kolejny referat, zatytułowany „Land regulation in a Mexican community. A practice approach to property rights" (Regulacje ziemskie w społeczności meksykańskiej. Podejście praktyczne do praw własności), został przedstawiony przez dr Monique Nuijten (z Wageningen University, Holandia). Był on w całości poświęcony meksykańskiemu prawu rolnemu z lat 90-tych X X wieku i rządowemu programowi PROCEDE oraz trudnościom w ich wprowadzeniu, ze względu na tra­ dycyjne więzi społeczne i rozumienie własności w Meksyku. Po przerwie na kawę, dalszą część konferencji poprowadziła prof. K. von Benda-Beckmann, a jako pierwszy głos zabrał prof. Charles Geisler (z Cornell University, USA). W swoim referacie zatytułowanym „Ownership and the edges of globalization" (Posiadanie i granice globalizacji), zastanawiał się on nad przyszłością własności i posiadania w globalizującym się świecie. Szcze­ gólny nacisk autor położył na de-terytorializację państw i utratę ich suwerenności. Jako ostatni wystąpił prof. G. Schlee z referatem pt. „Restitution and compensation in postwar Somalia" (Restytucja i kompensacja w powojennej Somalii), poświęconym pracom organizacji międzynarodowych nad zwrotem własności lub kompensacjami dla ludzi, którzy stracili swoją własność podczas wojny w Somalii. Szczególny nacisk położył autor na kwestię powiązań własności z procesem pokojowym oraz trudnością, wręcz niemożliwością wprowadze­ nia w życie rezolucji dotyczących własności ze względu na panującą w Somalii przemoc. W czwartek (03.07) kolejną sesję, zatytułowaną „Lessons from post-socialist developments" (Lekcje z rozwoju postsocjalistycznego), rozpoczął prof. G. Schlee, a jako pierwsza wystąpiła prof. Pauline Peters (z Harvard University, USA) z referatem „Beyond embeddedness: a challange raised by a comparison of the struggles over land in African and postsocialist countries" (Wychodzenie z kryzysu: wyzwanie rzucone przez porównanie walki o ziemię w Afryce i kra­ jach postsocjalistycznych). Na podstawie badań terenowych, porównała ona proces prywatyzacji ziemi w Afryce z krajami postsocjalistycznymi Europy, znanymi jej głównie z literatury. Kolejny referat pt. „Land as asset, land as liability: property politics in rural Central and Eastern Europe" (Ziemia jako środek, ziemia jako odpowiedzialność: polityka własnościowa na obszarch wiejskich Europy Środkowej i Wschodniej), przedstawił dr Thomas Sikor (z Humboldt �KRONIKA 349 University, Niemcy). Bazując na przykładach z Bułgarii, Czech i Polski przedstawił on pro­ ces prywatyzacji w kontekście wypełniania przez nowych właścicieli ziemskich obowiązku ochrony środowiska. Po krótkiej przerwie, dalszą część konferencji poprowadziła prof. M . Wiber, a jako pierwszy wystąpił prof. C. Hann z referatem pt. „The moral economy of decollectivisation: historical justice and contemporary survival in the postsocialist countryside" (Moralna ekonomia de-kolektywizacji: historyczna sprawiedliwość i współczesne przetrwanie w postsocjalistycznej wsi). Referat ten był podsumowaniem badań pracowników instytutu w ramach programu badawczego „Property relations", którego owocem będzie praca zbiorowa pod redakcją C. Hanna pt. „The postsocialist agrarian question". Kolejny referat, zatytułowany „Land reform and farm restructuring in Russia. Property and production relations in post-Soviet farm enterprises" (Reforma ziemska i transformacja rolna w Rosji. Własność i stosunki produkcyjne w post-sowieckich przedsiębiorstwach rolnych), przed­ stawił mgr Oane Visser (z University of Nijmegen, Holandia). Autor, na podstawie badań prze­ prowadzonych w obszarach wiejskich w północnej, środkowej i południowej Rosji, opisał funk­ cjonowanie prywatyzowanych sowchozów, które obecnie zmieniają się w przedsiębiorstwa rolne. Jako ostatni tego dnia wystąpił dr John Eidson (z MPI) z referatem pt. „Real existing socialist property. Orthodox theory and heterodox practices among cooperative farmers in the German Democratic Republic" (Realnie istniejąca własność socjalistyczna. Teoria ortodoksyjna i heterodoksyjna praktyka wśród rolników kolektywnych w NRD). Wypowiedź ta koncentrowała się wokół pytania „jak faktycznie wpłynął socjalizm na stosunki własnościowe?". Autor wyróżnił cztery poziomy tych stosunków: partyjną definicję własności, wprowadzenie reformy rolnej i kolektywizacji, zmianę struktury stosunków własnościowych na wsi oraz doświadczenia ludzi uwikłanych w te procesy. Piątek (04.07) rozpoczął się kolejną sesją „Between private and public" (Między prywatnym i publicznym), którą otworzyła i poprowadziła dr Anne Griffiths (z University of Edinburgh, Wielka Brytania). Prof. M . Wiber przedstawiła referat pt. „Relative publics, repatriation, and cultural property: Which public? Whose culture?" (Względność publicznego, repatriacji i włas­ ności kulturowej: Jakie publiczne? Czyja kultura?). Na przykładzie kradzieży szamańskich atry­ butów z kanadyjskiego muzeum etnograficznego, wskazała szerokie grono „rzekomych" właś­ cicieli tych przedmiotów i dowiodła względności pojęć własność publiczna - prywatna. Niezwykle ciekawe ujęcie własności przedstawił także prof. Gisli Palsson (University of Iceland, Islandia) w referacie „Appropriating family trees: genealogies in the age of genetics" (Dopasowanie drzew genealogicznych: genealogie w erze genetyki). Opisał on islandzki projekt stworzenia bazy z danymi genetycznymi Islandczyków i ich przodków oraz sporu dotyczącego praw własności do rzeczonej bazy danych. Po krótkiej przerwie dalszą część sesji poprowadził prof. Robert Layton (z University of Durham, Wielka Brytania). Kolejny referat, zatytułowany „How communal is communal, and whose communal is it? Lessons from Minangkabau" (W jaki sposób komunalne jest komunalne i czyje jest? Lekcje z Minangkabau), przedstawili prof. prof. K. i F. von Benda-Beckmann. Opie­ rając się na przykładach z Indonezji, zauważyli, że istnieje wiele rodzajów własności komunal­ nych i wynikających z nich praw. Z kolei, prof. Edella Schlager (z University of Arizona, USA) w swoim wystąpieniu pt. „Cooperation and opportunism among property rights holders" (Współpraca i oportunizm mię­ dzy beneficjantami praw własności), opisała strukturę i zasady korzystania z zasobów wodnych rzeki Kolorado. Funkcjonujący tam system, przyznaje pierwszeństwo eksploatacji rzeki, tym, którzy osiedli nad nią jako pierwsi. Po przerwie na lunch, rozpoczął się ostatni blok konferencji: „Property and economics" (Włas­ ność i ekonomia), który poprowadził prof. C. Hann. Mgr Frank Muttenzer (z Ecole Supérieure des Sciences Agronomiques, Madagaskar) wystąpił z referatem pt. „The folk conceptualization of property and forest-related going concerns in Madagascar" (Ludowa konceptualizacja włas­ ności i rozgrywających się kwestii związanych z lasami na Madagaskarze). Był on poświęcony �350 KRONIKA przejmowaniu kontroli nad otaczającymi lasami przez wspólnoty wiejskie na Madagaskarze, w kontekście tak zwanej postkolonialnej demokratyzacji . Dr Uta-Maria Niederle (z Max Planck Institute for Research into Economic Systems, Niem­ cy) zaprezentowała zupełnie odmienne spojrzenie na własność - z punktu widzenia ekonomisty. Jej wystąpienie zatytułowane „Naturę and evolution of property: an economic view on anthro­ pological findings" (Natura i ewolucja własności: ekonomiczne spojrzenie na antropologiczne znaleziska), opierało się w całości na braku wspólnych punktów w ekonomicznych i antropo­ logicznych definicjach własności. Po krótkiej przerwie, ostatnią część konferencji poprowadził prof. F. von Benda-Beckmann, a referat przedstawił prof. Robert Hunt (z Brandeis University, USA). Jego wystąpienie pt. „Work, property, incentive: the curious case of forager food sharing" (Praca, własność, stymulacja: przypadek podziału pożywienia w społecznościach myśliwsko-zbierackich), dotyczyło różnego rodzaju form własności i ich różnorodności wśród tradycyjnych społeczności myśliwskich. Prof. C. Hann podziękował serdecznie uczestnikom i poruszył kwestię publikacji przedsta­ wionych referatów w pracy zbiorowej we wrześniu b.r., na zakończenie otworzył dyskusję. W jej trakcie uczestnicy zauważyli brak zadowalających podejść teoretycznych i metodologicznych do stosunków własnościowych. Podkreślali także, że tytuł konferencji dobrze oddał zawartość prezentowanych referatów. Końcowa część dyskusji poświęcona była niejasności i wieloznaczności pojęcia „własność". Poszczególne osoby zastanawiały się nad słusznością umieszczania wielu kwestii w tzw. „koszyku własności". Jako ostatni głos zabrał prof. F. von Benda-B eckmann, który postulował kontynuację prac na teoretycznymi ujęciami własności, podziękował również wszyst­ kim uczestnikom za wkład w konferencję. Podczas konferencji nie zabrakło także okazji do bliższego poznania uczestników. Po zakoń­ czeniu pierwszego dnia, odbyło się przyjęcie w Instytucie. Drugiego dnia natomiast organizatorzy zaprosili wszystkich do restauracji na uroczystą kolację. Konferencja była wydarzeniem niezwykle ciekawym, mieszczącym się w ramach nowych antropologii, takich jak 'antropologia prawa' czy 'antropologia organizacji'. Wśród wszystkich wystąpień, moje szczególne zainteresowanie wzbudziły wystąpienia dr Toona van Meijl, prof. Charlesa Geislera, prof. Chrisa Hanna, prof. Melanie Wiber, prof. Gisli Palssona oraz prof. Roberta Hunta. Oczywiście, nie chcę przez to powiedzieć, że pozostałe były mniej ciekawe, jednak te wymienione były związane z moimi własnymi zainteresowaniami badawczymi lub po prostu przedstawione w inspirujący i niekonwencjonalny sposób. 2 Jarosław Der lic ki SYMPOZJUM JEDWABNEGO SZLAKU W X I A N (CHINY) W dniach 18-21 listopada 2002 r. odbyło się w Xian (Chiny) sympozjum LTNESCO poświę­ cone podsumowaniu 10-letniego projektu przyznającego stypendia na badania naukowe dotyczące tematów związanych ze starożytnym Jedwabnym Szlakiem (Hirayama Silk Roads Fellowship Programme). Dlatego też na podsumowaniu sympozjum gośćmi honorowymi byli organizatorzy projektu, w tym fundator stypendium, japoński artysta malarz prof. Ikuo Hirayama, oraz inni działacze UNESCO - m.in. Ahmed Jalali, Noboru Noguchi. Oprócz organizatorów w spotkaniu udział wzięło 50 naukowców - w tym 10 wybitnych specjalistów w tej dziedzinie oraz 40 wy­ branych stypendystów. Organizatorami sympozjum byli: Stowarzyszenie Przyjaźni z Zagranicą w Shaanxi, Biuro do Spraw Kulturowych Reliktów prowincji Shaanxi, Komitety UNESCO w Chinach i w Japonii, Fundacja Dziedzictwa Kulturowego w Chinach oraz Stowarzyszenie Przy­ jaźni Japońsko-Chińskiej. Gospodarzem sympozjum był rząd prowincji Shaanxi, a sale wykła­ dowe udostępnił uniwersytet im. Jiao Tong w stolicy prowincji Xian. Przeprowadzanej przez rząd na siłę, bez uwzględnienia ludzkich potrzeb czy zwyczajów. �KRONIKA 351 Program stypendium „Jedwabnego Szlaku" objął ogółem 100 stypendystów z 29 krajów (w tym 5 z Polski). Sympozjum wieńczyło także obchody roku Dziedzictwa Kulturowego, za który ONZ uznało rok 2002. Interesującą postacią jest fundator stypendiów prof. Ikuo Hirayama. Jako dziecko przeżył on wybuch bomby atomowej w Hiroszimie. Uratował się, lecz dopiero po wielu latach uwolnił się od chorób spowodowanych napromieniowaniem. Był stypendystą UNESCO w 1963 r. jako artysta malarz. Pamiętając tragedię Hiroszimy postanowił głosić pokój i zrobić wszystko, aby przyczynić się do ratowania pozostałości i śladów różnych historycznych kultur rozkwitających w przeszłości wzdłuż Jedwabnego Szlaku. Tworząc programy w ramach UNESCO i finansując je, zainicjował ideę stworzenia „kulturowego Czerwonego Krzyża". Według tej koncepcji, wiele obiektów dawnych kultur, które np. skradziono i nielegalnie wywieziono z kraju, w którym powstały, należy traktować jako „kulturowych uchodźców", tak jak np. dzieła sztuki pochodzące z Muzeum Sztuki w Kabulu lub doliny Bamiyan w Afganistanie. Sympozjum wieńczące ten projekt było zatem tylko niewielką częścią szerokiej działalności zmierzającej do poznawania i ochrony zabytków dawnych kultur. Referaty wygłoszone na nim dotyczyły wielu dziedzin nauki - historii, archeologii, historii sztuki, architektury, sztuki, antro­ pologii, lingwistyki, numizmatyki i metod konserwacji. Poruszały również zakres problematyki z różnych obszarów, będących częścią starożytnego Jedwabnego Szlaku, prowadzącego z róż­ nych stron, z Bliskiego Wschodu, Europy, Indii, Azji Centralnej, do chińskiego miasta Changan (współczesne Xian). To historyczne miasto, niejednorodne kulturowo, z dość liczną ludnością muzułmańską, było początkiem starożytnego szlaku. Interesujące były referaty specjalistów z różnych dziedzin, zajmujących się Jedwabnym Szla­ kiem, zaproszonych na sympozjum w charakterze ekspertów. „Zagadki starożytnego Jedwabnego Szlaku" (Richard N . Frye), „Odmiany kultu przodków odzwierciedlone w sacrum i profanum" (Isenbike Togan), „Nowe dokumenty baktryjskie z Guzgan" (Nicholas Sims-Williams), „Gdzie Wschód styka się z Zachodem: kamienne meble pogrzebowe obcokrajowców żyjących w Chinach" (Judith Lerner, Annette Juliano), „Wpływy buddyjskie na obrzędy Bema" (Yutaka Yoshida), „Doli­ na Orkhon jako obszar cywilizacji koczowniczej i miejsce wymiany kulturowej" (Norov Urtnasan). Prezentowane przez stypendystów materiały można podzielić na: referaty dotyczące stoso­ wania nowych metod i analiz, służących np. konserwacji zabytków; referaty analizujące odkryte dokumenty (Baktria, Persja), stare teksty (Mezopotamia) czy inskrypcje nestoriańskie. Osobną dziedzinę obejmowały referaty poświęcone wpływom Jedwabnego Szlaku na islamską sztukę (kaligrafia, miniatury), architekturę (karawanseraje), czy rzemiosło, np. wyrób szkła. Pozostałe prezentacje obejmowały wiele innych aspektów tej starożytnej drogi - szlaki morskie, fortyfikacje wojskowe, ruchy nomadów, drogi ekspansji buddyzmu w Azji, czy też indyjską odnogę Jedwab­ nego Szlaku, łącząca Azję Południową z Azją Centralną. Kilka prezentacji poruszało tematy antropologiczne. Przeważały rozważania nad kulturą nomadów pojawiających wzdłuż rożnych odcinków jedwabnego szlaku („Etniczne aspekty dzie­ j ó w nomadów wzdłuż Jedwabnego Szlaku", Bilegt Luvsanvandan z Mongolii). Omawiano wpływ dawnych koczowników przybyłych do Azji Południowej z Azji Centralnej na kulturę miejsco­ wych ludów oraz wkład ich kultury w formowanie się cywilizacji indyjskiej. Wskazano również na pewne elementy kulturowe potencjalnie łączące współczesnych koczowników i pasterzy tego obszaru, obcego pochodzenia ze starożytnymi nomadami („Koczowniczy wzdłuż indyjskiej od­ nogi Jedwabnego szlaku", Dagnosław Demski z Polski). Poza tym Zulyani Hidayah z Indo­ nezji przedstawił referat pt. „Żywność malajska w erze Srivijaya i jej związki z Jedwabnym Szlakiem", a Raushan Mustafina z Kazachstanu - „Kobiety i religie na granicy stepu intensyw­ nych Jedwabnego Szlaku". Obok prezentacji osiągnięć naukowych, uczestnicy sympozjum dyskutowali również na temat, co należałoby uczynić obecnie, kiedy wiele zabytków i materiałów etnicznych znika z terenów położonych na szlaku z upływem czasu. Dochodzi do zniszczeń zabytków lub wywo­ żenia ich za granicę. Proceder ten wymaga zdecydowanych działań na szczeblu rządów poszcze­ gólnych krajów i na forum ONZ. Stąd apel zebranych naukowców i działaczy UNESCO, aby �352 KRONIKA Jedwabny Szlak uznać za dziedzictwo kultury ludzkości. Dzięki temu uzyskałby on status gwaran­ tujący większą troskę o zachowanie obiektów leżących na tej trasie, liczącej tysiące kilometrów. Deklarację przyjęto jednogłośnie, podkreślając m. in., że ludzkość zostawiła po sobie wiele przykładów dziedzictwa kulturowego, zarówno namacalnego, w postaci obiektów materialnych, jak i nieuchwytnego, w formie idei. Utrata tego dziedzictwa będzie nieodwracalna. Z nastaniem X X I w. obowiązek ten nabrał szczególnej wagi. Obiekty należące do dziedzictwa kultur przesz­ łości są stale zagrożone zniszczeniem nie tylko z powodów naturalnych, ale dzieje się też tak w konsekwencji działalności człowieka (urbanizacja, trzęsienia ziemi, konflikty międzynarodowe, wojny domowe i terroryzm). Chociaż do tej pory już 33 miejsca zostały umieszczone na liście zagrożeń światowego dziedzictwa, to w istocie dużo większa liczba takich obiektów wymaga natychmiastowej ochrony i konserwacji. W związku z ideą przekazywania cennych obiektów światowego dziedzictwa następnym gene­ racjom, UNESCO ustanowiło „Konwencję dla Ochrony Kulturowej Własności na Wypadek Kon­ fliktów Zbrojnych". UNESCO nalega, by społeczność międzynarodowa ratyfikowała tę konwen­ cję. Deklaracja z Xian została przesłana w liście do sekretarza generalnego ONZ Kofi Annana. O trafności i dalekowzroczności tej idei świadczą wypadki zaistniałe w trakcie wojny w Ira­ ku, w lutym 2003 roku, kiedy to łupem złodziei padły cenne zbiory dziedzictwa narodowego z kolekcji Muzeum Narodowego w Bagdadzie. Dagnosław Demski „KULTURA I ŚWIADOMOŚĆ POLAKÓW N A WSCHODZIE. TRADYCJA I WSPÓŁCZESNOŚĆ" Wrocław-Krzydlina Mała, 10-12 października 2002 Tematyka konferencji, zorganizowanej przez Katedrę Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Wrocławskiego, Ośrodek Badań Wschodnich tegoż Uniwersytetu oraz Oddział Dolnośląski Stowarzyszenia „Wspólnota Polska", została zakreślona bardzo szeroko. Umożliwi­ ło to jej uczestnikom przedstawienie wielu zagadnień, składających się na niezwykle ciekawą całość, ukazującą różne oblicza polskości, jej przejawy, działania podejmowane dla zachowania i rozwoju polskiego dziedzictwa (obecnie i w przeszłości), jak też wskazującą na problemy, z jakimi borykają się Polacy na Wschodzie (w tym przypadku termin 'Wschód' dotyczy przede wszystkim wybranych obszarów dawnego Związku Radzieckiego). Podczas sesji plenarnej prof. Ewa Nowicka przypomniała - przedstawione już w jednej z publikacji (Nowicka 2000) - typy polskości, odwołując się do przykładów Litwy (polskość zagrożona), Białorusi (polskość ograniczona), Syberii (polskość sentymentalna) i Kazachstanu (polskość rezydualna). Moim zdaniem, przypisywanie jednego typu polskości zbiorowości za­ mieszkującej poszczególne państwa czy obszary geograficzne prowadzi do znacznych uprosz­ czeń, schematów, do tworzenia modeli nie mających odniesienia do rzeczywistości. W każdym z wymienionych państw czy obszarów geograficznych można bowiem z pewnością spotkać różne odmiany polskości. Można też, być może, wskazać jeszcze wiele innych ich rodzajów. Do takich wniosków prowadzą m.in. badania, jakie przeprowadziłam wśród Polaków mieszkających w za­ chodnich i centralnych rejonach Białorusi (Kabzińska 1999). Do referatu E. Nowickiej odniosła się też krytycznie w swoim wystąpieniu (w drugim dniu konferencji) prof. Elżbieta Smułkowa. Polaków na Białorusi, ich historii i perspektyw, aktualnych problemów i zagrożeń, koniecz­ ności obrony przed asymilacją, powstrzymania migracji, tworzenia polskiej inteligencji w Repu­ blice Białoruś, dotyczył referat dr. Tadeusza Kruczkowskiego, prezesa Związku Polaków na Białorusi (z referatu tego jasno wynika, że polskość na Białorusi jest dziś nie tylko ograniczona, r 1 1 W związku z nieobecnością dr. Kruczkowskiego we Wrocławiu, referat został odczytany przez p. mgr Helenę Giebień. �KRONIKA 353 ale i zagrożona). Tematem referatu ks. prof. Franciszka Rosińskiego była natomiast nieznana szerzej sytuacja religijno-kulturowa Polaków na Sachalinie w połowie X X wieku. Z uwagi na dużą liczbę zgłoszonych wystąpień, organizatorzy zmuszeni byli dokonać po­ działu na dwie sekcje, co - jak zawsze w takich przypadkach - pozbawiło uczestników Konfe­ rencji możliwości wysłuchania wszystkich referatów. W Sekcji I dominowała tematyka tożsamościowa. Mówiono o niej m.in. na przykładzie twór­ czości literackiej osób związanych z Wileńszczyzną (regionem będącym „małą ojczyzną" dla wielu Polaków) reprezentujących jeden z nurtów pisarstwa narodowego. Autorka referatu, dr hab. Krystyna Kossakowska-Jarosz, z Opola, operowała terminami 'antropologia miejsca', 'geografia pamięci i emocji', 'antropologia refleksyjna'... Warto zastanowić się nad tym, co kryje się pod tymi efektownymi nazwami . Grupa słuchaczy pomaturalnej szkoły rolniczej w Białej Wace (Wileńszczyzną), studiujących w Szkole Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie (m.in. na kierunkach: agroturystyka i dziedzictwo kulturowe w regionie) stała się obiektem obserwacji mgr Anny Adamowicz (Wilno) i dr Ireny Kotowicz-Borowy (Warszawa). Badaczki interesował wpływ pobytu w Polsce i w środowisku studencki na tożsamość narodową młodych Polaków z Litwy. Okazało się, że badana grupa czuła się w Polsce (wśród „swoich") bardziej obco niż na Litwie (wśród „obcych" - Litwinów), co w wielu przypadkach przyczyniło się do zmian identyfikacji narodowej oraz do wzrostu pozytywnych ocen Wileńszczyzny jako miejsca zamieszkania. O tym, jak złożonym pojęciem jest 'polskość', jak wiele ma ona twarzy i jak różne są typy i poziomy polskiej tożsamości, mówiła prof. dr hab. Elżbieta Smułkowa (Warszawa). Wymieniła ona i scharakteryzowała następujące kategorie: Polacy o bardzo wyraźnej świadomości narodo­ wej, Polacy z pochodzenia oraz „kościelni Polacy", opierający swą identyfikację wyłącznie na katolicyzmie. E. Smułkowa podkreśliła, że - mówiąc o Polakach na Wschodzie - powinniśmy pamiętać o zróżnicowaniu tej zbiorowości i unikać generalizacji. Również badając szczegółowe zagadnienia, np. relacje „swoi" - „obcy", musimy wziąć pod uwagę to, że może ona kształtować się i funkcjonować odmiennie na różnych terenach. O kilku typach polskości mówiła także dr Anna Engelking (Białystok), odwołując się do własnych badań terenowych przeprowadzonych na Grodzieńszczyźnie. Wyróżniła ona Polaków świadomych narodowo oraz Polaków-katolików, reprezentujących - jej zdaniem - przednarodowy lub anarodowy wariant polskości. Z takim stwierdzeniem trudno się zgodzić. Z badań prze­ prowadzonych przeze mnie (również na obszarze Grodzieńszczyzny) wynika np., że katolicyzm - utożsamiany z polskością - jest często traktowany jako podstawowy wyznacznik tożsamości narodowej, a zarazem znaczący element polskiej kultury (Kabzińska 1999). W wielu przypad­ kach ponadto, kategorie polskości wymienione przez autorkę referatu występują łącznie. Wiele kontrowersji i ożywioną dyskusję wzbudził referat dr. Juliana Z. Winnickiego (Wro­ cław). Autor szczegółowo przeanalizował białoruskie - obowiązujące współcześnie - podręczni­ ki szkolne i akademickie do nauki historii, by ukazać, w jaki sposób budowana jest dziś historia Białorusi, jakim warsztatem posługują się twórcy podręczników i jaki jest ich stosunek do dzie­ jów Polski i Polaków (szerzej na ten temat patrz: Winnnicki 2003). O Polakach na Białorusi mówił dr Mirosław Sobecki (Białystok), przedstawiając wyniki ba­ dań pilotażowych dotyczących m.in. różnych typów identyfikacji (religijnej, narodowej, regio­ nalnej, kulturowej, europejskiej) członków tej grupy. Poruszył on także bardzo ważną kwestię, jaką jest zakres znajomości polskiej kultury przez Polaków mieszkających na Białorusi, ich funk­ cjonowanie w polskiej przestrzeni kulturowej i jej wpływ na identyfikację poszczególnych osób. Wyniki wstępnych badań nad stanem świadomości narodowej i środowiskowo-grupowej mieszkańców wybranych zaścianków szlacheckich na Grodzieńszczyźnie przedstawił Paweł Masłowski (Wrocław). Autor postawił bardzo ważne pytanie: Czy istnieje polskość na badanych przez niego terenach i jaki jest jej stan? Dalsze badania pokażą, jaka będzie odpowiedź. 2 2 O znaczeniu pojęć takich jak: 'geografia pamięci i emocji', a także wielu innych, należą­ cych do obszaru tzw. 'geografii kulturowej', pisze m.in. Roch Sulima (2001, s. 129-130). �354 KRONIKA Inne pytanie dotyczy pozytywnych i negatywnych czynników wpływających na stan świado­ mości narodowej Polaków. Kwestia ta (rozpatrywana na przykładzie Białorusi i Ukrainy) była przedmiotem referatu ks. prof. Romana Dzwonkowskiego SAC (Lublin). Do czynników pozy­ tywnych ks. Dzwonkowski zaliczył: wybór Polaka na papieża, rozwój polskiego szkolnictwa i polskojęzycznej prasy oraz odrodzenie życia religijnego. Czynnikami negatywnymi są: niski stopień pamięci historycznej i poziomu wykształcenia polskiej społeczności w badanych krajach, a także brak wychowania religijnego młodego pokolenia. Ksiądz Dzwonkowski stwierdził po­ nadto, że usuwanie języka polskiego z Kościoła na Ukrainie i Białorusi prowadzi do „samobój­ stwa etnicznego" mieszkających tam Polaków, dla których od wieków Kościół był bastionem polskości, a katolicyzm - „polską wiarą". Sytuacja Polaków na Litwie i Białorusi była przedmiotem referatu dr. Cezarego Żołędowskiego (Warszawa). Ukazał on różnice w relacjach Polaków z grupą dominującą w tych krajach, szukając ich przyczyn w odmiennych realiach politycznych, historycznych, ekonomicznych oraz różnych modelach społeczeństwa. Wiele uwagi poświęcono kwestiom językowym, ich związkom z zachowaniem polskiej toż­ samości, w tym również - bolesnemu dla znacznej większości Polaków mieszkających na tere­ nach byłego Związku Radzieckiego - problemowi ograniczania dostępu do języka polskiego w kościołach. Irena Czerniak (Grodno) przedstawiła wyniki swoich badań nad językiem kazań wygłasza­ nych przez księży pracujących na Grodzieńszczyźnie oraz związkiem wyboru języka homilii z identyfikacją narodową duchowieństwa. Językowi liturgii poświęcony był także bardzo intere­ sujący referat mgr Heleny Giebień (Lida - Wrocław), oparty również na wynikach badań tereno­ wych, przeprowadzonych przez nią w wybranych parafiach powiatu lidzkiego. Zgromadzone materiały znakomicie ilustrują sytuację językową w poszczególnych parafiach. Ukazują ponadto relacje między wiernymi i duchowieństwem, konflikty na tle językowym, spadek autorytetu księży w związku z ich udziałem w procesie depolonizacji Kościoła. Autorka podkreśliła, że księża nie mówią poprawnie w żadnym języku, posługują się mieszanką językową, co jest negatywnie odbierane przez wiernych. Ogranicza też możliwość nauczania któregoś z języków używanych w kościołach na Białorusi za pośrednictwem duchowieństwa. Z dużym zainteresowaniem wysłuchano referatu mgr. Koj ego Mority (Kioto - Warszawa) na temat „mowy prostej" - funkcjonującej współcześnie na Białorusi i w przeszłości na terenach Wielkiego Księstwa Litewskiego, zmian w sposobie rozumienia tego terminu i znaczenia, jakie mu przypisywano - od opozycji wobec języka sakralnego po język „drugiej kategorii", przeciw­ stawiany językom pisanym, literackim. W kilku wystąpieniach wskazano na rolę prasy polskiej w upowszechnianiu polszczyzny i kształtowaniu polskiej tożsamości. Przedmiotem uwagi badaczy były zarówno tytuły wydawane w przeszłości, np. wychodząca w latach 1912-1914 gazeta Nad Swisłoczą (referat dr. Dariusza Tarasiuka z Lublina), jak też ukazujące się współcześnie. Takim tytułem jest m.in. Głos znad Niemna - pismo Związku Polaków na Białorusi. Mówiła o tym mgr Tatiana Zaleska (Grodno), jedna z redaktorek Głosu, przypominając również tradycje polskiej prasy na Białorusi. Beata Biesiadowska (Warszawa) omówiła natomiast szereg tytułów prasowych przeznaczonych dla Polaków na Łotwie {Słowo polskie, Nasz czas, Echo Rygi, Polak na Łotwie, Czas Łatgałii). Autorka stwierdziła, że sytuacja prasy polskiej na Łotwie jest bardzo trudna, przede wszystkim ze względów finansowych, ale też np. z uwagi na kłopoty z dystrybucją. Niektóre tytułu (przede wszystkim wydawane w Warszawie Echo Rygi) znane są tylko z nazwy; żaden z rozmówców mgr Biesiadowskiej nie widział ich na oczy. Dwa referaty dotyczyły cmentarzy. Grzegorz Tokarz (Wrocław) omówił kwestię cmentarza Orląt Lwowskich we współczesnej publicystyce polskich nurtów politycznych. Nieznane szerzej źródła, przytoczone przez dr. Tokarza, ukazały w nowym, niezwykle ciekawym świetle problem lwowskiego cmentarza, jednostronnie i wybiórczo ukazywany w krajowych mediach. Bardzo interesujący referat, dotyczący polskich grobów na cmentarzu katolickim w Kiszyniowie (Mołdawia), przedstawiła mgr Regina Bogucka-Lebiedź (Wrocław). Ukazała ona drama- �KRONIKA 355 tyczną walkę Polaków o ocalenie pamiątek polskiej przeszłości, jak też rolę cmentarza w za­ chowaniu ich tożsamości narodowej i ciągłości kulturowej. Podkreśliła również, że cmentarz katolicki odegrał znaczącą rolę w tworzeniu poczucia wspólnoty kiszyniowskich Polaków. Podobne znaczenie ma Cmentarz Orląt dla ludności polskiej mieszkającej we Lwowie (mówił o tym G. Tokarz). Zdecydowana większość referatów przedstawionych w Sekcji I dotyczyła Białorusi. Poje­ dyncze wystąpienia poświęcone były Litwie, Ukrainie, Łotwie i Mołdowie. Dwa referaty doty­ czyły natomiast Polaków z Bukowiny (Rumunia). Przedmiotem uwagi dr. Eugeniusza Kłoska (Wrocław) i mgr Heleny Krasowskiej (Warszawa) był język badanej grupy, jej „małe ojczyzny", działania na rzecz odrodzenia polskości i zachowania polskiej kultury. Badaczy zainteresowały też np. sposoby świętowania, widziane jako element tożsamości. Przedstawione referaty oparte były na wynikach badań terenowych przeprowadzonych w bukowińskich wioskach. Obserwacjami z pobytu wśród Polaków na Kaukaskich Wodach Mineralnych podzielił się z uczestnikami konferencji ksiądz Stanisław Draguła (Wrocław). Opowiedział on również o ak­ cjach podejmowanych na rzecz polskiej mniejszości mieszkającej w tym odległym i nieznanym w Polsce zakątku świata, m.in. o działalności charytatywnej i duszpasterskiej. W swoim referacie omówiłam bardzo trudną sytuację Kościoła Rzymskokatolickiego w Rosji, zastanawiając się nad wpływem nasilającego się obecnie konfliktu między Kościołem i Cerkwią Prawosławną na wiernych, przede wszystkim na Polaków, stanowiących większość wśród rosyj­ skich katolików. Ukazałam przyczyny kryzysu i zagrożenia dla przyszłości Kościoła, wynikające m.in. z ponawianych przez Cerkiew oskarżeń o prozelityzm i żądań ograniczenia działalności misyjnej (również katechetycznej, charytatywnej i zakonnej), jak też z podkreślania obcości ka­ tolicyzmu na „kanonicznych terytoriach prawosławia". Część referatu poświęciłam problemowi depolonizacji Kościoła na Białorusi, Ukrainie i Litwie. Wystąpienia prelegentów z I I Sekcji zasadniczo można podzielić na dwie grupy: do pierwszej zaliczają się referaty dotyczące sytuacji Polaków na Kresach Wschodnich oraz w Imperium Rosyjskim, zaś do drugiej - wystąpienia traktujące o problemach adaptacji Polaków ze Wschodu, którzy - w ostatnich latach - zdecydowali się na osiedlenie w naszym kraju. W trakcie prac I I sekcji przedstawiono łącznie 30 referatów, po których odbywała się dyskusja. Ze względu na ograniczony charakter tego sprawozdania omawiamy zaledwie kilka wystąpień, które, naszym zdaniem, były szczególnie cenne. Jan Trynkowski w referacie pt. Polscy zesłańcy wobec ludów autochtonicznych Zabajkala podkreślił przede wszystkim konieczność adaptacji Polaków do zupełnie nowych, nieznanych warunków. Autor miał na myśli zarówno konieczność przystosowania się do odmiennej przy­ rody, jak też przymus przewartościowania sposobu myślenia w kontaktach z ludnością auto­ chtoniczną. Warto powtórzyć za autorem, iż polscy zesłańcy w nowych warunkach podejmowali nie tylko wyzwanie przetrwania, lecz także prowadzili szereg przedsięwzięć o charakterze oświa­ towym i cywilizacyjnym, szczególnie w końcu lat 30-tych i 40-tych X I X wieku, gdy na Zabaj­ kalu pojawili się znakomicie wykształceni i zorganizowani zesłańcy ze Stowarzyszenia Ludu Polskiego. Postawy Polaków względem ludów autochtonicznych były spolaryzowane: z jednej strony dominowało poczucie wyższości i pogarda, z drugiej - zainteresowanie, tolerancja, spora­ dycznie nawet fascynacja. W dalszej części prac sekcji referat przedstawił dr Marek Gawęcki {Kontakty z ojczyzną a tożsamość Polaków w postsowieckim Kazachstanie). W pierwszej części swego wystąpienia ustosunkował się do wydarzeń historycznych ostatniego wieku, w tym do kolejnych akcji zsyłek Polaków do Kazachstanu i osiedlania na wieczność, bez nadziei na powrót w ojczyste strony. Losy ludności polskiej w Kazachstanie wpisane były w sekwencje kolejnych wydarzeń histo­ rycznych - a szczególnie I I wojny światowej; w dalszych latach nawet te ułomne związki pomię­ dzy drewnimi Poljakami a ojczyzną zaniknęły. Po okresie przemian początku lat 90-ych władze RP przystąpiły do odbudowywania związków pomiędzy krajem a Polakami w Kazachstanie. Warto tu - za Autorem - wskazać na wyznanie jako ważki czynnik stanowiący element określenia narodo­ wego Polaków. Położenie naszych rodaków w Kazachstanie zmieniło się wraz z rozbudzeniem �356 KRONIKA aspiracji narodowych Kazachów. Szereg dyspozycji prawnych przyjętych w połowie lat 90-ych nastawionych było na dyskryminację ludności napływowej, w tym również Polaków. W pewnym sensie efekty działań władz kazachskich można dostrzec nawet na podstawie spisu ludności z 1999 roku. Zgodnie z nimi, na obszarze całej republiki mieszkało ponad 47 tysięcy naszych rodaków (w 1989r. było ich prawie 60 tys.). Jak zauważył sam Autor, podjęte w latach 90-ych działania władz polskich nie wpłynęły znacząco na rozwój polskiej kultury i odrodzenie świa­ domości narodowej Polaków mieszkających w Kazachstanie. O losach Polaków w azjatyckiej części byłego ZSRR mówił w trakcie swego wystąpienia (Cena polskości - spojrzenie na tożsamość Polaków na Dalekim Wschodzie w oparciu o losy wspólnot z Błagowieszczeńska i Wladywostoku) ks. Włodzimierz Siek SVD. Na podstawie wła­ snych doświadczeń duszpasterskich opisał losy i sytuację wiernych z podległej mu parafii. Zaznaczył on m.in., że osoby narodowości polskiej, które w każdym kolejnym pokoleniu odczu­ wają coraz mniejszą więź z ojczyzną, nie zawsze trafiały na Daleki Wschód z przymusu. Bez wątpienia stosunek władz RP do ludności polskiej zmienił się po 1989 roku. O jednym z najważniejszych elementów tej zmiany traktowało wystąpienie p. Krystyny Staroń. Referat pt. Wspomaganie nauczania polskiego na Wschodzie przez nauczycieli z Polski zawierał bardzo szczegółowe (i aktualne) dane o rozmiarach i kierunkach pomocy udzielanej polskojęzycznym szkołom w byłym ZSRR. Autorka przybliżyła początki pracy nauczycieli w 1989r. (jeszcze w czasach ZSRR), a następnie zaznaczyła, iż początek nowego wieku oznaczał rozpoczęcie dzia­ łalności polskich pedagogów w Armenii, Kirgistanie oraz w Estonii. Dla wielu osób może być zaskoczeniem, że na tak olbrzymim terytorium byłego ZSRR pracuje łącznie 152 nauczycieli z Polski, których praca nie ogranicza się do przeprowadzenia lekcji. Polski nauczyciel w odległej syberyjskiej osadzie jest także instytucją, osobą darzoną zaufaniem przez lokalną społeczność, kimś, kto dzieli los z ludnością autochtoniczną. Do efektów pracy nauczycieli Autorka zaliczyła rozbudzenie zainteresowania polską kulturą, a także wzrost poczucia tożsamości kulturowej i etnicznej wśród pobierających naukę dzieci i dorosłych. O podobnej problematyce traktował referat pt. Szkolnictwo polskie w obwodzie lwowskim na Ukrainie, dr Aleksandry Lubonewicz. Autorka zaznaczyła na wstępie, że do 1989r. na obszarze republiki funkcjonowały zaledwie dwie szkoły z wykładowym polskim. Współcześnie funkcjonują przedszkola, szkoły oraz szkoły sobotnie (narodowościowe). Autorka podkreśliła, iż najbardziej efektywną formą przybliżenia do polskości są szkoły podstawowe, w których naucza kadra peda­ gogiczna, często posiadająca dyplomy ukończenia szkół wyższych w Polsce. Jednak, jak wynikało z referatu, szkolnictwo polskie nie dociera do wszystkich skupisk Polaków w tym kraju. Trwające dwa dni wystąpienia I I sekcji pozwoliły jej uczestnikom na jeszcze pełniejsze roz­ poznanie historii, a także współczesności Polaków w byłym ZSRR. Autorzy licznych wystąpień podkreślali, stosunkowo mało znaną polskiemu społeczeństwu, kwestię roli cywilizacyjnej na­ szych rodaków w byłym Imperium Rosyjskim. Kilkoro autorów, którzy zdecydowali się na opi­ sanie teraźniejszości ludności polskiej w post-radzieckich republikach, wskazało na problemy wynikające z konieczności funkcjonowania Polaków na tych terenach w zmieniających się wa­ runkach ustrojowych. Burzliwa dyskusja, jaka toczyła się po wielu referatach i uwaga, z jaką słuchano każdego wystąpienia świadczą o tym, że konferencja była niezwykle potrzebna. Jeden z uczestników zapytał, jakie korzyści przyniesie ona Polakom na Wschodzie. Pytanie to łączy się m.in. z kwe­ stią udziału badaczy, również tych, którzy prezentowali efekty swoich prac podczas Konfe­ rencji, w rozwiązywaniu problemów polskiej zbiorowości, mieszkającej za naszą wschodnią granicą. Jako badacze nie mamy najczęściej możliwości podejmowania decyzji o znaczeniu politycznym, ani też np. wpływania na rządy krajów, w których - poza granicami Macierzy - mieszkają Polacy, by pomóc im w rozwiązywaniu trudnych problemów. Ważne jest natomiast samo zaangażowanie się w badania, informowanie o ich wynikach, odkrywanie kolejnych kart z przeszłości i współczesności naszych rodaków, tworzących grupy mniejszościowe w różnych krajach świata. Stąd - potrzeba publikowania efektów badań, także prezentowanych podczas omawianej tu Konferencji. �357 KRONIKA Wielkie uznanie, a także słowa podziękowania za trud i wysiłek należą się organizatorom: dr Małgorzacie Michalskiej i dr. Antoniemu Kuczyńskiemu, a także księżom klaretynom, w których Ośrodku (w Krzydlinie Małej) mogliśmy gościć. Mamy nadzieję, iż spotkania przybli­ żające wiedzę o historii i współczesności Polaków w byłym ZSRR będą odbywały się częściej. Tematów do rozmów na pewno nie zabraknie. LITERATURA K a b z i ń s k a I . 1999, Wśród„kościelnych Polaków". Wyznaczniki tożsamości etnicznej {naro­ dowej) Polaków na Białorusi, Warszawa, Instytut Archeologii i Etnologii PAN. N o w i c k a E. 2000, Polacy czy cudzoziemcy? Polacy za wschodnią granicą, Kraków, Wydaw­ nictwo „Nomos". S u l i m a R. 2001, Glosy tradycji, Warszawa, Wydawnictwo DiG. W i n n i c k i Z.J. 2003, Współczesna doktryna i historiografia białoruska {po roku 1989) wobec Polski i polskości, Wrocław, Oficyna Wydawnicza Arboretum. Paweł Hut, Iwona Kabzińska „ODKRYWANIE HUCULSZCZYZNY" 11 października 2002 roku Muzeum Etnograficzne w Gdańsku Oliwie otworzyło wystawę pt. „Odkrywanie Huculszczyzny", która prezentowana była do końca lutego 2003 roku. Jej drugą edycję wyeksponowano w Muzeum Etnograficznym we Wrocławiu w dniach - od 10 kwietnia do końca sierpnia 2003 roku. Wystawa ta poświęcona została polskiej fascynacji terenem Huculszczyzny. Region ten, na­ leżący w okresie międzywojennym do I I Rzeczypospolitej, niegdyś modny i często odwiedzany przez turystów, kuracjuszy, twórców i badaczy, zostając na skutek decyzji jałtańskich po drugiej stronie granicy, na długie lata znika prawie całkowicie z horyzontu naszej świadomości. Rene­ sans zainteresowań Huculszczyzną obserwujemy od lat 90-tych, co wiąże się z powstaniem nie­ podległej Ukrainy i otwarciem regionu na ruch turystyczny. Huculszczyzną oczarowywała przy­ byszów przed 100 laty i podobnie oddziałuje teraz. Wystawa ukazywała przejawy tej fascynacji w malarstwie, literaturze, etnografii, krajoznaw­ stwie, fotografii, kolekcjonerstwie huculskich pamiątek, zarówno dawniej, jak i dziś. Celem wy­ stawy było ukazanie fenomenu Huculszczyzny i jego odzwierciedlenia w polskiej, zbiorowej świadomości. Oliwska wystawa była pierwszą tak szeroką i wieloaspektową prezentacją zjawi­ ska „Huculszczyzną" w Polsce. Wykorzystano w niej zbiory wielu muzeów polskich, bibliotek oraz kolekcje prywatne. Wystawa składała się z dwóch integralnych części. Pierwsza, pt. „Huculszczyzną w sztuce", prezentowała obraz regionu utrwalony przez malarzy, grafików, rysowników, drzeworytników głównie z końca X I X i 1 poł. X X wieku. Na płótnach wielu malarzy można było odnaleźć oma­ wianą krainę i zamieszkujących j ą ludzi. Pokazano prace czterech największych malarzy Hu­ culszczyzny: Fryderyka Pautscha, Kazimierza Sichulskiego, Teodora Axentowicza i Władysława Jarockiego. Obok tych słynnych nazwisk znaleźć można było inne: Stanisława Daczyńskiego, Józefa Jaroszyńskiego, Karola Zyndrama Maszkowskiego, Stanisława Jankowskiego, Józefa Jaśniewicza, Leona Kowalskiego, Michała Borucińskiego, Seweryna Obsta, Zygmunta Józefczyka, Juliusza Zubera. Poprzez grafikę i rysunek Huculszczyznę przybliżali: Edmund Bartłomiejczyk, Leon Wyczółkowski, Wacław Wąsowicz, Władysław Żurowski. Postaci Hucułów ukazane zo­ stały także na rycinach publikowanych w różnych czasopismach z przełomu X I X i X X wieku. Wielu malarzy zafascynowanych było postaciami Hucułów i ich grekokatolickimi obrzędami, stąd najczęstszymi tematami były portrety Hucułów, sceny z życia obrzędowego, wizerunki cerkwi. �358 KRONIKA Niewiele powstało prac pejzażowych. Artyści na pierwszym planie umieszczali z reguły postacie Hucułów oraz sceny z ich życia. Płótna malarzy stanowiły cenne uzupełnienie drugiej części wystawy nazwanej „Huculszczyzna w etnografii i krajoznawstwie". Tę część wystawy otwierały mapy tego terenu. Towarzystwo Karpackie w Warszawie specjalnie na wystawę przygotowało mapę zasięgów Huculszczyzny według różnych badaczy. Zaprezentowane zostały także czeskie, austriackie i polskie wojskowe mapy Czarnohory. Obok map ukazane zostały najstarsze i międzywojenne przewodniki po tym terenie. Można było zobaczyć oryginalny przewodnik Jana Gregorowicza z 1881 roku oraz nieco późniejszy przewodnik Leopolda Wajgla. Obok górskich, znanych przewodników - Mieczysława Orłowicza czy Henryka Gąsiorowskiego - zaprezentowany został kajakarski przewodnik po Prucie i Czeremoszu Stanisława Szymborskiego. Poprzez publikacje w czasopismach i wydane prace zaprezentowany został dorobek naukowy badaczy Huculszczyzny. Wielki wkład w pozna­ nie etnografii Huculszczyzny wnieśli tacy badacze jak: Wincenty Pol, Oskar Kolberg, Adam Fischer, Jan Falkowski, Włodzimierz Harasymiuk, Włodzimierz Szuchiewicz.. Podkreślono także wielki wkład Oskara Kolberga w tworzenie słynnej wystawy etnograficznej w 1880 roku w Koło­ myi, która w znacznej mierze spopularyzowała i rozsławiła region. Mocnym akcentem zaznaczony został na wystawie dorobek badawczy Henryka Gąsiorowskiego. Po raz pierwszy pokazane zostały jego oryginalne albumy z najstarszymi fotografiami Czarnohory, wykonanymi przez niego na pocz. X X w oraz widokówkami, które także sam wydawał. Rodzina Gąsiorowskich udostępniła również na wystawę dyplom nadania honorowego członkostwa PTT w Kołomyi dla H. Gąsiorowskiego oraz zakupioną przez niego w 1906 roku, w Szkole Przemysłu Drzewnego Kołomyi, kołyskę. Eksponat nie doczekał się końca wystawy z uwagi na przyjście na świat kolejnego Gąsiorowskiego (kołomyjska kołyska służy bowiem kolejnym pokoleniom Gąsiorowskich, jest swoistą sztafetą, wciąż obecną w życiu rodziny). Henryk Gąsiorowski był nie tylko znakomitym krajoznawcą, autorem do dziś cenionego przewodnika po Beskidach Wschodnich, ale także fotografem, etno­ grafem, kolekcjonerem zabytków huculskich. Jego kolekcja, złożona w Muzeum w Grudziądzu, dzięki wystawie mogła być zaprezentowana szerokiej publiczności, a postać niezwykle zasłużo­ nego dla popularyzacji Huculszczyzny człowieka mogła wyjść z cienia. Na wystawie ukazane zostały też prace literackie związane z Huculszczyzną. Wymienić tu należy dramat Józefa Korzeniowskiego Karpaccy górale, od którego zaczęła się kariera pieśni „Czerwony pas", oraz słynną tetralogię Stanisława Vincenza Na wysokiej połoninie, która rozsła­ wiła Huculszczyznę daleko poza jej granicami. Zaprezentowane na planszach fotografie ukazy­ wały Huculszczyznę z początku X X wieku i współczesną. Porównując je można było odnaleźć wiele podobieństw w krajobrazie. I choć dużo się przez lata zmieniło, wciąż jeszcze można od­ naleźć na Huculszczyźnie drewniane cerkiewki, stare kapliczki, charakterystyczne ogrodzenia zwane woiyniami, ludzi śpieszących na odpusty w strojach ludowych i oczywiście piękno dzikich, ukwieconych gór. Autentyczne stroje Hucułów, z mnóstwem ozdób i dodatkowych atrybutów, również zostały pokazane na wystawie. W klimat Huculszczyzny wprowadzała zaaranżowana na wystawie izba huculska z charak­ terystycznym piecem, kolorowymi tkaninami, obrazkami na szkle malowanymi, skrzyniami zdo­ bionymi w typowe dla tego regionu rozety, sprzętami domowymi, naczyniami. Zwiedzających zachwycała różnorodnością form, ciepłymi, zielono-brązowymi barwami i bogactwem orna­ mentyki ceramika pokucka. Na wystawie znalazły się dzbany, talerze, świeczniki (trijce), kropielniczki, szkatułki, solniczki wykonane na przełomie X I X i X X wieku przez huculskich mistrzów ceramicznych z Kosowa, Kut, Kołomyi, Pistynia. Niedościgłym mistrzem tego rzemio­ sła był Aleksander Bachmiński (Oleksa Bachmatiuk). W swoim życiu ozdobił około 150 pieców, które często sam stawiał. Piec u Bachmatiuka zamówił także cesarz Franciszek Józef I , który zachwycił się wyrobami huculskimi na wielkiej wystawie etnograficznej w 1880 roku w Koło­ myi. Nieograniczony był zakres kafli piecowych Bachmatiuka - to prawdziwa feeria obrazów i tematów, w których rzeczywistość splata się z baśnią i światem ludowych wierzeń. Na piecach huculskich tworzona była swoista ikonografia życia Hucułów, przedstawiona za pomocą pro­ stego, naiwnego malarstwa. Odnaleźć można na kaflach scenki z życia codziennego, postacie �KRONIKA 359 żołnierzy, muzykantów, tancerzy, zwierząt, sylwetki domów i cerkwi. Piece huculskie do dziś stanowią niezwykłą wartość kolekcjonerską. Huculi słynęli także z wyrobu bogato zdobionych przedmiotów drewnianych i mosiężnych. Wyroby te bardzo chętnie nabywali turyści. Rozwinął się więc swoisty przemysł ludowy nastawiony na wytwarzanie pamiątek. Na wystawie pokazane zostały intarsjowane i inkrustowane koralikami i macicą perłową talerze, laski, szkatułki, noże do papieru, papierośnice, kielichy, potrójne świeczniki będące wyrobami słynnych mistrzów: Szkryblaków, Siemieniukow, Hrymaluków działających pod koniec X I X i w 1 poł. X X w. Do dzisiaj tworzy się na Huculszczyźnie podobne wyroby, choć już bez takiej pieczołowitości i mi­ strzostwa, jak dawniej. Współczesne polskie i ukraińskie publikacje poświęcone Huculszczyźnie zamykały tę część wystawy. Na otwarcie wystawy przybyły tłumy miłośników Hucułszczyzny, nie tylko z Trójmiasta. Już w drzwiach muzeum witała gości kapela „Czeremosz" Romana Kumłyka z Werchowyny (d. Żabie­ go), która później dała mały koncert. Całonocny występ kapeli odbył się w Bacówce na Jantarowej. Znakomity muzyk huculski Roman Kumłyk jest już w Polsce znany, toteż na koncert jego kapeli przybyło wielu wielbicieli muzyki huculskiej. 12 października odbyła się w Pałacu Opatów w Oliwie całodniowa, międzynarodowa sesja popularnonaukowa towarzysząca wystawie. Zorganizowana została we współpracy Muzeum Etno­ graficznego w Oliwie z Towarzystwem Karpackim w Warszawie. Konferencja w znakomity spo­ sób poszerzała zagadnienia zasygnalizowane na wystawie. Towarzystwo Karpackie, na którym spoczywał główny ciężar organizacji sesji, uznało, że jej celem jest nie tylko przedstawienie polskiego i ukraińskiego dorobku w zakresie poznawania Huculszczyzny, ale także próba okreś­ lenia obszarów możliwej współpracy obu narodów w działaniach na rzecz ochrony środowiska kulturowego i przyrodniczego tej części Karpat oraz jego promocja. Intencje organizatorów naj­ lepiej oddają sformułowane w komunikacie słowa: „Huculszczyznę odkrywano już wielokrotnie. Odkrywali ja Polacy i odkrywali j ą Ukraińcy, jak dotychczas - z reguły osobno. Chcielibyśmy, aby nasza sesja była pierwszym krokiem do wspólnego jej odkrywania, ale też do wspólnych wysiłków na rzecz chronienie jej unikatowego środowiska przyrodniczo-kulturowego". List intencyjny organizatorów spotkał się z nadspodziewanie dużym zainteresowaniem. To­ też listę chętnych referentów dość szybko zamknięto, z uwagi na ograniczony czas konferencji. Materiały dotyczące Huculszczyzny zaprezentowali naukowcy i krajoznawcy, specjaliści róż­ nych dziedzin z Polski i Ukrainy. Przedstawione referaty poświęcone były etnografii i architektu­ rze Huculszczyzny, jej percepcji w literaturze i malarstwie, badaniom tego terenu, turystyce w kontekście przeszłości i teraźniejszości. Referat wprowadzający Andrzeja Wielochy (Towa­ rzystwo Karpackie w Warszawie) zaznajamiał z granicami Huculszczyzny, wyznaczanymi przez różnych badaczy, oraz kryteriami oceny zasięgów tego obszaru. Roman Czmełyk (Muzeum Etnograficzne we Lwowie) przybliżył ukraińskie badania etnograficzne prowadzone po I I wojnie światowej. Mówił też o wspólnej austriacko-ukraińskiej inicjatywie badań Huculszczyzny. Temat badań etnograficznych kontynuowała autorka wystawy, Wiktoria Blacharska (Muzeum Etnogra­ ficzne w Gdańsku), koncentrując się na osiągnięciach polskich etnografów i muzealników w tym zakresie. Iwan Hreczko ze Lwowa mówił o złej kondycji kultury ludowej Hucułów za czasów władzy radzieckiej i o trudnościach, na jakie napotykali wówczas kolekcjonerzy i zbieracze za­ bytków kultury materialnej Hucułów. Ihor Czehowskij - etnograf z Uniwersytetu w Czerniowcach - zaprezentował swój materiał poświęcony praktykom magicznym Hucułów. Urszula Janicka-Krzywda (Muzeum Etnograficzne w Krakowie) mówiła o opryszkach huculskich na podstawie mitów i folkloru słownego Huculszczyzny. O tym jak pisano o Hucułach w literaturze austriac­ kiej dowiedzieć się można było z referatu Renaty Makarskiej (Instytut Slawistyki Uniwersytetu w Jenie). Nieznany obraz Huculszczyzny, wyłaniający się z listów Stanisława Vincenza do ukra­ ińskich przyjaciół, bardzo interesująco zaprezentowała Olga Ciwkacz z Uniwersytetu w Iwano-Frankiwsku (d. Stanisławowie). O huculskich inspiracjach w malarstwie polskim opowiedział Grzegorz Niewiadomy (Polskie Towarzystwo Tatrzańskie w Gdańsku). Zagadnienia związane z architekturą ludową Huculszczyzny i badaniami prowadzonymi od lat na Huculszczyźnie przez zespół architektów Politechniki Łódzkiej za pomocą slajdów przedstawił Włodzimierz Witkowski. �360 KRONIKA Osiągnięcia nieznanego szerszemu gronu, a niezwykle zasłużonego, badacza Huculszczyzny - Henryka Gąsiorowskiego - zaprezentował Kazimierz Ciechanowicz z Gdańska, etnografka Anna Mielczewska (Muzeum w Grudziądzu) omówiła natomiast szczegółowo kolekcję huculską Henryka Gąsiorowskiego, znajdującą się w zbiorach grudziądzkiego muzeum. O działalności szkoły rzemiosł artystycznych w Kosowie w kontekście tradycji i współczesności dowiedzieć się można było z referatu Katarzyny Tur-Marciszuk (Lublin). Andrzej Ruszczak z Gdańska omówił działalność Czarnohorskiego Oddziału PTT, a Igor Jakiwczuk z Wydziału Turystyki w Jaremczu zasygnalizował zagadnienia związane z rozwojem współczesnej turystyki na Huculszczyźnie i współpracy polsko-ukraińskiej w tym zakresie. W oliwskiej sesji wzięło udział kilkadziesiąt osób z całej Polski. Referaty wygłoszone na sesji opublikowane zostały przez Towarzystwo Karpackie w najnowszym, 25 numerze Płaju, do którego odsyłam zainteresowanych. Jak zwrócili uwagę badacze ukraińscy, była to pierwsza konferencja tak wieloaspektowo omawiająca ten ciekawy region. Szeroko zakrojone działania związane z zaprezentowaniem Huculszczyzny odbiły się wiel­ kim echem nie tylko w Trójmieście i nie tylko wśród muzealników. Wystawa i sesja zwróciły szerokiej publiczności uwagę na ten urzekający, niegdyś położony w najodleglejszym zakątku Polski region, mocno obecny w świadomości Polaków dawniej i intensywnie odkrywany dziś. Mam też nadzieję, że te działania były swoistą promocją pięknego i gościnnego regionu, który warto odwiedzić, aby powędrować po mało zadeptanych górach ,zapoznać się z kulturą Hucułów i dla siebie samego odkryć urok tego terenu. Wiktoria Blacharska „SZTUKA KORONKI. STRÓJ I WNĘTRZE" Muzeum Etnograficzne im. Marii Znamierowskiej - Priifferowej w Toruniu, maj - wrzesień 2002. Scenariusz i komisariat wystawy: Kinga Turska - Skowronek Do muzeum przychodzi się przede wszystkim, by patrzeć, oglądać. W trakcie wędrówki po wystawie wzrok staje się najintensywniej zaangażowanym zmysłem. Kontakt z obiektami i ich układem może u każdego z widzów uruchomić różnego rodzaju skojarzenia uwarunkowane osobowością i prywatną „historią" odbiorcy, a w efekcie - rodzić osobiste przeżycia. Może się tak dziać, ale nie musi. Odwiedzający często oczekują od muzeum czegoś więcej, jakiejś propo­ zycji, która pomogłaby wywołać intensywniejsze przeżycie, czy przeobraziłaby ich z biernych widzów w uczestników. Oczywiście, wokół każdej wystawy mogą być i są kreowane różnego rodzaju wydarzenia okołomuzealne. Rzadko jednak się zdarza, by były one traktowane jako nie­ zbędny element towarzyszący ekspozycji. Zazwyczaj mają one charakter drugoplanowy. Dlatego warto zwrócić uwagę na propozycje, które oferowała wystawa „Sztuka koronki. Strój i wnętrze", a właściwie projekt o tym samym tytule obejmujący również pokazy i warsztaty wykonywa­ nia koronek, a także sprzedaż niezbędnych narzędzi i materiałów do ich wyrobu. Sama wysta­ wa była monografią jednego, wąskiego tematu. Taki rodzaj prezentacji należy dziś do kanonu wystawiennictwa etnograficznego. Dzięki wiążącym się z wystawą, pozostałym elementom przedsięwzięcia zyskała ona jednak nowe walory. Projekt u samego początku został tak po­ myślany, by dać odbiorcy kilka niezależnych, ale połączonych ze sobą propozycji uczestnictwa w muzealnym wydarzeniu. Wystawa prezentowała koronki wytwarzane ręcznie, występujące w środowisku wiejskim i miejskim od końca X I X do końca X X wieku. Eksponaty pochodziły z obszaru, który po I I wojnie światowej znalazł się w granicach Polski, choć można było znaleźć wyjątek od tej reguły, a mianowicie serwetę z przynależącego przed 1939 rokiem do Polski woj. wileńskiego. �361 KRONIKA Na kształt wystawy miało wpływ kilka kryteriów. Jednym z ważniejszych był podział na koronkę tworzoną i występującą w środowisku wiejskim oraz miejskim. Stąd pierwsza część wystawy dotyczyła koronki funkcjonującej w kulturze wsi, głównie z przełomu X I X i X X wieku. Skupiono się na prezentacji koronki szydełkowej jako najpowszechniej stosowanej do zdobienia wnętrz na wsi. Ponadto zdecydowano się na ukazanie wykorzystania koronki w strojach odświęt­ nych Kurpiów z Puszczy Białej i Zielonej oraz Górali Śląskich. Zdobnictwo tego rodzaju było bardzo charakterystyczne dla odzieży wymienionych grup etnograficznych, zyskało zróżnicowa­ ne i spektakularne formy. W pierwszej części ekspozycji znalazły również miejsce przykłady koronek tworzonych współcześnie na Kurpiach i w Beskidzie Śląskim dla odbiorców z miasta. Druga część wystawy przedstawiała koronkę wytwarzaną i stosowaną w środowisku miejskim, przy czym istotny i podkreślany był fakt, że niektóre z tych rodzajów koronek stanowiły inspira­ cję dla twórczości wiejskich koronczarek. Zaprezentowano tu również przykłady koronek kloc­ kowych i siatkowych z wnętrz wiejskich, pochodzących z 2 poł. X X wieku. Drugim, ważnym kryterium, które zastosowano aranżując wystawę, była technika wykonania koronki. Wydzielono cztery grupy koronek: szydełkową, klockową, siatkową i czółenkową. Ko­ ronka szydełkowa, jako najpopularniejsza na wsi, miała najbogatszą reprezentację. Wyłącznie jej poświęcona była pierwsza część wystawy. W obu częściach natomiast dążono do ukazania, w jaki sposób koronkę wykorzystywano do zdobienia wnętrz domowych oraz odświętnej odzieży. Koronki zaprezentowano głównie na obitych ciemnoniebieską tkaniną planszach, co dało bardzo ciekawy efekt pod względem estetycznym. Zastosowanie kontrastowego tła pozwoliło uwypuklić różnorodność wzorów koronek, podkreśliło ich ażurową strukturę. Ten zabieg oraz wertykalna prezentacja obiektów, zajmujących w pierwotnym środowisku najczęściej horyzon­ talne położenie, pozwoliły widzowi zobaczyć znane mu często przedmioty, w nowy, interesujący sposób. Koronki w kształcie kół różnych rozmiarów, widywane w codziennym życiu przeważnie we fragmentach, wystających spod wazonu, misy z owocami, doniczki, można było zobaczyć inaczej. Ich kształt mógł np. przywołać bardzo dalekie, niecodzienne, a nawet szokujące skoja­ rzenie z występującymi w kulturze Dalekiego Wschodu mandalami . Oczywiście, wschodnie mandale są bardzo zróżnicowane pod względem przedstawianych motywów. Tym, co je łączy jest kształt koła i wyraźnie zaznaczony centralny punkt oraz spełnianie roli kontemplacyjnej i wspomagającej koncentrację (Jung 1993, s.79-87). Koronkowe formy w kształcie koła z zaak­ centowanym punktem centralnym także zapraszały do kontemplacji i skupienia. Pozwalały oder­ wać się od codzienności, dając wytchnienie i odpoczynek. Była to oczywiście jedna z możliwych ścieżek. Wystawa została tak pomyślana, by estetyczne doznania nie stanowiły jedynych, które widza na niej spotkają. Prawdopodobnie, gdyby rozmieszczenie obiektów na pionowych planszach było jedyną formą zaprezentowaną widzowi, ten szybko uległby uczuciu znużenia. Dlatego dobrze się stało, że werty­ kalny porządek, zbudowany przez plansze, został urozmaicony innymi propozycjami. Jedną z nich były gabloty budujące płaszczyzny horyzontalne i skłaniające do innego patrzenia, ku dołowi. Za­ prezentowano w nich głównie narzędzia potrzebne do wyrobu poszczególnych koronek, a także wstawki do poduszek, czepce szydełkowe Górali Śląskich, kołnierzyki, niektóre serwetki. Inną formą urozmaicenia wystawy, a jednocześnie podstawową, jeżeli chodzi o ukazanie spo­ sobów, w jaki wykorzystywano koronkę we wnętrzu domu i do zdobienia stroju, stały się aranża­ cje przestrzenne, stworzone za pomocą sprzętów domowych oraz ustawienie manekinów. Widz nie tylko mógł zapoznać się z wielością wzorów wstawek do poduszek, ale również zobaczyć, jak prezentowały się one na samej poduszce, a ta - na łóżku. Dane mu było obejrzeć nie tylko różnorodność serwetek, ale również, w jaki sposób zdobiły one stół, święty kąt, bieliźniarkę itd. W końcu, mógł podziwiać nie tylko poszczególne elementy odzieży zdobione koronką, ale zoba­ czyć, jak wyglądał odświętny strój w całości. Zastosowanie plansz, gablot i aranżacji przestrzennych dało widzowi możliwość ujrzenia pre­ zentowanego zjawiska, zarówno w szczegółach, jak i w szerszym spektrum. Zastosowanie plansz 1 W sanskrycie słowo mándala oznacza koło. �362 KRONIKA sprawiło, że koronka stała się główną bohaterkę wydarzenia. Plansza stanowiła dla niej tło, umoż­ liwiła i skłaniała do kontemplacji detalu. Aranżacje wnętrz pozwoliły natomiast zobaczyć koron­ kę jako element większej całości, uzmysłowić sobie jej dekoracyjną rolę wobec przestrzeni do­ mowej, a także wobec człowieka. I tak, widz zwiedzając wystawę miał do czynienia na przemian to z jedną perspektywą, to drugą: kadr, rozszerzenie planu, kadr, rozszerzenie planu... Wystawie towarzyszyły teksty dotyczące definicji, historii i funkcji koronki, opisujące po­ szczególne techniki wykonania. Pewne zastrzeżenia mógł budzić monotonny język komentarzy dotyczących historii i opisu technik. Sformułowanie lapidarnych, a jednocześnie wyczerpują­ cych tekstów w przypadku tej tematyki jest jednak niezwykle trudne. W ramach pierwszej części wystawy zorganizowano „sklepik", gdzie można było nabyć go­ towe koronki, narzędzia i materiały niezbędne do ich wyrobu. Zaaranżowano go w konwencji wystawy, tak że granica pomiędzy nimi była bardzo delikatna. Warto zwrócić uwagę na dyskretne umieszczenie znaków firmowych sponsorów. Widz pod­ czas zwiedzania był właściwie „chroniony" przed kontaktem z nimi (natrafiał na nie tuż przy wyjściu). W czasach, kiedy człowiek „skazany" jest na wszechobecność reklam, takie rozwiąza­ nie mogło budzić tylko wdzięczność. Tu musi jednak paść pewna krytyczna uwaga dotycząca tytułu projektu i wystawy. Był on krótki, zgodnie z wymogami współczesnej komunikacji językowej, ale, niestety, nie-komunikatywny. Już pierwszy człon: „Sztuka koronki" mógł budzić wątpliwości. Słowo 'sztuka' jest w języku polskim wieloznaczne i prócz związku ze sferą artystyczną może również być określeniem doty­ czącym ilości (np. jedna sztuka koronki, dwie sztuki koronki). Dołączenie do pierwszego członu tytułu drugiego: „Strój i wnętrze" spowodowało dalsze komplikacje i wzmocniło niejasność komu­ nikatu, bo o jakie wnętrze chodzi? Koronki? Stroju? A może o wnętrze ludzkie, a jeśli tak, to czy 0 jego wnętrze jako organizmu biologicznego, czy też wnętrze rozumiane psychologicznie? W przypadku omawianej wystawy nie można poprzestać jedynie na informacji o samej eks­ pozycji, ponieważ została ona pomyślana jako część szerszej formuły. Pominięcie milczeniem kompleksu działań okołowystawowych zubożyłoby obraz przedsięwzięcia. Wystawa prezento­ wała przede wszystkim koronkę jako dzieło sztuki, eksponując jej walory estetyczne. Jak jednak napisała w komentarzu wystawy autorka projektu, sztuką jest dla niej samo dzieło, ale również proces jego tworzenia (Turska-Skowronek 2002, s. 5). Dlatego tak ważnym elementem projektu stały się pokazy, w trakcie których widzowie mogli być świadkami powstawania koronek, podzi­ wiając jednocześnie biegłość i kunszt koronczarek. Istotną rolę spełniły też kursy poszczegól­ nych technik koronczarskich, w których można było spróbować swoich sił w roli autora koronek. Pokazy wykonywania koronek zostały przygotowane na otwarcie wystawy. Warsztaty twór­ ców usytuowano tak, by każdy znalazł się w pobliżu tej części wystawy, która była poświęcona demonstrowanej technice. Dzięki temu widzowie mogli jednocześnie obserwować przebieg pra­ cy koronczarskiej i jej efekt. Możliwość kontaktu z twórcą jest zawsze elementem aktywizują­ cym widza i uatrakcyjniającym wystawę. Oczywiście, najbardziej pożądane by było, aby takie pokazy odbywały się w trakcie całego okresu trwania wystawy. Niestety, z wielu przyczyn, m.in. organizacyjnych, nie było to możliwe. W to miejsce zastosowano inne rozwiązanie. Pokazy utrwa­ lono na video i przygotowano film prezentujący wykonywanie koronki klockowej, czółenkowej, siatkowej, i szydełkowej. Każdy ze zwiedzających, jeśli tylko zechciał, miał możliwość obejrze­ nia na miejscu filmu i poszerzenia w ten sposób swojej wiedzy o te aspekty fenomenu koronki, których nie można zaprezentować w sposób statyczny. Dużym walorem filmu były komentarze 1 opowieści twórców koronek. Należałoby jednak poprawić jego jakość techniczną. Obok wystawy i pokazów bardzo istotnym elementem projektu były kursy poszczególnych technik koronczarskich. Odbyło się dwadzieścia pięciodniowych warsztatów, w których wzięły udział 182 osoby, z różnych stron Polski. Uczestnicy, a właściwie uczestniczki, w ramach opłaty za kurs otrzymywały na czas jego trwania bilet umożliwiający wielokrotne zwiedzanie wystawy. Taki rodzaj kontaktu z ekspozycją miał zupełnie inną jakość, niż jednorazowa wizyta. Dzięki tej formie i zajęciom praktycznym w profesjonalny sposób zapoznano z problematyką koronek duże grono osób. Warsztaty stały się jednocześnie pretekstem do tworzenia więzi pomiędzy uczest- �KRONIKA 363 niczkami kursów. Wspólnie spędzany czas, wspólna praca i zainteresowania prowadziły do ukon­ stytuowania się grupy, być może tylko na czas trwania warsztatów, lecz nie długość kontaktów jest istotna, ale ich jakość i intensywność. Wojciech Burszta pisał (za Michel Maffesoli), że typowym zjawiskiem dla współczesnej kul­ tury jest tworzenie się „nowoplemion", czyli „czasowych wspólnot empatycznych, w ramach których realizuje się jakiś określony «pomysł na życie», aby choć na krótko, uciec od polikulturowości i nieokreśloności codziennych realiów" ( Burszta 1998, s. 165). Istnieje bardzo szerokie spektrum grup, które można określić mianem „nowoplemion", od kolekcjonerów znaczków począwszy, na grupach o charakterze religijnym skończywszy. Jak twierdzi Burszta: „Nowoplemiona zapewniać mają swoim członkom jakiś rodzaj zakotwiczenia i usensownienia własnego życiorysu, gwarantują i oferują minimum komfortu, że jest się w grupie, do której można metonimicznie przylegać" (tamże). Tradycyjne więzi społeczne: rodzinne, zawodowe, czy sąsiedzkie nie zaspokajają już potrzeb współczesnego człowieka. W związku z tym poszukiwane i budowa­ ne są nowe więzi, m.in. na bazie wspólnych zainteresowań, tak jak miało to miejsce na warszta­ tach koronczarskich, organizowanych w ramach opisywanego projektu. Być może, dzięki propo­ zycji Muzeum powstało kolejne „nowoplemię", umożliwiające pewnej grupie współczesnych kobiet zaspokojenie potrzeb, które nie są realizowane w ich środowisku? Autorka projektu pod­ kreśliła, że bardzo istotny był dla niej jego warsztatowy aspekt, ze względu na propozycję, którą oferował kobietom: „wyrwanie" z kręgu codzienności poprzez zmianę miejsca, środowiska, odmienny rodzaj aktywności . W tym kontekście można pokusić się o stwierdzenie, że projekt zyskał nawet walory terapeutyczno-społeczne. Odwiedzający wystawę mógł poprzestać na tradycyjnym jej oglądzie, mógł go jednak wzbo­ gacić poprzez bezpośrednie obejrzenie pokazów wykonywania koronek przez twórców lub filmu o koronkach. Dzięki kursom miał też możliwość przeobrażenia się z widza w autora koronek. 2 Olga Kwiatkowska LITERATURA B u r s z t a W.J. 1998, Antropologia kultury, Poznań, Wydawnictwo Zysk i S-ka. J u n g C G . 1993, Mandala. Symbolika człowieka doskonałego, Poznań, Wydawnictwo Brama - Księga Włóczęgów i Uczonych. T u r s k a - S k o w r o n e k K. 2002, Komentarz wystawy. 2 Informacja pochodzi z wywiadu przeprowadzonego przez autorkę recenzji z Kingą Turską-Skowronek. �WARUNKI PRENUMERATY - „RUCH" S.A. 1. Wpłaty na prenumeratę przyjmowane są na okresy roczne. Cena prenumeraty krajowej na 2004 r. wynosi 25,00 zł, a cena prenumeraty ze zleceniem dostawy za granicę jest o 100% wyższa od krajowej. 2. Wpłaty na prenumeratę: - na teren kraju - przyjmują jednostki kolportażowe „Ruch" S.A. właściwe dla miejsca zamieszkania lub siedziby prenumeratora. 3. Cena prenumeraty ze zleceniem dostawy za granicę: Cena prenumeraty + rzeczywiste koszty wysyłki. Zlecenia na prenumeratę dewizową, przyjmowane od osób zamieszkałych za granicą, realizowane są od dowolnego numeru. Wpłaty przyjmuje Oddział krajowy Dystrybucji Prasy „Ruch" SA na konto: Pekao SA I V O/W-wa 12401053-40060347-2700-401112-001 lub kasa Oddziału. 4. Informacji o warunkach prenumeraty i sposobie zamawiania udziela „RUCH" SA OKDP, 00-958 Warszawa, skrytka pocztowa 12, ul. Jana Kazimierza 31/33 lub telefonicznie: (22) 5328-731, 5328-820, 5328-816; fax 5328-732; internet: www.ruch.pol.pl; e-mail: prenumerata@okdp.ruch.com.pl 5. Terminy przyjmowania wpłat na prenumeratę krajową i zagraniczną: do 5.12 - na pierwszy kwartał roku następnego, na I półrocze i na następny rok. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1d835229e6413f372803600aa3013f6b.pdf 466b6c32ab1a997a21068fdf3e03e8f7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1598 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1479 Title A name given to the resource "Fenomen" poetycki Brasławszczyzny / ETNOGRAFIA POLSKA 1997 t.41 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1997 t.41, s.195-204 Creator An entity primarily responsible for making the resource Waszczyńska, Katarzyna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XLI: 1997, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 K A T A R Z Y N A WASZCZYNSKA Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego „FENOMEN" POETYCKI BRASŁAWSZCZYZNY 1 Brasławszczyzna to ziemie na północy dzisiejszej Białorusi ograniczone od północy i zachodu granicą z Łotwą i Litwą. Przed I I wojną światową należały one do województwa wileńskiego. Tereny te charakteryzował duży procent ludności o pochodzeniu polskim (52,5% z danych z 1919 г., przy 15,3% Białorusinów ), przez co zaliczano go do jednego z najbardziej pol­ skich miejsc Wileńszczyzny. Dzisiaj Ziemia Brasławska wchodzi w skład obwodu witebskiego. Według spisów ludności z 1989 r. osób deklarujących się jako Polacy jest 1,8%, Białorusinów zaś 79,4% . Brasławszczyzna była i jest malowniczą krainą. Teren ten jednak jest interesujący nie tylko ze względu na walory krajoznawcze: liczne jeziora, lasy, a wśród nich położone wioski i miasta, ale także ze względu na mieszankę narodowości i religii, które wzajemnie się przenikają sprawiając, że Brasławsz­ czyzna to miejsce szczególnie interesujące badawczo. Jest ona, w pewnym sensie, miejscem unikalnym, stanowiąc obraz Białorusi w mikroskali. Podczas badań etnologicznych, które prowadziłam na terenie Brasławszczyzny w 1996 г., spotkałam się ze zjawiskiem poetyckości. Prawie każdy z moich rozmówców prezentował mi własną twórczość poetycką lub też przerobioną przez siebie i dostosowaną do własnych potrzeb twórczość innych. Fakt poetyzowania rzeczywistości i w ten sposób wyrażania swoich myśli, refleksji zaciekawił mnie do tego stopnia, że postanowiłam bliżej poznać życiorysy i sylwetki twórcze miejscowych poetek (poetów), jak też ich ulubione wątki wykorzystywane w licznych wierszach i poematach. W ten sposób chciałam odpowiedzieć na pytanie, co jest przyczyną tego zjawiska tak powszechnego na Brasławszczyźnie. W swoich rozważaniach 2 3 4 1 Tekst ten został przygotowany na sesję krajoznawczo-naukową, która odbyła się w Brasławiu na Białorusi w dniach 24—26 kwietnia 1997 roku. Dane statystyczne za: Eberhardt P., Przemiany narodowościowe na Białorusi, br, s. 51. Tamże, s. 162. * Moimi rozmówcami byli przede wszystkim ludzie, którzy deklarowali swoje pochodzenie polskie. Takich też informatorów dotyczy poniższy tekst. 2 3 �196 KATARZYNA WASZCZYNSKA chciałabym wykorzystać twórczość przykładowo wybranych trzech poetek: Józefy Michniewicz z Muraży, Marii Kusznierewicz z Widz i Leokadii Siemieńczuk z Brasławia. Józefa Michniewicz urodziła się we wsi Szałtenie położonej między jezio­ rami Drywiaty i Bałto. Według samej Józefy Michniewicz, jej rodzina ma rodowód francuski (rodowe nazwisko Józefy Michniewicz brzmi Szulie; rodzinę tę sprowadzili na Brasławszczyznę Platerowie i osiedlili w Szałtenie). Jednakże w domu, przede wszystkim, hołdowano tradycjom polskim. Miłość do polskości, do ziemi na której przyszło żyć rodzinie Szulie, wpajano dzieciom od najmłodszych lat. Uczono postrzegania nie tylko piękna otacza­ jącego ich krajobrazu, ale także szukania wartości w kontaktach międzyludz­ kich, kierowania się normami wyznaczonymi przez wiarę katolicką. Dzisiaj Józefa Michniewicz mieszka wraz z mężem Janem w Murażach, niewielkiej wiosce koło Brasławia. Ich dom stoi na wysokim brzegu jeziora Niespiż. Prowadzi do niego alejka fioletowych bzów, podobnie jak do majątku w Belmoncie. Z pewnością, na poetycką duszę pani Józefy Michniewicz wpłynęło wychowanie wyniesione z domu, ale wydaje się, że przede wszyst­ kim wpływ miała wrażliwość na otaczającą ją rzeczywistość, a także głębokie przekonanie o konieczności zachowania od zapomnienia wydarzeń historycz­ nych, jak i w równym stopniu ważnych dla poetki legend lokalnych. Twór­ czość Józefy Michniewicz można więc podzielić na trzy główne grupy: pierw­ sza z nich obejmuje pisaną prozą i wierszem kronikę Ziemi Brasławskiej oraz kościoła w Brasławiu, druga - opowiadania podejmujące przede wszystkim tematykę przyrodniczą, do trzeciej należy zaliczyć wiersze o tematyce religij­ nej, przeplatanej wątkami przyrodniczymi. Jako podgrupę można wyodrębnić niezbyt liczne wiersze obyczajowe, stanowiące w większości przerabiane wiersze czy pieśni innych autorów. Chciałabym zatrzymać się przy każdej z wymienionych grup, aby po­ krótce je scharakteryzować. Pierwsza, jak już zaznaczyłam, dotyczy historii samej Brasławszyzny, jak i kościoła w Brasławiu. Obie historie pisane są z zacięciem literackim, można by rzec, ze swadą i to zarówno wersja prozą, jak i wierszem. To, co przede wszystkim w nich uderza czytelnika to połączenie historii powszechnej osad­ nictwa, chrześcijaństwa z lokalną historią Ziemi Brasławskiej czy kościoła z cudownym obrazem Matki Boskiej Brasławskiej. Wszystkie ważniejsze momenty obydwu historii (powszechnej i lokalnej) są jednakowo podkreś­ lane i uznane za ważne. Jednocześnie włączane są wątki legendarne, jak np. historia o cudownym pojawieniu się obrazu Matki Boskiej Brasławskiej i Jej wędrówek, aż po ostateczne umieszczenie cudownego obrazu w specjalnie fundowanym kościele. Splatanie wątków rzeczywistych historycznie z legen­ dami czy opowieściami baśniowymi, co prawda podnosi walor artystyczny tego typu twórczości, ale jednocześnie obniża wartość jej jako swego rodzaju źródła pisanego do historii tej Ziemi. Bez wątpienia jednak, stanowi ona jedyną kronikę wydarzeń minionych i obecnych Brasławszczyzny. �„FENOMEN" POETYCKI BRASŁAWSZCZYZNY 197 Grupa druga mieści w sobie opowiadania pisane przez Józefę Michniewicz za czasów szkolnych. Są to głównie wypracowania na zadany temat, np. „Idzie wiosna", „Piękny maj" itd. Stąd też wartość artystyczna ich nie przedstawia zbyt dużej wartości literackiej. I wreszcie grupa trzecia, najobszerniejsza w dorobku poetyckim Józefy Michniewicz, czyli wiersze o tematyce religijnej. Najchętniej poetka podejmuje temat Matki Boskiej Brasławskiej i jej cudownego objawienia w obrazie, podkreśla także pełnioną przez obraz opiekę nad okolicznymi mieszkańcami. Tak oto pisze o pojawieniu się obrazu w wierszu „Jezioro Nieśpiż" z 1968 г.: Pięć wieków wstecz temu Nad Nieśpiżą wzeszła Jutrzenka I zbliżyła się ku niemu Maryja Najświętsza Panienka. Uroczo piękne jezioro Nieśpiż Z a jego piękno Maryja upodobała Że na jego pięknej wyspie Zamieszkać sama zachciała. Zamieszkać tu zachciała T a jasna Zorza Porankowa Piękne jezioro Nieśpiż ukochała T a jego Pani i Królowa. W innym wierszu pt. „Monasterska Pani Jeziora" (z 1968 r.) przed­ stawiona została historia obrazu: Krysztalą się Wojsa wody W nich niebo swój błękit odbija W całym pięknie przyrody Malownicze Nieśpiż obrała Maryja. [...] Jezioro Nieśpiż Maryja upodobała Za tron upatrzyła lipę rozłożystą Z a królestwo Nieśpiż sobie obrała I jego wodę jasnoczystą. [...] Jezioro ciche z uśpienia budzi Bo na pięknym Nieśpiży pośród wód Maryja okazała dla przyrody, ludzi Stał się Jej wielkiej miłości cud . s Gdy Ją w inne miejsca zapraszali Na to zgody swej nie dawała Gdy obraz w kościół brasławski przenosili Znów na wyspę Święconą powracała. 5 Jak podaje Józefa Michniewicz, zjawienie się Matki Bożej na wyspie jeziora Nieśpiż miało miejsce w 1467 roku. �198 KATARZYNA WASZCZYŃSKA Wreszcie na prośby brasławskiego kapłana Objawiła po swej świętej woli I we śnie mu wskazała Panna Że na drugiej wyspie zostać woli. Wzniósł się kościół na wyspie drugiej W nim Maryja zamieszkała I przez jakiś tam czas długi Na Niespiży Pani królowała. Z kolei w wierszu „Jezioro Drywiaty" (z 1968 r.) autorka podkreśla cudowność obrazu Matki Boskiej Brasławskiej, jak i jego funkcje opiekuńcze: A najwięcej wszystkiego ludzi ukochała Matczyną miłością darzy swój lud Ona życie ludzkie dobrze poznała Zna jego nędzę i jego trud. Ona Matka dobra i czuła Otacza Opieką dziatki swe Ona swe łaski wokół rozsyła Do serca swego przygarnia je. Ona wszystkim na pomoc śpieszy Z ołtarza na wszystkich spoziera Ona w smutku, niedoli cieszy I łzy gorzkie z oczu ociera. Jej obraz ozdobion wotami I modlitwa ku Niej w niebo wzbija I tu słynie licznymi cudami Matka Brasławska Maryja. To tylko fragmenty wybrane jedynie z trzech wierszy, ale stanowiące, jak mi się wydaje, dostateczną próbkę poetycką. Doskonale widać tu, w jaki sposób prezentowany jest wątek pojawienia się i funkcjonowania w świado­ mości powszechnej obrazu Matki Boskiej Brasławskiej. Wprowadzenie wąt­ ków przyrodniczych z jednej strony wzbogaca treść wierszy, wprowadza w nastrój, pomaga działać wyobraźni, a z drugiej strony podkreśla wszech­ moc Bożą i wieczność Jego działań. Podsumowując: charakterystyczna dla tej grupy wierszy jest ich głęboka religijność, co sugeruje, że autorka dużą wagę przywiązuje do kwestii wiary. Świadczyć mogą o tym także wiersze poświęco­ ne już bezpośrednio Stwórcy, np. wiersz pt. „Stwórco Panie" z 1968 r. I ostatnia grupa, o której wspomniałam, dotycząca wierszy pisanych pod wpływem innych autorów. Przykładem mogą być wiersze: „Ojczyzna" (z 1969 r.) napisany na podstawie pieśni rosyjskiej, czy „Szczęście" (z 1968 г.), dla którego wzorem były wiersze Adama Asnyka. Kolejną poetką, na którą - moim zdaniem - warto zwrócić uwagę jest Maria Kusznierewicz z Widz. Pochodzi z rodziny ziemiańskiej Minkiewiczów z okolic Dalekiego. Prawie cała rodzina została wywieziona na Syberię. Ocalała jedynie matka pani Kusznierewicz. Nie przyznając się do swojego rodowodu �.FENOMEN" POETYCKI BRASŁAWSZCZYZNY 199 zamieszkała w Opsie, gdzie wyszła za mąż za człowieka niewykształconego, człowieka ze wsi. Dla bezpieczeństwa swojej córki nie wspominała o swoim pochodzeniu, skupiając się jedynie na jej wykształceniu. Dopiero umierając przyznała się do pochodzenia ziemiańskiego. Maria Kusznierewicz, po ukończe­ niu szkoły i kursu pielęgniarskiego, rozpoczęła pracę jako pielęgniarka w Wi­ dzach. Tutaj poznała swojego męża. Tutaj też, w Widzach, mieszka do dziś. Także twórczość Marii Kusznierewicz można podzielić na grupy: pierw­ sza to wiersze miłosne, druga - wiersze religijne. Przyczyny powstawania jednych i drugich były różne. Inspiracją wierszy miłosnych była niespełniona miłość poetki do Polaka - żołnierza, który zaraz po wojnie wyjechał do Polski i już nie wrócił na Brasławszczyznę. Mimo to, miłość z tych dawnych lat pozostała na tyle silna, by wciąż stawać się bodźcem do pisania wierszy. Jedyną zauważalną różnicą pomiędzy wczesnymi wierszami tej grupy i tymi z ostatnich lat jest dojrzałość autorki, widoczna w prawie każdym wersie, świadomość upływu lat i pogodzenia się, w pewnym sensie, z utratą mło­ dzieńczej miłości. Fragment wiersza „Nie szukaj dawnych chwil" (z 1944 г.): Ach! Spokój utracony, zatrute młode dnie, Gorzkie łzy tłumione i niepokoje w śnie. Czy długo jeszcze czekać, wiosennych złotych zórz? Czy szczęście me umarło, na wieczne czasy już? Już chyba młodą pierś przetoczy zgryzota - ćma. I nigdy już nie będzie jaśniejszego dnia. Chyba już umrę z tęsknoty, pożegnam biały świat. A po mnie nie zostanie najmniejszy nawet ślad. I dla porównania fragment wiersza „Spotkanie" (z 1996 г.): Nie wracajmy na drogę, gdzie się spotkali, Na drogę zarosłą kwiatami wśród drzew zieleni. Wspomnienia zostały z tych dni znikłych w dali, Nie depczmy tych dawnych cieni. Choć tak samo jak wówczas słońce świeci, I niebo gwiazdami usiane. Tak samo brzozy szumią, jak w tamtym lecie I śpiew skowronka tak samo kochany. Lecz chłopcze kochany, co się stało, Że serce Twe, jakoś się zmieniło. Twe serce niby twarda skała Niby jak lód zimne się zrobiło. Więc po co wracać na dawną drogę. Po co powtarzać słowa. Wszak pożegnania u nas nie było. A może przyjść ta chwila grobowa. oraz fragment wiersza „Nadeszła jesień" (z 1995 г.), w którym poetka pod­ kreśla motyw przemijania: �200 KATARZYNA WASZCZYŃSKA Kona serce moje z młodości stratą Kona cicho w tajemnicy skryte. A zdaje się, że świat cały umiera Z liśćmi co lecą z drzew wiatrem zbite. I patrzę z żalem, jak ginie ten świat Jak kona z uśmiechem spokoju i w ciszy. Z a oknem na zimnie drży suchy kwiat, Którym wiatr srogi kołysze. Tę grapę wierszy charakteryzuje nie tylko podkreślanie wątku upływają­ cego czasu, a z nim młodości, szczęścia i miłości, ale także refleksyjność, o czym świadczą liczne powtórzenia, zdrobnienia, które mają za zadanie wytworzenie odpowiedniego nastroju do zwierzeń autorki. Draga grupa wierszy to wiersze religijne. Jednakże nie odnoszą się one, jak było w przypadku wierszy Józefy Michniewicz, jedynie do wątku Maryj­ nego. Maria Kusznierewicz bowiem, pisuje wiersze religijne przede wszyst­ kim „na zamówienie", jako okazjonalne mowy i modlitwy. Dlatego pojawią się w nich opowiedziane historie np. dzwonu kościelnego z Opsy, czy wież kościelnych z miejscowego kościoła w Widzach. Fragment wiersza „O zagi­ nionym dzwonie" (z 1993 г.): Dzwon w Opsie, inwalida wojny. Twa klatka piersiowa skaleczona srogo. Lecz ty żyjesz w kościele taki strojny, Gdy patrzę na Ciebie, słyszę twój głos hojny. Ciebie dobrzy ludzie schowali od wroga, Ty spałeś długie lata w spokoju i ciszy. Lecz wciąż marzyłeś wzywać ludzi do Boga. [...] Armatnich strzałów ty nie słyszałeś, I bluźnierczych słów i złorzeczenia. T y w ziemi ojczystej spokojnie spałeś I serce twe było niby z kamienia. [...] Lecz gdy Bóg zniszczył bezbożne siły, Wieść z Polski otrzymali, że dzwon jest schowany. Że nie zginął, nasz dzwon miły, A na czystym polu on jest zakopany. [...] Jednego dnia i szczęścia i niedoli Przez traktorzystę był dzwon znaleziony, Przyczyniono dla dzwona tyle boli, Bo on okrutnie był skaleczony. Fragment wiersza „Wieże" (z 1996 г.): W dalekiej przestrzeni W chmurach czy w słońcu Dwie Widzkie wieże stoją milczące. Gdy dzień pogodny, błyszczą się oni. I wówczas są widoczne niby na dłoni. [...] �.FENOMEN" POETYCKI BRASŁAWSZCZYZNY 201 Nikt mnie na świecie, tak nie wysłucha, Nikt nie ma tak czujnego ucha, Tylko te ciche, wysokie, kochane, Te widzkie wieże, dla mnie oddane. W grapie tej pojawiają się jednak i wiersze pisane z potrzeby wyrażenia swoich uczuć religijnych. Przybierają one wówczas charakter pieśni religij­ nych, swego rodzaju litanii, np. fragment wiersza „Moje prośby i dzięk­ czynienia" (z 1995 г.): [...] Prowadź mię Matko, po bezpiecznej fali, Matko Nieustającej Pomocy, opiekuj się nade mną stale. Przyjdź zawsze Matko, na moje wołanie. Oto Cię proszę, ja nieustannie. Proszę Cię Matko i Tobie dziękuję, za łaski Twoje, co ja otrzymuję, Za wszystko, wszystko, co mam ja od Ciebie, Dziękuje C i Matko na wysokim niebie. Ostatnią poetkę, którą chciałabym przedstawić jest Leokadia Siemieńczuk z Brasławia. Pochodzi ona z rodziny szlacheckiej zarówno ze strony ojca (Skuriat), jak i matki (Giedziun). Rodzina Skuriatów zastała osadzona, w połowie X I X wieku na 10 hektarach ziemi we wsi Dukiele. Dziad praco­ wał u Platerów jako zarządca. Ojciec był słynnym w całej okolicy szew­ cem. Zarówno w domu, jak i w okolicy, w której żyli podkreślano polskość, przestrzegano mówienia w języku polskim oraz tradycji polskiej. Leokadia wyszła za mąż za Jana Siemieńczuka, także pochodzącego z rodziny szla­ checkiej. Do Brasławia państwo Siemieńczukowie sprowadzili się kilkanaście lat po wojnie, w 1960 r. Mieszkają tutaj do dzisiaj. Twórczość Leokadii Siemieńczuk zdecydowanie różni się od twórczości przedstawionych już poetek. Podejmuje ona przede wszystkim tematykę bieżąca, mówi w swych wierszach o problemach współczesnych, takich jak: alkoholizm, aborcja, gnębiących nie tylko społeczność Brasławszczyzny, ale całą ludzkość. Oprócz charakterystycznych tematów, wiersze te wyróżniają się moralizatorstwem i wielością zwrotek, np. wiersz „Odezwa nie narodzo­ nego dziecka do matki, zabitego przez abort" (z 1996 r.) liczy 60 zwrotek. Fragment tego wiersza: [...] T y kłopotu ze mną się pozbyła, Bóg mię stworzył, a tyś nie urodziła, Jak już było, tak już było, Pamiętaj mamo! Że dusza moja żywa. Czemu mamo, ty na świat mnie nie puściła, Czemu ty w kościele, Chrztu Św. nie udzieliła, Jeszcze my z tobą porozmawiamy, I wówczas, gdy na Sądzie Bożym się spotkamy. �202 KATARZYNA WASZCZYŃSKA Tyś mamo ze mną bezbożnie postąpiła, Żeby mnie nie urodzić, lekarzowi płaciła, T y mamo nie wiesz, kim twe dziecko mogło być W głębokiej starości twej może przy mnie ty mogła żyć. [...] Fragmenty wiersza bez tytułu (z 1996 г.): [...] Szatan biega po świecie, Sieje nienawiść, kłamstwo, pychę i obłudę, A kto zanim pobiegnie i na zawsze mu się pokłoni, Odda swą duszę na wieczna zgubę. Nie jest ten bogaty, kto pysznie ubrany, A ten bogaty, kto w miłość doskonały, Nie szukajcie ludzie, nie szukajcie złota, A szukajcie ludzie, gdzie prawdziwa miłość i cnota. [...] A co się nie raz dzieje w rodzinie? Wejdziesz w dom, na ścianie obraz widać, Na stole stoi butelka wódki, Rodzina podpita, zaczyna gwizdać. [...] Gdzie alkohol w domu gości, Tam nie ma żadnej miłości, tam płacze i narzekanie, Jeden drugiemu ślą przeklinanie. [...] We wszystkich tych wierszach podkreślane jest szerzące się zło, które zagraża ludziom. Wiersze te zaś mają uświadomić ludziom niebezpieczeń­ stwa, z jakimi się spotykają, by mogli z nimi walczyć. Przedstawione powyżej fragmenty wierszy prezentują nie tylko różne typy twórczości, odmienną wrażliwość poetycką, ale także inne przyczyny, dla których wymienione poetki zaczęły pisać. I tak, Józefa Michniewicz chce przede wszystkim zachować historię Ziemi, którą tak ukochała, a jej wiersze są pełne natchnionej religijności. Maria Kusznierewicz z kolei, zaczęła pisać, aby w ten sposób wyrazić swoje uczucia wobec niespełnionej miłości. Z cza­ sem zaś, do swojego repertuaru wprowadziła wiersze religijne, pisane przede wszystkim na zamówienie. Leokadia Siemieńczuk natomiast, podjęła się walki z problemami współczesnego życia, próbując w ten sposób przeciw­ działać szerzącemu się złu. Oceniając zaprezentowaną twórczość pod względem literackim , należy podkreślić, że nie są to wiersze trudne w odbiorze, nie mają również zbytnio rozwiniętej warstwy poetyckiej. Wszystkie poetki posługują się prostymi rymami, szeregiem powtórzeń nie tylko słów, ale i tematów (chodzi o pod­ kreślenie ważności poruszanej problematyki), częste są także rusycyzmy (co wynika, bez wątpienia, z mieszanki narodowościowej Brasławszczyzny), 6 6 Konsultacja wartości literackiej wierszy: mgr I . Burkacka, Wydział Polonistyki Uniwer­ sytetu Warszawskiego. �203 „FENOMEN" POETYCKI BRASŁAWSZCZYZNY zdrobnienia, szyk przestawny zdań. Jednakże nie chodzi tutaj o ocenę jako­ ści wierszy, ale o stwierdzenie ich przydatności dla samych poetek, jak i ich otoczenia. Poetki, które zaprezentowałam znane są przede wszystkim lokal­ nie, we własnych środowiskach, głównie sąsiedzkich. Wiedza o ich twór­ czości nie jest powszechnie znana, dlatego trudno mówić, o jakimś ogromnym oddziaływaniu ich wierszy. Mimo to, autorki dumne są ze swojego pisania. Daje im to poczucie spełnienia, możliwość wyrażania swoich uczuć religij­ nych, miłości do ziemi, gdzie się urodziły, do ludzi, refleksji nad współczes­ nym światem. Tak na prawdę, to dla tego typu twórczości nie jest ważna ani ich warstwa poetycka, ani wysoki kunszt twórczy, najważniejsza jest bowiem chęć pisania, zrodzona przede wszystkim z miłości do Brasławszczyzny. Właśnie to potrafią docenić ludzie, którzy urodzili się na Brasławszczyźnie lub są z nią w jakiś sposób związani. Dla nich twórczość ta ma ogromne znaczenie, stanowi bowiem część ich Brasławszczyzny, ich małej ojczyzny. KATARZYNA WASZCZYŃSKA F O L K P O E T R Y I N T H E R E G I O N O F BRASŁAWSZCZYZNA ( B E L A R U S ) Summary The article is the author's paper prepared for the conference in Brasław, Belarus, in April 1997. It concerns the phenomenon called by her "poetization of reality" and refers to amateur poetry written by common people. During her field researches in northern Belarus the author came across folk poets among local people; here she presents three of them, women belonging to Polish national minority. Each of them represents a different type of creativity, poetic sensitivity and sources of inspiration. Józefa Michniewicz in her poetry wants to perpetuate the history of her beloved homeland. Her verses are also full of religious sentiments. Maria Kusznierewicz started writing poetry in order to express her frustrated love. Later she began to write religious verses, most of them commisioned for particular occasions in her community. The third woman, Leokadia Siemieńczuk was inspired by her protest against the evils of contemporary world. Trying to estimate literary standard of the presented samples of folk poetry the author finds it not very high (rhymes are simple, phrases repeated, numerous Russicisms, diminutives, grammar faults etc.) but their value and importance lies elsewhere - in the role the verses play in the life of the folk authors themselves and that of their community. Writing poetry means personal fulfillment, possibility of putting freely into voice their feelings and affections for their homeland and people. The poems are also means of expressing the community's attachment to the "little homeland" - the region of Brasław. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/492ddb175b87da9c1b62d7e2c282e643.pdf 01ba46ba0757142eac699d03bb2eca3c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1590 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1471 Title A name given to the resource Koncepcja mimesis René Girarda / ETNOGRAFIA POLSKA 1997 t.41 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1997 t.41, s. 21-46 Creator An entity primarily responsible for making the resource Urbańska, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XLI: 1997, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 ANNA URBAŃSKA Instytut Archeologii i Etnologii P A N , Poznań KONCEPCJA MIMESIS RENÉ GIRARDA W różnorodności form kulturowych jawią się liczne elementy wspólne, mające istotny wpływ na kształtowanie życia społeczno-kulturowego ludzi. Na podstawie cech wspólnych dla wielu kultur niektórzy badacze (np. Z. Freud, G. Hegel, K.G. Jung, C. Lévi-Strauss, К. Marks) wnioskują o jed­ nym źródle ich powstania, o wspólnym dla wszystkich fundamencie zjawisk społeczno-kulturowych. Próbują odkryć ów pierwszy czynnik wpływający na powstanie i rozwój grapy społecznej i jej wytworów kulturowych. René Girard, optując za monogenicznością życia społecznego i kultury, stara się udowodnić, że tym znamiennym motorem działań ludzkich, przy­ czyniającym się do powstania bogatej mozaiki kulturowej jest mimetyzm. Dla Girarda jest to podstawowy mechanizm rządzący społecznościami, „prawda o ludziach w ogólności". Swą hipotezę wspólnego początku tłuma­ czy następująco: mimetyzm jako naśladowanie jest elementem konstytutyw­ nym istoty ludzkiej. Każde zwierzę przejawia zachowania imitatywne, jed­ nakże człowiek jest istotą okazującą najwyższy znany nauce stopień imitatywności. Owa zintensyfikowana imitacja rozwinęła się dzięki sprzężeniu zwrotnemu między genetycznym mimetyzmem człowieka a rozwojem jego mózgu. Hominizacja udoskonaliła się dzięki relatywnie dużym umiejętnoś­ ciom imitatywnym a równocześnie wpłynęła na przyspieszenie wzrostu natu­ ralnego mimetyzm w istocie ludzkiej. Doprowadziło to do wzrostu potrzeb, a co za tym idzie do konieczności życia w grupie i stworzenia organizacji społecznych w celu lepszego i szybszego zaspokajania rosnących wciąż po­ trzeb ludzkich. Naturalne naśladownictwo i pragnienie, nie będące pier­ wotnie konfliktogenne, zaczęły nabierać cech negatywnych w postaci wzma­ gającego się pożądania tego, co posiada lub czego pragnie ktoś inny. Wywo­ łało to pierwsze społeczne konflikty, efektem których był pierwszy mimetyczny i ofiarniczy kryzys zakończony mordem kolektywnym. Po nim doszło do zjednoczenia wspólnoty i zaprowadzenia ładu społecznego. Zjawiska mimetyczne nazywane mimesis są motorem działań ludzkich w czasie kryzysu społecznego. Dzięki przelaniu przemocy na jedną ofiarę uzyskują konotację pozytywno-naśladowczą i stają się ponownie czynnikiem scalającym wspólnotę. Mechanizm ofiarniczy, w którym mimesis odgrywa �22 ANNA URBAŃSKA ważną rolę, przyczynia się do powstania sacrum i religii. W ten sposób, uważa Girard, zjawiska mimetyczne stają się fundamentem życia społecz­ nego, kultury i religii. Ponieważ jednak co jakiś czas kulturowe środki prewencyjne zawodzą, mimesis konfliktogenna wymyka się spod kontroli i dochodzi, jak za pierwszym razem, do kryzysu społecznego. Wspólnoty wykorzystują wtedy znane im i skuteczne rozwiązanie ofiarnicze. Dzięki temu, istnienie społeczeństw, religii i kultur opartych na mimetycznej prze­ mocy to nie historia, lecz wciąż aktualny obraz życia społecznego. René Girard określa mimetyzm w różny sposób w zależności od funkcji, jaką pełni. Daje to możliwość skonstruowania dwustronnej definicji mimetyzmu. Strukturo- i kulturotwórczym mimetyzmem określa imitaq'e, czyli naślado­ wanie i odwzorowanie . Konfliktogenny natomiast nazywany jest „mimesis", mimo że greckie określenie tyczy całej rzeczywistości mimetycznej. Mimetyzm imitatywny można porównać do pojęcia mimetyzmu w psy­ chologii, jako zewnętrznego upodobnienia się do modela lub odtwarzania czynności na wzór postępowania modela. Pojęcie imitacji w psychologii określa, na czym polega uczenie się i przyswajanie wzorów zachowań, myśle­ nia, mówienia i działania uwarunkowanych konkretnym środowiskiem. Psy­ chologia potwierdza więc istotowy charakter mimetyzmu ludzkiego. W biologii mimetyzm jako upodobnienie się jest najlepszym wypracowa­ nym w toku ewolucji gatunków sposobem ujawniania się instynktu samoza­ chowawczego. W kryzysie społecznym jednostki upadabniają się do tłumu w swym zachowaniu, myśleniu i postrzeganiu rzeczywistości, by nie ściąg­ nąć na siebie oskarżeń prześladowyczych i nie stać się ofiarą agresywnego tłumu dążącego do wyładowania własnej przemocy na kimkolwiek, kto choć trochę wyróżnia się spośród ogółu. Mimesis natomiast jest czynnikiem destruktywnym, ponieważ wprowa­ dza społeczność w zamknięte koło przemocy, przez co przyczynia się do zniszczenia struktur społecznych i kulturowych. Mimesis jest rosnącym po­ żądaniem, nieodpartą chęcią przywłaszczenia tego, co ma ktoś inny. Pożą­ danie nabiera charakteru rosnącej zawiści, która może zostać zaspokojona jedynie poprzez przemoc. Mimesis przejawia się więc tylko w kontekście społecznym, gdyż cała społeczność z czasem bierze w niej udział. Aby koncepcja mimesis była pełniejsza przedstawiony został modelo­ wy kryzys poprzez pryzmat wydzielonych poniżej kategorii mimetycznych, dzięki którym można scharakteryzować działanie i myślenie społeczności w ekstremalnych warunkach, w których grupa jako całość oraz jako po­ szczególne jednostki odczuwa zagrożenie egzystencji, bądź tylko naruszenia spokoju i porządku społecznego. 1 1 Por. Kolczyński (1995, s. 66). Pojęcie w formie imitacji znane jest nauce już z dziel Platona i wykorzystywane jest w różnych dziedzinach, m.in. literaturoznawstwie, sztuce, bio­ logii i psychologii. O ile określenie mimesis w sztuce nie przystaje do antropologicznej definicji, o tyle mimetyzm psychologiczny i biologiczny nadają pełniejszy obraz pojęciu. �KONCEPCJA MIMESIS RENÉ GIRARDA 23 POJĘCIE M I M E S I S W MYŚLI G I R A R D A Girard uważa, że stosunki międzyludzkie można ująć w jedną całość przy zastosowaniu jednego czynnika tkwiącego u podstaw ludzkiej natury: MIMESIS. Mimesis ma dwa oblicza. Z jednej strony stanowi praprzyczynę moralnego ifizycznegocierpienia ludzi i w konsekwencji wszelkiego nieładu. Jest czynnikiem destrukcyjnym, gdyż nieuchronnie prowadzi społeczeństwo ku rozkładowi. Z drugiej zaś strony jest też przyczyną wszelkiego ładu ustanowionego za pośrednictwem kozłów ofiarnych przynoszących spon­ taniczne pojednanie . Jest więc także czynnikiem pozytywnym, scalającym społeczeństwa i tworzącym kulturę. Girard wyprowadza podstawową definicję mimesis z klasycznego pojęcia imitacji, czyli naśladowania, odwzorowania (Arystoteles 1989). Jednakże w kontekście koncepcji kozła ofiarnego pojęcie to nabiera nowej perspektywy, perspektywy pożądania, która rozwija i wzbogaca definicję. Ponieważ wprowa­ dzone przez Girarda sformułowania dotyczące mimesis, mimetyzmu oraz imitatywności są równocześnie elementami koncepq'i mechanizmu założyciel­ skiego, kozła ofiarnego i przemocy, dlatego treść mimesis zmienia się w zależ­ ności od pełnionej funkcji w konkretnym momencie życia grupy społecznej. Zarysowują się trzy podstawowe pojęcia mimetyzmu: imitacja jako na­ śladowanie, pożądanie oraz przywłaszczanie, przy czym dwa ostatnie okreś­ lane są mianem mimesis. Mimetyzm jako naśladowanie jest cechą naturalną, charakterystyczną dla wszystkich ludzi. Procesy hominizacji i imitacji są ze sobą związane relacją spiralną: hominizacja rozwinęła się dzięki mocy naśladowczej, a na­ stępnie wpłynęła na przyspieszenie wzrostu tejże mocy. Daje to nieograni­ czone możliwości ludzkiego mózgu. Imitacja otoczenia lub drugiej osoby nie jest w swej naturze konfliktogenna. Sam bowiem proces uczenia się nie jest w swej istocie niebezpieczny, wręcz przeciwnie. Bo jak stwierdza sam Girard „w zachowaniu człowieka nie ma niczego lub prawie niczego, co nie byłoby wyuczone, a każde uczenie się można określić jako imitację. Gdyby ludzie przestali nagle wzajemnie się naśladować, zaczęłyby stopniowo zanikać wszelkie formy kulturowe" (Girard 1983, s. 75). Zjawisko imitacji jest zatem podstawą ludzkiej natury i społeczno-kulturowej harmonii. Girard oddzielając pojęcie imitatywności jako naśladownictwa od poję­ cia mimesis, przypisuje mimesis określenie mimetyzmu, zdefiniowane jako podwojone naśladownictwo łączące jednostki w pary rywali i spajające je w zafascynowany tłum. Ów charakterystyczny pierwiastek pożądania kon­ fliktogennego odróżnia mimetyzm od imitacji. 2 3 2 Girard (1991, s. 241). Ofiary te zespalają bowiem przeciwko sobie w finalnym i zawsze mimetycznym, choć jednomyślnym paroksyzmie ludzi, którzy byli najpierw skłóceni na skutek uprzednich efektów mimetycznych. Mechanizm kozła ofiarnego to główny temat publikacji Girarda (zob. Literatura). 3 �24 ANNA URBAŃSKA Przy badaniu skłonności do naśladowania, Girard zauważa szczególną formę u wyższych ssaków, którą nazywa mimesis przywłaszczania. Charak­ teryzuje się ona siłą destrukcyjną. „Pragnienie posiadania nie jest cechą wrodzoną", lecz od pierwszych dni życia człowiek uczy się mimetycznie być i mieć (199 lb, s. 313). Konfliktogenność przywłaszczania polega na wzroście pożądania posiadania tego, co mają inni przy jednoczesnej niemożności pomnożenia przedmiotu pożądania. Tego rodzaju naśladowanie (jeśli wciąż możemy tego określenia używać) jest do głębi przesycone pragnieniem i po­ żądaniem. Pożądanie charakterystyczne dla człowieka współczesnego różni się zasadniczo od wszelkich form pożądania naturalnego. Nie jest ono spontaniczne; potrzebuje zawsze pośredników i wzorów do naśladowania. Rozgrywa się zawsze w przestrzeni społecznej, nie może istnieć bez zjawiska rywalizacji, prestiżu i współzawodnictwa. Jest to pragnienie bycia kimś innym. U Girarda zatem termin mimesis oznacza pożądanie naśladowcze. Pożądanie to przyjmuje w swym pierwszym etapie formę przywłaszczania. Przywłaszczanie posiada formę licytacji, która polega na wzmaganiu się pragnienia zawłaszczenia przedmiotem, tym większe, im bardziej inny prag­ nie. Girard uważa, że rola mimesis przywłaszczania jest najważniejsza, bazo­ wa, w mechanizmie kulturo-twórczym czy konfliktogennym. Jest zatem punktem wyjścia: dwaj mimetyczni rywale starają się sobie wydrzeć jeden obiekt, który poprzez każdego z nich został wskazany drugiemu jako obiekt pożądany. Mimetyzm zatem to siła, która rządzi ludźmi zorganizowanymi w grupę. Jest głównym składnikiem przemocy, gdyż wzorce przemocy mno­ żą się właśnie poprzez naśladownictwo. A ponieważ przez nie gromadzi się przemoc, tworzy się błędne koło przemocy (1993, s. 112). Automatycznie wzrastająca przemoc nadaje wartość obiektom pożądania w kryzysie ofiarniczym, o którym będzie mowa dalej. Strukturę mimetyczną charakteryzującą się pożądaniem i przywłaszcza­ niem określa filozof jako trójkąt mimetyczny. Składa się on z trzech zasad­ niczych elementów połączonych ze sobą w następującym modelowym sche­ macie, w którym transfer z В do С jest wtórny do transferu z A do C: С przedmiot pożądania В model zmieniający się w rywala - przeszkodę „Podmiot pożąda przedmiotu, gdyż pożąda go rywal" (1993, s. 202). Przyczyną tego pożądania nie jest obiektywna wartość wybranego przed­ miotu do zdobycia, lecz pożądanie innego determinuje pojawienie się, wzrost albo zanik poczucia głębokiego, wszechogarniającego pożądania. Człowiek bowiem nie potrafi sam z siebie pożądać, stwierdza Girard. Przedmiot �KONCEPCJA MIMESIS RENÉ GIRARDA 25 pożądania musi być wyznaczony przez kogoś innego lub wzorce kulturowe objawione w innym człowieku. Podmiot przywiązuje się do osoby pośred­ nika, jawiącego się jako rywal, którym, paradoksalnie, jednocześnie pogar­ dza się i podziwia. „Wartość przedmiotu zależy już tylko od spojrzeń dru­ giego człowieka" (Domenach 1992, s. 7). Zatem pożądanie trójkątne realizu­ je się tylko w przestrzeni społecznej, gdyż nie może istnieć bez rywalizacji i współzawodnictwa. Kiedy zanika powoli perspektywa obiektu, pożądanie przemienia się w dwustronną rywalizację (podmiot-rywal): model budzi w podmiocie, czyli w pożądającym, uczucie fascynacji, które stopniowo przemienia się w zawiść i zostaje przejęte przez model. Model staje się rywalem i przeszkodą dla podmiotu. Sam zaczyna postrzegać swój przed­ miot pożądania poprzez pożądanie podmiotu. Zaczyna odczuwać rosnącą fascynację i zawiść względem podmiotu. Dla rywala podmiot staje się prze­ szkodą, a on sam podmiotem. To specyficzne naśladowanie prowadzi do odróżnorodnienia, czyli do ujednolicenia obu stron rywalizujących o jeden przedmiot. W konsekwencji przyczynia się do kryzysu społecznego. Zatem „mimetyczny trójkąt niszczy podstawy społecznego ładu, bo zaciera róż­ nice [...], a ład społeczny tworzy się na fundamencie zróżnicowania" (Girard 1992, s. 7). Trójkąt mimetyczny oparty jest na heglowskiej relacji pana i niewolnika. Jest więc modelem wszelkich stosunków, w których , jedna strona dążąc do zdominowania drugiej, zostaje przez nią niepostrzeżenie kształtowana i uzależniana [...]. A jeśli się mu to nie udaje (tzn. nie zdobywa tego, co pożąda ktoś inny), opanowuje go duch negacji, który poprzez przemoc i gwałt chciałby zniszczyć nie tylko otaczający go świat, a w nim rywali i konkurentów, których uważa za szczęśliwych, ale także i samego siebie" (Rowiński 1981, s. 51). Ostatecznie realizacja pożądania może na­ stąpić dopiero, gdy model przemieniony w rywala - przeszkodę zostanie usunięty. Wtedy jednak pierwotny przedmiot pożądania nie jest już widocz­ ny, a przedmiotem już zdobytym jest pokonany rywal. Przemiana modela w przeszkodę określona jest przez Girarda pojęciem scandalonu. „Imitując pożądanie brata, pożądam tego, czego on pożąda i obaj uniemożliwiamy sobie zaspokojenie naszego wspólnego pożądania. Im bardziej rośnie obustronny opór, tym intensywniej rośnie pożądliwość". Pożądliwość, zintensyfikowany stopień pożądania, jest cechą charaktery­ styczną scandalonu. „Ta reakcja łańcuchowa jest do tego stopnia skuteczna, że pożądliwość przestaje się interesować czymkolwiek poza tym, co miesza jej szyki. Przywiązuje się jedynie do przeszkód przez nią samą powołanych do istnienia" (Girard 199 lb, s. 190). Pożądliwość ta ujednolica osoby dra­ matu. Girard przedstawia jej działanie na ewangelicznym opisie śmierci Jana Chrzciciela (Pismo św. 1971, Mk6, 14-28). Herodiada pragnie śmierci Jana Chrzciciela, gdyż jest on dla niej przeszkodą do osiągnięcia celu: całkowitego zawładnięcia Herodem. Salome, na rozkaz swej matki, tańcząc wywołuje pożądliwość Heroda, który obiecuje jej wszystko, o cokolwiek poprosi. Salome nie potrafi sama z siebie pożądać. Modelem dla niej jest �26 ANNA URBAŃSKA matka. Chce tego, co chce Herodiada i „pochwyciwszy matczyne pożądanie dziewczynka już nie odróżnia siebie od matki" (Girard 1991b, s. 192). Mimetyczna intensyfikacja pożądliwości niszczy indywidualność i powoduje, że osoby dramatu stają się współwymienne. Oto schemat działania pożądliwości. Proces ten określany jest pojęciem scandalonu. Wyprowadzone jest z greckie­ go słowa skadzein, co znaczy kuleć. Polskie słowo skandal oznacza zgorsze­ nie, kamień obrazy, kamień-zawada. Girard używa przeważnie określenia scandalonu oznaczającego „przeszkodę, która odpycha, aby przyciągnąć, przyciąga, aby odepchnąć". Pierwsze potknięcie, a potem następne po kolej­ nych powrotach sprawiają, że coraz bardziej ta przeszkoda zaczyna fascyno­ wać i wciągać w mimetyczny taniec (1991b, s. 223n). W pożądającym wzrasta pożądliwość do tej przeszkody. Pożądliwość przeradza się w namiętną niena­ wiść. W ten sposób podmiot poddaje się scandalonowi jako przeszkodzie. Scandalon jako zjawisko można utożsamić z modelem-rywalem. Scandalon to niejako przetworzona forma trójkąta mimetycznego i jego przejś­ ciowa forma do mimesis antagonistycznej. Pojęcie scandalonu można więc wprowadzić w model trójkąta mimetycznego w momencie, w którym dwaj rywale zatracają perspektywę obiektu do zdobycia, a koncentrują się na sobie. Scandalon posiada trzy elementy: przedmiot skandalu, operatora i ofiarę skandalu. Można to odczytać w podanym przez Girarda przykładzie relacji, jaka zachodzi między Janem Chrzcicielem, Herodiadą i Salome. Przedmiotem skandalu, a więc samym skandalem jest Jan Chrzciciel, opera­ torem Herodiada, a ofiarą Salome. Skandal - przeszkoda przemienia się w rywala i staje w poprzek drogi operatorowi i ofierze. Ofiara poprzez totalne zimitowanie operatora staje się jakby ujednoliconą jego częścią. Ten mimetyczny model scandalonu wygląda następująco: Na schemacie obiekt pożądania znajduje się w większej odległości od pozostałych elementów i połączony jest liniami przerywanymi. W scandalonie perspektywa obiektu zanika, a jej miejsce wypełnia przeszkoda będąca przedmiotem skandalu, samym skandalem. Pojęcie mimesis posiada zatem trojakie znaczenie: imitacji, pożądania i przywłaszczania. Kiedy mimesis przejawia się jako siła konstrukcyjna, postrzegana jest w znaczeniu imitacji - naśladownictwa z dodatkiem łagod- �KONCEPCJA MIMESIS RENÉ GIRARDA 27 nej formy pożądania. Mimesis konfliktogenna odznacza się pożądaniem i przywłaszczaniem. Posiada dwa podstawowe i ewoluujące modele: model trójkąta mimetycznego oraz oparty na pożądliwości model scandalonu. Oba zjawiska wpływają na życie i kształtowanie się grapy społecznej i same ulegają przekształceniom w rezultacie oddziałujących na nie czynników spo­ łecznych i kulturowych. K A T E G O R I E MIMESIS I I C H F U N K C J E René Girard opisuje życie grupy społecznej kategoryzując je poprzez etapy rozwoju mechanizmu kozła ofiarnego. W opisie tym znajdujemy istot­ ne dla mechanizmu założycielskiego elementy zjawiska mimetycznego, które możemy nazwać kategoriami, gdyż określają poszczególne etapy wchodzenia i wychodzenia grupy z kryzysu społecznego. Kategorie mimetyczne po­ rządkujące rzeczywistość społeczną oparte są na definicjach przywłaszczania i pożądania oraz na podstawowych modelach mimetycznych: trójkąta i scandalonu. Wydzielić można pięć kategorii: podwójny mimetyzm, mimesis rywaliza­ cji wraz z pojęciem hubris, mimesis antagonistyczna z układem bliźniaczym, mimesis tłumu i mimesis pojednawcza. O podwójnym mimetyzmie Girard pisze w Dawnej drodze, którą kroczyli ludzie niegodziwi, opisując sytuację Hioba ze Starego Testamentu. Kategoria ta charakterystyczna jest dla etapu, w którym w łonie grupy nie ma jeszcze zasadniczych oznak kryzysu. Może, ale nie musi wyłonić się kryzys. Podwój­ ny mimetyzm ma dwojaki charakter: pozytywny, będący naśladownictwem charakterystycznym dla społecznego i kulturowego rozwoju oraz negatywny, będący mimetyczną pożądliwością. Rzeczywistość poddana takiemu mimetyzmowi charakteryzuje się nieumiarkowaniem, sprzężeniem braku i nad­ miaru oraz stawianiem w hierarchii wartości wyżej przeszkody niż modelu. Pożądliwość podwójnego mimetyzmu „bierze swoje urojenia za rzeczywi­ stość" (Girard 1992, s. 65). Girard, rozważając problem kozła ofiarnego, stawia sobie pytanie: „Co popycha ludzkie wspólnoty do ślepego podążania za jakimiś jednostkami, a następnie do nie mniej ślepego odwracania się od nich?" (1992, s. 69). Odpowiedź znajduje w mechanizmie podwójnego mime­ tyzmu. Oparty jest on na modelu trójkąta mimetycznego, a zasadniczą rolę odgrywa mimetyzm modelu przeszkody. Jeśli zachowana jest równowaga sił między grupą będącą podmiotem, a grupą będącą modelem, zdobywanie obiektu i rywalizacja nie powodują dezintegracji społecznej i konfliktowej jednorodności. Gdy jednak równowaga sił zostaje zachwiana, wtedy roz­ poczyna się kryzys ukoronowany śmiercią lub wygnaniem kozła ofiarnego. Na przykładzie Hioba Girard przedstawia charakterystyczne w podwójnym mimetyzmie sprzężenie zwrotne modelu i przeszkody. Hiob należy do naj­ wyższej klasy w swej społeczności. Jest bogaty, szanowany, dobrze mu się �28 ANNA URBAŃSKA wiedzie, posiada prestiż i wpływy. Hiob zostaje utożsamiony z sukcesem. „Przyjaciele" Hioba, członkowie tej samej klasy, realnie pragną osiągnąć to, co Hiob. „Pragnąć sukcesu, to pragnąć samego Hioba, to pragnąć w niczym się od niego nie różnić" (1992, s. 53). Hiob staje się więc najpierw fas­ cynującym modelem, a następnie znienawidzoną przeszkodą. „Fascynacja wzbudzona przez zbyt szczęśliwego rywala, przez to samo, że polega na pożądliwości mimetycznej, może łatwo obrócić się w nieprzejednaną niena­ wiść" (1992, s. 54). Jest to pierwszy etap wytypowania ofiary, która za­ spokoiłaby wciąż wzrastającą frustrację społeczną. Mimetyzm adoracji mo­ dela szybko zamienia się, poprzez przemianę modela w przeszkodę, w mime­ tyzm zawiści. Tak więc podwójny mimetyzm charakteryzuje się relacją pod­ miotu do modela określaną jako adoracja, która zmienia się w relację nienawiści podmiotu do przeszkody, przy czym model i przeszkoda to jedna i ta sama osoba lub grupa. W tym momencie rozpoczyna się pierwszy etap kryzysu mimetycznego, w którym zaczyna działać druga kategoria mimetyczna - mimesis rywaliza­ cji. Trójkąt mimetyczny, w którym istotną rolę odgrywa mimesis zawłasz­ czania oraz model scandalonu, nieuchronnie przechodzą w mimesis rywali­ zacji. Rywalizacja jest rozwinięciem negatywnego charakteru podwójnego mimetyzmu. W wyniku skupienia się mimetycznych pragnień na jednym przedmiocie, podmiot i model stają się rywalami. Postrzegają siebie na­ wzajem jako różniących się. Od zewnątrz jednak są ujednoliceni. Cechą charakterystyczną dla mimesis rywalizacji jest przemienność, czyli pasmo zmian cech i losów rywali. Przez sam fakt dążenia do zdobycia jednego obiektu pożądania, zaczynają się upodabniać do siebie. Dochodzi do ciągłej wymiany pozycji podmiotu i przeszkody między rywalami. Ta przemienność wymusza pogłębiającą się rywalizację. Ciągła wymiana pozycji jest jednym ze wskaźników kryzysu ofiarniczego. Rywale starają się prześcignąć jeden drugiego w zdobyciu celu. W swej pogoni stają się histerycznie mimetyczni. Każdy „chce być modelem dla innych samemu nie mając modelu" (1991b, s. 94). Taką skrajnie posuniętą rywalizację Girard określa pojęciem hubris i obrazuje na przykładzie bohaterów azteckiego mitu o stworzeniu słońca i księżyca. Bóg księżyc, Tecuciztecatl, domagał się bycia pierwszym w rywa­ lizacji z bogiem słońcem zwanym buboso. Chciał być wzorcem dla innych, samemu nie mając wzorca. Nie był jednak do tego zdolny, bo sam był zbyt mimetyczny: wahał się wskoczyć w ogień, dopiero przykład buboso zmusił go do naśladowania poprzednika. Zatem, żeby być wzorem nie można być hubris, tzn. nie można być „histerycznie mimetycznym" i za wszelką cenę pożądać pierwszego miejsca, a potem się wycofać nie mając przykładu. Kontynuacją mimesis rywalizacji jest mimesis antagonistyczna. W miarę zaostrzania, się rywalizacji, gdy obie strony utraciły już świadomość obiektu pożądania, gdy pozostaje czyste współzawodnictwo, rywale postrzegają siebie jako odmiennych od siebie antagonistów. Zaczyna działać mimesis antagonistyczna, czyli mimetyczne podstawienie antagonistów w miejsce �KONCEPCJA MIMESIS RENÉ GIRARDA 29 pożądania. Mimesis ta łączy kilku rywali i ukierunkowuje przeciw jednemu. Jest to etap rozwiniętego kryzysu mimetycznego, kiedy zaczyna dochodzić do jego przesilenia. Antagoniści tworzą układy bliźniacze. Girard przypisuje temu układowi właśnie taką nazwę ze względu na intensyfikację wspólnych cech między naturalnymi bliźniakami oraz ze względu na bardzo częste występowanie w mitologii braci - nieprzyjaciół. W przypadku bliźniąt w mi­ tologii brak różnicy jawi się jako monstrualna różnica; brakuje akceptacji wewnątrz układu i dochodzi do rywalizacji między braćmi (por. Girard 1991b, s. 34). Układ bliźniaczy polega na tym, że pomiędzy prześladowcą i prześladowanym powstaje układ odbicia lustrzanego, czyli relacja odwza­ jemnionego mimetycznego antagonizmu. Antagoniści odpowiadają gwałtem na gwałt. Przemoc od samego początku jest nierozerwalnie związana ze zjawiskiem mimesis, a w mimesis antagonistycznej nabiera monstrualnych kształtów (por. Stodolny 1993). Układy bliźniacze są charakterystyczne dla społeczności będącej w stanie zaawansowanego kryzysu mimetycznego. Równocześnie obok mimesis antagonistycznej pojawia się mimesis tłumu. Girard określa tłum jako spontaniczne gromadzenie się ludzi. W naturze tłumu leży dążenie do działania, lecz tłum nie jest w stanie oddziaływać na przyczyny naturalne, stąd automatycznie znajduje dostępną „zastępczą" przyczynę, by móc zaspokoić odczuwany głód przemocy (Girard 1991b, s. 26). Według Girarda, tłum charakteryzuje się odróżnorodnieniem i jedno­ myślnością. Tłum przejawia tendencje do całkowitego podstawienia się pod instytucje lub stosowania presji wobec nich, by wymusić decyzje. Gdy two­ rzy się tłum, zaczynają ulegać zniszczeniu społeczne struktury i przestaje obowiązywać tzw. zasada różnic, która określa społeczny porządek. Działa za to odróżnorodnienie przez wzajemność. Polega ono na pomieszaniu akceptowanej dotąd hierarchii wartości, funkcji oraz struktur społecz­ nych. W kryzysie elementy wzajemności, dotąd zakryte, są odsłonięte i prze­ kształcają się w tzw. „złą wzajemność", która, mimo że przeciwstawia sobie ludzi, ujednolica jednak ich zachowania. Każdy bowiem walcząc przeciwko drugiemu, zachowuje się w podobny, agresywny sposób i stosuje podobne środki przeciw rywalom. Zło wciąż wzrasta, a identyczność zachowań wywołuje wrażenie pomieszania, totalnego odróżnorodnienia. Tłum z chwilą zmobilizowania ma najwyższą władzę. Zmusza wszystkie instytucje, aby się weń wtopiły. Girard ukazuje to na przykładzie Wielkiego Piątku, kiedy dochodzi do konfrontacji poncjusza Piłata z tłumem (Girard 199 lb, s. 55). W czasie kryzysu tłum jest jak tygiel, w którym wszystko się stapia - i władze, i autorytety. Grapa społeczna ujednolicona charakteryzuje się mimetycznym zjednocze­ niem. Wszystko, co czyni jest bezbłędne, bo jednomyślne. Tłum staje się jednomyślny w punkcie kulminacyjnym odróżnorodnienia, a owa jednomyśl­ ność zaczyna umacniać wspólnotę wcześniej całkiem zdezintegrowaną. Mime­ sis tłumu charakteryzująca się więc zanikiem różnic społecznych, upodobnie­ niem się jednych do drugich, opiera się na zasadzie „wszyscy przeciwko �30 ANNA URBAŃSKA jednemu". Jest to jedyna porządkująca tłum zasada. Kategoria ta określa zatem zasadniczy etap kryzysu mimetycznego, w którym punktem kulmina­ cyjnym jest kolektywny mord na niewinnej ofierze. Jednomyślne wytypowanie ofiary przez wszystkich zwraca się przeciwko niej. Girard dowodzi w ten sposób, że mimesis jest podstawą przemocy. W wyniku działania mimesis doszło do pierwszego spontanicznego mordu kolektywnego, który zakończył kryzys społeczny. Mord na niewinnej ofierze stał się jedynym znanym ludziom rozwiązaniem kryzysów społecznych. Mimesis tłumu jest charakterystyczna zatem i dla kolejnych kryzysów mimetycznych, a jej jednomyślność doprowadza do wytypowania kozła ofiarnego, co w efekcie przynosi czasowy ład społeczny. I tu wkraczamy w następny etap życia grupy charakteryzujący się po­ wracaniem do stanu zróżnicowania społecznego, porządku i pokoju. Etap ten kategoryzuje mimesis pojednawcza. Mord założycielski przerywa wzajem­ ne gwałty i daje początek jednoczącemu mimetyzmowi, który scala społecz­ ności i tworzy kulturę. Następuje powrót do starych lub wytworzenie no­ wych struktur i hierarchii społecznych. Zaczynają działać funkcje społeczno-kulturowe wcześniej obumarłe. Mimesis pożądliwości ponownie staje się mimetyzmem naśladowczym, niezbędnym w systemie uczenia i wychowywa­ nia młodych pokoleń oraz w przekazywaniu elementów kultury. Społeczność zaczyna się znów różnicować. Porządek kulturowy jest bowiem zorganizowa­ nym systemem różnic między ludźmi, a tożsamość pozwala ludziom pozostać w określonych związkach między sobą. Mimetyzm schodzi do pozycji naśla­ downictwa bez aspektu konfliktogennego. Znów staje się mimesis strukturoi kulturotwórczą. R O L A M I M E S I S W R O Z P A D Z I E G R U P Y SPOŁECZNEJ Girard nakreśla dwa typy rozpadu grupy. Pierwszy to czasowa dezinte­ gracja społeczna, która jednak po zastosowaniu mechanizmu kozła ofiarne­ go powraca do stanu ładu społecznego. Drugi to całkowity rozpad, w którym mechanizm ofiarniczy nie przynosi oczekiwanych efektów i społeczność ginie, a jednostki ją tworzące wtapiają się w inne grapy lub zaczynają budować zupełnie nowe społeczeństwo. Kryzys społeczny, czyli częściowy lub pełny rozpad grapy, to ciąg wyda­ rzeń i zjawisk, które posiadają następującą strukturę: początek kryzysu, rozwój, punkt kulminacyjny kryzysu (totalna dezintegracja i odróżnorodnienie), przesilenie (wydarzenie zażegnujące kryzys, np. wytypowanie i skazanie ofiary) i czas powrotu do sytuacji porządku społecznego. Kryzys jest rozprzę­ żeniem aż do zniszczenia struktur społecznych, na których zbudowana jest wspólnota. Im rozpad sięga głębszych struktur, tym mniejsza szansa na ponowne scalenie ludzi w tej samej grapie społecznej. Kryzys może ujawnić się na skutek jednej przyczyny, ale zazwyczaj jest to kompilacja kilku. �31 KONCEPCJA MIMESIS RENÉ GIRARDA Najważniejsze przyczyny to: przyczyny ekonomiczne (np. niesprawiedliwy podział zysków lub żywności, wykorzystywanie pracowników przez praco­ dawców, zmiany w polityce ekonomicznej władz, nagła pauperyzacja spo­ łeczna, regres gospodarczy), kulturowo-religijne (na terenach, gdzie jedna religia jest dominująca, a inne mniejszościowe lub tam, gdzie ścierają się wpływy dwóch lub więcej dużych religii czy kultur), etniczno-narodowościowe (tereny „mieszanek" etniczno-narodowościowych, walki wyzwoleńczo-separatystyczne itp.) oraz agresja z zewnątrz (np. konflikt wojenny) . Dla Girarda czynnikiem sprawczym kryzysu nie są idee kierujące myśleniem i wyobrażeniem ludzkim, lecz bardziej podświadome bodźce w postaci zjawisk mimetycznych, będące najpierw właściwością naturalną człowieka, a następnie rozszerzające się w konstrukcję społeczną wciągającą w swój krąg oddziaływania wszystkie jednostki żyjące w danej społecz­ ności. Idee i wierzenia, jako przetworzone wytwory ludzkiej inteligencji, podlegają również zjawiskom mimetycznym. Są więc wtórne do mimesis jako czynnika sprawczego. Konfliktogenna mimesis przywłaszczania charakteryzująca się rozjątrzo­ ną pożądliwością jest przyczyną kryzysu mimetycznego (udowadnia swą teorię poprzez analizę zakazów, o których mowa dalej). Początek konfliktu wynika z faktu walki dwóch rywali o jeden i ten sam niepodzielny obiekt pożądania. Ktoś może przegrać, nie zdobyć tego, o co walczy, stąd roz­ pętanie walki o obiekt i podsycanie nienawiści. Girard jednak nie wyjaśnia dokładnie, w jakich warunkach konflikt przeradza się w kryzys. Podaje wprawdzie, że pewną rolę odgrywają czynniki zewnętrzne, jak np. epidemia, powódź bądź susza, czy atak najeźdźców, lecz nie tłumaczy, w jakim stopniu i kiedy wpływają one na konflikt mimetyczny tak, że przeradza się w kryzys społeczny. Nie pisze również, czy istnieją inne czynniki wpływające na konflikt czy kryzys. Można stwierdzić, podążając za myślą Girarda, że kryzys społeczny, to suma następujących po sobie w krótkim stosunkowo czasie konfliktów, które powodują zmiany w życiu społecznym na tyle głębokie, że doprowadzają 4 4 Według L e Bona (1994, s. 11), głębokie zmiany w sposobie i charakterze myślenia lu­ dów wchodzących w skład społeczeństw cywilizacji, są rzeczywistą przyczyną przeobrażeń wewnątrz-społecznych, są głównym motorem kryzysów i powstawania nowych formacji spo­ łecznych. Zmiany zachodzące w ideach, pojęciach i wierzeniach nie są widoczne, lecz sięgają rdzenia społecznego i kierują przemianą, a wydarzenia historyczne, nawet te najbardziej gwałtowne, są tylko dostępnymi dla badacza skutkami owych wewnętrznych zmian. L e Bon uważa, że są dwa podstawowe czynniki zmian: a) upadek dogmatów religijnych, społecznych i politycznych; b) powstawanie nowych warunków bytu i myślenia pod wpływem rozwoju cywilizacyjnego. A. Toynbee natomiast (Skudrzyk 1992, s. 4) nazwał etap, w którym dochodzi do kryzysu społecznego załamaniem się rozwoju cywilizacji. Jest to brak prawidłowej od­ powiedzi ze strony społeczeństwa na wezwania zmieniającej się wewnętrznie rzeczywistości. Dochodzi do reakcji proletariatu (nietwórczej warstwy społecznej) opartej na gwałtowności i przemocy. Toynbee, podobnie jak Girard, zwracał uwagę na obecność tłumu w momencie kryzysu oraz na towarzyszącą mu przemoc. �32 ANNA URBAŃSKA do stopniowej dezintegracji, aż do wybuchu kryzysu społecznego. Może on być zażegnany jedynie poprzez ofiarę, której nikt nie pomści, tak, aby przemoc, rozprzestrzeniającą się wewnątrz społeczności jak zaraza, można było wyrzucić na zewnątrz grupy. Kryzys już trwa. W kryzysie mimetycznym pojawiają się wszystkie kate­ gorie mimesis. „W miarę jak kryzys utwierdza się, wszyscy członkowie wspólnoty stają się bliźniakami przemocy [...], stają się swoimi sobowtórami, odbiciem siebie samych" (1993, s. 109). Autor używa monstrualnego okreś­ lenia „sobowtór", by uwypuklić tragiczną, choć realną symetrię zachowań ludzkich w kryzysie, będących wyrazem złej wzajemności. Członkowie wspólnoty, mimo że obracają się przeciw sobie, zajmują jednak symetryczne pozycje w układzie mimetycznym, stają się „bliźniakami". Przemoc, która wypełnia kryzys uniformizuje ludzi. Każdy może stać się odbiciem drugiego, czyli obiektem fascynacji i nienawiści jednocześnie. Jedynym przedmiotem pożądania staje się przemoc, której struktura przesycona jest zresztą pożą­ daniem. „Przemoc staje się oznaką tego, co absolutnie godne pożądania" (1993, s. 109). Przemoc charakteryzuje się zaraźliwością, która polega na systemie cyklotymii (1993, s. 13n): rywale antagoniści wydzierają sobie to, co wydaje im się najistotniejsze w bycie, jego tożsamość, postrzegając ją jako przemoc, którą posiada przeciwnik. Dochodzi do dwustronnej huśtawki. Owa tragicz­ na cyklotymia wciąga coraz więcej jednostek, aż do zagarnięcia przez prze­ moc całej społeczności. Celem cyklotymii jest doprowadzenie grupy do stanu walki wszystkich przeciwko wszystkim, do stanu, w którym wszyscy zaraże­ ni są przemocą. Zacierają się różnice między klasami społecznymi oraz między samymi jednostkami, przy czym Girard traktuje zacieranie się różnic między jednostkami o wiele poważniej z racji ich pierwotności w stosunku do problemów między klasami społecznymi. Zwraca przy tym uwagę, że skutkiem takiego odróżnorodnienia są mitologiczne przykłady kazirodz­ twa, ojcobójstwa czy matkobójstwa traktowane jako jedne z najgorszych zbrodni, gdyż atakują pierwotne podstawy egzystencji ludzkiej. Zacieranie się różnic powoduje ciągłą wymianę pozycji, tzn. że różnica między antagonistami nie ginie, lecz ulega odwróceniu. To odwrócenie róż­ nic Girard definiuje jako zamazaną różnicę, symetrię lub wzajemność. Wza­ jemność polega tutaj na tym, że dwaj przeciwnicy zajmują na zmianę tę samą pozycję. Jest to typowa cyklotymia. Po obu stronach wszystko na zmianę jest takie samo: pożądanie, strategia, uniesienia, depresje, zwycięstwa i porażki. Przemienność pozycji staje się coraz szybsza, aż do całkowitego zmieszania wszystkich rywali. Girard ową przyspieszającą przemienność pozycji nazywa gwałtowną mimesis. Polega ona na wzrastającym tempie złej wzajemności, przemienności pozycji. Jest układem odwzajemnionego anta­ gonizmu mimetycznego. Jest to czysta forma przemocy. Konfliktowość wzajemności jest kwestią subiektywnego postrzegania ry­ wali - antagonistów. Dostrzegając możliwość identyczności z przeciwnikiem, �33 KONCEPCJA MIMESIS RENÉ GIRARDA starają się oni wyróżnić, co doprowadza oczywiście do rozjątrzonej pożąd­ liwości osiągnięcia czegoś, czego rywal nie mógłby zdobyć. Powoduje to postrzeganie rozczłonkowane. Antagoniści widzą siebie jako monstra. Po­ strzeganie rozczłonkowane kierowane jest determinującymi stereotypami, nazwanymi przez Girarda stereotypami prześladowczymi (1991b, s. 24-30). Podlega ono najpierw dekompozycji, a następnie, kierowane przez stereoty­ py prześladowcze, rekompozycji. Oczywiście podmioty nie są świadome zachodzących manipulacji w ich postrzeganiu. W ich oglądzie rodzą się monstra - antagoniści, co wzbudza jeszcze większą agresję. W ten sposób zła wzajemność ujednolica zachowania i zmusza, by „nierozróżnialni" wciąż toczyli walki, by się wyróżnić spośród innych. Jest to totalne odróżnorodnienie. Zasada społecznego odróżnorodnienia jest więc tożsama z zasadą mimetycznej pożądliwości. I to jest właśnie istota kryzysu społecznego. Efektem odróżnorodnienia jest bezkształtna mieszanina istot, czyli zde­ zintegrowany tłum. Ów etap dezintegracji społecznej nazwany został kryzy­ sem mimetycznym. Aby zrozumieć, czym jest kryzys mimetyczny, trzeba przedstawić najpierw społeczność wolną od kryzysu. W takiej społeczności bardzo istotne jest wrażenie zróżnicowania, które wynika z dwóch pod­ stawowych czynników. Jednym z nich jest system wymiany, dzięki któremu istnieją różnice. Muszą być dopuszczone, by kultura mogła istnieć, lecz nie mogą być powszechnie uświadomione, np. wymiana matrymonialna lub konsumpcyjna w wolnym od kryzysu społeczeństwie nie jest postrzegana przez ogół jedynie jako wymiana. Gdy wymiany zaczynają być traktowane tylko jako wymiana wzajemności, znaczy to, że dochodzi do kryzysu . Drugi czynnik, z którego wynika wrażenie zróżnicowania, to różnorodność realiów czyli kultura. W każdej kulturze człowiek czuje się „różny" od innych. Traktuje te różnice jako usprawiedliwione i konieczne. Ugruntowują one jego tożsamość osobową. Każda jednostka wewnątrz danej kultury postrze­ ga siebie jako „bardziej inną" od innych członków tej samej społeczności i równocześnie jako bardziej związaną, zbliżoną przez kulturowe podobień­ stwa, z innymi ludźmi jednej grupy społecznej w porównaniu z inną, obcą grupą. „Każda grupa przejawia tendencję do myślenia o sobie nie tylko jak o różnej od innych, lecz ponadto jak o maksymalnie różnej od innych, każda kultura bowiem podtrzymuje owo uczucie „inności" wśród pozostających w jej kręgu jednostek" (1991b, s. 34). Kryzys mimetyczny polega zatem na tym, że wymiany przestają być zakryte, stają się bezpośrednie, a elementy wzajemności podlegają przekształ­ ceniom mimetycznym, co doprowadza do odróżnorodnienia społeczeństwa. W kryzysie mimetycznym jednostki odczuwają zagrożenie stania się totalnie odmiennymi od innych członków tej samej społeczności. Boją się „zarazić" nie akceptowaną kulturowo innością od mniej zintegrowanych z grupą 5 5 Dlatego kultury tradycyjne, nie posiadające trwałych instytucji prawnych, unikają bez­ pośredniej wzajemności. �34 ANNA URBAŃSKA mniejszości. Skoro indywidua niezintegrowane mogą zarazić swoją monstrualnością, to znaczy, że społeczność jako odrębna wspólnota nie będzie się wyróżniać spośród innych grup czy kultur. Dochodzi więc do świadomości realnego nieróżnienia się od obcych zbiorowości czy kultur. Świado­ mość taka jest dla kultury destrukcyjna. Przyczynia się do wzrostu chaosu i przemocy, a w efekcie ujednolica społeczeństwo, czyli doprowadza do kryzysu mimetycznego. Cechą charakterystyczną kryzysu mimetycznego jest tłum, który wyłania się z chaosu dezintegracji społecznej. W pierwszej fazie kryzysu tłum to bezkształtna masa, w której każdy walczy przeciwko każdemu. Szybko jednak dochodzi do ujednolicenia świadomości tłumu, a co za tym idzie, do spolaryzowania na tłum, czyli „wszystkich" i ofiarę, czyli , jednego", zgod­ nie z porządkującą tłum zasadą: wszyscy przeciwko jednemu. Tłum zaczyna kierować się tą zasadą pod wpływem stereotypów prześladowczych. W okre­ sie wolnym od kryzysu stereotypy te również istnieją w ludzkiej mentalności, ale ich wpływ na podejmowanie decyzji nie jest powszechny, lecz jed­ nostkowy i nie ma decydującego znaczenia. Zaczynają decydować dopiero w momencie krystalizacji tłumu. Tłum bowiem nie kieruje się rozsądkiem poszczególnych jednostek, lecz specyficznym myśleniem magicznym opar­ tym w przypadku kryzysów społecznych na stereotypach prześladowczych . Myślenie stereotypiczne jest możliwe ze względu na mimetyczne właściwości tłumu, który imituje siebie nawzajem. Dlatego tłum ujednolica się także w sferze poglądów, a tradycyjne systemy i hierarchie wartości ulegają znisz­ czeniu lub stłumieniu. Tłumem kieruje mimesis, która w miejsce uznawanych norm wprowadza własne kategorie i modele. Dochodzi w końcu do momentu kulminacyjnego: tłum typuje ofiarę (pharmacoś), która zresztą w oczach tłumu nie jest ofiarą, lecz odpowiedzialnym za kryzys społeczny. Po krótkim okresie prześladowania ofiary (lub bez tego etapu) tłum skazuje pharmacosa zazwyczaj na śmierć. Dochodzi do jednoczącej przemocy: jedność minus wykluczona jednostka (1993, s. 34). Jest to wzorcowa jednomyślność kolektywnego morderstwa . Zadaniem ofiary (we wtórnej refleksji religijnej grupy) jest opanowanie i skierowanie przemocy na zewnątrz grupy. Ofiara nie jest zdolna do zemsty, ustaje gwałt. Zachodzi mimetyczna współpraca ofiary z oprawcami. Kozioł ofiarny w czasie wytypowania i prześla­ dowania staje się modelem - przeszkodą do osiągnięcia celu, jakim jest zaspokojenie przemocy. Ofiara w oczach prześladowców imituje przemoc. Dzięki temu wspólnota czuje się solidarna i niewinna. 6 7 6 Girard wymienia ich cztery: stereotyp kryzysu odróżnorodnienia (okoliczności zaistnienia kryzysu), stereotyp oskarżenia (charakterystyczny opis zbrodni odróżnorodniających), stereo­ typ selekcji ofiarniczej (według zasady, że każda społeczność poddaje swoje mniejszości niedo­ statecznie zintegrowane bądź tylko wyróżniające się grupy pewnym formom dyskryminacji), stereotyp samej przemocy. Girard (1993, s. 224) przedstawia tu jednomyślność kolektywnego morderstwa na przy­ kładzie ewangelicznego opisu skazania Jezusa. 7 �KONCEPCJA MIMESIS RENÉ GIRARDA 35 Kończy się w ten sposób kryzys mimetyczny. Zaczynają stopniowo wracać różnice społeczne. Ofiara kolektywnego mordu „przywraca har­ monię i wzmacnia więź społeczną" (Girard, 1993 s. 12) ze względu na dwa uzupełniające się czynniki: zjawisko mimesis będące istotą kryzysu mimetycznego oraz tzw. zasadę Kajfaszową . Girard twierdzi, że rozją­ trzonej przemocy nie można uśmierzyć bez jakiejkolwiek ofiary. Ofiara złożona być musi, chodzi jednak o to, by społeczeństwo jako całość najmniej na tym ucierpiało i mogło wrócić do stanu harmonii społecznej. Dlatego na ofiarę wybiera się grupę lub przedstawiciela grupy naznaczonej stygmatami ofiarniczymi. W momencie skazania ofiary na śmierć nikt z grupy narażonej na prześladowania nie będzie kontynuował łańcucha przemocy pod postacią zemsty albo ze względu na mniejszą siłę (sieroty, wdowy, ułomni), albo ze względu na nieporównywalnie mniejszą liczebność (mniej­ szość etniczna, religijna). Poza tym grupa taka wciąż jest grupą najbardziej zagrożoną w obliczu kolejnych kolektywnych linczów na wypadek chęci pomszczenia pierwszej ofiary. Mimesis będąca podstawą przemocy, konfliktu i kryzysu zaczyna prze­ mieniać się w mimetyzm socjo- i kulturotwórczy. Do głosu dochodzi aspekt imitacji w zjawisku mimetycznym. Ofiara jednoczy społeczeństwo, które nie czuje się winne jej śmierci, wręcz przeciwnie, panuje poczucie sprawiedliwości i konieczności podjętego działania. Owo poczucie solidarności grupowej jest pojednaniem społecz­ nym, które z kolei wymusza konieczność powrotu do zróżnicowania społecz­ nego, podziału na struktury i funkcje, niezbędne w życiu i rozwoju wspól­ noty. Podstawowe zadanie w pojednaniu i zróżnicowaniu społecznym ma do spełnienia mimesis pojednania. Jako jednoczący mimetyzm działa nie po­ przez pożądanie i przywłaszczanie, jak to ma miejsce w przypadku wszyst­ kich kategorii mimetyzmu konfliktogennego, lecz poprzez aspekt naśladow­ nictwa. Dzięki nasyceniu pożądliwości podmiotów, osiągnięciu celów - prze­ szkód, istota mimetyzmu będąca w kryzysie społecznym pożądliwością, przemienia się w naśladownictwo kulturotwórcze. Girard uważa, że społeczności naturalnie dążą do ładu społecznego, do uregulowanego, sfunkcjonalizowanego systemu życia, zapewniającego bez­ pieczeństwo i rozwój. Podświadomie kierują się zasadami podtrzymującymi naśladowcze formy mimetyczne. Kiedy jednak ulegają one zniszczeniu, wspólnoty pragną ich powrotu jak najmniejszym kosztem społecznym. Zna­ ją tylko jeden sposób: kolektywny mord i dlatego jest on zaczątkiem tworze­ nia się społeczności i kultur, gdyż przywraca w miejsce już wypartej pożąd­ liwości naśladowczy charakter mimesis. 8 8 Girard (1991b, s. 163). „Lepiej jest dla was, gdy jeden człowiek umrze za lud, niż miałby zginąć cały naród". �36 ANNA URBAŃSKA ZWIĄZEK M I M E S I S Z K U L T U R Ą I RELIGIĄ Kolektywna i jednomyślna przemoc, wywołana i kierowana przez zjawi­ sko mimesis, kończy kryzys mimetyczny i daje zaczątek strukturom społecz­ nym i kulturowym. Aby kultura trwała i rozwijała się, przemoc musi być skanalizowana. Ludzkość wypracowała skomplikowany system zabezpiecza­ jący przed wybuchem przemocy „nie-do-opanowania", czyli przed spiral­ nym działaniem mimesis. Jest to system rytuałów, zakazów, a w rozwiniętym społeczeństwie także sądownictwo. Mord na koźle ofiarnym podlega stopniowej rytualizacji dla celów pre­ wencyjnych. Społeczność bowiem kieruje się myślą, że jeśli mord, który zakończył spory będzie powtarzany w sztucznych warunkach, to zapobiega­ nie ewentualnym realnym niepokojom społecznym. Ofiara podlega sakrali­ zacji, gdyż uznaje się ją za mogącą zesłać zło i przemoc. Prawdziwe początki zostają stopniowo zatajone ze względu, jak twierdzi Girard, na zdrowy, „bezstresowy" rozwój psychiczny grupy. W ten sposób tworzą się najważ­ niejsze elementy kultury: religia, rytuał i tabu. Religia jest symboliczną matrycą kultury ludzkiej (Kłoczowski 1985, s. 14). Fenomen religii polega na podwójnym transferze: w agresję i w pojednanie. W pojednaniu następuje sakralizacja, która jednak nie jest trwała. Dlatego i ład społeczny nie jest trwały. Gdy sacrum przestaje istnieć, nie ma nikogo, na kim można by było skupić przemoc bez konsekwencji zemsty. Sacrum i religia są efektem zjawisk mimetycznych: przywłaszczania, agresji i gwałtu, nazwanych ogólnie transferem agresji z grupy na jednostkę. Transfer ten przemienia się w transfer pojednania z jednostki na grupę. Oznacza to, że ofiara pojednawcza - jednostka - dzięki swej śmierci koncentruje w sobie, a następnie przekazuje grupie moc pojednawczą, dzięki której jednostki tworzące grupę przestają być względem siebie rywalami i antagonistami. Zaczynają się jednać. Transfer pojednania tłumaczy postrzeganie prześladowcze sacrum, gdyż przypisuje mu moc przekazywania pokoju i ładu społecznego. Przedmiotem religii w girardowskiej koncepcji jest mechanizm ofiarniczy, a funkcją religii jest mimetyczne powtarzanie lub odnawianie efektów tego mechanizmu. Podmiotami religii są: zsakralizowana ofiara i społeczność. Relacja międzypodmiotowa przyjmuje formę mimetyczną, jednak nie kon­ fliktogenną, lecz sterowaną przez instytucje społeczne. Dzięki temu religia spełnia rolę zapory przed przemocą, utrzymuje ją z dala od wspólnoty, a zarazem przesuwa ową przemoc w transcendencję, staje się pośrednikiem między wspólnotą a sprawcą przemocy, czyli istotą sacrum. Trzeba jednak dodać, że funkcjonalna koncepcja religii w ujęciu Girarda nie zaprzecza koncepcji personalistycznej (podmiotowej), tłumaczy jedynie społeczne i kul­ turowe zadania religii narzucone przez jej twórców bądź wyznawców. Aby religie i kultury mogły ustanawiać się i trwać, muszą ukrywać przemoc i prawdę o początkach, czyli o kolektywnym gwałcie. Do tego służy system zakazów, rytuałów i mitologia. Religia stara się stłumić przemoc za �37 KONCEPCJA MIMESIS RENÉ GIRARDA paradoksalnym pośrednictwem przemocy w postaci rytuału obejmującego całość życia religijnego i moralnego. Religia oswaja przemoc, reguluje ją i ukierunkowuje, aby w końcu użyć jej przeciwko każdemu przejawowi przemocy nietolerowanej, w atmosferze zachowania społecznego porządku. Związek religii z mimesis jest więc bardzo ścisły: religia bierze swe początki z mechanizmu ofiarniczego. Określa siebie poprzez mimetyczne przyjęcie gestów i języka ogółu, najpierw wobec kozła ofiarnego, potem wobec wszystkiego, co wywodzi się z tego zrytualizowanego już procesu. W ten sposób tworzy się kultura. Religia jest więc pierwszym, podstawowym prze­ jawem kultury i źródłem porządku społecznego. Społeczność zaczyna uznawać ofiarę za mogącą - mocą zła - nie tylko przysparzać ludziom nieszczęścia, ale także uzdrawiać ich i obdarzać dobrem. To typowy przejaw myślenia magicznego (por. Buchowski 1993). Dochodzi więc do sakralizacji ofiary, czyli do jej uświęcenia przez przypisanie jej ponadnaturalnych możliwości. Ofiara jest sacrum, gdyż w prześladowczym postrzeganiu jest „przyczyną" zarówno niepokojów jak i porządków społecz­ nych. Epizod prześladowczy staje się religijnym i kulturowym punktem wyjścia. Przypisując ofierze zdolność do manipulowania własną śmiercią, wspólnota zrzuca nieświadomie z siebie ciężar odpowiedzialności moralnej za jej śmierć. Girard określa sacrum jako zespół wymagań utrwalający się w ludzkiej świadomości poprzez uczestnictwo w kolektywnym transferze spolaryzowanym ku ofierze pojednawczej w warunkach kryzysu mimetyczne­ go (Girard 1983, s. 107). Sacrum utrwala akt skupienia całej przemocy i winy na jednostce, która staje się zbrodniczym sobowtórem wszystkich pozosta­ łych. Owo utrwalenie jest możliwe dzięki skazywaniu na śmierć ofiar symbo­ licznych i narzucaniu sieci zakazów . Dzięki temu mechanizmowi wspólnota bezdyskusyjnie wierzy w nadprzyrodzoną moc ofiary, a powstała w ten sposób więź religijna jest pierwszą ważniejszą więzią grupy. Pierwszym sa­ crum jest sacrum „przodków-założycieli" przekształconych w bóstwa. Transcendentność, istota sacrum, polega tu na wierze, że ofiara została wskrzeszo­ na lub że nie umarła naprawdę. Jest to wysnuty kolektywnie wniosek z wiary w moc zsyłania z zaświatów przez ofiarę dobra na tych, którzy ją zabili . Powstanie sacrum Girard tłumaczy również poprzez relację przemocy nielegalnej do legalnej. Aby stworzyć przeciwwagę dla przemocy, która zaraża, potrzebna jest przemoc porównywalna mocą, lecz już legalna i świę­ ta. Trzeba więc poświęcić ofiarę najbardziej znaczącą, by przemoc „nielegal­ na" nie zarażała i nie powodowała kryzysu mimetycznego. Sacrum jest więc świętą i legalną przemocą. Działa jako obrońca, lecz nie przeciw złu a mocą zła. Ponieważ przemoc jest „ukrytym sercem i duszą sacrum" (1993, s. 41), więc im bardziej ludziom wydaje się, że są zdolni zapanować nad sacrum, 9 10 9 Por. Otto (1968); Eliade (1993b); Ricoeur (1988, s. 216, 240). Girard podaje kilka przykładów takiej świadomości magicznej, m.in. stosunek mieszkań­ ców średniowiecznej Europy do Żydów (1991b), stosunek przyjaciół do Hioba (1992). 1 0 �38 ANNA URBAŃSKA tym mocniej ono panuje nad nimi. Człowiek pragnie nad nim zapanować, bo kieruje się mimetyczną potrzebą naśladownictwa i upodobnienia się do sacrum. Im bardziej tego pragnie, tym szybciej charakter imitatywny prze­ mienia się w pożądanie zawłaszczenia cech sacrum lub bycia nim samym. Do totalnego zakłócenia hierarchii i struktur społecznych nie dopuszczają instytucje kanalizujące przemoc, jak system zakazów i rytuałów. F O R M Y Z A B E Z P I E C Z E N I A SPOŁECZNEGO P R Z E D K R Y Z Y S E M M I M E T Y C Z N Y M Wszelkie struktury, jakie tworzy społeczność, by bezpieczniej, lepiej i trwalej egzystować, oparte są na systemie zależności mimetycznej w obawie przed spiralnym działaniem przemocy: naucza się, naśladuje i pragnie takich zachowań i działań, które nie wywołują konfliktów i nie atakują grupy jako całości, nie podkopują fundamentów społecznych. Z pierwotnych form pre­ wencji ludzkość wypracowała systemy i instytucje pokrewne, mniej lub bardziej doskonałe, które Girard dzieli na trzy kategorie środków przeciwko przemocy. Pierwsze, to znane już rytuały, zakazy i mitologia, które mają za zadanie skanalizować demoniczną energię przemocy. Drugie, to hamulce przeciw przemocy, np. ugody, a trzecie to środki, które funkcjonują w ra­ mach systemu sądowniczego. Wszystkie rytuały mają wspólny początek w mechanizmie założyciel­ skim. Odtwarzają wydarzenia na mocy zasady, że trzeba ciągle powtarzać to, co uczyniła lub czemu została poddana ofiara ze względu na dobroczyn­ ny finał: ład we wspólnocie. Rytuał jest więc mimetycznym powtórzeniem kryzysu mimetycznego. Sam rytuał jako taki to czysta postać imitacji, skru­ pulatne powtórzenie konkretnego kryzysu ofiarniczego będącego momentem założycielskim dla odtwarzającej go społeczności. Rytuał jest wtórny do kryzysu mimetycznego i sztucznie (w ramach systemu kulturowego a nie spontanicznie) odtwarzany. Poza tym wspólnota nie dopuszcza, by przemoc mimetyczną, będąca motorem działań, przybrała formę rozjątrzonej nie do opanowania pożądliwości. Przemoc jest skanalizowana i ograniczona rama­ mi rytu i zakazu, pozostając pod postacią kontrolowanego pożądania. Rytuał jest więc rodzajem przemocy bez ryzyka zemsty. Pomiędzy rytuałem a szczytowym momentem kryzysu mimetycznego zachodzi nie tylko podobieństwo funkcjonalne, ale i ścisły związek: oba systemy doskonale się pokrywają. Zjawiska rytualne nakładają się na mime­ tyczną strukturę kryzysu. Rozwija się ona podobnie w trakcie rytuału, jak podczas kryzysu mimetycznego: od podwójnego mimetyzmu, poprzez mime­ sis rywalizacji, mimesis antagonistyczna, zjawisko hubris, mimesis tłumu wraz z charakterystycznym odróżnorodnieniem, aż do punktu kulminacyj­ nego, czyli powtórzenia mordu kolektywnego, by uzyskać społeczne pojed­ nanie, a w przypadku rytuału przede wszystkim większą integrację wspól­ noty i potwierdzenie jej tożsamości. �KONCEPCJA MIMESIS RENÉ GIRARDÁ 39 Gdy obserwujemy rytuały, wydaje nam się, że większość z nich nie ma nic wspólnego z kolektywną przemocą. Girard jednak uważa, że wszystkie rytuały wywodzą się z mechanizmu założycielskiego. Podlegają one jednak stopniowemu zacieraniu w nich aspektu kolektywnego mordu i przemocy w ogólności, gdyż ludzkość podświadomie stara się wyrzucać poza obręb świadomości zbiorowej wszelkie dowody własnej przemocy. Można to na­ zwać społecznym odruchem przeżycia. Powszechna świadomość własnej przemocy dezintegruje bowiem i niszczy wspólnotę. Im rytuał jest brutalniejszy, tym bardziej zbliżony jest do historycznego pierwowzoru, gdyż mniej posiada kamuflażu mordu. Sam ryt zachowuje jednak strukturę mimetyczną. Aby jednak istniały warunki dla regularnego odtwarzania konfliktu mimetycznego, forma rytuału musi stopniowo oczyszczać się z wszelkiego rzeczywistego gwałtu. Przykładem takiej przemiany rytuału są tańce rytual­ ne, w których aspekt przemocy został ograniczony do minimum. Zadaniem rytuału jest troska o skuteczność, o zachowanie porządku społecznego. By zachować ów porządek i pogłębiać związki międzyludzkie w grupie, rytuały odtwarzają mechanizm kozła ofiarnego ze względu na jego zakończenie: zjednoczenie grupy i ustanowienie sacrum. Ze względu na nie, społeczność włącza się w akcję rytuału przez dobrowolne poddanie się mimetycznej dezintegracji wspólnoty. Społeczność, znając zakończenie rytuału, nie boi się owej dezintegracji, która w naturalnych warunkach jest zabójcza. Podstawowym i pierwotnym rytuałem jest rytuał ofiarniczy. Jest to kla­ syczny przejaw mimesis pierwszego mordu kolektywnego, czyli powtórzenie pierwszej spontanicznej przemocy. Rytuał ofiarniczy opiera się na podwójnej substytucji. Pierwszą - nie do uchwycenia - jest zastąpienie całej społecz­ ności przez jedną ofiarę zwaną kozłem ofiarnym. Druga zamiana jest typo­ wo rytualna, gdyż nakładając się na pierwszą, zastępuje pierwotną ofiarę przez ofiarę należącą do kategorii „istot do poświęcenia" (np. baranek u Izraelitów). Warunkiem aktywności rytuału ofiarniczego jest traktowanie pożądliwości rytualnej (czyli kulturowo kontrolowanej) przychylnie przez społeczność. Pożądliwość rytualna skłania do działań przeciwko wytypowa­ nej ofierze, dzięki czemu akcja rytu posuwa się w stronę wypełniania się obrzędu. We współczesnym społeczeństwie rytuał ofiarniczy posiadać może formę świątecznej ceremonii (Girard 1993, s. 169). Skrajną formą mimetyczną wśród rytuałów jest opętanie rytualne. Jego struktura jest oparta na mimetycznym podwójnym widzeniu. W momencie, kiedy w wyobraźni rywali - antagonistów rodzi się monstrualne postrzega­ nie sobowtóra, w kulminacyjnym momencie rytuału zła wzajemność wywo­ łuje halucynacje. Objawiają się one nadawanymi cyklicznie dwiema takimi samymi seriami obrazów „podwójnego widzenia". Podmiot, postrzegając swego antagonistę jako monstrum, zaczyna widzieć w samym sobie przejawy monstrualności. Raz monstrum widzi na zewnątrz, raz w sobie, raz równo­ cześnie. Podmiot zaczyna traktować antagonistę jako nadprzyrodzoną wszechobecną moc i ulega takiej wizji monstra. Zjawisko to nazwane jest �40 ANNA URBAŃSKA opętaniem. Podmiot posłuszny sile z zewnątrz całą walkę odbywa w swojej jaźni. Społeczność widzi wtedy opętanego w rob* tancerza wykonującego mechaniczne ruchy marionetki. Opętanie jest przykładem doskonałego od­ różnorodnienia w osobowości jednostki. Innym kulturowym przykładem ścisłego związku mimesis z rytuałem doskonałego odróżnorodnienia jest obrzędowe użycie masek. Maska ma za zadanie wchłonąć w siebie różnice i ułożyć je na nowo w oryginalny sposób. Dzięki temu każdy może skryć się za maską i być maską, gdyż maska nie ma swej natury, jest „wszystkim naraz". Staje się monstrualnym sobow­ tórem, a podmiot ulega masce jako monstrum i staje się jej częścią. Ob­ rzędowe użycie masek pozwala członkom społeczności na swobodne wcho­ dzenie w niebezpieczną skądinąd rzeczywistość odróżnorodnienia bez uszczerbku dla fundamentów wspólnoty i na równie swobodne wychodzenie z rytualnego kręgu mimetycznej przemocy. Bardzo istotną formą zabezpieczenia społecznego są zakazy. Funkcjonu­ ją one na mocy zasady, że nie należy czynić tego, co uczyniła ofiara, jako że sprowadziła ona także i zło. „Nie ma kultury, która by nie zakazywała stosowania gwałtu wewnątrz grupy" (1983, s. 83). Zakazy można podzielić na dwie grupy: bezsprzecznie uzasadnione (np. zakaz gwałtu, kazirodztwa, kradzieży itp.) oraz pozornie absurdalne (np. zakaz zachowań imitacyjnych, nadawania rodzeństwu tych samych imion). Formy obu grup nie różnią się między sobą. Zakazy, które pozornie wydają się absurdalne, w swym po­ czątkowym istnieniu były zrozumiałe dla społeczności i odbierane jako bez­ sprzecznie uzasadnione. Ze względu na postępujący kamuflaż założyciel­ skiego początku, podobnie jak w rytuałach, sens zakazów ulega zamazaniu. Na pozór bezsensowny zakaz zachowań imitacyjnych chroni podstawy kul­ tury. Ludy pierwotne dostrzegały związek między mimesis i gwałtem roz­ budowując cały system antymimetycznych zakazów (np. dotyczących okreś­ lania stopnia pokrewieństwa). Pierwsze zakazy tyczą wszystkiego, co mogłoby stać się przyczyną rywa­ lizacji mimetycznej, przede wszystkim rywalizacji o obiekty. Narzucają pro­ hibicję na jakąkolwiek postać przemocy mimetycznej w grupie. Łamanie zakazu, to niejako uczestnictwo w przemocy ofiary - sacrum, to „zarażanie" siebie i innych przemocą . Girard udowadnia dzięki tezie mimetycznej, że zakaz kazirodztwa jest typowym zakazem antymimetycznym, jednym z najstarszych i najważniej­ szych, ale nie jedynym. Jednakże obecnie zakaz kazirodztwa jest wzorcem dla innych zakazów ze względu na jego ścisły związek z niebezpieczną mimesis przywłaszczania i pożądania. Został ustanowiony, by pełnić funkcję obawy przed konfliktem i ewentualnej eliminacji przejawów konfliktu. Girard stwier11 1 1 Freud uznaje za pierwotny i podstawowy zakaz kazirodztwa. Zabity przez synów ojciec ożywa pod postacią totemu, który strzeże przestrzegania zakazu. Lévi-Strauss uznaje zakaz kazirodztwa za wzorzec dla wszystkich zakazów jako zabezpieczenie społecznej wymiany. �41 KONCEPCJA MIMESIS RENÉ GIRARDA dza w efekcie, że „nie ma zakazów, których nie można by sprowadzić do wspólnego mianownika konfliktu mimetycznego" (1983, s. 87). Ponieważ przemoc wynika z zakorzenionego w człowieku pożądania mimetycznego, zakazy mają na celu skrępowanie przemocy poprzez prewen­ cyjne ograniczanie i hamowanie zachowań konfliktogenno-mimetycznych. Jednym z najwcześniejszych powodów ustanowienia zakazów jest pragnienie natychmiastowego zaspokojenia popędu seksualnego i głodu poprzez zdoby­ cie najbliżej znajdujących się kobiet i żywności. Mimesis przywłaszczania niewątpliwie prowadziła do ostrej rywalizacji. Dzięki ustanowieniu reguł i zakazów wspólnota ma możliwość spokojnego i harmonijnego rozwoju. O ile rytuały i normy stanowią zewnętrzne formy kulturowe budujące i utrzymujące w jedności i pokoju grupę społeczną i jej religię, o tyle mitologia jest formą wewnętrzną kształtującą światopogląd jednostek i kie­ rującą społecznym postrzeganiem rzeczywistości, tej otaczającej i tej trans­ cendentnej bez rozróżnienia. Mitologia stanowi pierwotną formę myślenia religijnego. Mitologia ma przedstawiać wydarzenia założycielskie jako reli­ gijną epifanię i ukrywać prawdę o kolektywnym mordzie. Zdaniem badacza „mit [...] jest tekstem przekształconym przez wiarę katów w winę ich ofiary, podobnie zresztą jak i w jej boskość; [...] mity wyrażają punkt widzenia wspólnoty pojednanej przez ów kolektywny mord, jednomyślnie przekonanej, że akt ten był legalny i sakralny, chciany przez same bóstwo oraz że nie ma powodu, aby się od niego odżegnać, krytyko­ wać czy też analizować" (1983, s. 128). Mit tworzy się, gdy mechanizm założycielski kończy się pomyślnie dla wspólnoty, tzn. gdy kończy się lin­ czem ofiary, po którym następuje pojednanie i jej zsakralizowanie. Mit jest fenomenem jednomyślności, który polega na tym, że oskarżenie kozła ofiar­ nego uchodzi za prawdziwe, ponieważ nikt mu nie zaprzecza. Przyjęta wersja wydarzeń traci polemiczny charakter, staje się faktem. Fenomen ten Girard nazywa mitycznym znieruchomieniem prawdy (1993, s. 108). Mit zatem, to zbiór przyjętych faktów uważanych jednomyślnie i bezkrytycznie za prawdziwe. W ten sposób mit kamufluje prawdę, na mocy której powstał (prześladowanie ofiar). Treść mitów, podobnie jak rytuałów, krąży zazwy­ czaj wokół motywów ściśle związanych z kryzysami raimetycznymi, jak np. zbrodnie odróżnorodniające lub stygmaty ofiarnicze. W micie brak jest świadomej manipulacji treścią; przetwarzanie mitu jest procesem nieświadomym, by nie dopuścić do destrukcyjnej samoświadomości przemocy. Girard zjawisko to określa jako społeczną anatemę . Przekształce­ nia w mitologii nie są dowolne, lecz zdeterminowane zasadą kolektywnej przemocy opartej na haśle „wszyscy przeciwko jednemu" oraz zasadą zaciera­ nia przedstawień przemocy. W każdym micie występuje brak zróżnicowania, zazwyczaj pod postacią monstrualności. Prześladowcza mentalność i wyobraź­ nia nie tylko kreują, ale i podtrzymują monstrualne postrzeganie rzeczywistości. 12 O historii ewolucji i cenzurze mitologii patrz Girard (1991b, 1993). �42 ANNA URBAŃSKA W mitologii sfery fizyczna i moralna są nierozdzielne i monstrualne. W nie­ których tekstach mitologicznych ofiara nie daje się dostrzec lub można dostrzec ją z trudem, gdyż jest całkowitym monstrum, ale nadal jest ofiarą. Monstrualność mitologiczna to odzwierciedlenie monstrualnego postrzegania antagonistów podczas realnego kryzysu mimetycznego. Dzięki temu w micie elementy mimetyczne krążą schowane pod powierzchnią, konstytuują boha­ terów mitologicznych, ich wypowiedzi i zachowanie. Mit zatem jako środek zapobiegawczy, kształtuje ludzką świadomość i wyobrażenie rzeczywistości podług oglądu tejże rzeczywistości oczyma przodków - prześladowców. Mit ukrywa kolektywną zbrodnię, przedsta­ wia ofiarę jako monstrum, by umotywować postępowanie bohaterów. Po zsakralizowaniu ofiary, na którą przerzuca zbrodnie, zamazuje i samą prze­ moc sacrum oraz wszelkie jej ślady. Girard twierdzi, że mimo wszystko pewne ślady pierwotnej wersji pozostają, dzięki czemu można dostrzec mechanizm założycielski mitu. Sama społeczność, będąca „właścicielem" mitu i wyznawcą konkretnego światopoglądu mitologicznego nie dostrzega owej pierwotnej wersji, gdyż mit jaki zna, uważa za fakt i nie podważa jego prawdziwości. Dzięki temu społeczność ma zapewniony komfort psychiczny i moralny, a rytuały i zakazy motywację ideologiczną. W nowożytnym społeczeństwie, opartym na kulturze racjonalno-filozoficznej, funkcjonuje wiele systemów zabezpieczających porządek i jedność społeczną, lecz w opinii Girarda najbardziej skutecznym jest system sądow­ niczy. Wychodząc z założenia, że wszystkie instytucje społeczne mają swe źródło w mechanizmie ofiarniczym, Girard uważa, że w skuteczności sądow­ niczej, podobnie jak w rytuałach, pomaga kamuflaż instytucji ofiarniczej. Postępujący kamuflaż tworzy mitologię będącą ideologią kultury pierwotnej. Kiedy mitologia zostaje przetransformowana w teologię, staje się ideologią kultury racjonalno-filozoficznej o światopoglądzie dualistycznym. W świato­ poglądzie takim istnienie racji nadrzędnych w postaci bóstwa lub wartości absolutnych uprawomocnia podział świata na dobro i zło. Oznacza to, że współczesne sacrum nie działa już mocą zła, a decyzje podejmowane w imie­ niu sacrum (np. pod postacią systemu wartości) posiadają akceptowany powszechnie autorytet moralny. Na takim systemie autorytarnym opiera się sądownictwo. Teologia uprawomocnia jego sprawiedliwość, a system otrzy­ muje cechy transcendentne (Girard 1993, s. 31), ponieważ tylko transcenden­ cja potrafi na dłuższy czas „oszukać zemstę". Z drugiej strony system sądowniczy to rodzaj ukierunkowanej przemocy. Już społeczności pierwotne stosowały w instytucji rytuału przemoc legalną. Jest to skanalizowana i zaaprobowana przemoc stosowana świadomie przez wspólnotę, np. jako kara przeciwko przestępcy (wydalenie). Tylko jedno­ myślna akceptacja kategoryzuje przemoc jako legalną lub nielegalną. Na takiej samej relacji przemocy legalnej do nielegalnej opiera się sądownictwo. Jest ono odgórnie, mocą autorytetu, narzuconym sposobem wykonania zemsty. Sąd racjonalizuje zemstę, podczas gdy społeczność prymitywna od- �KONCEPCJA MIMESIS RENÉ GIRARDA 43 wraca się od winy i sprawiedliwości (we współczesnym rozumieniu) po to, by nie dać zemście pożywki. Oznacza to, że o ile we wspólnotach, prymitywnych system norm i zakazów zabrania jakiejkolwiek zemsty, a nagromadzoną przemoc kanalizuje w rytuałach, o tyle w sądownictwie wykorzystuje się mechanizm zemsty, lecz nie łańcuchowej, a tzw. zemsty ostatecznej i niepod­ ważalnej. Racjonalizowanie zemsty nie jest oparte na wspólnocie, lecz na niezależności autorytetu sądowego. Dzięki temu zemsta jest pod kontrolą . System sądowniczy przejął więc dawną rolę sacrum, jest nosicielem prze­ mocy, a zarazem tym, który niszczy przemoc społecznie destrukcyjną. Są­ downictwo zatem to wyspecjalizowana forma prewencyjna i karna oparta na autorytecie racji wyższych i przewadze przemocy legalnej nad nielegalną. Prewencja w tym przypadku polega na kalkulacji sił: w obliczu przeważają­ cej siły przemocy legalnej w postaci kary, nie opłaca się stosować przemocy nielegalnej. W antropologicznej koncepcji zjawisko mimesis jest zatem fundamentem życia społeczno-kulturowego, katalizatorem działań społecznych niszczących jak i rekonstruujących grupę oraz jednym z podstawowych elementów struktury wytworów społeczno-kulturowych, przede wszystkim religii. Jest jedną z przy­ czyn (obok mechanizmu kozła ofiarnego) powstania sacrum i religii. Jest rzeczywistością trwałą, tzn. wciąż działającą, a zarazem stale ewoluującą między poszczególnymi swoimi starymi i nowymi formami w życiu ludzi. Mimo swych redukcjonistycznych właściwości koncepqa mimesis, jak zauważa Girard, rzuca światło na problemy antropologii dotąd nie zawsze w pełni zbadane i wyjaśnio­ ne. Daje logiczne i przejrzyste, choć kontrowersyjne, wyobrażenie „przyczyn i początków". Jako odpowiedź na pytanie o źródło religii i kultury, o przyczyny działania społecznego, może koncepcja ta częściowo satysfakcjonować, dopóki nie zaczniemy sprawdzać, co jest pod numerycznymi „korzeniami ludzkiego postępowania", dopóki nie udowodnimy sobie, że mimesis to jeszcze jedna „monstrualna maska" tego, co „ukryte od założenia świata". 13 LITERATURA Arystoteles 1989 Poetyka, Wrocław. Auerbach E. b.r. Mimesis. Rzeczywistość przedstawiona w literaturze Zachodu, t. 1-2, Warszawa. Bronfenbrenner U. 1970 Czynniki społeczne w rozwoju osobowości, [w:] Psychologia wychowawcza, t. 1, Warszawa. Buchowski M. 1993 Magia i rytuał, Warszawa. 1 3 W sytuacji poważnego kryzysu faktyczna tożsamość między zemstą, rytuałem ofiarniczym i karą sądową ujawnia się w społeczności jako brak między nimi różnicy, jako nieokiełznana przemoc. �44 ANNA URBAŃSKA Carrithers M. 1994 Dlaczego ludzie mają kultury. Uzasadnienie antropologii i różnorodności społecznej, Warszawa. D o m e n a c h J.-M. 1983 René Girard - Hegel chrystianizmu, „Literatura na świecie", nr 12, s. 309-317. E l i a d e M. 1993a Sacrum, mit historia - wybór esejów, Warszawa. 1993b Traktat o historii religii, Łódź. F r e u d Z. 1993 Totem i tabu, Warszawa. G i r a r d R. 1983 Rzeczy ukryte od założenia świata, „Literatura na świecie", nr 12, s. 296-308. 1986 Bóg, człowiek i dzika bestia, „Maski", 1.1, Gdańsk, s. 100-101. 1988a Logos Heraklita i Logos Jana, „Studia Filozoficzne", nr 10, s. 181-193. 1988b Mord założyciełski w myśl Nietzschego, „Literatura na świecie", nr 8/9, s. 414^134. 1991a Edyp z plemienia Ugadugu. Obrzędy rytualne plemion afrykańskich, „Brulion", nr 16, s. 84-88. 199 lb Kozioł ofiarny, Łódź. 1992 Dawna droga, którą kroczyli ludzie niegodziwi, Warszawa. 1993 Sacrum i przemoc, Poznań. Gniazdowska E. 1990 Kozioł ofiarny. Na marginesie książki René Girarda, „Społeczeństwo Otwarte", nr 12, s. 26-29. Grabowski M. 1990 René Girard - antropolog czy profeta! [recenzja Kozia ofiarnego], „W Drodze", nr 12, s. 97-104. K ł o c z o w s k i J.A. 1985 Przemoc, sacrum, Ewangelia. O teorii religii René Girarda, „W Drodze", nr 4, s.9-16. K o l c z y ń s k i J. 1995 „Kozioł ofiarny" a etnologia. O teorii René Girarda, „Etnografia Polska", t. 39, z. 1-2, s. 65-75. Kontrowersje 1983 Kontrowersje i dyskusje wokół myśli René Girarda. I . Badowska [oprać], „Litera­ tura na świecie", nr 10, s. 318-329. R o s i e w i c z J. 1988a Koncepcja sacrum René Girarda, „Euhemer", nr 2, s. 97-116. 1988b Mimesis i przemoc jako źródła religii i kultury. Twórczość René Girarda, „Eduka­ cja Filozoficzna", nr 5, s. 163-182. 1988c Przemoc i sacrum. Poglądy na religię René Girarda, „Argumenty", nr 29, s. 11. 1989 Zaklęte koło przemocy i sacrum. Koncepcje religioznawcze René Girarda, „Prze­ gląd Humanistyczny", nr 8/9, s. 77-93. Le Bon G. 1994 Psychologia tłumu, Warszawa. O t t o R. 1968 Świętość, Warszawa. Pismo Święte 1971 Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu. Biblia Tysiąclecia, Poznań-Warszawa. Psychologia 1975 Psychologia rozwojowa dzieci i młodzieży, M . Żebrowska (red.), Warszawa. R i c o e u r P. 1985 Egzystencja i hermeneutyka: rozprawy o metodzie, Warszawa. �45 KONCEPCJA MIMESIS RENÉ GIRARDA 1988 Metafora i symbol, „Literatura na świecie", nr 8/9, s. 233-254. R o w i ń s k i C. 1981 Filozoficzne podstawy koncepcji człowieka René Girarda, „Studia Filozoficzne", nr 9, s. 47-69. 1983 Myśl René Girarda, „Literatura na świecie", nr 12, s. 296-308. S k u d r z y k P. 1992 Losy cywilizacji według Arnolda J. Toynbee'go, Katowice. S k ó r s k a M. 1987 Objawienie Girarda, [recenzja Kozła ofiarnego], „Fantastyka", nr 10, s. 59. Słownik Etnologiczny 1987 Słownik Etnologiczny. Terminy ogólne, Z. Staszczak (red.), PWN, Warszawa. S t o d o l n y R. 1993 Oblicza przemocy, [recenzja], „Kultura i społeczeństwo", nr 3, s. 231-234. S z a c k a B. 1987 René Girard - Einstein i Jan Chrzciciel w jednej osobie?, „Nowe Książki", nr 9, s. 79-81. 1985 „Wstęp" do: W kręgu kozła ofiarnego. Rozmowa z René Girardem, „Forum", nr 23, s. 20-21. Z i e m i ń s k i I. 1993 Hiob René Girarda, [recenzja], „Znak", nr 4, s. 179-181. ANNA URBAŃSKA T H E RENÉ GIRARD'S CONCEPTION O F MIMESIS Summary According to René Girard, mimesis, a socio-cultural phenomenon belongs to basic phe­ nomena of collective life and is a kind of catalyser for social activities both destructive and constructive for the group. Its two aspects - generating conflicts and cultural creativity allow to distinguish two complementary parts of the conception - one explaining the role of mimesis for disintegration of social groups, and the other one telling about the construction of society and culture. Mimetic concepts, categories and models presented here define the socio-cultural reality before, during and after a social crisis. Association of mimesis with sacrum, rites, systems of norms and taboos as well as mythology ensue from mimetic structure of religion and culture. Mimesis is a constant reality, working constantly and, at the same time evolving between old and new forms in socio-cultural life. Supporting the idea of monogenesis of society and culture René Girard tries to prove that it was mimetism which contributed to creation of rich variety of cultural forms. Mimetism, imitating, is a constitutive for the essence of humanity. In course of time that natural imitation and desires not leading to conflicts at first, later begun to acquire negative aspects, i.e. growing desire and greed for objects owned or desired by other people. This led to first social conflicts resulting in mimetic and sacrificial crisis ending with collective murder. After that event re-unification of community and restoration of social order took place. Due to transferring agression onto one selected victim mimetism became the factor of re-integration of the community. The mechanism of mimesis contributed to the origin of sacrum and religion. Mimetic phenomena became the foundation of society, religion and culture. The conception presented above has been reconstructed according to anthropological and philological works by René Girard. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/331ee3772068acf2bca9ea48a185a7ae.pdf 8cfa1dae7d41c03b4cca573e60c4e4e2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:815 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:749 Title A name given to the resource Tendencje konserwatywne i rewolucyjne w ruchach społeczno-religijnych Trzeciego Świata / ETNOGRAFIA POLSKA 1974 t.18 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1974 t.18 z.1, s.99-128 Creator An entity primarily responsible for making the resource Posern-Zieliński, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Część A R T II Y К U Ł Y „Etnografia Polska", t. X V I I I : 1974 z. 1 A L E K S A N D E R POSERN-ZIELIŃSKI T E N D E N C J E KONSERWATYWNE I R E W O L U C Y J N E W RUCHACH SPOŁECZNO-RELIGIJNYCH T R Z E C I E G O ŚWIATA Uwagi teoretyczne WSTĘP Ostatnie lata rozwoju światowej antropologii społecznej i kulturowej przyniosły dalszy postęp w badaniach nad ruchami społeczno-religijnymi. Z jednej strony wzrosła znacznie liczba publikacji na ten temat, z dru­ giej zaś •— wyraźnie podniósł się poziom rozważań teoretycznych, pro­ wadzonych na kanwie studiów empirycznych. Ogólnej charakterystyki tej ogromnej już dziś literatury oraz podsumowania zawartego w niej dorobku teoretycznego dokonał wybitny specjalista amerykański — We­ ston L a Barre, reprezentujący etnopsychologiczną orientację w antro­ pologii. Zainteresowanych wypada zatem jedynie odesłać do wnikliwe­ go, poświęconego tzw. „kultom kryzysowym" (crisis cults), studium tego autora . W zamieszczonym tam obszernym przeglądzie literatury nie znajdujemy niestety prac polskich, choć np. odnotowano w nim niektóre opracowania czechosłowackie . Trudno mieć jednak o to pretensje do La Barre'a, skoro swój, opublikowany na początku 1971 г., artykuł na1 2 1 Por. W. L a B a r r e , Materials for a history of studies of crisis cults. A bibliographic essay, „Current Anthropology", t. 12: 1971, z. 1, s. 3-44. Kontynua­ cją rozważań zawartych w tym artykule s ą niektóre fragmenty słynnej najnowszej pracy tegoż autora pt. The Ghost Dance. Origins of religion, New York 1972. Por. szczególnie takie rozdziały, jak: „The culture heroes return" (VI), „The Ghost Dance" (VII) i „Crisis and cults" (VIII). Na przykład socjologiczno-politologiczne studium E . K a d l e c o v á , Socio­ logický výzkum religiosity severomoravského kraje, Praha 1967, oraz psychologiczna rozprawa V. V o n d r á č e k , Fantastické a magické z hlediska psychiatrie, Praha 1968. 2 �100 A L E K S A N D E R POSERN-ZIELIŃSKI 3 pisał już w 1968 r . . Pierwsze bowiem poważniejsze rezultaty rodzimych studiów nad różnego typu ruchami społeczno-religijnymi ukazały się drukiem dopiero w latach późniejszych. Ich autorami są badacze re­ krutujący się z różnych środowisk profesjonalnych. I tak historycy myśli filozoficznej zajęli się problematyką XIX-wiecznego mesjanizmu polskiego (A. Walicki, A. Sikora) . Socjologowieafrykaniści podjęli temat związany z analizą różnorodnych aspektów narodzin i funkcjonowania „czarnych" sekt separatystycznych (A. Za­ jączkowski, S. Chodak i inni) . W kręgu socjologów zainteresowano się również przesyconymi mistycyzmem religijnymi ruchami białoruskich chłopów (W. Pawluczuk) oraz typologią ruchów społeczno-religijnych, którą wypracowano opierając się na badaniach komparatystycznych nad ruchami melanezyjskimi i północnoamerykańskimi (indiańskimi) — (E. Nowicka) . Etnografowie zaś skoncentrowali się na problematyce amerykanistycznej. Plonem ich działalności są materiały z konferen­ cji poświęconej problematyce synkretyzmu i ruchów społeczno-religij­ nych oraz szczegółowe studia nad peyotyzmem (M. Posern-Zielińska) , 4 5 6 7 8 3 9 Artykuł W. L a Barre'a został przekazany redakcji „Current Anthropology" w poł. 1968 г., a następnie, zgodnie z pożytecznym zwyczajem, rozprowadzony zo­ stał wśród 52 specjalistów. Dopiero po uzyskaniu pisemnych odpowiedzi od zapro­ szonych do dyskusji f a c h o w c ó w — redakcja zdecydowała się opublikować ten arty­ kuł wraz z przesłanymi uwagami krytycznymi. Procedura taka przedłużyła oczy­ w i ś c i e cykl wydawniczy. A. W a l i c k i , Filozofia a mesjanizm. Studia z dziejów filozofii i myśli spoleczno-religijnej romantyzmu polskiego, Warszawa 1970; A. S i k o r a , Posłannicy słowa. Hoene-Wroński, Towiański, Mickiewicz, Warszawa 1967. S. C h o d a k , Kapłani, czarownicy, wiedźmy. Z socjologii świątyń animi­ stycznych, Warszawa 1967; A. Z a j ą c z k o w s k i , Muntu dzisiaj. Studium afrykanistyczne, Warszawa 1970; t e n ż e , Ruchy religijne w Afryce, [w:] Procesy przeobrażeń tradycyjnej kultury Afryki, „Przegląd Socjologiczny", t. 23: 1969, s. 284306; P. N i k l e w i c z , Religie synkretyczne czarnej Afryki i ich rola w tworzeniu nowej afrykańskiej świadomości ponadplemiennej, [w:] Procesy przeobrażeń..., s. 260-283. W. P a w l u c z u k , Światopogląd jednostki w warunkach rozpadu społecz­ ności tradycyjnej, Warszawa 1972. E . N o w i c k a , Bunt i ucieczka. Zderzenie kultur i ruchy społeczne, War­ szawa 1972. Materiały z I V Etnograficznego Seminarium Amerykanistycznego, które odbyło się w Poznaniu w dniach od 23-25 I V 1971 г., opublikowane zostały w „Etnografii Polskiej", t. 16: 1972, z. 2. M. P o s e r n - Z i e l i ń s k a , Peyotyzm.. Religia Indian Ameryki Północnej, Wrocław—Warszawa—Kraków—Gdańsk 1972; t e n ż e , Roła czynników społecznoekonomicznych w kształtowaniu się religii synkretycznych na przykładzie peyotyzmu, „Etnografia Polska", t. 12: 1968, s. 304-321. 4 5 6 7 8 9 �R U C H Y SPOŁECZNO-RELIG1JNE T R Z E C I E G O ŚWIATA 101 10 kultem vodu na Haiti (B. Walendowska) i ruchami Indian Ameryki Południowej (Z. M. Kowalewski, A. Posern-Zieliński) . Jest to więc już dorobek niemały, sytuujący polskie dokonania w tej dziedzinie na płaszczyźnie umożliwiającej nawiązanie naukowego dia­ logu z przedstawicielami głównych ośrodków badawczych znajdujących się w Stanach Zjednoczonych, Brazylii, NRF, Francji, i krajach skan­ dynawskich. Niestety, można z góry przewidzieć, że bariera językowa w znacznym stopniu ograniczy rezonans rodzimych prac na światowych rynkach krytyki naukowej. Fakt ten nie przeszkadza jednak dalszemu kontynuowaniu w Pol­ sce tego rodzaju badań i dlatego uzasadnione jest rozwijanie teoretycz­ nych refleksji nad omawianymi ruchami. Efekty tych poczynań, często niewątpliwie kontrowersyjne, mogą bowiem okazać się bardzo owocne, wywołując polemikę, której rezultaty będą z pewnością przydatne do dalszych studiów analitycznych, syntetycznych i komparatystycznych. Taki właśnie cel, a więc prowokowanie do dalszej dyskusji wyzna­ czony został niniejszemu artykułowi, który porusza kwestie występowa­ nia tendencji rewolucyjnych i konserwatywnych w ruchach społecznoreligijnych prostych społeczności Trzeciego Świata. To terytorialne ogra­ niczenie wynika głównie z osobistych zainteresowań i kompetencji autora, któremu wydaje się wszakże, iż niektóre poruszone w artykule zagad­ nienia posiadają walory bardziej uniwersalne, tj. wykraczają znacznie poza zasięg problematyki ruchów społeczno-religijnych oraz przeobra­ żeń tradycyjnych społeczności marginalnych w krajach Azji, Afryki i Ameryki. Wybór uwidocznionego w tytule tematu podyktowany został potrze­ bą skonstruowania takich narzędzi badawczych, za pomocą których można by pokusić się o dokonanie anaUzy konkretnych ruchów społe­ czno-religijnych pod kątem widzenia zawartych w nich treści radykal­ nych i zachowawczych. W przeciwnym bowiem wypadku trudno byłoby pddijąć się realizacji tego zadania, które uznane zostało przez szereg renomowanych specjalistów za bardzo ważne. O przydatności tych roz­ ważań przekonał się autor osobiście podejmując w innym miejscu próbę 11 1 0 B. W a l e n d o w s k a , Wspólne elementy w religiach synkretycznych An­ tyli na przykładzie haitańskiego kultu vodu, Poznań 1971 (niepublikowana praca doktorska — Katedra Etnografii UAM). A. P o s e r n - Z i e l i ń s k i , Funkcje millenarystycznego mitu w ruchach społeczno-religijnych Tupi-Guaraní, „Etnografia Polska", t. 16: 1972, z. 2, s. 93-116-, t e n ż e , Antropologiczna interpretacja ruchów społeczno-religijnych trzeciego świa­ ta. Oceny i propozycje, „Lud", t. 55: 1971, s. 83-113; Z. M. K o w a l e w s k i , In­ diańska mitologia emancypacyjna u progu rewolucji socjalnej w Peru, Kraków 1972 (MS — referat wygłoszony na Sympozjum Kultury Indian w kwietniu 1972 r.) 1 1 �102 A L E K S A N D E R POSERN-ZIELIÑSKI interpretacji tendencji rewolucyjnych i konserwatywnych w ruchach społeczno-religijnych Indian Tukuna z Brazylii, Yaruro z Wenezueli i Toba z Argentyny . W ten sposób poczynione niżej spostrzeżenia i uwagi zostały już w bardzo skromnym zakresie poddane weryfikacji, co oczywiście nie zmienia jeszcze faktu, iż nadal posiadają one chara­ kter dyskusyjny. Ponieważ czytelnicy „Etnografii Polskiej" już dość dobrze zaznajo­ mieni są z ogólną problematyką ruchów społeczno-religijnych, jak 1 z konkretnymi przykładami tych zjawisk, nie uważałem za celowe wyjaśnianie pewnych podstawowych w tej materii, a nie wiążących się bezpośrednio z tematem kwestii, sądząc, iż zainteresowani z łatwo­ ścią sięgnąć mogą po wcześniejsze roczniki, odnajdując tam poszukiwane informacje i dalsze wskazówki bibliograficzne . 12 ! 13 R U C H SPOŁECZNO-RELIGIJNY I J E G O TREŚCI Przed przystąpieniem do szczegółowszej charakterystyki wyróżnio­ nych tutaj tendencji, jakie występują w ruchach społeczno-religijnych, dokonajmy najpierw ogólnego przeglądu tej problematyki z teoretycz­ nego- punktu widzenia. Chodzi mianowicie o to, aby zyskać w miarę możności' poprawną świadomość odnośnie do istoty wyabstrahowanych zjawisk i sposobu ich rozpatrywania. Wydaje się, iż wyboru takiej drogi heurystycznego postępowania nie ma potrzeby szerzej uzasadniać. Zau­ ważmy jedynie, że bez dążenia do precyzyjnego ustalenia podstawowych kategorii badawczych, nie może być mowy o właściwej analizie treści ruchów społeczno-religijnych. Bez tego zabiegu nie uda się bowiem uni­ knąć niebezpieczeństwa powstania niezamierzonej interferencji zakresów nowo wprowadzonych pojęć, które obok ugruntowanych już w nauce zna­ czeń posiadają również konotacje potoczne. Poniżej zasygnalizowane więc zostaną takie problemy, jak: 1 — cha­ rakterystyka zawartości badanych tendencji konserwatywnych i rewo­ lucyjnych w zakresie ich treści oraz pełnionych przez nie funkcji; 2 — miejsce i rola tych tendencji w ruchach społeczno-religijnych spo­ łeczności endokolonialnych trzeciego świata; 3 — ich wzajemny zwią­ zek i jego uwarunkowania; 4 — kategorie ruchów społeczno-religijnych w kontekście ich wymowy „rewolucyjnej" i „konserwatywnej"; 5 — miej- 1 2 A. P o s e r n - Z i e l i ń s k i , Tendencias conservadoras y revolucionarias indígenas. Los movimientos social-religiosos en las com,unidades indígenas margi­ nales del siglo XX en SudaméricA, „Estudios Latinoamericanos", t. 2 (w druku). Por. „Etnografia Polska", t. 11: 1967; t. 12: 1968; t. 13: 1969; t. 16: 1972, z. 1; t. 16: 1972 z. 2. 1 3 �103 R U C H Y SPOŁECZNO-RELIGIJNE T R Z E C I E G O ŚWIATA see tradycji i tradycjonalizmu w obu wyróżnionych tu tendencjach; 6 — hipotetyczne zagadnienie niejednorodności rozkładu tendencji kon­ serwatywnych i rewolucyjnych w poszczególnych sferach konstytuo­ wanego przez ruch systemu społeczno-kulturowego. Zanim omówimy te zagadnienia należy wyjaśnić, że podjęta w ni­ niejszym artykule problematyka nie doczekała się dotychczas istotniej­ szych rozwiązań — i to zarówno na gruncie studiów teoretycznych, jak i opracowań o charakterze empirycznym. Wprawdzie wielu badaczy zwracało uwagę na rewolucyjny aspekt niektórych ruchów, czy też na rewolucyjną wymowę pewnych ich treści ideologicznych, to jednak spra­ wy te ujmowane były dość pobieżnie, zwykle pozbawione głębszego wniknięcia w ich niejednorodną zawartość. Nie przywiązywano zresztą zbyt wielkiej wagi do terminologii, operując nią z dość dużą dowolno­ ścią. Trudności zatem do pokonania było i jest nadal jeszcze niemało. Z nich także wynika kontrowersyjny charakter wielu konstatacji wy­ magających sprawdzenia i uzupełniania w toku badań empirycznych. Ruchy społeczno-religijne w endokolonialnych społecznościach Trze­ ciego świata zwykło się rozpatrywać na szerokiej płaszczyźnie zmian społeczno-kulturowych, których istotą jest ciągły proces modyfikacji tubylczych systemów kulturowych pod wpływem akulturacji i sprzę­ żonego z nią zespołu czynników polityczno-ekonomicznych. W ramach tych przeobrażeń owe ruchy są często elementem najbardziej aktywnym, spontanicznym i żywiołowym, sprawiając niejednokrotnie wrażenie, jakby były swoistym katalizatorem, przyspieszającym tempo innowacji kulturowych, wprowadzanych na skutek interakcji pomiędzy wchodzą­ cymi ze sobą w styczność systemami społeczno-kulturowymi . Ruch społeczno-religijny jest zatem rezultatem zmian w systemie społeczno-kulturowym, ale będąc niejako jego produktem — zyskuje poważną w swych rozmiarach autonomię, dzięki której może sam z ko­ lei wpływać na dalszy tok przekształceń. I tak czasami przyczynia się do wzrostu ich dynamiki, to znów hamuje rozwijający się zbyt szybko proces przeobrażeń. Zresztą obie te tendencje nawzajem się jednak nie wykluczają. Zwykle bowiem współ egzystują one ze sobą, przyśpiesza­ jąc tempo zmian na jednej płaszczyźnie, na innej znów im się przeciw­ stawiając. Ten dwoisty charakter ruchów jest zresztą dla tej kategorii zjawisk dość typowy. Stąd trafniejsze wydają się te definicje ruchu społeczno-religijnego, które precyzują go jako kolektywny wysiłek danej grupy społecznej skierowany na transformację pewnych tylko, ustabi14 1 4 F . M. K e e s i n g , Culture change, [w:] J . G o u l d , W. L . K o l b (ed.), A dictionary of the social sciences, New York—Toronto 1965, s. 170; P o s e r n Z i e l i ń s k i , Antropologiczna interpretacja..., s. 95. �104 A L E K S A N D E R POSERN-ZIELIÑSKI lizowanych i niezadowalających w odczuciu tej społeczności, obszarów systemu społeczno-kulturowego . Dążąc bowiem do stworzenia nowego, bardziej satysfakcjonującego systemu kulturowego , do konstrukcji odmiennego porządku rzeczy, a nawet do kreacji innego układu wszech­ świata, nigdy żaden ruch nie mógł totalnie zerwać ani w koncepcjach ideologicznych, ani tym bardziej w praktyce z aktualną sytuacją oraz dorobkiem i doświadczeniem minionych pokoleń. Proponowana przez uczestników ruchu wizja nowego ładu, który pojmowano jako zwartą całość naj różnorodniej szych sfer życia, była często diametralnie od­ mienna od status quo. Jednakże pewne sfery tej projektowanej przy­ szłości zachowywały zawsze swój poprzedni kształt, opierając się zde­ cydowanie zmianom lub ulegając tylko nieznacznym modyfikacjom. Działo się tak przede wszystkim dlatego, że ruchy społeczno-religijne nie są zjawiskami jednorodnymi, a prawa nimi rządzące stanowią wypadkową ścierających się nawzajem, często sprzecznych tendencji. Ta heterogeniczność ujawnia się z dużą siłą zarówno w wewnętrznej strukturze ruchu, jego formach, funkcjach, jak i w dynamice. Do tego należy jeszcze dodać ewolucyjną perspektywę konkretnego ruchu, który przechodząc przez właściwe sobie fazy rozwoju, zaniku czy odradzania się ulega wewnętrznym przekształceniom, zmieniając z czasem swój charakter, proporcje dominujących w nim tendencji i stopień aktyw­ ności. Równocześnie każdy ruch stanowiący próbę kreacji nowego systemu społeczno-kulturowego jawi się niejako w przestrzeni trójwymiarowej. Z jednej bowiem strony preferuje on określony system wzorów, norm i wartości, który odzwierciedla predyspozycje danej grupy do takiego, a nie innego typu reakcji, będąc równocześnie podstawowym tworzy­ wem nowego proponowanego układu. Drugi wymiar wyznaczają sto­ sunki społeczne uwidoczniające wyraźnie dynamikę zmian ekonomicz­ nych i interetnicznych (politycznych). Trzecią wreszcie płaszczyzną uformowaną w oparciu o tradycyjne podłoże tworzy sfera, którą okre­ ślić tu można mianem — mitologiczno-magicznej, będącą w rzeczywis­ tości nową formą świadomości społecznej. Jej adekwatność wobec nie­ ustannie zmieniających się pod wpływem procesów akulturacyjnych warunków życia społeczno-kulturowego zależy od ilości i jakości docie15 ie 1 5 Definicję tego rodzaju podaje np. H. Blumer, który dokonując klasyfikacji ruchów społecznych wydziela kategorię tzw. „ekspresywnych ruchów społecznych" (expressive social movements), do których zaliczył również ruchy religijne. Por. H. B l u m e r , Collective behavior, [w:] J . B. G i t t l e r , (ed.), Review о/ Socio­ logy, New York 1957, s. 145. A. F . C. W a l l a c e , Revitalization movements, „American Anthropologist", t. 58: 1956, s. 658. 1 6 �105 RUCHY SPOŁECZNO-RELIGIJNE T R Z E C I E G O ŚWIATA rających do uczestników ruchu informacji na temat ich aktualnego położenia oraz od rozeznania w realnych perspektywach jego zmiany . Fakt ten wpływa bez wątpienia na charakter kształtujących się w tej sferze idei przewodnich, założeń i celów ruchu społeczno-religijnego, decydujących w poważnej mierze o sile i znaczeniu tendencji rewolu­ cyjnych i konserwatywnych. Informacje te kształtowały jednocześnie utopijną ideę wyzwolenia, raz ją umacniając, to znów osłabiając. Każda bowiem doza wyniesionych idei racjonalistycznych i treści realistycznych uzmysławiała zwolennikom ruchu nieskuteczność irracjonalnych środ­ ków, a co za tym idzie zmniejszała aktywność ruchu i neutralizowała jego rewolucyjne tendencje . Na bardzo złożony i kompleksowy charakter ruchów społeczno-reli­ gijnych zwraca uwagę coraz większa liczba badaczy. Uczynili to m.in. G. Guariglia i I. Kopytoff, proponując dość szczegółowe kwestionariu­ sze, za pomocą których można by różnorodne ruchy opisać w sposób systematyczny, i co ważniejsze, nawzajem porównywalny . Jednocze­ śnie specjalista amerykański — Kopytoff zakwestionował dotychczasowe systemy klasyfikacyjne, grupujące poszczególne ruchy w zespoły i blo­ ki na podstawie jednostkowych, dość arbitralnie wybranych cech. Stwier­ dził on mianowicie, że systemy te nie łączyły w poszczególne zespoły samych ruchów, traktowanych jako strukturalne całości, lecz de facto klasyfikowały tylko wybijające się w nich na plan pierwszy pewne elementy i trendy, takie jak np. natywizm, mesjanizm czy witalizm. Idąc dalej tym tropem zauważył Kopytoff, iż słuszniej jest mówić np. o reakcji na dominację interetniczną, o wierzeniach synkretycznych (syntetycznych), o doktrynach millenarystycznych, o przywódcach pro­ fetycznych i o procesach rewitalizacyjnych, aniżeli o ruchach natywistycznych, synkretycznych, profetycznych, millenarystycznych czy rewi­ talizacyjnych . W ten sposób słusznie przeniesiony został punkt cięż17 18 19 20 " P o s e r n - Z i e l i ń s k i , op. cit., s. 102. S. M a r k i e w i c z , Socjologiczne prawo retrospekcji Kazimierza Kelles-Krauza, Warszawa 1964, s. 63. G. G u a r i g l i a , Prophetismus und Heilserwartungs-Bewegungen ais vólkerkundliches und religionsgeschichtliches Problem, „Wiener Beitráge zur Kulturgeschichte und Linguistik", t. 13: 1959, Horn-Wien, s. 57-59; I . K o p y t o f f , Clasifications of religious movements: analytical and synthetic, [w:] Symposium on new approaches to the study of religion, „Proceedings of the 1964 annual spring meeting of the American Ethnological Society", Seattle 1964, s. 87-89. K o p y t o f f , op. cit, s. 85-86. Podobne obiekcje w y r a ż a ł e m niezależnie od Kopytoffa w 1967 г., zastanawiając się nad treścią takich określeń, jak: „millenaryzm", „natywizm", „profetyzm" i „mesjanizm". Por. A. P o s e r n - Z i e l i ń s k i , Melanezyjskie ruchy millenarystyczne jako przykład współczesnych przeobrażeń kulturowych, „Etnografia Polska", t. 11: 1967, s. 361-363. 1 8 19 2 0 �106 A L E K S A N D E R POSERN-ZIELIÑSKI kości z "problematyki ujmującej ruchy społeczno-religijne w sposób syntetyczno-taksonomiczny na problematykę posługującą się spojrzeniem analityczno-komparatystycznym. Jeśli w pierwszym przypadku śledzono podstawowe tendencje ruchu po dokonaniu jego ogólnej charakterystyki, to w drugim ujęciu postulowano najpierw studia nad konstytutywnymi składnikami ruchu, by dopiero po ich określeniu sprecyzować generalne ustalenia . W kwestionariuszach obu wymienionych wyżej badaczy nie znajdu­ jemy jednak explicite ujętych i wyodrębnionych tendencji konserwatyw­ nych i rewolucyjnych. Kopytoff zwraca bowiem uwagę przede wszyst­ kim na aspekty strukturalno-funkcjonalne ruchów, uwypuklając głównie wewnętrzną organizację ruchu, stosunek do własnego i obcego systemu społeczno-kulturowego, koncepcje soteryczne i wreszcie akcentuje cele, środki i funkcje ruchu . Guariglia natomiast w swym niekonsekwen­ tnym i logicznie nie dopracowanym schemacie zajął się przede wszyst­ kim aspektami morfologicznymi, wydzielając w ruchach trzy podstawo­ we tendencje, a mianowicie dążenia zorientowane na przeszłość (rewiwalizm, natywizm, synkretyzm), na współczesność (witalizm, kulty „cargo") i na przyszłość (millenaryzm, eschatologizm i mesjanizm) . Pominię­ cie interesujących nas tu szczególnie tendencji wynika — jak się zdaje — głównie z tego, iż krzyżują się one w najrozmaitszy sposób z zasygna­ lizowanymi tu treściami manifestując swą obecność lub jej brak w sze­ regu strukturalno-funkcjonalnych i morfologicznych kontekstów. Tym­ czasem śledzić je przecież można zarówno w ideologii, organizacji, sposo­ bach osiągania wytyczonych celów, jak i w postawach w stosunku do własnej przeszłości oraz w mistycznych wizjach futurologicznych. Przytoczone tu w dużym skrócie dwa ujęcia świadczyć mogą o tym, że coraz większa liczba badaczy dostrzega złożoność struktury ruchów 21 22 23 21 Taką konstruktywną postawę akceptowała także E . Nowicka, która najpierw ustaliła płaszczyznę porównawczą dla ruchów .społecznych (społeczno-religijnych), wyodrębniając podstawowe kategorie badawcze, by następnie za ich pomocą zana­ lizować w sposób jednolity dwa ruchy północno-amerykańskie i dwa melanezyjskie. Dopiero w świetle tych komparatystycznych ustaleń — sformułowała Nowicka w ł a s n ą typologię „ruchów społecznych stanowiących reakcję na polityczną domi­ nację i kontakt kulturowy". Por. N o w i c k a , op. cit., passim. Jedynie w dziale V I I I — p o ś w i ę c o n y m funkcjom ruchów religijnych (spo­ łeczno-religijnych) zwraca on u w a g ę na interesujące nas aspekty. Mianowicie pro­ ponuje badaczom, wykorzystującym ten kwestionariusz, aby starali się odpowiedzieć na takie pytania, jak: jaki charakter posiadają kulturowe i społeczne funkcje ruchu w subiektywnym odczuciu jego zwolenników, oraz: jakie podstawowe funkcje k u l ­ turowe, społeczne i psychologiczne spełnia dany ruch w świetle obiektywnej oceny badacza. Por. K o p y t o f f , op. cit., s. 89. G u a r i g l i a , op. cit, s. 57-58. 2 2 2 3 �RUCHY SPOŁECZNO-RELIGIJNE T R Z E C I E G O ŚWIATA 107 społeczno-religijnych, których powstanie, przebieg i funkcjonowanie nie da się wyjaśnić stwierdzeniami zdroworozsądkowymi. Dlatego też za­ biegiem interesującym wydaje się śledzenie różnorodnych, organizują­ cych te ruchy tendencji. Pewnym punktem wyjścia dla naszych dal­ szych rozważań mogą stać się cenne konstatacje badaczki brazylijskiej Marii Isaura Pereira de Queiroz. Wyodrębniła ona dwie zasadnicze ka­ tegorie ruchów społeczno-religijnych, a mianowicie tzw. reformatorskie ruchy mesjanistyczne (les mouvements messianiques de reforme) i re­ wolucyjne ruchy mesjanistyczne fies mouvements messianiques révolutionnaires) , przyporządkowując im dwa odrębne typy dynamiki spo­ łecznej, które w rzeczywistości były twórczą transpozycją eliadowskiej koncepcji czasu sakralnego . I tak ruchy reformatorskie charakteryzo­ wać się mają w tym ujęciu dynamiką cykliczną (dynamisme cyclique), wynikającą z tzw. prawa „wiecznego powrotu" (1'eternel retour). Zgodnie z jego założeniami periodyczność zmian nie tylko biegnie jakby po kole, ale nadto realizuje się stale w charakterystycznej dla czasu magiczno-religijnego wiecznej teraźniejszości, dla której pojęcie „dawne" i „przyszłe" zdają się być logicznie puste. Rdzeniem tej kon­ cepcji jest jednak idea całkowitej regeneracji ulegającego cyklicznym destrukcjom wszechświata, który po okresie chaosu znów odtworzy się w dawnym kształcie, powodując powrót czasu minionego, będącego w wieczności teraźniejszością . Na płaszczyźnie ruchów społeczno-religijnych ta dynamika cykliczna sprawia, że ulegający obiektywnym perturbacjom i dezorganizacji sys­ tem społeczno-kulturowy dąży w subiektywnym przekonaniu jego no­ sicieli do usunięcia szkód i zniszczeń, słowem — do ponownego odtwo­ rzenia się w takiej postaci, aby zachowane zostały tradycyjne reguły, utrzymujące ten system w stanie ..equilibrium". W ujęciu Pereira de 2i 25 26 2 4 M. I . P e r e i r a d e Q u e i r o z , Reforme et revolution dans les sociétés traditionnelles. Histoire et ethnologie des mouvements messianiques, Paris 1968, s. 2S8, 334. 25 Pereira de Queiroz korzystała głównie ze sformułowań Eliade'go zawartych w jego s ł y n n y m dziele Le Myth de 1'eternel retour, Paris 1949. Por. również polski przekład fragmentów tej pracy w: M. E l i a de, Sacrum, mit, historia, Warszawa 11970, s. 249-290. Na zapładniający charakter zawartych tam konstatacji i ich przy­ datność dla badań nad ruchami społeczno-religijnymi oraz nad kształtowaniem się nowej zakulturowanej świadomości mitycznej zwracali już u w a g ę także inni ba­ dacze. Sam natomiast Eliade — również ukazał możliwość wykorzystania tezy o kosmicznej regeneracji w studiach nad „kultami cargo". Por.: M. E l i a d e , Car­ go — cults and cosmic regeneration, [w:] S. L . T h r u p p (ed.), Millenial dreams in action. Essays in comparative study, ..Comparative studies in society and history", Supplement 2, The Hague 1962, s. 139-443. M. E l i a d e , Traktat o historii religii, Warszawa 1966, s. 336-400. 2 5 �108 ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI Queiroz ta cykliczna dynamika spełnia w stosunku do swego systemu funkcje konserwatywne. Zakłada bowiem, mimo wprowadzonych obie­ ktywnych zmian, jego wieczną repetycję . Całkowicie odmiennie przedstawia się sytuacja w przypadku ruchów rewolucyjnych, odróżniających się od poprzedniej kategorii odmiennym typem dynamiki, a mianowicie tzw. dynamiką ewolucyjną (dynamisme évolutif, linéaire). Charakteryzuje się ona przede wszystkim tzw. „repetycją twórczą" (repetition inventive), tj. dążeniem do odtworzenia zniszczonego systemu, ale wzbogaconego o szereg innowacji i usytuowa­ nego na poziomie jakościowo całkowicie różnym od poprzedniego . Pro­ ces ten ma z jednej strony zapewnić przywrócenie utraconej równowa­ gi, z drugiej zaś umożliwić, przy zachowaniu ciągłości i identyczności kulturowej, wprowadzenie takich zmian, które w sposób diametralny zreorganizowałyby tradycyjne układy poszczególnych dziedzin życia. A za­ tem w tym wypadku dynamika ewolucyjna spełnia względem swego systemu społeczno-kulturowego funkcje „rewolucyjne", umożliwiając ak­ ceptację jakościowych przeobrażeń własnej kultury i organizacji spo­ łecznej oraz postulując korzystny dla lokalnej społeczności, grupy czy etnosu układ „stratyfikacji interetnicznej" w ramach gruntownie zre­ organizowanego ładu światowego. Mimo dość jednoznacznego przyporządkowania konserwatywnych i rewolucyjnych tendencji obu wymienionym typom ruchów, co mogło­ by sugerować totalną rozłączność owych dwu nurtów, Pereira de Quei­ roz zauważa jednak, iż obie te tendencje najczęściej współegzystują ze sobą. Nie ma bowiem — jak pisze — ruchów reformacyjnych, które by­ łyby wyłącznie konserwatywne, podobnie jak nie ma również ruchów rewolucyjnych, w których nie znaleźlibyśmy tendencji zachowawczych . Słowem, są to tendencje występujące łącznie. Zmienia się natomiast tylko ich układ względem siebie oraz proporcje w poszczególnych sferach sys­ temu społeczno-kulturowego organizowanego przez dany ruch. Przypu­ szczać zatem należy, iż teza Pereira de Queiroz o przystawaniu funkcji konserwatywnej do ruchu reformy i funkcji rewolucyjnej do ruchu re­ wolucyjnego może być sugestywną ilustracją, zawierającą dwie idealne sytuacje z wyraziście uwypuklonymi tendencjami dominującymi, ale nie wyłącznymi. Na niejednorodny i pełen wewnętrznych sprzeczności charakter r u ­ chów społeczno-religijnych zwracała również uwagę Y . Talmon w swym 27 28 29 " P e r e i r a d e Q u e i r o z , op. cit., s, 334. г» Ibidem, s. 314-333. Ibidem, s. 334. 29 �R U C H Y SPOŁECZNO-RELIGIJNE T R Z E C I E G O ŚWIATA 109 studium na temat ruchów millenarystycznych. Wyodrębniła ona cztery pary dialektycznych sprzężeń, organizujących omawiane tu ruchy i na­ dające im tzw. „charakter pośredni" (intermediate nature), który spra­ wia, iż zjawiska te należy sytuować na pół drogi między tradycyjnym kompleksem tendencji utopijnych a modernistycznym zespołem idei ra­ cjonalistycznych . Ten pośredni charakter ruchów społeczno-religijnych pogłębiały rów­ nież znaczne różnice, zachodzące między ideą przemiany, będącą zmistyfikowaną świadomością rzeczywistego biegu wydarzeń, a podstawą materialną, z której ta świadomość wyrastała. Rozziew ten zmniejszały lub zwiększały tarcia, zachodzące między szeregiem sprzecznych ze sobą tendencji wykrywanych w różnych kombinacjach w każdym prawie ruchu. Jeśli podzielić je na dwa opozycyjne zespoły, to z jednej strony znajdą się trendy preferujące nastawienie mityczne, religijne, zoriento­ wane w przeszłość i przesiąknięte tradycjonalizmem, z drugiej zaś ten­ dencje, wynikające z doświadczeń historycznych, przepojone treściami politycznymi, zorientowane na przyszłość i niosące ze sobą spory ładunek radykalnego rewolucjonizmu. Zaproponowany przez Talmon podział po­ krywa się w pewnej mierze z koncepcją dynamiki cyklicznej i ewolu­ cyjnej Pereira de Queiroz, choć obie autorki posługiwały się odmiennym typem analizy. Jeśli pierwszą badaczkę interesowała bardziej dialektyka procesu funkcjonowania ruchu społeczno-religijnego, nazywanego przez nią ruchem millenarystycznym, to druga — w większej mierze położyła nacisk na odkrycie tendencji dominujących i decydujących o ideologicz­ nym programie „przebudowy świata". Dla naszych potrzeb najistotniej­ sze są jednak te stwierdzenia, w których widać zainteresowanie autorek rolą i znaczeniem tendencji konserwatywnych i rewolucyjnych. Tendencje konserwatywne, jako mniej rzucające się w oczy, nie zostały głębiej zana­ lizowane przez Talmon, która głównie zajęła się problemami wzajemnych związków między ruchami millenarystycznymi a świeckimi i sakralnymi treściami rewolucyjnymi. Należy tu jednak wyjaśnić, iż posługiwała się ona pojęciem „rewolucji" bardziej w politycznym znaczeniu tego terminu, aniżeli w jego sensie antropologicznym. Widoczny często na wielu obszarach trzeciego świata związek ruchów społeczno-religijnych z walką wyzwoleńczą i postępowymi dążeniami społecznymi sprawił, iż szczególnie wzrosło zainteresowanie rewolucyj­ nym, w węższym rozumieniu tego określenia, charakterem tych ruchów. Przykładem opracowań uwypuklających ten właśnie aspekt ruchów słu30 30 Y . L . T a i m o n, Millenarian logie", t. 7: 1966, z. 2, s. 200. movements, ..Archives Europeénnes de Socio­ �110 ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI żyć mogą studia P. Worsley'a, E . J . Hobsbawma, W. E . Mühlmanna i wspomnianej już Y . Talmon . Nie umniejsza to oczywiście w niczym wartości poczynionych tam uogólnień, w myśl których widoczny w tych ruchach rewolucjonizm religijny uznano za prototyp świeckiego rewolu­ cjonizmu społeczno-politycznego. Dzięki temu ruchy „millenarystyczne" i im podobne potraktowano jako swoiste ogniwo pośrednie w procesie emancypacji społeczności zdominowanych, doceniając w pełni znaczenie i funkcje zawartych w nich treści buntowniczych. Odwołajmy się tu znów do Yoniny Talmon, która zauważyła, iż „millenaryzm" jest stadium łączącym ruchy prepolityczne z politycznymi, stanowiąc równocześnie formę przejścia od premodernistycznych rewolt religijnych do w pełni ukształtowanego ruchu rewolucyjnego . Ten wzajemny związek nie miał jednak tak prostego i bezpośredniego charakteru, jakby się to na pierwszy rzut oka wydawało. Nie każda bowiem idea millenarystyczna posiadała charakter rewolucyjny lub protorewolucyjny w sensie poli­ tyczno-społecznych konotacji tego terminu. W tej sferze mogła spełniać nawet funkcje kontrrewolucyjne, zachowawcze, konserwatywne . Nie musiały one kolidować przy tym z występującymi równocześnie radykal­ nymi tendencjami w dziedzinie systemu kulturowego czy tradycyjnego światopoglądu uzupełnionego obawami eschatologicznymi. Okazuje się więc, iż precyzyjne oddzielenie ruchu społeczno-religijnego od właściwe­ go ruchu polityczno-rewolucyjnego nie zawsze jest możliwe, bowiem obie te formy ruchów społecznych przenikają często podobne, a niekiedy na­ wet te same tendencje. I tak motyw rewolucji widoczny jest w „prymi­ tywnym eschatologizmie", podczas gdy motyw prymitywnego eschatologizmu pojawia się z kolei w ruchach rewolucyjnych . Tę samą myśl wyraziła w nieco odmienny sposób Talmon, która zauważyła, iż w pew­ nych przypadkach spotykamy się z procesami upodobniającymi świecki typ rewolucjonizmu do typu sakralnego i vice versa. Pierwszy nazwała ona procesem historyzacji i sekularyzacji religijnego rewolucjonizmu 31 32 33 34 31 P. W o r s 1 e y, The trumpet shall sound. A study of „cargo" cults in Mela­ nesia, London 1957; W. E . M i i h i m a n n , Chiliasmus und Nativismus. Studien гиг Psychologie, Soziologie und historischen Kasuistik der Vmsturzbewegungen, „Studien zur Soziologie der Revolution", t. 1: 1961, Berlin; E . J . H o b s b a w m , Sozialrebellen. Archaische Sozialbewegungen im 19 und 20 Jahrhunderts, „Soziologische Texte", t. 14: 1982, Neuwied a/R — Berlin; Y . L . T a l m o n , Political messianism, London 1960. T a l m o n , Millenarian movements..., s. 196. W a l i c k i , op. cit., s. 12. M ü h l m a n n , op. cit., s. 374. 3 2 3 3 3 4 �R U C H Y SPOŁECZNO-RELIGIJNE T R Z E C I E G O ŚWIATA 111 drugi natomiast określiła jako proces mitologizacji i sakralizacji świeckie­ go rewolucjonizmu . Analizując dotychczasowe koncepcje „rewolucyjności" ruchów spo­ łeczno-religijnych, można zauważyć w nich szereg mankamentów wyni­ kających, jak się zdaje, z dość jednostronnego typu dotychczasowych interpretacji. Wymieńmy tu kilka spośród nich: 1 — rozpatrywanie ten­ dencji rewolucyjnych w jednej tylko sferze stosunków społeczno-ekonomicznych; 2 — przenoszenie poczynionych tam uogólnień na całokształt systemu społeczno-kulturowego, co nie zawsze jest zabiegiem słusznym; 3 — mieszanie samych przekonań uczestników ruchu z wynikami intersubiektywnej analizy faktów; 4 — niedostrzeganie antynomicznego związku tendencji konserwatywnych i rewolucyjnych. Wydaje się natomiast, że w analityczno-porównawczych badaniach tej problematyki należałoby, nie rezygnując oczywiście z całościowego spoj­ rzenia na ruch, zwrócić również dużą uwagę na przewijające się w nim trendy, wśród których na plan pierwszy wysuwa się z pewnością opozy­ cyjna para tendencji konserwatywnych i rewolucyjnych. Być może uda się wówczas stwierdzić, na jakich płaszczyznach tendencje te mogą ze sobą współegzystować i jakie ta koegzystencja przybiera formy. Z drugiej strony interesująca może być również odpowiedź na pytania: dlaczego w niektórych ruchach dominują tendencje rewolucyjne, w innych zaś przeważają inklinacje konserwatywne; jaka jest rola tych tendencji w tzw. ruchach reformacyjnych, postulujących jedynie umiarkowane, częściowe przeobrażenia o charakterze adaptacyjnym. Ten ostatni przy­ padek jest szczególnie ciekawy, gdyż np. większość ruchów powstałych w ostatnich dwóch stuleciach wśród tradycyjnych, rodowo-plemiennych społeczności indiańskich taki właśnie pozornie posiadała charakter. Być może zbadanie tego problemu pozwoli wysunąć hipotezę, iż skłonności do rozwiązań reformatorskich, rewolucyjnych wynikają z homeostatycznego stanu równowagi, utrzymującego się między przeciwstawnymi tendencja­ mi rewolucyjnymi i konserwatywnymi. Wspomniałem już mimochodem w niniejszym artykule o tym, że dotychczas posługiwano się interesującymi nas tu pojęciami przeważnie w dość wąskim ich zakresie znaczeniowym, ograniczonym głównie do sfery aktywności społeczno-politycznej. Tymczasem dla naszych celów poznawczych konieczne jest szersze antropologiczne spojrzenie na ów 35 3 5 T a l m o n , op. cit., s. 199-200. Szczegółowiej koncepcję tę rozpracowała au­ torka w swych d w ó c h szeroko znanych pracach politologicznych. Por. Y . L . T a 1m o n , The origins of totalitarian democracy, London 1952; t e n ż e , Political messianism. W podobnym duchu w y p o w i a d a ł się również D. E . A p t e r, Political religion in the new nations, [w:] C. G e e r t z (ed.) Old societies and new nations, New York 1963, s. 57-104. �112 A L E K S A N D E R POSERN-ZIELIŃSKI konserwatyzm i rewolucyjność, polegające przede wszystkim na seman­ tycznym rozszerzeniu zakresu tych pojęć, które dzięki temu zwiększą zasięg swej stosowalności. Takie właśnie podejście niezbędne jest w przy­ padku interpretacji przedklasowych pozaeuropejskich systemów społecz­ no-kulturowych, tkwiących niejako na styku różnych formacji społecznogospodarczy ch w rezultacie zachodzących globalnie przeobrażeń. Wów­ czas także terminy te zostaną uwolnione od pochopnych niekiedy, poza­ naukowych konotacji aksjologicznych w postaci towarzyszących im często takich orzeczników oceniających, jak „dobry" — „zły", czy „po­ żyteczny — szkodliwy" . Konieczne jest również wyeliminowanie pewnych sądów o charakterze teleologicznym. A zatem w myśl tej dy­ rektywy nie będzie nas interesowało to, czy dana tendencja zawiera w sobie ładunek treści „wsteczny" czy też „postępowy", a więc np. zgod­ nych z kierunkiem rozwoju ludzkości lub też sprzeczny z regułami procesu ewolucyjnego. I wreszcie należy także odrzucić wszystkie te sądy, które przesiąknięte są europocentryzmem i łączą się bezpośrednio z analizą społeczeństwa podzielonego na klasy. Nie mogą one być ade­ kwatne względem tych systemów i sytuacji, w których ani nie występuje zróżnicowanie wewnętrzne i konflikt klasowy, ani też nie ma wykształ­ conych programów politycznych. Nawet pojęcie rewolucji społecznej i walki narodowo-wyzwoleńczej będzie tam posiadało wymiar całkowicie odmienny . Łączyć się ono bowiem będzie przede wszystkim z ideą od­ nowy tubylczych wartości kulturowych i dążeniem do zlikwidowania uciążliwego stanu „relatywnej deprywacji" (relative deprivation) , wy­ wołanego przez ekonomiczną, polityczną i kulturową supremację społe­ czeństwa należącego do kręgu cywilizacji industrialnej. Zastrzeżenie takie odnosić się będzie przede wszystkim do tych ruchów społeczno-religijnych Trzeciego Świata, czy np. konkretnie Indian Ame­ ryki Południowej, które wyrosły na gruncie społeczności określanych jako marginalne. Mam tu na myśli małe grupy ludności indiańskiej, które zamieszkują głównie refugialne rejony tropikalnych puszcz i sawann, starając się tam prowadzić egzystencję opartą o tradycyjny zestaw wzor­ ców i norm. Materialna kultura tych Indian charakteryzuje się niskim poziomem rozwoju technologicznego, organizacja społeczna reprezentuje typ ustroju rodowo-plemiennego, w wierzeniach natomiast dominują ele­ menty animizmu. Mimo tego, iż grupy te zostały w pewnym stopniu 36 37 38 2,6 G. К l o s к a, Problem wartościowania w etnografii, „Lud", t. 55: 1971, s. 233. M i i h l m a n n , op. cit., s. 331. Definicja tej kategorii badawczej wraz z dokładną interpretacją zakresu jej stosowalności znajduje się u D. F . A b e r l e ' g o , The peyote religion among the Navaho, „Viking Fund Publications in Anthropology", t. 42: 1966, s. 322-328. 3 7 38 �R U C H Y SPOŁECZNO-RELIGIJNE T R Z E C I E G O ŚWIATA 113 połączone siecią sprzężeń z systemem kapitalistycznej eksploatacji, to jednak zachowały one swą odosobnioną pozycję etnicznego izolatu. Jako zdominowane, często wymierające grupy mniejszościowe nie tracą one swej tożsamości społeczno-kulturowej, w związku z czym nie przekształ­ cają się w odrębną, wyzyskiwaną klasę społeczną. Sytuacja ludności tu­ bylczej w marginalnej Indoameryce wygląda zatem inaczej aniżeli na Wyżu Andyjskim czy w Meksyku, gdzie ludność indiańska — mimo swej odrębności kulturowej — stanowi w gruncie rzeczy klasę chłopską, cał­ kowicie zintegrowaną pod względem społeczno-ekonomicznym z infra­ strukturą klasowego państwa. W tych właśnie rejonach coraz rzadziej pojawiają się ruchy społeczno-religijne, wypierają je bowiem akty pro­ testu o znacznie zracjonalizowanym charakterze — np. chłopskie ruchy agrarne, zawierające tylko czasami pewne elementy mesjanizmu czy millenaryzmu . W takim właśnie przypadku możliwość adaptacji wzo­ rów analizy antropologii i socjologii politycznej, wypracowanych na gruncie współczesnych społeczeństw złożonych, jest uzasadniona i wydaje się poznawczo płodna. Przenosząc się jednak w świat społeczeństw pro­ stych o rodowo-plemiennej strukturze społecznej należy zmodyfikować instrumenty badawcze, wprowadzając odmienne kategorie opisu. Zachęty do studiów nad poruszoną w tym artykule problematyką dostarczają postulaty formułowane przez szereg specjalistów. Nakłaniając do rozpoczęcia tego rodzaju badań, stwierdzają oni równocześnie wielką wagę tej problematyki dla dalszych rozważań nad mechanizmem zmian systemów społeczno-kulturowych w trzecim świecie. Dyrektywę tę traf­ nie ujął V. Lanternari, który pisał w 1965 г., iż kluczowym problemem dalszych studiów nad ruchami społeczno-religijnymi winny stać się w przyszłości historyczne związki łączące 1) religię i rewolucję oraz 2) re­ ligię i konserwatyzm społeczno-kulturowy. Oba te aspekty — pisał dalej włoski badacz „religii uciśnionych" — winny być rozpatrywane łącznie w ramach analizy historyczno-komparatystycznej . Z postulatem tym nie sposób się dziś nie zgodzić. Na gruncie polskim podobne stanowisko w tym względzie reprezentuje J . Szacki, który w swej ostatniej pracy poświęconej tradycji pisał: „wydaje się, iż tego rodzaju ideologie (ru­ chów społeczno-religinych — APZ) należałoby badać z jednej strony 39 40 3 9 A. Q u i i a n o O b r e g o n, Los movimientos campesinos contemporáneos en Latinoamérica, Santiago de Chile, b.r.w., s. 4-7 (maszynopis powielany). V. L a n t e r n a r i , Reply, [w:] Book review of „The religions of the op­ pressed. A study of modern messianic cults" by Vittorio Lanternari, „Current Anthropology", t. 6: 1965, z. 4, s. 462. 4 0 8 — Etnografia Polska, X V m y i �114 A L E K S A N D E R POSERN-ZIELIŃSKI jako szczególny wypadek ideologii tradycjonalistycznych, z drugiej na­ tomiast, jako swoiste ideologie rewolucyjne" . Generalny kierunek został już zatem wytyczony, obecnie zaś przyszła kolej na realizację tego programu. 41 CHARAKTERYSTYKA TENDENCJI KONSERWATYWNYCH Zaglądając do słownika z łatwością stwierdzimy, że termin „konser­ watyzm" wywodzi się od łacińskiego czasownika conservare tj. „zacho­ wać". Znaczenie to w zasadniczych zarysach przetrwało do czasów współczesnych, gdyż dziś potocznie pod tym pojęciem rozumiemy zwykle postawę cechującą się przywiązaniem do tradycji, nie wykazującą inkli­ nacji w kierunku wprowadzenia szybkich zmian . Te zachowawcze funkcje konserwatyzmu uwypukla się także w definicjach naukowych, w których stwierdza się zwykle, iż polegają one na utrwalaniu zachowa­ nych pozostałości wcześniejszych epok. Zachowawcza tendencja ujawnia się jednak z dużą mocą tylko wów­ czas, gdy „istniejący od dawna porządek zostaje totalnie zagrożony, ale istnieje jeszcze, i wydaje się swoim obrońcom zdolny do przetrwania" . Jest to tzw. defensywny typ konserwatyzmu, którego mechanizm czuwa nad nienaruszalnością aktualnego status quo, zabezpieczając go w miarę możności przed siłami zmiany w postaci reformy i rewolucji. Ten typ konserwatyzmu określa wybitny znawca tego problemu S. P. Huntington mianem sytuacyjnego , odróżniając go w ten sposób od konserwatyzmu autonomicznego, wynikającego z psychicznych predyspozycji jednostek i konserwatyzmu arystokratycznego, będącego ideologią panujących, lecz zagrożonych w swej egzystencji klas posiadających. Oba ostatnie typy nie będą nas tu jednak interesowały. Konserwatyzm w znaczeniu antropologicznym będzie zatem czymś całkowicie odmiennym od konserwatyzmu w rozumieniu politycznym. Przypomnijmy, iż to ostatnie określenie rezerwujemy zwykle dla takich sił i ugrupowań politycznych, które przeciwstawiając się rewolucyjnym zmianom akceptują jednak szereg innowacji, dbając jedynie o to, aby zachowana została ciągłość w toku powolnych, stopniowych, niejako ewo­ lucyjnych przeobrażeń danego systemu. Przenosząc się na teren społe42 43 44 4 1 J . S z a c k i , Tradycja. Przegląd problematyki, Warszawa 1971, s. 229. Por. np. hasło „Konserwatyzm", [w:] Wielka encyklopedia powszechna PWN, t. 5: 1965, Warszawa, s. 819-820; oraz hasło „konserwatyzm" u W. K o p a l i ń ­ skiego, Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych, Warszawa 1968, s, 401. S z а с к i, op. cit., s. 223. S. P. H u n t i n g t o n , Conservatism as an ideology, „American Political Science Review", t. 1: 1957, s. 453-473. 4 2 4 3 4 4 �R U C H Y SPOŁECZNO-RELIGIJNE T R Z E C I E G O ŚWIATA 115 czeństw prostych, o przedklasowej strukturze społecznej, można stwier­ dzić, iż tego rodzaju tendencje wypada traktować jako wyraz dążeń reformistycznych, zajmujących w kwestii przeobrażeń społeczno-kultu­ rowych stanowisko pośrednie między postawą konserwatywną i rewolu­ cyjną. A zatem właściwe tendencje konserwatywne będą się również takim dążeniom przeciwstawiały. Ich mechanizm w momentach zagrożenia czu­ wa bowiem nad nienaruszalnością aktualnego stanu posiadania, strzegąc równowagi (delicate balance) całego systemu społeczno-kulturowego lub jedynie pewnych tylko jego części i zapobiegając w ten sposób konsek­ wencjom wynikającym z wprowadzenia do wnętrza tego systemu innowacji . Konserwatyzm w tym ujęciu łączy się jednocześnie z tzw. procesem petryfikacji form społecznej aktywności. W myśl jego zasad „każdy cykl czynności, dzięki którym grupa zaspokaja jakąś potrzebę, utrwala się, petryfikuje, staje się obowiązującym wzorem" . Tendencje konserwatyw­ ne umacniają spetryfikowane formy, nie dopuszczając do ich zmiany i z zasady przeciwstawiają się radykalnym przeobrażeniom. W przypadku ruchów społeczno-religijnych zjawisko to może w znacznym stopniu sta­ nowić rezultat procesu sakralizacji pewnych wzorów praktycznego dzia­ łania, bądź też treści ideologicznych, które przez sam fakt swego uświę­ cenia stały się jeszcze mniej podatne na wszelkie tendencje transforma­ cyjne. Spróbujmy tu zatem sformułować operatywną definicję tendencji konserwatywnych, która mogłaby znaleźć zastosowanie w analizie ruchów społeczno-religijnych. Wydaje się, że tendencje konserwatywne to splot dążeń zmierzających do utrwalenia zastanego porządku i układu wartości w całokształcie systemu społeczno-kulturowego lub jedynie w jego poszczególnych sferach. Postawa taka kształtowana jest przez kon­ serwatywny światopogląd, tj. zbiór idei, uznających za podstawowe do­ bro — przetrwałe i funkcjonujące nadal dziedzictwo kulturowe, a za pod­ stawowy cel społecznej aktywności ludzi — troskę o zachowanie tej spuścizny w zasadniczo nie zmienionym kształcie. A zatem tendencje konserwatywne zaobserwowane w ruchach społeczno-religijnych będą spełniały funkcję zachowawczą wobec aktualnie istniejącego systemu społeczno-kulturowego. Ta postawa antyprospektywna, będąca afirmacją przeszłości w jej współczesnej mutacji, cechuje się przede wszystkim prze45 46 4 5 4 6 s. 58. J . C. R e es, Conservatism, [w:] J . G o u l d , W. L . K o l b , op. cit., s. 129. W. B i e ń k o w s k i , Problemy teorii rozwoju społecznego, Warszawa 1966, �116 A L E K S A N D E R POSERN-ZIELIŃSKI konaniem, iż najlepszą formą obrony zagrożonego przez obcą dominację systemu są zabiegi, umacniające jego stabilność i dbające o jego popraw­ ność względem ustalonych już wzorców czy norm. Łatwo zauważyć, iż ten typ konserwatyzmu nie stanowi jakiegoś szczególnego wyznacznika, za pomocą którego można by wyodrębnić rrrteresująee nas tu ruchy od innych form oporu przeciwko nurtowi gwałtownych zmian, mającemu swe źródło na zewnątrz społeczności tu­ bylczej . Każde zbrojne działanie skierowane przeciwko intruzom, na­ ruszającym dopuszczalne normy inter etnicznej koegzystencji, jak i każdy eskapistyczny manewr, polegający na zwiększeniu dystansu od ośrodków zagrożenia, przepojony jest tendencjami konserwatywnymi. Istotą tych poczynań jest przecież utrzymanie w niezmienionym kształcie dotych­ czasowego stanu. Inaczej rzecz się ma na gruncie ruchów społeczno-reli­ gijnych i to niezależnie od ich typu, gdyż wszystkie one są przecież katalizatorami zmian. Tutaj pole działalności tendencji konserwatywnych znacznie się już zmniejsza, a ich skuteczność oddziaływania w poważnej mierze zostaje osłabiona. Zwykle dzieje się tak, iż tendencje zachowawcze utrzymują się tylko w wybranych sferach aktywności społeczno-kulturowej. Mimo to, jeśli mają one dość siły i natrafią na sprzyjające warunki, dążą do rewindykacji traconych przez grupę suwerennych pozycji, stara­ jąc się równocześnie umocnić dotychczasowy zestaw wzorów i norm. Z tą treścią konserwatyzmu ruchów społeczno-religijnych wiązać się będą takie pojęcia, jak etnocentryzm danej grupy etnicznej, sprzyjający jej izolacji od świata zewnętrznego, który nie jest przecież jej własnym światem, oraz sprzężona z tym zjawiskiem postawa ksenofobiczna . W sumie wszystkie te czynniki sprawiają, że tendencje konserwatywne w ruchach społeczno-religijnych, występujących wśród społeczności ple­ miennych, nabierają walorów kontrakulturacyjnych, tj. przeciwstawiają się wszelkim zmianom, i stawiają sobie za cel odrzucenie wpływów obcej, politycznie silniejszej kultury . Na ten właśnie aspekt ruchów niejedno­ krotnie zwracali uwagę G. Balandier, B. Barber, R. Linton, R. H. Lowie 47 48 49 4 7 Zauważyć także należy, iż w ramach tego samego ruchu — zmieniają s i ę w nim proporcje tendencji w miarę u p ł y w u czasu. Z reguły obserwuje się proces wzrostu znaczenia konserwatywnych tendencji, wypierających stopniowo dążenia rewolucyjne — charakterystyczne przede wszystkim dla pierwszych faz narodzin i aktywności ruchu. Niektórzy badacze uważają пр., iż zjawisko to leży u podłoża przekształcania się ekspansywnego ruchu w ultrakonserwatywne sekty religijne. Por. R. В a s t i d e, Messianism and social and economic development, [w:] I. W a l l e r s t e i n (ed.), Social change. The colonial situation, New York—London— Sydney 1966, s. 475. M ü h 1 m a n n, op. cit., s. 377-379. N o w i c k a , op. cit., s. 20. 4 8 4 9 �R U C H Y SPOŁECZNO-RELIGIJNE T R Z E C I E G O ŚWIATA 117 50 i M. J . Herskovits . Zastrzec się tu jednak trzeba, iż tendencje kontrakulturacyjne posiadają w istocie ambiwalentny charakter, raz łącząc się z konserwatyzmem, w innym przypadku wspierając dążenia rewolucyjne. Zagadnienie to zostanie jednak omówione nieco dalej. Wreszcie zadajmy sobie pytanie, czy teoretycznie konserwatyzm może przybrać postać rewolucyjną, czy też stanowi on tendencję antyrewolucyjną. Zgodnie z przyjętymi do analizy ruchów społeczno-religijnych za­ łożeniami, pierwsza możliwość jest wykluczona. Zawsze bowiem będziemy mówili o różnych współwystępujących w danym ruchu tendencjach, z których każda dominować może w innej jego warstwie. I tak np. ruch posiadający ogólną wymowę konserwatywną będzie z pewnością zawierał także pewną dozę treści rewolucyjnych i vice versa. Na pytanie o drugą ewentualność też nie można odpowiedzieć zupełnie twierdząco. Wprawdzie tendencje konserwatywne przybierają na ogół postać antyrewolucyjną, ale — jak już o tym wyżej pisałem — mogą one również występować w tym samym ruchu równolegle z tendencjami rewolucyjnymi. Każdy z tych trendów oddziały wuj e jedynie na odrębne sfery ludzkiej egzysten­ cji. Rozkład owych tendencji w ruchu może być zatem bardzo zróżnico­ wany w zależności od tego, czy rozpatrywany on będzie w systemie ekonomicznym, strukturze społecznej, materialnym wyposażeniu kultu­ rowym, ideologii religijnej, czy wreszcie w relacjach interetnicznej do­ minacji podporządkowania. Stąd słuszniejsze wydaje się stwierdzenie J. Szackiego, iż „konserwatyzm jest konsekwentnie arewolucyjny" . 31 Jest rzeczą oczywistą, iż w trakcie analizy materiału empirycznego należy również wziąć pod uwagę ewentualne „niekonsekwencje", uwi­ doczniające się w obu zestawianych tu tendencjach. Chodzi mianowicie o rozziew, jaki powstać może między świadomym wyborem zachowawcze­ go czy rewolucyjnego programu, dążącego do utrwalenia lub przekształ­ cenia w całości pewnego zasobu wzorów i norm, a realizowaną w praktyce selekcją poszczególnych elementów tego podlegającego afirmacji, bądź negacji zbioru treści kulturowych. Proces ten posiada bardziej charakter instynktowny aniżeli refleksyjny, gdyż przebiega on zwykle „poniżej poziomu świadomości" . 5a so p p g B a r b e r , Acculturation and messianic movements, „American Sociological Review", t. 6: 1941, z. 5; R. L i n t o n , Nativistic movements, „Ameri­ can Anthropologist", t. 45: 1943, z. 2; R. H. L o w i e , Le messianisme promitif: contribution á un probléme d'ethnologie, „Diogene", t. 19: 1957; M. J . H e r s k o ­ v i t s , Acculturation. The study of culture contact, New York 1938. S z a c k i , op. cit, s. 223. Ibidem, s. 218. o r 51 52 n �118 ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI CHARAKTERYSTYKA TENDENCJI REWOLUCYJNYCH Na tle charakterystyki konserwatyzmu łatwiej nam będzie dokonać określenia tendencji rewolucyjnych, które w tym układzie są negacją dążeń zachowawczych, zajmując w stosunku do nich opozycyjne stano­ wisko. Rozpatrując zjawisko przeobrażeń rewolucyjnych w kontekście całokształtu zmian systemu społeczno-kulturowego należy je również traktować jako rezultat zakłócenia mechanizmu równowagi, który spo­ wodowany być może, czy to przez czynniki endogenne, czy egzogenne, a najczęściej przez jedne i drugie równocześnie. Celem tych gwałtownych przekształceń jest więc także przywrócenie podlegającemu perturbacjom systemowi społeczno-kulturowemu pożądanej stabilności. Program ten realizowany jest przez eliminację tych elementów struktury, które roz­ sadzały dany system od wewnątrz, odgrywając w nim dysfunkcjonalną rolę. Usuwaniu owych negatywnie ocenianych przez społeczność czyn­ ników towarzyszy równocześnie proces wprowadzania szeregu doniosłych innowacji w postaci idei, wzorów zachowań lub rzeczy jakościowo całko­ wicie odmiennych od egzystujących już form . A zatem tendencje re­ wolucyjne pojmować należy jako inicjowanie procesów gwałtownych, jakościowych przeobrażeń rzeczywistości, ocenianej jako niezadowalającą, lub też tylko dążenie do takowych zmian. Tak rozumiane pojęcie „rewolucyjności" może dotyczyć zarówno pewnych poszczególnych, wyodręb­ nionych sfer tej rzeczywistości, np. religii, technik, organizacji społecznej itp., jak i całego systemu społeczno-kulturowego, którego przejście z jed­ nego stadium rozwojowego do następnego odbywa się drogą przewrotu i skoku jakościowego. Tego rodzaju rozwój następujący dzięki „trans­ formacji wszystkich ważniejszych instytucji i wartości" określa celnie P. Sorokin, jako tzw. „rewolucję totalną" (total revolution) . Opanowa­ nie bowiem przez tendencje rewolucyjne wszystkich kluczowych dla funkcjonowania danego systemu społeczno-kulturowego sfer musi także wywrzeć swój wpływ na te płaszczyzny rzeczywistości, które np. cechuje inercja i konserwatyzm. W nowym bowiem układzie stosunków nawet te zachowane w dalszym ciągu wzory będą przecież stopniowo nabierały nowego znaczenia i wymowy. 53 5 i Dla naszych jednak potrzeb bardziej operatywny okaże się wariant pierwszy, zawierający pojęcie rewolucji selektywnej. A zatem za ten­ dencje rewolucyjne uznamy szereg strumieni gwałtownych, jakościo­ wych i doniosłych w swym znaczeniu przeobrażeń, lub też tylko dążenia 5 3 G. H. В a r n e 11, Innovation. The basis of culture change, New York— Toronto—London 1953, s, 7. P. S o r o k i n , Society, culture and personality, New York 1947, s, 482. 5 4 �R U C H Y SPOŁECZNO-RELIGIJNE T R Z E C I E G O ŚWIATA 119 do takowych właśnie zmian, zachodzących w różnorakich sferach ludzkiej egzystencji. Tendencji rewolucyjnych nie można wyłącznie utożsamiać ani z tzw. postawą prospektywno-akulturacyjną, ani też z nastawieniem retrogresywno-kontrakulturacyjnym. Pierwsza charakteryzuje się negacją włas­ nego dziedzictwa kulturowego i akceptacją wzorów obcych. Druga — przeciwnie — dąży do przywrócenia utraconych wartości autochtonicz­ nych, odrzucając równocześnie możliwość wprowadzania innowacji zapo­ życzonych z obcej kultury. Obie te postawy zawierają w sobie sporą dozę treści rewolucyjnych, obie także, każda na swój sposób, prą do zmiany istniejącego status quo. Jednakże nie zmienia to w niczym faktu, iż tworzą one w gruncie rzeczy pewne modele idealne w stosunku wobec obcej i własnej kultury. Stykając się natomiast z bogactwem form kon­ kretnych ruchów społeczno-religijnych zauważymy, iż tendencje rewolu­ cyjne występują w najrozmaitszych układach, których swoistym probie­ rzem może być jedynie opozycja zaprezentowanych wyżej stanowisk . Zastanówmy się teraz, co łączy na gruncie ruchów społeczno-religij­ nych tendencje rewolucyjne i konserwatywne. Wydaje się, że mimo opo­ zycyjnego charakteru tych tendencji, pełniących z jednej strony radykal­ ne funkcje transformacyjne, z drugiej zaś funkcje petryfikujące, mogą się one doskonale uzupełniać. Właściwość ta jest w pewnym stopniu spe­ cyficzną cechą wszystkich ruchów społeczno-religijnych. Niezależnie bo­ wiem od tego, czy ich programy ideologiczne i działalność praktyczna przesiąknięte są w większej mierze tendencjami konserwatywnymi, czy też rewolucyjnymi, to i tak zmierzają one do tego samego celu. W obu ewentualnościach chodzi przecież o ochronę zagrożonej własnej osobo­ wości i identyczności kulturowej oraz o likwidację historycznie uwarun­ kowanych stanów deprywacji, które zaliczane są do podstawowych czyn­ ników kształtujących tego rodzaju ruchy . 55 56 55 Zagadnienie to w sposób interesujący porusza także E . Nowicka przedsta­ wiając w formie graficznej rozkład podstawowych typów postaw. Por. N o w i c k a , op. cit., s. 21-22. Wydaje się jednak, że w zastosowaniu do naszych rozważań po­ dział na postawę kontrakulturacyjną z tendencją natywistyczną i postawę autonegatywistyczną z tendencją witalistyczną — nie jest wystarczający. Należy bo­ wiem zwrócić u w a g ę na fakt, iż tzw. „natywizm kontrakulturacyjny może w y s t ę ­ p o w a ć w dwóch wersjach. Mianowicie — jako obejmujący swym natywistycznym programem całokształt aktualnego zasobu w ł a s n e j kultury będzie wyrazem ten­ dencji konserwatywnych. Natomiast, gdy natywizm stanie się ideologią rekonstruk­ cji i nawrotu do utraconego stanu posiadania (tradycji), będziemy mieli do czy­ nienia z tendencją rewolucyjną. D. F . A b e r 1 e, A note on relative deprivation theory as applied to millenarian and others movements, [w:] T h r u p (ed.), op. cit., s. 193-214. 5 6 �120 ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI NIEKTÓRE K A T E G O R I E RUCHÓW A T E N D E N C J E I KONSERWATYWNE REWOLUCYJNE Pisałem już o tym, że większość dotychczas wyodrębnionych, na pod­ stawie bardziej lub mniej precyzyjnie ustalonych kryteriów, kategorii ruchów społeczno-religijnych odzwierciedla jedynie specyfikę pewnych najwyraziściej rysujących się treści, uwidocznionych następnie na ogół w nazewnictwie. Mamy zatem ruchy natywistyczne i millenarystyczne, mesjanistyczne i profetyczne, rewitalizacyjne i kryzysowe. Listę tę można by znacznie wydłużyć, ale przecież nie jest to naszym zadaniem. Wydaje się, iż zabiegiem pożyteczniejszym będzie zwrócenie uwagi na wzajemne związki zachodzące między niekórymi tradycyjnie badanymi składnikami ruchów a interesującymi nas tu szczególnie tendencjami rewolucyjnymi i koserwatywnymi. Przez długie lata, bo co najmniej od r. 1940, za jedną z najistotniej­ szych cech ruchów społeczno-religijnych uważano natywizm, poddany interpretacji przez R. Lintona, a następnie wykrywany w różnego typu społecznościach i kontekstach historycznych. Zgodnie z intencją autora tej koncepcji (kategorii) natywizm wyrażać miał dążenia członków społeczności do odnowy (revive) lub uwiecznienia (perpetuate) wybranych aspektów własnej kultury . Nie ma tu niestety miejsca, by przeprowa­ dzać krytykę tej dość już przebrzmiałej definicji. Celne uwagi na ten temat znajdziemy choćby u P. Worsley'a lub też w znanej pracy W. E . Miihlmanna Chiliasmus und Nativismus . Zwróćmy jednak uwagę tylko na to, iż pierwszy z opozycjonistów Lintona zarzucał mu zbyt wielkie położenie nacisku na ideologiczny aspekt gloryfikacji przeszłości i próbę zachowania jej dziedzictwa w teraźniej­ szości. Tak sformułowany zarzut dotyczył zatem problemu zbytniego przeceniania tendencji konserwatywnych, które pod płaszczykiem natywizmu miały występować w większości ruchów. Inaczej postępuje Miihlmann, który krytykując lintonowską koncepcję natywizmu za su­ biektywizm, tkwiący implicite w ocenie tego, co należy do własnej, a co do obcej kultury, sam uwypuklał jego aspekty rewolucyjne. Wg niego natywistyczna ideologia była w gruncie rzeczy symbolem oporu przeciwko dominacji obcej kultury, stając się niejako „substrukturą" ruchu społeczno-religijnego, z której wyrastały „impulsy rewolucyjno-nacjonalistyczne" . Oczywiście impulsy te traktuje autor w znacznie węższym zakresie, aniżeli uczyniliśmy to w naszych rozważaniach, ale i tak w analizowanej 57 58 59 5 7 5 8 5 9 L i n t o n , op. cit, s. 230-240. M ü h 1 m a n n, op. cit, s. 9-11; W o r s 1 e у, op. ciť., s. 263. M ü h 1 m a n n, op. cit, s. 12. �R U C H Y SPOŁECZNO-RELIGIJNE T R Z E C I E G O ŚWIATA 121 tu kwestii fakt ten nie posiada większego znaczenia. Istotne jest dla nas tylko to, że w jednym przypadku przypisuje się natywizmowi cechy kon­ serwatywne, w innym znów rewolucyjne. Należałoby zatem wyjaśnić, czy ta dwoistość cech wynika z ambiwalentnego charakteru natywizmu, czy też jest tylko skutkiem błędnych interpretacji. Odpowiedzi na ten dyle­ mat udzielił już w zasadzie sam Linton, odróżniając dwie podstawowe odmiany natywizmu. Pierwszy typ określił on mianem natywizmu rewiwalistycznego, czyli odncwicielskiego, drugi natomiast nazwał natywizmem uwieczniającym (perpetuative). Występujące pomiędzy nimi różnice posiadają dla nas podstawowe znaczenie . Na pozornie lub faktycznie utraconą bezpowrotnie przeszłość zorien­ towana jest postawa rewiwalistyczna. Stawia sobie ona zatem za cel wy­ dobycie z zapomnienia minionych już treści kulturowych i ożywienie dawnych wzorców społecznej egzystencji. Z tą właśnie postawą typu natywistycznego należy łączyć tendencje rewolucyjne. Utopijna idea po­ wrotu do jakiegoś szczęśliwego czasu utraconego, mitycznego złotego wieku ludzkości lub plemienia sprzyjała nie tylko narodzinom haseł rewolucyjnych w sensie społeczno-politycznym, ale także prowokowała do gwałtownego zerwania z teraźniejszością, obejmującą zarówno aktu­ alny stan kultury, jak i system społeczny. Postawa odnowicielska, na­ cechowana opozycją teraźniejszości wobec przeszłości, zawierała więc ideę powrotu do wyidealizowanego status quo ante . Jest przeto po prostu rewolucyjną koncepcją przewrotu zakładającą likwidację negowa­ nej aktualnie rzeczywistości. Powrót do tradycji i gotowość jej kontynuo­ wania nie musi więc być w każdym przypadku wyrazem tendencji zacho­ wawczych, gdyż łączyć się może ściśle z postawą rewolucyjną. Natywizm uwieczniający posiadał pod tym względem diametralnie odmienny charakter. Jego kwintesencją było pragnienie zachowania i utrwalenia istniejącego dorobku kulturowego danej grupy społecznej, w ramach której rozwijał się ruch społeczno-religijny. Ta obrona niena­ ruszalności aktualnie funkcjonującego systemu kulturowego miała być najlepszym gwarantem realizacji celów stawianych sobie przez ruch 60 61 6 0 Wyrażony tu pogląd przeczy zatem opinii Nowickiej, która pisała, iż „mniej­ sze znaczenie w tej klasyfikacji ruchów społecznych ma odróżnianie natywizmu odnowy i uwiecznienia, gdyż w konkretnych doktrynach postawy te są ze sobą ściśle związane". N o w i c k a , op. cit., s. 248. Wspólne w y s t ę p o w a n i e obu postaw jest takim samym faktem empirycznym, jak jednoczesna obecność tendencji rewo­ lucyjnych i konserwatywnych w jednym ruchu. Stan taki nie może nas jednak upoważniać do rezygnacji z badań nad strukturą doktryny i funkcjami spełnianymi przez jej poszczególne elementy. Wówczas zaś te wspomniane w y ż e j podziały stają się przydatne. S z а с к i, op. cit., s. 229. 61 �122 ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI 62 owładnięty tą tendencją . W tej postaci natywizmu dostrzegamy silne funkcje konserwatywne. Ich podstawowym celem jest niedopuszczenie do jakichkolwiek gwałtownych zmian, zachowanie cyklicznej ciągłości rozwojowej i czystości wzorów kultury, które, choć wypracowane przez minione . pokolenia, są i powinny być nadal obowiązujące. Restauracja jakiejś zniszczonej przeszłości nie wchodzi tu w rachubę, gdyż w idei tej kryłoby się przecież niebezpieczeństwo kolejnych rewolucyjnych przeo­ brażeń . Podsumowując powyższe uwagi na temat dwoistego charakteru naty­ wizmu, stwierdzić można, iż postawa rewiwalistyczna, spełniająca funkcje rewolucyjne, traktuje forsowane przez siebie zmiany jako najskutecz­ niejszy środek oswobodzenia się od nierównoprawnej sytuacji, będącej rezultatem kontaktów interetniczych i kulturowych. Tymczasem ideologia natywizmu uwieczniającego o funkcjach konserwatywnych traktuje za­ chodzące zmiany za przyczynę wszelkich kulturowych perturbacji, któ­ rych opanowanie możliwe jest pod warunkiem rozwinięcia arsenału środków przeciwakulturacyjnych. Oczywiście każda z tych postaw poja­ wia się w ściśle określonej sytuacji społecznej i warunkach historycznych, ale jest to już całkowicie odrębne zagadnienie, nie mieszczące się w tym nurcie rozważań. 6Э O rewolucyjnych aspektach millenaryzmu mówiliśmy już w pierwszej części niniejszego artykułu, nie ma więc potrzeby tego zagadnienia znów w tym miejscu szerzej rozwijać. Zwróćmy jednak jeszcze nieco uwagę na pewne nieporuszone dotąd kwestie. Ideologia millenarystyczna pod niektórymi bowiem względami jest pokrewna natywizm owi rewiwalistycznemu, choć w zasadzie są to pojęcia dotyczące odrębnych sfer nadbu­ dowy ruchu społeczno-religijnego. Pierwsze z nich dotyczy bowiem kon­ cepcji zbawienia (soteriologii), drugie natomiast oddaje istotę zawartego w tym ruchu programu przebudowy własnego systemu kulturowego. Mimo to, oba te aspekty łączy wspólnota tendencji rewolucyjnych. Wy­ nikają one z millenarystycznej idealizacji, która akceptując natywistyczny program restauracji utraconej przeszłości, wykorzystuje ją z kolei do konstrukcji swego utopijnego obrazu świata przyszłości . W tych kreacjonistyczych cechach ideologii millenarystycznej, propagującej odmien­ ny od dotychczasowego układ stosunków interetnicznych i kulturowych, 64 6 2 Zbliżony pogląd do stanowiska Lintona reprezentował F . Voget, który ten typ natywizmu (natywizm uwieczniający) nazywał — „dynamicznym". Por. F . V o ­ g e t , Toward, a classification of cult movements, some futher contributions, „Man", t. 59: 1959, z. 2. S z a c k i , op. cit., s. 229. T a l m o n , op. cit., s. 195, 200. 6,3 6 4 �R U C H Y SPOŁECZNO-RELIGIJNE T R Z E C I E G O ŚWIATA 123 ujawnia się właśnie jego rewolucyjna natura. To ona przede wszystkim czyni z millenaryzmu — jaki pisze Y . Talmon — „a very potent agent of change" . Ideologia ta w swej najradykalniejszej postaci głosi bowiem konieczność fundamentalnej transformacji, a nie ulepszenia czy reformy istniejącego systemu, który •— poprzez jego pełną negację — odrzuca. Tego rodzaju hasła sprawić mogą, iż obecna początkowo wyłącznie w płaszczyźnie programu tendencja rewolucyjna przenieść się może rów­ nież na płaszczyznę praktyki społecznej. W takich przypadkach mamy do czynienia z tzw. aktywistyczną i agresywną formą millenaryzmu, któ­ ra — dążąc do antycypacji zapowiedzianego zbawienia — nakłania do wzniecenia rewolty, mającej przyśpieszyć likwidację czynników uniemo­ żliwiających budowę nowego, harmonijnego ładu . 65 66 W podobnym duchu wypowiadał się D. F . Aberle, który w swym in­ teresującym systemie klasyfikacyjnym ruchów społecznych włączył millenaryzm do kategorii tzw. ruchów transformacyjnych, cechujących się wg niego dążeniem do całościowej zmiany tzw. systemu ponadindywidualnego, tj. stosunków społecznych. W tej właśnie klasie umieścił on ruchy rewolucyjne, i to zarówno te, które posługują się środkami racjonalnymi, jak i takie, które swój radykalny program realizują na drodze magiczno-rytualnej. Oryginalność koncepcji Aberlego polega na większym niż dotychczas zwróceniu uwagi na zindywidualizowane, psychologiczne as­ pekty ruchów społeczno-religijnych. Odpowiednikiem ruchu transfor­ macyjnego na takiej właśnie jednostkowej płaszczyźnie doświadczeń i przeżyć religijnych jest wg niego tzw. ruch kompensacyjny (redempti­ ve) , wyrównujący i neutralizujący szkodliwe skutki relatywnej deprywacji, powstałej np. w warunkach politycznego zdominowania oraz interetnicznych i kulturowych konfrontacji. Jego celem jest również dokonanie totalnej zmiany, ale nie w aktualnym systemie społeczno-kul67 65 Ibidem, s. 194. Taką formę ruchów społeczno-religijnych określił Lanternari jako typową dla „rewolucyjnej fazy w życiu religijnym l u d ó w tubylczych". Wyraża ona dla niego — jak pisze — „pewien „moment" w dziejach, w którym siły innowacji, antykonserwatyzmu i anty tradycjonalizmu zbiegają się razem, by ostatecznie zerwać z trady­ cją". Jednakże przerwanie tych w i ę z ó w z przeszłością jest tylko połowiczne, gdyż ruchy te posiadają także „swój moment konserwatywnego przywiązania do ofi­ cjalnej tradycji" oraz „swój moment konfrontacji między starożytnością a w s p ó ł ­ czesnością, konserwatyzmem a rewolucją". V. L a n t e r n a r i , The religions of the oppressed. A study of modern messianic cults, New York 1965, s, 254. W pracy N o w i c k i e j , Bunt i ucieczka, autorka niezbyt precyzyjnie prze­ łożyła termin wprowadzony przez Aberlego, tłumacząc go jako „ruchy zbawienia". W istocie rzeczy cały kontekst, w jakim określenie to zostało użyte w oryginale, wskazuje iż chodzi tu o ruch typu „kompensacyjnego", co zresztą odpowiada rów­ nież przymiotnikowi — „redemptive". Por. N o w i c k a , op. cit. s. 250-251; A b e r1 e, The peyote religio..., s. 329-333. C6 6 7 �124 A L E K S A N D E R POSERN-ZIELIÑSKI turowym, lecz przede wszystkim w samej jednostce, w jej postawach, dążeniach i aspiracjach, po to, aby ją uodpornić przeciwko różnorakim doczesnym trudnościom, dostarczając jej równocześnie satysfakcji reli­ gijnej . Wydaje się, że tendencje rewolucyjne, w sprecyzowanym już wyżej znaczeniu tego określenia, muszą odgrywać poważną rolę w obu wyróżnionych tu typach ruchów. Zresztą — jak zauważył sam Aberle. — typy te występują niezmiernie rzadko w postaci „czystej", przeważ­ nie bowiem wzajemnie się przenikają, tworząc ruchy o transíormacyjnokompensacyjnym charakterze. W takich przypadkach — a są one dość liczne, np. na gruncie amerykańskim — wielce obiecującą byłaby odpo­ wiedź na pytanie: w jakiej mierze tendencje rewolucyjne i konserwa­ tywne mogą mieć wpływ na przebudowę lub zachowanie dotychczaso­ wej osobowości jednostki (wyznawcy). Problematyka ta winna być jednak rozpatrywana i rozwiązywana przy szerokim współudziale psychologów, w przeciwnym wypadku trudno byłoby tym badaniom zapewnić powo­ dzenie. 68 TRADYCJA I TRADYCJONALIZM A TENDENCJE I REWOLUCYJNE KONSERWATYWNE Trudno wprost nie zauważyć, iż poruszone w tym artykule problemy występowania tendencji konserwatywnych i rewolucyjnych w ruchach społeczno-religijnych łączą się bezpośrednio z kwestią tradycji. Wypada zatem przy końcu niniejszych rozważań poczynić na temat tych wzajem­ nych związków kilka generalnych uwag. Jako punkt wyjścia służyła w tym przypadku cytowana już praca Szackiego poświęcona różnorodnym teoretycznym aspektom tradycji . Ambiwalentny charakter tradycji — raz konserwatywny, to znów rewolucyjny — nie ulega w świetle poczynionych uprzednio spostrze­ żeń wątpliwości. W istocie bowiem żaden ruch społeczno-religijny nie może sobie pozwolić na całkowite ignorowanie własnej spuścizny kul­ turowej; przeważnie zaś właśnie problemy z nią związane wysuwają się w tego typu zjawiskach na plan pierwszy. Mówiąc o tradycji należałoby spojrzeć na to pojęcie, podobnie jak Szacki, który odróżnił tradycję w jej sensie przedmiotowym od tradycji w znaczeniu podmiotowym. Przypomnijmy, iż w pierwszym przypadku spotykamy się ze zjawiskiem tzw. dziedzictwa kulturowego, w drugim natomiast — ukryty jest „stosunek danego pokolenia do przeszłości, jego zgoda na dziedziczenie lub protest przeciwko niemu" . Konserwatyzm 69 70 6 8 6 9 7 0 A b e r l e , op. cit., s. 315-322. Por. przypis 40. S z а с к i, op. cit., s. 97-98. �R U C H Y SPOŁECZNO-RELIGIJNE T R Z E C I E G O ŚWIATA 125 i tendencje rewolucyjne łączą się z obu tymi tradycjami, z tym jedynie zastrzeżeniem, że w przypadku dziedzictwa kulturowego silniej ujawnia­ ją się tendencje konserwatywne, natomiast przy tradycji sensu stricto — tendencje rewolucyjne. Należy jednak wątpić, aby było to regułą. Immanentną cechą tendencji konserwatywnych jest umacnianie i zachowy­ wanie dziedzictwa kulturowego w takim stanie funkcjonalnym, by tę odziedziczoną po przodkach spuściznę móc następnie przekazać kolejnym pokoleniom. Tymczasem tendencje rewolucyjne, wymierzone przeciwko ustalonym hierarchiom wartości, jeśli nie mają charakteru całkowicie innowatorskiego przybierać mogą formę afirmacji martwych nawet wzorów, któ­ rych restauracja i selekcja poprzez pryzmat teraźniejszości zapewnić ma bezkonfliktowe, a jednocześnie w pełni satysfakcjonujące zaspokojenie materialnych i duchowych potrzeb w wyidealizowanej, utopijnej przy­ szłości. Można by tu jeszcze wskazać na różnice między refleksyjnym sto­ sunkiem do tradycji, występującym wówczas, gdy np. pojawia się świa­ doma chęć przywrócenia do życia zapomnianych już treści, a bezrefle­ ksyjnym i niemal intuicyjnym stosunkiem do dziedzictwa kulturowego, cechującym głównie te społeczności, które w małym stopniu podlegały procesom akulturacji . W przypadku ruchów społeczno-religijnych pier­ wsza postawa towarzyszy zwykle tendencjom rewolucyjnym, podczas gdy druga częściej łączy się z konserwatyzmem. Wszystkie te hipotetyczne zależności można również przedstawić w skrótowej postaci graficznej, mając oczywiście na względzie walory komunikatywne tego typu sche­ matów. 71 Tradycja 71 Tendencje rewolucyjne I Tendencje j konserwatywne przedmiotowa totalne lub selektywne odrzucenie dziedzictwa przywrócenie utraconego dziedzictwa, jego akceptacja totalna lub selektywna utrwalenie dziedzictwa podmiotowa „tradycja . negatywna" czyli negatywny stosunek do przeszłości I „tradycja pozy­ tywna" czyli pozytywny stosunek do przeszłości „tradycja neutralna" czyli instynktowna Ibidem, s. 70. �126 A L E K S A N D E R POSERN-ZIELIŃSKI Warto również zwrócić uwagę na relację zachodzącą między konser­ watyzmem a tradycjonalizmem, choćby tylko z tego względu, iż oba te pojęcia w odczuciu potocznym traktowane są często synonimicznie. Pod­ stawą kształtowania się wszelkiego tradycjonalizmu, jako apologetycznej postawy względem tradycji, jest według szeregu badaczy tzw. trady­ cjonalizm pierwotny, który Szacki za Dasnoy'em określa jako integra­ lny . W największym skrócie zasygnalizujmy tylko, iż jest to świato­ pogląd społeczeństwa prostego, które w sposób intuicyjny utożsamia się z odziedziczoną po przodkach i obdarzoną sankcją sakralną spuścizną kulturową. Dziedzictwo to jest integralną częścią niezmiennego porzą­ dku wszechświata. Sama zaś postawa tradycjonalistyczna jest — jak pisze znów Szacki — „bezalternatywna", ponieważ dopóki system kul­ turowy, którego ona dotyczy, nie ulega zmianom, dopóty „nie istnieje w nim problem wyboru takich lub innych zasad postępowania" . A za­ tem w tym wypadku nie możemy w ogóle mówić o jakichkolwiek ten­ dencjach konserwatywnych czy rewolucyjnych. Sytuacja ulega jako­ ściowej zmianie dopiero wówczas, gdy system społeczno-kulturowy nie spełnia warunków względnej stabilizacji. Pojawiają się wtedy nowe typy tradycjonalizmu, które wyrastają „z poczucia totalnego rozkładu (braku) jakiegokolwiek porządku oraz z rozpaczliwego poszukiwania pun­ któw oparcia" w celu uchwycenia równowagi . Sytuacja taka odpowia­ da zatem w pełni warunkom, w jakich zwykle kształtuje się ruch społeczno-religijny, będący przecież taką próbą przywrócenia stanu pożą­ danego. 72 73 74 Pierwszym z tych dwu typów jest tzw. tradycjonalizm konserwaty­ wny, którego zadaniem jest utrwalanie zachowanych pozostałości wcze­ śniejszych okresów rozwojowych. Drugi typ tradycjonalizmu — jest ide­ ologią skierowaną przeciw zastanemu układowi stosunków, starającą się go zniszczyć, aby na jego miejscu •— odwołując się do wyrugowanych już dawno wzorów — odbudować przeszłość na użytek przyszłości. Ten nurt określał Szacki za Toynbee'm jako trądycjonalistyczny archaizm , natomiat ja konsekwentnie nazwałbym go tradycjonalizmem rewolu­ cyjnym. Nie bez zdziwienia w całej tej dość rozbudowanej konstrukcji Szackiego napotykamy na zbieżności z lintonowską systematyką natywizmu. Tradycjonalizm konserwatywny jest przecież odpowiednikiem natywi75 7 2 A. D a s n o y , Le prestige du passé, s. 204. 7 3 74 75 S z а с к i, op. cit., s. 207. Ibidem, s. 210. Ibidem, s. 223. Paris 1959, s. 116, za S z a c k i , op. cit., �R U C H Y SPOŁECZNO-RELIGIJNE T R Z E C I E G O ŚWIATA 127 zmu uwieczniającego, a tradycjonalistyczny archaizm stanowi analogon natywizmu rewiwalistycznego. Mamy więc tu do czynienia — jak się wydaje — tylko z trafnym przetransponowaniem na grunt analizy my­ śli europejskiej — idei wypracowanych w oparciu o studia nad spo­ łeczeństwami „prymitywnymi". Zatem dwudzielną klasyfikację trady­ cjonalizm ów uważać można z pewnymi obwarowaniami za prawo ściśle ogólne, podczas gdy typologia natywizmów zdaje się być uszczegółowie­ niem tego czasoprzestrzennie nieograniczonego prawa . Na podkreślenie zasługuje tutaj fakt, iż wyodrębnienie i podziały natywizmu pokrywają się niemal idealnie pod względem struktury i fun­ kcji z w.w. klasyfikacją, dysponującą tak uniwersalnymi walorami. Na­ daje to pierwszym ustaleniom szczególną wartość, rozszerzając znacznie w związku z tym zakres ich stosowalności. Rozważania oraz teoretyczne refleksje nad rolą tendencji konserwa­ tywnych i rewolucyjnych w ruchach społeczno-religijnych są w moim osobistym przekonaniu niezbędnym etapem postępowania, który ułatwić może analizę empirycznego materiału oraz zwiększyć logiczną popraw­ ność wnioskowania. Czy zawarte w niniejszym artykule stwierdzenia są słuszne i uzasadnione pokaże prawdopodobnie dalsza praktyka bada­ wcza, która w myśl słynnych marksowskich sformułowań jest podsta­ wowym kryterium prawdy. 76 Aleksander Posern-Zielinski CONSERVATIVE A N D R E V O L U T I O N A R Y TENDENCIES I N S O C I A L - R E L I G I O U S M O V E M E N T S OF T H E T H I R D W O R L D A Summary Social-religious movements (SRM) i n endo-colonial communities oí the T h i r d W o r l d are a product of acculturation and of unequal economic relationships between ethnic groups. A n S R M can be a factor either enhancing or impeding the dynamics of general transformations. They are net products of clashing heterogenuous t e n ­ dencies that can be traced i n the structures, forms and functions of SRMs, There are both revolutionary and conservative tendencies among them. These can be ar­ ranged along three dimensions: (,1) the system of models for i m i t a t i o n , norms and values preferred by an S R M ; (2) the programme and dynamics of economic and interethnic change; (3) the sphere of the m y t h and magic. The t w o tendencies usually come together; w h a t is changing is their pattern and proportions i n each of the dimensions of a social-cultural system (SCS) integrated by the given SRM. 7 6 J. S u c h , 1972, s. 208. O uniwersalności praw nauki. Studium metodologiczne, Warszawa �128 ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI As conceps relevant to the study on S R M , the two terms should be construed in the broad anthropological meaning, rather than i n the narrower social and political one. This is necessary in the analysis of pre-elass, noneuropean SCSs. At the same time, the concepts of the conservative and the revolutionary should be made free of value associations, theology and Europe-mindedness. Conservative tendencies in S R M are a bundle of strivings aiming at the perpe­ tuation of the actual pattern of values within the whole S C S or in some of its areas. Those tendencies defend the equilibrium of the S C S by opposing innovation and intesifying the processes of petrification and sacralization of the forms of social activity. Their opposite are revolutionary tendencies; they aim at restoring the required stability to the changing S C S . They strive at the elimination of disfunctional and negatively appreciated factors and they substitute qualitatively novel forms for them. Thus, the revolutionary tendencies spark violent transformations in what is judged as unsatisfactory, or they at least attempt to do so. They may embrace the whole SCS, aiming at the total revolution, or more frequently they operate in limited spheres only, provoking selective radical change. Thus, within any given S R M the two tendencies coexist in various proportions, with either one or the other predominating in each of its particular spheres. A movement which is in general conservative will contain a certain amount of revolutionary contents, and vice versa. We can also encounter a discrepancy be­ tween a conscious choice of an overall conservative or revolutionary programme and the actual selection of the elements of a set cultural contents as subject to acceptance or rejection. Though the two tendencies are opposed as they serve radical transformation on one hand and petrification on the other, they are also complementary. This is an essential peculiarity of all the SRMs. Their general objectives are the same, irrespective of the more or less revolutionary or conservative tendencies permea­ ting their ideologies and actual endeavours. The objective is the protection of the endangered cultural personality and identity, as well as the abolition of historically •conditioned states of deprivation. Revolutionary and conservative tendencies are variously related to tradition and traditionalism, as well as to nativism and millenarism. Tradition is always ambi­ guous as it can be used for either conservative or revolutionary purposes. A turn towards tradition and a readiness to continue i t need not amount to an acceptance of a conservative programme. A n example can be the attitude labelled by Linton as revivalistie nativism, containing the idea of the return to an idealized status quo ante. Thus, it is a revolutionary attitude, aiming at the abolition of the negatively appreciated actual reality. On the other hand, conservatism is more strictly related to perpetuative nativism. Millenarism is apt to go together with revolutionary ten­ dencies. The revolutionary character of millenaristic idealization consists mainly in its acceptance of the programme of a restoration of the last tradition which is used for the construction of the Utopian image of the future world. This paper is an attempt to develop on the theoretical ground the postulate of V. Lanternari, formulated in 1965, who stressed the necessity to study the relation­ ships between religion and revolution, as well as between religion and social-cultu­ ral conservatism, i n the S R M . Translated by Piotr Graff � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/12c7489c9dc45a4145120b33b4fd777c.pdf a276a051443f86f1406d552d04bb609e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:807 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:742 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1973 t.17 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1973 t.17 z.2, s.249-254 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text К ТА О N I К А „Etnografia Polska", t. X V I I , z. 2 I V S E M I N A R I U M N A U K O W E OLSZTYŃSKIEGO OŚRODKA B A D A N N A U K O W Y C H POŚWIĘCONE P R Z E M I A N O M MAŁYCH M I A S T WOJEWÓDZTWA OLSZTYŃSKIEGO (IŁAWA, 29-31 M A J A 1972 R.) Było to kolejne doroczne seminarium organizowane przez Komisję Etnograficzno-Socjologiczną Pracowni Badań nad Współczesnością Ośrodka Badań Naukowych im. W. Kętrzyńskiego w Olsztynie. W lipcu 1971 roku Ośrodek Badań Naukowych podjął badania -sondażowe w trzech miasteczkach w o j e w ó d z t w a olsztyńskiego: w Bisztynku, Lidzbarku Welskim i Rynie. Podstawą wyboru tych miasteczek do badań była różnorodność po­ chodzenia terytorialnego ludności oraz odmienność życia gospodarczego. W Bisztyn­ ku i Rynie mieszka duży procent ludności n a p ł y w o w e j , natomiast dla Lidzbarka charakterystyczna jest zasiedziałość mieszkańców. Bisztynek jest miasteczkiem rol­ niczym, Lidzbark rzemieślniczo-handlowym. R y n ma charakter rolniczy, a jedno­ cześnie jego położenie na szlaku jezior mazurskich stwarza korzystne warunki do rozwoju turystyki. Badania sondażowe miały na celu uchwycenie specyfiki życia tych trzech społeczności małomiasteczkowych. Interesowano się życiem gospodar­ czym i społeczno-kulturalnym. Indywidualne wywiady o rodzinie i uczestnictwie jej członków w kulturze pozwoliły badającym dokładniej uchwycić najważniejsze problemy. Kierownicy poszczególnych grup badawczych przedstawili na seminarium spe­ cyficzne cechy badanych miasteczek. W z w i ą z k u z tym w referatach można było zauważyć różne metody podejścia do problemów małych miast. Magister Bożena Beba szuka w historii Lidzbarka Welskiego wytłumaczenia jego obecnej sytuacji. Magister Regina Drewek i mgr Krzysztof Braun zatrzymują się nad współczesnoś­ cią, ukazują najważniejsze aktualnie problemy Bisztynka i Rynu. Magister B. Beba stwierdziła, że o charakterze dzisiejszego Lidzbarka zdecy­ dowało rozwijające się przez wieki rzemiosło oraz zasiedziałość mieszkańców. Po­ w s t a ł e po I I wojnie zakłady przemysłowe stały się jakby kontynuacją dawnego rzemiosła (pracują na bazie tych samych surowców). W Lidzbarku nadal jest czyn­ nych 69 warsztatów. W życiu miasteczka dużą rolę odgrywa tzw. grupa obywateli w y w o d z ą c y c h się przeważnie z rodzin rzemieślniczych. Autorka referatu zwróciła u w a g ę na patriotyzm lokalny oraz poczucie ich odrębności wobec sąsiadów. T a k a sytuacja w p ł y w a ł a mobilizująco na postawy mieszkańców wykazujących dużą aktywność w życiu społecznym. Miało to w p ł y w na rozwój działalności instytucji kulturalno-oświatowych, niektóre z nich działają do chwili obecnej. Uzyskany w wyniku badań materiał d a ł możliwość wyboru dalszej tematyki badań, która będzie dotyczyła roli tradycji w kształtowaniu specyfiki społeczności miasteczka Lidzbark Welski. O uczestnictwie w kulturze małego miasta na przykładzie Bisztynka mówiła mgr R. Drewek. Uczestnictwo w kulturze określiła za A. Tyszką jako „indywidu- �250 KRONIKA alny udział w zjawiskach kultury, przyswajanie jej treści, u ż y w a n i e dóbr, podle­ ganie obowiązującym w niej normom i wzorom, a także tworzenie jej nowych wartości oraz odtwarzanie i przetwarzanie istniejących". Autorka referatu, opie­ rając s i ę na klasyfikacji A. Kłoskowskiej dotyczącej warstw kultury, o m ó w i ł a elementy kultury o charakterze symbolicznym („tzn. elementy o charakterze ściśle lokalnym, swoiste, dające s i ę całkowicie zamknąć w ramach społeczności i zbli­ żone do typu kultury ludowej"). W wyniku badań stwierdzono, że społeczność B i ­ sztynka ma charakter tradycyjny, świadczą o tym m.in. rodzaje kontaktów oso­ bowych oraz formy wykorzystywania czasu wolnego. W dalszych badaniach uwzględniany będzie w p ł y w różnych c z y n n i k ó w na tradycyjny układ kultury. Magister K . Braun, omawiając przemiany społeczno-kulturowe miasteczka Ryn, wykorzystuje doświadczenia kierunku funkcjonalnego w geografii osadnictwa i ur­ banistyki. Opiera s i ę na ustalonej przez ten kierunek definicji miasta traktowanego jako zbiór instytucji pełniących funkcje lokalne zaspokajające potrzeby mieszkań­ c ó w i miasta (funkcje endogeniczne) bądź zaspokajających potrzeby zaplecza (funk­ cje egzogeniezne). W wyniku badań sondażowych autor stwierdził, że R y n powi­ nien pełnić funkcje usługowe w stosunku do rolniczego zaplecza, zaspokajać eko­ nomiczne i kulturalne potrzeby mieszkańców oraz rozwinąć usługi turystyczne (z racji położenia na szlaku turystycznym). W dalszych badaniach zostanie ustalona struktura funkcjonalna miasta i jego ludności. Będą badane zachowania przestrzen­ ne ludności związane z rolą Rynu jako ośrodka usługowego w stosunku do wsi gromady Ryn. Prześledzona zostanie działalność instytucji, które mogą zdecydo­ w a ć o utworzeniu w miasteczku ośrodka gospodarczo-kulturalnego. Ilustracją sytuacji małych miast w w o j e w ó d z t w i e olsztyńskim były referaty demograficzne i ekonomiczne. Docent dr hab. Mikołaj Latuch przedstawił struk­ turę pochodzenia terytorialnego aktualnych mieszkańców miast w o j e w ó d z t w a . Dok­ tor Jerzy Suchta o m ó w i ł jedną z funkcji małych miast, a mianowicie ich rolę w stosunku do rolniczego zaplecza. W celu dokonania porównania sytuacji małych miast w woj. olsztyńskim i w innych regionach kraju przedstawiono komunikaty z woj. krakowskiego (mgr H. Wachowicz m ó w i ł a o demograficznym rozwoju małych miast; przeczytano ko­ munikat doc. dra E . Pietraszka przedstawiający etnograficzno-historyczną cha­ rakterystykę małych miast) oraz komunikaty z woj. poznańskiego (mgr B. Maj ukazał perspektywy rozwoju m a ł y c h miast, a mgr B. Januszkiewicz przedstawił problematykę etnograficzną m a ł y c h miast Wielkopolski). Problematyka m a ł y c h miast znajdowała s i ę i do dziś jest na marginesie badań demografów, ekonomistów, planistów, geografów. Brali oni pod u w a g ę rolę ma­ łych miast w sieci osadniczej. Etnografowie nie podejmowali tej tematyki badaw­ czej. Na seminarium przedstawiono pierwsze próby ujęcia problemu. Socjologów interesowało tworzenie s i ę nowego społeczeństwa w małych miasteczkach oraz zachodzące w nich zmiany kulturowe. Obecnie podejmowane s ą badania nad funk­ cjami małych miast oraz czynnikami miastotwórczymi. Należałoby uwzględnić rolę tradycji historycznej w kształtowaniu specyfiki miasta. W badaniach nie należy, jak słusznie zauważyła prof, dr A. Kutrzeba-Pojnarowa, zapominać o ludziach — mieszkańcach tych miast i ich potrzebach. Małgorzata Orlewicz �KRONIKA 251 V I OGÓLNOPOLSKI F E S T I W A L F O L K L O R Y S T Y C Z N Y W PŁOCKU 1-2 L I P I E C 1972 R. Imprezy folklorystyczne w Polsce zyskały sobie w ostatnich latach dużą popu­ larność. Prócz organizowanych sporadycznie w różnych miastach Polski, od kilku lat odbywają się również imprezy stałe, posiadające już w chwili obecnej swoje tradycje. Do takich należą między innymi Ogólnopolskie Festiwale Folklorystyczne w Płocku, organizowane rokrocznie, począwszy od 1967 roku. Program festiwali płockich obejmuje koncerty zgłoszonych zespołów folklorystycznych z terenu całej Polski, w y s t ę p y kapel ludowych oraz imprezy towarzyszące, np. kiermasze sztuki ludowej, wystawy fotograficzne, plastyczne itp. Od 1970 r. na zakończenie każdego festiwalu odbywa się sesja naukowa. Tegoroczny V I Ogólnopolski Festiwal Folklorystyczny w Płocku zainauguro­ w a ł koncert mazowiecki. W koncercie tym w z i ę ł y udział zespoły istniejące na tere­ nie Mazowsza, reprezentujące folklor tego regionu. I tak, jako najlepsze należy w y m i e n i ć zespoły kurpiowskie: z Kadzidła (pow. Ostrołęka) i ze wsi Wykrot k. My­ szyńca. Pierwszy z nich to istniejący od wielu lat zespół C P L i A „Kurpianka", który znany już jest ze swoich w y s t ę p ó w zarówno w kraju, jak i za granicą. Zespół ten przedstawił w sposób autentyczny folklor Puszczy Zielonej, a w i ę c pieśni (na u w a g ę zasługuje tu wspaniały głos solistki), tańce (m.in. polka trzęsiona, gonienie po zastolu, pełne temperamentu taniec „powolniak"). Obraz tego zespołu nie byłby pełny, gdyby nie w s p o m n i e ć o kapeli, którą charakteryzowały dwie zalety: auten­ tyzm i dobre przygotowanie. Drugi z wymienionych — zespół ze w s i Wykrot — jest zespołem młodym, zarówno jeśli w z i ą ć pod u w a g ę okres jego istnienia, jak i wiek jego członków. Mimo to i tu mieliśmy do czynienia z bardzo udanym poka­ zem dobrze odtworzonego folkloru. Wszystkie elementy składające się na w y s t ę p zespołu, a w i ę c strona muzyczna, choreograficzna, strój, gwara, przedstawione były (podobnie jak w przypadku poprzednio wspomnianego zespołu) bardzo wiernie. Na potwierdzenie tego wystarczy w s p o m n i e ć chociażby przytrampywanie, powolniaka lub młodsze tańce, jak olander czy stara baba. Niezwykle udane były także w y s t ę p y solistki w zespole kobiet z Celestynowa (pow. Otwock), która śpiewała stare, ludowe pieśni swego regionu. Trudno nie w s p o m n i e ć tu o autentyzmie, skoro w y k o n a w c z y n i ą była starsza kobieta, prezentująca repertuar z okresu własnej m ł o ­ dości. S ł o w a uznania należą się także muzykantom z Czermna (pow. Gostynin). W wykonywanych tańcach w y c h w y c i ć można było zanikające obecnie, charakte­ rystyczne cechy maniery wykonawczej. W omawianym koncercie inauguracyjnym Festiwalu w y s t ę p o w a ł y także inne, nie wspomniane dotychczas zespoły z następujących miejscowości: Budki (pow. Przasnysz), Karniewo (pow. M a k ó w Maz.), Słubice (pow. Gostynin), Sanniki (pow. Gostynin) oraz dziecięcy zespół z Myszyńca. Wszystkie one przygotowały s w ó j program bardzo starannie, a usterki, które zauważyć się dały w ich w y s t ę p a c h , zostaną z pewnością już Wkrótce usunięte. Nieco w i ę k s z ą u w a g ę należałoby z w r ó ­ cić na stronę muzyczną niektórych zespołów, głównie na odpowiedni dobór instru­ m e n t ó w i proporcje między nimi. Wprowadzanie akordeonów nie zawsze jest ko­ rzystne, gdyż nie tylko zmieniają charakter kapeli, ale także niejednokrotnie za­ głuszają inne instrumenty wchodzące w jej skład. Podsumowując tę pierwszą festiwalową Imprezę, należy podkreślić jej w y ­ soki, w zasadzie bardzo w y r ó w n a n y poziom. Niemała w tym zasługą etnochoreografa mgr Grażyny Dąbrowskiej, która sprawuje opiekę merytoryczną nad zespo­ łami na terenie w o j e w ó d z t w a warszawskiego. �252 KRONIKA Wydawałoby się, że po tak udanej imprezie drugi dzień Festiwalu potwierdzi przypuszczenie, iż większość stanowią zespoły dobre, prawidłowo rozumiejące sens swego istnienia i związanej z tym ściśle działalności. I tu chyba nastąpił początek rozczarowania. Otóż, spośród jedenastu zespołów, które w dwóch imprezach pre­ zentowały swój program (pominięto tu występy zespołów wybranych do udziału w programie telewizji), jedynie kilka zasługuje na wyróżnienie. Pierwszy z nich to Zespół Pieśni i Tańca Ziemi Cieszyńskiej z Cieszyna, istniejący o k o ł o dwudziestu lat i posiadający w swym dorobku cały szereg imprez w kraju i za granicą. Zespół ten zdobył już niejednokrotnie c z o ł o w e miejsce na festiwalach folklorystycznych. Jego repertuar oparty jest na oryginalnych materiałach terenowych i oddaje w peł­ ni charakter i bogactwo folkloru swego regionu. Niezbyt dobrze m o ż e się stało, że autentyczny skład kapeli poszerzony został o inne instrumenty. W sumie jednak w y s t ę p tego zespołu zaliczyć można do najlepszych w tegorocznym F e s t i w a l u . N i e w ą t p l i w i e ciekawy jest Zespół Regionalny przy Kole Gospodyń Wiejskich w B u ­ kowcu Górnym (pow. Leszno, woj. poznańskie). Jest to jeden z tych niewielu zespołów, które powstały samorzutnie i które skupiają starszych ludzi (przeciętna wieku jego członków — sześćdziesiąt kilka lat) prezentujących na scenie auten­ tyczne tańce, zabawy, pieśni w tej formie, jaką zapamiętali z czasów swej m ł o ­ dości. Zespół ten przedstawił szereg pieśni i t a ń c ó w swego regionu, m.in. przewi­ jany, wiwat, mikołajek, pisany. Istotne uzupełnienie stanowiła kapela w auten­ tycznym składzie (dudy, skrzypce). Poza o m ó w i o n y m i w dniu tym wystąpiły jeszcze: Kapela z Nowego Miasta n. Pilicą (pow. Rawa Maz., woj. łódzkie) oraz zespoły regionalne z następujących miejscowości: z Rzeczycy (pow. R a w a Maz., woj. łódzkie) — „Rzeczyca", z Nowego Stawu (pow. Malbork, woj, gdańskie) — „Żuławy", z Lipska (woj. kieleckie) — „Powiśle", z Sidziny (woj. opolskie), Baborówka (pow. Szamotuły, woj. poznań­ skie), Trzciany (woj. rzeszowskie), Głuska k. Lublina. Ponadto udział w Festiwalu w z i ą ł także chór z Grodźca (pow. Będzin, woj. katowickie) . W programie wy­ mienionych zespołów można było w y c h w y c i ć szereg niekiedy bardzo znacznych usterek. Te ostatnie przeważały w występie Kapeli Ludowej z Nowego Miasta, której towarzyszyło dwoje śpiewaków. Niezbyt udany wydaje s i ę także w y s t ę p Chóru Kół Gospodyń Wiejskich Ziemi Będzińskiej z Grodźca. Program tego ze­ społu •— to mieszanina autentyzmu ze stylizacją. Przeplatanie tych form bez ko­ mentarza wprowadza z pewnością wiele nieporozumień. Nie sposób też nie wspo­ m n i e ć o Zespole Pieśni i Tańca „Żuławy", którego program oparty jest na odmien­ nych założeniach. Na Żuławach tradycyjny folklor nie zachował s i ę do chwili obecnej, a źródła pisane są tak skąpe, że nie dają podstaw do opracowania pro­ gramu. W tej sytuacji zespół sięgnął do folkloru regionów sąsiednich oraz sko­ rzystał z prób rekonstruowania folkloru muzycznego Żuław, podejmowanych przez miejscowych kompozytorów. Takie ujęcie programu jest z pewnością dyskusyjne i budzić m o ż e nawet wiele zastrzeżeń. Względy te stwarzają konieczność szerszego o m ó w i e n i a programu czy nawet jego poszczególnych pozycji przed w y s t ę p e m ze­ społu (szczególnie na Festiwalu, na którym zespoły prezentowały folklor swoich regionów). J 2 1 Wysoki poziom tego zespołu to przede wszystkim zasługa mgr Janiny Mar­ cinkowej oraz Władysława Rakowskiego i Jerzego Drozda. Bardziej szczegółowe dane o zespołach, które wystąpiły na tegorocznym F e ­ stiwalu w Płocku, znaleźć można w : Informator. VI Ogólnopolski Festiwal Folklo­ rystyczny, Płock, 1-2 lipiec 1972. 2 �ROLNICTWO CHŁOPSKIE A F R Y K I WSCHODNIEJ 243 zamieszkanej g ł ó w n i e przez p l e m i ę Luo, rozdrobnienie a f r y k a ń s k i c h gospo­ darstw j u ż pod koniec lat czterdziestych dochodziło do granic absurdu, gdy w s c h o d n i o a f r y k a ń s k i gospodarz d y s p o n o w a ł a r e a ł e m ziemi z ł o ż o n y m z o k o ł o 30 s k r a w k ó w pola, rozproszonych i o d l e g ł y c h od siebie o k i l k a ­ n a ś c i e nieraz k i l o m e t r ó w . K i k u j u , jeszcze liczniejsi, w dodatku poprzez po­ l i t y k ę a l i e n a c y j n ą ś c i e ś n i e n i w s w y m stanie posiadania ziemi zdatnych pod u p r a w ę , odczuwali s k u t k i r o s n ą c e g o przeludnienia conaj mniej w dwójnasób. około 8 km f— R y c 2. Sztuczne, ufortyfikowane wsie Kikuju, zakładane przez Anglików na w z g ó ­ rzach i tworzących działy wodne grzbietach górskich podczas powstania Mau-Mau, do których pod przymusem przesiedlano ludność afrykańską z rozproszonych pier­ wotnym obyczajem zagród. Wg J . M. P r i t c h a r d a Africa, London 1969, s. 112. Przede w s z y s t k i m jednak w trakcie powstania M a u - M a u w polityce angielskiej w K e n i i n a s t ą p i ł zasadniczy z w r o t . Po pierwsze, B r y t y j c z y c y postanowili p r z y s p i e s z y ć zaplanowany j u ż uprzednio r o z w ó j r o l n i c t w a a f r y k a ń s k i e g o i w r o k u 1954 p r z y s t ą p i o n o do realizacji tak zwanego P l a n u Swynnertona. P o l e g a ł o n na szerokiej, wszechstronnej polityce rolnej, ma­ j ą c e j na celu r o z w ó j a f r y k a ń s k i e j gospodarki c h ł o p s k i e j wedle nowoczes­ n y c h w y m o g ó w . W y m a g a ł o to naturalnie u p o r z ą d k o w a n i a u s t r o j u rolnego, dostarczenia c h ł o p u a f r y k a ń s k i e m u ś r o d k ó w i podniet do inwestowania i u n o w o c z e ś n i a n i a swej gospodarki. W p r z e c i w i e ń s t w i e do c z a s ó w przed­ w o j e n n y c h p o ł o ż o n o nacisk na s p e c j a l i z a c j ę p r o d u k c j i i wprowadzenie r o ­ ślin t o w a r o w y c h , p r z y u t r z y m y w a n i u naturalnie u p r a w r o ś l i n ż y w i e n i o ­ wych. Suma n i e m a l 11 m i l . f u n t ó w w y d a n a na r e a l i z a c j ę P l a n u S w y n n e r t o n a w latach 1954-1960 p o z w o l i ł a na udzielenie c h ł o p s t w u t u b y l c z e m u k r e ­ d y t ó w , prace nawodnieniowe, a t a k ż e na z a k ł a d a n i e t e r e n o w y c h s p ó ł d z i e l skich. Do roku 1956 niemal całą ludność K i k u j u z okręgów wiejskich dystryktów Kiambu, Fort Hall i Nyeri przesiedlono do takich wsi. W sumie przesiedlono około 830 tys. Afrykanów i zbudowano przeszło 170 tys. nowych domostw. J . M. P r i tc h a r d , Africa, London 1969, s. 112. �244 L E S Z E K DZIĘGIEL Roślina 1953 1958 Kawa 4000 1300 35 3000 200 18000 12 000 2 000 10 000 10 000 Pyretrum Herbata Ananasy Trzcina cukr. 1963 43 30 6 18 25 000 000 000 000 000 1968 71 500 48 000 12000 25 000 45 000 Zamierzone fazy wprowadzania roślin towarowych do gospodarki c h ł o p a a f r y k a ń s k i e g o w K e n i i wedle przyjętego przez brytyjskie w ł a d z e kolo­ nialne planu rozwojowego z lat 1946—1955, u z u p e ł n i o n e g o tak zwanym Planem S w y n n e r t o n a . Liczby o z n a c z a j ą ilość a k r ó w , przeznaczonych pod u p r a w ę danej rośliny w poszczególnych latach 24 n i zbytu, przetwarzanie p ł o d ó w r o l n y c h i na wprowadzenie intensywnego i n s t r u k t a ż u rolnego w ś r ó d a f r y k a ń s k i c h r o l n i k ó w K e n i i . Po drugie, pod koniec lat p i ę ć d z i e s i ą t y c h A n g l i c y u ś w i a d o m i l i sobie ostatecznie, iż wycofanie się ich z trzech k r a j ó w A f r y k i Wschodniej jest nieuchronne i że u s i ł o w a n i a utworzenia z K e n i i p a ń s t w a , w k t ó r y m gar­ stka b i a ł y c h m i a ł a b y u p r z y w i l e j o w a n ą , r z ą d z ą c ą p o z y c j ę , s ą r ó w n i e n i e ­ realne, co szkodliwe dla d ł u g o t e r m i n o w y c h i n t e r e s ó w b r y t y j s k i c h w A f r y ­ ce. W r o k u 1962 r z ą d b r y t y j s k i w y r a z i ł g o t o w o ś ć w y k u p u f a r m i plantacji k e n i j s k i c h „ s e t t l e r s ó w " , k t ó r z y w obliczu n a d c h o d z ą c e j n i e p o d l e g ł o ś c i nie chcieli żyć w p a ń s t w i e r z ą d z o n y m przez A f r y k a n ó w . Ziemie t y c h ludzi, o b e j m u j ą c e o k o ł o 1,25 m i l . a k r ó w , z u ż y t o na osiedlanie a f r y k a ń s k i c h r o l n i ­ k ó w . D o d a ć w y p a d n i e , iż ó w w y k u p ziem od b i a ł y c h i osadzenie na n i c h A f r y k a n ó w p o c h ł o n ę ł y z n a c z n ą część sum ( p o c z y n a j ą c od r o k u 1962), j a k i e A n g l i a p r z e z n a c z y ł a na r o z w ó j r o l n i c t w a w K e n i i i z a a b s o r b o w a ł y w i ę k ­ szość personelu s ł u ż b y rolnej. S p o ś r ó d z r e s z t ą 6 0 - t y s i ę c z n e j rzeszy b i a ­ ł y c h o s a d n i k ó w w y e m i g r o w a ł o z K e n i i u progu jej n i e p o d l e g ł o ś c i zaledwie o k o ł o 20 t y s i ę c y . Reszta pozostała, d e c y d u j ą c się na mniej l u b bardziej l o j a l n ą w s p ó ł p r a c ę z r z ą d e m Jomo K e n y a t t y i z a c h o w u j ą c swe p o s i a d ł o ­ ści ziemskie. O p r ó c z w s z a k ż e d w u poprzednio opisanych e l e m e n t ó w zmiany, j a k i e p r z y n i o s ł y r o l n i c t w u a f r y k a ń s k i e m u w K e n i i lata p i ę ć d z i e s i ą t e , a w i ę c o p r ó c z rozwojowego P l a n u S w y n n e r t o n a i akcji w y k u p u ziem b i a ł y c h o s a d n i k ó w przez r z ą d b r y t y j s k i , dokonywanej na rzecz c h ł o p s t w a t u b y l ­ czego, dołączył się t u element trzeci, k t ó r e g o niepodobna w ż a d n y m w y ­ padku p o m i n ą ć . O ile z b r o j n y r u c h M a u - M a u b y ł w zasadzie z r o z u m i a ł y m przejawem protestu u p o ś l e d z o n e g o c h ł o p s t w a a f r y k a ń s k i e g o , k t ó r e po u t r a ­ cie nadziei na lepsze c h w y c i ł o się rozpaczliwych f o r m w a l k i i u s i ł o w a ł o s z u k a ć w y j ś c i a w powrocie do p l e m i e n n y c h o b r z ę d ó w , o t y l e tego rodzaju 24 De W i l d e , t. 2, op. cit., s. 3. �253 KRONIKA Podsumowując powyższe, bardzo pobieżne o m ó w i e n i e dwóch pierwszych dni Festiwalu należy chyba podkreślić, że obok zespołów wysokiej klasy istnieje jeszcze wiele takich, które niejednokrotnie nie znają w dostatecznym stopniu folkloru re­ gionów, które prezentują, czy też nie rozumieją celu, jaki powinien przyświecać ich działalności. Wydaje się jednak, że w z w i ą z k u z coraz szerzej roztaczaną mery­ toryczną opieką f a c h o w c ó w dobre chęci i zapał ludzi pragnących propagować ro­ dzimy folklor zostaną odpowiednio ukierunkowane. Potwierdzeniem tego była Sesja Naukowa, która miała miejsce w dniu 3 lipca w siedzibie Towarzystwa Naukowego Płockiego. Na posiedzeniu tym mgr J . Mar­ cinkowa przedstawiła zebranym referat „Folklor taneczny i problemy jego opra­ cowania", który poza stroną teoretyczną zawierał wiele cennych uwag mających swe źródło w długoletniej praktyce autorki. Drugi z referatów — „Środki insceni­ zacji a konwencje estetyczne w folklorze" — wygłoszony został przez mgra A. Ś l e dziewskiego. Zarówno referaty, jak i imprezy festiwalowe znalazły oddźwięk w dy­ skusji. Poruszone w niej problemy zostały zasygnalizowane już w y ż e j . Podkreślano też konieczność zwrócenia większej uwagi na poszczególne zespoły i propagowany przez nie folklor. Zastanawiano się nad potrzebą pełniejszego wykorzystywania przez instruktorów istniejących materiałów oraz nad koniecznością sięgania do autentycznych źródeł, jakie jeszcze znaleźć można w terenie. Szczególnie cenne były uwagi dwojga dyskutantów: etnochoreografa mgr G . Dąbrowskiej i muzyko­ loga dra J . Stęszewskiego, którzy zwrócili u w a g ę na wiele problemów związanych z odtwarzaniem wybranych w y c i n k ó w folkloru na scenie. Na zakończenie należy podkreślić w a g ę festiwali folklorystycznych, doniosłą rolę, jaką odgrywają w procesie popularyzowania folkloru. Niejednokrotne, p o w a ż ­ ne nawet usterki w programach zespołów, z czasem z pewnością ulegać będą re­ dukcji. Wydaje się, że poważną rolę powinny w tej kwestii odegrać pofestiwalowe sesje naukowe. Dobrze stałoby się jednak, gdyby w przyszłości w sesjach tych brali udział przedstawiciele czy instruktorzy wszystkich zespołów uczestniczących w imprezie. Fachowe rady i wskazówki, które padają pod ich adresem powinny być wzięte pod u w a g ę w ich dalszej pracy. Warta przemyślenia wydaje się także sprawa podzielenia zespołów zgłaszanych na Festiwal w Płocku na trzy grupy, aby idąc za wzorem innych festiwali uniknąć mieszania różnych form pokazu folkloru. I tak, należałoby stanowczo oddzielić zespoły prezentujące folklor autentyczny od zespołów pokazujących folklor opracowany artystycznie czy stylizowany. Festiwal ujawnił potrzebę opracowania szeroko pojętego poradnika, który stałby s i ę pomocą w codziennej pracy zespołów folklorystycznych. Poradnik taki zawierać winien w s k a z ó w k i f a c h o w c ó w (muzykologa, choreografa, etnografa), informacje o impre­ zach folklorystycznych z dokładnym komentarzem oraz bibliografię prac i mate­ riałów przydatnych dla zespołów. Kwestia wprowadzenia szerszego komentarza słownego, omawiającego tuż przed w y s t ę p e m zespołu charakterystyczne cechy fol­ kloru poszczególnych regionów, która poruszona została także w dyskusji, powinna być jeszcze gruntownie przemyślana i wprowadzona możliwie jak najszybciej. Na­ leży się spodziewać, że dopiero wtedy słuchacz będzie w stanie prawidłowo od­ bierać prezentowany program, a impreza łączyć będzie trzy aspekty: estetyczny, rozrywkowy i dydaktyczny. Krystyna Tubaja � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/738a27684dbe066d548da22a23d9f574.pdf ca9c4599af33607f4455ed6ab113ff74 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1205 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1111 Title A name given to the resource Pierwsze kroki uniwersyteckiego środowiska wrocławskiego w badaniach etnobotanicznych / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1, s.119-124 Creator An entity primarily responsible for making the resource Paluch, Adam Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „ E t n o g r a f i a Polska", P b I S S N 0071-1861 ADAM t. X X I X : 1985, z. 1 PALUCH (Uniwersytet Wrocławski) PIERWSZE K R O K I UNIWERSYTECKIEGO ŚRODOWISKA WROCŁAWSKIEGO W BADANIACH ETNOBOTANICZNYCH Doniosłe znaczenie roślin w życiu człowieka w różnych kulturach świata nie ulega żadnej wątpliwości; odnosi się to zarówno do kultur tzw. prostych, jak i społeczności elitarnych. Można łatwo przekonać się 0 tym rozglądając się bacznie wokół siebie: żywią, ubierają, ratują zdro­ wie, zdobią etc. Lecz czy zdajemy sobie z tego sprawę? Czy zdajemy sobie sprawę, jak bardzo człowiek był i jest nadal uzależniony od św.ata roślin, jak — w jakim stopniu i zakresie — ten świat ujarzmił, podpo­ rządkował swoim potrzebom, jak go rozumie? I właśnie wtedy, ^dy tak stawiamy pytania i staramy się dać na nie odpowiedź, wkraczamy w sferę zagadnień, którymi zajmuje się etnobotanika. Czym jest etnobotanika, w której poczyniono już duże postępy badawcze w krajach Europy Zachodniej, w Stanach Zjednoczonych Ame­ r y k i , a u nas zaczyna się dopiero czynić pierwsze kroki, a w zasadzie raczkować? Określa się ją jako subdyscyplinę etnologii lub jako samodzielną, autonomiczną dziedzinę nauki ze specyficznym przedmiotem badań *. Jak by ją nie określić, trzeba chyba powiedzieć jedno: przedmiotem badań etnobotaniki jest relacja między człowiekiem a rośliną, i to za­ równo w płaszczyźnie doświadczeń rzeczywistych, faktycznych, jale też 1 w płaszczyźnie idei. Przedmiotem badań jest roślina, którą człowiek wykorzystuje i określa. Roślina dziko rosnąca i uprawiana przez czło­ wieka, konkretna i wyimaginowana. Można jednak powiedzieć, że zagadnienia, które tak dzisiaj frapują 1 P a t r z b l i ż e j n a t e n t e m a t : А . К o w a 1 s к a - L e w i с к a, Etnobotanika, „Et­ n o g r a f i a P o l s k a " , t. V I I I ; 1964, s. 207-214; J . K u c h a r s k a , Etnobotanika w pub­ likacjach Instytutu J. Lipsa na Uniwersytecie K. Marksa w Lipsku, „Etnografia P o l s k a " , t. I X ; 1965, s. 482-486; S. K . J a i u, Preface, [w:] Glimpses of Indian Ethnobotany, S. K . J a i n (od.), N e w D e l h i , B o m b a y , C a l c u t t a 1981, s. V I I - X ; t e n ż e , Ethnobotanical Research Unfolds New Vistas of Traditional Medicine, [w;] Glim­ pses of Indian..., s. 13-36. �120 ADAM PALUCH etnobotanikę na świecie, były i są nadal rozpatrywane przez etnologię Zagadnienia tzw. botaniczne w pracach etnograficznych są jednak roz­ patrywane na marginesie rozważań dotyczących np. obrzędowości do­ rocznej, rodzinnej, hodowli, budownictwa czy poezji ludowej niach etnobotanicznych natomiast na czoło wysuwa się rośl niejako „wyróżnia się" w wielu sferach kultury, która zań wyobraźnię, zmysły, która pobudza do twórczej działalności Człowiek zdolny do świadomego organizowania siebie pc także otoczenie, w tym świat roślin, w celu opanowania go, w с istnienia z nim. Współistnienie człowieka od zarania jego dziej rodą, życie na jej łonie, szczególnie z florą, musiało pozosta ślad w różnych sferach kultury, nie tylko w tzw. działalność nej. Wykorzystywana była przede wszystkim w celach utylit. znalazła także miejsce w mitach, legendach, kultach, sztuce. 1 niemal kroku działalności człowieka widać mocną więź „istot z kulturą. Człowiek posiadł pewną wiedzę o roślinach i pewn; w obcowaniu z nimi. Jak do tego doszło, jakie działały rr w przyswajaniu tego świata, rozumieniu go, klasyfikowaniu i waniu zjawisk w nim zachodzących, winna dać odpowiedź el jako dyscyplina wielu pogranicznych dziedzin nauki. Jak dotąd nie podejmowano u nas tego rodzaju badań, z zakrojonym programem badawczym. Wprawdzie od czasu do zywały się pewne opracowania, szczególnie w okresie miedz; dotyczące np. sfery medycyny, obrzędowości, wierzeń, jedr przypadki odosobnione . Należy zaznaczyć, że ważność tej problematyki odnotował cu X I X w. S. Eljasz-Radzikowski, omawiając na łamach „Li kuł J. L . Holubego zawarty w pierwszym roczniku (1896 Musealnej Slovenskéj Spoločnosti" dotyczący uprawianych n czajów ludowych związanych z roślinami, roślin używanych ctwie sprzętów domowych, sukien itp. zagadnień. 2 „ O c z y w i ś c i e m o ż n a by b a d a n i a te r o z s z e r z y ć —• pisze E l j a s z - R ć w y z y s k a w s z y np. j e d e n t y l k o w z g l ą d , k t ó r e r o ś l i n y z d a r z a j ą s i ę w l u d o w e j . P r a c a pod t y m w z g l ę d e m p o d j ę t a u naszego l u d u b y ł a b ; w a ż n a . W n i o s k i m o g ł y b y p o s ł u ż y ć do w y j a ś n i e n i a c z a s u i m i e j s c a po 2 N a p r z y k ł a d А . С h ę t n i k, Jałowiec w życiu, obrzędach i wie piów, „ Z i e m i a " , R . X X I I I : 1928, s. 269-274; W . B i a ł e k , Zioła lecznic R . X I : 1930, n r 10, s. 170-171; H . M a c h , Święcenie ziela w Buczków^ R . X I : 1930, n r 10, s. 170; S . U d z i e l a , Rośliny w wierzeniach lud: go, „ L u d " , t. X X X : 1931, s. 36-75; J . S z u l c z e w s k i , Rośliny w n przesądach i lecznictwie ludu wielkopolskiego, „ L u d " , t. Х Х Х - Х Х Х 100; J . O p a c k i , Rośliny na usługach medycyny ludowej na Podoi dola", R . I . C z o r t k ó w 1936, n r 6, s. 93-94; A . F i s c h e r , Rośliny i i obrzędach ludu polskiego, „ L u d " , t. X X X V : 1937, s. 60-76. 8 Т . V : 1899, s. 247. �121 BADANIA ETNOBOTANICZNE nictwa, tor czyli o r n a m e n t y k i l u d o w e j p o l s k i e j . W s p o m i n a n i o t e m — pisze d a l e j a u ­ recenzji — z roślinami nie n a podstawie p r a c y Holuby'ego, bo ornamentyka w z a l e d w i e t a m d o t k n i ę t a , t y l k o n a w i ą z u j ą c do tego w ł a s n e związku 4 myśli" . ś l i te i i m podobne nie padały widocznie w owych czasach na^ ty grunt, pozostały po n i c h tylko ślady w postaci odosobnionych kwestionariuszy . Natomiast już w c z a s a c h współczesnych na uwaiługują odosobnione zainteresowania o charakterze etnobotanicz1. Henslowej, która aktualnie drukuje swoje p r a c e n a ł a m a c h „Sla5 ü titrua" . pewnego czasu problematyką etnobotaniczną zajęła się także część aickiego środowiska wrocławskiego skupiona przy Katedrze EtnoUniwersytetu i Kole Naukowym Etnografów. biście zainteresowany od k i l k u lat t y m obszarem badań — zbiem.in. materiały z zakresu fitoterapii ludowej — postanowiłem esować nim także studentów etnografii. Po zapoznaniu się z niel i pracami z tej dziedziny i odbyciu kilku spotkań w ramach o ł a Naukowego postanowiono, że sprawdzimy się w t e r e n i e . Wy~ d ł na z i e m i e zamieszkane przez Lasowiaków, na pograniczach województw: rzeszowskiego i tarnobrzeskiego. Uzbrojeni w kweiusz dotyczący fitoterapii, a t a k ż e w kilka przewodników do oza roślin, wyjechaliśmy w t e r e n . Był r o k 1979. Od tego czasu, i po dwa tygodnie, przebywaliśmy n a t y m t e r e n i e do 1982 r. te, organizowane przy dużej pomocy Muzeum K u l t u r y Ludowej ' U s z o w e j , lokalizowane b y ł y kolejno w Starym Dzikowcu (1979), vie (1980), Jeżowym-Kameralnym (1981) i w Kolbuszowej (1982). iągu t y c h czterech lat zebrano sporo materiału terenowego z zamkcjonowania rośliny w kulturze ludowej. Notowano w zasadzie o, co dotyczyło rośliny w różnych aspektach kultury, jednak najT i a t e r i a ł u uzyskano z zakresu medycyny, weterynarii i roku obgo, na tych bowiem „obszarach' roślina odcisnęła szczególnie 7 • . 7 cm. choćby lin umieszczony w „Orlim Locie" kwestionariusz A. Fischera w w i e r z e n i a c h i z w y c z a j a c h l u d u polskiego doty- („Orli L o t " , R . X I : 1930, 85--86). Henslowa, XIX: mra Wiedza perforatum 18-250; t e j ż e , — o bożym drzewku, 1972, s. 81-168; t e j ż e , Macierzanka L . — Dziurawiec Z badań nad piaskowa. bylicy Z badań zwyczajny, wiedzą III. nad ludową Ruta i piołunie, „Slávia wiedzą ludową „Slávia A n t i q u a " , t. o roślinach. graveolens o An- ros'inach. XXIII: II. Thymus L — Ruta ser- zwyczajna, l t i q u a " , t. X X I V : 1977, s. 163-212. Iziło tu o niektóre artykuły kim roku zieleni pozycje wydawane obrzędowym w wymienione tym — wigilia pod już w przyp. wspólnym 2, a także tytułem Świat drukowane w „Za i Przeciw" w (nr 16, s. 16-17), Zielone i), Sobótka czasie św. Jana Świątki Chrzciciela 1979 г.: (nr 23, s. 16, 23), Boże (nr 2 6 / s . 19, 23). moje rośSkarby Ciało (nr �122 ADAM P A L U C H mocno swoje piętno. Materiały te mają być wykorzystane w opracowa­ niu monografii dotyczącej miejsca i roli rośliny w kulturze ludowej Lasowiaków. W wydaniu takiej monografii zainteresowana jest dyrek­ cja Muzeum K u l t u r y Ludowej w Kolbubszowej, które w pewnym stop­ niu patronowało naszym badaniom terenowym. Starając się rozpowszechnić tak ukierunkowany „ruch badawczy", zapraszaliśmy do wzięcia udziału w badaniach także studentów z innych ośrodków akademickich. Udział w nich brali studenci z farmacji i bota­ niki ze środowiska wrocławskiego, a także studenci etnografii z Łodzi. Łącznie w badaniach wzięło udział około 50 osób. W działalności naszej szczególną uwagę poświęciliśmy badaniom te­ renowym, „sprawdzaniem się tematu", gromadzeniu materiałów, w nie­ znacznym tylko stopniu zgłębianiu niektórych zagadnień, opracowaniu materiałów, ich publikowaniu. A więc powstają pierwsze opracowania z zakresu etnobotaniki jako prace seminaryjne i magisterskie. Te ostat­ nie, pisane pod moją opieką, dotyczą przede wszystkim znaczenia roślin w medycynie i roku obrzędowym. A oto niektóre z nich: J. Szymczyk, Znaczenie fitoterapii ludowej w chorobach kobiecych wśród Lasowia­ ków (1983), L . Reichelt, Znaczenie sygnatur roślin w lecznictwie ludo­ wym w Polsce, J. Królczyk, Magiczne sposoby posługiwania się rośliną w medycynie ludowej, D. Piwowarczyk, Obrzędowość świąt maryjnych ze szczególnym uwzględnieniem funkcji akcesoriów roślinnych. Studium, porównawcze: Podlasianie — Lasowiacy (1983), A. Kobyłecka, Znaczenie świata roślin w ludowych obrzędach dorocznych obchodzonych na tere­ nie Gór Świętokrzyskich. Należy także wspomnieć o przygotowywanej pracy doktorskiej przez J. Pieczonkę z zakresu ludowych sposobów leczenia rośliną zwierząt ho­ dowanych przez Lasowiaków. Z kolei w Wydawnictwach Uniwersytetu Wrocławskiego drukowana jest moja praca zatytułowana Świat roślin w ludowych praktykach leczniczych wsi polskiej, w której staram się przedstawić pewną syntezę działań człowieka odnośnie do podporządko­ wania sobie świata roślin w celu niesienia pomocy potrzebującemu czło­ wiekowi. Praca ta próbuje także odpowiedzieć na pytanie, czy w stoso­ waniu poszczególnych gatunków roślin jako surowców przy leczeniu lu­ dzi w konkretnych chorobach w skali ogólnokrajowej istnieją pewne prawidłowości, a także porównać zalecenia tzw. fitoterapii ludowej z ofi­ cjalną. Rośliny stosowane w lecznictwie ludowym są w niej ukazane na szerszym tle kulturowym. To znaczy, że prócz ich funkcji leczniczych przedstawiono także ich inne „obciążenia kulturowe". Takie komplekso­ we ujęcie pozwoli być może spojrzeć pełniej na ludową wiedzę leczni­ czą związaną ze światem roślin. 8 8 na Na na I przykład I. Czerniawskiej o ogródkach Ogólnopolskim' Seminarium Adonisa, która Etnobotanicznym w została Kolbuszowej wygłoszo­ w 1980 r. �123 BADANIA ETNOBOTANICZNE W działaniach terapeutycznych, a także w zaleceniach związanych ze zbiorem surowca roślinnego i przygotowaniu z niego leku, zauważono wiele interesujących prawidłowości. Wydają się one być wypracowane na kanwie specyficznej myśli ludowej, która mocno związała i zdeter­ minowała wiele sfer życia ludzkiego. Światopogląd ludowy oparty na dychotomicznej wizji świata w dużej mierze wyznaczał szereg ludzkich działań, postaw i gestów, często w pełni nie uświadomionych. Duze zna­ czenie w wypracowaniu sposobów działania odegrać musiała bezpośred­ nia obserwacja i kojarzenie świata roślin z wyobrażeniami o chorobie, z wyglądem narządów przez nią dotkniętych, a także próba praktyk po­ karmowych, które niekoniecznie musiały być zamierzone. Powyżej przedstawiona praca daje w odsetkach „leczniczy obraz" 179 gatunków roślin z ok. 4 0 0 odnotowanych z publikacji, wywiadów tere­ nowych i ankiet. Nie posiada ona oczywiście ambicji farmakomedycznych i jest tylko jedną z prób przedstawienia tego zjawiska od strony kulturowej. Niemal wszystkie wymienione tutaj prace, a także dwie już opubliko­ wane , oparte są w jakimś stopniu również na materiałach zebranych przez okres czterech lat w widłach Wisły i Sanu. Próbowaliśmy organizować także seminaria przy pomocy Muzeum K u l t u r y Ludowej w Kolbuszowej i Polskiego Towarzystwa Ludoznaw­ c z e g o . Pierwsze Ogólnopolskie Seminarium Etnobotaniczne zorganizowa­ ne zostało w Kolbuszowej podczas trwania drugiego obozu w 1980 r. Wygłoszono na nim 9 referatów z 10 zgłoszonych. A oto tytuły wystą­ pień i referenci: Z. Zegarski (Wrocław), „Źródła i kształt terapii roślin­ nej"; A. Kowalska-Lewicka (Kraków), „Ziemniak w kulturze ludowej Podhala"; M . Henslowa (Warszawa), „Realne podstawy ludowej wiedzy 0 roślinach"; I . Czerniawska (Wrocław), „Ogródki Adonisa"; U. Lehr-Lenda (Kraków), „Rośliny jako magiczne środki apotropeiczne w pol­ skiej demonologii i magii ludowej"; A. Paluch (Wrocław), „Miejsce roś­ lin w praktykach i zwyczajach związanych ze śmiercią człowieka na wsi polskiej"; D. Penkala (Poznań), „Rośliny lecznicze w tradycyjnej me­ dycynie Afganistanu"; T. Marszewski (Kraków), „Zarys historii o upra­ wach tzw. prymitywnych form kukurydzy w podzwrotnikowej strefie Azji"; J. Pieczonka (Wrocław), „Sprawozdanie z badań etnobotanicznych Dzikowiec 79" . Widząc duże zainteresowanie i zapotrzebowanie wśród specjalistów 1 badaczy różnych dziedzin nauki na organizowanie tego rodzaju spotkań, 9 10 9 A. P a l u c h , Folk Phytotherapeutic Methods used in Poland for the Relief of Headaches, „ C u r a r e " , vol. 3: 1980, n r 4, s. 203-204; t e n ż e , The Place of Plants Blessed in Phytotherapeutic Practice in Polish Countryside, „ C u r a r e " , vol. 4: 1981, n r 2, s. 73-76. 1 0 M a t e r i a ł y z tego S e m i n a r i u m Kultury Ludowej w Kolbuszowej. są obecnie w druku. Wydawcą jest Muzeum �124 ADAM P A L U C H jak kolbuszowskie, postanowiliśmy zorganizować drugie seminarium^, tym razem poświęcone fitoterapii ludowej. Zaplanowano je na rok 1981 w gościnnej Kolbuszowej. Niestety, z przyczyn od nas niezależnych, spotkanie to nie doszło do skutku. A szkoda, bo jeżeli w pierwszym seminarium wygłaszający swoje referaty b y l i na ogół etnografami, tak­ że studentami etnografii, to do drugiego zaproszono także specjalistów z innych dyscyplin nauki: archeologii, historii, botaniki, farmakognozji, mając na uwadze, że zagadnienia etnobotaniczne winny być rozpatry­ wane, wyjaśniane przez różne dziedziny nauki. Oczywiście ta wielodyscyplinarność spojrzenia winna odzwierciedlać się przede wszystkim w rozpatrywaniu jednego problemu, zagadnienia, a próbą właśnie takiej współpracy miał być wygłoszony na tym seminarium referat dotyczący surowców kumarynowych w ujęciu farmakognosty i etnografa. A oto kto i z jakimi tematami miał wystąpić. B. Burchard (Kraków), ,,Możliwości archeologii w zakresie badań nad ziołolecznictwem w pra­ dziejach"; J. Dąbrowska (Wrocław), „Ziołolecznictwo w świetle Flora Silesiaca H . G. Mattuschki — pierwszej botaniki śląskiej"; H. Sachs (Wrocław), „Ziołolecznictwo śląskie w świetle Stirpium et Fossilium Silesiae (1600 r.) K. Schurenchfelda"; W. Cisowski, A. Paluch (Wrocław), „Surowce kumarynowe stosowane w ziołolecznictwie ludowym na tere­ nie Polski"; T. Marszewski (Kraków), „Problem identyfikacji i pocho­ dzenie malabathrum"; A. Kowalska-Lewicka (Kraków), „Znajomość ziół leczniczych i ich użytkowanie wśród ludności wielkiego miasta w 1981 r. na przykładzie Krakowa"; B. Szychowska-Boebel (TorUń), „Elementy magiczne fitoterapii ludowej na przykładzie Kujaw i południowych Ka­ szub"; W. Terlecka (Lublin), „Wykorzystanie ziół w medycynie ludowej w Lubelskiem". Należy zaznaczyć, że tego rodzaju spotkania oprócz walorów nauko­ wych, badawczych mają także znaczenie dydaktyczne, w dużym bowiem stopniu uczestnikami ich są studenci etnografii. Tak ukierunkowany i w pewnym stopniu zorganizowany „ruch ba­ dawczy" trudno utożsamiać na tym etapie z etnobotaniką jako autono­ miczną dyscypliną nauki; brak mu bowiem sprecyzowanych założeń teo­ retycznych i metodologicznych. Natomiast można powiedzieć, że jest to działalność dotycząca wyraźnie określonego zjawiska, które leży na po­ granicznych obszarach wielu dyscyplin nauki. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0eae0fc13e5d409c794ab45f92964eac.pdf 43200f130afc2489bd24cf025fb90cd9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1204 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1110 Title A name given to the resource Myślenie typu ludowego w polskiej kulturze masowej (propozycje badawcze) / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1, s.111-118 Creator An entity primarily responsible for making the resource Robotycki, Czesław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia P o l s k a " , t. X X I X : 1985, z. % P L I S S N 0071-1861 CZESŁAW ROBOTYCKI (Uniwersytet Jagielloński) MYŚLENIE TYPU LUDOWEGO W POLSKIEJ KULTURZE MASOWEJ (PROPOZYCJE BADAWCZE) Niżej przedstawiam w szkicowym zarysie katalog pytań, które inte­ resują mnie w etnologii oraz przykłady sposobu rozwiązywania kwe­ stii, jakie można postawić w obrąbie wytyczonej problematyki. Ogólnie rzecz biorąc, zajmują mnie tkwiące w kulturze masowej elementy k u l t u ­ r y ludowej, a także utrzymujące się wciąż i towarzyszące masowym formom kultury myślenie typu ludowego. Przyjęta przeze mnie postawa badawcza polega na grasowaniu po marginesach różnych dyscyplin wiedzy i dopowiadaniu interpretacji zja­ wisk już analizowanych z innych punktów widzenia. Nie określam t y m samym wagi ani priorytetu sposobów ujawniania problemów w etnogra­ fii. Przy każdej z interpretacji warto przecież wskazać na inne jeszcze możliwości wyjaśnień pozornie odległych od tradycyjnie rozumianej et­ nografii, ale przecież antropologiczne. Etnologia wskazuje na to, co w k u l ­ turze symbolicznej ma charakter trudno zmienny, utrwalony. Odkrywa mechanizmy mitologizacji i petryfikacji zjawisk kulturowych, poszukujematryc strukturyzujących ludzkie myślenie . Etnologia, tak jak ją rozu­ miem, jest nauką eksponującą w analizach współczesnej kultury takie jej elementy, które w oczach uczestników społeczeństw masowych ucho­ dzą za zabobony, przesądy lub odpryski myślenia magicznego. Te, naj­ częściej nieuświadamiane, elementy kultury stanowią resztki dawnych sposobów widzenia świata, pozornie nie znajdujących już dzisiaj miejsca w światopoglądzie, opartym jakoby na racjonalnej argumentacji i em­ pirycznym wyjaśnianiu. Etnolog podkreślać będzie, że istnieją pewne trwale mechanizmy ludowego sposobu reagowania i widzenia świata, które pobudzone sytuacją sterują kulturowymi zachowaniami, odporne na zmienność atrybutów ludzkich dziejów. 1 Przyjmując taki punkt widzenia nie określam się więc jednoznacz1 Z b . В e n e d у к t o w i с z, C z . R o b o t y c k i , R . T o m i c k i , l e w s k i , L . S t o m m a , Antropologia kultury w Polsce. Materiały „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " , R . 34: 1980, nr 1, s. 47. J . S. do Wasi­ słownika, �112 CZESŁAW R O B O T Y C K I nie co do metodologii i przedmiotu badań. Korzystam z poetyki, herme­ neutyki, strukturalizmu lub każdej innej metody, o ile analiza spełni je­ den etnologiczny — moim zdaniem podstawowy — warunek: tłumaczy kulturę przez kulturę (znany postulat semiotyków radzieckich) . Możli­ wość taka wynika z tezy, że również jako badacze, w sposób nieuniknio­ ny, jesteśmy uwikłani w k u l t u r ę . Wiadomo skądinąd, że nie istnieje wiedza absolutnie obiektywna, pewna i prawdziwa. Nauk humanistycz­ nych nie uwolnimy też od sądów aksjologicznych. Uznanie tych faktów skłoniło współczesnych badaczy do skonstruowania takich teorii, które tę sytuację uwzględniają. W teoriach tych, powstałych po tzw. przeło­ mie antypozytywistycznym, znajdują się częściej postulaty rozumienia świata niż jego wyjaśniania, więcej w nich pytań niż odpowiedzi . W ta­ kich analizach badaczy interesują sposoby nadawania sensu rzeczom i światu — rozumienie polega na odkrywaniu znaczeń. W t y m sensie etnologia to sztuka interpretacji przejawów ludzkiej świadomości w ka­ tegoriach znaczenia, mitu, kultury. Wśród tych propozycji zwraca uwagę fakt, że będące do tej pory przedmiotem opisu kultura, mit, światopo­ gląd, są stosowane jako metakategorie wyjaśniające na poziomie teore­ tycznym. 2 3 4 Wyłożone wyżej tezy określają ogólne stanowisko teoretyczne po­ zwalające na interpretację. Co do przedmiotu analizy przyjmuję zbiór sądów charakteryzujących ją następująco: specyfika kultury masowej wynika z charakteru społeczeństwa masowego (zurbanizowanego) i k u l ­ tury opartej na technicznych środkach przekazu, ale twierdzę też, że kwestie mass-mediów nie wyczerpują opisu kultury typu masowego. Charakterystyka ta winna uwzględniać również treści, strukturę odbior­ ców, powiązania warstwowe, etniczne i religijne oraz inne cechy grup o specjalnych interesach i subkulturach w obrębie całości społeczeń­ stwa . Model takiej kultury teoretycy konstruowali posługując się opo­ zycyjnie zestawianym zbiorem cech kultury ludowej i kultury masowej. W modelowym opisie mówi się, że te dwa typy kultury różnią się takimi oto właściwościami: kultura ludowa kultura masowa regionalna powszechna spontaniczna skomercj alizowana bezpośredni ustny przekaz mechaniczne środki przekazu nastawiona na uczestnictwo zabawowa, bierna wspólnotowa rodząca samotność 5 e J . Ł o t m a n , B . U s p i e n s k i , O semiotycznym Semiotyka kultury, W a r s z a w a 1975, s. 177. Tamże, s. 179-183. mechanizmie kultury, [w.] 8 4 jilozofii, 6 M . J . S i e m e k , Myśl drugiej W a r s z a w a 1978, s. 5-49. A. K ł o s k o w s k ą , Kultura połowy masowa, XX wyd. wieku, [w:] Drogi I I , W a r s z a w a 1980, współczesnej s. 145-149. �113 MYŚLENIE T Y P U L U D O W E G O systemowa, wieloznacząca zhomogenizowana wiejska miejska adresowana do określonego odnastawiona na średniego odbiór biorcy cę, malo zmienna, wolny przepływ szybko zmienna, duża ilość i n informacji formacji Podkreśla się, że kultura masowa powstała jako -wynik industriali­ zacji i urbanizacji oraz demokratyzacji życia. Rozwój tej formy kultury związany jest ze wzrostem poziomu powszechnej oświaty i technicznymi możliwościami zwiększającymi zakres oddziaływania środków przekazu . Dodać do tego należy historyczne, specyficzne warunki polskie, które do czasów dzisiejszych decydują o odchyleniach od modelu. Polegają one na szczególności sytuacji społecznej, wyrażają się w treściach pozosta­ jących w obiegu masowym, określają sposób odbioru. Przykładami mogą tu być odpowiednio: traktowanie kultury symbolicznej jako jednego z narzędzi rewolucji politycznej, żywotność ideologii narodowej, domi­ nujący romantyczny kanon przeżywania i twórczości . Obieg treści ludowych w kulturze był i jest analizowany z różnych punktów widzenia. Znana jest koncepcja zjawiska folkloryzmu rozwija­ na u nas przez Józefa Bursztę, dobrze oddająca istotę funkcjonowania folkloru w kulturze masowej . Tenże autor śledzi udział treści ludo­ wych w nurcie kultury narodowej, podkreślając ich wagę, losy i histo­ ryczne znaczenie . Maria Janion w swych licznych pracach poświęconych romantyzmo­ w i uważa, że folklor był dla romantyków rodzajem kontrkultury. Trwa­ łość postawy romantycznej jako wzoru przeżywania rzeczywistości w na­ rodowym ethosie Polaków skłania Marię Janion do przekonania, że ro­ mantyzm przeniknął do form kultury, które mają ludowy charakter (np. poezja amatorska — tzw. strajkowa) . Ale też sam romantyczny wzór odbierania świata ma ludowy charakter, nastawiony bardziej na przeży­ wanie niż na racjonalny osąd. Roch Sulima wskazuje na ideologiczną figuralność myślenia o k u l ­ turze ludowej. Figury myślenia nazywane przez Sulimę aksjologią źród­ ła i pionu zdominowały także i naukowe analizy kultury ludowej. K u l 6 1 8 9 10 • Tamże, s. 94-105, 119-122, 128-135. A . K ł o s k o w s k a , Kultura masowa w Polsce po odzyskaniu „ K u l t u r a i S p o ł e c z e ń s t w o " , t. 23: 1979, n r 1/2, s. 69-78; t e j ż e , Kultura s. 427-423. 7 8 J. B u r s z t a , Kultura ludowa — kultura narodowa, Warszawa niepodległości, masowa..., 1974, s. 241- 339. • Tamże, s. 155-190, 241-315. M . J a n i o n . , „...i świeci kanonier ostatni", [w:] t e j ż e , Reduta. Roman­ tyczna poezja niepodległościowa, K r a k ó w 1979, s. 7-99; t e j ż e , Nigdy przed mocą nie ugniemy szyi, „ P i s m o " , nr 3: 1981, s. 5-13. 1 0 8 — Etnografia Polska, t. 29 z. 1 �114 CZESŁAW R O B O T Y C K I tura ludowa dostarcza też, zdaniem Sulimy, konkretu antropologicznego w refleksji filozoficzno-antropologicznej i z tej kultury wywodzi się wartości humanistyczne. W takiej sytuacji niezwykle kontrastowo i t r y ­ wialnie rysuje się ekspozycja folkloru w stylu CPIiA, jaką serwują mass-media . Inne aspekty folkloru interesują Dorotę Simonides. Podkreśla ona wagę transmisji tekstu i okoliczności folklorotwórczych, to jest takich sytuacji społecznych, w których powstaje nowy folklor. Te sytuacje to zdarzenia sensacyjne, kontakty w subkulturze młodzieżowej itp. Sam folklor według niej to nowe treści w starych formach, ale też i liczne trawestacje, co jest dowodem żywotności zjawiska . Intrygującym terenem penetracji dla etnografa jest współczesna sztu­ ka zwana ludową. Jej formy szczególnie łatwo poddają się „obróbce' i ekspozycji w kulturze masowej. Aleksander Jackowski w licznych teks­ tach podkreśla zmiany funkcji kulturowej tej sztuki na dekoracyjną. Wyróżnia twórczość ludową, stylizowaną i inspirowaną cechami ludo­ wymi. Bogactwo inspiracji i wzorców związane jest z możliwościami j e j dzisiejszego obiegu w kulturze. Formy i treści są w niej tak różne, jak różne są typy społecznej pamięci. W tekstach Jackowskiego odnajdujemy też protest przeciw degradującemu sztukę ludową sposobowi pokazywa­ nia jej w kulturze masowej. Niepokoi go niebezpieczny kierunek roz­ woju tzw. pamiątkarstwa w stylu ludowym i operetkowa stylizacja t o ­ warzysząca prezentacjom twórców przy okazji różnych „targów sztu­ ki" . n 12 1 13 Ludowość i folklor mogą- być remedium na stresy, jakie przynosi cy­ wilizacja techniczna. Może być bazą refleksji antropologicznej. Wska­ zuje na to twórczość Włodzimierza Pawluczuka sterująca, moim zda­ niem, coraz bardziej w stronę społecznej utopii . Wymienione punkty widzenia mniej więcej wyczerpują możliwości interpretacyjne wskazując równocześnie na sposób istnienia w kulturze społeczeństwa polskiego elementów kultury ludowej. Pozostają najbar­ dziej mnie interesujące marginesy. Poruszając się po obrzeżach zaintere­ sowań Rocha Sulimy, Marii Janion, Doroty Simonides i Aleksandra Jac­ kowskiego próbuję dopowiedzeń czy reinterpretacji. Wykorzystując tezy stawiane przez tych autorów stosuję je do zjawisk z — wydawałoby u ' 1 1 1 2 tury 1 4 Literatura Simonides, a dialog Folklor M. Biernacka po R. bienále 30: 1976, kryzysu cywilizacji, [w:] Warszawa 1982, Etnografia s. 75-116. Polski. Przemiany kul­ [red.], t. 2, W r o c ł a w 1981, s. 327-342. nr kowalstwa, W. P a w l u c z u k , kultur, słowny, Zob. np. A . J a c k o w s k i , Ludowa", uwagi bec D. ludowej, 1 8 ka R. S u l i m a , Współczesna 3/4, s. rzeźba zwana 199-224; t e n ż e , „Polska Sztuka Ludowa", Żywioł i forma, Warszawa „ R e g i o n y " , nr 1: 1980, s. 24-33. łudową, Tradycja R . 34: 1978; „Polska i 1980, tenże, Sztu­ współczesność,, n r 1, s. 39-46. Ludowość wo­ �115 MYŚLENIE T Y P U L U D O W E G O się — peryferii obyczajów, które jednak proponował badać już Jan Sta­ nisław Bystroń . Wymieniam je w skrócie: — tzw. łańcuchy szczęścia, przepowiednie i teksty profetyczne; — kicz i sztuka jarmarczna; — sfolkloryzowane formy wiedzy empirycznej (np. zdobyte od ^sąsiada informacje co leczyć sulfamidami czy porady o zdrowotnych skut­ kach picia nafty); — popularna sztuka ępistolarna (np. list „Marionetki" do „Małego Księ­ cia"); — relacje o zdarzeniach niecodziennych i cudownych (np. plotki o sprze­ dawaniu ludzkiego mięsa, cudownie płacząca głowa Chrystusa); — karnawałowy wymiar protestu społecznego (np. poezja strajkowa); — mitologia narodowa i jej romantyczne korzenie. Wyliczone „osobliwości obyczajowe" nie są tylko ciekawostkami, to> elementy ethosu różnych grup Polaków. Ethos rozumiem jako syndrom zjawisk z różnych poziomów społecznego sposobu wyrażania wyobrażeń 0 świecie i otaczającym nas środowisku ludzkim. Jest to układ norm, postaw, rytuałów i zachowań codziennych. Określają go jednoznacznie światopogląd i mechanizmy psycho-społeczne wpływające na interpreta­ cję rzeczywistości (chodzi tu o tytułowe myślenie typu ludowego). Eksplozja powszechnie dominującej kultury masowej w obrazie k u l ­ turowym Polski od końca lat^ 60-tych nie ulega dla nikogo wątpliwości.. Proponowany rozrywkowy model kultury bazujący na konsumpcyjno-rodzinnym ideale społecznym, zinstytucjonalizowany sposób uczestnict­ wa w kulturze, fasadowość, skonwencjonalizowana komunikacja języko­ wa to podstawowe rysy tej kultury . Kultura ta istniała w specyficznej próżni socjologicznej polegającej na tym, że społeczeństwo polskie nie identyfikowało się z instytucjonalnymi formami uczestnictwa w państwie 1 narodzie, ceniąc sobie przede wszystkim udział w nieformalnych gru­ pach przyjacielskich i w rodzinie oraz utożsamiając się z Polską jako wspólnotą narodową, negując przy t y m „oficjalną rzeczywistość" . Opisana t u „grubą kreską" sytuacja społeczna i kulturowa wytworzy­ ła specyficzną kontrkulturę, w której dla mnie interesujące są wyraźne. 15 16 17 1S 3 5 l s J . S. B y s t r o ń , Łańcuch szczęścia i inne ciekawostki, W a r s z a w a 1938. I n s p i r a c j ą do takiego r o z u m i e n i a e t h o s u b y ł y d l a m n i e p r a c e M a r i i O s s o w ­ s k i e j , n a k t ó r e p o w o ł u j ą s i ę l i c z n i badacze p r o b l e m a t y k i o b y c z a j o w e j , s t y l u ż y c i a itp. Zob. M . O s s o w s k a , Moralność mieszczańska, Ł ó d ź 1956; t e j ż e , E t h o s ry­ cerski i jego odmiany, W a r s z a w a 1973; t e j ż e , Socjologia moralności, Warszawa 1969. Zob. n a ten t e m a t np. f r a g m e n t p r a c y J . K m i t y , O kulturze symbolicz­ nej, W a r s z a w a 1982, s. 149-162. S o c j o l o g i c z n i e opisuje tą s y t u a c j ę s p o ł e c z n ą S . N o w a k , Przekonania i od­ czucia współczesnych, [w:] Polaków portret własny, M . R o s t w o r o w s k i [red.], K r a ­ k ó w 1979, s. 122-145. 1 7 1 8 �116 CZESŁAW R O B O T Y C K I znamiona ludowego sposobu myślenia ujawniające narodowy, katolicki i ludowy charakter kultury. Sytuacja ta wskazywała na cechy ethosu Polaków, który -można obserwować także na przykładzie tych marginal­ nych ciekawostek wymienionych przeze mnie jako moje zainteresowa­ nia. Możliwość taka istnieje, ponieważ okoliczności folklorotwórcze nie zniknęły. Mass-media nie zlikwidowały folklorystycznego obiegu treści. W wielu wypadkach nadmiar informacji działa tak samo, jak dawny jej brak. Z modelowego przeciwstawienia cech kultury ludowej i masowej wynikać powinna zasadnicza odmienność mechanizmów przekazu. Nie widzę jednak kategorycznego przeciwstawienia. Opisany w analizach k u l ­ tury ludowej typ myślenia korespondował z typem światopoglądu, posia­ dał wymiar zbiorowy i funkcjonował w warunkach swoistej izolacji świa­ domościowej . Wśród nadmiaru informacji i zabiegów perswazyjnych myślenie typu ludowego jest nadal filtrem dla treści pozostających w obiegu masowym i jest stymulatorem wielu zachowań. Charaktery­ styczne dla niego mityzowanie rzeczywistości, folkloryzacja treści krą­ żących w kulturze, życzeniowy charakter sądów o rzeczywistości, myśle­ nie kategoryczne i stereotypowe odnajduję w formie istnienia i funkcjo­ nowania kultury masowej. Kategorie wypracowane dla opisu kultury ludowej pozwalają więc na antropologiczne interpretacje zjawisk z za­ kresu kultury masowej i wskazują, że cechy myślenia typu ludowego to kulturowo ukształtowane struktury długiego trwania. Społeczne oko­ liczności wywołują je wciąż na nowo, i to w sferach życia od nauki po plotkę. 19 Przykładami analiz prowadzonych w myśl zreferowanych założeń mogą być moje następujące teksty: 1) O łańcuchu szczęścia , w którym popularne zjawisko przepisywania listów z modlitewkami interpretuje się poszukując folklorystycznych przekształceń, wskazuje się na analo­ gie do średniowiecznych mirraculów i podkreśla się, że mogą one być substytutem podstawowego efektu komunikacji naturalnej, t j . współ­ uczestnictwa. 2) O sztuce a vista , to jest o rodzaju anonimowej twór­ czości wywołanej stanem społecznego wrzenia. Bazując na tezach Micha­ ła Bachtina, Karela Čapka i Marii Janion wskazuję, że sytuacja straj­ ków okupacyjnych w Gdańsku miała swoją karnawałową stronę pole­ gającą na odwróconej rzeczywistości społecznej, specyficznym wartościo­ waniu przestrzeni •— zaznaczonej oryginalną plastyką i dekoracją. Poe­ zja tego odwróconego czasu spełniała cechy poetyki znanej jako mani20 21 1 8 L. Zjawiska Stomma, te dla polskiej Determinanty kultury polskiej ludowej kultury XIX ludowej wieku XIX najpełniej wieku, opisał „Polska Sztu­ „Polska Sztu­ k a L u d o w a " , R . 33: 1979, n r 3, s. 131-142. 2 0 С z. R o b o t у с к i, Łańcuch k a L u d o w a " , R . 35: 1981, n r 1, s. 2 1 Cz. R o b o t y c k i , Ludowej". Sztuka szczęścia w pół wieku później, 3-10. a vista, tekst z ł o ż o n y w redakcji „Polskiej Sztuki �MYŚLENIE T Y P U 117 LUDOWEGO peja oraz zgodnie z romantycznym kanonem przeżywania w ethcsie Po­ laków, były to teksty o praźródle romantycznym. 3) O mityzacji kultury ludowej w nauce . W tekście tym wykorzystując tezy Rocha Sulimy o figuralnym myśleniu o ludowości podkreśla się, że figury takie funk­ cjonują także w etnografii — na przykład: racjonalne jądro kultury l u ­ dowej i model kultury tradycyjnej. Wynikają one z pozytywistycznego sposobu podejścia do zagadnień. Stwierdza 4się też, że nieunikniona obec­ ność mitu w naukach humanistycznych nakazuje przyjąć wobec tego faktu postawy raczej rozumiejące niż wyjaśniające (w sensie pozyty­ wistycznym). Są to postulaty, które proponowałem także na wstępie ni­ niejszego tekstu. 22 2 2 kultury С z. Robotycki, ludowej w nauce, S. Węglarz, Chłop potęgą jest „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " , n r 1: i 1983. basta. O mityzacji � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a76c2192ee99a47189f03e58da7783c8.pdf ad1846c7ae0ce719c2ef326d0981860b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1209 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1115 Title A name given to the resource Badania polsko-macedońskie / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1, s.135-142 Creator An entity primarily responsible for making the resource Strączek, Tomasz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia P o l s k a " , t. X X I X : 1985, z. 1 P L I S S N 0071-1861 TOMASZ STRĄCZEK (Uniwersytet Warszawski) B A D A N I A POLSKO-MACEDOŃSKIE W 1972 r. podjęto w ówczesnej Katedrze Etnografii próbę przeglądu stanu badań i teorii w zakresie etnogenezy, a przede wszystkim etnoge­ nezy Słowian . Badania te, po śmierci K. Moszyńskiego i J. Czekanowskiego, zeszły z pola widzenia etnografów. Powodem, jak ocenia to A. K u ­ trzeba-Pojnarowa , było zawężenie pola badań etnografów do okresu ostatnich 100 lat (tzn. okresu, który obejmują bezpośrednio źródła etno­ graficzne). Nie wchodząc głębiej w przyczyny tego stanu rzeczy trzeba stwierdzić, że był to jednak okres, w którym rozwijały się elementy teorii innego rodzaju (strukturalizm, semiotyka) zapowiadające interesu­ jące wzbogacenie badań nad etnogenezą i zapewniające i m start w innym punkcie niż ten, w którym zakończył badania K. Moszyński. Jak wynika bowiem z dyskusji na konferencji poświęconej pamięci K. Moszyńskiego i J. Obrębskiego , kontynuacja badań zgodnie ze szczegółowymi wskaza­ niami Moszyńskiego mogłaby grozić powtarzaniem wyników przez niego już raz ustalonych. Wspomniane jednakże propozycje teoretyczne w po­ łączeniu z inspiracjami płynącymi z teorii Moszyńskiego mogłyby dać interesujące wyniki. 1 2 3 4 Zgodnie z tymi inspiracjami zdecydowano się na podjęcie prac po­ równawczych uwzględniających materiał dotyczący obszaru Słowiańszczy­ zny południowej oraz północno-wschodniej, w tym zarówno leśnego ob­ szaru północnego jak i południowo-wschodniej, nizinnej części Polski, która zachowała wiele śladów z okresu kontaktów Słowian z innymi 1 - P r a c e w s e k c j i etnogenezy K o m i t e t u S ł o w i a n o z n a w s t w a P A N , n i e w 1977 г., por. „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 23: 1979, z. 2, s. 61-204. A . K u t r z e b a - P o j n a r o w a , O c e n a dorobku i perspektywy „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 18: 1974, z. 2, s. 23-37. ! podsumowa­ etnografii, s K o n f e r e n c j a o r g a n i z o w a n a w d n i a c h 25-27 X 1977 r. p r z e z K o m i t e t S ł o w i a ­ noznawstwa P A N i K a t e d r ę Etnografii U W — materiały publikowane w: „Etno­ g r a f i a P o l s k a " , t. 23: 1979, z. 2, s. 61-204. 4 cia Z . S o k o l e w i c z , Teoria do badań etnogenetycznych, kultury Kazimierza Moszyńskiego jako punkt wyjś­ „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 23: 1979, z. 2, s. 83-110. �136 TOMASZ STRĄCZEK ludami na obszarze stepu euroazjatyckiego. Badania obszaru północnegomiały stanowić w stosunku do materiału pozostałego formę kontrolną w podwójnym sensie: 1) elementy najstarsze powinny reprezentować to, co było charakterystyczne dla kultury słowiańskiej leśnej, a nie stepowej (i prawdopodobnie młodszej), 2) można było się spodziewać, że te z naj­ starszych elementów, które występują na północnym wschodzie Polski oraz na Bałkanach, będzie można zaliczyć — zgodnie zresztą z przypu­ szczeniem Moszyńskiego — do zrębu kultury słowiańskiej. Podjęcie badań na terenie Macedonii było nawiązaniem do tradycji badań J. Obrębskiero prowadzonych tam w latach 1932-1933 i wykorzy­ staniem realnych możliwości . Należało z natury rzeczy uwzględnić fakt, że był to obszar, na którym nawarstwiło się szczególnie wiele fal k u l t u ­ rowych. Podjęte prace miały charakter stacjonarny. Prowadzono je w konwencji strukturalno-semiotycznej i t y m samym miały obejmować szeroki teren wykraczając poza jedną, badaną intensywnie wieś. Decyzja o podjęciu badań w jednej wsi i przedstawieniu ich rezultatów na szero­ k i m tle porównawczym, jakie tworzyły źródła publikowane i archiwalne zbierane przy innych okazjach, spowodowana była przekonaniem, że w sytuacji, w której posługujemy się materiałem zbieranym przez róż­ nych badaczy dla różnych celów i przedstawiających duży rozrzut cza­ sowy, a także przestrzenny, konieczne jest ustalenie pewnej ilości punk­ tów stacjonarnych, w których można by ludowe taksonomie sprawdzić w czasie badań pogłębionych, w sytuacjach, w których przedstawienie szerszego kontekstu jest możliwe. s Nie można było kontynuować badań Obrębskiego na Poreczu we wsi Wołcze, gdyż została ona wyludniona. Zdecydowano się na wykorzystanie jego doświadczeń i zaproponowanego przez niego pojęcia wsi jako wspól­ noty obrzędowej w innym terenie. Opracowując plan monografii wsi przyjęto, że wieś jest nie tyle wspólnotą w sensie społecznym, ale że j e j mieszkańcy prezentują syntetyczny system klasyfikacji zjawisk rzeczy­ wistości (taksonomie) i w konsekwencji dzielą podobny obraz świata w i ­ dzianego jako system relacji między jego znakowymi składowymi. Dla­ tego też podjęto tematy dotyczące sposobu organizowania przestrzeni symbolicznej i czasu, które mogły do całościowego ujęcia tego symbo­ licznego świata doprowadzić. Oto one: 1. Sposób zorganizowania przestrzeni wsi (topografia wsi i jej symbo­ lika, dom i zagroda, ich funkcje obrzędowe i ich symbolika, ornament). 2. Rytmika obrzędów przejścia w cyklu życiowym jednostek (uzględnia się tu strój, taniec, wierzenia, gesty etc). 3. Stare formy ustnej twórczości ludowej. 6 e J e d y n e p u b l i k o w a n e m a t e r i a ł y z tego o k r e s u to p o ś m i e r t n i e p r z e z T . O b r ę b s k ą i J . H a l p e r n a a r t y k u ł Obrzędowa struktura dońskiej, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 16: 1972, z. 1, s. 201-213. • O b r ę b s k i , op. cit. opracowany wsi mace­ �B A D A N I A POLSKO-MACEDOŃSKIE W badaniach brali udział ze strony polskiej: doc. dr Krzysztof Wro­ cławski, doc. dr Anna Zadrożyńska, dr Anna Kuczyńska-Skrzypek i mgr Tomasz Strączek. W Polsce przedmiotem badań były wsie okolic Cie­ chanowca, w Macedonii — wieś Jablanica leżąca na terenie Debarskiego Drimkolu. Debarski Drimkol swą zachodnią częścią opiera się o wschodnie zbo­ cza pasma grzbietów górskich noszącego również nazwę Jablanica. Gra­ nica regionu biegnie wysokimi szczytami, częściowo pokrywając się z gra­ nicą jugosłowiańsko-albańską. Licznie spływające z gór strumienie wpa­ dają do rzeki Czarny Drim, będącej naturalną granicą Debarskiego D r i m ­ kolu. Czarny Drim jest główną rzeką Drimkolu — płynie głębokim w ą ­ wozem werżniętym w składy wapienne. Grzbiety łańcucha górskiego Ja­ blanica zdecydowanie dominują nad całym regionem. Poszczególne szczy­ ty osiągają wysokość ponad 2000 m n.p.m. Debarski Drimkol ma dobre warunki do hodowli. Hodowla też była głównym zajęciem jego mieszkańców. Przeważały w niej owce. Postę­ pujące z czasem ograniczenie rozmiarów pastwisk, związane z przesu­ nięciami granicznymi oraz rosnące konflikty z ludnością albańską spowo­ dowały zmniejszenie rozmiarów hodowli. I tak w .końcu X V I I I w. zro­ dziła się dotkliwa potrzeba zastąpienia czymś głównego źródła utrzyma­ nia na t y m obszarze. Nie mogło to być rolnictwo. Ziemia orna w Debarskin? Drimkolu to niewiele ponad 12% ogólnej powierzchni, ponad poiowa zaś to tereny jałowe. Kamieniste pola wymagały nieustannego i żmudnego oczyszczania. Jedynym wyjściem z sytuacji było szukanie zarobku poza granicami rodzinnej ziemi. Ten sposób utrzymania później nazwano peczalbą, człowieka zaś na długo opuszczającego swą wieś — peczalbarem. „Nie ma na świecie nic gorszego od peczalby i nikt nie chce być włóczęgą po obczyźnie" — powiedział w latach trzydziestych ma­ cedońskiemu etnografowi Milenkovi Filipovičowi jeden z peczalbarów* W początkowym okresie miejscem peczalby był Egipt, Azja Mniejsza, A l ­ bania, a także Wenecja. Później Serbia, Rumunia, dalej zaś Rosja, Niem­ cy, Austro-Węgry, różne regiony dawnej Turcji, a w ostatnim czasie USA. Dalekie i trwające wiele lat wyjazdy były udziałem zwykle Ma­ cedończyków prawosławnych. Uważano za niegodne, by prawosławny peczalbar wrócił wcześniej niż po kilku latach. Macedończycy wyznania muzułmańskiego jeździli na znacznie krótsze peczalby do krajów s ą ­ siednich. Pod nieobecność mężczyzn ciężar pracy w polu spadał na ko­ biety. W drogę ze wsi udawano się wspólnie, w grupach. Zwykle każda rodzina wysyłała peczalbara — w odprowadzaniu więc uczestniczyła cała wieś. Największe rozszerzenie opisywanej doliny to teren wsi Jablanica. 7 8 7 8 M . S . F i 1 i p o v i ć, Debarski F i 1 i p o v i č, op. cit, s. 37. Drimkol, S k o p j e 1939. �138 TOMASZ STRĄCZEK Wieś leży na zboczu złożonym z k i l k u tarasów, które przechodzą jeden w drugi. Najniższym punktem wsi jest płynący samym dnem lokalnej doliny strumień. Jablanica składa się z ośmiu części oddzielonych od sie­ bie drogami. O wyborze tej, tak usytuowanej wsi zadecydowało, że była to — podobnie jak w przypadku badanej przez Obrębskiego wsi Wołcze — wieś trudno dostępna, izolowana przez elementy krajobrazu od n i ­ zinnej części kraju. Taka izolacja wsi, jak sądzę, ułatwia badanie jej jako wspólnoty światopoglądowej. Do tego dochodzi moment drugi: peczalba. Stałe migracje mężczyzn za chlebem powodowały, że o całości i zwar­ tości wsi nie decydowała jej gospodarka (o czym będzie niżej), ale obrzę­ d y i wierzenia. Domy poszczególnych rodów skupione są w jednym miejscu. Wieś roz­ rzucona jest na znacznej przestrzeni gęsto poprzecinanej biegnącymi w dół głębokimi wąwozami, oddzielającymi od siebie poszczególne grupy do­ mów. Granica między Jablanica a sąsiednimi wsiami biegnie szczytami okalających ją wzniesień. Na obszarze wsi znajduje się siedem cerkwi oraz dwa cmentarze. Dwie cerkwie związane są z całorocznym obrząd­ kiem liturgicznym. W 1930 r. w Jablanicy było 181 domów, W których mieszkało 187 rodzin. Z tego w 27 domach mieszkali muzułmanie, w 1 Cyganie, w pozostałych zaś rodziny wyznania prawosławnego. We­ dług badań poczynionych w 1935 r. ludność autochtoniczna, której ciąg­ łość osadnicza wydaje się być potwierdzona od początków X V w. na t y m terenie, stanowiła około 40% ogólnej liczby mieszkańców wsi. Pozostali to przybysze z północno-zachodniej Hercegowiny, Czarnogóry i. Albanii. Głównym źródłem utrzymania oprócz peczalby jest hodowla. Rolnictwo oparte na prymitywnych systemach nawadniających, wybitnie eksten­ sywne, często nie zaspokaja podstawowych potrzeb mieszkańców wsi. Najczęściej uprawia się kukurydzę i żyto. t W Jablanicy za zezwoleniem władz tureckich powstał rodzaj systemu samorządowego, na czele którego stała rada wiejska zajmująca się orga­ nizowaniem obrony wioski, sądownictwem, a także opieką nad wdowami i sierotami. Interesująca jest świadomość pochodzenia występująca wśród mieszkańców wsi, Przedstawiciele poszczególnych rodów potrafią w y ­ mienić swych przodków do 7-9 pokolenia, zawieranie małżeństw zaś jest niemożliwe między krewnymi do 7 pokolenia. Okres ostatnich dziesiątków lat wiele zmienił w tradycyjnej strukturze wsi, wciąż jednak tradycja odgrywa t u ważną rolę w życiu. Z badań prowadzonych w Jablanicy przedstawię jedynie ich wycinek dotyczący symboliki organizacji przestrzeni wsi oraz otaczającej okolicy. Symbolikę tę odtwarzałem na podstawie opisów znanych jej mieszkań­ com wydarzeń demonologicznych i konsekwencji wynikających z tych wydarzeń. W analizie i interpretacji posługiwałem się pojęciami wypra­ cowanymi przez orientację strukturalno-semiotyczną, przyjmując za punkt wyjścia opozycję binarną „ten świat/„tamten świat", przekładalną w ra- �B A D A N I A POLSKO-MACEDOŃSKIE 139 mach języka symbolicznego na inne — takie jak np. swój/obcy czy góra/dół. Wcześniej tego typu badania prowadziłem wielokrotnie w Pol­ sce. Za każdym razem podstawą takich badań była realnie istniejąca przestrzeń fizyczna, w której należało ustalić: po pierwsze, rejestr pa­ miętanych wydarzeń (za Eliadem) typu kratofanicznego i hierofanicznego, po drugie zaś, kierując się t y m i ustaleniami, doprowadzić do uzyska­ nia mapy wsi z wykreślonym terytorium swojskiej ekumeny. Nie wdając się w szczegóły mogę stwierdzić, iż we wszystkich przypadkach wyniki badań polskich mogliśmy opisać posługując się układem horyzontalnym, w którym przestrzeń wsi była swoim, bezpiecznym terytorium. Dalej zaś rozciągał się obszar złowrogi i obcy, pełen wydarzeń budzących strach i niepewność. Tu jednak dwie uwagi. Po pierwsze — w obszarze swoj­ skiej ekumeny notowałem również, niemal każdorazowo, miejsca niebez­ pieczne — takie jak miedze, drogi, płoty, punkty związane z biegiem lokalnych wydarzeń, np. okolice naznaczone piętnem nagłych śmierci i inne. Nie wpływały one jednak na generalny kształt tego obszaru lub może inaczej — były do opanowania przez człowieka dzięki znajomości środków apotropaicznych. Po drugie przedstawiony na wspomnianej ma­ pie rozkład przestrzeni bezpiecznej to nie sytuacja ustalona raz na za­ wsze. Przeciwnie. Jest to stan, który może ulec zmianie w stosunkowo krótkim czasie i który jest wypracowany drogą skomplikowanej często działalności typu apotropaicznego, do czego wrócę niżej. Generalnie w Jablanicy zetknąłem się z sytuacją odmienną niż w Pol­ sce — szczególnie jeżeli chodzi o usytuowanie przestrzeni swojej wzglę­ dem obcej. Nałożenie na mapę wsi przypadków kratofanii i hierofanii dało niewiele. Trudno było dociec jakiejś logiki ich występowania. Po­ jawiały się w miejscach mało oczekiwanych, bez dającej się ustalić przy­ czyny. Dodatkowo ogromna przestrzeń samej Jablanicy bardzo utrudnia­ ła orientację w terenie. Dopiero nałożenie na precyzyjnie sporządzoną mapę wydarzeń kratofanicznych i hierofanicznych układu poziomic do­ prowadziło do poczynienia w moim pojęciu interesującego spostrzeżenia. Otóż w obrębie granic wsi zarysował się obszar swojskiej ekumeny poprzetykany sferami anekumeny. Tak więc, posługując się pojęciami i n ­ terpretacyjnymi, „zaświatowe" były również wąwozy, niezmiernie lianie występujące we wsi, jak i obszary wyżej położone — zdecydowanie jed­ nak mieszczące się w jej granicach. Potwierdziły to nie tylko notowane przypadki kratofamii i hierofanii, czy błądzenia, ale np. postępowanie po śmierci członka rodziny, kiedy — jeszcze do niedawna — wrzucano do najbliższego wąwozu lub zakopywano przy cerkwi łóżko, na którym zmarły leżał. Tereny położone poza granicami wsi posiadają słabe za­ barwienie demonologiczne w relacjach informatorów. Wyjątkiem są tu opowiadania o wychodzeniu na peczalbą czy jechaniu na targ. Pojawia się w nich silny element profilaktyki apotropaicznej. Nie chcę jeszcze tłumaczyć zaobserwowanych różnic występujących między badanymi �140 TOMASZ STRĄCZEK wsiami. Być może nie mają one znaczenia przy odtwarzaniu podstawo­ wych zasad konstruowania modelu przestrzeni symbolicznej. Zasługują jednakże na uwagę. Nie sposób mówić o organizacji przestrzeni symbolicznej bez poru­ szenia problemu działań apotropaicznych. Dowodnym tego przykładem jest mimowolne jakby pojawienie się ich już w tekście. Wspomniałem, iż każdorazowo opisywany kartograficznie lub w jakikolwiek inny spo­ sób stan nie jest czymś funkcjonującym raz na zawsze w niezmienio­ nym kształcie w świadomości informatorów badanych wsi. Swojska ekumena wymaga nieustannej działalności apotropaicznej przedsiębranej nie­ mal przez całą społeczność wsi, jak i praktykowanej indywidualnie, no­ szącej charakter profilaktyki, a w związku z t y m realizowanej w okre­ ślonych momentach roku w t y m samym czasie, jak i okazjonalnej o cha­ rakterze interwencyjnym, przedsiębranej nagle w wyniku niespodzie­ wanie zaistniałego zagrożenia. W czasie badań w Jablanicy szczególną uwagę poświęciłem w y s t ę p u ­ jącym tam działaniom apotropaicznym. Są to: a) działania mające na celu integrację z sacrum w ogóle, proponuję nazwać je t u mimikrą, jako że polegają one na uniknięciu niebezpiecz­ nych konsekwencji zetknięcia się ze sferą zaświatów poprzez częściowe/ przyjęcie atrybutów tej sfery; b) działania znakiem przeciwnym, tzn. sacrum-f7na sacrum—; c) działania elementami życia. Podkreślmy, że w przypadku działań a i b mamy do czynienia z sub­ stancjami porządku sakralnego (zaświatowego) w ogóle. Zobaczmy jak to wygląda na przykładach. Przyjrzyjmy się działaniom typu a ( m i m i ­ krą). Wybierając się na grzyby należy mieć skarpetę lub koszulę od­ wrócone na lewą stronę (lewa/prawa — ,,ten świat/,,tamten świat"). T y ­ pową mimikrą jest żałoba po zmarłym. Działania tego typu mają na celu integrację z atakującym lub niebezpiecznym obiektem w celu uniknięcia ujemnych konsekwencji tego ataku. Działania typu b (oddziaływanie sacrum-\-) tworzą chyba najliczniej­ szą grupę. Będzie to żegnanie się i wymawianie imion boskich, kropie­ nie święconą wodą, wieszanie ikon etc. Działania te zaświatowe w swoim, charakterze, muszą być wykonywane ostrożnie — głównie ze względu na sakralne akcesoria, bez których byłyby nieskuteczne. I tak poświęcone jajka można zobaczyć dopiero, gdy zje się coś rano — nie na czczo! Ł a ­ dunek święconego jajka (sacrum-^) mógłby okazać się zgubny w przy­ padku zetknięcia się z nim człowieka, który jeszcze tego dnia nie jadł. Pojawia się t u bowiem niebezpieczna kumulacja dwóch typowo zaświa­ towych, lewych członów opozycji binarnych: sacrum/projanum, jedze­ nie/post, na czczo. Woda przynoszona raz w roku spod cerkwi nie powin­ na się znajdować w sypialni młodych. Zetknięcie się seksu (życie!) z przed­ miotem sakralnym grozi niebezpieczństwem mieszkańcom domu. Podob- �B A D A N I A POLSKO-MACEDOŃSKIE 141 nie młodzi nigdy nie śpią w pomieszczeniu, w którym znajdują się ikony. Niewiele mniej liczne są działania typu с (posługiwanie się przed­ miotami symbolizującymi życie). Są to niemal wszystkie praktyki z uży­ ciem zielonych gałęzi, siekiery, pieniędzy oraz ognia. Bardzo- ciekawym apotropaionem tego typu jest zsiadłe mleko — dotąd mało znane i mniej badane — związane z życiem przez swą siłę fermentacyjną. Badania w Jablanicy wykazały, iż działania apotropaiczne występują w blokach, co znacznie słabiej widoczne jest w Polsce. Dalej, szczegól­ nie w zakresie profilaktyki apotropaicznej, niemal w każdym bloku poja­ wia się połączenie sacrum-)- i elementu życia w różnych zresztą posta­ ciach i różnej kolejności. Sacrum-)- w porę zastosowane skutecznie znosi działanie sacrum — , samo w sobie jest jednak również niebez­ pieczne. Całkowite bezpieczeństwo dopiero przynosi działanie elementem życia. I jeszcze jedna sprawa. Człowiek, udając się na peczalbę, przechodzi opuszczając dom staranne przygotowanie w zakresie profilaktyki apotropaicznej. Otrzymuje pieniądze, których mu nie wolno wydać, prze­ wraca lewą nową stągwie napełnione wodą zaraz po przekroczeniu progu etc. Gdy udając się przez wieś zobaczy kobietę z pustymi stągwiami (żeń­ skie/męskie, puste/pełne) lub kobietę idącą „na stronę", wraca. Dlaczego? Kobieta z pustymi stągwiami obniżyłaby, jak mi się wydaje, jego „po­ tencjał życia" — tak starannie dostosowany do panujących na peczalbie warunków anekumeny. Zobaczenie natomiast kobiety idącej „na stronę" jest sytuacją odwrotną. Podnosi ów potencjał poza dopuszczalną granicę zakreśloną wymogami mimikry — wszak wszelkie wydzieliny ludzkiego ciała noszą w sobie zintensyfikowany ładunek życia. Udaniu się więc peczalbara jakby w „tamten świat" musi towarzyszyć starannie przy­ swojony potencjał ogólny, zapewniający bezpieczeństwo w jego obrębie. W materiale polskim dotyczącym analogicznego problemu (np. wyprawa na targ) znajdujemy jedynie zalecenie powrotu w przypadku zobaczenia kobiety idącej z pustymi wiadrami czy innych znaków o podobnym cha­ rakterze. Natomiast cały kompleks apotropaiki indywidualnej typu pro­ filaktycznego jest u nas słabo widoczny. Przedstawienie powyższych wyników badań, z konieczności potrak­ towane skrótowo i fragmentarycznie, miało na celu jedynie zasygnalizo­ wanie czytelnikom zasługujących na baczniejszą uwagę informacji doty­ czących sposobu organizacji przestrzeni symbolicznej. Badania były pro­ wadzone w latach 1980-1981. Wykorzystanie tych materiałów dla dal­ szych studiów porównawczych kultury tradycyjnej wsi macedońskiej i wsi Polski północno-wschodniej oraz dla wynikających ze studiów roz­ ważań na tematy etnogenetyczne będzie miało miejsce po udostępnieniu rezultatów innych równolegle prowadzonych na tych terenach poszuki­ wań badawczych. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1319be77b5a7c7f7743b35d3ee13a108.pdf bccd0e18310fc32cb5b629df350be390 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1208 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1114 Title A name given to the resource Badania nad Cyganami / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1, s.131-134 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mróz, Lech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X I X : 1985, z. 1 PL ISSN 0071-1861 L E C H MRÓZ {Uniwersytet Warszawski) . B A D A N I A NAD C Y G A N A M I Badania nad Cyganami zostały podjęte w warszawskiej Katedrze Etnografii przed wieloma laty. Początkowo nie miały one charakteru prac szerzej zorganizowanych. Temat został zainicjowany pracami ma­ gisterskimi poświęconymi tej społeczności — moją, a niedługo później Marka Ignacego Kamińskiego. W roku 1975 w ramach programu studiów (zajęć laboratoryjno-ćwiczeniowych) utworzona została grupa, której celem pracy przez półtora roku byli Cyganie. Uczestniczyło w niej 15 studentów. Jako pierwsze podjęto zagadnienie dystansu etnicznego Polacy — Cyganie i ich wza­ jemnych sądów o sobie. W początkowym okresie nacisk położono na ba­ dania wśród Polaków, później — po oswojeniu się grupy z problematyką i społecznością cygańską — na pracę wśród Cyganów. N i m zakończone zostały prace grupy, jej część podjęła ten sam temat w ramach badań węzłowych. Była to kontynuacja problemu dystansu, ale z przesunię­ ciem nacisku na rolę Cyganów w polskiej kulturze ludowej i ich w niej obecność. Temat badań grupy realizowany był na Podlasiu, badań w ę ­ złowych •— na obszarach Polski południowo-wschodniej oraz centralnej. Materiał uzupełniano także na kolejnych Międzyuczelnianych Obozach Etnograficznych. W roku 1981 rozpoczęła działalność kolejna grupa ćwiczeniowo-laboratoryjna. Uczestniczący w niej studenci realizowali do­ datkowo także badania łączące się z tematyką prac węzłowych. Punkt wyjściowy stanowiły stosunki między Polakami a Cyganami — dystans etniczny oraz wzajemne wizerunki (stereotypy i autostereotypy). Na­ stępnie podjęto problem identyfikacji i tożsamości Cyganów, ich zróżni­ cowania i zasad określania grupy swojej wobec innych grup cygańskich oraz. wobec nie-Cyganów (na to ostatnie zagadnienie położono największy nacisk). Ostatnim tematem dwuletniej pracy były badania nad t y m , "jakie czynniki, jakie elementy są tymi w kulturze, które dla Cyganów stanowią identyfikatory romanipen (cygańskości). Z t y m wiązało się poz­ nawanie cygańskiej kultury w ogóle i jej złożoności. Badania prowadzo- �132 L E C H MROZ no zarówno wśród Cyganów osiadłych od dawna, jak i do niedawna wędrujących. Realizowane równolegle badania węzłowe dotyczyły tych samych te­ matów, a ponadto wozów cygańskich — niegdyś powszechnego, dziś już zupełnie zanikającego elementu ich kultury (są to więc działania ratun­ kowe i inwentaryzacyjne, chroniące od zupełnego zapomnienia zarów­ no same przedmioty, jak i wiedzę o nich). Aktualnie realizowane tematy stanowią kontynuację tych z lat wcześ­ niejszych, są to: a) stosunki interetniczne Polacy — Cyganie i wzajem­ ne sądy o sobie; b) miejsce i rola Cyganów w kulturze polskiej; c) ob­ raz kultury Cyganów w Polsce i jej zróżnicowanie; d) tożsamość i iden­ tyfikacja grup cygańskich; e) wozy cygańskie.. Poza ostatnim wszystkie pozostałe tematy mieszczą się w dość sze­ rokich, ale spójnych ramach, dających możliwość odpowiedzi na wiele pytań. Prace te oparte są na badaniach terenowych w środowisku cygań­ skim (głównie) i niecygańskim w kilkunastu punktach na terenie całej Polski, a także na przeprowadzonej w całym kraju ankiecie, której ce­ lem jest przygotowanie mapy rozprzestrzenienia Cyganów w Polsce — czego do tej pory brak, a co jest jedną z podstawowych kwestii dla ba­ dań i ich opracowywania — na poszukiwaniach archiwalnych i studio­ waniu literatury. Pełniejszemu poznaniu wizerunku Cyganów w świa­ domości Polaków, w literaturze (także jarmarcznej i ludowej) i w fol­ klorze służyć będą przygotowywane obecnie prace magisterskie studen­ tów polonistyki w białostockiej filii Uniwersytetu Warszawskiego pisa­ ne pod moim kierunkiem, pomyślane jako dopełnienie tematów realizo­ wanych bezpośrednio w Katedrze Etnologii i Antropologii Kulturowej UW. Badania nad Cyganami prowadzone są głównie przez studentów i ab­ solwentów Katedry warszawskiej, ale uczestniczą w niej bezpośrednio lub współpracują w różnych podtematach także pracownicy innych instytucji — Muzeum Okręgowego w Toruniu, Muzeum Okręgowego w Tarnowie oraz Katedry Etnografii Słowian Uniwersytetu Jagielloń­ skiego. W ten sposób zaczyna powstawać ogólnopolski zespół badaczy zajmujących się tą tematyką. Dotychczasowa polska literatura na temat Cyganów ma bardzo znacz­ ne luki. Egzotyczna barwność Cyganów powodowała zainteresowanie n i ­ m i szerokich kręgów ludzi, poetów, malarzy, dziennikarzy, ale w bar­ dzo małym stopniu (poza językiem) naukowców. Spowodowało to, że wprawdzie bardzo wiele napisano na ich temat, ale znaczna część to wiadomości zupełnie fałszywe. Zaciążyło to zasadniczo na stanie wiedzy. Ilość pozycji wartościowych dotyczących historii i kultury Cyganów jest znikoma. Sytuacja lepsza, choć nie zupełnie różna, jest w cygano­ logii na świecie — odpowiednio do tego przygotowani badacze także omi- �B A D A N I A NAD C Y G A N A M I jali Cyganów w swoich zainteresowaniach. Dopiero od kilku lat zaczyna się to zmieniać. Dlatego też obecnie podjęcie badań nad Cyganami wiąże się przede wszystkim z problemem źródeł, ze stworzeniem bazy, która pozwoli na analizowanie i rozumienie tej społeczności i jej kultury. Służą temu prace archiwalne, ankietowe i ba­ dania terenowe. Niedostatki źródeł i konieczność ich tworzenia powodu­ ją, że efekty badań są jeszcze mało spektakularne. Stosunkowo łatwiej uzupełnić stan wiedzy w przypadkach takich, jak np. stereotyp Cyga­ nów w oczach Polaków czy rola Cyganów w kulturze ludowej. Najpo­ ważniejszy problem stanowi jednak wzbogacenie źródeł do kultury Cy­ ganów, t y m bardziej że jest to społeczność trudna w badaniu, często nie­ ufna, hermetyczna. Jednakże już dotychczasowe osiągnięcia pozwalają w wielu przypad­ kach na weryfikację wiedzy zastanej i wyjaśnienie tych niejasności, jakie zdarzają się nawet w pracach wartościowych. Niektóre z podjętych tematów nie mają do tej pory wypracowanej zadowalającej metodologii postępowania badawczego {np. badania nad tożsamością i identyfikacją), stąd także potrzeba szukania właściwych metod i technik badań. W y n i k i dotychczasowych prac znalazły,odbicie w publikacjach w „Et­ nografii Polskiej", „Ethnologia Polona", „Polskiej Sztuce Ludowej" (wy­ danych lub aktualnie będących w druku) oraz specjalistycznych czasopis­ mach pozapolskich „Etudes Tsiganes" i innych *. • Aktualnie opracowywane są w y n i k i badań ankietowych oraz kon­ tynuowane badania we wszystkich z wymienionych tematów. W naj­ bliższym roku planuje się przygotowanie do publikacji wyników ankie­ t y oraz części materiałów na temat roli Cyganów w kulturze polskiej, a także opracowanie materiałów dotyczących wozów. Cyganie są grupą mniejszościową. Sytuacja, w jakiej się znajdują, jest sytuacją społeczności żyjącej w obcym etnicznie tle grupy dominu­ jącej, większościowej. Badania ukazują —• oprócz specyfiki cygańskie.] — wiele sytuacji i zjawisk, które — jak się wydaje — wychodzą poza w y ­ łącznie cygańską grupę mniejszościową i mają charakter bardziej uni­ wersalny, związany ze społecznościami w diasporze i zdominowanymi przez te, które stanowią większość, stojącymi wobec zagrożenia asymila­ cją i konieczność obrony własnej odrębności, własnej osobowości kultu­ rowej i egzystencji biologicznej. Pokazują m i n . mechanizmy obrony swojej tożsamości i ewolucję postaw w celu znalezienia wzorów zacho­ wań adekwatnych do sytuacji. „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X X I I : 1978, z. 2 — zeszyt w c a ł o ś c i p o ś w i ę c o n y C y ­ g a n o m ; L . M r ó z , Les Chaladytka roma, Tsiganes de Pologne, „ E t u d e s Tsiganes", n r 1: 1979; „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " , n r 1-2: 1981 — zeszyt p o ś w i ę c o n y C y g a n o m ; . L . M r ó z , Sytuacja Cyganów w Polsce, „ P r o b l e m e s Politiquee et Sociaux", Nov.: 1983, i i n n e . 1 �134 LECH M R ' Z Skłania to do podjęcia prób poszukiwania tych wartości w kulturze Cyganów, tych treści i znaczeń, które mimo oddziaływań z zewnątrz stanowią jakby model utrzymujący ich cygańskość i pozwalający im zi­ dentyfikować się, mimo różnic wewnętrznych, jako Cyganie, jako Roma. Być może wiąże się to nie tylko z cygańską specyfiką, ale ma powszech­ niejszy charakter — zapewne wskazane byłoby podjęcie badań porów­ nawczych wśród innych mniejszości etnicznych i narodowych w Polsce, a taka właśnie kontynuacja tematu „Cyganie" leży w zamierzeniach zarówno realizujących aktualne badania nad Cyganami, jak i Katedry. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8082ad1888e27716d785666e0547531b.pdf 83f62cdb3f3fe1a4fefda2b3d45bdbe9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1211 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1117 Title A name given to the resource Zachowania ludyczne w kulturach pasterskich Azji Środkowej (na przykładzie Mongolii) / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1, s.169-178 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kabzińska-Stawarz, Iwona Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia P o l s k a " , t. X X I X : 1935, z. I P L I S S N 0071-1861 IWONA KABZIÑSKA-STAWARZ ( I H K M PAN, Warszawa) ZACHOWANIA LUDYCZNE W KULTURACH PASTERSKICH A Z J I ŚRODKOWEJ (NA PRZYKŁADZIE MONGOLII) Podjęcie badań nad zachowaniami ludycznymi w kulturach paster­ skich stało się dla mnie realne przede wszystkim dzięki włączeniu się w prace Ekspedycji Etnologicznej P A N , kierowanej przez prof. dr. W i ­ tolda Dynowskiego, w Mongolii. Wyjazdy badawcze członków Ekspedy­ cji organizowane były corocznie począwszy od 1965 r. Ich rezultaty pozwalają nam dziś spojrzeć całościowo na kulturę mongolską, rozumieć ją i wyjaśniać występujące w niej procesy i zjawiska, swobodnie poru­ szać się w jej przeszłości i teraźniejszości, a także prognozować zmiany. Początkowo badania skoncentrowano na problematyce przeobrażeń spo­ łeczno-kulturowych i gospodarczych występujących w Mongolii po re­ wolucji 1921 r. Następnie podjęto próbę wszechstronnego ujęcia procesu adaptacji młodzieży mongolskiej do środowiska pasterskiego. Procesu silnie związanego ze zmianami dokonującymi się we współczesnej Mon­ golii. W ostatnim okresie badaniami objęto wiele zagadnień z zakresu obrzędowości rodzinnej, symboliki, monograficznego ujęcia kultury mon­ golskich mniejszości narodowych, funkcjonowania gospodarki pasterskiej,, zachowań ludycznych i in. W 1980 r. nastąpił ostatni wyjazd członków Ekspedycji do Mongolii. Mimo zakończenia badań terenowych tematyka mongolistyczna jest kon­ tynuowana. Ośrodkiem badań pozostaje obecnie warszawski Zakład Et­ nografii I H K M PAN, współpracujący z Katedrą Etnologii i Antropologii Kulturowej UW. Na podstawie zgromadzonych materiałów i literatury powstają nowe prace powiększające dotychczasowy dorobek Ekspedy­ cji \ 1 D o r o b e k ten jest z n a c z n y i z a m y k a s i ę l i c z b ą ok. 80 p o z y c j i . Z w a ż n i e j s z y c h n a l e ż a ł o b y w y m i e n i ć : W . D y n o w s k i , Współczesna Mongolia, Wrocław 1968; tenże, Modernizacja Mongolii w dwóch ustrojach społeczno-politycznych, [w:J Z badań nad społeczeństwem i kulturą Mongolii, W r o c ł a w 1973, s. 11-33; D . M a r ­ k o w s k a , Urbanizacja stepu, [w:] Studia mongolskie, W r o c ł a w 1969, s. 31-52; D . M a r k o w s k a , J . O l ę d z k i , Z . S o k o l e w i c z , Niektóre zmiany w tradycyj- �170 IWONA KABZIÑSKA-STAWAHZ * Moje zetknięcie z Ekspedycją nastąpiło w 1975 r. Początkowo uczest­ niczyłam w badaniach procesu adaptacji młodzieży mongolskiej do śro­ dowiska pasterskiego, podsumowując następnie ten etap prac . W 1978 r. rozpoczęłam zbieranie materiałów dotyczących zachowań ludycznych pas­ terzy mongolskich początków X X w., traktując je jako egzemplifikację znanych m i z literatury tego typu zachowań występujących wśród pas­ terskich ludów Azji Środkowej. Zebrane materiały stały się też punktem wyjścia do dalszych analiz i interpretacji. Stanowią one podstawę przy­ gotowanego przeze mnie opracowania nt. „Zachowania ludyczne paste­ rzy mongolskich". W t y m miejscu chciałabym przedstawić niektóre jego założenia i koncepcje, a także — przykłady rezultatów przeprowadzo­ nych badań. Źródła pisane dotyczące pasterskich ludów Azji Środkowej, jakimi są zasadniczo relacje europejskich podróżników i badaczy od końca X I X w. do połowy naszego stulecia oraz współcześnie powstające prace pisane przede wszystkim przez radzieckich autorów (a w przypadku Mongolii — także badaczy mongolskich), pozwalają uchwycić występu­ jące na t y m obszarze podobieństwa i różnice form zachowań ludycz­ nych, określić ich charakter oraz — aczkolwiek w ograniczonym przez brak dokładniejszych informacji zakresie — śledzić zmiany, jakim za­ chowania te podlegały w ciągu ostatnich stu lat. Relacje te mają jednak istotne braki, dotyczące np. informacji o kontekście czasowo-sytuacyjnym gier, zabaw, tańców itp., charakterze uczestnictwa czy terminologii. 2 "пут inwentarzu kulturowym 1968, s. L. Mróz, 199-252; pasterzy Rytm t. 21: 1977, z. 1, s. 137-153; L . M r ó z , „Etnografia brane z. Polska", wskaźniki J. O l ę d z k i , przeobrażeń światopoglądowych, wzór cultural expression and the values współczesnym społeczeństwie MRL, S z y n к i e w i с z, Struktura rodzinnych Wrocław jednego 1973, s. somonu, 79-109; konsumpcji Kin Symboliczne mieszkańców nad groups P o l o n a " , v o l . 1: 1975, s. 113-134; t e n ż e , 1981; J . S', W a s i l e w s k i , o szamańskich zgubić — zbłądzić. — śmierć, indi­ culture, tradycyjnej we in Analiza budżetów i kulturą Mongolii, medieval Mongolia, Rodzina pasterska w uniwersum jurty misteriach, Niektóre W a r s z a w a 1979; kategorie języka ruchu „Ethnologia Mongolii, mongolskiej, Wrocław „Etnografia obrotowego tenże, Podarować symbolicznego i rytualnej związane piekieł. — znaleźć z — opozycją „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 24: 1980, z. 1, s. 282-303. P a t r z : I . K a b z i ń s k a - S t a w a r z, Adaptacja dowiska pastoral „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 22: 1978, z. 1, s. 81-108; t e n ż e , P o d r ó ż e do Rzecz 2 stepu. społeczeństwem P o l s k a " , t. 21: 1977, z. 1, s. 98-116; t e n ż e , Symbolika inwersji, mongol­ of „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 24: 1980, z. 1, s. 139-165; [w:] Z badań tenże, pasterzy kultury Wy­ 17: 1973, possibility Mongolian 12: pasterza, bajna, P o l s k a " , t. The Funkcje t. Polska", dobrego Chün kulturowy in traditional „ E t n o l o g i a , Polona", v o l . 3: 1977, s. 47-59; t e j ż e , życie Wizerunek „Etnografia Tradycyjny Polska", „Etnografia „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 20: 1976, z. 2, s. 67-83; t e j ż e , vidual S. „Etnografia koczowania, t. 24: 1980, z. 1, s. 211-281; J . O l ę d z k i , 2, s. 81-143; Z . S o k o l e w i c z , skich, mongolskich, torguckiego pasterskiego", młodzieży mongolskiej „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 23: 1979, z. 2, s. 255-305. do śro­ �171 ZACHOWANIA L U D Y C Z N E W K U L T U R A C H P A S T E R S K I C H Utrudnia to znacznie innym badaczom przeprowadzenie bardziej pogłę­ bionych analiz. Z funkcji pełnionych przez zachowania ludyczne eksponowane są zwłaszcza funkcje wychowawcze, socjalizacyjne, społeczno-towarzyskie itp. Czasem wskazuje się na związki z magią płodności czy magią myś­ liwską, z obrzędami o charakterze religijnym, totemizmem. Geneza tych zachowań nie jest jednak wywodzona z wierzeń i obrzędów, jak czynili to ewolucjoniści. Ich źródeł szuka się m.in. w pracy . Brak natomiast prób odpowiedzi na pytania o przyczyny asocjowania poszczególnych form zachowań ludycznych z określonym kontekstem czasowo-sytuacyjnym i ukazania wielorakich ról, jakie pełniły one w tym kontekście, zwłaszcza charakterystyki ich znaczenia symboliczno-komunikacyjnego . Poznanie tej dziedziny kultury pasterskich ludów Azji Środkowej w y ­ maga jeszcze wielu badań, które pozwoliłyby uzupełnić istniejące braki nie tylko w zakresie materiału faktograficznego (opisu form), lecz tak­ że — a może zwłaszcza — jego naukowej interpretacji. Wydaje m i się, że można tu skorzystać z metod semiotyków radzieckich. Wprawdzie wśród ich prac nie znajdziemy gotowych wzorów postępowania — za­ gadnienia zachowań ludycznych zajmują w nich bowiem niewiele miejs­ ca — jednakże same propozycje badawcze wydają się bardzo intere­ sujące. 3 4 5 • K o n c e p c j e te mają źródło m. in. w n o w a ; G . W . P I e c h a n o w , P i s m o biez stwa, sformułowanych [w:] Estietika przez Plecha- i sociołogija iskus- t. 1, M o s k w a 1978, s. 144-261. 4 Spośród współczesnych badaczy radzieckich i n t e r e s u j ą c y c h chowaniami ludycznymi pasterskich l u d ó w gizów, należałoby wymienić gizskije nacionalynje i antropologii. -s. 44-54; vol. tezach adriesa, 4: 1977, polewnych s. 79-91; 1979; G . N. S i m a k o w a ; patrz пр.: G . N. po matieriałam rabot Kirgizskije sodierżanije Leningrad czenija, Itogi tenże, Kratkoje igry Instituta prazdniki aspiekty za­ „Sowietskaja kirgizskich Kir­ etnografii Etnografija", razwleczenij, cztienij, i kirgizskije izuczenija w w 1973 grodu, M o s k w a 1975, sriednieaziatsko-kazachskich Sowietskije '[w:] Etnograficzeskije Etnografii funkcija Simakow, ¡[w;] Nowoje razwleczenija, Ritualnaja dokładow tenże, Priissykkulija, nacionalnyje tenże, się dogłębnie A z j i Ś r o d k o w e j , przede w s z y s t k i m K i r - [w:] a w g u s t 1979, nacionalnyje sowriemiennosti, razwle­ L e n i n g r a d 1980, s. 109-118. Z i n n y c h p r a c d o t y c z ą c y c h i n t e r e s u j ą c e g o n a s z a g a d n i e n i a m o ż n a w y m i e ­ nić: M. G u n n e r , 1938; D . Sborník Omurzakow, kazachskich Kirgizskije nacionalnych nacionalnyje igr F r u n z e 1958; D . O m u r z a k o w , J u . M u s i n, Kirgizskije ze 1973; J u . Ł u k a s z i n , Kazakh tains, 5 nacionalnyje sistiem, igralnych zagadka: kartach sintiez, Łotman, как Simpozium siemioticzeskaja struktura, po struktur Igra как [w:] Programma dielirujuszczim sistiemam.'Í9-29 semioticzeskaja i tiezisy awgusta dokładow 17-24 awgusta problema dokładow izuczeniju znakowych tamże; Ju. L . L e w i n , [w:] Tiezisy sistiemam. nomu B . A . U s p i e n s k i j , Gadanije sistiema, otgadywanije, modielirujuszczim and M o s k w a 1980, s. 111-118. M o s k w a 1962; M . I . L e k o m c e w a , wtoricznym iskusstwa, igr, [w:] in the USSR, Valleys Frun­ analizu narodnych Sports Uzbek igry, igry, J a k o p r z y k ł a d y m o ż n a p o d a ć n a s t ę p u j ą c e prace; W . W. I w a n o w , К abchazskich po Ałma-Ata i narodnyje Moun­ Folk S&eppes, sporta Tajik [w:] National In the i razwleczenij, widy i jejo iv letniej letniej szkoły 1970 g, T a r t u 1970; J u . otnoszenije szkole 1964 g, T a r t u 1964. IV na Russkaja к po wtoricznym prirodie mo­ �172 IWONA KABZIÑSKA-STAWARZ Materiały, jakie zebrałam podczas swoich pobytów w Mongolii, są niewystarczające do przeprowadzenia pełnej analizy semiotycznej. Przerwanie prac Ekspedycji uniemożliwiło m i kontynuowanie zbierania materiałów i weryfikację niektórych hipotez. Część z nich musiała po­ zostać w sferze domniemań. Materiał, jakim dysponuję (myślę tu za­ równo o wywiadach pochodzących z badań terenowych, jak i literatu­ rze), posłużył m i natomiast do próby częściowego choćby określenia pozaludycznego znaczenia gier, zabaw, tańców, muzyki, baśni, zagadek i i n . form zachowań ludycznych pasterzy mongolskich pocz. X X w. (przede wszystkim symboliczno-komunikacyjnego i magicznego) oraz wyjaśnie­ nia powodów asocjowania tych zachowań z określonym kontekstem. Próby tego rodzaju nie były dotychczas podejmowane przez badaczy kultury mongolskiej ( i szerzej: kultur ludów pasterskich Azji Środko­ wej) . Podstawowym założeniem, z którego wyszłam próbując określić isto­ tę związków między charakterem zachowań ludycznych a ich konteks­ tem, było stwierdzenie, że „wszelki obrzęd jako kulturowa reakcja na stan naturalny polega na tym, że na różne sposoby, w kilku kodach w y ­ raża się i podkreśla znakami języka symbolicznego zaistnienie owego stanu naturalnego" . Zachowania ludyczne występujące w określonym kontekście sytuacyjnym (zwłaszcza gry) są również, jak sądzę, jednym ze sposobów przekazywania informacji o wydarzeniach zachodzących w naturze, społeczności, życiu jednostki itp. W Mongolii np. jeszcze w pocz. X X w. większość form tych zachowań związana była z tak istot­ nymi dla jednostki i pasterskiej społeczności wydarzeniami, jak święta doroczne i rodzinne oraz półświęta , do których zaliczam przekoczowa6 7 8 ' S p o ś r ó d badaczy z a c h o w a ń ludycznych M o n g o ł ó w n a j w i ę k s z e zasługi m a , j a k s ą d z ę , N . N a m d ż i l d o r d ż . J e s t on a u t o r e m p r a c y p o ś w i ę c o n e j g r o m p l a n ­ s z o w y m , Mongolyn chológt togloom, U ł a n B a t o r 1963, o r a z k s i ą ż k i d o t y c z ą c e j z a ­ gadek, ł a m i g ł ó w e k , u k ł a d a n e k i i n . ; N . N a m d ż i l d o r d ż , Dzugaataj bodłoguud, U l a n B a t o r 1964, N a l e ż y t e ż w y m i e n i ć C h . D a r a m b a d z a r a , Mongol ündesnij togloomyn sistemijn chogdżblós, „ T u u c h i j n S u d l a l " , v o l . 14: 1979, z. 7, s. 75-88, oraz. C h . D a r a m b a d z a r a i D . T a n g a d a , Cagaan sard naaddag mongol ardyn dzarim togloom, „ S z i n d ż l e c h U c h a a n A m r d a l " , v o l . 1: 1-980. N a u w a g ę z a s ł u g u j ą ponadto p r a c e A . P o p o v e j i N . B a s s a n o f b ę d ą c e p r ó b ą s y n t e t y c z n e g o s p o j r z e n i a n a m o n g o l s k i e g r y p l a n s z o w e ; N . B a s s a n o f , Les jeux calculs mongols, Etudes Mongoles, c a h i e r 5, L a b e t h n o 1974, s. 61-66; A . P o p o v a , Analyse formelle et classification des jeux de calculs mongols, t a m ż e , s. 7-60. N a w y c h o w a w c z e f u n k c j e z a c h o w a ń l u d y c z n y c h i i c h udział w procesie socjalizacji m ł o d e g o pokolenia z w r a ­ c a u w a g ę np. L . L . W i к t o r o w a, Sistiema socializacii dietiej i podrostków u mongolow, puti i pricziny transformacij jeje elemientow, [w:] Etnografija dietstwa. Tradicionnyje formy wospitanija dietiej i podrostków u narodów Wostoczno i JugoW o s t o c z n o j Azii, M o s k w a 1983, s. 64-65, 69. 7 e Z a : W a s i l e w s k i , Podarować..., s. 285. Terminem tym posługuje się Zadrożyńska, określając nim święta z a k ł a d o w e l u b z a w o d o w e o d n o s z ą c e s i ę do l u d z i p r a c u j ą c y c h w z a k ł a d z i e ; A . Z a d r o ż y ń s k a , �ZACHOWANIA LÜDYCZNE W K U L T U R A C H P A S T E R S K I C H 173 nia, wspólne prace, polowania i in. Wykorzystywano je też w charakte­ rze magicznego środka w przypadku choroby ludzi i zwierząt. Założenie, że treści przekazywane przez poszczególne formy zacho­ w a ń ludycznych oddają idee kontekstu czasowo-sytuacyjnego, któremu towarzyszą, wymaga — po pierwsze, odczytania owych treści, po drugie, znajomości ogólnego charakteru wierzeń o t y m kontekście. Na podsta­ wie dostępnych źródeł dotyczących kultury mongolskiej X I X / X X w. trudno dziś odtworzyć zasadnicze rysy koncepcji takich przełomowych momentów, jak początek lata czy jesieni. Zaniknął już bowiem wówczas dawny zwyczaj świętowania początków wszystkich czterech pór roku, o którym donoszą średniowieczne kroniki mongolskie . Najważniejszym świętem dorocznym był w t y m czasie nowy rok, rozpoczynający jedno­ cześnie okres wiosenny. O jego istocie możemy też powiedzieć znacznie więcej. Drugim ważnym świętem sezonowym (jesiennym) pasterzy mon­ golskich pocz. X X w. było owoo tachich (składanie ofiar na owoo). Ł ą ­ czyło się ono z takimi formami zachowań ludycznych, jak zapasy, wyś­ cigi koni, a gdzieniegdzie także zawody łucznicze. Te formy zachowań określane jako erijn gurwaan naadam (trzy gry mężnych) stanowią za­ gadnienie, któremu pragnę poświęcić w przyszłości oddzielne opracowa­ nie. Owoo tachich nie towarzyszyły natomiast inne gry czy zabawy określane przez pasterzy jako charakterystyczne dla okresu letnio-je­ siennego. Istotnym ograniczeniem w określaniu charakteru związków łączących poszczególne formy zachowań ludycznych z kontekstem czasowo-sytuacyjnym jest brak pewności, czy sytuacja występująca w początkach X X w. jest sytuacją pierwotną, czy wtórną, czy nastąpiły t u istotne zmiany w stosunku do przeszłości. O dokonujących się zmianach możemy wnioskować z wypowiedzi współczesnych nam pasterzy, które są czasem na tyle rozbieżne, że nie pozwalają łączyć poszczególnych form z kon­ tekstem ze stuprocentową pewnością. Charakter zachowań uczestników gier, zabaw, tańców i in., rodzaj występujących w nich rekwizytów, po­ staci itp. nie zawsze zaś pozwala jednoznacznie wnioskować o interesu­ jącej nas asocjacji forma — kontekst. Trudności, jakie napotykamy pró­ bując określić symboliczno-komunikacyjne znaczenie zachowań ludycz­ nych, wynikają też z wielowarstwowości wierzeń mongolskich (z wyraź­ nym piętnem lamaizmu) oraz z obcego na ogół rodowodu większości gier, tańców czy bajek, które w kulturze mongolskiej mogły nabrać nowego znaczenia. 9 Homo faber, homo ludens, W a r s z a w a 1983, s. 325, 333. W s w o j e j p r a c y u ż y w a m tego terminu dla o k r e ś l e n i a w y d a r z e ń n o s z ą c y c h cechy ś w i ę t a z w i ą z a n y c h z istotnymi m o m e n t a m i p a s t e r s k i e g o c y k l u gospodarczego. 9 O ś w i ę t a c h t y c h d o k ł a d n i e j p i s z e H . S e r r u у s, K u m i s s Ceremonies Horse Races, W i e s b a d e n 1974, A s i a t i s c h e F o r s c h u n g e n , B d 37, c y t u j ą c obficie niowieczne kroniki mongolskie i relacje p o d r ó ż n i k ó w europejskich. and śred­ �174 IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ Dążąc do określenia znaczenia zachowań ludycznych wyszłam od opisu reguł gier, form zabaw, tańców i in., próbując następnie określićich symbolikę istotną dla procesu komunikacji- oraz związki z magią. Symbolikę tych zachowań starałam się odtworzyć szukając analogii wy­ stępujących tu sytuacji, przedmiotów, terminów i in. w symbolice po­ twierdzonej dla innych sfer życia pasterzy. Sięgnęłam też do zapisów mitów, legend, bajek i eposów szukając w nich sankcji tradycji i w y ­ jaśnienia niektórych aspektów opisywanych zachowań. Odwoływałam się ponadto do ogólnych, cech mongolskiego widzenia świata i myślenia symboliczno-magicznego dokumentowanych również w literaturze. W niewielkim stopniu pomocne mi były wypowiedzi samych pasterzy,, albowiem nie potrafią oni na ogół odczytać symbolicznego znaczenia za­ chowań ludycznych, widząc w nich jedynie sposób na osiągnięcie okreś­ lonej przyjemności, indywidualnej i grupowej radości, dostrzegając też czasem ich funkcje wychowawcze i socjalizacyjne. - Moje postępowanie wynikało z założenia, że zachowania ludyczne są związane z kulturą w dwojaki sposób: 1 — funkcjonalnie (pełnią w niej określone funkcje) i 2 — są soczewką skupiającą cechy kultury przeja­ wiające się w wierzeniach, mitach, sposobie widzenia świata itp. Przy­ jęłam ponadto, że kultura jest spójnym systemem i że charakter zacho­ wań ludycznych nie może kolidować z charakterem innych zachowań obowiązujących w danej kulturze, z jej ogólnymi cechami . Przyjęłam też, że język znaczeń i symboli obowiązujących w kulturze mongol­ skiej jest również, m.in. z powyższych względów, wspólny dla wszyst­ kich występujących w niej zachowań . Próba wyjaśnienia symbolicz10 11 10 Na tę spójność zwrócił uwagę np. R. C a i l l o i s , Żywioł i ład, Warszawa 1973, s. 375-376. Jego wskazówki metodologiczne są oczywiście różne od koncepcji kompleksowego badania kultury proponowanych np. przez semiotyków radzieckich. Patrz пр.: Semiotyka kultury, wybór i opracowanie E. Janus i M. R. Mayenowa, Warszawa 1975, zwłaszcza przedmowa S. Żółkiewskiego; А. К. В a j b u r i n, Niekotoryje woprosy izuczenija obiektiwirowannych form kultury (k problemie etnograficzeskogo fakta), Sborník Muzieja Antropologii i Etnografii, vol. 38, Leningrad 1982, s. 5-15. Zachowania ludyczne (zwłaszcza gry) zaliczane są przez niektórych semio­ tyków do zachowań pośrednich między zachowaniami znaczącymi a praktycznymi (np. Ł o t m a n, Igra..., s. 32). O znakowości gier piszą natomiast: U. E c o , Pejzaż semiotyczny, Warszawa 1972, s. 378 i W. I w a n o w , Rola semiotyki w cybernetycz­ nym badaniu człowieka i społeczności, [w:] Semiotyka kultury, Warszawa 1975, s. 97. Wasilewski określa je jako allorytuały — działania zachowujące strukturę form wyjściowych, zwłaszcza mitów, których mają być historyczną transformacją (w myśl założeń semiotyków, np. Iwanowa i Toporowa); J . S. W a s i l e w s k i , Semiotyczne badanie symboliki w etnologii, [w:] Metody etnologii, cz. I, Warszawa 1981, s. 142. Jeśli odmawiamy grom statusu elementu semiotycznego, to możemy, jak sądzę, przyjąć, że jest ona elementem quasisemiotycznym. Określenia tego uży­ wa Bajburin, stosując je do przedmiotów znajdujących się między faktami a zna­ kami, które w połączeniu z niektórymi systemami semiotycznymi (np. rytuałami) stają się znakami, gdy znajdują się poza nimi — rzeczami; A. K. B a j b u r i n , Siemioticzeskij status wieszczej i mifołogija, Sbornik Muzieja Antropologii i Etno­ grafii, vol. 37, Leningrad 1981, s. 216. 11 �ZACHOWANIA L U D Y C Z N E W K U L T U R A C H PASTERSKICH 175* nego znaczenia zachowań ludycznych nie byłaby pełna, gdyby pominąć pytania dotyczące genezy tej symboliki i mechanizmu jej powstawania, W świadomości współczesnych nam pasterzy mongolskich dość w y ­ raźnie jawi się wiedza o znaczeniu magicznym, jakie przypisywano za­ chowaniom ludycznym w przeszłości. W małym stopniu wypływa ona jednak ze znajomości ich symboliki i rozumienia treści. Decyduje o nich niemal wyłącznie dość powierz­ chowna — rzec by można — znajomość tradycji, powtarzanie informa­ cji o obserwowalnych zachowaniach przodków bez rozumienia ich głęb­ szego (ukrytego) sensu magicznego. Mongołowie wierzyli, że zachowania ludyczne wspomagają dobro w walce ze złem, (życie w walce ze śmier­ cią), jaka toczy się w naturze w okresie noworocznym, że ułatwiają re-kreację, są bodźcem dla rozwijającej się wiosną przyrody. Rozwese­ lając człowieka wpływały one jednocześnie na usposobienie bóstw i du­ chów opiekuńczych, od których zależna była — jak wierzono — ludzka egzystencja, dając obietnicę przeżycia, osiągnięcia upragnionych ko­ rzyści. Z magicznego znaczenia zachowań ludycznych (przede wszystkim: gier) wynikały ponadto ich związki z wróżbiarstwem. Na podstawie w y ­ ników gier określano bowiem najbliższą przyszłość. Istotne było przy tym nie tylko zajęte miejsce. Zwycięstwo mogło być bowiem mierzonew innych kategoriach. Weźmy za przykład gry w astragale (mong. sza9 i)- Ujmując rzecz generalnie, w Mongolii pocz. X X w. tej kości (po­ chodzącej z części goleniowych tylnych nóg owcy) przypisywano doś6 rozległą symbolikę. Część pasterzy widziała w niej symbol trwałości ży­ cia, płodności i mnogości, część — symbol pasterskiej gospodarki, inni porównywali ją do konia. Tak więc symbolizowała ona to wszystko, со» było istotne dla życia. Jak powiedział trafnie jeden z moich informato­ rów: „sam szagaj przedstawiał szczęście" . Zgodnie z symboliką przypisywaną astragalom, zwycięstwo — mie­ rzone liczbą zdobytych kości w grze — zapowiadało graczowi wszelką pomyślność, oczekiwany przez każdego pasterza liczebny wzrost stad i biologiczny rozwój rodziny. I m więcej zdobytych astragali, tym wyraź­ niejsza zapowiedź szczęśliwej przyszłości. Różne były przy t y m sposoby symboliczno-magicznego podziału szczęścia między grających. , Zależały one od rodzaju gry, ten zaś określany był przez jej r e g u ł y . O przypisywaniu niektórym formom zachowań ludycznych funkcji magicznych w przeszłości możemy też wnioskować — podobnie jak w przypadku symboliki — hipotetycznie, biorąc pod uwagę magiczneznaczenie przypisywane przez Mongołów występującym t u przedmiotom, zachowaniom i terminom, potwierdzone ogólnie dla kultury mongolskiej. a 12 13 1 8 M Informację tę zanotowałam O mongolskich golskie. Ich symbolika z. 1, s. 253-295. grach w г związki w a j m a k u wschodniogobijskim, 1980. k o ś c i p i s z ę w a r t y k u l e pt. Noworoczne gry monz magią, część I, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 27: 1983 b �176 IWONA KABZIÑSKA-STAWARZ Wiele pytań, jakie zadawałam podczas swoich badań, odnosiło się do sfery pragmatyki i dotyczyło postaw pasterzy wobec gier, zabaw, bajek, zagadek, tańca i in. oraz związanych z nimi wierzeń. Opis starałam się poszerzyć o informacje historyczne i materiał po­ równawczy, uwzględniając też różnice między Chałchasami i Ojratami (zachodnimi Mongołami). Najwięcej miejsca w swej pracy poświęciłam grom. Wynikało to przede wszystkim z ilości posiadanych materiałów, pochodzących z włas­ nych badań i literatury. Ilość informacji oddaje jednocześnie stopień po­ pularności gier. Gry mongolskie można podzielić na kilka grup w zależności od ro­ dzaju niesionych przez nie informacji i sposobu ich przekazywania oraz kontekstu czasowo-sytuacyjnego, z którym były związane. Wyraźnie odróżniają się przy tym, jak wspomniałam, gry wiosenne, w które za­ czynano grać w okresie noworocznym i gry letnio-jesienne, które inicjo­ wano w początku lata. Bogaty zestaw gier noworocznych tworzą przede wszystkim gry w kości, gry, w których używano specjalnych płytek (domino, chorlo, oldzij), oraz różnorodne gry planszowe (szachy, war­ caby, Ъида, badżij, dżirch i i n . ) . Do gier letnio-jesiennych należą nato­ miast różnego rodzaju gry ruchowe (cagaan mod , cagaan temeecech, czono tarwagacach i in.). Informacje przekazywane przez gry dotyczyły różnych sytuacji. „Mówiły" one o re-kreacji świata i podstaw życia, o toczącej się w na­ turze walce między życiem i śmiercią, o sytuacji przejścia, zmiany. Po­ dobne treści mogły być przekazywane w różny sposób. Np. walka między życiem a śmiercią mogła być treścią różnych gier planszowych, które z kolei operowały takimi działaniami, jak np. zbijanie pionów, blokowa­ nie, pogoń, zajmowanie jak największej przestrzeni na planszy i in. Informowały o niej także gry ruchowe. Do koncepcji stworzenia świata w symboliczny sposób nawiązywały niektóre gry w kości oraz takie gry, jak domino i chorlo. Symboliką zmiany operowały np. gry przed­ stawiające wyścigi, przy czym mogły to być zarówno gry planszowe, jak i ruchowe. Na podstawie dostępnych źródeł trudno dziś odtworzyć symboliczno-komunikacyjne znaczenie takich form, jak taniec (przy czym wy­ stępował on tylko u Ojratów, u Chałchasów natomiast zaniknął przed paroma wiekami), instrumenty muzyczne i muzyka w ogóle, różne for-, my ustnej twórczości, zabawy i in., jeśli przyjmiemy, że Mongołowie 14 15 1 1 bolika 1 5 O g r a c h p l a n s z o w y c h pisze w a r t y k u l e Noworoczne gry mongolskie. i związki z magią, część II, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 28: 1984, z. 2. Ich sym­ O m a g i c z n y c h f u n k c j a c h cagaan mod p i s z ę w a r t y k u l e Mongolskie widzenie świata i jego odbicie w grze cagaan mod, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 24: 1980, z. 1, s. 121-137. O j e j z n a c z e n i u s y m b o l i c z n o - k o m u n i k a c y j n y m — w a r t y k u l e z ł o ż o n y m do d r u k u w R e d a k c j i „ E t h n o l o g i i Polony". �ZACHOWANIA L U D Y C Z N E W K U L T U R A C H P A S T E R S K I C H 177 przypisywali je t y m formom. Pewne ślady wskazują natomiast wyraź­ nie na istnienie powiązań tego rodzaju zachowań z magią. Wynikały one przede wszystkim z przydawania magicznego znaczenia niektórym rodzajom ruchu, gestów, dźwięków i przedmiotów. Mam nadzieję, że przyjęty przeze mnie sposób interpretacji zacho­ wań ludycznych rzuci nowe światło na tę stosunkowo słabo zbadaną dziedzinę życia pasterzy mongolskich, pozwoli lepiej zrozumieć rolę, j a k ą odgrywały one w kulturze, wyjaśnić ich związki z kontekstem czasowo-sytuacyjnym, przede wszystkim zaś spojrzeć na nie jak na działalność nieprzypadkową, logicznie wkomponowaną w obrzęd lub inne wydarzenie, wspomagającą działania człowieka i pozwalającą mu wie­ rzyć, że może wpływać na ważne dla niego zdarzenia dziejące się nie­ jako poza nim, w szeroko pojmowanej naturze, że przekazując określone informacje za pośrednictwem zachowań ludycznych przyczynia się do trwania świata, wiecznego powtarzania się swej mityczno-legendarnej przeszłości. 12 — Etnografia Polska, t. 29 z. 1 e � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1a5ef06d4d4104ec52939f1f333703c0.pdf f0fe064bfd1d9b4c60d12a774aa07bd0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1210 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1116 Title A name given to the resource Polska amerykanistyka etnologiczna. Jej doświadczenia, możliwości, perspektywy / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1, s.143-168 Creator An entity primarily responsible for making the resource Posern-Zieliński, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X I X : 1985, z. I P L I S S N 0071-1861 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI ( I H K M PAN, Poznań) POLSKA A M E R Y K A N I S T Y K A ETNOLOGICZNA. JEJ DOŚWIADCZENIA, MOŻLIWOŚCI I PERSPEKTYWY Zamiarem moim jako etnologa uprawiającego dość wąską specjaliza­ cję, zwaną amerykanistyką, jest zwrócenie uwagi przede wszystkim na dwa ważne — jak mniemam — zagadnienia Po pierwsze na miejsce amerykanistycznie zorientowanych studiów etnologicznych w kraju od­ ległym od Nowego Świata i nie połączonym z nim silniejszymi więzami kulturalnych i gospodarczych interesów, i po drugie na „praktyczne", w szerokim sensie tego słowa, znaczenie tej dziedziny wiedzy kulturoznawczej o amerykańskim kontynencie. Bardziej konkretne refleksje chciałbym poprzedzić konstatacją h i ­ storyczną. Otóż gdy śledzimy dzieje kształtowania się etnografii jakosamodzielnej dyscypliny naukowej w krajach europejskich, w tym także i w Polsce, wówczas dostrzec możemy dwa podstawowe źródła inspiracji wspierającej zainteresowania kulturą. Jednym z nich był nurt badań koncentrujących swą uwagę na mieszkańcach odległych „egzotycznych"' lądów i na kulturach ludów zwanych jeszcze niemal do dziś „prymi­ tywnymi". Drugim był nurt studiów narodowych ograniczających swepole obserwacji do zjawisk klasyfikowanych tradycyjnie jako folklor czy kultura ludowa. Pierwszy silniejszy był — ze względów oczywistych w krajach o tradycjach i ambicjach kolonialnych, drugi dominował zde­ cydowanie na tych obszarach, których mieszkańcy w poznaniu i zacho­ waniu własnej kultury widzieli ważny czynnik kształtowania świado­ mości narodowej. Najlepiej tę dwoistość charakteru wczesnych faz rozwoju współczesnej etnologii europejskiej oddają niemieckie terminy Volkerkunde i Volkskunde. Choć dość znacznie odseparowane od siebie w sensie przedmio­ towym, kadrowym i nawet instytucjonalnym, wnosiły one — każdy z osobna — znaczny wkład do nauk antropologicznych i ogólnej teorii kultury. Pierwszy z tych nurtów uczył patrzeć na rzeczywistość kulturo­ wą na sposób uniwersalistyczny, wydobywając na plan pierwszy przede wszystkim to co wspólne, posługując się podejściem ewolucyjnym, po- �144 ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKl tem dyfuzjonalnym, funkcjonalnym czy strukturalnym. Drugi nurt pre­ ferował wyraźnie odmienne cele — poszukując głównie źródeł i istoty specyfiki kulturowej własnego kręgu etnicznego, 'posiłkując się w tej mierze interpretacją etnogenetyczną i historyczną. Wiek X X , a głównie lata drugiej jego połowy, w znacznej mierze zatarły te różnice umożliwiając ożywcze przeniesienie metod i analiz stosowanych dotąd w trzecim świecie do warsztatu europejskiego l u ­ doznawcy, a doświadczeń wyniesionych z badań nad kulturą chłopską do studiów prowadzonych w krajach Azji, A f r y k i czy Ameryki. Innym aspektem tego samego zjawiska jest rosnące zainteresowanie niektórych kręgów anglosaskiej antropologii kulturowej badaniami różnorakich zja­ wisk kulturowych własnego społeczeństwa i narodów kontynentalnej Europy. Wyrazem tej reorientacji zainteresowań mogą być dość para­ doksalnie dla nas brzmiące stwierdzenia o doniosłości odkrycia przez antropologię tego nowego pola badawczego, tak jakby nie istniał dorobek etnologii poszczególnych krajów europejskich. Z drugiej strony potrzeba większej wiedzy o- świecie i o mecha­ nizmach rządzących kulturą w różnych układach społeczno-ekonomicznych i historyczno-geograficznych sprzyjała narodzinom zainteresowań badawczych krajami pozaeuropejskimi w tych środowiskach etnologicznych które niewielki dotąd miały udział w penetracji odległych konty­ nentów. Taki jest mniej więcej kontekst ogólny polskich studiów amerykanistycznych, których powstanie stało się możliwe dzięki pasji ba­ dawczej i inicjatywom organizatorskim trzech zaledwie osób: śp prof. Tadeusza Milewskiego — językoznawcy z Krakowa, prof. Marii Fran­ kowskiej — etnologa z Poznania i prof. Tadeusza Łepkowskiego — h i ­ storyka z Warszawy. Abstrahując w t y m miejscu od oceny indywidual­ nego wkładu tych badaczy w rozwój polskiej humanistyki, a amerykanistyki w szczególności, rzec można, iż ich szczególną zasługą było prze­ łamanie pewnej psychicznej bariery, której istnienie jest nadal tu i ów­ dzie zauważalne, niechęci rodzimej humanistyki do podejmowania prac odległych tematycznie od spraw środkowoeuropejskiego obszaru. Wielu już badaczy polskich zwracało uwagę, iż tak pojęta dbałość o koncen­ trację wszystkich wysiłków na sprawach narodowych dziejów i kultu­ ry sprzeczna jest z rzeczywistym interesem nauk humanistycznych, wtła­ cza je bowiem w wąskie ramy partykularnego zaścianka, odcina w spo­ sób sztuczny od wielu nurtów nauki światowej i pozbawia własne spo­ łeczeństwo możliwości poszerzenia wiedzy o świecie za pośrednictwem rodzimych naukowców. Rzecz nie w tym, by eliminować możliwości prowadzenia studiów nad pozaeuropejskimi kulturami, ale w tym, by godzić niewątpliwe priorytety z wąskimi specjalizacjami, których istnie­ nie nie może zagrażać interesom większości. Polskie studia amerykanistyczne z prawdziwego zdarzenia rozpoczęły się dopiero w latach po I I wojnie światowej. Wprawdzie i wcześniej �POLSKA AMERYKANISTYKA 145 ETNOLOGICZA można odnotować pewne próby prowadzenia tego rodzaju badań lub — co zdarzało się częściej — wzrost zainteresowań polskich podróżników obserwacją etnograficzną. Niektóre z powstałych w ten sposób relacji posiadają dziś pewną wartość naukową, są bowiem nie tylko świade­ ctwem epoki, ale i obrazem ukazującym rzeczywistość obecnie już nie istniejącą. Dla przykładu wymieńmy tu kilka najbardziej znanych naz­ wisk — jak choćby Ignacego Domeykę — jednego z pierwszych badaczy chilijskich Araukanów (Mapuchów), Jana Sztolcmana wnikliwie opisu­ jącego życie i kulturę mieszkańców Peru w drugiej połowie X I X stule­ cia, Władysława Klugera — prekursora polskich badań archeologicznych w Nowym Świecie, którego zbiory peruwiańskich „starożytności" wydo­ byte z ziemi w latach 70-tych ubiegłego" wieku staly się pierwszą amerykanistyczną kolekcją muzealną w Polsce i wreszcie wspomnijmy J. Sie­ miradzkiego, którego trzykrotne penetracje znacznych obszarów Ameryki Południowej w latach 80- i 90-tych X I X w. zaowocowały szeregiem inte­ resujących naukowych i popularnych publikacji . J Obiektywnie rzecz ujmując trzeba stwierdzić, iż te pierwociny pol­ skiej amerykanistyki były nader skromne — jeśli porównamy je z do­ robkiem XIX-wiecznych polskich badań ludów Syberii, Azji Środkowej czy Bliskiego Wschodu. Także i pierwsza połowa naszego stulecia nie przyniosła w tym względzie istotniejszych zmian, choć przecież zain­ teresowania badaniami odległych kontynentów wśród polskich huma­ nistów zaowocowały doskonałymi pracami Bronisława Malinowskiego, Wandy Czaplickiej i Aleksandra Czekanowskiego. Nie miejsce tu, by rozważać przyczyny tej sytuacji. Faktem natomiast pozostaje, iż udział „pra-amerykanistyki" w kształtowaniu się polskiej etnografii, a etnologii powszechnej w szczególności, był bardzo mały. Nie oznacza to bynajmniej, by wielcy twórcy polskich studiów ludoznaw­ czych ignorowali znaczenie materiałów o charakterze amerykanistycznym. Zdawali sobie bowiem sprawę z ich wagi poznawczej, porównaw­ czej i ilustracyjnej w rozważaniach nad pierwocinami cywilizacji i re­ gułami funkcjonowania kultury. Takie odwoływania się do danych etno­ graficznych z terenów Nowego Świata spotkać można zarówno u Lud­ wika Krzywickiego jak i Kazimierza Moszyńskiego . Co ciekawe — także w piśmiennictwie Oskara Kolberga znaleźć można drobne przyczynki o wyraźnie amerykanistycznej t r e ś c i . Przytaczam tutaj te dane, nie po 2 3 1 Zob. M . P a r a d o w s k a , 1968; t e j ż e , Polacy w Ameryce Polscy badacze Ameryki Łacińskiej, Południowej, W r o c ł a w 1977. 2 Zob. H . H o ł d a - R ó z i e w i c z , Ludwik Krzywicki jako czeństw pierwotnych, W r o c ł a w 1976; K . M o s z y ń s k i , Człowiek. {¡rajii powszechnej i etnologii, W r o c ł a w 1958; t e n ż e , Ludy K r a k ó w 1951. * Zob. O. K o l b e r g , W r o c ł a w — P o z n a ń 1971. Dzieła 10 — Etnografia Polska, t. 29 z. t Wszystkie, t. 63, Studia, „Lud", t. 52: teoretyk społe­ Wstęp do etnozbieracko-łowieckie, rozprawy i urtykuły, �146 A L E K S A N D E R POSERN-ZIELIÑSKI to, by snuć rozważania nad znaczeniem tych skromnych tradycji badaw­ czych, ale przede wszystkim dlatego, by wskazać, iż nurt tych zainte­ resowań stale był obecny w polskiej etnografii oraz aby w nalezvtvch proporcjach móc ocenić dzisiejszą sytuację amerykanistyki stkimi jej zaletami i mankamentami. Od tych uwag natury ogólnej i refleksyjno-historycznej prze; raz do przedstawienia głównych kierunków zainteresowań polsk rykanistów o orientacji etnologicznej. Zanim jednak to uczynim -V>. gwoli przypomnienia zwrócić uwagę na fakt, iż liczba osób jących tę specjalizację, łącznie z tymi, które formalnie rzecz t ,< , krutują się z pokrewnych dyscyplin, oscyluje wokół 1 5 badać? i jących w naukowych placówkach Poznania, Krakowa i WE. -;. .. Ponadto część z nich poświęca się amerykanistyce w niepełr. n miarze czasu, uczestnicząc równocześnie w realizacji innych jes -к i projektów. Pod względem kulturowo-geograficznym większość prowadzo • не tąd studiów koncentrowała się na Ameryce Łacińskiej, a w je, przede wszystkim na dwóch obszarach, a mianowicie na Meksy * ru, a więc na terenach już tradycyjnie przyciągających wielu ' r\ europejskich z racji dostępności, atrakcyjności pola badawczej ności problemów czekających tam na rozwiązanie i możliwość zania współpracy z miejscowymi specjalistami, W niewielkim dotąd zakresie interesowano się innymi tere i . przy szczupłości kadry trudno uważać za mankament. Gwoli 1< or­ skiej dokładności wspomnijmy tu jednak o muzeologicznych pen< ..¡'-'4 leśnych obszarów Ekwadoru, Kolumbii i- Brazylii oraz o studenc j prawie etnograficznej do Amazonii wenezuelskiej. W środowi; •... skich amerykanistów są również osoby studiujące dzieje kultur; kańców Ameryki Północnej — głównie Stanów Zjednoczony' > w istocie ten kierunek badań zdominowany jest przez inne spec . takie jak historia, prawo, socjologia, politologia i literaturozr .-• Sytuacja amerykanisty europejskiego, a polskiego w szcze .: . jest bardzo trudna, przede wszystkim z tego względu, iż obszar tencjalnych badań znajduje się w znacznej odległości ograniczają ; : ; A i 4 W W a r s z a w i e p r a c u j ą oni w t a k i c h i n s t y t u c j a c h j a k : Zaklad I H K M P A N , Z a k ł a d Antropologii Historycznej U W , Katedra Iberystyki U \ byłej Pracowni Ameryki Łacińskiej I H P A N . W Krakowie skupieni są v misji Andyjskiej Polskiego T o w a r z y s t w a S t u d i ó w Latynoamerykanistycz t o m i a s t w P o z n a n i u w P r a c o w n i E t n o g r a f i i I H K M P A N , k t ó r a od w i e l u 1 lizuje się w prowadzeniu s t u d i ó w amerykanistycznych. Bardziej szczegół w i e n i e d o r o b k u s t u d i ó w a m e r y k a n i s t y c z n y c h w o ś r o d k u p o z n a ń s k i m zot s e r n - Z i e l i ń s k i , Estudios latinoamericanos en el centro etnográfico с „ E s t u d i o s L a t i n o a m e r i c a n o s " , vol. 4: 1978; M . F r a n k o w s k a , Americ by contemporary Polish anthropologists, fw:] Poland at 8th Internationa of Anthropological and Ethnological Sciences, W r o c ł a w 1968. •. •[''•• ; ••> ;¡ • �POLSKA AMERYKAN1STYKA ETNOLOGICZA 147 liwości stałych systematycznych badań terenowych. W grę wchodzą co­ raz wyższe koszty transportu i pobytu, miejscowe władze piętrzą prze­ szkody natury formalnej utrudniające zdobycie licencji upoważniającej do podjęcia pracy badawczej, a organizacja i samo prowadzenie prac tere­ nowych wymaga od ich uczestników sporej sprawności organizacyjnej, kr lycji fizycznej i odporności psychicznej. Mimo to w ostatnim dziesi; cieciu polska amerykanistyka przełamała barierę izolacji z powo­ dzeniem rozpoczynając indywidualne i zespołowe badania terenowe ¡ítórych plonem stały się nowe kolekcje zbiorów etnograficznych, cenne źródła do badań etnohistorycznych oraz problemowo-monograficzne opra­ cowania wyników. Najbliższe jednak lata nie wróżą zbyt pomyślnej perspektywy dla polskich studiów w krajach trzeciego świata, jednako­ woż sądzę, iż indywidualna przedsiębiorczość amerykanistów umożliwi choć w części kontynuowanie niektórych rozpoczętych już kierunków badań. s r 1 Ze względu na ograniczone możliwości prowadzenia regularnych ba­ ilan terenowych znaczna liczba dotychczasowych studiów amerykanistycznych posiada charakter etnohistoryczny, porównawczy, muzeologicz­ ny i krytyczno-analityczny, wspierając się na takich źródłach, jak kro­ niki, archiwalia, relacje podróżników i misjonarzy, zbiory mitów i i n ­ nych materiałów folklorystycznych, uzupełnianych bogatą literaturą przedmiotu. Dotkliwe braki w dostępie do ważnych bieżących publikacji zagranicznych — odczuwalne naturalnie przez ogół polskich naukow­ ców likwidowane są częściowo przez bezpośrednie kontakty ze specja­ listami z innych krajów. W istocie element nieformalnej więzi i indy­ widualnej inicjatywy w badaniach tych odgrywa znacznie większą rolę aniżeli formalna opieka instytucjonalna macierzystych placówek amery­ kanistów. Obecnie przyjrzyjmy się głównym nurtom zainteresowań polskich amerykanistów, co da nam pewien skrótowy, acz wystarczająco ogólny obraz dotychczasowych osiągnięć i realizowanych obecnie projektów _ 6 5 Zob. A . P o s e r n - Z i e l i ń s k i , Polish ethnological fieldwork in the Pe~ •• -vían Andes, „ E t h n o l o g i a Polona", t. 7: 1981 (1982); I . S t o i n s k a , M . K a i r s k i , Informe preliminar sobre el reconocimiento de la cultura panare de Amazonia • r ezolana, „ E t h n o l o g i a Polona", t. 10 [w d r u k u ] . 5 Zob. s z c z e g ó l o w s z e o m ó w i e n i a w a ż n i e j s z y c h p r a c z tego z a k r e s u u M . F r a n w s к i e j , The Place of American studies in present-day Polish anthropology, !-к ] Poland at the 9th International Congress of Anthropological and Ethnological •sciences, W r o c l a w 1973; t e j ż e , The studies on religion in modern Polish etno7 uphy, [w:] Poland at the 10th International Congress of Anthropological and ...hnological Sciences, W r o c l a w 1978. D o b r y m p r z e w o d n i k i e m b i b l i o g r a f i c z n y m p o p o i s k i c h p u b l i k a c j a c h a m e r y k a n i s t y c z n y c h , i to nie t y l k o o c h a r a k t e r z e e t n o g r a l i c z n y m , jest R . S c h n e p f a i K . S m o l a n a , Bibliografia polskiej literatury latynoamerykanistycznej 1945-1977, W a r s z a w a 1978. D a l s z e w s k a z ó w k i z a w a r t e są j u ż w b i b l i o g r a f i a c h e t n o g r a f i c z n y c h . W n i n i e j s z y c h p r z y p i s a c h nie o d s y ł a m do. 1 �148 ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI Tematykę prowadzonych w Polsce dociekań amerykanistycznych podzielić można zasadniczo na cztery podstawowe grupy — a mianowicie: 1) etnoreligioznawstwo; 2) indiańska i chłopska kultura ludowa Ameryki Ła­ cińskiej; 3) studia etniczne i .4) historia wiedzy i nauki. Jest rzeczą oczywistą, iż nie wszystkie z wymienionych tu specja­ lizacji cieszą się jednolitym powodzeniem i podobnym dorobkiem. Zde­ cydowanie największe zainteresowanie obejmuje studia amerykanistyczne o profilu etnoreligioznawczym, tym bowiem zagadnieniom poświęciła swą uwagę większość badaczy. Stąd też od spraw religioznawstwa roz­ poczniemy nasz przegląd. Problematyka ta rozpatrywana jest jakby w dwóch odrębnych zespo­ łach zagadnień, których granicą jest chronologiczna cezura oddziela­ jąca epokę prekolonialną od stuleci dominacji kultury europejskiej. Dla­ tego też pierwszy zespół można by określić — zgodnie zresztą z nomen­ klaturą latynoamerykanistyczną — mianem etnologii prekolumbijskiej, drugi natomiast poświęcony jest e'tnologii problemów akulturacyjnych. W tym drugim zespole zagadnień kładzie się większy nacisk na rekon­ strukcję procesów zmian, w pierwszym natomiast na rekonstrukcję re­ ligijnych i światopoglądowych idei, ich lokalnego i uniwersalnego sensu oraz strukturalno-funkcjonalnych uwikłań. W zakresie etnoreligioznawstwa prekolumbijskiego prowadzone są stu­ dia w trzech zasadniczych kierunkach. Pierwszy z ich to etnohistoryczne i mitoznawcze próby rekonstrukcji przedkolonialnych systemów ideolo­ gicznych, w tym głównie wizji świata. W ramach drugiego — rozpatry­ wane są problemy związków religii z innymi sferami ludzkiej kultury — a więc strukturą społeczną, gospodarką, środowiskiem naturalnym, sztu­ ką, architekturą i językiem. Trzecim kierunkiem są studia archeoastronomiczne zmierzające do rekonstrukcji wiedzy o ciałach astralnych, ich roli w wierzeniach, światopoglądzie i innych sferach kultury, w tym sy­ stemach kalendarzowych, przy zastosowaniu nowego spojrzenia na takie źródła, jak kroniki, kodeksy, mity, konstrukcje architektoniczne o cha­ rakterze kultowym itp. Z zakresu wymienionych t u tematów opubliko­ wanych już zostało szereg artykułów, większe zaś opracowania mono­ graficzne znajdują się w toku realizacji . 7 c a ł e j l i t e r a t u r y a m e r y k a n i s t y k i c t n o l o g i c z n e j , nie jest b o w i e m m o j ą i n t e n c j ą p u ­ b l i k o w a n i e bibliografii, a j e d y n i e d a n i e w y o b r a ż e n i a o k i e r u n k a c h b a d a ń i w a ż ­ niejszych publikacjach, w k t ó r y c h m o ż n a b ę d z i e z n a l e ź ć dalsze w s k a z ó w k i biblio­ graficzne. 7 . Zob. np. A . W i e r c i ń s k i , Time and space in the Sun Pyramid from Teotihuacan, o r a z t e n ż e , Dark and light side of the Aztec stone calendar and their symbolical significance, oba [w:] Polish contribution in New World archaeology, P r a c e K o m i s j i A r c h e o l o g i c z n e j , O d d z i a ł P A N w K r a k o w i e n r 16, W r o c ł a w 1977; M . i A . P o s e г n - Z ie 1 i ń s с у , Indiańskie wierzenia i rytuały, Wrocław 1977; J . S z e m i ń s k i , [tłum. z k e c z u a ] T o m a s , Bogowie i ludzie z Huarochiri, [w d r u ­ k u — P I W ] ; E . S i a r k i e w i c z , Słowo wstępne, Po pol V u h. Księga Rady Na- �P O L S K A A M E R Y K ANIS T Y K A E T N O L O G I C Z A Nieco starszą tradycją, a więc i dorobkiem większym, cechują się etnoreligioznawcze studia amerykanistyczne problemów akulturacyjnych. Koncentrują one uwagę na przebiegu i skutkach ścierania się religii tubylczych i chrześcijaństwa rozpatrując to zjawisko w różnorakich jego uwarunkowaniach (społecznych, historycznych, etnicznych, kulturowych). Główne wątki problemowe, z których większość nadal jest kontynuowa­ na, choć już nie tak intensywnie jak w latach 70-tych, to procesy synkretyzacji wierzeń, kulturowe skutki ewangelizacji, społeczne aspekty ruchów religijnego protestu i ideologii millenarystycznych, funkcjono­ wanie autochtonicznych sekt i rosnące znaczenie wpływów protestan­ tyzmu, wreszcie rola odrębności religijnych w kształtowaniu się nowej świadomości etnicznej . Jeśli studia etnoreligioznawcze przybrały głównie charakter rozwa­ żań etnohistorycznych, to badania współczesnej indiańskiej czy chłop­ skiej kultury Ameryki Łacińskiej wiążą się już znacznie wyraźniej z ba­ daniami terenowymi. I tu widać w nich wyraźnie dwa nurty. Pierwszy łączy się z poznawaniem i analizą funkcjonowania lokalnych społecz­ ności, których życie ukazywane jest głównie przez pryzmat kultury techniczno-użytkowej i organizacji wewnątrzgrupowej, a więc zjawisk sto­ sunkowo łatwych do rejestracji i zobiektywizowanej analizy. Takie ogra­ niczenie pola obserwacji wynika z sondażowego charakteru dotychcza­ sowych badań, uniemożliwiającego głębszą interpretację obserwowanej rzeczywistości niejako „od jej wnętrza". Dlatego też punkt ciężkości spoczął na takich aspektach, jak trwałość tradycji i jej związek ze spe­ cyfiką historycznego kontekstu, środowiskowe uwarunkowania kultury czy lokalne procesy modernizacji życia na tle współczesnych zmian makrostrukturalnych. W drugim nurcie tych studiów nad indiańską i chłopską kulturą Ameryki Łacińskiej mieszczą się rozważania o charakterze bardziej ogól­ nym, poświęcone wybranym problemom współczesnych zmian. Są to np. dociekania nad istotą sztuki ludowej Maksyku czy Peru i jej metamorfo8 rodu Quiche, Warszawa 1980; R. T o m i c k i , W kręgu mitów peruwiańskich, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 20: 1976, z. 1; T . M i l e w s k i , [tłum. z nahualt] Aztek Anonim, Zdobycie Meksyku, W r o c ł a w 1959; tenże, Elementy panteistyczne religii Azteków, „ R o c z n i k i F i l o z o f i c z n e ^ T o w a r z y s t w a N a u k o w e g o K U L " , t. 5: 1957, z. 3 oraz a r t y k u ł y M . Z i ó ł k o w s k i e g o . 8 Zob. np. M . F r a n k o w s k a , Z badań nad ludowym synkretyzmem religij­ nym w Meksyku. Tradycyjne obrzędy zaduszkowe, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 22: 1978, z. 1; t e j ż e , Z problematyki synkretyzmu religijnego Indian Meksyku, „Etnogra­ fia P o l s k a " , t. 16: 1972, z. 2; A . P o s e r n - Z i e 1 i ń s к i. Ruchy społeczne i religij­ ne Indian hiszpańskiej Ameryki Południowej XVI-XX w., W r o c ł a w 1974; M . P os e r n - Z i e l i ń s k a , Peyotyzm. Religia Indian Ameryki Północnej, W r o c ł a w 1972; B . W a l e n d o w s k a , Afrochrześcijańskie religie Antyli, P o z n a ń 1978; E . N o w i e k a, Bunt i ucieczka. Zderzenie kultur i ruchy społeczne, W a r s z a w a 1972; M . S t e n, Teatr, którego nie było. Szkice o teatrze Náhuatl, K r a k ó w 1982. �150 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI zami lub też refleksje na temat treści i formy ludowych tradycji ukształ­ towanych pod wpływem odmiennych uwarunkowań etnicznych . Kolejną grupę studiów o charakterze amerykanistycznym tworzą pra­ ce poświęcone wybranym problemom etnicznym społeczeństwa Ameryki, dotychczas głównie ograniczone do badań pluralistycznego społeczeństwa Stanów Zjednoczonych. W ramach tych zainteresowań z perspektywy antropologicznej zajęto się związkiem etniczności i tradycji w procesie kształtowania się subkultur etnicznych wyrosłych na podłożu emigra­ cyjnym — na przykładzie amerykańskiej Polonii. Przy czym problem ten rozpatrywano w kontekście integralności dwóch podstawowych' zjawisk, a mianowicie tendencji ku utrzymywaniu się cech odrębności kulturowo-etnicznej i tendencji przeciwnej dążącej do zacierania istotnych róż­ nic drogą asymilacji i akulturacji. Ważnym uzupełnieniem tej proble­ matyki są rozważania dotyczące głównych nurtów kierowanej akulturacji, i to zarówno w aspekcie ich społeczno-politycznych uwarunkowań i teo­ retycznych podstaw, jak i praktycznych konsekwencji. Zajmowano się także problematyką murzyńską analizując ruchy „czar­ nego" odrodzenia etnicznego, murzyńskie sekty i kościoły oraz narodziny panafrykańskiej świadomości. Nieco uwagi poświęcono także zagadnie­ niom indiańskim — ukazując rolę religijnych treści w kształtowaniu się nowej panindiańskiej tożsamości. Zainteresowano się także współczesną sytuacją "Eskimosów i mieszkańców Grenlandii analizując ich dążenia emancypacyjne i kontekst interetnicznych uwikłań. Jeśli chodzi o problematykę etniczną Ameryki Łacińskiej, to sporo miejsca poświęcono na ukazanie kształtowania się kultury i państwa Inków oraz etnicznych dziejów ziem wicekrólestwa Peru, w tym także zwracając uwagę na sposoby krzyżowania się podziałów etnicznych, ra­ sowych i społecznych. Powoli uzyskują znaczenie kwestie polonijne, choć 9 •A. P o s e r n - Z i e l i ń s k i , W W r o c ł a w [w d r u k u ] ; R . H . N o c o ń , Katowice w 1964; ostatnim] XVI i pierwsza nowski, 1976, z. la base chard, skich roba nativa de Indianie i pierwszym XVII w., ludowe w Poznań dolinie católica z peryferii, W a r s z a w a 1979; Wrocław en Indian gospodarki Alto los Andes de la ąuerrilla, Szkice Caracas z dziejów [w:] A. K o w a l s k a - L e w i c k a , Mieszkańcy centrales Shipibo, w Wiek i A. Krza­ observaciones de sobre P. u los panamde M. So­ 1971; . Z . M . K o w a l e w s k i , W r o c ł a w 1969. „Wari" walk — środowisko, Bur­ Indios Z. M. K o w a l e w s k i , i ich Peru konkwiście. [w d r u k u ] ; Aculturacion rewolucyjnych Andów Peru, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 20: Algunas 1978; Z . R y n , R . K r z a n o w s k a , andyjskich, po A . M у г с h a, Z wizytą 1: 1972; o Południowej, wiejskiej stuleciu Chicama, M. F r a n k o w s k a , t. etnologiczne Ameryki 1967; R . K r z a n o w s k a W a r s z a w a 1973; Latinoamericanos", Antropologia Indian Podstawy la música latynoamerykańska. w., Frankowska, Inków Szkice życiu G r u s z c z y ń s k a - Z i ó ł k o w s k a , „Estudios brado, XX A. Inkarri. w panowania połowa Garncarstwo 1; Indian, Mexico, rilla M. < okresie krainie Kobieta Guer­ partyzanckich zagadkowa Kraków cho­ 1981; �POLSKA AMERYKANISTYKA 151 ETNOLOGICZA nacbl utrudniony jest dostęp do krajów zamieszkiwania większych sku­ pisk polskiej emigracji w Ameryce Południowej . W ramach grupy zagadnień poświęconych historii kształtowania się wiedzy o amerykańskim kontynencie i dziejom amerykanistyki od dłuż­ szego czasu prowadzone są studia nad przebiegiem peregrynacji i wkła­ dem polskich podróżników, badaczy i emigrantów w poznanie Nowego Świata, co czyni się głównie przez pryzmat różnego rodzaju relacji od X V I I w. poczynając, a na czasach współczesnych kończąc, ze szczegól­ nym jednak uwzględnieniem źródeł XIX-wiecznych. Pewnego rodzaju logicznym rozszerzeniem tych dociekań są studia nad kształtowaniem się wizji rzeczywistości amerykańskiej w naszym kraju oraz nad funkcjo­ nowaniem stereotypów o tubylczej ludności Nowego Świata w polskim społeczeństwie . Temat to bardzo intrygujący i aktualny, o czym świad­ czy międzynarodowe zainteresowanie tymi właśnie zagadnieniami, czego dowodem mogła być europejska konferencja amerykanistyczna w To­ runiu w 1978 r. poświęcona całkowicie „obrazowi Ameryki Łacińskiej ukształtowanemu w Europie" . Wypada tu również wspomnieć, iż na marginesie różnego rodzaju studiów amerykanistycznych i innych powstają krytyczino-analityczne i i n ­ formacyjne omówienia kierunków, szkół i orientacji etnologicznych w Sta­ nach Zjednoczonych i krajach Ameryki Łacińskiej. Przybliżają one pol10 11 12 1 0 A. P o s e r n-Z i e l i ń s k i , amerykańskiej, domości Murzynów cińskiej, pod red. M . K u l i , dek Inków, city of ers, amerykańskich, Wrocław American miński, Tradycja a etniczność. Przemiany W r o c ł a w 1982; E . N o w i c k a , Afrykanie in the as majority. ,,Etimología Changes in status. Las Wrocław Inkowie, wania nym concepciones 1982; A. los revolucionarios Macierewicz, „Etnografia P o l s k a " , t. encyklopedyczne Ameryki de The zob. hasła hasła opracowała M. F r a n k o w s k a , ryki Łacińskiej, skiego, Warszawa poświęcone Encyklopedia 1979, w A. M a l i n o w s k i e g o i sztuki of Ła­ i and upa­ ethni­ Kalatdlit-Creeland- objetivos de M. S k o c z e k , anos czyli także i tupama1780-1783, z czego wskazać kulturze terminów A. de los los starożytnej, oraz Słownik opracowaniu kultura religions Tawantinsuyu, 18: 1974, z. 2. N a l e ż y zawierające Łacińskiej case Los peruanos Upadek świa­ Polona", t. 5: 1979; I . M . K a ­ „ E t h n o l o g i a Polona", t. 5; 1979; J . S z e m i ń s k i , ristas. w w Ameryce 1983, R . H . N о с o ń, Dzieje, U.S., Polonii Afryka Polonii 1958; M . P o s e r n - Z i e 1 i ń s к a, Native Indians Minority W a r s z a w a 1979; Dzieje Wrocław kultury z wyboru. opraco­ grupom etnicz­ Warszawa 1974, geograficznych D e m b i с z a, zawierające żyli na Ame­ J. M a k o w- hasła z zakresu k u l t u r y ludowej, struktury rasowej, grup etnicznych i j ę z y k o w y c h . 1 1 J. T a z b i r , Ameryki w Polsce Południowej, przez okresu Szlachta Hiszpanię, Odrodzenia, ...; M . lacji o Indianach ryki Południowej a konkwistadorzy. w Polsce [red.] Siadami Południowej, XIX w., Indian. wobec Znajomość Antologia W r o c ł a w 1979; t e j ż e , „Etnografia 1982, z. 1. 1 2 staropolska W a r s z a w a 1977, P a r a d o w s k a , Polacy P a r a d o w s k a Ameryki Opinia W a r s z a w a 1969; R . W r ó b l e w s k i , Zob. „ E s t u d i o s Latinoamericanos". Obraz podboju Ameryki w Ameryce polskich Indian P o l s k a " , t. 25: 1981, z. 1, t. re­ Ame­ 26: �152 A L E K S A N D E R POSERN-ZIELIÑSKI skiej nauce osiągnięcia antropologicznych ośrodków tamtego kontynen­ tu, zapoznają ze specyfiką badawczą i ukazują stosowane w nich podejś­ cia metodologiczno-interpretacyjne. Omówienia takie nie są bez znacze­ nia, szybki bowiem rozwój nauki, w t y m antropologii kulturowej, w kra­ jach zachodniej hemisfery predystynuje nas do uważnego śledzenia w y ­ stępujących tam reorientacji . Ten przegląd aktualnych problemów amerykanistycznych studiów etnologicznych wypada uzupełnić refleksją na temat preferowanych w ra­ mach tej specjalizacji orientacji metodologicznych i ujęć interpreta­ cyjnych. Bez wdawania się w szczegóły, na które nie ma tu po prostu miejsca, można stwierdzić obecność co najmniej czterech podejść w częś­ ci jednak nawzajem komplementarnych. Ta różnorodność ujęć nie po­ winna nas jednak dziwić, wynika ona bowiem po pierwsze z dopasowa­ nia interpretacji względem charakteru analizowanej rzeczywistości i po drugie odzwierciedla w małej skali sytuację pluralizmu panującego w et­ nologii i całej polskiej humanistyce. Szczególnie wyraziste jest podejście etnohistoryczne, które dominuje zresztą w całej amerykanistyce europejskiej, a także jest znaczące w kra­ jach amerykańskiego kontynentu. Aby być ścisłym, należy tu wyjaśnić, iż pod pojęciem etnohistorii kryć się mogą dwa typy działań. Pierwszym z nich — o bardziej heurystycznym profilu — są studia wykorzystujące jako podstawowy materiał źródłowy dane historyczne (np. archiwalne lub publikowane kroniki) i wydobywające z niego informacje przetwa­ rzane następnie w różnorodny sposób. Ważnym polem aktywności w t y m zakresie są także poszukiwania nowych cennych dokumentów etnohistorycznych, a następnie ich publikowanie po uprzednim starannym opra­ cowaniu paleo^raficznym. Jest to jakby „archeologia etnohistoryczna" rozszerzająca bazę źródłową do dalszych studiów. Również i w .środo­ wisku polskich amerykanistów trwają prace tego typu zmierzające do stopniowego udostępniania zespołu dokumentów kolonialnych z Peru uka­ zujących przebieg chrystianizacji, walkę z idolatrią i charakter dawnych andyjskich wierzeń. Drugi typ etnohistorii wywodzący się z poprzedniego to po prostu studia dążące do możliwie wszechstronnej rekonstrukcji etnicznych i k u l 13 1 S A . P o s e r n - Z i e 1 i ń s к i, Amerykańska antropologia kulturowa i jej współ­ czesne problemy, „ L u d " , t. 61: 1977; t e n ż e , Koncepcje etniczności w amerykań­ skich studiach etnicznych, „ L u d " , t. 63: 1979; M . F r a n k o w s k a , Problemy i kie­ runki etnologii meksykańskiej, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 14: 1970, z. 2; K . M a ł ­ k o w s k a , Problem akulturacji w etnologii amerykańskiej, „Etnografia Polska", t. 10: 1966; A . K ł o s k o w s k a , Psychologiczna orientacja współczesnej etnosocjologii amerykańskiej, „ P r z e g l ą d N a u k H i s t o r y c z n y c h i S p o ł e c z n y c h " , t. 1: 1950; B. M o l i ń s k i , Historia — osobowość — sztuka. Refleksje nad antropologią kul­ tury, W a r s z a w a 1966. W p r z y g o t o w a n i u z n a j d u j e s i ę t a k ż e e n c y k l o p e d i a p o j ę ć etnol o g i c z n y c h p r z y g o t o w a n a p r z e z p o z n a ń s k i o ś r o d e k etnograficzny, w k t ó r e j z n a j d z i e s i ę sporo h a s e ł z tego z a k r e s u . �POLSKA AMERYKANISTYKA 153 ETNOLOGICZA turowych dziejów konkretnej jednostki terytorialnej, wspólnotowej czy też wybranego aspektu kultury (np. sztuki, instytucji ekonomicznych itp.) posiłkujące się przy tym wszelkimi możliwymi materiałami — w tym także archeologicznymi, demograficznymi, ekonomicznymi itp. Podejście takie ma dwa cele — wykrycie regionalnej specyfiki rozwojowej oraz ukazanie na tym tle bardziej generalnych reguł transformacji systemów kulturowych. Z interpretacją etnohistoryczną wiąże się ściśle strategia wyjaśniania badanych zjawisk, którą by tu można nazwać materializmem kulturo­ wym. W tym wypadku użycie tego określenia jest w części uzasadnio­ ne odwołaniem się do niektórych dyrektyw amerykańskiego materia­ lizmu kulturowego — jako nurtu wywodzącego się z antropologicznego neoewolucjonizmu . Z drugiej zaś strony wynika ono ze związku tej orientacji z tradycją interpretacyjną materializmu historycznego i tych nurtów metodologicznych, które czerpią z niej twórczo-krytyczną i n ­ spirację. Cechą tak rozumianego materializmu kulturowego jest zasto­ sowanie strategii wyjaśniania racjonalnego, t j . tzw. interpretacji hu­ manistycznej analizującej ludzkie działania pod kątem ich celów, moty­ wów i skutków. To spojrzenie uzupełnione jest wyjaśnieniem typu funkcjonalno-genetycznego odwołującego się do zespołu historycznych i aktu­ alnych uwarunkowań decydujących o kształcie analizowanego' zjawiska i jego miejscu w holistycznie ujmowanym systemie kulturowym. W ten sposób w toku interpretacji bierze się pod uwagę zarówno czynniki su­ biektywne, jak i obiektywne, rekonstruując dynamiczny obraz zależ­ ności i zmian kulturowych. Dyrektywy te wywodzą się z nurtu poznań­ skiej szkoły filozofii i metodologii n a u k i i — jak sądzę — rnogą być w dalszych badaniach amerykanistycznych bardzo przydatne. u 15 Z porównywaniem zjawisk mamy do czynienia we wszystkich ro­ dzajach studiów antropologicznych, a więc także i w amerykanistycznie zorientowanej etnologii. Analiza komparatystyczna to dość tradycyjny, tym niemniej pożyteczny instrument wnioskowania, bez którego trudno się obejść. Przedmiotem takich badań może być porównywanie treści kulturowych, ich zespołów lub całych systemów, ale również i innego typu zjawisk — jak korelacji zachodzących między elementami systemu, struktury i funkcji poszczególnych zjawisk, typów i wzorów kultury, uwarunkowań, związków przyczynowo-skutkowych, a nawet i całych procesów zmian. We współczesnej antropologii stosowane są przede wszystkim dwa ro­ dzaje wyjaśniania na drodze komparatystycznych dociekań. Są to właś1 4 Zob. of culture, 1 5 M. H a r r i s , New Zob. todologicznych wak, Wstęp The Rise of anthropological theory. A history of theories Y o r k 1968, s. 643. J. K m i t a , O problemów do idealizacyjnej kulturze symbolicznej, Warszawa interpretacji humanistycznej, teorii Warszawa nauki, 1982, Warszawa 1977. tenże, 1971; Z me­ L. No­ �ALEKSANDER 154 POSERN-ZIELIÑSKI ciwe badania porównawcze o charakterze międzykulturowym oraz studia porównawcze typu etnohistoryczno-monograficznego. W pierwszym przy­ padku zestawia się ze sobą interesujące ze względu na cel badań fakty, zjawiska i procesy w taki sposób, aby pochodziły one lub reprezento­ w a ł y systemy kulturowe pod pewnym względem podobne, a zatem i po­ równywalne. Najczęściej bierze się pod uwagę takie kryteria, jak zbliżony stopień rozwoju, podobny typ ekologicznych uwarunkowań czy analogicz­ ną sytuację społeczną lub interetniczną. Na drodze takiego zestawiania zjawisk można zarówno weryfikować hipotezy, jak i też formułować ich nowe wersje na temat różnego typu prawidłowości kulturowych o mniej lub bardziej uniwersalnych walorach. W drugim przypadku analiza porównawcza nie obejmuje zjawisk po­ chodzących z innych systemów kulturowych, lecz ogranicza się do ze­ stawiania kolejnych faz rozwojowych jednej kultury w taki sposób, by można było stwierdzić, w jakim stopniu analizowane zjawisko ulega zmianie, w jakim zaś opiera się przemianom. Ten typ wnioskowania dostarcza nam nie tylko eksplikacji procesu dziejowego w ramach jed­ nego systemu kulturowego, lecz pozwala również na formułowanie ro­ boczych hipotez na temat regularności rozwojowych, których sprawdze­ nie jest możliwe przy odwołaniu się już do międzykulturowych porów­ nań. Podobnie jak w całej etnologii polskiej również i w amerykanistycz­ nych studiach zyskują powoli uznanie metody analizy semiotycznej . Znalazły one zastosowanie przede wszystkim w interpretacjach nad m i ­ tami, traktowanymi jako dobre źródło umożliwiające nie tylko rekon­ strukcję wierzeń np. ludów prekolumbijskich, ale pozwalające na częś­ ciowe poznanie tubylczej wizji świata, logiki myślenia przedstawicieli odległych w czasie i przestrzeni kultur, sposobów odzwierciedlania się tych systemów poznawczych w sztuce czy architekturze. W badaniach tych zauważyć można silną tendencję do historyzacji semantycznych i n ­ terpretacji, co jest w pełni zrozumiałe i uzasadnione w świetle podsta­ wowych celów prowadzonych dotąd studiów. Chodzi w nich nie tyle o szukanie uniwersalnych zasad semiotycznych asocjacji, ile o wyko­ rzystanie tych zasad w celu odkrycia ukrytego sensu symboliki indiań­ skiej, a przez to umożliwienie lepszego i głębszego zrozumienia specy­ fiki kulturowej prekolumbijskich cywilizacji. Z drugiej strony przy znacznej szczupłości źródeł pisanych i wystę­ pujących w nich dużych rozbieżnościach czy nawet sprzecznościach w przedstawianiu niektórych aspektów kultury symbolicznej, analiza semiotyczna pozwala na odrzucenie europocentrycznych uproszczeń kro­ nikarzy w stopniu umożliwiającym odtworzenie prekolumbijskich syste­ m ó w poznawczych, w tym także mitologii. Historyczny aspekt takich 1S 1 6 tody J . S. W a s i l e w s k i , etnologii, cz. I , W a r s z a w a Semiotyczne 1981. badania symboliki w etnologii, [w:] Me­ �POLSKA AMERYKANISTYKA ETNOLOGICZA 155 analiz wyraża się w dociekaniach nad fazami kształtowania się treści re­ ligijnych drogą interetnicznej kontaminacji symboli i synkretyzacji idei, zarówno w odniesieniu do czasów przedkolumbijskich, jak i kolonial­ nych. Ma także zastosowanie w studiach wykorzystujących dyrektywy pragmatyki semiotycznej, t j . w badaniach nad problematyką społecznej funkcji treści mitologicznych w sytuacjach kryzysów i interetnicznych konfliktów, np. konkwisty. Podejście takie pozwala na taką relatywizację interpretacji historycz­ nej, która daje wgląd w sposób widzenia, wnioskowania i reagowania strony tubylczej na europejski podbój, na chrystianizację i na upow­ szechnienie się iberyjskich wzorów kulturowych. W ten sposób nasza wizja dziejów dalszych i bliższych Nowego Świata zostaje bardzo wzbo­ gacona i to nie tyle ilościowo, ale przede wszystkim jakościowo — z ob­ razu bowiem ukształtowanego europejskim punktem widzenia przekształ­ ca się w wizerunek ukazujący również i perspektywę „tubylczą". Umie­ jętne łączenie tych dwóch aspektów — i to nie tylko w studiach semiotycznych — to bardzo ważne zadanie na przyszłość. Przedstawione wyżej metody analizy stosowane są najczęściej na spo­ sób krzyżowy dając w efekcie np. studia etnohistoryczno-semiotyczne, etnohistoryczno-porównawcze czy funkcjonalno-genetyczne w ujęciu etnohistorycznym. Dobór odpowiedniej metody uzależniony jest przede wszystkim od charakteru stawianych pytań badawczych i specyfiki rze­ czywistości, która poddaje się analizie. Jest rzeczą oczywistą, że również nie bez znaczenia są indywidualne idiosynkrazje oraz tradycje warszta­ towe ośrodków badawczych, z którymi związani są polscy amerykaniści. W studiach amerykanistycznych nie bez znaczenia są więzi inter­ dyscyplinarnej współpracy między badaczami różnych specjalności skon­ centrowanymi jednak na dziejach, kulturze i społeczeństwie Nowego Świata. Dobre efekty badawcze w tak ukierunkowanych geograficznie studiach — to nie tylko kwestia rygoryzmu metodologicznego, zastoso­ wania właściwych narzędzi interpretacji, postawienia w sposób zasadny istotnych pytań i zebrania odpowiedniego materiału. Bardzo ważnym czynnikiem jest tu ogólna wiedza pozaźródłowa o amerykańskim konty­ nencie, jego specyfice kulturowej, rozwoju historycznym, procesach et­ nicznych, sytuacji współczesnej, stanie badań i dyskusji w różnych dzie­ dzinach studiów. Dlatego też amerykanistyki nie można uprawiać z przy­ padku, doraźnie zajmując się jakimś problemem, by później zmienić kierunek zainteresowań. Specjalizacja ta wymaga stopniowego wchodze­ nia w problematykę, a gromadzone doświadczenia pozwalają na coraz wnikliwszą i wszechstronniej szą analizę. W zdobywaniu tych doświadczeń ważną rolę odgrywają kontakty i n ­ terdyscyplinarne z amerykanistami reprezentującymi takie specjalności, jak archeologia, historia, a także socjologia, geografia i językoznawstwo. W ramach każdej z tych dyscyplin rozpatruje się problemy amerykani- �156 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI styczne z odmiennych punktów widzenia i przy wykorzystaniu innych metod — tym niemniej pola badawcze bardzo często pozostają 1,e sa­ me — np. ruchy społeczne i religijne czy procesy etniczne (etnologia, historia i socjologia), etapy rozwojowe mikroregionów (etnologia, histo­ ria, archeologia i geografia) czy studia nad wizją świata tubylczych spo­ łeczności (etnologia, historia, językoznawstwo). Wspólnota zainteresowań podobnymi problemami to nie jedyna pła­ szczyzna interdyscyplinarnej kooperacji amerykanistów. Ważną rolę ode­ grać tu mogą wspólne projekty badawcze, których istotą byłaby świado­ mie sterowana działalność przedstawicieli kilku dyscyplin rozwiązują­ cych razem jeden wspólny problem. Nie jest to zadanie łatwe, tym niemniej możliwe do realizacji. Świadczy o tym dobitnie program ba­ dawczy i jego rezultaty Polskiej Wyprawy Naukowej w Andy w 1978 r. Już na etapie przygotowań miał on charakter interdyscyplinarny ukie­ runkowując zainteresowania uczestników ekspedycji w stronę badań nad dziejami kultury jednej andyjskiej doliny od czasów prahistorycznych aż do lat współczesnych. Jego realizacja wymagała więc współpracy etnografów, archeologów, historyków i geografów. Także w trakcie ba­ dań terenowych — również prowadzonych wspólnie — dawały się od­ czuć pozytywne aspekty tak zaprojektowanych prac. Wstępne ustale­ nia etnografów rzucały nowe światło na interpretację archeologiczną, a rezultaty poszukiwań etnohistorycznych zespalały w całość obraz współczesnej kultury andyjskiej wsi z prekolumbijską wizją peruwiań­ skich osad wysokogórskich. Również w trakcie opracowywania zebra­ nych danych stała konfrontacja wyników badań etnohistorycznych, ar­ cheologicznych i etnograficznych okazała się niezbędna, wzbogacając zarówno indywidualne opracowania jak i ogólną rekonstrukcję dziejów badanej społeczności regionalnej . Istotną płaszczyzną interdyscyplinarnej współpracy polskich amery­ kanistów oraz formą integracji i koordynacji wysiłków badawczych są różnego rodzaju przedsięwzięcia organizacyjne. Nie od rzeczy będzie t u przypomnieć, iż w latach 1963-1974 spotykano się na pięciu Etnograficz­ nych Seminariach Amerykanistycznych (pierwsze w Krakowie, następne w Poznaniu), których inicjatorami byli członkowie nie istniejącej już dziś Sekcji Amerykanistycznej Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Każde z tych seminariów poświęcone było jednemu wybranemu proble­ mowi, który naświetlany był z różnorodnych punktów widzenia dzięki aktywnemu uczestnictwu archeologów, historyków, socjologów i religio­ znawców. W ten sposób konferencje te stały się płaszczyzną integrują17 1 7 A . P o s e r n - Z i e 1 i ń s к i , Kultura i zbiorów etnograficznych, >[w:] Kultura 1980, s. 16-22. ludowa ludowa Peru Peru. w świetle polskich Katalog wystawy, badań Poznań �P O L S K A A M E R V K A N 1 S T V K A E T N O L O G 1С Z A 157 cą środowisko polskich amerykanistów, sprzyjając jednocześnie wzajemj wymianie doświadczeń . Również w ostatniem dziesięcioleciu nie zaniechano organizowania podobnego typu spotkań. Jedne z nich zwoływano z okazji inauguracji etnograficznych i archeologicznych wystaw poświęconych kulturze indiań­ skiej ludności Ameryki Łacińskiej, inne odbywały się z inicjatywy po­ szczególnych zespołów i placówek zajmujących się problematyką amerykanistyczną. Największym jednak osiągnięciem w t y m zakresie było zwołanie międzynarodowej sesji „Andy 77" w Warszawie, na którą przy­ byli czołowi latynoamerykaniści zajmujący się problematyką regionu andyjskiego z krajów Europy Zachodniej, Wschodniej, USA i Peru. Kon­ ferencja ta dała asumpt do zadzierzgnięcia bliższych więzów z zagranicz­ nymi oś-rcdkami badań amerykanistycznych. Materiały z tych konferencji tudzież rezultaty innych studiów ame­ rykanistycznych z zakresu etnologii ukazywały się drukiem na łamach takich periodyków, jak „Etnografia Polska", „Ethnologia Polona" (tam tylko w językach obcych), w mniejszym zakresie w „Ludzie". Publiko­ wano także artykuły w jedynym polskim roczniku latynoamerykanistycznym wydawanym przez warszawską grupę historyków — „Estudios La­ tinoamericanos". Większe opracowania monograficzne ukazują się głów­ nie w Ossolineum, w tym przede wszystkim w ramach serii wydawni­ czej Biblioteki Etnografii Polskiej. W przygotowaniu znajduje się tam właśnie kolejny tom zawierający zespół studiów religioznawczych po­ święcony w całości dziejom wierzeń indiańskich w Peru i Meksyku, który opublikowany zostanie w języku hiszpańskim. Będzie on prezen­ tował najnowsze osiągnięcia badawcze polskich amerykanistów w tym zakresie. Należy tu również wspomnieć, iż w wielu innych wydawni­ ctwach, periodykach i pracach zbiorowych ukazują się okazjonalnie pra­ ce etnologiczno-amerykanistyczne prezentujące dorobek badawczy i za­ poznające czytelników ze specyfiką kulturową Nowego Świata. Pewnego rodzaju instytucjonalnym wsparciem dla różnego rodzaju poczynań badawczych nie mieszczących się w programach studiów po­ szczególnych placówek naukowych zatrudniających amerykanistów są towarzystwa specjalistyczne. W ramach Komitetu Nauk Etnologicznych PAN, będącego najwyższym organem koordynującym działalność nau­ kową etnografów, funkcjonuje Komisja Amerykanistyczna patronująca poczynaniom dokumentacyjnym i wydawniczym. Natomiast forum i n ­ tegracji interdyscyplinarnej polskich latynoamerykanistów jest bezsprze­ cznie Polskie Towarzystwo Studiów Latynoamerykanistycznych, które n e 18 1 8 M . P a r a d o w s k a , Ethnographic subject matter at Americanistic confe­ rences in Poland 1971-1973,' „ E t h n o l o g i a Polona", t. 1: 1975; A . M a c i e r e w i c z , I V Seminario etnográfico de Americanistas, „ E s t u d i o s L a t i n o a m e r i c a n o s " , t. 2: 1974; P o s e r n - Z i e 1 i ń s к i, Estudios latinoamericanos en el centro etnográfico »de Poznań... �158 ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI zainicjowało swą działalność zaledwie kilka lat temu. W obrębie tej aso­ cjacji powstały również specjalistyczne sekcje — w t y m andyjska — rozwijająca ożywioną aktywność w sferze archeologii i etnohistorii. We wszystkich tych poczynaniach amerykanistycznych etnologowie i etnohistorycy są zauważalni i ich wkład jest nie bez znaczenia. Najsil­ niejsze więzy współpracy łączą ich z archeologami i historykami, nato­ miast mniejsze kontakty mają ze środowiskiem geograficznym, ekono­ micznym i filologicznym. Mimo że rozkład tych akcentów jest natural­ ny, to jednak wydaje się, że korzystnym byłoby zacieśnić również ko­ operację z tymi ostatnimi dyscyplinami, szczególnie ważną w toku prac 0 charakterze źródłoznawczym, z zakresu ekologii kulturowej i antro­ pologii ekonomicznej. Zwróćmy teraz uwagę na miejsce polskiej amerykanistyki w nauce światowej. Zagadnienie to warte jest podjęcia, kontakty międzynarodo­ we bowiem w takiej specjalności to istotny czynnik postępu b a d a ń 1 umocnienia pozycji. Jeśli chodzi o kraje Europy Wschodniej — to stu­ dia amerykanistyczne w zakresie etnologii prowadzone są w NRD, na Węgrzech, w Czechosłowacji i przede wszystkim w ZSRR. Tam też znaj­ dują się największe ośrodki naukowe koordynujące działalność radziec­ kich amerykanistów (Instytut Ameryki Łacińskiej A N , Instytut Etno­ grafii A N , Muzeum Antropologii i Etnografii). Rozwój tego kierunku, studiów w ZSRR wiąże się nie tylko z tradycjami amerykanistycznych. badań rosyjskich na Alasce i w Ameryce Południowej, lecz jest również; efektem zagranicznej polityki Związku Radzieckiego, państwa zacieśnia­ jącego swe gospodarcze, kulturalne i polityczne kontakty z krajami trze­ ciego świata. Na tym tle trudno dokonywać porównań między polską a radziecką amerykanistyką, której międzynarodowa pozycja — niezależ­ nie od k r y t y k i jej ujęć teoretycznych — jest od lat ugruntowana. Inaczejj się rzecz przedstawia na Węgrzech, w NRD i Czechosłowacji — gdzie studia amerykanistyczne nie posiadają wsparcia instytucjonalnego i są uprawiane przez indywidualnych badaczy przede wszystkim związanych z muzealnictwem etnograficznym. Jednakowoż mają oni na swym koncie cenne prace etnohistoryczne, jak i wartościowe raporty z b a d a ń terenowych (Chile, Wenezuela, Boliwia, Peru). Na t y m tle sytuacja amerykanistyki polskiej nie wygląda najgorzej, choć ustępujemy nadal naszym sąsiadom pod względem długości pobytu ekip badawczych w terenie, co musi rzutować również i na jakość rezul­ tatów. Istotnym mankamentem jest brak płaszczyzny współdziałania między amerykanistami z krajów RWPG. Wzajemne wizyty mają cha­ rakter okazjonalny, a wymiana informacji i publikacji nie jest sprawna. Próbę przełamania izolacji podjęli amerykaniści czechosłowaccy organi­ zując w latach 70-tych w Pradze specjalistyczne konferencje. Jednako­ woż w niewielkim zakresie wpłynęły one na zmianę sytuacji. Sądzę, iż należałoby się wspólnie zastanowić, jakie kroki można by było podjąć,. �159 P O L S K A A M E R Y K A N I S T Y K A ETNOLOGIO Z A by móc zacieśnić więzy z amerykanistami z sąsiednich krajów, pracują­ cymi przecież w podobnych warunkach, a więc mającymi zbliżone proble­ my i kłopoty natury warsztatowej. Do najbardziej rozwiniętych ośrodków amerykanistycznych w zakre­ sie etnologii należą centra badawcze Hiszpanii, Francji i RFN. W kra­ jach tych studia amerykanistyczne prowadzone są od wielu lat, a znaj­ dujące się tam materiały źródłowe (archiwalia w Hiszpanii i zbiory mu­ zealne w pozostałych krajach) stwarzają bardzo dobre pozycje wyjścio­ we do badań prowadzonych współcześnie. Również sytuacja polityczno-gospodarcza jest tam sprzyjająca penetracjom Nowego Świata, choćby ze względu na hiszpańską politykę zjednywania sobie byłych kolonii, czy też franeusko-niemiecką ekspansję gospodarczą. Jakie jednak z tego wypływają wnioski dla polskiej amerykanistyki? Otóż przede wszystkim korzystne dla rozwoju studiów w omawianej tu specjalności byłoby nawiązanie znacznie ściślejszych kontaktów z czo­ łowymi europejskimi ośrodkami. Dotychczasowe kontakty — choć już sporo w tym względzie uczyniono — nie są satysfakcjonujące, i to w uk­ ładzie obustronnym. Dorobek polskiej amerykanistyki niezbyt dobrze jest znany na Zachodzie Europy, w kraju zaś dopływ bieżących informa­ cji i publikacji (poza kanałami, prywatnymi) o poczynaniach naszych niemieckich czy hiszpańskich kolegów nie jest zadowalający. O tym, iż pilna jest potrzeba ułatwienia międzynarodowej wymiany informacji naukowej świadczyć mogą dwie cenne i pożyteczne inicjatywy wydaw­ nicze. Jedna Uniwersytetu w Pittsburgu (USA), której efektem stał się przewodnik po ważniejszych ośrodkach studiów latynoamerykanistycznych w Europie , w tym także w Polsce, i druga holenderska polega­ jąca na publikowaniu co kilka lat słownika bio-bibliograficznego zawie­ rającego większość europejskich nazwisk amerykanistów w zakresie nauk społecznych . Oba te wydawnictwa informują międzynarodową spo­ łeczność naukową o projektach badawczych prowadzonych w Polsce, a polskich amerykanistów o pracach realizowanych w zagranicznych ośrodkach. 19 20 Dalszym krokiem winna być intensyfikacja wymiany wydawnictw, gdyż przy braku środków dewizowych i stałej zwyżce cen na rynkach księgarskich jest to jedyna i najszybsza droga uzyskiwania dostępu dr> bieżącej literatury. Ośrodki zagraniczne gotowe są taką wymianę na­ wiązać, ale chcą mieć gwarancję, że publikacje — jakie do nich dotrą — będą dostępne w językach powszechnie znanych. Stąd też publikowanie l e C. M e s a - L ago, nograph and Polsce Latin American D o c u m e n t Series", nr znalazło się bardzo dużo Studies in Europe, 1, P i t t s b u r g h b.r.w. W błędów, co również „Latin American rozdziale świadczy o Mo­ poświęconym niedobrym roz­ poznaniu polskiej a m e r y k a n i s t y k i na arenie m i ę d z y n a r o d o w e j . i 0 J . L . S u a r e z, E . S a n c h e z „ C e n t r o de Estudios y D o c u m e n t a c i ó n [eds] Latinoamericanistas en Europa Latinoamericanos", Amsterdam — 1981. 1981,, �160 A L E K S A N D E R POSERN-ZIELIÑSKI efektów studiów amerykanistycznych konieczne jest po angielsku, hisz­ pańsku czy ewentualnie francusku — w innym bowiem przypadku na­ szego dorobku naukowego nie będzie można szerzej upowszechnić. Z tym zagadnieniem wiąże się poważny dylemat natury praktycznej. Chodzi mianowicie o to, że jeśli polscy amerykaniści publikować będą wyłącznie dla zagranicznego odbiorcy, wówczas w niebezpieczny spo­ sób izolować się będą od nauki krajowej, nie wnosząc w jej nurt włas­ nych propozycji i osiągnięć. Dlatego też bardzo w a ż n e . w y d a j e m i się właściwe rozłożenie akcentów między t y m i dwoma sferami odniesień. Publikacje posiadające walory poznawcze, teoretyczne czy metodologicz­ ne nie tylko dla studiów amerykanistycznych powinny ukazywać się także w polskiej literaturze fachowej, by w gronie specjalistów od i n ­ nych problemów i terytoriów mogły zostać poddane analizie i krytyce. Tylko tą drogą, moim zdaniem, można wnosić wkład w rozwój współ­ czesnej polskiej etnologu i europejskiej amerykanistyki. Izolacja od międzynarodowej społeczności specjalistów, jak i od krajowego nurtu własnej dyscypliny, posiadałaby skutki negatywne, wtłaczając z jednej strony w ciasny prowincjonalizm, z drugiej zaś w szkodliwy pod wzglę­ dem teoriopoznawczym separatyzm regionalnych zainteresowań. Ważnym czynnikiem intensyfikacji kontaktów międzynarodowych są i mogą być wspólne przedsięwzięcia wydawnicze, polegające na przygoto­ wywaniu tomów będących zespołami artykułów napisanych przez spe­ cjalistów z różnych krajów. Dobrym przykładem takiej właśnie inicjaty­ wy jest opublikowany w RFN tom prezentujący dorobek europejskich badaczy kultur indiańskich Ameryki Północnej, w którym nie zabrakło również przedstawiciela polskiej etnologii . Należałoby także zwrócić większą uwagę na niektóre najważniejsze wydawnictwa zagraniczne wyspecjalizowane w amerykanistyce, szczegól­ nie hiszpańskie i francuskie, i na ich łamach zamieszczać rezultaty ory­ ginalnych studiów prowadzonych w Polsce. Zasięg tych czasopism i ich ranga gwarantują znacznie efektywniejsze wprowadzanie osiągnięć pol­ skiej amerykanistyki do światowego obiegu, aniżeli publikacje obcoję­ zyczne w periodykach krajowych. Zaobserwować przecież nie od dziś można, iż niektóre artykuły niezbyt wysokiego lotu stają się szeroko znane i cytowane, podczas gdy wartościowe studia, tylko z racji niezbyt fortunnego ich opublikowania w wydawnictwie znacznie trudniej do­ stępnym, przechodzą niemal niezauważenie. Znaczne możliwości wymiany bieżących informacji i prezentacji włas­ nych osiągnięć, na forum międzynarodowym dostarczają różnego rodzaju zjazdy i sympozja, przede wszystkim Międzynarodowe Kongresy Amery­ kanistyczne. Jednakowoż udział w tych kongresach, często odbywają21 s l North American „Forum", nr gions ethnic and 1, Indian Gottingen identity 1981, of the Studies. a w European nim American Contributions, [ed.] M . P o s e r n - Z i e 1 i ń s к a, Indians, s. 183-199. H e r o d o t, Native reli­ �POLSKA AMERYKAN1STYKA ETNOLOGICZA 161 cych się po drugiej stronie Atlantyku, jest bardzo kosztowny i z tej racji eliminuje amerykanistów z krajów i ośrodków nie posiadających odpowiednich funduszy. Jednakże — nawet w przypadku niemoż­ ności osobistego uczestnictwa — istnieje zawsze możliwość zgłoszenia referatów, których teksty jako oficjalne materiały zostają włączone do wydawnictw kongresowych posiadających utrwaloną renomę. Jest rzeczą oczywistą, iż pozycji amerykanistyki polskiej na szerszym forum nie można umocnić bez rozszerzenia bezpośrednich kontaktów między ośrodkami i między poszczególnymi specjalistami. Sprzyjają im wyjazdy studyjne do krajów o utrwalonych tradycjach badań ameryka­ nistycznych. W niektórych z nich spotkać się można ze sporym zainte­ resowaniem poczynaniami badawczymi realizowanymi w Polsce. Sądzę także, iż istnieją pewne przesłanki do podjęcia wspólnych projektów ba­ dawczych, dzięki którym można by było rozszerzyć i pogłębić zakres studiów amerykanistycznych prowadzonych w kraju oraz pokonać pew­ ne przeszkody natury formalnej (głównie finansowe) utrudniające lub wręcz uniemożliwiające kontynuację badań terenowych. Przykład ar­ cheologów od lat pomyślnie współpracujących z wieloma ośrodkami za­ granicznymi, w t y m również amerykańskimi, zdaje się świadczyć, iż tego rodzaju kooperacja byłaby również możliwa w dziedzinie amerykani­ styki. Z kolei można zastanowić się nad miejscem i znaczeniem ameryka­ nistyki w polskiej etnologii. W związku z t y m zagadnieniem pojawiają się następujące pytania jak np. to, czy specjalizacja ta jest w ogóle potrzebna, czy należy ją kontynuować, czy też lepiej zastąpić ją po prostu kolejnymi studiami nad kulturą ludową polskiej wsi. Zdaję so­ bie sprawę, że głosy takie nie należą do odosobnionych, a ich wyrazi­ ciele podpierają je konkretnymi argumentami. Wymieńmy choćby naj­ ważniejsze, czy najczęstsze z tych antyamerykanistycznych tez, które są w istocie tezami wymierzonymi przeciwko wszelkiego rodzaju bada­ niom nad kulturami „trzeciego świata". Argumenty te można podzielić na trzy zasadnicze kategorie. A więc po pierwsze głosi się, że nie ma w naszym kraju obiektywnych warun­ ków (finansowych, naukowych itp.), by prowadzić badania nad odległy­ mi kontynentami i ich mieszkańcami. Po drugie twierdzi się, że nie ma zasadniczo potrzeby do prowadzenia takich studiów, gdyż pożytek z nich niewielki, a podział zadań w świecie nauki sprawia, iż inni zadanie to wykonają lepiej i efektywniej wykorzystają dla rozwoju własnych dys­ cyplin. Wreszcie głosi się także, iż nie ma logicznego uzasadnienia dla prowadzenia takich badań, likwidację bowiem białych plarn w poznawa­ niu kultury światowej rozpocząć należy od własnego podwórka, miast sięgać w dalekie kraje. Na t y m tle etnologowie zajmujący się kulturami Azji, A f r y k i czy Ameryki wydawać się mogą niepoprawnymi romanty­ kami zaspokajającymi własne „egzotyczne" zainteresowania lub też oder11 — Etnografia Polska, t. 29 z. 1 �162 ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI wanymi od „krajowej" problematyki osobliwymi specjalistami t r a k t u j ą ­ cymi swą działalność jako formę ucieczki w „barwny" świat podróżni­ czych namiętności. Jest rzeczą oczywistą, iż tego rodzaju poglądy mają swoje konkretne źródła, które zdają się tkwić w tradycjach polskiej etnologii wyrosłych, przede wszystkim z badań nad ludową tradycją wiejską nie zaś ze stu­ diów poświęconych Pigmejom, Triobrandczykom czy Majom. Wśród nych przyczyn wskazać można na utrzymujący się dość mocno zaśc >• kowy model uprawiania etnologii, w myśl którego realne granice ^ej dyscypliny zbieżne są z granicami własnego etnosu. Wreszcie po 1rzecie wymienić można i zwykłą ignorancję, polegającą na nieśledze^ dorobku badaczy wyspecjalizowanych w pozapolskiej etnografii, progra­ mowym ograniczaniu się do kręgu lokalnych problemów i stąd niedo­ strzeganiu ani potrzeby, ani też walorów studiów nad nieeuropejski) " ludami. Przytoczone wyżej argumenty wymagają niezbędnego komenta- • . który przedstawiłby stanowisko obrońców pozapolskich badań, przy -.a noczesnym ukazaniu słabości wytaczanych zarzutów. Otóż jeśli ch i л o kwestię pierwszą — czyli o brak warunków do uprawiania ameryk -i , styki czy też innych studiów podobnego typu — to jest rzeczą całkowi • cie oczywistą, że polscy badacze znajdują się w sytuacji nieporównan gorszej aniżeli specjaliści z tych ośrodków, które dysponują odpowi-<inimi funduszami, niezbędnymi materiałami źródłowymi, a ponadto .wy­ rosły na tradycji takich zainteresowań sięgającej często ubiegłego ь'го. lecia. Stwierdzenie tych oczywistych dysproporcji trudno jednak tr> tować jako istotne przeciwskazanie, jak bowiem wykazały to dotychc sowe doświadczenia, przeszkody takie można przełamywać. Nie jest i. zadanie łatwe, ale dla osób prawdziwie zaangażowanych w swą specj-. ność możliwe do realizacji. ; 1 Jeśli chodzi o kwestię rzekomego zaniedbywania badań nad rodr mą kulturą kosztem pozaeuropejskich penetracji to wskazać można, ¡. teza ta mija się po prostu z faktami. Proporcje między etnografami z mującymi się polską kulturą ludową a tymi, którzy poświęcają svv. ; czas problemom pozaeuropejskim są tego rodzaju, iż ta ostatnia grup tworzy w istocie wąski margines. Pewne mankamenty studiów nad dzimą kulturą ludową tkwią w całkowicie innych sferach i nie spo nimi obciążać tych nielicznych, którzy uprawiają prawdziwe w naszych warunkach deficytowe kierunki badań. Poza tym warto w tym miejhi.u podkreślić i to, że specjaliści od zagadnień pozaeuropejskich w większosci nie zamykają się w swym własnym gronie, podejmując dość czę•:• •> także zagadnienia z zakresu etnografii polskiej, historii dyscypliny cv teorii kultury. Jest rzeczą oczywistą, że nie byłoby godne pochwa i v gdyby etnografowie zaniedbywali studia nad kulturą ludową właśni: narodu, ale nie byłoby także jakichkolwiek powodów do zadowoleń •., : �POLSKA AMERYKANISTYKA ETNOLOGICZA gdyby polscy etnografowie całkowicie ignorowali kulturową rzeczywis­ tość innych bliższych i dalszych obszarów. Pozostaje jeszcze kwestia rozważenia tezy o domniemanym braku potrzeby prowadzenia tego rodzaju studiów. Można ją zdyskredytować wieloma argumentami, do których jeszcze wypadnie nam się odwołać. Jeden z nich jest jednak najważniejszy. Otóż dla właściwego, harmonij­ nego rozwoju takiej dyscypliny, jak etnografia, ważne jest to, aby utrzy­ mać właściwe proporcje między wszystkimi najważniejszymi jej działa­ mi, do których zaliczyć można — teorię kultury, studia nad kulturą l u ­ dową własnego narodu i ' badania kultur obcych społeczeństw. Niedoce­ nianie spraw teoretycznych prowadzi do skostnienia, deskryptywizmu i utraty oryginalności, natomiast wyłączna koncentracja na sprawach własnego obszaru kulturowego wiedzie ku etnocentrycznym skrzywie­ niom zawężającym perspektywę badawczą i utrudniającym szerszą i n ­ terpretację. Konstatacja ta odnosi się nie tylko do etnografii, ale i do innych dys'-•-jlin humanistycznych — jak choćby i do historii. W tej ostatniej dzienie nikt już dzisiaj nie kwestionuje potrzeby studiowania dziejów iennych krajów europejskich i pozornie bardziej odległych kontytów — w tym Ameryki Ł a c i ń s k i e j , gdyż upowszechniła się już ś adomość, że proces dziejowy jednego narodu jest tylko wąskim fragmentem szerszego nurtu wydarzeń, przekształceń i prawidłowości, bez poznania których zubaża się tylko i zniekształca własną wizję prze­ szłości. To, że badania amerykanistyczne winny wnosić wkład do lepszego poznania dziejów i kultury Nowego Świata jest rzeczą oczywistą i nie wymagającą komentarzy. Można się jedynie zastanawiać, czy jest to ich jedyna funkcja. W świetle wyżej przedstawionych uwag wypada stwierdzić, że badania tego rodzaju obok swej podstawowej roli polega­ jącej na ukazy\«aniu bogactwa światowej kultury i reguł procesów zacho­ dzących na innych kontynentach spełniają również i inne funkcje, k t ó r e choć drugoplanowe są ważne i pożyteczne. Przede wszystkim chodzi tu o aspekt porównawczy, dzięki któremu można ukazywać pewne uniwersalne zjawiska, fakty i procesy w ich odmiennych kontekstach sytuacyjnych, raz wydobywając wspólne regu­ larności i prawidła, to znów bardziej podkreślając znaczenie konkretno-historycznych uwarunkowań w kształtowaniu się lokalnej specyfiki kulturowych przemian. Dotyczyć to może np. takich spraw, jak akulturacji, roli tradycji w życiu współczesnym, funkcjonowania społeczności lokalnej czy form synkretyzmu religijnego. Dzięki takiemu podejściu to, 22 8 2 naises. T . Ł e p к o w s к i, Societes Informations et problemes, et nations latino-americaines. „Conferences", a P a r i s . A c a d e m i e P o l o n a i s e des S c i e n c e s , W a r s z a w a fasc. 1972. 96, Recherches Centre polo­ Scientifique �ALEKSANDER POSERN-ZIELIÑSKI co pozornie wydawać sią może nad Wisłą „egzotyczne", nabiera ko! kretnych kształtów i sensu, a dobrze rozpoznane zjawiska w obrąb europejskiej kultury ludowej ułatwiają interpretacją analizowanej prz< amerykanistów rzeczywistości. Należy tu wspomnieć i o tym fakcie, że amerykańskie realia kulti rowe służyć mogą w wielu wypadkach znacznie lepiej do analizy mod lowej niektórych doniosłych zagadnień aniżeli warunki, z jakimi styka s badací'spolecznosci europejskich. Wynika to ze specyfiki historyczno-e nicznej krajów Nowego Świata, w których obok niewielkich i dotąd jes. cze znacznie izolowanych grup tubylczych żyjących w symbiozie z ot: czającą ich przyrodą spotykamy pluralistyczne w swym etnicznym i rj sowym składzie narody, których kulturowe tradycje sięgają różnoro< nych źródeł. W tym sensie studia amerykanistyczne mogą być trakti wane jako cenny i bezpośredni wkład w poznanie teoretycznych aspel tów kultury rozpatrywanych z punktu widzenia jej transformacji, ja i funkcjonalno-strukturalnego kontekstu. Również w zakresie metodologii i metodyki badań wymiana doświac czeń między amerykanistami a badaczami polskiej kultury ludowej je; i może być owocna. W specyficznych podejściach badawczych stosowi nych w studiach nad społecznościami Nowego Świata, takich np. ja orientacja ekologiczna czy etnohistoryczna, znaleźć można inspirację d wzbogacenia warsztatu etnografii polskiej. Ta zaś z kolei dostarcza wiel : praktycznych wzorów postępowania badawczego, które po odpowiednie adaptacji mogą znaleźć zastosowanie w studiach amerykanistycznycł szczególnie tych, które obejmują analizę kultury materialnej, tradyc, czy społeczności lokalnej. Ważną funkcją poboczną amerykanistyki polskiej jest jej walor edukacyjno-popularyzacyjny . Ten pierwszy człon obejmuje przede wszyst­ kim zajęcia dydaktyczne na poziomie uniwersyteckim dla studentów* etnografii i pokrewnych kierunków, np. archeologii, toerystyki, histor: oraz działalność mużealniczo-wystawienniczą. Szczupłość kadry amery kanistycznej sprawia, iż nie wszystkie programy studiów etnograficznyci zawierają wykłady naświetlające dzieje i kulturą ludów Ameryki. Jed nakże trudno zaakceptować taką sytuację, w której absolwent etno­ grafii opuszcza mury uczelni nie dysponując nawet elementarną wiedz; na ten temat. Od kogo bowiem, jeśli nie od etnografa oczekuje społe czeństwo wyjaśnień czy sprostowań obiegowych, często bałamutnycl opinii. Natomiast zadaniem specjalisty w zakresie amerykanistyki jes dostarczenie zgodnej z rozwojem i stanem badań rzeczowej interpretacj na temat kultur, dziejów i zjawisk zachodzących w Nowym Świecie gdyż wymaga tego od nich szeroka publiczność coraz bardziej zaintere 23 2 8 S z e r z e j n a ten t e m a t zob. M . F r a n k o w s k a , Zadania i potrzeby amerykanistyki w zakresie etnografii, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 10: 1966. polskie �POLSKA AMERYKANISTYKA 1G5 ETNOLOGICZA vana odległymi krajami i cywilizacjami. Niebagatelne znaczenie w tym ele ma walka ze stereotypami i ich rzeczowa dyskredytacja. O tym, nie jest to sprawa bez znaczenia, przekonują niektóre studia anali:zne ukazujące źródła stereotypów dotyczących Indian lub też obiające obszary ignorancji w znajomości dziejów i kultury krajów laloamerykańskich . Wykłady, prelekcje, odczyty, spotkania, dyskusje, artykuły popularkomentarze i konsultacje do książek i filmów o tematyce amerykatycznej stanowią ważny wkład polskich amerykanistów w formowanie społecznej wiedzy o Nowym Świecie. W tym dziele ważne zadanie iczywa także na muzealnikach, którzy wykorzystując polskie kolekcje erykanistyczne lub też sprowadzając gotowe ekspozycje z zagranicy ;anizują wystawy umożliwiające bezpośredni kontakt z zabytkami tury ludowej współczesnych Indian czy też dziełami rękodzieła i sztustarożytnych cywilizacji prekolumbijskich. Wypada jeszcze wspomnieć o może nie najważniejszej funkcji ame:anistyki, lecz istotnej w międzynarodowych kontaktach naukoch — a mianowicie jej roli prestiżowej. Jeśliby etnografia polt była dyscypliną ograniczoną wyłącznie do problematyki rodzimej [tury ludowej, wówczas traktowano by ją jako typową prowincjonalspecjalizację zamykającą się w świecie lokalnych tradycji. Inaczej igląda się na taką etnografię, która nie zatracając narodowych preencji badawczych nie stroni również przed studiami pozaeuropejskich Itur. Te szersze zainteresowania światem są jakby dowodem nobiliącym dyscyplinę i podnoszącym jej rangę, są świadectwem łączenia och dawniej rozdzielnych nurtów etnologicznych — ludoznawstwa i etrafii powszechnej — w jedną humanistyczną specjalność: antropolokulturową. Na prestiżowe znaczenie badań kultur pozaeuropejskich od dawna racał uwagę wybitny polski archeolog klasyczny, prof. Kazimierz M i iłowski, który zawsze z uporem powtarzał, iż o poziomie rozwoju hunistycznych studiów w danym kraju świadczy przede wszystkim to, ' jego naukowcy prowadzą bezpośrednie badania nad cywilizacjami rożytnego świata. Tą trafną i wynikającą z wieloletnich doświadczeń agę prof. Michałowskiego można rozszerzyć i na studia amerykaniczne. Zbliżając się k u końcowi rozważań na temat polskiej amerykanistyetnologicznej warto zadać sobie pytanie, jakie są możliwości dalszego rozwoju i w jakich kierunkach byłby on najbardziej uzasadniony punktu widzenia dotychczasowych doświadczeń i aktualnych potrzeb. 2 4 25 Ł 8 4 M . P a r a d o w s k a , Stereotypes of South American tury Polish society, „ E t h n o l o g i a Polona", t. 6: 1980. e 5 B . K u b i a k , Historia y cultura de Mexico 5, „ E s t u d i o s L a t i n o a m e r i c a n o s " , t. 5: 1979. a los ojos Indians de los in the polacos 19th 1945- �166 A L E K S A N D E R POSERN-ZIELIÑSKI Jeśli chodzi o pierwszą kwestię, to jest ona oczywiście integralnie zwią­ zana z ogólną sytuacją nauki polskiej lat 80-tych, w tym studiów huma­ nistycznych, a w ich ramach etnologii. Od ogólnych uwarunkowań pro­ rozwojowych, regresywnych czy wreszcie tylko zachowawczych zależeć będzie los wielu specjalizacji naukowych. Ale jak w .każdej sytuacji — obok obiektywnych, zewnętrznych niejako ograniczeń — istotne są rów­ nież czynniki wewnętrzne, subiektywne, sprowadzające się do kadry spe­ cjalistów, jej dorobku doświadczeń, inicjatywy i przedsiębiorczości. Jeśli pierwszy zespół czynników nie zachęca do zbytniego optymizmu — te drugi stwarza nadzieję na pomyślne przetrwanie trudnych lat i niezmarnowanie dotychczasowego dorobku. Gwarancją tego jest przede wszys k i m młoda kadra adeptów amerykanistyki w dziedzinie etnologii, etno historii, archeologii czy geografii. Co do kierunków studiów, które należałoby rozwijać, to zgrupo^, ,t je można w sześć zespołów. Po pierwsze — należy nadal kontynuov. ¡é dotychczasowe zainteresowania mdianistyczne, i to zarówno w aspeł dociekań etnohistorycznych, jak i badań związanych z pracami terer.. w y m i wśród tubylczych społeczności amerykańskich. Po drugie — na! prowadzić nadal studia nad współczesnymi przeobrażeniami kuli i społeczeństwa krajów obu Ameryk (sztuki, religii, wspólnoty loka - > etc.) w taki sposób, aby ukazywać, jak przeszłość ciąży na dzisiejs kształcie tamtejszej rzeczywistości. Po trzecie — wydaje się glebuzasadnione prowadzenie badań (w tym także terenowych) nad ws, ó' czesnymi procesami etnicznymi krajów Ameryki Łacińskiej i Pół J , w t y m nad wrastaniem imigracyjnych społeczności (przede ws: • k i m Polonii) w lokalny krajobraz kulturowy takich krajów, jak Br Ha, Argentyna, Kanada czy Stany Zjednoczone. Po czwarte — pow >> zwrócić się większą uwagę na badanie tych zjawisk, faktów i proce: > , które mogą mieć istotne znaczenie dla teorii kultury, w tym głównie d > teorii rozwoju społecznego. Chodziłoby tu o studia analityczno-por'' nawcze, które na podstawie materiału amerykańskiego ukazywałyby norodne aspekty życia religijnego, społecznego, ekonomicznego i p. tycznego prostych społeczności indiańskich czy też prekolumbijskich • ganizmów państwowych. W tej dziedzinie jest wiele do zrobienia, aj* potrzebowanie socjologów, historyków, archeologów czy kulturozna\, ców na tego rodzaju analizy stanowić winno dodatkową zachętę dla po tencjalnych badaczy. Po piąte — należy przystąpić do opracowania nau­ kowego istniejących w polskich muzeach kolekcji amerykanistycznych, gdyż w tym zakresie zaległości są bardzo duże. Ponadto winno się również zabiegać o ich powiększanie i uzupełnianie, co jest już oczywiście zada­ niem innej nieco natury — bo związanym z możliwościami finansowymi i wyjazdów na drugi kontynent. Punkt ostatni proponowanej tu listy za­ gadnień zajmują tematy z historii myśli etnologicznej w krajach Ame­ ryki Łacińskiej i w Stanach Zjednoczonych. W tej materii niewiele don e �POLSKA A M E R Y K A N 1 S T Y K A ETNOLOG1CZA 167 t ą d zrobiono, choć przecież znajomość teoretycznego wkładu przede wszystkim północnoamerykańskiej antropologii kulturowej jest ze wzglę­ du na jej rangę w nauce światowej wręcz nieodzowna. Warto również większą uwagę poświęcić dorobkowi etnologii w wybranych krajach la­ tynoamerykańskich, takich jak Meksyk, Peru czy Brazylia, ze względu na ich oryginalny sposób ujmowania wielu kwestii łączący orientacje północnoamerykańskie z europejskimi i dostosowujący ten stop do lo­ kalnej specyfiki . Czy w tym kierunku rozwijać się będą studia amerykanistyczne w Polsce, pokaże oczywiście przyszłość. Ich kontynuacja i dbałość o co­ raz wyższy poziom naukowych dociekań będzie jednak ewidentnym świa­ dectwem tego, iż wysiłki twórców powojennej amerykanistyki polskiej z lat 60-tych, prof. Т. Milewskiego i prof. Marii Frankowskiej, nie poszły na marne, a zrodzone przez nich inicjatywy znajdują coraz większe uz­ nanie i zrozumienie. 26 M W z b l i ż o n y s p o s ó b n i e k t ó r e z a g a d n i e n i a tu z a s y g n a l i z o w a n e u j m o w a ł a j u ż M. F r a n k o w s k a , zob. Zadania i potrzeby...; t e j ż e , Etnografia powszechna i jej miejsce w nauce polskiej po drugiej wojnie światowej, „ L u d " , t. 53: 1969; t e j ż e , The place of American studies... i � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/39031384214c276443b5998370ea43b5.pdf 769be5810502b44b096e003ad5c67cd7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1213 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1119 Title A name given to the resource Katedra Etnografii Słowian Uniwersytetu Jagiellońskiego / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1, s.184-188 Creator An entity primarily responsible for making the resource Zambrzycka-Kunachowicz, Anna; Robotycki, Czesław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text KATEDRA ETNOGRAFII SŁOWIAN UNIWERSYTETU JAGIELLOŃSKIEGO Na aktualnych zainteresowaniach badawczych Katedry Etnografii Słowian UJ odcisnęły piętno trzy nurty badawcze o różnych orienta­ cjach metodologicznych: ewolucjonizm krytyczny, socjo-historyzm z me­ todą integralną i funkcjonalizm. Teoretyczne osiągnięcia w ramach tych nurtów zdominowały sposób wyjaśniania i interpretacji kultury ludo­ wej. Ich wpływ pozostał widoczny u wielu etnografów wywodzących się ze środowiska krakowskiego, w tym także wśród pracowników Katedry. Oddziaływanie ich, trudne dzisiaj do jednoznacznego określenia, utrzy­ muje się w atmosferze naukowej Katedry nawet wtedy, gdy zaczęto po­ szukiwać nowych sposobów widzenia etnografii. Dowodem na to może być zainteresowanie ewolucjonizmem krytycznym, a co za tym idzie — przypominanie i interpretacja jego dorobku teoretycznego. W przypadku socjo-historyzmu istotną wykładnią rozumienia procesu zmiany k u l t u ­ rowej pozostała dla etnografów sformułowana w nim kategoria „ k u l t u ­ ry tradycyjnej" i sposób ujmowania rzeczywistości. Poszukiwania skupiające się na przystosowaniu klasycznej teorii funkcjonalizmu dla potrzeb badań nad społeczeństwem polskim uczyni­ ły go użytecznym i stosowanym sposobem wyjaśniania. Zachodzące różnicowanie się postaw badawczych w etnografii, odpo­ wiadające wzrostowi wiedzy o kulturze, wynikało z faktu, że w dyscypli­ nach humanistycznych dzielących z etnografią wspólny przedmiot ba­ dań — kulturę — rozwinęły się analizy typu antropologicznego. To różnicowanie się i poszukiwanie nowych punktów widzenia, wspomaga-ne przez ogólnohumanistyczne dyskusje metodologiczne wywołane tzw. przełomem antypozytywistycznym, zmieniło też optykę zainteresowań części z pracowników Katedry. Zasadniczo nowe inspiracje znajdują oni w propozycjach semiologii, strukturalizmu i fenomenologii, ale także wraca się do wybranych prob­ lemów postawionych po raz pierwszy przez francuską szkołę antropo­ logii, socjologii i folklorystyki. Stąd zainteresowanie się w Katedrze te­ zami Maussa, A. van Gennepa i tymi partiami dorobku J. S. Bystronia, które poświęcone są kwestiom obyczajowości. Wynika z tego także i za­ kres pola badawczego, które stanowi to, co nazywa się zwyczajowo w etnografii kulturą duchową i społeczną czy dziedziną kultury, j a k ą �K A T E D R A E T N O G R A F I I SŁOWIAN U J 185 zajmuje SÍQ W równej mierze folklorystyka i etnografia. Kontynuuje się również linię zainteresowań przeobrażeniami społecznymi, co mieści się w nurcie polskiej myśli socjologicznej i etnograficznej. Tak zakreślone zainteresowania stanowią w Katedrze swoisty kom­ pleks badawczy, który bardziej szczegółowo został przedstawiony w dru­ giej części niniejszej informacji referującej indywidualne zainteresowa­ nia pracowników. Uprzedzając wrażenia czytelnika warto zasygnalizować, że o ile wcześniej można było mówić o dość jednolitym ukierunkowaniu meto­ dologicznym, o tyle obecnie podstawy badawcze pracowników Katedry są raczej ciążeniem w pewnym kierunku epistemologicznym. Wykorzy­ stywanie w analizach różnych punktów widzenia zgodne jest z tendencją powszechnie obecnie panującą w humanistyce. 1. M e c h a n i z m y m y ś l e n i a t y p u l u d o w e g o . Rzeczywis­ tość kulturową Polski tworzą trzy dopełniające i przenikające się sfery kultury. Kultura „wysoka", „kultura popularna" oraz elementy kultu­ ry ludowej. Wszystkie te trzy sfery ulegają silnemu naciskowi mecha­ nizmów działania kultury masowej. Znane z modelowych socjologicz­ nych opisów sposoby funkcjonowania kultury masowej nie wyczerpują problemu. Możliwe są etnologiczne interpretacje kulturowej rzeczywistoś­ ci Polski, jeżeli uzna się, że etnologia wskazuje na to, co w kulturze sym­ bolicznej ma charakter utrwalony i trudno zmienny. Odkrywa się w ó w ­ czas mechanizmy folkloryzacji, mitologizacji i petryfikacji zjawisk k u l ­ turowych i poszukuje się matryc strukturalizujących ludzkie myślenie. Przedmiotem analizy są w tym przypadku następujące zjawiska o l u ­ dowym pochodzeniu wyliczone tu przykładowo: formy pobożności ludo­ wej, ludowe apokryfy, zagadnienia tzw. „hagiografii świeckiej" i mito­ logii narodowej, kicz i sztuka, relacje i plotki o zdarzeniach niecodzien­ nych, popularne teksty profetyczne. Ramy metodologiczne interpretacji takich zjawisk wyznaczają w spo­ sób dopełniający osiągnięcia koncepcji semiotyczno-strukturalnych i fe­ nomenologiczne metody badań nad kulturą. Badania nad wymienioną wyżej problematyką prowadzą w Kated­ rze dr Czesław Robotycki i mgr Zbigniew Fijak. W latach 1980-1982 zgromadzono materiał zebrany w czasie badań terenowych oraz przepro­ wadzono kwerendę archiwalną. Materiał ten będzie podstawą pracy doktorskiej mgr Zbigniewa Fijaka i habilitacyjnej dr C z e s ł a w a Robotyckiego, które zostaną ukończone w 1986 r. 2. K u l t u r o w y w y r a z w i ę z i s p o ł e с z n e j."Myślą przewod­ nią w podjętej pracy jest teza, iż środowisko mieszkalne członków zbio­ rowości terytorialnej jest zamieszkiwana przez nich — zorganizowana społecznie i kulturowo — przestrzeń, współmieszkańcy, z którymi łączą każdego z nich różnorodne styczności społeczne, oraz właściwe tej zbio­ rowości symboliczne wyznaczniki jej przestrzennej i społecznej tożsa­ mości. Więź z własną wsią realizuje się na dwóch poziomach. Najbliż- �186 ANNA Z A M B R Z Y C K A - K U N A C H O W I C Z , CZESŁAW R O B O T Y C K I sze otoczenie doświadczane jest w dniu codziennym, w bezpośrednich, osobistych kontaktach twarzą w twarz. Więź z całą zbiorowością opiera się na pewnych wyobrażeniach wspólnoty i przeświadczeniach o przy­ należności do niej razem z innymi współmieszkańcami. Temat realizowany jest przez dr Teresę Dobrowolską od 1976 r. w ra­ mach problemu węzłowego 11.1 „Kultura narodowa, jej rozwój i per­ cepcja". Ukończenie pracy przewidzianej jako rozprawa habilitacyjna zaplanowano na 1984 r. Podstawę źródłową stanowią materiały zebrane w trakcie badań •etnograficznych prowadzonych we wsiach Beskidu Śląskiego: Koniako­ wie, Jaworzynce i Istebnej ze szczególnym uwzględnieniem tej ostat­ niej. 3. S y m b o l i c z n y a s p e k t k u l t u r y ludowej. Kultu­ r o w a f u n k c j a d a r u . Podjętym rozważaniom towarzyszy przeko­ nanie, iż uniwersalnym atrybutem życia ludzkiego jest wręczanie darów. Dar włączony w różne systemy kulturowe trwa w historii i jest obecny hez względu na terytorium i czas. Uniwersalność „darzenia się" wielo­ krotnie stwierdzana przez etnologów skłania do poszukiwania istoty tego zjawiska. Ustalenie owego znaczenia może nastąpić poprzez określenie waloru symbolicznego daru. Spośród wszystkich możliwych sytuacji, w których następuje darzenie się, wybrano do analizy sytuacje obrzę­ dowe, gdyż szczególnie wtedy czynności ludzkie nabierają wartości symholu. Obrzęd bowiem traktować można jako sposób komunikowania treś­ ci światopoglądowych o szczególnej randze społecznej. Temat realizowany jest przez zespół: doc. dr hab. Annę Zambrzyck:ą-Kunachowicz, dr Małgorzatę Maj i mgr Różę Godulę w ramach prob­ lemu węzłowego 11.1 „Polska kultura narodowa, jej rozwój i percepcja". Prace rozpoczęto w 1982 г., ukończenie przewidziane jest w 1987 r. W' 1982 r. przygotowana została przez dr Małgorzatę Maj rozprawa doktorska poświęcona znaczeniu daru w obrzędzie przejścia, jakim jest wesele. Dar odgrywa w jego strukturze naczelną rolę, gdyż jest podsta­ wowym działaniem porządkującym i scalającym sprzeczności powstałe przy zmianie stanu społecznego. W przygotowaniu pozostaje opracowanie poświęcone znaczeniu „da­ rzenia się" w obrzędach towarzyszących zimowemu przesileniu dnia z no­ cą oraz starego i nowego roku. Autorką pracy, ukończonej w 1984 г., jest mgr Róża Godula. Dr Małgorzata Maj z kolei poddaje analizie zna­ czenie daru w obrzędach cyklu wiosennego. Na rok 1987 przewidziane jest przygotowanie rozprawy poświęconej obrzędowej wymianie darów w polskiej kulturze ludowej. Podstawę źródłową stanowią informacje zawarte w publikacjach etnograficznych oraz materiały uzyskane w trakcie prowadzonych badań terenowych. 4. G o s p o d a r o w a n i e w społecznościach wiejskich. Typy ethosu gospodarczego. Przedmiotem zainteresowania ł typy ethosu gospodarczego na wsi polskiej w X I X i X X w. Autor zaS£ �K A T E D R A E T N O G R A F I I SŁOWIAN U J 187 kładą, iż nie istnieje odrębna klasa faktów ekonomicznych. Proces gospo­ darczy to efekt nie tylko> zbiorowej świadomości, ale i nieświadomości. Nie da się więc wyjaśnić wyłącznie przez zastosowanie kryteriów racjo­ nalności, jakie oferuje ekonomia polityczna. Na gospodarowanie składa­ ją się aspekty różnorakich zachowań kulturowych. Ethos gospodarczy, będący integralną częścią kultury, współokreśla w nader istotnym stop­ niu cały ethos, sposób życia, a więc szeroki zakres zjawisk kulturo­ wych. Temat realizowany jest przez dr Zbigniewa Białego. Ukończenie pracy — 1984 r. Podstawę opracowania stanowią dane zawarte w literaturze etnograJicznej oraz materiały zebrane w czasie badań terenowych prowadzonych przez autora i studentów Katedry Etnografii Słowian UJ. 5. M o d e l ś w i a t a j a k o w i z j a r z e c z y w i s t o ś c i i z b i ó r programów dla k o l e k t y w ó w i j e d n o s t e k . Centralnym zagadnieniem w podjętych rozważaniach są składowe modelu świata i ich funkcjonowanie. Przyjęto rozpatrywanie szeroko pojętego świato­ poglądu, powiązanych z nim systemów wartości oraz zbiór programów zachowań, które wchodzą następnie w fazę realizacji. Dynamika modelu polega na sprzężeniach zwrotnych między wymienionymi blokami. Rea­ lizacji podlegają wybrane programy zachowań. Opracowanie to trakto­ wane jest jako pierwszy krok ku zbudowaniu modelu adekwatnego w stosunku do rzeczywistości kulturowej. Temat realizowany jest przez dr Zbigniewa Białego oraz dwu pra­ cowników Instytutu Filozofii UJ. Ukończenie pracy — 1983 r. Problem kultury l u d y c z n e j na p r z y k ł a d z i e za­ b a w e k l u d o w y c h . Celem rozprawy jest określenie istoty ludyzmu, a poprzez nią odkrycie znaczenia i miejsca zabawki w kulturze. Dla rozwiązania tego zagadnienia uwzględnione zostaną różne punkty w i ­ dzenia, jak np. historyczny czy funkcjonalny, które w dalszych rozwa­ żaniach pozwala na sformułowanie wniosków syntetycznych. Analizą ° b j ę t y zostanie europejski krąg kulturowy ze szczególnym uwzględnie­ niem Polski. Temat powyższy realizuje w ramach przewodu habilitacyjnego dr Jan Bujak. Termin ukończenia pracy — 1984 r. Bazę źródłową stanowią informacje uzyskane z literatury przedmio­ t u (w skali europejskiej), poprzez kwerendę polskich archiwów, zbio­ rów muzealnych oraz badania terenowe. 7. I d e n t y f i k a c j a k u l t u r o w a g r u p e t n i c z n y c h . G r u ­ p a C y g a n ó w p o l s k i c h . Założeniem podjętej pracy jest sformuło­ wanie zespołu twierdzeń i ich weryfikacji dotyczących relacji zachodzą­ cych między kulturą mniejszości etnicznych a kulturą społeczeństwa, którego stanowią one część. Sformułowane sądy zostaną zweryfikowane na drodze analizy faktów dotyczących wybranej grupy etnicznej, jaką stanowią Cyganie. �188 ANNA Z A M B H Z Y C K A - K U N A C H O W I C Z , CZESŁAW R O B O T Y C K I Szczególnym przedmiotem zainteresowania będą formy przejawiania się dystansów etnicznych w postaci stereotypizacji własnej i obcej k u l ­ tury, stopnia asymilacji Cyganów ze społeczeństwem polskim. Temat podjęty został w 1982 r. przez mgr Andrzeja Mirgę pozosta­ jącego w kontaktach z dr. Lechem Mrozem z Uniwersytetu Warszaw­ skiego, a ukończony zostanie w 1990 r. Przedmiotem zainteresowania autora są Cyganie mieszkający w K r a ­ kowie i wsiach karpackich. W tym środowisku prowadzone są badania. Ponadto wykorzystane zostaną materiały archiwalne. 8. A t l a s K u l t u r y L u d o w e j K a r p a t . W przygotowywa­ nym atlasie przyjęto często formułowaną tezę, że teren Karpat ze wzglę­ du na swoją odrębność geograficzną, przeszłość osadniczą, kontakty kulturowe, sposób gospodarowania stanowi region wyróżniający się swoi­ stym zespołem elementów kulturowych. W kartogramach ujęte zostaną wybrane elementy kultury społecznej i duchowej, które pozwolą na ukazanie, jakie spośród nich spotykane są na terenie całej Polski, k t ó r e są specyficzne dla Karpat, oraz tých, które wskazują na istnienie podregionów. W opracowaniu, którego część stanowić będą kartogramy, przedsta­ wiona zostanie analiza zawierająca ocenę czynników sprawiających, iż Karpaty można określić jako region wyróżniający się swoistymi cecha-* mi kultury ludowej. Prace nad przygotowaniem atlasu, którymi kieruje prof, dr Jadwiga Klimaszewska, prowadzone były w latach 1961-1965, 1977-1979 oraz w 1983 r. Zostaną one ukończone w 1986 r. 8. P r o c e s z m i a n k u l t u r o w y c h w s p o ł e c z e ń s t w a c h m u z u ł m a ń s k i c h . Celem realizowanych prac jest określenie zmian następujących w świecie muzułmańskim pod wpływem kontaktów k u l ­ turowych następujących zarówno w okresie polityki kolonialnej, jak i współczesnych. Odchodzenie od tradycyjnych wzorów kulturowych, kierunki tego typu przemian analizowane będą na przykładzie sposo­ bów gospodarowania i życia codziennego wsi i miast muzułmańskich. Problematykę tę realizuje doc. dr hab. Leszek Dzięgiel, który w roku 1981 opublikował pracę habilitacyjną poświęconą tematowi: Wieś współ­ czesnego Kurdystanu irackiego u progu modernizacji. Mgr Andrzej Romanowski w 1982 r. podjął rozważania nad sposo­ bami wartościowania i organizacji przestrzeni mieszkalnej w środowisku miejskim Iraku. Praca doktorska na ten temat zostanie ukończona w 1986 r. Bazę źródłową stanowią informacje zaczerpnięte z publikowanych prac oraz materiały zebrane w trakcie badań prowadzonych w Iraku przez zespół ,,Miastoprojektu" z Krakowa. Opracowali: Anna Zambrzycka-Kunachowicz i Czesław Robotycki � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/61b10e8356f87f7bb679f7f7adcdf379.pdf f809155efc5294bda48e1485d34b3fbb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1212 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1118 Title A name given to the resource Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1, s.179-183 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sokolewicz, Zofia Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X X I X : P L I S S N 0071-1861 1985, z. I Część II I N F O R M A C J E O OŚRODKACH B A D A N E T N O G R A F I C Z N Y C H I FOLKLORYSTYCZNYCH KATEDRA ETNOLOGII I ANTROPOLOGII KULTUROWEJ UNIWERSYTETU WARSZAWSKIEGO WSTĘP Pierwsze zainteresowania naukowe i prace etnograficzne w środo­ wisku warszawskim w 1 poł. X I X w. wiążą się z działalnością War­ szawskiego Towarzystwa Naukowego, a w drugiej jego połowie skupiają się przede wszystkim wokół redakcji czasopisma „Wisła" (pierwszego czasopisma etnograficznego w krajach słowiańskich), a następnie — Muzeum Etnograficznego. Po 1918 r. historia kultury, etnografia i etno­ logia stanowią najpierw przedmiot wykładów na Wolnej Wszechnicy, a następnie na Uniwersytecie Warszawskim (Ludwik Krzywicki, Ste­ fan Czarnowski) oraz w Instytucie Nauk Antropologicznych i Etnologicznych TNW (Stanisław Poniatowski z asystentami: Kazimierzem Mo­ szyńskim i Kazimierą Zawistowicz-Adamską). Na Uniwersytecie War­ szawskim później niż na innych uniwersytetach odrodzonej Polski, bo w 1934 г., utworzono — silniejszy jednak niż gdzie indziej — ośrodek dydaktyczny i naukowy z katedrami etnologii (Stanisław Poniatowski), etnografii Polski (Cezaria Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz-Jędrze jewiczowa) i socjologii (Jan S. Bystroń). Kierownicy katedr przynieśli ze sobą zarówno doświadczenie z prac dydaktycznych i naukowych prowa­ dzonych przedtem w Warszawie, Wilnie, Poznaniu i Krakowie, jak i za­ interesowania różnymi metodami obcymi, z którymi zetknęli się np. w okresie studiów na innych uniwersytetach europejskich: szkołą k u l turowo-historyczną F. Graebnera i O. W. Schmidta, fenomenologią Ed­ warda Husserla, strukturalizmem Jana Baudouina de Courtenaya i so­ cjologiczną szkołą francuską E. Durkheima i jego kontynuatorów. W t y m samym czasie nastąpił również na innych uniwersytetach polskich roz­ wój socjologii nawiązującej do kierunków obcych w tym, m.in. do szko­ ły funkcjonalnej B. Malinowskiego. Między przedstawicielami tych róż­ nych kierunków i różnych ośrodków naukowych w Polsce występowała �180 ZOFIA SOKOLEWICZ żywa wymiana poglądów; kształtowały się nowe polskie szkoły w etno­ grafii i socjologii. Kres tej linii rozwoju położyła II wojna światowa, w rezultacie której wyniszczenie w obozach hitlerowskich, choroby i roz­ proszenie po świecie polskich uczonych doprowadziły do zlikwidowania placówki warszawskiej. Jej odbudowę przy pomocy badaczy z pokrew­ nych dyscyplin (W. Antoniewicz, S. Ossowski, J . Krzyżanowski) podjął najpierw J . S. Bystroń, a od 1948 r. uczeń Cezarii Baudouin de Courtenay-Jędrzejewiczowej, Witold Dynowski. Nawiązał on do pracy swoich poprzedników, jak również do kierun­ ków reprezentowanych przez przedstawicieli etnografii międzywojennej innych uniwersytetów polskich (zwł. Uniwersytetu Jagiellońskiego), któ­ rzy po II wojnie powrócili na Katedry, budując w konfrontacji z no­ wym kierunkiem, materializmem historycznym, swe własne oryginalne propozycje teoretyczne: ewolucjonizm krytyczny (K. Moszyński) i meto­ dę integralną (K. Dobrowolski). Ten wstęp historyczny ma niejako uzasadnić rodzaj podjętych dzi­ siaj prac. Wynika bowiem z niego, że w etnografii polskiej ścierało się zawsze kilka nurtów badawczych, teoretycznych, filozoficznych. Jednym z celów dziś pracującego w Katedrze zespołu jest zachowanie wierności owej wielości propozycji, rezygnacja z przyjęcia jednego kierunku teo­ retycznego jako wiodącego, wprowadzanie nowych wzorów obcych i two­ rzenie własnych propozycji. Z natury rzeczy podejmowanie prac o róż­ nych orientacjach teoretycznych zmusza do prowadzenia dyskusji na temat relacji między teoriami, mocy wyjaśniającej i zakresu każdej z nich, porównywalności uzyskiwanych wyników. W prezentowanych niżej informacjach o prowadzonych pracach nacisk położono na. „czystą" informację pozostawiając rozważania teoretyczne do mających ukazać się w najbliższym roku wydawnictw. Wspomniana zaś sprawa relacji między teoriami będzie przedmiotem książki Z. Sokolewicz, Etnologiczne teorie kultury, która m.in. wykorzystuje doświadczenie z ostatnich 10 lat dyskusji teoretycznych i metodologicznych w tej kwestii w K a ­ tedrze. Kierunkiem teoretycznym najbardziej inspirującym dziś pracowników Katedry jest niewątpliwie strukturalizm klasyczny i jego warianty, a obok niego semiotyka (w wydaniu E . Meletyńskiego i J . Łotmana), kierunek historyczny histoire nouvelle, orientacja K. Dobrowolskiego, fenomenologia (szkoła utrechtska), psychoanaliza (C. G. Jung). Kie­ runki te nawiązują więc zarówno do „scjentystycznych" jak i „rozumie­ jących", humanistycznych modeli w nauce. Stwarza to z natury rzeczy szczególne trudności w porozumiewaniu się i tym samym zmusza do dyskusji prowadzonych równolegle do badań i wzajemnie współzależ­ nych. W informacji podanej niżej wymieniamy przede wszystkim prace zespołowe. Badania prowadzone są na terenie całej Polski ze szczegółH �K A T E D R A E T N O L O G I I I A N T R O P O L O G I I K U L T U R O W E J UW 181 nym nasileniem na obszarze Podlasia. Obejmują wsie i miasteczka, a tak­ że duże miasta, chłopską kulturą tradycyjną i robotniczą, zagadnienia etnogenezy, pograniczy kulturowych, regionów, kulturą epoki przemy­ słowej. Prace zespołowe: 1. S ł o w n i k m i t ó w i o b r z ą d ó w l u d o w y c h w P o l s c e n a t l e s ł o w i a ń s k i m , realizowany w problemie węzłowym 11.1: „Polska kultura narodowa, jej tendencje rozwojowe i percepcja" od 1977 r. Szczególnie intensywne badania na terenie wschodniej Polski, nie wyłączając małych miast i miasteczek. Kwerenda źródłowa X I X i X X w. Materiał porównawczy terenowy z Macedonii. Współpraca w za­ kresie opracowywania bibliografii i kwerend źródłowych ustalona z Buł­ garią. Pozostałe obszary słowiańskie stopniowo bądą włączane do współ­ pracy. Nie wyklucza sią możliwości współpracy z Komisją Karpacką I H K M PAN. Przyjęta orientacja metodologiczna: strukturalno-serniotyczna. Prowadzone aktualnie prace teoretyczne zmierzają w kierunku przejścia na badanie procesu historycznego. Opracowuje zespół: prof, dr Zofia Sokolewicz, mgr Zbigniew Benedyktowicz, dr Jerzy S. Wasi­ lewski, mgr Marianna Pawlik-Zdziarska, dr hab. Ludwik Stomma, dr Ryszard Tomicki, mgr Maria Adamowicz i inni. Słownik dzieli się na dwie części. Na pierwszą część złożą się zeszyty autorskie, w których zostaną omówione podstawowe kategorie kultury ludowej z próbą odnie­ sienia ich do wartości. Na drugą część złożą się hasła szczegółowe o cha­ rakterze historycznym. Próbny zeszyt „Słownika" zaplanowano na 1984 r. Zakończenie zeszytów autorskich do 1986 г., zakończenie części hasłowej — 1990 r. 2. E t n o g r a f i a z i e m d o r z e c z a W i s ł y . Program międzydyscyplinarny i międzyuczelniany realizowany od 1980 r. przez Wy­ dział Historyczny Uniwersytetu Warszawskiego. Ma on na celu: 1) i n ­ wentaryzację elementów krajobrazu kulturowego na obszarze, który od dłuższego czasu ulega poważnym przekształceniom przyrodniczym, gos­ podarczym, kulturowym; 2) rekonstrukcję specyficznej kultury w y n i ­ kającej z konieczności dostosowania sposobu życia człowieka do warun­ ków nadwodnych (zajęcia wodne, osadnictwo, regulacja rzeki etc); 3) re­ konstrukcję kategorii kultury ludowej, którymi posługują się mieszkań­ cy obszarów nadwiślańskich w klasyfikacji i opisie zjawisk kultury; 4) określenie roli Wisły w zróżnicowaniu kultury ludowej w Polsce. Przedmiotem badań są następujące działy kultury: układ przestrzenny i architektura ludowa, wartościowanie przestrzeni wsi — tzw mental maps, wartościowanie obiektów zabytkowych, kompleksowa inwentary­ zacja wybranych zagród, dom i obejście (technologia i symbolika), rol­ nictwo, hodowla, rybołówstwo, wytwórczość rękodzielnicza, komunika­ cja i transport, zdobnictwo obrzędowe, pożywienie, zajęcia wodne, wie- �182 ZOFIA SOKOLEWICZ dza ludowa o rzece, krajobraz kulturowy, kwestie charakterystyczne dla pewnych odcinków biegu Wisły, jak osadnictwo olęderskie, menonici etc. Wykonuje zespół: prof, dr Zofia Sokolewicz, doc. dr hab. Marian Pokropek, mgr Krzysztof Kubiak, mgr Grażyna Jaworska, mgr Dorota Andrzejewska, mgr Tomasz Strączek oraz pracownik Państwowego M u ­ zeum Etnograficznego w Warszawie mgr Piotr Szacki i mgr Małgorza­ ta Bartnicka — doktorantka PAN, nadto Pracownia Badań Regionalnych UBB We Wrocławiu (zespół pod kierunkiem dr Jana Kurka prowadzi badania nad samorodną twórczością ludową oraz miejscami pielgrzymek). Od przyszłego roku przewidujemy włączenie się do naszych badań mu­ zeów: toruńskiego, lubelskiego, kieleckiego, radomskiego i in. Ośrodek warszawski prowadzi własne badania na obszarze od Płocka do Zawi­ chostu. Bazą źródłową stanowią aktualne i archiwalne materiały etno­ graficzne, ikonografia (od najstarszych źródeł graficznych i malarskich), fotografia i film. Przyjęto orientację strukturalno-semiotyczną przy re­ konstrukcji kategorii kultury ludowej oraz orientację historyczną przy badaniu zagadnień zróżnicowania kultury. Przewiduje się badania po­ równawcze przy współpracy holenderskiej, francuskiej i węgierskiej (wielkie rzeki). Wydawnictwo seryjne UW pt. Wisła w Pradziejach i Historii zacznie wychodzić od 1985 r. 3. E t n o g r a f i a pogórza krośnieńskiego. Rozpoczęta w 1981 r. jest kontynuacją prac z lat 1976-1980 pt. „Historia a świado­ mość mieszkańców wsi" i innych prac wcześniejszych nt. współczesnych przemian kultury tradycyjnej społeczności wiejskich okolic Krakowa, Krosna, Warszawy i Kurpiów, ich zależności od podłoża historycznego (por. „Etnografia Polska", t. 26 z. 2). Przyszła monografia obejmie za­ równo zagadnienia współczesnego krajobrazu kulturowego i organiza­ c j i życia, jak również tradycji ustnej oraz opinii dotyczących oceny przeszłości i postaw i aspiracji współczesnych, co posłuży odtworzeniu czynników oraz etapów przemian kulturowych zachodzących w okresie k i l k u ostatnich generacji. Wstępne podsumowanie wyników: w mono­ grafii wsi Trześniów na tle regionu (w druku). Zespół prowadzi prof, dr Anna Kutrzeba-Pojnarowa. Zakończenie ok. 1990 r. od 1983 r. temat wchodzi w skład szerszego zadania pt. „Etnograficzne i etniczne podsta­ w y kultury ziem polskich" (11.1. 6. 2). 4. C y g a n i e w k u l t u r z e p o l s k i e j ; prowadzi dr Lech Mróz i zespół (studenci etnografii UW, absolwenci i pracownicy naukowi Kate­ dry Etnografii UJ i Muzeum w Toruniu). Obszar — Polska pd.-wsch. i szereg punktów w woj. wrocławskim, poznańskim, radomskim, kalis­ kim, częstochowskim, koszalińskim, białostockim, piotrkowskim, gdań­ skim). Ankieta obejmuje 2300 GRN. Bazę źródłową stanowi materiał etnograficzny, dane z archiwów, dane rad narodowych i instytucji pub­ licznych. Rozpoczęto w 1981 — zakończenie 1985 r. (numer problemu: 11. 1. 6. 1). �K A T E D R A E T N O L O G I I I A N T R O P O L O G I I K U L T U R O W E J UW 183 5. M i t i m y ś l e n i e m a g i c z n e w o b e c w a r t o ś c i . Temat opracowywany jest w ramach problemu węzłowego 11. 8 „Zmiany oso­ bowości i form życia kulturalnego w warunkach reform społecznych". Punktem wyjścia jest stwierdzenie, że myślenie mityczne jest żywe i funkcjonuje w kulturze współczesnej, a wyraża się w wytworach k u l ­ tury i zachowaniach jej właściwych, nowo tworzonych. W badaniach nawiązuje się do polskiej tradycji: C. Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz-Jędrzejewiczowej, E. Frankowskiego, J. S. Bystronia, K. Moszyń­ skiego, z filozofów — przede wszystkim S.„ Brzozowskiego. Przegląd "współczesnych orientacji obejmuje skalę od C. Castanedy, E. Cassirera, С G. Junga, R. Barthesa, L . Kołakowskiego, M . Eliadego, E. Fromma, P. Ricoeura, C. Lévi-Straussa po teorie cybernetyczne G. Batesona, a w Polsce M . Mazura i A. Wiercińskiego. Opracowuje zespół: prof, dr Zofia Sokolewicz, doc. dr hab. Anna Zadrożyńska, mgr Elżbieta Re­ gulska, mgr Robert Czarnota, mgr Magda Michalska-Ciarka, mgr Joan­ na Tokarska wraz z grupą studentów. 6. M i t o l o g i a n a r o d o w a . Rekonstrukcja treści mitów odno­ szących się do narodu polskiego i badanie ich poprzez obrzędy (szeroko rozumiane) — zrytualizowane sfery zachowań narodu. Badaniami ob­ jęto całą Polskę, okres współczesny, rekonstrukcje historyczne od okresu Romantyzmu. Źródła: badania terenowe, materiały ikonograficzne, l i ­ teratura piękna i popularna. Przyjęta orientacja — fenomenologiczna. Realizują: doc. dr hab. Anna Zadrożyńska, mgr Elżbieta Regulska i i n ­ ni. Badania rozpoczęto w 1980 r. Pierwszy etap prac zostanie zakończo­ ny w 1985 r. 7. Nadto w Katedrze prowadzone są prace z zakresu mongolistyki, afrykanistyki, metodologii badań tzw. trzeciego świata, kultury klasy robotniczej, historii etnografii, teorii kultury. Tematy te pomijamy w i n ­ formacji. Nie podano też tytułów książek, nad którymi pracują poszcze­ gólne osoby z zespołu Katedry, nie związanych z pracami zespołowymi. Pominięto też dane dotyczące podręcznika etnografii Polski, którego I część pióra M . Pokropka, pt. Etnografia regionalna Polski, przewidzia­ na jest do druku w 1985 r. Opracowała: Zofia Sokolewicz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ccc6cf18cc344e91be2ad935100bded8.pdf 1cd0d8e5675ed93610d1e0a86fba0723 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:746 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:687 Title A name given to the resource Typologia ruchów społecznych wśród ludów pierwotnych / ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.1, s.115-142 Creator An entity primarily responsible for making the resource Nowicka, Ewa Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia P o l s k a " , t. X V I z. 1 EWA NOWICKA T Y P O L O G I A RUCHÓW S P O Ł E C Z N Y C H WŠRÓD L U D Ó W PIERWOTNYCH K i l k a dziesięcioleci trwają już badania n a d r u c h a m i społecznymi s t a ­ nowiącymi reakcję p o d b i j a n y c h i p o d b i t y c h ludów p r y m i t y w n y c h n a d o ­ minację polityczną białego człowieka i k u l t u r o w y k o n t a k t . D o tej k a t e ­ gorii włączane są t a k i e r u c h y , j a k Taniec Duchów, p e j o t y z m czy shak e r y z m wśród I n d i a n A m e r y k i Północnej, „kulty cargo" i r u c h Paliau'a czy Masinga w Melanezji oraz w i e l e półpolitycznych i r e l i g i j n y c h ruchów w Czarnej A f r y c e . Znaczną część r e f l e k s j i teoretycznej n a temat tego zespołu zjawisk stanowią rozważania typologiczne. Sądzę, że t y p o l o g i a l u b klasyfikacja jest w w y p a d k u badanych t u ruchów społecznych szcze­ gólnie ważna i n i e s t a n o w i j e d y n i e procedury o charakterze f o r m a l n y m . Pozwala n a t o m i a s t n a w p r o w a d z e n i e porządku do ogromnej masy zróż­ nicowanego materiału faktograficznego, a co za t y m idzie, s t a n o w i za­ bieg konieczny dla z i n t e r p r e t o w a n i a i wyjaśnienia badanych ruchów. Niniejszy artykuł poświęcony jest sprawozdaniu z niektórych n a j ­ ważniejszych prób k l a s y f i k a c j i ruchów społecznych w y m i e n i o n e j k a t e ­ gorii oraz przedstawieniu własnej propozycji a u t o r k i . Ostatnia część artykułu zawiera zespół hipotez ujmujących pewne zasadnicze zależności ogólne. Służą one wyjaśnieniu f a k t u p o j a w i a n i a się w określonych w a ­ r u n k a c h określonych typów ruchów. W l i t e r a t u r z e p r z e d m i o t u s p o t y k a m y prace poświęcone specjalnie t y ­ pologii ruchów oraz u w a g i typologiczne czynione n a marginesie szczegó­ łowych badań n a d w y b r a n y m i r u c h a m i . N a ogół b o w i e m badacze, którzy z a j m o w a l i się k o n k r e t n y m i p r z y p a d k a m i ruchów społecznych, starali się umieścić badany przez siebie r u c h n a szerszym tle, znajdując dla n i e ­ go miejsce w t y p o l o g i i ruchów społecznych w ogóle l u b t y p o l o g i i p e w ­ nej węższej k a t e g o r i i ruchów społecznych. Wszystkie te typologie mają swe w a d y i zalety; przyjmują b o w i e m za k r y t e r i u m zjawiska n i e zawsze równie istotne. �IKi EWA NOWICKA PRZEGLĄD TYPOLOGII Przegląd prób k l a s y f i k o w a n i a ruchów społecznych zaczynam od p r o ­ pozycji operujących najbardziej ogólnymi i n a j m n i e j sprecyzowanymi kryteriami. Typologie m i l l e n a r y z m u Kategoria ruchów m i l l e n a r y s t y c z n y c h n i e p o k r y w a się z interesują­ cą m n i e kategorią ruchów stanowiących reakcję na dominację europej­ ską i k o n t a k t k u l t u r o w y , gdyż n i e wszystkie z n i c h mają ideologie m i l ­ lenarystyczne. Typologia ruchów m i l l e n a r y s t y c z n y c h odnosi się więc j e d y n i e do części o m a w i a n y c h t u ruchów, t a k i c h j a k „kulty cargo" czy Taniec Duchów. 1 George Shepperson wyróżnia d w a t y p y m i l l e n a r y z m u : p r e m i l l e n a r y z m (premillennialism) i p o s t m i l l e n a r y z m (postmillennialism). P r e m i l l e n a r y z m , j a k pisze Shepperson, t o w i a r a w przyjście zbawcy przed osta­ teczną radykalną przemianą świata. Ideologie te głoszą zasadniczy pesy­ m i z m i b r a k w i a r y w możliwości wpływu człowieka na rzeczywistość oraz wiarę, że przemiana świata może się odbyć jedynie n a drodze k a t a ­ k l i z m u . P o s t m i l l e n a r y z m natomiast głosi, że m i l l e n i u m nadejdzie n a j p i e r w j a k o następstwo istniejących, i m m a n e n t n y c h w świecie i działających już czynników, a przybycie zbawcy nastąpi na końcu tego procesu . 2 Koncepcja Sheppersona, choć budzić może szereg zastrzeżeń, wnosi j e d n a k bardzo istotne zróżnicowanie do k a t e g o r i i ruchów m i l l e n a r y s t y c z ­ n y c h . Jej k r y t e r i u m stanowi sposób organizowania ludzkiego działania w oparciu o zakładany obraz przyszłości. Podobnie k l a s y f i k u j e m i l l e n a r y z m Y o n i n a T a l m o n wyróżniając jego f o r m y : 1) aktywistyczną i agre­ sywną oraz 2) bierną i niegwałtowną. M i l l e n a r y z m a k t y w i s t y c z n y p r o ­ wadzi do bohaterskiego działania — j a k pisze autorka — w przeświad­ czeniu, że działa się „ w imię Boże". D r u g i t y p m i l l e n a r y z m u polega na b i e r n y m czekaniu n a cud i p r z y g o t o w a n i u się do niego . 3 T o samo rozróżnienie w p r o w a d z a Według 1 Normana Cohna Peter Worsley, gdy pisze o m i l l e - „millenaryzm obejmuje wszystkie ruchy społeczne i n s p i r o w a n e p r z e z ideę z b a w i e n i a : a) totalnego, b) zbiorowego, c) ziemskiego, d) b l i ­ skiego, N. e) dokonanego С o h n, Millenarian Study, 2 przy pomocy Millenarism: Movements, [w:] Millenial czynników its uważanych Bearing Dreams on the in Action, za nadprzyrodzone". Comparative Essays in Study of Comparative r e d . S y l v i a L . T h r u p p , the H a g u e , 1962, s. 31-43. G. Millenial 3 Medieval Y. Shepperson, Dreams..., Talmon, The Comparative Study of Millenarian Movements, [w:] s. 44. Millenarian t. 7: 1966, n r 2, s. 166-172. Movements, „Archive Européenne des Sociologie", �TYPOLOGIA RUCHÓW 117 SPOŁECZNYCH narystycznych ruchach a k t y w i s t y c z n y c h (activistic) i pasywistycznych (passivistic). D o pierwszej k a t e g o r i i zalicza on „kulty cargo" i Taniec Duchów, do drugiej zaś takie chrześcijańskie sekty, j a k świadkowie J e ­ h o w y . A k t y w i s t y c z n e r u c h y operują wizją bliskiej i r a d y k a l n e j p r z e m i a ­ n y świata, natomiast r u c h y pasywistyczne umieszczają przemianę świa­ ta w odległej i nieokreślonej przyszłości . E. J . Hobsbawm nawiązuje do t y c h samych rozróżnień poszukując określenia badanej przez niego k a t e g o r i i ruchów „archaicznych" l u b „prymitywnych". Ruchy archaiczne rozkładają się, jego zdaniem, na ska­ l i od m i l l e n a r y s t y c z n y c h i całkowicie b i e r n y c h do a k t y w n y c h i p o l i t y c z ­ n y c h . Wśród ruchów m i l l e n a r y s t y c z n y c h są jednak zarówno r u c h y b i e r ­ ne, które Hobsbawm nazywa czysto l u b p r a w d z i w i e m i l l e n a r y s t y c z n y m i , j a k i takie, które posiadają pewne cechy ruchów politycznych. Natomiast r u c h y polityczne różnią się t y m od m i l l e n a r y s t y c z n y c h , że posiadają szczegółową koncepcję dróg przemiany świata . H o b s b a w m zauważa t u podstawową różnicę, którą pominął Shepperson, gdy włączył do jednej k a t e g o r i i ruchów zarówno k o m u n i z m , j a k i średniowieczny europejski chiliazm. Większość ruchów z w a n y c h przez Hobsbawma p r y m i t y w n y m i zajmuje miejsce pośrednie n a skali o d m i l l e n a r y z m u do p o l i t y k i . Jedne z t y c h ruchów są w m n i e j s z y m s t o p n i u polityczne, zawierają więcej m i l ­ l e n a r y z m u , inne więcej elementów politycznych. Ogólna tendencja w y ­ gląda istotnie w t e n sposób, że i m m n i e j w d a n y m r u c h u m i l l e n a r y z m u , t y m więcej elementów p o l i t y c z n y c h i odwrotnie. N i e znaczy t o jednak, że w ruchach, które mają millenarystyczną ideę rozwiniętą w sposób klasyczny, n i e mogą się pojawić elementy działań p o l i t y c z n y c h . Przykła­ dem takiego współwystępowania cech są „kulty cargo", w których, obok klasycznie millenarystycznej ideologii głoszącej natychmiastową i cał­ kowitą przemianę, rozwijały się półpolityczne działania, takie j a k w r o ­ gie wystąpienia przeciwko Białym, niszczenie e t y k i e t na towarach e u r o ­ pejskich, żądania wyższych płac l u b obniżenia cen. Hobsbawm t w i e r d z i , że t y p o w e r u c h y millenarystyczne mają charakter całkowicie b i e r n y . Spotykamy jednak millenarystyczne r u c h y a k t y w n e , t a k i e j a k „kulty cargo" czy Taniec Duchów. Ruchy te oczekują nadejścia ery m i l l e n i u m w bliskiej przyszłości, n i e mieszczą się więc w schemacie Hobsbawma, dla którego klasyczny m i l l e n a r y z m polega na oczekiwaniu r a d y k a l n e j przemiany świata w odległej przyszłości. 4 5 Wszystkie t e typologie pokreślają ważne zróżnicowanie w i z j i prze­ m i a n świata oraz postaw związanych z t y m i w i z j a m i . Należy stwierdzić, 4 nesia, P . W o r s l e y , The Trumpet L o n d o n 1957, s. 12. Shall Sound, a Study of "cargo" E . J . H o b s b a w m , Primitive Rebels, Studies in Archaic Movements in the XIX and XXth Centuries, M a n c h e s t e r 1959. 5 Cult Forms in Mela­ of Social �118 EWA NOWICKA że wszystkie r u c h y millenarystyczne powstałe j a k o reakcja ludów p i e r ­ w o t n y c h n a k o n t a k t z europejskim społeczeństwem — np. „kulty cargo". Taniec Duchów czy wczesny shakeryzm — mają c h a r a k t e r p r e m i l l e n a r y styczny, a k t y w i s t y c z n y . Typologia ruchów stanowiących reakcję na zderzenie k u l t u r V i t t o r i o L a n t e r n a r i proponuje prostą dwudzielną typologię ruchów będących reakcją podbitego społeczeństwa n a zderzenie k u l t u r o w e . W y ­ różnia on d w a t y p y reakcji ludów p i e r w o t n y c h na k o n t a k t z kulturą europejską, biorąc pod uwagę przede w s z y s t k i m cechy ideologii i i c h związek ze społeczną sytuacją oraz f o r m y społecznego działania wypły­ wające z danej ideologii. Te d w a t y p y reakcji na zderzenie k u l t u r w y ­ znaczają d w a t y p y ruchów społecznych. Za materiał do i c h wyróżnienia służą L a n t e r n a r i emu r u c h y społeczne I n d i a n A m e r y k i Północnej. W y ­ odrębnione t y p y ruchów L a n t e r n a r i wiąże z d w i e m a h i s t o r y c z n y m i f a ­ zami k o n t a k t u p o d b i t y c h ludów z kulturą europejską, tworząc t y m sa­ m y m typologię historyczną. Omówię teraz t e d w a t y p y ruchów zbiera­ jąc rozproszone w książce Lanternariego u w a g i na t e n t e m a t i dążąc do stworzenia z n i c h zwartego obrazu poglądów a u t o r a . 6 Pierwszy t y p to a k t y w n y r u c h separatystyczny i r e w i w a l i s t y c z n y 0 ideologii n a t y w i s t y e z n e j świadomie l u b półświadomie inspirujący o t w a r t y b u n t . Postawy w t y m t y p i e ruchów mają Charakter r e w o l u c y j ­ n y , a n a t y w i z m wyraża kulturową nostalgię ginącego społeczeństwa. T a k i charakter mają, zdaniem Lanternariego, r u c h y społeczne pierwszego okresu kontaktów międzykulturowych. D o tego t y p u autor zalicza Taniec Duchów inspirujący rewoltę Siouxów, Taniec Proroka (Prophet Dance) w r a z z jego linią rozwojową do Tańca S n u (Dream Dance) u I n d i a n K l a ­ m a t h , linię rozwojową o d k u l t u d o m u podziemnego do k u l t u b o l e - m a r u w środkowej K a l i f o r n i i , b u n t k i e r o w a n y przez p r o r o k a Isatai wśród K o manczów, p r o f e t y z m Tenskwatawy oraz działalność Smohalli i niezna­ nego p r o r o k a Delawarów inspirującego o t w a r t e powstanie. Wspólną ce­ chą t y c h w s z y s t k i c h ruchów jest profetyczny p r o g r a m odnowy prze­ szłości po u p r z e d n i m wypędzeniu l u b zniszczeniu Białych. D r u g i t y p ruchów społecznych będących reakcją na zderzenie k u l t u r charakteryzujący d r u g i etap kontaktów międzykulturowych cechuje się p r o g r a m e m pokojowego współżycia ze społeczeństwem Białych, głosząc raczej adaptację p e w n y c h elementów k u l t u r y europejskiej niż konser­ w a t y w n y powrót do przeszłości. Ruchy t e propagują r e f o r m i s t y c z n y 1 adaptacyjny n a t y w i z m , a n a w e t symbiozę ze społeczeństwem Białych. 6 1962. V. L a n t e r n a r i , Les mouvements reügieux des peuples opprimés, Paris �TYPOLOGIA RUCHÓW SPOŁECZNYCH 119 Dąży się j e d y n i e w i c h ramach do a u t o n o m i i k u l t u r o w e j i r e l i g i j n e j . D o tej k a t e g o r i i ruchów L a n t e r n a r i włącza shakeryzm, religię irokezką p r o ­ r o k a Handsome Lake, pejotyzm, k u l t p r o r o k a K o l a s k i n a i Taniec S n u I n d i a n Menominee. Wszystkie te r u c h y łączy b r a k silnie emocjonalnego stosunku do przeszłości, t a k charakterystycznego dla poprzedniego h i s t o ­ rycznego t y p u r e a k c j i na zderzenie k u l t u r o w e . Nostalgię zastępuje choć­ b y częściowa akceptacja k u l t u r y Białych. L a n t e r n a r i stwierdza zasadni­ czą zbieżność t e j k a t e g o r i i z t y p e m ruchów r e f o r m i s t y c z n y c h wyróżnio­ n y c h przez Freda Vogeta. Z d a n i e m Lanternariego niektóre z n i c h roz­ wijały się jednocześnie z r u c h a m i t y p o w y m i dla wcześniejszego etapu kontaktu. Zasadniczą zmianę w postawach, która powoduje w d a n y m społeczeń­ s t w i e odejście od pierwszego' t y p u ruchów i zwrócenie się k u r u c h o m t y ­ p u drugiego, L a n t e r n a r i przypisuje wpływowi następujących czynników: a) ciągła i n t e n s y f i k a c j a kontaktów z Białymi wywołała wzrastające p o ­ żądanie dóbr człowieka białego, a co za t y m idzie, a k t y w n e dążenie do ich zdobycia. Przyczyniło się t o do przyspieszenia procesu a k u l t u r a c j i , gdyż elementy k u l t u r y europejskiej zaczęto chętniej przejmować; b) chrześcijaństwo uważane za źródło potęgi Białych zaczęto traktować jako religię godną przyjęcia. Postawa ta znajduje w y r a z w r e l i g i j n y m s y n kretyzmie. Do t y p o l o g i i Lanternariego zgłosić można szereg zastrzeżeń. Miesza on cechy psychologiczne i ideologiczne nie próbując n a w e t sprecyzować kryteriów swego podziału. Chodzi m u zresztą przypuszczalnie o zasygna­ l i z o w a n i e dwóch postaw: postawy p r o t e s t u i postawy adaptacji, wyraża­ jących się w formach r e l i g i j n y c h i organizacyjnych. T a k t r a k t o w a n a t y ­ pologia Lanternariego jest cenna i inspirująca. Zakres zauważonych przez L a n t e r n a r i e g o czynników wpływających na zmianę zasadniczych postaw jest bardzo wąski. Rozważania tego autora mogą być w y k o r z y s t a n e j e d y n i e po i c h spre­ c y z o w a n i u i uzupełnieniu, a także po u j a w n i e n i u u k r y t y c h kryteriów. Z podobnych co L a n t e r n a r i założeń w y c h o d z i M a r i a n W . S m i t h , któ­ ra w ramach ruchów będących reakcją n a dominację społeczną wyróż­ n i a r u c h y w o j o w n i c z e i n i e w o j o w n i c z e . R u c h y te, j e j zdaniem, związa­ ne są z cechami k u l t u r , w których powstają, bardziej niż z w a r u n k a m i samego k o n t a k t u , j a k t o próbował dowieść L a n t e r n a r i . M o i m zdaniem t y p k u l t u r y , j a k i w a r u n k i k o n t a k t u społeczno-kulturowego są dla w y ­ jaśnienia różnic w reakcjach społeczeństwa podbitego na dominację istot­ ne i niezbędne. 7 7 M . W. Smith, Toward n r 1, s. 8-12, oraz n r 2, s. 25-28. a Classification of Cult Movements, " M a n " , t. 59:1959 �EWA NOWICKA Typologia Freda Vogeta Idąc po tej samej l i n i i r o z u m o w a n i a co L a n t e r n a r i i S m i t h , Voget wyróżnia trzy t y p y ruchów n a t y w i s t y c z n y c h (pod m i a n e m ruchów n a t y w i s t y c z n y c h ujmując, j a k się zdaje, wszystkie r u c h y stanowiące reakcję na k o n t a k t k u l t u r i dominację polityczną): a) n a t y w i z m b i e r n y , b) n a t y w i z m dynamiczny i c) n a t y w i z m r e f o r m i s t y c z n y (reformative). N a t y ­ w i z m b i e r n y ma charakter zamknięty, n i e t w o r z y n o w y c h f o r m k u l t u r o ­ w y c h , wyrażając przede w s z y s t k i m apatię. N a t y w i z m dynamiczny jest a k t y w n y i wyraża „kulturowy p u r y z m " , t o znaczy dążenie do u t r w a l e ­ n i a istniejących f o r m t r a d y c y j n e j k u l t u r y . Reformistyczny natywizm wyraża natomiast postawę adaptacji i akomodacji. Voget d e f i n i u j e go następująco: „...reformistyczny n a t y w i z m jest względnie świadomym dą­ żeniem ze s t r o n y podporządkowanej g r u p y do osiągnięcia osobistej i spo­ łecznej reintegracji poprzez selektywne odrzucenie, modyfikację i s y n ­ tezę zarazem t r a d y c y j n y c h i obcych (dominujących) k u l t u r o w y c h k o m ­ ponentów" . N a t y w i z m reformistyczny w odróżnieniu od wymienionego n a t y w i z m u biernego i dynamicznego r o d z i wśród l u d u , który r u c h t a k i t w o r z y , świadomość odrębności i wartości własnej k u l t u r y , budząc zara­ zem refleksję na temat k u l t u r y obcej. Jest on procesem twórczym, gdyż w y m a g a a k t y w n e g o t w o r z e n i a n o w y c h f o r m i k r y t y c z n e j oceny prze­ szłości, koniecznej w sytuacji k o n t a k t u z obcą kulturą i dominującym społeczeństwem. Procesu tego dokonali, j a k pisze Voget, Indianie A m e ­ r y k i Północnej poprzez t a k i e r u c h y społeczne, j a k pejotyzm, shakeryzm i k u l t proroka Handsome Lake. Voget pisze: „Ruchy reformistyczne w y ­ rażają powszechną tendencję do widzenia życia j e d n o s t k i i g r u p y w sta­ nie fizycznego i moralnego k r y z y s u , do i n t e r p r e t o w a n i a i c h bezpośred­ niego d o b r o b y t u i przyszłych potrzeb j a k o zależnych od akceptacji obja­ wionego doświadczenia l u b charyzmatycznego p r o g r a m u przekraczające­ go zwykłe życiowe oczekiwania i regenerującego zdrowie, osobowość i stosunki społeczne w ogóle" . Vogeta interesowały głównie r u c h y r e ­ formistyczne i i m właśnie poświęcił całe swe w n i k l i w e rozważania, m a r ­ ginesowo j e d y n i e wspominając o pozostałych dwóch t y p a c h : dynamicz­ n y m i b i e r n y m . Ogromne znaczenie m a jednak spostrzeżenie przez niego zasadniczych podobieństw między t a k i m i r u c h a m i , j a k pejotyzm, sha­ k e r y z m i r e l i g i a Handsome Lake, oraz włączenie i c h do jednej k a t e g o r i i ruchów reformistycznych. Voget dokonuje t y m samym istotnego u p o ­ rządkowania ruchów społecznych I n d i a n A m e r y k i Północnej, do i n n e j k a t e g o r i i zaliczając Taniec Duchów, a do innej reformistyczny p e j o t y z m . 8 9 F . W. V o g e t , The American Indian in Transition: Reformation modation, " A m e r i c a n A n t h r o p o l o g i s t " , t. 58:1967 n r 2, s. 250. о V o g e t , op. cit., s. 252. 8 and Acco­ �TYPOLOGIA RUCHÓW SPOŁECZNYCH Kontynuując myśl Vogeta, Simone C l e m h o u t dokonuje ważnego po­ działu ruchów r e f o r m i s t y c z n y c h na agresywne i n i e a g r e s y w n e . U w a g i typologiczne Vogeta są ważne n i e t y l k o w odniesieniu do analizy r u ­ chów powstających wśród I n d i a n , lecz mają one wartość uniwersalną. Zostaną one wykorzystane w dalszych częściach tego artykułu. 10 Typologia Simpsona G. E. Simpson uznaje interesujące nas r u c h y za sposoby przystoso­ w a n i a do sytuacji n i s k i e j pozycji społecznej, wynikającej ze społecznego i politycznego podporządkowania. Wyróżnia on t r z y t y p y tego przysto­ sowania, które znajdują odzwierciedlenie w trzech typach ruchów. P r z y ­ stosowanie do sytuacji podporządkowania może odbywać się poprzez: a) akceptację, b) agresję l u b c) u n i k a n i e . Stosując tę typologię do analizy ruchów wśród ludności murzyńskiej n a Jamajce, stanowiących reakcję na dominację, wyróżnił całą skalę typów, w których w y m i e n i o n e t r z y możliwości przystosowania mieszają się, choć zawsze któraś z n i c h w p e w n y m stopniu dominuje nad i n n y m i . n Typologię Simpsona uznać można raczej za w y l i c z e n i e k i l k u czę­ stych postaw i zespołów postaw, j a k i e występują w łonie g r u p podpo­ rządkowanych i wyrażających się w ruchach społecznych. Pod j e d n y m względem typologia Simpsona przedstawia dla n i n i e j ­ szych rozważań niewątpliwą wartość; świadomie m i a n o w i c i e p r z y j m u j e za swe naczelne k r y t e r i u m t y p reakcji psychospołecznych członków d a ­ nego r u c h u . Jest t o jedyna, j a k się zdaje, t y p o l o g i a opierająca się przede w s z y s t k i m na k r y t e r i u m psychologicznym, inne cechy ruchów traktują­ ca j a k o właściwości zależne i podporządkowane c h a r a k t e r o w i zasadni­ czych postaw. P r o b l e m o w i zróżnicowania reakcji l u d z k i c h na s i l n y „stress k u l t u ­ r o w y " poświęca interesujące i w n i k l i w e u w a g i A n t h o n y Wallace. W a l l a ­ ce pisze, że reakcje na i n d y w i d u a l n y stress i kulturową dezorganizację mogą być różne. Niektóre jednostki wolą tolerować s i l n y stress niż p r z y ­ stosowywać swój sposób postępowania i w i d z e n i a rzeczywistości do i s t ­ niejącej sytuacji. Jednostki bardziej elastyczne dążą do ograniczonej z m i a n y swego postępowania i myślenia. I n n e natomiast uciekają się do r e g r e s y w n y c h psychodynamicznie, stworzonych przez jednostkę sposo­ bów postępowania. W y r a z e m t e j ostatniej postawy jest w s k r a j n y c h S. s. 14-15. M Clemhout, Typology of Nativistic Movements, "Man", t. 64:1964, G . E . S i m p s o n , The Ras Tafari Movement in Jamaica: a Study of Race and Class Conflict, [w:] Religion, Society and Individual, red. Yinger Milton J . , N e w Y o r k 1957, s. 513-514. 11 �EWA NOWICKA przypadkach alkoholizm, lenistwo, bierność, gwałtowność zachowania się i nieprzestrzeganie n o r m życia rodzinnego i seksualnego, czemu t o w a ­ rzyszy w i e l e psychosomatycznych i n e u r o t y c z n y c h zakłóceń. Część t y c h regresywnych zachowań może się stać w z o r e m k u l t u r o w y m . Dodajmy już niezależnie od rozważań Wallace'a, że każda z t y c h postaw i n d y w i ­ d u a l n y c h może stać się również osią krystalizacyjną r u c h u społecznego, czyli p o n a d i n d y w i d u a l n e j r e a k c j i n a stress. Drogę, którą poszedł W a l ­ lace w dążeniu do uporządkowania zróżnicowań w ramach k a t e g o r i i r u ­ chów r e w i t a l i z a c j i , uznać należy za słuszną, m i m o że trzeba odrzucić skrajny r e d u k c j o n i z m sprowadzający zjawiska społeczne do- i n d y w i d u a l ­ n y c h faktów psychologicznych. 12 Typologia ruchów n a t y w i s t y c z n y c h Ralfa L i n t o n a Ruch n a t y w i s t y c z n y w r o z u m i e n i u L i n t o n a t o „...każde świadome dą­ żenie ze strony członków społeczeństwa do odnowy (to revive) l u b uwiecznienia (to perpetuate) w y b r a n y c h aspektów i c h k u l t u r y " . K l a ­ syfikując t e r u c h y L i n t o n bierze pod uwagę d w a k r y t e r i a : k r y t e r i u m ideologiczne (celów) oraz k r y t e r i u m środków stosowanych i proponowa­ n y c h do realizacji t y c h celów. Zgodnie z p i e r w s z y m k r y t e r i u m L i n t o n odróżnia natywistyczne r u c h y pragnące odnowy już zapomnianych ele­ mentów k u l t u r y swej g r u p y i takie n a t y w i s t y c z n e ideologie, które mają p r o g r a m zachowania i u t r w a l e n i a istniejącej k u l t u r y tej grupy, w r a ­ mach której r u c h się r o z w i j a . Pierwszy t y p n a t y w i z m u nazywa autor odnawiającym (revivalistic), d r u g i — uwieczniającym (perpetuative). 13 W ramach drugiego w y m i a r u swej t y p o l o g i i — w y m i a r u środków — L i n t o n wyróżnia środki realistyczne i magiczne, co pozwala m u n a w y ­ odrębnienie n a t y w i s t y c z n y c h ruchów racjonalnych i n a t y w i s t y c z n y c h ruchów magicznych. Po skrzyżowaniu o b u kryteriów o t r z y m u j e m y czte­ r y t y p y ruchów n a t y w i s t y c z n y c h : 1) odnawiające magiczne, 2) odnawia­ jące racjonalne, 3) uwieczniające magiczne, 4) uwieczniające r a c j o n a l n e . 14 F o r m y 1, 2 i 4 są — zdaniem L i n t o n a — częste; natomiast f o r m a n a ­ t y w i z m u uwieczniającego magicznego jest rzadka i autor n i e podaje t u żadnego przykładu. L i n t o n zastanawia się dalej, j a k i e w a r u n k i s p r z y j a ­ ją w y t w o r z e n i u się poszczególnych typów ruchów. R u c h y magiczne, jego zdaniem, zarówno uwieczniające, j a k i odnawiające, pojawiają się w s y ­ t u a c j i szczególnie silnej f r u s t r a c j i i raczej u g r u p podporządkowanych A. F . C. W a l l a c e , t. 58: 1956 n r 2, s. 268-269. 12 1 3 R. 1 4 Linton, L i mton, Revitalization Nativistic op. cit. Movements, Movements, „Am. "American Anthr.", Anthropologist", 1. 45:1943, s. 230-240. �TYPOLOGIA RUCHÓW 123 SPOŁECZNYCH l u b u grup, których pozycja ulega gwałtownemu obniżaniu się w sy­ tuacjach, gdy k u l t u r a danej g r u p y okazała się bezradna wobec zaistnia­ łych okoliczności. N a t y w i z m może się także rodzić wśród grup niepodporządkowanych, a n a w e t politycznie dominujących. Z w y k l e j e d n a k w t y c h sytuacjach rodzą się r u c h y racjonalne. Przykładem i ruchów, i dążeń uwieczniająco-racjonalnych mogą być r u c h y grup wyższych w społecznej s t r a t y f i ­ k a c j i , n i e ulegających s i l n y m naciskom, a jedynie „zazdrosnych" o wła­ sną pozycję; idąc za myślą L i n t o n a można przytoczyć przykład arysto­ k r a c j i w okresie r o z w o j u burżuazji w Europie. G r u p y takie wykazują silną niechęć wobec zapożyczania elementów k u l t u r o w y c h o d g r u p y niż­ szej, stosując ostre podziały społeczne. N a ten n a t y w i z m grup wyższych, g r u p y niżej stojące w społecznej s t r u k t u r z e odpowiadają raczej n a t y w i z m e m odnawiająco-racjonalnym niż stosowanym przez grupę wyż­ szą — uwieczniająco-racjonalnym. O d n a w i a się w ten sposób stare ele­ m e n t y k u l t u r y , ponieważ a k t u a l n i e istniejące są już silnie zdewaluowane przez niską i negatywną ocenę w oczach g r u p y wyższej. Rozważania L i n t o n a na temat połączeń różnych typów natywizmów w różnych spo­ łecznych sytuacjach są interesujące i oparte na bogatym materiale h i ­ storycznym. Wiele u w a g i wątpliwości budzi podział środków n a magiczne i r a ­ cjonalne. N a podobnej zresztą zasadzie J . S. S l o t k i n odróżniał środki supernaturalistyczne i realistyczne , a Aberle — środki empiryczne i m a ­ giczne . Powstaje jednak poważny p r o b l e m przy odróżnianiu środków magicznych czy r y t u a l n y c h od środków racjonalnych. Jest to m i a n o w i ­ cie kwestia, czy ludzie wykonujący daną czynność muszą sobie zdawać sprawę, że pragną oddziaływać n a siły nadprzyrodzone, aby daną czyn­ ność uznać za rytualną. A jeśli n i e jest to konieczne, t o czy wystarcza dla zaklasyfikowania jakiejś czynności do g r u p y działań religijno-magiczn y c h f a k t , że badacz czy obserwator zewnętrzny- n i e zauważa pożądane­ go przez l u d z i wpływu danej czynności na rzeczywistość zewnętrzną, choć ludzie wykonujący tę czynność sądzą, że wpływa ona w jakiś spo­ sób n a tę rzeczywistość . Rozważania te t y l k o z pozoru są abstrakcyjne, gdyż i c h rozstrzygnięcie potrzebne jest do zaklasyfikowania czynności t a k i c h , j a k n a przykład w o j s k o w a musztra, w y k o n y w a n i e i m i t a c j i i n 15 16 17 J . S. S l o t k i n , G l e n c o e , I l l i n o i s 1956. 15 1 6 D. F . Aberle, The Peyote Peyote Religion: Religion Among a Study in Indian-White the Navaho, New Relations, Y o r k 1966. G . C . H o m a n s, Anxiety and Ritual: the Theories of Malinowski Radcliffe-Brown, [w:] Reader in Comparative Religion: an Anthropological proach, r e d . L . W i l l i a m s i V o g t E v a n , E v a n s t o n e 1958, s. 121. 1 7 and Ap­ �121 EWA NOWICKA stalacji elektrycznych, b u d o w a nabrzeży i l o t n i s k w „kultach cargo", którym t o czynnościom przypisuje się znaczenie magiczne. W dalszych rozważaniach będzie m o w a o środkach religijno-magiczn y c h działania zawsze, g d y a) sami ludzie czynności te wykonujący są­ dzą, że działanie i c h wpływa na rzeczywistość poprzez siły n a d p r z y r o ­ dzone, które pobudza do aktywności, l u b b) gdy obserwator zewnętrz­ n y stwierdza b r a k zamierzonego wpływu t y c h czynności n a rzeczy­ wistość. N i e z w y k l e cenne było wyróżnienie przez L i n t o n a dwóch t y p 5 w dzia­ łań l u d z k i c h i oparcie o t o rozróżnienie t y p o l o g i i ruchów n a t y w i s t y c z ­ n y c h . Ponieważ r u c h y społeczne są formą z b i o r o w y c h działań, jest rze­ czą słuszną k l a s y f i k o w a n i e i c h przez odwołanie się do t y p o l o g i i a k t y w ­ ności l u d z k i e j . Mniejsze znaczenie dla k l a s y f i k a c j i ruchów społecznych ma n a t c r r i a s t odróżnienie n a t y w i z m u odnawiającego i uwieczniającego, gdyż są to postawy ściśle ze sobą związane w k o n k r e t n y c h d o k t r y n a c h . Typologia L i n t o n a charakteryzuje się j a s n y m sprecyzowaniem kryteriów leżących u j e j podstaw i z tego p u n k t u w i d z e n i a s t a n o w i i s t o t n y wkład do prób uporządkowania zróżnicowań w r a m a c h ruchów społecznych będących odpowiedzią na sytuację k o n t a k t u społeczno-kulturowego. Typologia ruchów społecznych Davida Aberlego Ruchy społeczne stanowiące przedmiot niniejszego artykułu zostają przez Aberlego umieszczone w ogólnej t y p o l o g i i ruchów społecznych. Aberle korzystał z doświadczeń całego pokolenia badaczy. Wyróżnia on d w a następujące w y m i a r y jako podstawę swojej t y p o l o g i i . Są t o : 1) przedmiot, do którego odnosi się zamyślana zmiana (locus of t h e chan­ ge thought), 2) stopień owej zamyślanej zmiany (amount of change thought). A d 1 — r u c h społeczny może dążyć do z m i a n y l u d z k i e j j e d ­ nostki l u b jakiegoś systemu ponadindywidualnego, j a k n p . porządek eko­ nomiczny, technologiczny, p o l i t y c z n y , całe społeczeństwo l u b k u l t u r a , świat l u b kosmos. A d 2 — r u c h może pragnąć zmiany całkowitej l u b częściowej danej rzeczywistości. Skrzyżowanie t y c h wymiarów daje cztery kategorie ruchów: a) zbaw­ cze (redemptive) — totalne i i n d y w i d u a l n e — zmiana m a być całkowita i odnosić się do j e d n o s t k i l u d z k i e j ; b) transformacyjne ( t r a n s f o r m a t i ­ ve) — totalne i p o n a d i n d y w i d u a l n e — zmiana m a być całkowita i do­ tyczyć systemu ponad jednostkowego; c) reformistyczne (reformative) — częściowe p o n a d i n d y w i d u a l n e — zmiana m a być częściowa i odnosić się do systemu ponadjednostkowego; d) alteracyjne (alterative) — częściowe i i n d y w i d u a l n e — zmiana m a być częściowa i dotyczyć j e d n o s t k i l u d z k i e j . Najwięcej u w a g i Aberle poświęca r u c h o m t r a n s f o r m a c y j n y m , p r z y - �TYPOLOGIA RUCHÓW SPOŁECZNYCH kładem których jest pośród ruchów stanowiących przedmiot tego s t u ­ d i u m , Taniec Duchów oraz „kulty cargo" i millenarystyczne powstania zbrojne. Jak głoszą t a k i e r u c h y , zmiana odbędzie się szybko. Odbędzie się w najbliższej przyszłości i będzie miała charakter k a t a k l i z m u . Są to więc r u c h y — uzupełniając rozważania Aberlego — o ideologii m i l l e n a ­ rystycznej. Nadzieja n a radykalną przemianę pozwala odciągnąć uwagę i energię ludzką o d codziennych zajęć i zaprzęgać ją w służbę celów „ostatecznych". Z a w a r t a w ideologiach t y c h ruchów historiozofia polega na u j m o w a n i u oczekiwanych przemian jako części planów boskich l u b działania t a k i c h sił, j a k społeczna ewolucja czy dialektyczne procesy. Zawsze w tego t y p u ruchach występuje przywódca charyzmatyczny u w a ­ żany za człowieka posiadającego największą wiedzę o zjawiskach n a d ­ p r z y r o d z o n y c h l u b pozostającego z siłami n a d p r z y r o d z o n y m i w b l i s k i m kontakcie. To on w s y t u a c j i niepewności i n t e r p r e t u j e istniejące okolicz­ ności w t a k i sposób, że i n t e r p r e t a c j a zostaje przełożona n a przepisy do­ tyczące k o n k r e t n e g o działania. R u c h y mesjanistyczne są podkategorią ruchów t r a n s f o r m a c y j n y c h . Dążą one do społecznej i przestrzennej izo­ l a c j i swych uczestników o d reszty społeczeństwa. Czasem szuka się miejsca odosobnionego dla przeprowadzenia rytuału i przygotowania transformacji, czasem dba się o uchronienie uczestników r u c h u przed skalaniem przez bezbożnych, czasem natomiast szuka się położonego w y ­ soko miejsca dla uniknięcia potopu. Zawsze chodzi o oderwanie g r u p y o d r u t y n y codziennego działania, aby móc zmobilizować siły do działa­ n i a na rzecz t r a n s f o r m a c j i . Były to stałe cechy ruchów t r a n s f o r m a c y j n y c h . D o cech z m i e n n y c h t y c h ruchów A b e r l e zalicza środki działania zaakceptowane przez ideo­ logię. Z tego p u n k t u w i d z e n i a na j e d n y m krańcu znajdą się r u c h y t r a n s ­ f o r m a c y j n e rewolucyjne, które wierzą w skuteczność działań l u d z k i c h , a na d r u g i m krańcu — r u c h y opierające swą działalność wyłącznie na m o d l i t w a c h i r y t u a l e . Środki wahają się od e m p i r y c z n y c h do magicz­ n y c h . Następną cechą zmienną ruchów t r a n s f o r m a c y j n y c h jest charak­ ter oczekiwanego porządku. A b e r l e wyróżnia t r z y t y p y tego porządku. W p i e r w s z y m w y p a d k u oczekiwany porządek m a być restauracją d a w ­ nego (minionego) stanu rzeczy; w d r u g i m p r z y p a d k u chodzi o uzyska­ n i e stanu rzeczy zgodnego ze w z o r e m obcej k u l t u r y ; w t r z e c i m oczekuje się nadejścia zupełnie nowego porządku rzeczy. Pierwszy t y p ruchów t r a n s f o r m a c y j n y c h A b e r l e nazywa r e s t a u r a c y j n y m , d r u g i — i m i t a c y j n y m , trzeci — i n n o w a c y j n y m . Przykładem pierwszego t y p u jest Taniec Duchów, drugiego — „kulty cargo", trzeciego zaś — j a k możemy do­ dać — pewne millenarystyczne r u c h y średniowieczne. Ruchy t r a n s f o r m a c y j n e różnią się między sobą także zasięgiem spo­ łecznym i mogą włączać małe g r u p y , j a k i większe zbiorowości. Zasięg �EWA NOWICKA dobrodziejstw, które mają nadejść, też b y w a różny. Czasem d o b r o ­ dziejstwa nowej ery, której się oczekuje, spotkają określoną grupę (np. Indian), a czasem całą ludzkość l u b t y l k o „ludzi d o b r y c h " . Dostępu do przyszłego szczęścia o d m a w i a się n i e w i e r n y m , oponentom i sceptykom. Z m i e n n y jest także w t y c h ruchach stosunek do istniejących systemów i g r u p społecznych. Czasem nadejście pożądanej ery w y m a g a i c h z n i ­ szczenia, czasem t y l k o izolowania się o d n i c h , czasem natomiast i d e n t y ­ f i k a c j i z wybraną grupą społeczną. W t y c h kategoriach A b e r l e charakteryzuje t r z y przykładowe r u c h y transformacyjne. „Kulty cargo" są — zgodnie z p o d a n y m i rozróżnienia­ m i — transformacyjne, magiczne, i m i t a c y j n e , p a r t y k u l a r y s t y c z n e i prze­ widujące współzawodnictwo z istniejącym systemem społecznym. Taniec Duchów jest t r a n s f o r m a c y j n y , magiczny, restauracyjny, p a r t y k u l a r y styczny, n i e przewidujący współzawodnictwa z istniejącym systemem. Następną kategorią są r u c h y zbawcze, które nawołują do całkowitej z m i a n y j e d n o s t k i l u d z k i e j . A b e r l e podaje zestaw i c h stałych cech. Przede w s z y s t k i m celem i c h jest zawsze osiągnięcie stanu „łaski w l u d z k i e j d u ­ szy". A u t o r zaznacza, że n i e w s z y s t k i e r u c h y r e l i g i j n e obiecujące życie pozagrobowe można zaliczyć do k a t e g o r i i zbawczych. N i e są t a k i m i r e ­ ligie zalecające przestrzeganie określonych rytuałów w celu uzyskania pośmiertnej łaski. S p o t y k a m y n a t o m i a s t zupełnie świeckie r u c h y zbaw­ cze, j a k n p . psychoanaliza (szczególnie w w y d a n i u Freuda, F r o m m a i Horney). D o cech z m i e n n y c h t y c h ruchów należy zakres zbawienia, które może obejmować j e d n o s t k i w y b r a n e l u b w s z y s t k i c h l u d z i . P r z y ­ wódca może, lecz n i e m u s i , akceptować „dojścia do stanu łaski" człon­ ków r u c h u . Może wystąpić w t y c h r u c h a c h nacisk na ucieczkę i w y c o ­ fanie się z życia l u b też n a działanie w ramach świata. Z m i e n n y jest też kodeks przepisów m o r a l n y c h k i e r o w a n y c h w stosunku do j e d n o s t k i . R u ­ chy te są bardziej zainteresowane codziennym życiem l u d z i niż r u c h y transformacyjne, które interesuje j e d y n i e przyszłość. Następna kategoria, z wyróżnionych przez Aberlego, t o r u c h y r e f o r mistyczne mające na celu zmianę częściową w systemie ponadjednostkow y m . Przykładami są r u c h y sufrażystek, r u c h mający n a celu w p r o w a ­ dzenie p r z y m u s o w y c h szczepień, r u c h zawodowy oraz w o j n y domowe (rebels). R u c h y alteracyjne mają natomiast na celu częściową zmianę w l u d z k i c h jednostkach. Przykładem jest t u r u c h zmierzający do nakło­ nienia l u d z i do k o n t r o l i u r o d z i n , jeśli t y l k o nie dąży do z m ia ny l i t e r y prawa, gdyż w t e d y stałby się r u c h e m r e f o r m i s t y c z n y m . Chodzi b o w i e m o zmianę l u d z k i c h postaw i postępowania, a n i e i n s t y t u c j i społecznych . 18 Ruchy transformacyjne i zbawcze Aberle, op. cit., s. 316 n. są najliczniej reprezentowane �TYPOLOGIA RUCHÓW 127 SPOŁECZNYCH wśród ruchów powstających u p o d b i t y c h społeczności p i e r w o t n y c h . T y ­ pologia t a powstała n a marginesie teoretycznych rozważań Aberlego n a d pejotyzmem, który pragnął on umieścić w k l a s y f i k a c j i ruchów społecz­ n y c h i zalicza go do t y p o w y c h ruchów zbawczych. Klasyfikacja Stopień zmiany ruchów społecznych Przedmiot ponad- zmiany jednostkowy jednostkowy Totalny Częściowy transformacyjny i zbawczy reformacyjny j alteracyjny R u c h y transformacyjne wykazują podobieństwo do omawianej p o ­ przednio k a t e g o r i i ruchów m i l l e n a r y s t y c z n y c h . Pojęcie t r a n s f o r m a c j i w y d a j e się jednak szersze od m i l l e n a r y z m u , gdyż n i e zawiera i d e i i n ­ t e r w e n c j i sił nadprzyrodzonych podstawowej dla m i l l e n a r y z m u . M i l l e n a r y z m jest więc pewną odmianą ideologii t r a n s f o r m a c y j n e j . C h a r a k t e ­ r y s t y k a ruchów t r a n s f o r m a c y j n y c h w pracy Aberlego jest szczególnie bogata i systematyczna; odnajdujemy w niej także rozróżnienia p r e i p o s t m i l l e n a r y z m u . Dzięki swej systematyczności i ze względu na szcze­ gółowość dokonanych rozróżnień teoria Aberlego zasługuje na specjalną uwagę. Szczególnie cenne jest zwrócenie u w a g i n a w y m i a r „stopnia p r o ­ pagowanej przez r u c h z m i a n y " , który wyraźnie różnicuje r u c h y społecz­ ne. W y m i a r t e n zastosuję w niżej przedstawionej propozycji własnej t y ­ pologii. A b e r l e ogranicza się w swej k l a s y f i k a c j i do analizy cech ideologicz­ n y c h pomijając zróżnicowania ruchów w zakresie postaw p r z y j m o w a ­ n y c h przez uczestników r u c h u oraz środków stosowanych przez n i c h do osiągnięcia celów. D o stworzenia pełnej i adekwatnej k l a s y f i k a c j i r u ­ chów społecznych należy jednak wziąć p o d uwagę zarówno k r y t e r i a ideologiczne, j a k i psychologiczne. P R O P O Z Y C J A T Y P O L O G I I RUCHÓW SPOŁECZNYCH STANOWIĄCYCH REAKCJĘ N A P O L I T Y C Z N Ą DOMINACJĘ I K O N T A K T KULTUROWY Sformułowana t u propozycja opiera się n a doświadczeniach omówio­ n y c h autorów; oryginalność j e j polega n a powiązaniu kryteriów ideolo­ gicznych i psychologicznych. Przy k o n s t r u o w a n i u proponowanej t y p o l o g i i zastosowałam d w a w y ­ m i a r y : psychologiczny i ideologiczny. Po l i n i i t y c h dwóch wymiarów idą zasadnicze podziały badanych t u ruchów. �128 EWA NOWICKA Wymiar psychologiczny. Określa t y p postawy jednostek i g r u p w s y t u a c j i d e p r y w a c j i . Wyróżniam zasadnicze t r z y t a k ie posta­ w y : a) b u n t , b) ucieczkę i c) rezygnację. Deprywującą sytuację można próbować zlikwidować dostępnymi środ­ k a m i oddziałując bezpośrednio n a rzeczywistość. Postawę b u n t u charak­ teryzuje właśnie to bezpośrednie oddziaływanie na świat zewnętrzny — agresywne i o t w a r t e zwalczanie domniemanych wrogów i sprawców de­ p r y w a c j i . Można też w sytuacji d e p r y w a c j i odwracać się od działania w ramach istniejącej rzeczywistości i poszukiwać wsparcia w siłach i istotach nadprzyrodzonych, stosując do osiągnięcia pożądanych celów środki r y t u a l n e . F i z e j a u e m pcstawy eskapistycznej jest działalność r y ­ t u a l n a czy magiczna. Czynności r y t u a l n e w świadomości wykonujących je l u d z i mają istotne znaczenie — są znakami k o n t a k t u człowieka z n a d ­ p r z y r o d z o n y m i m o c a m i oraz środkami do z m i a n y rzeczywistości. W r u ­ chach społecznych, którymi się zajmuję, są t o czynności r y t u a l n e oraz gwałtowne zachowania motoryczne z rytuałami t y m i związane. Postawa rezygnacji nie jest ważna z p u n k t u w i d z e n i a t y p o l o g i i r u ­ chów społecznych, ponieważ polega ona na n i e p o d e j m o w a n i u j a k i e g o ­ k o l w i e k działania; r u c h społeczny natomiast jest zawsze pewną formą działania. W dalszych rozważaniach typologicznych postawa ta zostanie zatem pominięta. Ucieczka i b u n t •— t e zasadnicze postawy — mogą przybierać różne f o r m y w zależności od w i z j i świata, którą różnicuje d r u g i w y m i a r . Wymiar i d e o l o g i c z n y . W ramach tego w y m i a r u wyróżnia­ m y t r z y t y p y w i z j i świata oraz miejsca i r o l i w n i m własnej g r u p y : a) negacja całkowita istniejącej rzeczywistości, b) negacja częściowa i s t ­ niejącej rzeczywistości i c) całkowita akceptacja istniejącej r z e c z y w i ­ stości. Ruchy społeczne mogą całkowicie odrzucać istniejący świat oraz miejsce w n i m własnej grupy, n i e znajdując w świecie t y m niczego w a r ­ tościowego. Ruchy t a k i e pragną całkowitej zmiany istniejącej rzeczywi­ stości, dążąc różnymi środkami do t y c h g r u n t o w n y c h przeobrażeń. N a ­ z y w a m y to wizją społecznej t r a n s f o r m a c j i . R u c h y społeczne mogą wyrażać również częściową negację i potę­ p i e n i e istniejącego świata, stosując s e l e k t y w n y wobec niego k r y t y c y z m . Nie oczekuje się już całkowitej p r z e m i a n y świata, lecz zmierza się do określonych r e f o r m istniejącej sytuacji. N a z y w a m y t o wizją społecznej r e k o n s t r u k c j i . Oczywiście r u c h y mogą się różnić w t y m , co pragną w istniejącym świecie zmienić, lecz to dla prezentowanej t y p o l o g i i nie jest istotne. Trzecia z wyróżnionych wartości w y m i a r u ideologicznego — całko­ w i t a akceptacja świata — n i e jest ważna dla skonstruowania t y p o l o g i i �TYPOLOGIA RUCHÓW SPOŁECZNYCH 129 ruchów społecznych, ponieważ n a j e j gruncie n i e powstaje n i g d y r u c h społeczny. Przedstawiony t u w y m i a r ideologiczny nawiązuje do w y m i a r u „ilo­ ści zamyślanej z m i a n y " w t y p o l o g i i Aberlego, choć różni się o d niego naciskiem położonym na stopień negatywnego stosunku do świata. N a ­ tomiast w y m i a r psychologiczny nawiązuje do rozróżnień Simpsona, W a l lace'a i L i n t o n a , choć t a m t e propozycje upraszcza i precyzuje. Wiąże p r z y t y m poszczególne t y p y psychologicznej r e a k c j i n a frustrację z w y ­ różnionymi już przez w i e l u autorów d w o m a zasadniczymi sposobami działania: r e a l i s t y c z n y m i m a g i c z n y m . T y p postawy i t y p środków w powiązaniu tworzą społeczną reakcję na deprywację, której w y r a z e m są badane t u r u c h y . T y p środków działania wiążę z ogólniejszą sprawą c h a r a k t e r u r e a k c j i n a deprywację, gdyż sądzę, że jest o n w y r a z e m wła­ śnie t e j zasadniczej postawy. Zgodnie z k r y t e r i u m t y p u postawy wyróż­ n i a m y kategorię ruchów b u n t u i ruchów ucieczki. Zgodnie z k r y t e r i u m ideologicznym wyróżniamy r u c h y t r a n s f o r m a c j i i r u c h y społecznej r e ­ k o n s t r u k c j i . Po skrzyżowaniu o b u kryteriów o t r z y m u j e m y następujące cztery kategorie ruchów stanowiących reakcję n a obcą polityczną do­ minację i k o n t a k t k u l t u r o w y : 1) r u c h y b u n t o w n i c z e j t r a n s f o r m a c j i , 2) r u ­ chy eskapistycznej t r a n s f o r m a c j i , 3) r u c h y b u n t o w n i c z e j r e k o n s t r u k c j i społecznej, 4) r u c h y eskapistycznej r e k o n s t r u k c j i społecznej. W ramach w y m i a r u zasięgu negacji świata w ideologii ruchów w y ­ różniam t y l k o d w i e jego wartości: negację całkowitą i częściową. Te d w i e wartości omawianej zmiennej mają szczególne znaczenie d l a zasad­ niczego zróżnicowania ruchów p o d i n n y m i względami. Należy pamiętać, że postawa negacji może przybierać różne wartości: o d całkowitego p o ­ tępienia świata do całkowitego jego zaakceptowania, najistotniejszy j e d ­ n a k jest podany podział podstawowy. N i e m a również ostrej granicy w p r z y p a d k u p o s t a w y b u n t u i ucieczki, gdyż w j e d n y c h sprawach t a sama jednostka czy g r u p a może reagować b u n t e m , w i n n y c h ucieczką, n a w e t w r a m a c h jednego społecznego r u c h u . Te zasadnicze elementarne postawy n i e wykluczają się w z a j e m n i e dzięki plastyczności i w i e l o w y ­ miarowości l u d z k i e j osobowości oraz b o g a c t w u dostępnych r e a k c j i i p s y ­ chicznych mechanizmów właściwych człowiekowi. W y m i e n i o n e k o m p l i ­ kacje sprawiają, że mogą wystąpić często trudności w zaliczeniu poszcze­ gólnych ruchów do wyróżnionych k a t e g o r i i . N a obecnym etapie badań t r u d n o jest o rzeczywistą precyzję t y p o l o g i i ruchów badanej k a t e g o r i i . Jednak, m i m o że k l a s y f i k a c j a zawsze zuboża obraz historycznie bogaty i zróżnicowany, jest ona niezbędnym k r o k i e m p r z y i n t e r p r e t a c j i zjawisk. Następujący schemat graficzny ukazuje proponowaną typologię. 9 — Etnografia Polska, XVI/1 �130 EWA NOWICKA Typologia ruchów społecznych wśród ludów pierwotnych Typ reakcji psychicznej n a poli­ tyczną dominację i stress kulturowy Bunt Stosunek do istniejącej rzeczywistości transformacja — całkowita społeczna rekonstrukcja negacja częściowa negacja powstania millenarnie i n ­ ruchy polityczne i gospo­ spirowane: Isatai, Hau-hau darcze: Paliau, Masinga Ucieczka ruchy ekstatycznego rytu­ ału: „kulty cargo", Taniec Duchów sekty i kościoły separatys­ tyczne: pejotyzm, shake­ ryzm, gaiviio Jak pokazuje powyższa tabela, do k a t e g o r i i b u n t o w n i c z y c h ruchów t r a n s f o r m a c j i zaliczamy p o w s t a n i a i rebelie i n s p i r o w a n e m i l l e n a r y s t y c z ­ n y m p r o r o c t w e m całkowitej p r z e m i a n y całkowicie zanegowanego świa­ ta. Wśród t y c h ruchów najważniejsze są następujące: powstanie P o n tiaca w 1762 r o k u , r u c h wodza Tecumseh'a w 1805 r o k u , powstanie K o manczów prowadzone przez p r o r o k a Isatai w 1873 r o k u , powstanie K i kuyuów zwane M a u - m a u w K e n i i w 1952 r o k u , p o w s t a n i e H a u - h a u wśród Maorysów n a N o w e j Z e l a n d i i w l a t a c h 1864-1870, a także w p e w ­ n y m s t o p n i u niektóre z „kultów cargo" głoszące konieczność zniszczenia Białych, aby mogła przyjść nadprzyrodzona przemiana świata. Do k a t e g o r i i eskapistycznych ruchów t r a n s f o r m a c j i zaliczam t a k i e rytualistyczno-ekstatyczne r u c h y , j a k Taniec Duchów wśród I n d i a n A m e r y k i Północnej z 1870 i 1890 r o k u i większość „kultów c a r g o " w Melanezji, a także m i l l e n a r y s t y c z n e r u c h y I n d i a n T u p i - G u a r a n i . Do ruchów b u n t o w n i c z e j r e k o n s t r u k c j i społecznej zaliczam r u c h y o charakterze p o l i t y c z n y m l u b polityczno-gospodarczym. Przykładem są rozmaite polityczne i półpolityczne r u c h y w e współczesnej Czarnej A f r y ­ ce, a także r u c h P a l i a u ' a n a Wyspach A d m i r a l i c j i w Melanezji, r u c h M a r c h i n g R u l i r u c h przywódcy Y a l i w M e l a n e z j i ostatnich dziesięcio­ leci. R u c h y eskapistycznej r e k o n s t r u k c j i społecznej t o głównie sekty se­ paratystyczne i niezależne kościoły, j a k p e j o t y z m , shakeryzm czy r e l i g i a Handsome Lake'a wśród I n d i a n A m e r y k i Północnej, a także afrykańskie r u c h y etiopistyczne i syjonistyczne. Obecnie szczegółowo omówię wyróżnione kategorie ruchów. R u c h y całkowitej negacji, czyli transformacji, bez względu n a i c h wewnętrzne zróżnicowanie, mają cechę zasadniczo wspólną — dążą do nadejścia r a ­ dykalnej p r z e m i a n y świata i wyrażają głęboką wiarę w nadejście t e j p r z e m i a n y w najbliższej przyszłości. Ideologie t r a n s f o r m a c y j n e mogą za­ wierać koncepcję i n t e r w e n c j i sił n a d p r z y r o d z o n y c h i mieć c h a r a k t e r r e ­ l i g i j n y . Takie r u c h y t r a n s f o r m a c y j n e n a z y w a m y m i l l e n a r y s t y c z n y m i . R u - �TYPOLOGIA RUCHÓW SPOŁECZNYCH 131 chy transformacyjne mogą mieć jednak charakter całkowicie świecki;, w ruchach t a k i c h — których przykładem mogą być r u c h y skrajnie r e ­ w o l u c y j n e — całkowita negacja świata i oczekiwanie całkowitej jegop r z e m i a n y n i e osiąga t e j postaci s k r a j n e j , którą charakteryzują się ideolo­ gie m i l l e n a r y s t y c z n e . Wszystkie transformacyjne r u c h y powstałe wśród ludności tubylczej Melanezji i A m e r y k i Północnej mają charakter m i l ­ lenarystyczny zawierając w swych d o k t r y n a c h ideę i n t e r w e n c j i sił n a d ­ przyrodzonych. Być może p r z y c z y n y tego f a k t u szukać można w ogól­ n y m charakterze społeczeństwa, w którym pojawiają się badane r u c h y . Zauważaną przez Worsleya i Hobsbawma ewolucję ruchów o ideologiach m i l l e n a r y s t y c z n y c h w świeckie r u c h y r e w o l u c y j n e można wyjaśnić j e ­ d y n i e w kontekście głębszych przemian świadomości zachodzących w związku z poważnymi p r z e m i a n a m i społeczno-gospodarczymi. Podział na r u c h y buntowniczej i eskapistycznej t r a n s f o r m a c j i krzyżuje się z t y ­ pologią m i l l e n a r y z m u Sheppersona. Zarówno w b u n t o w n i c z y c h , j a k i eskapistycznych ruchach t r a n s f o r m a c j i , m i m o całej różnicy w posta­ wach, m i l l e n i u m m a nadejść w b l i s k i e j przyszłości. Ruchy b u n t o w n i c z e zakładają, że dla nadejścia natychmiastowego m i l l e n i u m konieczne jest a k t y w n e , a nawet agresywne działanie l u d z i , natomiast eskapistyczne r u c h y t r a n s f o r m a c j i głoszą, że j e d y n y m działaniem, j a k i e człowiek może podjąć, aby umożliwić i przyspieszyć nadejście „wielkiej przemiany",, jest w y k o n a n i e czynności r y t u a l n y c h uważanych za niezbędne d l a zajścia t e j p r z e m i a n y . Związek a k t y w i z m u z koncepcją natychmiastowego p r z e ­ obrażenia świata występuje n i e w całej k a t e g o r i i ruchów m i l l e n a r y s t y c z ­ n y c h , lecz t y l k o w t y c h , które n a z y w a m y r u c h a m i t r a n s f o r m a c j i b u n ­ towniczej. B u n t o w n i c z e r u c h y t r a n s f o r m a c j i , c z y l i całkowitej negacji, głoszą całkowite potępienie świata, b l i s k i e nadejście jego przemiany za spra­ wą sił nadprzyrodzonych, a zarazem konieczność aktywnego, r z e c z y w i ­ stego agresywnego działania wobec t y c h , którzy są sprawcami istnieją­ cej zanegowanej sytuacji. W k o n k r e t n y c h przypadkach wrogość zorga­ nizowana w postaci w y p r a w y w o j e n n e j , spisku czy powstania k i e r u j e się p r z e c i w k o Białym pozostającym w b l i s k i c h z k r a j o w c a m i stosunkach, a więc urzędnikom władz k o l o n i a l n y c h , misjonarzom, k u p c o m i osadni­ kom. Ruchy eskapistycznej t r a n s f o r m a c j i i całkowitej negacji źródło zła widzą n i e bezpośrednio w obcych przybyszach, lecz w jakimś „wielkim planie b o s k i m " . B o s k i m zamiarem było — j a k głosił Taniec Duchów — u k a r a n i e I n d i a n za popełnione grzechy poprzez przysłanie do n i c h B i a ­ łych. Obecnie (koniec X I X w.) winę swą o d p o k u t o w a l i i dlatego następną częścią „planu boskiego" jest całkowita przemiana świata i u w o l n i e n i e I n d i a n od dominacji Białych. Należy t y l k o uwierzyć w t e n p l a n i w y - �132 EWA NOWICKA konywać rytuał, który i s t o t y nadprzyrodzone przekazały w o b j a w i e n i u p r o r o k o w i . Reszta należy do sił nadprzyrodzonych. B u n t o w n i c z e r u c h y t r a n s f o r m a c j i głoszą, że w s p o m a g a n i przez nadprzyrodzone siły człon­ k o w i e g r u p y podporządkowanej zdobędą taką cudowną moc, która p o ­ z w o l i i m n a osiągnięcie zwycięstwa w walce. Zgodnie z t y m w i e r z y się w c u d o w n e uodpornienie n a k u l e Europejczyków, które osiągną c i , co uwierzą słowom p r o r o k a . Wierzenie t a k i e s p o t y k a m y w Tańcu Duchów wśród Siouxów, w p o w s t a n i u p r o r o k a Isatai wśród Komanczów i w p o ­ w s t a n i u M a u - m a u w K e n i i . D o k a t e g o r i i ruchów b u n t o w n i c z e j t r a n s f o r ­ m a c j i nie wchodzą b u n t y czy w a l k i , które t a k i e j m i l l e n a r y s t y c z n e j i n s p i ­ r a c j i n i e posiadają i stawiają sobie bardzo ograniczone ziemskie cele. R u c h y częściowej negacji, c z y l i społecznej r e k o n s t r u k c j i , łączy akcep­ tacja p e w n y c h zasadniczych cech istniejącego świata. Szukają one dróg wyjścia z aktualnej, silnie deprywującej sytuacji, w o p a r c i u właśnie o tę akceptację zasadniczych elementów świata i realne możliwości jego z m i a ­ n y . R u c h y ite uznają istniejący układ sił, lecz pragną znaleźć w t y m ukła­ dzie względnie dogodne miejsce d l a l u d u zdominowanego. Przyjmują, że n i e nastąpi a n i powrót do stanoi rzeczy z o k r e s u poprzedzającego k o n ­ t a k t g r u p y podbitej z Białymi, a n i żadne r a d y k a l n e przeobrażenie i s t n i e ­ jącego stanu rzeczy. Można j e d n a k w r a m a c h tej s y t u a c j i dążyć do p o ­ p r a w y warunków g r u p y podporządkowanej. W obliczu bogatych doświad­ czeń okresu k o n t a k t u z Białymi r u c h y t a k i e dążą do r e f o r m y k u l t u r y społeczeństwa podporządkowanego, co w y d a j e się niezbędne dla p o p r a w y jego sytuacji. Dąży się więc do r e k o n s t r u k c j i n a n o w y c h zasadach więzi społecznej zniszczonej przez dezorganizację wynikającą z obcej d o m i n a ­ cji i k o n t a k t u k u l t u r o w e g o . P r o g r a m przebudowy k u l t u r y zawiera dąże­ n i a zarówno d o o d n o w y p e w n y c h zarzuconych już elementów k u l t u r y t r a d y c y j n e j l u d u pierwotnego, j a k i do przyjęcia niektórych elementów k u l t u r y społeczeństwa dominującego. P r o g r a m t e n jest zawsze realistycz­ ny, choć może być z a b a r w i o n y elementami r e l i g i j n y m i . B r a k jest w t y c h ideologiach m i l l e n a r y z m u . W r u c h a c h społecznej r e k o n s t r u k c j i zakres elementów akceptowanych jest dość j e d n o l i t y i obejmuje zawsze p e w i e n stały zespół fragmentów istniejącej s y t u a c j i . Zasadniczej akceptacji ulegają pewne wartościowa­ nia charakterystyczne d l a c y w i l i z a c j i europejskiej oraz sposoby i c h r e a l i ­ zowania, w t y m głównie cele i m e t o d y działań gospodarczych i p o l i t y c z ­ n y c h . R u c h y t e j k a t e g o r i i dążą do osiągnięcia takiego stanu rzeczy, aby nie była już możliwa n i s k a ocena g r u p y podporządkowanej w oczach dominującego społeczeństwa. W t y m przejawia się akceptacja zasadni­ czych cech a k t u a l n e j sytuacji. B u n t o w n i c z e r u c h y społecznej r e k o n s t r u k c j i charakteryzują się agre­ s y w n y m stosunkiem do Białych, choć n i e przewidują a n i n i e oczekują �TYPOLOGIA RUCHÓW SPOŁECZNYCH 133" ich zniknięcia. Rywalizować z Białymi pragną już n i e poprzez otwartą walkę, lecz przez określoną działalność polityczną i gospodarczą. Eskapistyczne r u c h y społecznej r e k o n s t r u k c j i są wycofane z życia p o l i t y c z ­ nego i ograniczają się do głoszenia r e f o r m y obyczajów społeczeństwa zdominowanego oraz do odzyskania u jego członków poczucia bezpieczeń­ stwa, własnej wartości i solidarności z własną grupą. Białych n i e zamie­ rzają a n i zwalczać, a n i z n i m i rywalizować, dążąc j e d y n i e do zmniejsze­ n i a podporządkowania k u l t u r o w e g o . Wspólnie w y k o n y w a n e rytuały dają poczucie więzi uczestnikom r u c h u , a także tworzą podstawę do zacho­ w a n i a godności osobistej i d u m y p l e m i e n n e j . Kategorię ruchów społecznej r e k o n s t r u k c j i miał n a myśli F r e d Voget, gdy pisał o t y p i e ruchów r e f o r m i s t y c z n y c h . Wyróżnienia t e j g r u p y r u ­ chów d o k o n u j e j e d n a k wyłącznie n a przykładzie ruchów wśród I n d i a n A m e r y k i Północnej, co sprawia, że zostaje bardzo ograniczona i c h w e ­ wnętrzna zmienność. W rezultacie r u c h y reformistyczne t o eskapistyczne r u c h y społecznej r e k o n s t r u k c j i , gdyż wszystkie indiańskie r u c h y r e ­ k o n s t r u k c y j n e mają c h a r a k t e r eskapistyczny, co należy przypisać spo­ łecznej sytuacji I n d i a n . 19 W y m i a r psychologiczny odnosi się n i e t y l k o do r e a k c j i i czynności i n d y w i d u a l n y c h jednostek, lecz przede w s z y s t k i m próbuje ująć reakcje i zachowania zbiorowe całych g r u p . R u c h społeczny b o w i e m n i e jest s u ­ mą aktywności i myślenia poszczególnych jednostek, lecz społeczną reak­ cją na k r y z y s społeczno-kulturowy. W s y t u a c j i d e p r y w a c j i zostaje p o ­ stawiona społeczność j a k o całość powiązana r o z l i c z n y m i więziami oraz wspólnotą kulturową. K r y t e r i u m psychologiczne związać można z ele­ m e n t a m i organizacji społecznej i k u l t u r y społeczeństwa, w którym dany r u c h się r o z w i j a . Reakcje psychiczne n a daną sytuację poszczególnych jednostek należących do zbiorowości powiązanej szeregiem więzi i w z o ­ rów k u l t u r o w y c h przybierają postać r u c h u , stając się organizacją w y p o ­ sażoną w ideologię. Następuje werbalizacja postaw; wyciągnięte są k o n ­ sekwencje z w y z n a w a n y c h poglądów; wysiłek j e d n o s t k i l u d z k i e j zostaje włączony w r a m y organizacji społecznej. Między wyróżnionymi t y p a m i ruchów zachodzą różne związki gene­ tyczne; r u c h y jednego t y p u mogą się przekształcać w r u c h y t y p u innego. Najczęstsze w y d a j e się przejście następujące: r u c h eskapistycznej t r a n s ­ f o r m a c j i i n s p i r u j e m n i e j l u b bardziej świadomie r u c h b u n t o w n i c z e j t r a n s ­ f o r m a c j i . T a k było w p r z y p a d k u Tańca Duchów i nieświadomie przezeń i n s p i r o w a n y c h w a l k Siouxów. Taniec Duchów był całkowicie pacyfis­ t y c z n y i n i g d y n i e zachęcał do gwałtu wobec Białych. Umysły l u d z i n i e potrafiły j e d n a k często odróżnić wrogości ideologicznej i werbalnej od wrogości r e w o l u c y j n e j . M i m o b r a k u nakazu ze strony proroka działali i» V o g e t , op. cit. �134 EWA NOWICKA Porównanie reakcji psychologicznej i społecznej w wyróżnionych typach ruchów Typ ruchu buntownicza transformacja Psychologiczna reakcja indywidualna agresja, skrajne podniecenie Reakcja społeczna wojna, rebelia, spisek eskapistyczna transfor­ wycofanie, nieagresywne podnie- macja rytuał cenie eskapistyczna rekon­ spokojne wycofanie izolacja społeczno-religijna strukcja społeczna buntownicza agresja selektywna rekonstrukcja werbalna opozycja zgodnie z odczuwaną nienawiścią, podejmując z b r o j n y atak n a Białych. Oczekiwanie mającego nadejść w b l i s k i e j przyszłości „złotego w i e k u " rozpala wyobraźnię zbiorowości i skłania do zachowania się a k t y w n i e buntowniczego. T a k i związek eskapistycznej i r y t u a l n e j t r a n s f o r m a c j i z transformacją buntowniczą obserwujemy w millenarystycznie i n s p i r o ­ w a n y c h atakach n a Białych w ramach „kultów cargo". Historycznie sprawę rozpatrując, mało prawdopodobne jest przejście o d r u c h u społecznej r e k o n s t r u k c j i w r u c h t r a n s f o r m a c j i . Natomiast n a j ­ częstsze jest przekształcanie się ruchów całkowitej negacji w r u c h y czę­ ściowej negacji. Wczesny s h a k e r y z m miał w i e l e cech t r a n s f o r m a c y j n y c h ; utraciwszy następnie swój m i l l e n a r y z m stał się już w k i l k a l a t po swych n a r o d z i n a c h r u c h e m społecznej eskapistycznej rekonstrukcji i . Przeobrażenie się jednego t y p u r u c h u w i n n y wiąże się z w i e l o m a zja­ w i s k a m i historycznie w i e l k i e j w a g i . HIPOTEZY BADAWCZE: A CZYNNIKAMI ZWIĄZKI MIĘDZY T Y P E M R U C H U SPOŁECZNO-KULTUROWYMI Można sformułować w i e l e zależności ogólnego c h a r a k t e r u wiążących poszczególne t y p y ruchów z elementami sytuacji, w której r u c h powstaje. Zależności t e mają charakter częściowo t y l k o sprawdzonych hipotez, które mogą służyć za bazę do dalszych badań. Hipoteza zgodności t y p u r u c h u z charakterem k u l t u r y Hipoteza t a głosi, że istnieje związek między r u c h a m i b u n t u i uciecz­ k i a charakterem k u l t u r y danego społeczeństwa. T a k więc w j e d n y c h k u l t u r a c h częściej pojawiają się r u c h y b u n t u , w i n n y c h — r u c h y uciecz- �TYPOLOGIA RUCHÓW SPOŁECZNYCH 135 k i . Należy się zastanowić, j a k i e cechy k u l t u r y społeczeństwa trzeba brać pod uwagę, jeśli się bada związek między kulturą i t y p e m r u c h u . A. Można brać pod uwagę ogólny charakter wartości p o d s t a w o w y c h cechujących daną kulturę. Wówczas możemy mówić o zgodności powsta­ jącego r u c h u z c h a r a k t e r e m p o d s t a w o w y c h wartości w danej k u l t u r z e . Zgodnie z t y m l u d y o t y p i e k u l t u r y wynoszącej na naczelne miejsce w a r ­ tości związane z w o j o w a n i e m wytworzą raczej r u c h y o charakterze b u n ­ t o w n i c z y m , natomiast k u l t u r y kładące nacisk n a wartości mistyczne za­ reagują na deprywację wynikającą z politycznej d o m i n a c j i r u c h e m r a ­ czej o charakterze eskapistycznym. O t e j zależności pisał James Mooney, gdy porównywał zainteresowanie Tańcem Duchów wśród Arapahów i wśród S i o u x ó w . M i s t y c z n y charakter k u l t u r y Arapahów, wśród któ­ r y c h k o n t a k t j e d n o s t k i z siłami n a d p r z y r o d z o n y m i był szczególnie w y ­ soko ceniony, zadecydował o powszechnym w t y m p l e m i e n i u przyjęciu d o k t r y n y i obrzędów Tańca Duchów. Natomiast w o j o w n i c z y c h Siouxów eskapistyczny Taniec Duchów znacznie m n i e j pociągał. C i spośród Siouxów, którzy r u c h t e n zaakceptowali, włączyli do niego elementy, któ­ r y c h u Arapahów n i e posiadał, a m i a n o w i c i e silną wrogość wobec B i a ­ łych, j a k a następnie wybuchła w postaci o t w a r t e j w a l k i . Te same sprawy miała n a myśli również R u t h Benedict, gdy pisała o t y m , że I n d i a n i e Pueblo n i e z a i n t e r e s o wa l i się k u l t e m p e j o t l u , gdyż i c h k u l t u r z e obce były treści i wartości podstawowe d l a p e j o t y z m u . K u l t u r y I n d i a n Pueblo kładły nacisk na cnotę u m i a r k o w a n i a w e w s z y s t k i c h życiowych sytuacjach. Po­ tępia się w n i c h agresję, wywyższanie się oraz gwałtowne wyrażanie za­ równo radości, j a k i żalu. N i e zezwala się n a używanie narkotyków oraz w s z y s t k i c h środków dających 'człowiekowi niezwykłe doznania. Doznania t a k i e daje również p e j o t l , którego używanie Pueblo o d r z u c i l i , podobnie j a k wszystkie t r a d y c y j n e indiańskie używki t a k powszechnie stosowane w k u l t u r z e p l e m i o n Równin. N i c więc dziwnego — sugeruje Benedict — że p e j o t y z m spotkał się z żywą akceptacją u I n d i a n Równin, natomiast odrzucony został przez I n d i a n Pueblo . Podobną myśl wyraził również H o b s b a w m (a za n i m rozwinęła ją Y o n i n a Talmon), gdy pisał o t y m , że r u c h y m i l l e n a r y s t y c z n e nie mogą się pojawić l u b są p r z y j m o w a n e z oporami przez l u d y , których r e l i g i e operują koncepcją s e r i i z m i a n c y k l i c z n y c h l u b ciągłego przepływu cza­ su, j a k też czasu statycznego. Z tego p o w o d u m i l l e n a r y z m n i e rozwinął się wśród ludów wyznających h i n d u i z m i b u d d y z m . R u c h y m i l l e n a r y ­ styczne łatwo powstają natomiast n a gruncie r e l i g i i takich, j a k j u d a i z m 20 21 2 0 XlVth 2 1 J. Mooney, The Ghost Dance Religion and the Sioux Outbreak of 1890, Annual Report of the Bureau of Ethnology, 1892-1893, cz. 2: 1896 s. 653-1102. R . B e n e d i c t , Wzory kultury, W a r s z a w a 1966. �136 EWA NOWICKA czy chrześcijaństwo — zakładających istnienie wszechobecnej i kierują­ cej b i e g i e m h i s t o r i i w o l i boskiej, która może zadecydować w d o w o l n y sposób o z a t r z y m a n i u się l u b zmianie k i e r u n k u h i s t o r i i . B. Mówiąc o wpływie k u l t u r y na t y p r u c h u , który w j e j łonie powsta­ je, można mieć także n a myśli gotowe w z o r y k u l t u r o w o ustalone, o k r e ­ ślające rodzaj r e a k c j i na silną deprywację wynikającą z obcej p o l i t y c z ­ nej dominacji. T a k i gotowy wzór, który zostaje j e d y n i e zaktualizowany i rozwinięty, przedstawia Justus v a n der Kroef, g d y pisze o i n d o n e z y j ­ skich r u c h a c h r e a k c j i n a dominację i k o n t a k t k u l t u r o w y . Podobnie analizują sposoby reakcji n a europejski podbój wśród różnych p l e m i o n I n d i a n A m e r y k i Północnej znawcy tego p r o b l e m u , n p . B a r n o u w . Te plemiona, które miały silną plemienną organizację i mocno w t r a d y c j i ustalony wzór w o j o w a n i a , reagowały również wojną na nacisk społe­ czeństwa europejskiego. Te plemiona rzadziej — i najczęściej t y l k o w p r z y p a d k u poniesionej całkowitej i nieodwołalnej klęski — wyrażają zainteresowanie dla ruchów eskapistycznych. G o t o w y wzór m i l l e n a r y ­ stycznego r u c h u m i e l i w swej k u l t u r o w e j t r a d y c j i I n d i a n i e T u p i - G u a r a n i z A m e r y k i Południowej, toteż n i e może dziwić, że n a dominację europej­ ską i k o n t a k t z kulturą l u d z i białych zareagowali właśnie eskapistycznym ruchem transformacyjnym. 2 2 2 3 2 4 C. W b a d a n i u związków między t y p e m r u c h u a charakterem k u l t u ­ r y można się interesować również w y t w o r z o n y m przez określony t y p socjalizacji modelem osobowości j e d n o s t k i . N a m o d e l t e n składają się sposoby reagowania n a różne sytuacje, w t y m także wzór reagowania na silną frustrację. T a k i zespół elementów prześledził c y t o w a n y już v a n der K r o e f dla indonezyjskich społeczeństw p i e r w o t n y c h . M o d e l osobo­ wości w y t w o r z o n y przez przyjęte w danej k u l t u r z e m e t o d y socjalizacji miał, j a k dowodzi Kroef, decydujący w p ł y w n a sposób reakcji badanego przez niego społeczeństwa n a dominację Białych . B a r n o u w porównał pod t y m względem t y p a k u l t u r a c j i wśród p l e m i o n leśnych A m e r y k i Pół­ nocnej z akulturacją I n d i a n Równin, którzy zainteresowali się zarówno Tańcem Duchów, j a k i następnie p e j o t y z m e m . 2S 2б W k o n k r e t n y c h przykładach ruchów nie zawsze można wyróżnić w y ­ mienione t r z y g r u p y spraw dotyczących c h a r a k t e r u k u l t u r y . N a ogół jest 2 2 Hobsbawm, 2 3 J . v a n der Borneo, 2 4 pewa, op. cit, s. 57-58. Kroef, [w:] Millenial Messianic Dreams..., V . В a m o u w, Acculturation [w:] Memoirs Movements and Personality of the American do „Aan. A n t h r . " , t. 52:1950, n r 4, cz. 2. 2 5 2 6 V a n der K r o e f , В a r n o u w, op. cit. op. cit. on the Celebes, among the Sumatra and s. 80-121. Anthropological Association, Wisconsin Chip­ n r 72, d o d a t e k �TYPOLOGIA RUCHÓW 137 SPOŁECZNYCH dostępny j e d y n i e materiał n a t e m a t ogólnego t y p u wartości w danej k u l ­ turze tubylczej. Analizę typologiczną można sprowadzić n a niższy poziom ogólności; wówczas badać się będzie związek k o n k r e t n y c h , n i e mieszczących się w ramach zaproponowanej t y p o l o g i i cech ruchów z charakterem k u l t u r y . Do tej c h w i l i mówiłam o możliwościach wiązania j e d y n i e cech b u n t o w niczości i eskapizmu r u c h u z charakterem k u l t u r y . Można się też zasta­ nowić, j a k i e t o inne cechy poszczególnych ruchów związane są z podsta­ w o w y m i wartościami, w z o r a m i r e a k c j i n a frustrację oraz modelem oso­ bowości w d a n y m społeczeństwie. Taką zależność miał na myśli Geor­ ge Devereux, który n a marginesie s w y c h psycho-socjologicznych badań nad indiańskim p l e m i e n i e m Mohave zauważył, że w k u l t u r z e t a k i e j , j a k k u l t u r a Mohavów, n i e mógł się narodzić a n i zostać zaakceptowany r u c h podobny do „kultów cargo". „Kulty cargo", jego zdaniem, mogły zrodzić się t y l k o n a gruncie takiej k u l t u r y , j a k melanezyjska . Devereux myślał z pewnością o charakterze podstawowych wartości cechujących kulturę ludów Melanezji, kładących nacisk na osiągnięcia materialne, dobrobyt i praktyozność działania. Cechy te rzeczywiście bardzo odróżniają spo­ łeczeństwo Melanezji od społeczeństw I n d i a n A m e r y k i Północnej. Podobną zależność miał n a myśli W. W. H i l l , który rzucił hipotezę, że N a v a h o w i e dlatego — w przeciwieństwie do w i e l u i n n y c h p l e m i o n — nie przyjęli Tańca Duchów, gdyż i c h k u l t u r a niezgodna była z doktryną tego r u c h u . <Navaho, mianowicie, m i e l i żywić k u l t u r o w o ustalony lęk przed duchami zmarłych. D o k t r y n a Tańca Duchów głosiła o b l i s k i m p r z y ­ b y c i u zmarłych n a ziemię. Taniec Duchów n i e mógł zatem interesować i przyciągnąć N a v a h ó w . Można j e d n a k podać przykład, który hipotezę H i l l a podważa. Otóż I n d i a n i e Ute, m i m o żywionego przez n i c h silnego lęku przed zmarłymi, żywo zaakceptowali Taniec Duchów . 21 28 29 Związki między charakterem k o n t a k t u społeczeństwa dominującego i zdominowanego a t y p e m r u c h u Podział, zgodnie z k r y t e r i u m ideologicznym dzielący r u c h y n a t r a n s ­ formacyjne i r e k o n s t r u k c y j n e , można związać z szeregiem cech k o n t a k ­ t u społeczno-kulturowego łączącego społeczeństwo p i e r w o t n e ze społe2 7 G. Knowledge Bureau 2 8 Devereux, Mohave and Psychic Disturbances of American W. W. Ethnology, H i 11, The Ethnopsychiatry of an Indian and Tribe, Suicide: Smithsonian the Psychiatrie Institution — B u l l e t i n , n r 175, W a s h i n g t o n 1961. Navaho Indians and the Ghost U t e of Colorado, [w:] Dance of 1890, „Am. A n t h r . " , t. 46:1944, s. 523 n. 2 9 M . К. American О p 1 e r, Indian Tribes, The Southern red. R. L i n t o n , New Y o r k — L o n d o n Acculturation in 1940, s. 188-189. Seven �138 EWA NOWICKA czeństwem europejskim. R u c h y t r a n s f o r m a c j i i całkowitej negacji rodzą się w i n n y m nieco kontekście społecznym niż r u c h y społecznej r e k o n ­ s t r u k c j i i częściowej negacji. Charakter k o n t a k t u rozkładam n a szereg j e g o cech, aby k o l e j n o j e związać z t y p e m r u c h u . Najistotniejsze są na­ stępujące cechy k o n t a k t u społeczno-kulturowego: długotrwałość, bliskość i regularność kontaktów społecznych między członkami stykających się grup, stopień różnic w r o z w o j u społeczno-gospodarczym między s t y k a ­ jącymi się społeczeństwami, stopień a k u l t u r a c j i wśród g r u p y z d o m i n o ­ wanej oraz poziom w i e d z y o mechanizmach gospodarczych, s t r u k t u r z e społecznej i charakterze k u l t u r y społeczeństwa dominującego wśród g r u ­ p y zdominowanej. Omówię obecnie związek poszczególnych czynników z typem ruchu: transformacyjnym i rekonstrukcyjnym. A. T y p r u c h u a siła k o n t a k t u między d w o m a społeczeństwami. W t y m w y p a d k u hipoteza będzie brzmiała następująco: i m k o n t a k t między d w o ­ m a stykającymi się społeczeństwami (z których jedno jest dominujące, a d r u g i e p o l i t y c z n i e zdominowane) jest dłuższy, częstszy i bardziej r e g u ­ l a r n y , t y m większe prawdopodobieństwo, że r u c h , który w ramach spo­ łeczeństwa zdominowanego p o j a w i się j a k o reakcja na podbój, będzie miał charakter r u c h u społecznej r e k o n s t r u k c j i i częściowej negacji. I o d ­ w r o t n i e : i m k o n t a k t między t a k i m i społeczeństwami krótszy i m n i e j r e ­ g u l a r n y , t y m większe prawdopodobieństwo, że r u c h będzie miał charak­ t e r t r a n s f o r m a c j i i całkowitej negacji. B. T y p r u c h u a stopień różnic w r o z w o j u społecznym i gospodarczym między stykającymi się społeczeństwami. K o l e j n a hipoteza b r z m i : i m większy stopień różnic w r o z w o j u społecznostrukturalnym i gospodar­ czym między d w o m a stykającymi się społeczeństwami, t y m większe prawdopodobieństwo, że r u c h , który powstanie wśród społeczeństwa zdo­ minowanego, będzie r u c h e m t r a n s f o r m a c j i i całkowitej negacji. I o d w r o t ­ n i e : i m stopień różnic gospodarczych i społecznych między d w o m a społe­ czeństwami jest mniejszy, t y m większe prawdopodobieństwo', że r u c h spo­ łeczny wśród g r u p y zdominowanej będzie miał charakter społecznej r e ­ k o n s t r u k c j i i częściowej negacji. C. T y p r u c h u a poziom a k u l t u r a c j i wśród społeczeństwa podporząd­ kowanego. Hipoteza t a b r z m i następująco: i m wyższy poziom a k u l t u r a c j i wśród członków społeczeństwa podporządkowanego, t y m większe p r a w ­ dopodobieństwo, że r u c h będący reakcją n a obcą dominację będzie miał c h a r a k t e r społecznej r e k o n s t r u k c j i i częściowej negacji. I o d w r o t n i e : i m poziom a k u l t u r a c j i niższy, t y m większe prawdopodobieństwo, że r u c h będzie miał charakter t r a n s f o r m a c j i i całkowitej negacji. D. T y p r u c h u a stopień w i e d z y o mechanizmach społeczeństwa d o m i ­ nującego wśród społeczeństwa zdominowanego. T u hipoteza b r z m i : i m �TYPOLOGIA RUCHÓW 130 SPOŁECZNYCH wyższy stopień w i e d z y o gospodarczych i społecznych mechanizmach rządzących społeczeństwem p o l i t y c z n i e dominującym wśród członków społeczeństwa podporządkowanego, t y m większe prawdopodobieństwo, że r u c h stanowiący reakcję n a dominację wśród g r u p y podbitej będzie miał charakter społecznej r e k o n s t r u k c j i i częściowej negacji. I o d w r o t n i e : i m poziom t e j wiedzy wśród g r u p y zdominowanej niższy, t y m większe p r a ­ wdopodobieństwo, że r u c h społeczny przybierze postać r u c h u t r a n s f o r ­ m a c j i i całkowitej negacji. Hipotezy te prowadzą do następującego ogólnego sformułowania: I m bliższy k o n t a k t między społeczeństwami, i m mniejsze różnice w roz­ w o j u między n i m i , i m wyższy stopień a k u l t u r a c j i wśród społeczeństwa zdominowanego i i m większa wiedza społeczeństwa podbitego o społe­ czeństwie dominującym, t y m większe prawdopodobieństwo powstania r u c h u społecznej r e k o n s t r u c j i i częściowej negacji. N a t o m i a s t : i m k o n ­ t a k t y słabsze, i m różnice większe, stopień a k u l t u r a c j i i poziom w i e d z y niższy, t y m większe prawdopodobieństwo p o w s t a n i a r u c h u t r a n s f o r m a c j i i całkowitej negacji. W y m i e n i o n e elementy k o n t a k t u pozostają ze sobą w ścisłym związku. I m odleglejsze k o n t a k t y między d w o m a społeczeństwami, t y m niższy p o ­ z i o m a k u l t u r a c j i oraz stopień w i e d z y o społeczeństwie dominującym wśród g r u p y podporządkowanej. W b l i s k i m ze sobą związku pozostaje również poziom a k u l t u r a c j i i stopień w i e d z y j a k o c z y n n i k i wzajemnie na siebie wpływające. N a poziom a k u l t u r a c j i i stopień w i e d z y m a rów­ nież w p ł y w stopień różnic dzielących stykające się społeczeństwa. I m większe te różnice, t y m mniejsze możliwości poznania społeczeństwa dominującego przez przedstawicieli g r u p y podbitej, a co za t y m idzie — t y m mniejszy stopień i szansa szybkiej a k u l t u r a c j i . Stopień w i e d z y o e u r o ­ pejskiej c y w i l i z a c j i jest zatem funkcją zarówno bliskości kontaktów mię­ dzy stykającymi się społeczeństwami, j a k i wyjściowych różnic w r o z w o ­ j u gospodarczym i strukturalnospołecznym między t y m i społeczeństwa­ m i . Zależności między wyróżnionymi c z y n n i k a m i sytuacji k o n t a k t u przed­ s t a w i a m graficznie. Cechy kontaktu społeczno-kulturowego i ich wzajemne Siła k o n t a k t u związki Stopień różnic między jącymi poziom a k u l t u r a c j i 'i t się styka­ społeczeństwami j __l stopień w i e d z y o społeczeństwie e u r o p e j s k i m wśród g r u p y podporządkowanej �140 EWA NOWICKA W y m i e n i o n e cechy k o n t a k t u można wiązać zarówno z uwzględnio­ n y m i w zaproponowanej t y p o l o g i i cechami ruchów, j a k i z i c h cechami specyficznymi. Poszczególne cechy k o n t a k t u w k o n k r e t n y c h przypadkach modelują d a n y r u c h społeczny. Patrząc n a sformułowane hipotezy z p u n k t u w i d z e n i a historycznego r o z w o j u sytuacji k o n t a k t u między społeczeństwami p i e r w o t n y m i a spo­ łeczeństwem europejskim, można przypuszczać występowanie następują­ cej zależności. W p i e r w s z y m etapie k o n t a k t u p i e r w o t n e g o społeczeństwa z cywilizacją europejską występuje tendencja t w o r z e n i a się ruchów cał­ k o w i t e j negacji ii t r a n s f o r m a c j i , natomiast n a dalszych etapach tego k o n ­ t a k t u r y s u j e się tendencja powstawania ruchów częściowej negacji i spo­ łecznej r e k o n s t r u k c j i . Hipotezę tę można sformułować w nieco słabszej formie, która lepiej nadaje się do sprawdzenia empirycznego. R u c h y transformacji i całkowitej negacji n i g d y n i e pojawiają się n a etapie b l i s k i c h i długotrwałych kontaktów, a r u c h y społecznej r e k o n s t r u k c j i i częściowej negacji n i g d y n i e rodzą się w p i e r w s z y m okresie kontaktów. W miarę w z r o s t u ilości, częstotliwości i trwałości kontaktów o b u społe­ czeństw między sobą wzrastała wśród społeczeństwa pierwotnego ilość jednostek, które przyjmowały w z o r y k u l t u r y europejskiej. Jednostki te miały większy od i n n y c h stopień wiedzy o mechanizmach gospodarczospołecznych społeczeństwa europejskiego, n a b y t e j w t o k u swych k o n t a k ­ tów. Wzrost liczby kontaktów przyczyniał się również bezpośrednio do w z r o s t u znajomości europejskiej c y w i l i z a c j i n a w e t u jednostek n i e p r z y j ­ mujących wzorów k u l t u r y europejskiej. Jeśli różnice w r o z w o j u gospo­ darczym i pod względem złożoności s t r u k t u r y społecznej są duże, przed­ stawiciele podbitej społeczności p i e r w o t n e j n i e mogą łatwo zrozumieć, na czym opiera się gospodarka społeczeństwa europejskiego, zwłaszcza jeśli k o n t a k t y n i e są z b y t silne. Z taką sytuacją m a m y do czynienia do dziś n a w i e l u obszarach Melanezji. W sytuacji, g d y t e różnice są duże, t r u d n i e j zachodzi a k u l t u r a c j a jednostek spośród p i e r w o t n e j g r u p y zdo­ m i n o w a n e j . W sytuacji zatem, gdy wiedza o społeczeństwie europejskim u l u d u pierwotnego jest n i e w i e l k a , l u d t e n interpretować będzie własną sytuację oraz źródła europejskiej c y w i l i z a c j i w t e r m i n a c h m a g i c z n o - r e l i g i j n y c h , co z k o l e i wpływa n a charakter r u c h u , który, jeśli się p o j a w i , będzie raczej t r a n s f o r m a c y j n y niż r e k o n s t r u k c y j n y . Rodzi się przekona­ nie, że t y l k o całkowita przemiana świata może doprowadzić do zmiany sytuacji g r u p y podporządkowanej. W miarę narastania kontaktów spo­ łecznych, zwiększania się liczby jednostek silnie zeuropeizowanych oraz w miarę w z r o s t u wiedzy o mechanizmach społecznych i podstawach go­ spodarczych społeczeństwa europejskiego u l u d u pierwotnego, zaczyna on rozumieć własną sytuację w t e r m i n a c h r e f o r m y społecznej, często posiadającej charakter zupełnie świecki. Rozwiązanie własnej sytuacji �TYPOLOGIA RUCHÓW 141 SPOŁECZNYCH silnie deprywującej również zaczyna się jawić w t e r m i n a c h r e k o n s t r u k ­ cji społecznej. R u c h społeczny na gruncie tego sposobu w i d z e n i a własnej sytuacji i j e j rozwiązania m u s i mieć charakter częściowej t y l k o negacji i społecznej r e k o n s t r u k c j i . C z y n n i k i siły k o n t a k t u i stopnia różnic między społeczeństwami dzia­ łają w p r z e c i w n y c h k i e r u n k a c h , a czasem działanie jednego z n i c h może przeważyć działanie drugiego. W k o n k r e t n y c h sytuacjach poszczególnych ruchów* zaobserwować można, j a k współdziałanie to się o d b y w a . W każdym p r z y p a d k u działają zarówno c z y n n i k i związane z charakte­ r e m k u l t u r y j a k i c z y n n i k i wynikające z c h a r a k t e r u k o n t a k t u między stykającymi się społeczeństwami. To współdziałanie sprawia, że dla po­ szczególnych typów ruchów możemy wyznaczyć w a r u n k i , które decydują o ich powstaniu. Ewa A Nowicka TYPOLOGY OF SOCIAL MOVEMENTS A The problems social movements of typology AMONG THE PRIMITIVE PEOPLES S u m m a r y or c l a s s i f i c a t i o n a r e i m p o r t a n t w h i c h a r e r e a c t i o n s of t h e c o n q u e r e d for the study p r i m i t i v e peoples of to t h e p o l i t i c a l d o m i n a t i o n of t h e w h i t e m a n a n d to t h e contact w i t h h i s c u l t u r e . I n l i t e ­ rature there are m a n y a t t e m p t s at c l a s s i f i c a t i o n ; t h e m o s t v a l u a b l e among them a r e : t h e t y p o l o g y of n a t i v i s t i c m o v e m e n t s b y R . L i n t o n ; t h e c l a s s i f i c a t i o n of a c t i v i s t and p a s s i v i s t m o v e m e n t s b y P. W o r s l e y ; t h e c l a s s i f i c a t i o n of n a t i v i s m b y F . V o g e t : t y p o l o g i c a l i n q u i r i e s b y G . E . S i m p s o n , A . W a l l a c e , L a n t e r n a r i a n d D. A b e r l e . I n the w o r k s b y W a l l a c e a n d S i m p s o n t h e m o s t i m p o r t a n t point is t h e b r i n g i n g out of t h e p s y c h o l o g i c a l attitudes d i f f e r e n t i a t i n g remarkably pointed to t h e i d e o l o g i c a l of t h e s o c i a l m o v e m e n t s the social movements, while variable. To build Aberle up a f u l l c l a s s i f i c a t i o n of t h e d i s c u s s e d category, t h e p s y c h o l o g i c a l a n d ideolo­ g i c a l d i m e n s i o n s m u s t be c o n s i d e r e d i n t h e f i r s t p l a c e . I n the p s y c h o l o g i c a l d i m e n ­ sion, I d i s t i n g u i s h t h r e e w a y s of r e a c t i n g to t h e s i t u a t i o n of d e p r i v a t i o n b y m e m ­ bers of a m o v e m e n t : a) r e v o l t , b) escape, c) r e s i g n a t i o n . S i n c e r e s i g n a t i o n is a n attitude e x c l u d i n g a n y a c t i v i t y , it c a n n o t a p p e a r in a social movement and thus it c a n be left out f r o m f u r t h e r c o n s i d e r a t i o n s . I n t h e i d e o l o g i c a l d i m e n s i o n , t h r e e types of w o r l d p e r s p e c t i v e s s h o u l d be d i s t i n g u i s h e d : a) a p e r s p e c t i v e of t r a n s f o r m a ­ tion a n d of t o t a l n e g a t i o n of t h e w o r l d , b) a p e r s p e c t i v e of s o c i a l r e c o n s t r u c t i o n a n d of p a r t i a l n e g a t i o n of t h e w o r l d , c) t o t a l a c c e p t a n c e of t h e w o r l d . Since the t o t a l a c c e p t a n c e c a n n e v e r constitute a b a s i s for a s o c i a l m o v e m e n t , w e c a n l e a v e it out of f u r t h e r d i s c u s s i o n , too. T h e t w o d i m e n s i o n s t h u s y i e l d a f o u r f o l d c l a s s i f i ­ c a t i o n of s o c i a l m o v e m e n t s : 1. R e b e l l i o u s movements of t o t a l n e g a t i o n and transformation of t h e world (e.g., m i l l e n a r i s t i c r e b e l l i o n s , l i k e t h e r e b e l l i o n of P o n t i a c , t h a t of t h e p r o p h e t I s a tai among in N e w the North Zealand); American Indians, Mau-Mau in Kenia, Hau-Hau movement �142 EWA 2. E s c a p i s t m o v e m e n t s NOWICKA of t o t a l n e g a t i o n of t h e w o r l d "cargo c u l t s " in Melanesia, millenaristic pilgrimages 3. R e b e l l i o u s gious-political movements movements of in p a r t i a l negation Africa and (e.g., t h e G h o s t Dance of t h e T u p i Guaraní I n d i a n s ) ; and social reconstruction Melanesian movements of (reli­ Paliau or Massinga); 4. E s c a p i s t m o v e m e n t s of p a r t i a l n e g a t i o n a n d s o c i a l r e c o n s t r u c t i o n (e.g., p e y o tism, shakerism, the religion of the p r o p h e t Handsome Lake among the North American Indians). The appearance of various types of movements c a n be explained by f a c t o r s ; t h e m o s t i m p o r t a n t a m o n g t h e m a r e : a) t h e t y p e of c u l t u r e (value w i t h i n w h i c h the movement emerges; the contact b e t w e e n the c o n q u e r e d significant elements here a r e : the degree of differences between b) social and many system) c u l t u r a l conditions i n w h i c h and the dominating society occurs. T h e strength and i n t e n s i t y of most s o c i a l c o n t a c t s ; the the societies i n v o l v e d ; t h e degree of k n o w l e d g e of the c o n q u e r e d p o p u l a t i o n about t h e d o m i n a t i n g s o c i e t y a n d its degree of a c c u l t u r a ­ tion. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3224d46fb68d3d6742b68c5425bd410c.pdf 74dbda1a42b5576c4eef91b93b5eb6e6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:744 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:685 Title A name given to the resource Społeczno-gospodarcze aspekty mechanizacji rolnictwa / ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.1, s.57-78 Creator An entity primarily responsible for making the resource Piskorz, Jerzy Adam Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia P o l s k a " , t. X V I z. 1 JERZY ADAM PISKORZ SPOŁECZNO-GOSPODARCZE A S P E K T Y M E C H A N I Z A C J I ROLNICTWA i (Na przykładzie wsi 'okolic Ciechanowca) W S I E D R O B N O S Z L A C H E C K I E I W S I E CHŁOPSKIE Okolice Ciechanowca są d l a etnografa terenem interesującym. Falo­ w e osadnictwo pozostawiło t u trwałe ślady w postaci z w a r t y c h zasięgów osadnictwa chłopskiego i drobnoszlacheckiego. I t a k w s i e dawniej chłop­ skie zajmują obszar k l i n a , którego podstawą jest l i n i a Bugu, a szczyt stanowi wieś K l u k o w o n a północ o d Ciechanowca. Tereny wokół tego k l i n a są zamieszkane przez ludność pochodzenia drobnoszlacheckiego. Ponadto okolice Ciechanowca, j a k całe pogranicze mazowieeko^podlaskie, stanowiły obszar określany j a k o rubież w stosunku do jednolitego etnicz­ nie t e r e n u osadnictwa polskiego. Tędy też często przebiegały h i s t o r y c z ­ ne granice a d m i n i s t r a c y j n e i polityczne. F a k t y t e miały daleko idące n a ­ stępstwa dla procesów kształtowania się k u l t u r y l u d o w e j . Napór osad­ niczy — z jednej s t r o n y polski, z drugiej r u s k i -— niosąc ze sobą o d m i e n ­ ne elementy k u l t u r o w e , wyznaczył w i e l e granicznych l i n i i zasięgów w y ­ tworów m a t e r i a l n y c h , zwyczajów, wierzeń, n a z e w n i c t w a . Wsie, w których przeprowadzałem badania terenowe — D r e w n o w o , Usza Duża, T w o r k o w i c e , Malec — są rozmieszczone wokół Ciechanow­ ca; d w i e pierwsze z w y m i e n i o n y c h to w s i e d a w n i e j szlacheckie, d w i e n a ­ stępne — chłopskie. Przeciwstawienie sobie w s i chłopskich i d r o b n o 2 3 1 Artykuł t e n j e s t skrótem p r a c y p i s a n e j pod k i e r u n k i e m prof, d r A n n y K u - trzeba-Pojnarowej. Materiały terenowe Etnografii Uniwersytetu Warszawskiego zbierałem w r a m a c h współpracy Katedry z Muzeum Rolnictwa im. K. Kluka w Cie­ chanowcu. 2 Por.: P o l s k i Atlas s k i , Kultura K. społeczna Moszyński, Etnograficzny; mapy ludu Niektóre zamieszczone w wiejskiego na Mazowszu przyczyny zróżnicowania S. nad Narwią, kultury D w o r a k o w ­ Białystok 1964; ludowej w Polsce, „Lud Słowiański", t. 4 : 1938 z. 1, s e r i a B, s. 65-117. 3 Badane ostrowskiego, wsie położone są n a pograniczu wysokomazowieckiego. t r z e c h powiatów, siemiatyckiego, �JERZY ADAM PISKORZ szlacheckich było p o d y k t o w a n e m o i m i przypuszczeniami o p a r t y m i na l i t e r a t u r z e , iż oba t y p y w s i charakteryzują się odmienną, specyficzną h i ­ storią r o z w o j u gospodarczego, co m u s i znaleźć odbicie w procesie m e ­ chanizacji. Sądziłem równocześnie, że t a k dobrane wsie swą strukturą gospo­ darczą odzwierciedlają stosunki panujące w i n n y c h okolicznych wsiach. S t w i e r d z o n y w t o k u badań fakt, iż istnieją między w s i a m i chłopskimi i drobnoszlacheckimi różnice ekonomiczne, które globalnie rzecz biorąc są n i e w i e l k i e i polegają przede w s z y s t k i m n a t y m , iż w każdej w s i szla­ checkiej jest grupa gospodarstw bardzo dużych, rzutujących n a wysoką średnią wielkości gospodarstw dla całej w s i , może być zrozumiały p r z y spojrzeniu h i s t o r y c z n y m , n a t l e różnic w procesach gospodarczych. W l i t e r a t u r z e , głównie historyczno-ekonomicznej, spotyka się t r z y określenia n a oznaczenie procesów zachodzących w s t r u k t u r z e agrarnej w s i : rozwarstwienie, rozdrobnienie i średniaczenie. Za i c h pomocą, n a przykładzie badanych w s i , chciałbym wyjaśnić: 1) kształtowanie się róż­ n i c ekonomicznych między w s i a m i chłopskimi i drobnoszlacheckimi, 2) specyfikę h i s t o r i i gospodarczej o b u t y c h typów w s i . Za p u n k t wyjścia m u s i m y przyjąć r o k 1864 i uwłaszczenie. Wsie chłopskie w okresie bezpośrednio pouwłaszczeniowym w ówczesnych g u ­ berniach wschodnich były mało zróżnicowane wewnętrznie p o d wzglę­ d e m własności. Z d a n i e m Krzysztofa G r o n i o w s k i e g o przeważały t a m go­ spodarstwa w granicach 9 do 30 mórg, z t y m że większe (okolo 30-morgowe) miały dużo łąk, prowadziły gospodarkę hodowlaną i miały t e n ­ dencję do podzielności, mniejsze zaś miały charakter t y p o w o rolniczy, dzieliły się niechętnie, chętnie natomiast dodzierżawiały paromorgowe kawałki ziemi. Gospodarstw dużych, t z w . „chłopskich folwarków", i go­ spodarstw bardzo małych w guberniach wschodnich było niewiele . N a j ­ ważniejsze jest jednak to, że w obrębie jednej w s i chłopskiej różnice były jeszcze mniejsze, bądź ich w zasadzie n i e było wcale. T a k i stan rzeczy wynikał z bardzo ograniczonych możliwości podziału gospodarstw przed uwłaszczeniem. Obie przebadane przeze m n i e wsie chłopskie — T w a r ko w i c e i Malec — miały po uwłaszczeniu dosyć jednolitą s t r u k t u ­ rę agrarną. 4 5 Z k o l e i drobna szlachta u k a z o w i o uwłaszczeniu nie podlegała ( w y ­ łączał ją 10 § ukazu). Zostały j e j odebrane ziemie dzierżawione od d w o ­ rów, a chłopi w majątkach drobnoszlacheckich powyżej 15 mórg m i e l i być uwłaszczeni. D r o b n a szlachta, j a k twierdzą h i s t o r y c y i etnografoK. Gronowski, Realizacja 1963, zwłaszcza s. 153-154. 4 reformy uwłaszczeniowej 1864 г., Warszawa G o s p o d a r s t w a małe powstały głównie z podziału p u s t e k , a t y c h w i n t e r e s u ­ jącej n a s gub. łomżyńskiej było n i e w i e l e , więcej w sąsiedniej gub. s i e d l e c k i e j . 5 �SPOŁECZNO-GOSPODARCZE ASPEKTY MECHANIZACJI ROLNICTWA 59 w i e , była grupą, która na uwłaszczeniu straciła najwięcej. Była t o k o n ­ tynuacja represji popowstaniowych, t y m razem n a bazie ekonomicznej. T a k więc szlachta zaściankowa w 1864 r. zmniejszyła nieco swój stan p o ­ siadania, ale poza t y m s t r u k t u r a własności pozostała w zasadzie nie zmie­ niona — nadal utrzymywało się istniejące już wcześniej r o z w a r s t w i e n i e i rozdrobnienie. W t a k i e j właśnie s y t u a c j i znajdowały się D r e w n o w o i Usza Duża — badane przeze m n i e wsie drobnoszlacheckie. 6 Przedstawione wyżej u w a g i dotyczące c h a r a k t e r u s t r u k t u r y agrarnej w s i chłopskich i drobnoszlacheckich w okresie uwłaszczenia były p u n k ­ t e m wyjścia do dalszej analizy, już na przykładzie własnych materiałów terenowych, mającej sprawdzić postawioną wcześniej hipotezę o o d m i e n ­ nej dla obu typów w s i h i s t o r i i r o z w o j u gospodarczego'. Zebrane przeze m n i e dane statystyczne z zakresu s t r u k t u r y agrarnej 4 w s i okolic Ciechanowca w k i l k u przekrojach czasowych zdawały się potwierdzać m o j e przypuszczenia. Obie wsie włościańskie, m i m o wyraź­ n y c h , ale d r o b n y c h między n i m i różnic, ograniczających się j e d y n i e do czasu występowania i stopnia natężenia poszczególnych procesów, są do siebie podobne, jeśli chodzi o ogólny k i e r u n e k i t o k p r z e m i a n . T o samo tyczy się w s i drobnoszlacheckich. Zdecydowane natomiast różnice widać p r z y porównaniu o b u w s i chłopskich z jednej strony, z o b u w s i a m i szlacheckimi z d r u g i e j . Przede w s z y s t k i m aż do I I w o j n y światowej oba te t y p y w s i charakteryzują się o d m i e n n y m k i e r u n k i e m z m i a n s t r u k t u r y agrarnej — dla w s i chłopskich jest to pogłębianie się rozdrobnienia, a dla w s i drobnoszlacheckich — pogłębianie się r o z w a r s t w i e n i a . W parze z tą podstawową różnicą idą również inne. W a r t y k u l e n i n i e j s z y m d l a jasności w y w o d u celowo przedstawię ana­ lizę z m i a n w s t r u k t u r z e agrarnej d w u w s i krańcowo od siebie o d m i e n ­ n y c h (Malec i D r e w n o w o ) , t a k aby pokazane różnice były jaskrawe, ponieważ n i e zależało m i b y n a j m n i e j na b u d o w a n i u zbliżonych do prze­ ciętnej rzeczywistości modelów, a t y l k o n a s t w i e r d z e n i u różnic, t a k j a k przedstawia j e tabela 1. W nawiasach podane są inne, poza strukturą agrarną, wskaźniki zmian gospodarczo-społecznych n a w s i . Ciekawie również wygląda s t r u k t u r a agrarna t y c h d w u w s i w świetle pełnych d a n y c h l i c z b o w y c h (tab. 2). Możliwości i n t e r p r e t a c y j n e ogra­ nicza t u jednak fakt, że b r a k jest szczegółowych materiałów dotyczących każdej z granicznych dat wyróżnionych wyżej okresów. D w a wyżej zaprezentowane zestawienia n i e odnoszą się b y n a j m n i e j N a przykład G r o n o w s k i , op. cit, drobnoszlacheckie na Mazowszu i Podlasiu, 6 s. 152-155, i M . B i e r n a c k a , W a r s z a w a 1966, s. 105-109. Wsie �JERZY ADAM PISKORZ 60 Tab. 1. Zmiany struktury agrcrnej dwu przykładowo wybranych wsi (chłopskiej i drobnoszłacheckiej) w latach 1864-1960 Okres Wieś chłopska Malec Wieś drobnoszlachecka 1864 struktura agrarna jednolita struktura agrarna rozdrob­ Drewnowo niona i rozwarstwiona pogłębianie się rozwarst­ 1864 1900 początki rozdrobnienia 1901-1929 pogłębianie się rozdrob­ dalsze pogłębianie się roz­ nienia (emigracja) warstwienia wienia (komasacja) (emigracja, upowszechnienie mecha­ nizacji omłotów) słabo zaznaczające się roz­ 1930-1948 początki średniaczenia warstwienie (komasacja) 1949-1960 początki średniaczenia struktura (upowszechnienie mecha­ zmian agrarna bez nizacji omlotów) do dat przełomowych, r o k 1900 b o w i e m wyznacza środkowy etap z j e d ­ nej strony rozdrobnienia, z drugiej rozwarstwienia, a r o k 1960 można traktować jako zakończenie początkowego okresu średniaczenia . Pamię­ tając o t y m w n i o s k u j e m y , że: 1900 — w D r e w n o w i e s t r u k t u r a agrarna jest mocno, choć dość rów­ n o m i e r n i e r o z w a r s t w i o n a , w chłopskim M a l c u proces rozdrobnienia objął już w przybliżeniu 8 8 , 4 % ogółu gospodarstw. 1960 — w D r e w n o w i e średniaczenie o d b y w a się poprzez spadek liczby gospodarstw małych, dzięki czemu powiększa się g r u p a o d 5 d o 10 ha, w s t r u k t u r z e agrarnej Malca widać jeszcze przede w s z y s t k i m s k u t k i roz­ drobnienia, bardzo słabo zaznacza się r o z w a r s t w i e n i e , średniaczenie m a jeszcze t a k mały zasięg, że w p r z y t o c z o n y m zestawieniu n i e jest w zasa­ dzie widoczne. 7 Rok 1864 — p u n k t wyjścia w mojej analizie z m i a n s t r u k t u r y agrar­ nej w e wsiach chłopskich i szlacheckich — należy traktować symbolicz­ nie. Przecież f a k t y c z n y stan posiadania zmienił się p o d wpływem uwłasz­ czenia t y l k o m i n i m a l n i e , za to w poważny sposób został ujednolicony 7 storia Wypowiadany w wielu Polski, czenia obserwujemy tur. i Owo gospodarstw kazywały g o s p o d a r s t w a ubocznym skutkiem (przykładowo: S . K i e n i e w i c z , 1969, s. 286) pogląd, że początki Hi­ średnia­ już pod k o n i e c X I X w., o p a r t y j e s t n a b a d a n i a c h m a k r o s t r u k - średniaczenie likwidacji opracowaniach t. 2: 1795-1918, W a r s z a w a z końca X I X w. małych, przy największe. W rozdrobnienia. obniżania się przeciętnej wielkości polega n a postępującym t y m najwyższy tym wypadku Rzeczywiste gospodarstw. stopień rozdrobnieniu podzielności wy­ średniaczenie j e s t po p r o s t u średniaczenie odbywa się bez �SPOŁECZNO-GOSPODARCZE ASPEKTY MECHANIZACJI ROLNICTWA 61 status społeczny ludności zajmującej się r o l n i c t w e m . Różnice w s t r u k ­ t u r z e agrarnej między t y m i d w o m a t y p a m i w s i istniały już przed 1864 r. Śmiało możemy powiedzieć, że dalszy proces p r z e m i a n był t y l k o prostą ich kontynuacją. M i a n o w i c i e wsie drobnoszlaeheókie, które już n a długo przed uwłaszczeniem przeszły etap rozdrobnienia i o d d a w n a borykały się z głodem ziemi, miały w y p r a c o w a n y system spłat r o d z i n n y c h , a zapo­ ra*. 2. Struktura agrarna wsi Malec i Drewnowo wg podziału na grupy obszarowe w odsetkach ogółu gospodarstw (w ha) . 1900 2-5 5-10 10-15 7,7 22,7 80,7 11,6 22,7 22,7 Malec 5,5 32,0 Drewnowo — 15,8 51,4 52,7 21,0 Wieś Malec Drewnowo 1960 _ Do 2 Rok Pow. 15 Uwagi 18,2 13,7 1900 9,7 1,4 10,5 — 1905 8 — czątkowane s k u t k a m i u k a z u uwłaszczeniowego (odebranie dzierżaw d w o r ­ skich) migracje do miast były k o n t y n u o w a n e także później; n i e b a w e m dołączyła się do n i c h emigracja. Ponadto w g u b e r n i łomżyńskiej, na któ­ rej terenie były położone badane wsie, 8 5 % ziemi z 'rozparcelowanych na przełomie X I X i X X w . dworów wykupiła drobna szlachta, co świad­ czy o j e j w y s o k i e j prężności ekonomicznej w t y m okresie. Większe go­ spodarstwa drobnoszlacheckie cechowała tendencja do niepodzielności. O d w r o t n a tendencja panująca w dużych gospodarstwach chłopskich w y ­ nikała z tego, że włościanie, którzy dopiero w 1864 r. u z y s k a l i p r a w o swobodnego dysponowania ziemią, n i e m i e l i takiego systemu zabezpie­ czeń ograniczających rozdrabnianie j a k szlachta zaściankowa. K i e d y mó­ w i m y o r o z d r a b n i a n i u się gospodarstw chłopskich i b r a k u tegoż w okresie pouwłaszczeniowym w gospodarstwach drobnej szlachty, w a r t o zazna­ czyć, że w końcu l a t 60-tych X I X w . zbadane przeze m n i e wsie włościań­ skie przeciętną wielkością gospodarstwa nieznacznie przewyższały wsie drobnoszlacheckie, natomiast na przełomie X I X i X X w . stosunek ten uległ odwróceniu. 9 Jednakże wspomniana już tendencja do niepodzielności większych go­ spodarstw, j a k również istniejące r o z w a r s t w i e n i e sprawiały, że w s i e d r o b n o s z l a c h e c k i e były b a r d z i e j podatne na zmia­ n y t y p u k a p i t a l i s t y c z n e g o w r o l n i c t w i e . T u właśnie 8 D a n e przybliżone. Ograniczał j e t y l k o z a k a z d z i e l e n i a g o s p o d a r s t w poniżej 6 mórg i z a k a z sprzedaży z i e m i uwłaszczonej niechłopom — zresztą n i e p r z e s t r z e g a n o i c h z b y t ­ nio. 9 �62 JERZY ADAM PISKORZ należy szukać p r z y c z y n wcześniejszej komasacji i mechanizacji, większe­ go w y k o r z y s t a n i a najemnej siły roboczej w e wsiach drobnoszlacheckich. We wsiach chłopskich rozwarstwienie i początki mechanizacji następo­ wały znacznie później. W i d z i m y więc, że początki k a p i t a l i z a c j i r o l n i c t w a i n d y w i d u a l n e g o związane są z koniecznością zaistnienia rozwarstwionej s t r u k t u r y agrarnej, a z k o l e i j e d n y m z podstawowych, bezpośrednich skutków k a p i t a l i z a c j i jest mechanizacja r o l n i c t w a . ROZWÓJ NARZĘDZI R O L N I C Z Y C H I E T A P Y M E C H A N I Z A C J I Przyczyn mechanizacji należy szukać z jednej s t r o n y w dążeniu wła­ ścicieli gospodarstw do zwiększenia p r o d u k c j i p r z y zmniejszonych nakła­ dach n a pracę, a z drugiej s t r o n y w koncentracji kapitałów powodują­ cej w rezultacie r o z w a r s t w i e n i e się s t r u k t u r y agrarnej, a w k o n s e k w e n ­ cji tegoż — również i klasowej. Jednakże w r o l n i c t w i e proces k o n c e n ­ t r a c j i kapitału przebiega w o l n i e j niż w i n n y c h gałęziach gospodarki n a ­ r o d o w e j . Dzieje się t a k nie t y l k o ze względu n a niską stopę zysku w r o l ­ n i c t w i e i zmienną koniunkturę n a p r o d u k t y rolne. N a o m a w i a n y proces w p ł y w mają także w a r u n k i k l i m a t y c z n e (urodzaj) i sytuacja w przemyśle. Było t o j a s k r a w o widoczne n p . w okresie k r y z y s u przemysłowego w p o ­ czątkach l a t trzydziestych, k i e d y między cenami artykułów r o l n y c h i prze­ mysłowych powstał t a k duży rozdźwięk, że wszelkie inwestycje w prze­ ciętnym gospodarstwie r o l n y m zostały na długo zahamowane . 10 Jak w y n i k a z przytoczonych współzależności, p o w o l n y proces k o n c e n ­ t r a c j i kapitału w r o l n i c t w i e sprawia, że również mechanizacja p r a c y na r o l i w y k a z u j e powolne tempo r o z w o j u . Z t y c h samych p r z y c z y n jest ona m n i e j i n t e n s y w n a w gospodarstwach chłopskich niż w dużych gospodar­ stwach f o l w a r c z n y c h ; szybciej przebiega na terenach, gdzie p r o d u k c j a rolna jest silnie związana z działaniem mechanizmów r y n k o w y c h , niż n a terenach o n i s k i m stopniu towarowości gospodarki. W poprzedniej części artykułu wykazałem, że w e wsiach drobnoszla­ checkich r o z w a r s t w i e n i e następowało szybciej niż w e wsiach chłopskich; pojawiającą się warstwę gospodarstw bogatych stać było n a podstawowe maszyny rolnicze, których n i e posiadały jeszcze mniejsze gospodarstwa drobnoszlacheckie i gospodarstwa chłopskie. Podobnie kształtował się stopień towarowości gospodarki. Choć n a całym pograniczu mazowieckopodlaskim był o n bardzo n i s k i , t o j e d n a k bogate gospodarstwa drobnoszla10 W y n i k a ny i narzędzia Wskaźnik to z d a n y c h p r z y t o c z o n y c h p r z e z K . C z e r n i e w s k i e g o , rolnicze w gospodarstwach inwestycji maszyn rolniczych w m i e m y z a 100, w mniejszej własności, P o l s c e wynosił, jeśli Warszawa Maszy­ 1938. r o k 1928 p r z y j ­ 1930 — 43,9; 1932 — 8,8; 1934 — 11,4; 1936 — 20,6. �SPOŁECZNO-GOSPODARCZE ASPEKTY MECHANIZACJI ROLNICTWA 63- checkie i . p o d t y m względem były przodującymi w porównaniu z i n n y m i ^ których p r o d u k c j a była nastawiona n a konsumpcję wewnętrzną. W świetle powyższych ogólnych prawidłowości d y n a m i k i z m i a n w za­ kresie mechanizacji r o l n i c t w a staje się zrozumiałe, dlaczego p r z y opóźnio­ n y m w stosunku do i n n y c h regionów k r a j u procesie mechanizacji maszy­ n y rolnicze wcześniej pojawiły się w D r e w n o w i e i Uszy Dużej niż w Tworkowicaoh i Malcu. Z a n i m j e d n a k pojawiły się maszyny — j a k pozwalają stwierdzić prze­ prowadzone badania — w e w s z y s t k i c h wsiach używano identycznego ze­ s t a w u narzędzi t r a d y c y j n y c h . W jego skład wchodziły: socha d w u p o l i cowa, b r o n a laskowa, drewniane radełko do ziemniaków, f a r t u c h siewak, sierp i cep gązewkowy. Większość z t y c h narzędzi r o l n i k wykonywał sam, a z usług rzemieślników korzystał z konieczności t a m , gdzie wymagała tego t e c h n i k a p r o d u k c j i , n p . w w y p a d k u m e t a l o w y c h części narzędzi. W y ­ jątkowym p r z y p a d k i e m są t u b r o n y laskowe. Choć n i e posiadają one elementów m e t a l o w y c h , t o j e d n a k większość gospodarzy zaopatrywała się w n i e n a targu. P r z y w o z i l i j e i sprzedawali znający t a j n i k i niełatwej p r o ­ d u k c j i r o l n i c y (a nie rzemieślnicy) z biedniejszych w s i chłopskich, głów­ nie spod Brańska. T a k i zestaw narzędzi, j a k wyżej przedstawiony, używany był w e w s z y s t k i c h badanych wsiach w sposób wyłączny do około r o k u 1895. P o ­ t e m stopniowo poszczególne narzędzia stare były w y p i e r a n e przez n o w ­ sze t y p y . Proces zastępowania t r a d y c y j n y c h środków p r o d u k c j i n o w y m i rozciągał się na wiele l a t i przebiegał nierównomiernie w odniesieniu do różnych typów prac — najszybciej objął orkę (pług), b r o n o w a n i e (bro­ na beleczkowa) i sprzęt zbóż (kosa); najdłużej n i e zmieniony pozostawał sposób s i e w u i sadzenia ziemniaków. Jednakże niektóre narzędzia z o m a ­ wianego zestawu, będąc używane obok n o w o w p r o w a d z o n y c h , przetrwały długo, a w f o r m i e szczątkowej n a w e t do dziś. O ile n p . socha została b a r ­ dzo szybko zastąpiona przez pług, bo zaledwie w ciągu 3—5 lat, o t y l e brona laskowa przez b l i s k o pół w i e k u współwystępowała n a j p i e r w z b r o ­ ną beleczkowa, a potem z b r o n a m i żelaznymi. Zaraz po w p r o w a d z e n i u b r o n beleczkowych b r o n y laskowe były stosowane j a k o l e k k i e b r o n k i , p o ­ t e m używano i c h głównie d o włóczenia k a r t o f l i s k , bo grube, d r e w n i a n e zęby n i e wygarniały ziemniaków. Jeszcze do końca okresu międzywojen­ nego w badanych wsiach b r o n a laskowa była w każdym n i e m a l gospodar­ stwie. Mówiąc O' narzędziach z zestawu tradycyjnego używanych jeszcze po w p r o w a d z e n i u na i c h miejsce nowszych typów narzędzi, należy zazna­ czyć, że t r w a n i e zawsze związane jest ze zmianą f u n k c j i l u b ogranicze­ n i e m zakresu w y k o n y w a n y c h czynności. N a w e t mechanizacja nie w y e l i ­ minowała do końca narzędzi t r a d y c y j n y c h , t a k i c h j a k cep, f a r t u c h sie­ wak i sierp. �04 JERZY ADAM PISKORZ W t o k u badań t e r e n o w y c h zajmowałem się problematyką r o z w o j u b a ­ zy technicznej w odniesieniu do każdego z typów prac rolniczych o d ­ dzielnie. Stwierdziwszy jednak, że daty wyznaczające okresy w z r o s t u i spadku natężenia mechanizacji oraz sposoby i źródła zakupu są w e w s z y s t k i c h w y p a d k a c h identyczne, postanowiłem etapy mechanizacji oko­ l i c Ciechanowca omówić t u t y l k o n a przykładzie z m i a n w zakresie m e ­ t o d sprzętu zbóż. Kosy zaczęto używać do sprzętu zbóż w początkach X X w . I n f o r m a ­ torzy t w i e r d z i l i , że „kosy były zawsze", ale wcześniej koszono n i m i w y ­ łącznie t r a w y . Najwcześniej, w latach 1902-1904, zastosowano kosy do zbioru zbóż w D r e w n o w i e , potem w T w o r k o w i c a c h (1906-1908) i w Uszy (1912-1914), a najpóźniej — dopiero po I w o j n i e — w M a l c u . Początkowo zresztą kosami koszono t y l k o żyto; jęczmień, a zwłaszcza proso j a k o ła­ t w o wykruszające się, długo żęto sierpami. W powszechnym użyciu były kosy p r o d u k c j i fabrycznej, można je było kupić od wędrownych handlarzy l u b na targach czy w sklepach żelaznych; kosy k o w a l s k i e za czasów, j a k i e pamiętali i n f o r m a t o r z y , były niesłychanie rzadkie. Z m i a n a sierpa n a kosę zmieniła zasadniczo system pracy p r z y zbio­ rach. Okres żniw znacznie się skrócił. Koszenie, które wymagało więcej siły fizycznej, stało się wyłącznym zajęciem mężczyzn. K o b i e t o m zaś przypadało podbieranie i wiązanie zboża. Maszynowy sprzęt zbóż upowszechnił się dopiero po r o k u 1956. Wcze­ śniej stosowano go jedynie w największych i najbogatszych gospodar­ stwach. I tak w D r e w n o w i e w przodującym pod względem mechanizacji gospodarstwie Jana Drewnowskiego żniwiarkę zakupiono już w 1911 r o ­ k u , k i e d y to, j a k sam opowiadał, w niektórych sąsiednich wsiach żęto jeszcze sierpami. K u p i o n o ją po remoncie od Bachurzewskiego z Ciecha­ nowca, zajmującego się produkcją i h a n d l e m maszynami r o l n i c z y m i . W końcu l a t 20-tych żniwiarki w p r o w a d z i l i najbogatsi gospodarze z o b u w s i drobnoszlacheckich: w D r e w n o w i e było i c h wówczas 3, w Uszy D u ­ żej jedna. Były t o głównie maszyny po remoncie, często się psuły, a w okolicy n i e było fachowców, którzy d o k o n y w a l i b y napraw. Dużo maszyn r o l n i c z y c h dotarło na Podlasie w latach 1945/46 za p o ­ średnictwem handlarzy. P r z y w o z i l i o n i maszyny n a t a r g do Ciechanowca, a zapłatę pobierali w postaci artykułów żywnościowych. Tą drogą stali się właścicielami żniwiarek dwaj r o l n i c y ze w s i drobnoszlacheckich. W T w o r k o w i c a c h i M a l c u maszynowego sprzętu zbóż przed I I wojną światową n i e stosowano. D l a Malca przydzielono w 1948 r o k u żniwiarkę GOM-owską, z której za d r o b n y m i opłatami m o g l i korzystać r o l n i c y z ca­ łej w s i . Z wyprzedaży maszyn podczas l i k w i d a c j i Gminnego Ośrodka M a ­ szynowego w Ciechanowcu w 1957 r. pochodziły pierwsze w i n d y w i d u a l - �SPOŁECZNO-GOSPODARCZE ASPEKTY MECHANIZACJI ROLNICTWA 65 n y m posiadaniu żniwiarki w e wsiach chłopskich. W M a l c u k u p i l i żni­ w i a r k i w t e n sposób dwaj bogaci gospodarze, a w T w o r k o w i c a c h jeden. Rok 1956 jest w h i s t o r i i mechanizacji r o l n i c t w a datą n i e z w y k l e ważną. Z jednej strony po V I I I P l e n u m К С P Z P R podjęto decyzję o l i k w i d a c j i GOM-ów i wyprzedaży i c h maszyn, z drugiej strony z m i a n y w polityce rolnej państwa sprawiły, że przemysł nastawił się n a produkcję lekkiego sprzętu n a napęd k o n n y , przystosowanego do potrzeb i możliwości f i n a n ­ sowych gospodarstwa chłopskiego . Zaczęto wówczas produkować p r a k ­ tyczne k o s i a r k i z f a b r y c z n y m oprzyrządowaniem do z b i o r u zbóż, podsta­ w o w y m b o w i e m i c h przeznaczeniem był sprzęt t r a w . Początkowo wszyscy k u p o w a l i je bardzo chętnie. Obecnie stają się one u n i w e r s a l n y m i maszy­ n a m i dla średnich gospodarstw, dużym gospodarstwom b o w i e m zbyt w i e ­ le czasu zabierało wiązanie snopków i zwłaszcza te gospodarstwa e n t u ­ zjastycznie przyjęły w p r o w a d z e n i e snopowiązałek. Ilość kosiarek i żniwiarek w i n d y w i d u a l n y m posiadaniu w badanych wsiach w 1969 r. kształtowała się następująco: w D r e w n o w i e posiadało je 3 2 % gospodarstw, w Uszy Dużej 6 5 % gospodarstw, w T w o r k o w i c a c h 1 4 % gospodarstw, a w M a l c u 9 % . Własne snopowiązałki konne posiadają t y l k o największe gospodar­ stwa. W D r e w n o w i e jest i c h dwie, w Uszy t r z y — wszystkie k u p i o n e w ciągu ostatnich pięciu l a t . W o b u wsiach chłopskich p r y w a t n y c h m a ­ szyn tego t y p u n i e m a . Zarówno w M a l c u , j a k i w T w o r k o w i c a c h są po dwie snopowiązałki t r a k t o r o w e w kółkach rolniczych. W Uszy Dużej jest jedna snopowiązałka k o n n a — t r a k t o r o w e pożycza się z kółek w sąsied­ n i c h wsiach, a r o l n i c y z D r e w n o w a , ponieważ w i c h w s i kółko rolnicze n W 1 1 broszurze szkoleniowo-propagandowej KW PZPR w Poznaniu czytamy n a t e m a t s y t u a c j i w przemyśle m a s z y n r o l n i c z y c h i z a o p a t r z e n i a r o l n i c t w a w m a ­ s z y n y w p i e r w s z y m dziesięcioleciu P o l s k i L u d o w e j : „Dotychczasowa wolna, a nawet sytuacja zaopatrzenia zła. D o r o k u rolnictwa w maszyny 1956 p o l i t y k a r o l n a zmierzała była dość do s z y b k i e g o do­ uspół- d z i e l c z e n i a w s i , a przemysł realizując taką politykę zaopatrywał j e d y n i e g o s p o d a r ­ stwa duże, j a k i m i były PGR i spółdzielnie produkcyjne. Pominięto produkcję m a s z y n i narzędzi p o t r z e b n y c h w g o s p o d a r s t w a c h samym VIII przyspieszyć Plenum w wstąpienie 1956 г., chłopów wystąpienie do spółdzielni. ze spółdzielni [...] Zmiana zmieniać profil produkcji, w 1957 r. spadającej prawie dwie szybko trzecie n a m a s z y n y , które dziś t r u d n o n o w o c z e s n y m i , ale chodziło przecież o r z e c z b a r d z o i podniesienie już ostro dotychczas n a ­ sprzętu rolniczego. Przemysł zaczął przeznaczając z a s p o k o j e n i e r y n k u chłopskiego. P r o d u k o w a n o s t a w o w y c h potrzeb p o l i t y k i po ok. 200 t y s . chłopów, ujawniły b r a k potrzebnego n a w s i sprzętu. Wystąpił n i e n o t o w a n y c i s k n a h a n d e l i przemysł o d o s t a w y całkowicie d r o b n y c h , chcąc t y m nazwać istotną — o z a s p o k o j e n i e produkcji r o l n i c z e j . Oprócz pod­ przemy­ słu, poważne ilości m a s z y n p r z e z n a c z o n o do sprzedaży z G m i n n y c h Ośrodków M a ­ s z y n o w y c h " . R . S k o c z y l a s , Niektóre Poznań 1958. 5 — Etnografia Polska, XVI/1 problemy rozwoju mechanizacji rolnictwa, �JERZY ADAM PISKORZ n i e m a maszyn w ogóle, korzystają ze snopowiązałek głównie z kółka w Bogutach. A c z k o l w i e k m a s z y n o w y sprzęt zbóż jest już obecnie szeroko rozpo­ wszechniony w badanych wsiach, t o jeszcze stosunkowo znaczną część zbiorów kosi się kosami. Przyczyną tego t y l k o w nieznacznym s t o p n i u jest częściowy b r a k m a s z y n i n d y w i d u a l n y c h i długi okres oczekiwania na maszyny z kółka rolniczego. Używanie kosy jest w znacznej mierze p o d y k t o w a n e t y m , iż zboże położone i pokręcone t r u d n o jest kosić m a ­ szyną. Jednakże kosą kosi się mie t y l k o w t e d y . Często biedniejsi gospo­ darze używają j e j ze względów oszczędnościowych. Obecnie maszynami zbiera się w M a l c u o k . 4 5 % zbóż, w T w o r k o w i c a c h p o w . 5 0 % , w D r e w ­ n o w i e ok. 7 0 % , a w Uszy Dużej o k . 8 0 % . N a podstawie przedstawionych materiałów dotyczących h i s t o r i i m e ­ chanizacji możemy wyodrębnić następujące najważniejsze etapy procesu mechanizacji: a) koniec l a t 20-tych — okres w y s o k i e j k o n i u n k t u r y na p r o d u k t y r o l ­ ne i i n t e n s y w n e j mechanizacji największych gospodarstw; b) 1930-1939 — zamrożenie i n w e s t y c j i na w s i j a k o skutek k r y z y s u przemysłowego i rolnego (por. przypis 10); c) 1939-1947 — zniszczenia wojenne, b r a k i n w e s t y c j i spowodowany b r a k i e m podaży maszyn; d) 1948-1956 — mechanizacja zbiorowa w o p a r c i u o G O M - y , mała podaż maszyn dla gospodarstw i n d y w i d u a l n y c h ; e) 1956-1957 — w y k u p maszyn z l i k w i d o w a n y c h GOM-ów oraz de­ cyzje o zmianie p r o f i l u produkcyjnego przemysłu maszyn r o l n i c z y c h — skutki V I I I Plenum КС PZPR; f) po 1957 — duża pv>daż maszyn d l a r o l n i c t w a i n d y w i d u a l n e g o , p r o ­ ces szybkiej mechanizacji gospodarstw dużych i średnich, bardzo duże znaczenie mechanizacji zbiorowej poprzez kółka rolnicze. Obecny stan mechanizacji i n d y w i d u a l n e j można wyjaśnić krótko p r z y Tab. 3. Stopień mechanizacji średnio na 1 gospodarstwo w 1960 r. {materiały GUS) i 1969 r. {materiały własne) Stopień Wieś na mechanizacji średnio 1 gospodarstwo rok 1960 rok 1969 Usza Duża Drewnowo Malec 6,0 10,3 3,2 5,6 0,6 1,8 Tworkowice 1Д 3,2 �SPOŁECZNO-GOSPODARCZE ASPEKTY MECHANIZACJI 67 ROLNICTWA pomocy syntetycznego wskaźnika „stopnia m e c h a n i z a c j i ' ' O aktualnych różnicach w stanie mechanizacji między b a d a n y m i w s i a m i świadczy n a j ­ lepiej wysokość wskaźnika stopnia mechanizacji przypadająca średnio n a jedno gospodarstwo w każdej w s i . Widać t u zasadnicze różnice między w s i a m i chłopskimi i drobnoszla­ checkimi. Stosując przytoczone w przypisie 12 przedziały wyznaczające n i s k i , średni i w y s o k i stopień mechanizacji, możemy powiedzieć, że j e 12 Tab. 4. Struktura badanych wsi pod względem stopnia mechanizacji w roku 1960 {materiały spisowe GUS) i 1969 (materiały własne) w odsetkach ogółu gospodarstw we wsi R o k 1969 R o k I960 stopień mechanizacji Wieś stopień mechanizacji niski średni wysoki niski średni wysoki U s z a Duża Drewnowo Malec 38,5 42,3 19,2 11,6 26,9 61,5 63,2 95,9 26,3 10,5 52,7 21,0 26,3 16,6 92,2 — 79,3 Tworkowice 4,1 4,7 62,5 28,1 4,1 9,4 d y n i e Usza osiągnęła stopień mechanizacji, zentują n i s k i stopień, sięcioleciu najwyższe 1 2 Wskaźnik 3,1 w 1969 r. średnio n a jedno gospodarstwo w y s o k i D r e w n o w o — średni, a T w o r k o w i c e i Malec r e p r e ­ choć właśnie t e w s i e wykazywały w o s t a t n i m dzie­ procentowo tempo p r z y r o s t u ilości maszyn. powstawał przez zsumowanie dało każde z g o s p o d a r s t w . S y s t e m punktacji punktów ustaliłem za maszyny, sam w jakie oparciu posia­ o stopień wartości użytkowej poszczególnych m a s z y n ; w y g l ą d a ł on następująco: s i e w n i k zbożowy — 3 pług d w u s k i b o w y kosiarka — 2 grabie konne żniwiarka — 3 młocarnia nieczyszcząca snopowiązałka — 4 młocarnia czyszcząca k o p a c z k a do ziemniaków — 3 silnik spalinowy traktor — 6 silnik elektryczny — 1 — 1 — 3 — 4 — 2 —г P r z y m a s z y n a c h będących wspólną własnością k i l k u g o s p o d a r z y p u n k t a c j a t a była o d p o w i e d n i o obniżana i wynosiła w w y p a d k u 4 — 40°/o. T a k i e postępowanie rośnie w r a z sowanie łoby 2 współwłaścicieli — z liczbą l u d z i obsługiwanych p r z e z l i c z b y określającej faktycznego stanu 7 5 % , 3 — 50°/o, jest o t y l e słuszne, że wartość użytkowa ilość wspólników wykorzystania jako maszyn. Po dotyczących k i l k u n a s t u próbnie w y b r a n y c h podzielnika nie skonfrontowaniu gospodarstw z opiniami średniego i w y s o k i e g o stopnia m e c h a n i z a c j i . Odnoszą wiście t y l k o do b a d a n y c h terenów i są następujące: n i s k i stopień m e c h a n i z a c j i średni stopień m e c h a n i z a c j i w y s o k i stopień m e c h a n i z a c j i — 0-3 punktów — 4 - 9 punktów — 10 i więcej punktów. sto­ odzwierciedla­ wskaźników informatorów o zasobności t y c h g o s p o d a r s t w w m a s z y n y r o l n i c z e ustaliłem wskaźniki d l a niskiego, maszyny tę maszynę. D l a t e g o właśnie graniczne się one oczy­ �68 JERZY ADAM PISKORZ Zasobność w maszyny gospodarstw każdej z badanych w s i przedsta­ w i a tabela 4. Jak w i d z i m y , w r o k u 1969 jedynie w Uszy Dużej ponad połowa gospo­ d a r s t w była w y s o k o zmechanizowana. W pozostałych wsiach (w t y m i w D r e w n o w i e ) przeważają gospodarstwa o n i s k i m s t o p n i u mechaniza­ cji. Stosunkowo wysoka średnia stopnia mechanizacji w D r e w n o w i e (tab. 3) bierze się stąd, iż największe gospodarstwa w tej w s i są naprawdę bardzo dobrze zmechanizowane, co odbija się zasadniczo n a średniej dla całej w s i . C Z Y N N I K I KSZTAŁTUJĄCE P R O C E S M E C H A N I Z A C J I G e n e r a l n y m i c z y n n i k a m i wyznaczającymi przebieg procesów gospo­ darczych, a t a k i m jest przecież mechanizacja, są wielkość p o p y t u i poda­ ży dóbr. Jednakże w analizie k o n k r e t n y c h sytuacji nie możemy o g r a n i ­ czyć się wyłącznie do n i c h , są one b o w i e m wypadkową całego szeregu i n n y c h czynników społeczno-gospodarczych. W t o k u badań t e r e n o w y c h rozpatrywałem t y l k o te c z y n n i k i kształtu­ jące proces mechanizacji, które na w s i występują bezpośrednio l u b w w y ­ p a d k u czynników zewnętrznych te, które mogą być m i a r o d a j n i e ocenio­ ne z p u n k t u w i d z e n i a interesów w s i . W w i e l u w y p a d k a c h chodzi t u po prostu o rolę jednostek i i n s t y t u c j i w e w p r o w a d z a n i u postępu technicz­ nego do r o l n i c t w a . Z zebranych materiałów w y n i k a , że — generalnie rzecz biorąc — l u d z i e s t a r z y nie b y l i p r z e c i w n i mechanizacji. Możemy mówić r a ­ czej o ostrożności w i c h akceptacji; cechowała ona okres przed w p r o w a ­ dzeniem pierwszej maszyny każdego t y p u w e w s i oraz początkowy, krót­ k i okres poznawania zasad pracy maszyny, j e j zalet, sprawdzania p r a w ­ dziwości dotychczasowych o n i e j o p i n i i . Należy jednak stwierdzić, że starsi gospodarze b y l i bardzo przywiązani do narzędzi swej młodości i bardzo często głosili i c h wyższość. T o przywiązanie było niezależne od pozycji ekonomicznej, bo n p . trzeci przed 1914 r. gospodarz w D r e w n o ­ w i e najdłużej używał sochy, z k o l e i i n n i gospodarze z t e j samej w s i , któ­ r y c h niewątpliwie stać było n a w i a l n i e , dłużej w i a l i szuflami niż i c h biedniejsi, ale młodsi sąsiedzi. Tego rodzaju p r z y p a d k i n i e były jednak częste, w a d y b o w i e m n o w o w p r o w a d z a n y c h maszyn w i d z i e l i z w y k l e ci starzy gospodarze, którzy posiadali małe gospodarstwa n i e wymagające zastosowania maszyn. Właścicielowi n i e w i e l k i e j działki ziemi t r a d y c y j n e środki p r o d u k c j i zapewniały w jego s u b i e k t y w n y m p r z e k o n a n i u dokład­ ność u p r a w y i m i n i m a l n e s t r a t y w zbiorach, natomiast szybkość i efek­ tywność pracy cechująca maszyny n i e miały dla niego w i e l k i e g o zna­ czenia. �SPOŁECZNO-GOSPODARCZE ASPEKTY MECHANIZACJI ROLNICTWA 69 M ł o d z i e ż m n i e j więcej do początków l a t 50-tych n i e miała żad­ nego udziału w zarządzaniu gospodarstwem, a co za t y m idzie — wpływu na tempo mechanizacji. Bardzo często i n f o r m a t o r z y p o w t a r z a l i opinię t y p u : „Każdy robił t y m , czym ojciec kazali''. N i c nie zmieniał t u n a w e t f a k t posiadania wykształcenia rolniczego przez młodych. Wpływ mło­ dzieży na rozwój mechanizacji zaczynał się dawniej dopiero po usamo­ d z i e l n i e n i u się, które w najlepszym w y p a d k u następowało p o ożenku. Przyczyną z m i a n y statusu młodzieży w i e j s k i e j była właśnie i n t e n s y ­ fikacja mechanizacji. Młodzież dzięki swemu wykształceniu i zaintere­ sowaniom t e c h n i c z n y m cieszy się obecnie zaufaniem starszych, zaczęto liczyć się z j e j zdaniem. Ponadto i n d y w i d u a l n a mechanizacja w sytuacji masowej ucieczki młodych do m i a s t stała się dla n i c h bodźcem do pozo­ stania na w s i . Czasami synowie uciekają się d o swoistego szantażu, mó­ wiąc n p . „tata, j a k n i e kupisz kosiarki, t o se kosą koś sam, j a jadę do m i a s t a " . W rzeczywistości j e d n a k młodzież t y l k o nieznacznie przewyższa ogół gospodarzy w e w s i w swych dążeniach do przyspieszenia m e c h a n i ­ zacji. Informacja o maszynach r o l n i c z y c h . Przed I I wojną światową najważniejszym źródłem i n f o r m a c j i dla okolicznych w s i były d w o r y oraz miasteczko Ciechanowiec, a w n i m magazyny sendykatu — spółki rozprowadzającej maszyny rolnicze, zakład Bachurzewskiego zaj­ mujący się produkcją maszyn. Agenci h a n d l o w i f a b r y k sprzętu rolnicze­ go, oferując sprzedaż maszyn, rozdawali materiały i n f o r m a c y j n e — k a ­ talogi i prospekty. R o l n i c y z badanych terenów rzadko d o w i a d y w a l i się o n o w y c h m a ­ szynach z prasy, choćby dlatego, że większość prenumerowała gazety n i e zawierające r e k l a m rolniczych. C i nieliczni, którzy p r e n u m e r o w a l i prasę fachową, dostawali często pocztą d a r m o w e k a t a l o g i maszyn różnych f a ­ b r y k . D a r m o w e katalogi n a podobnej zasadzie otrzymywały także kółka rolnicze, n p . w D r e w n o w i e . Rzadkim, ale cenionym źródłem i n f o r m a c j i były kalendarze rolnicze. Obecnie nowoczesne maszyny rolnicze można zobaczyć w p o w i a t o ­ w y c h składnicach maszyn GS, POM-ach i n a pokazach organizowanych z okazji dożynek i t p . W i e l k i m zainteresowaniem cieszą się katalogi m a ­ szyn dostępne u dyspozytorów kółek rolniczych. Prasa, radio i telewizja mało miejsca poświęcają maszynom, choć w ogóle o r o l n i c t w i e w środ­ kach masowego przekazu mówi się wiele. K o w a l e występowali j a k o czynnik przyspieszający tempo mecha­ nizacji w dwóch okresach. D o r o k u 1923-1924, póki p r o d u k t y fabryczne były dość t r u d n o dostępne i drogie, k o w a l e m i e l i bardzo dużo zamówień, głównie n a narzędzia do u p r a w y r o l i . Wyjątkowo wysoko ceniono zwłaszcza pługi kowalskie. Były one bardzo dobrze ustawione, dostoso- �70 JERZY ADAM PISKORZ w a n e do wymogów m i e j s c o w y c h gleb, posiadały solidną, odpowiednio w y .giętą grządziel. W t y m czasie dobrzy k o w a l e znani b y l i w całej o k o l i c y . W swych narzędziach n i e d o k o n y w a l i o n i żadnych ulepszeń, p r o d u k o w a l i j e n a ogół n a wzór fabrycznych, a j e d y n y m t y p e m wyłącznie k o w a l s k i m był najwcześniejszy rodzaj pługa — „koza". Po r o k u 1923-1924 k o w a l e o t r z y m y w a l i coraz m n i e j zamówień. Wszyscy r o l n i c y w o l e l i kupować narzędzia fabryczne, których cena z r e ­ sztą coraz bardziej spadała. D o r o k u 1944 k o w a l e w y k o n y w a l i głównie drobne naprawy. W latach 1944-1955 kowale częściowo odzyskali swe dawne znacze­ nie. Spowodowały t o przede w s z y s t k i m zniszczenia wojenne, ale także nastawienie przemysłu n a zaopatrzenie w maszyny gospodarstw k o l e k ­ t y w n y c h . Stąd z konieczności r o l n i c y z n o w u z a m a w i a l i u k o w a l i narzę­ dzia do u p r a w y r o l i , oddawano i m również do n a p r a w y młocarnie, żni­ w i a r k i . Ponieważ t r u d n o dostępny był n a w e t dobry materiał, k o w a l e z u ­ żywali do p r o d u k c j i w s z y s t k o : o d grubej blachy do uszkodzonego sprzę­ t u wojskowego. Wykorzystując w z r o s t swego znaczenia i duży p o p y t na usługi, p o b i e r a l i o n i opłaty wygórowane, bardzo często k a z a l i sobie pła­ cić w n a t u r a l i a c h — raz w zbożu, k i e d y indziej w j a j k a c h . O d 1956 r o k u k o w a l e mają już n i e w i e l e p r a c y : głównie kują konie. Drobniejsze n a p r a w y maszyn r o l n i c y wykonują w e własnym zakresie, a k i e d y uszkodzenia są poważne, n a p r a w i a j e ślusarz z Ciechanowca. Liczba pracujących k o w a l i od 1956 r o k u bardzo się zmniejszyła; część z n i c h pracuje pokątnie, aby n i e płacić podatku, część pracuje w mieście w przedsiębiorstwach państwowych, a i n n i , n p . kowale w Uszy i M a l c u , są dyspozytorami w kółkach rolniczych, zajmując się jednocześnie k o n ­ serwacją maszyn. Fabryki maszyn r o l n i c z y c h . M o i i n f o r m a t o r z y z podciec h a n o w i e c k i c h w s i p o t r a f i l i wymienić większość dużych przedwojennych f a b r y k maszyn rolniczych, lecz znali j e z najprostszej p r o d u k c j i — głów­ nie z różnego t y p u pługów oraz — w w y p a d k u Sp. A k c . „ K r a j " w K u t ­ n i e — z kieratów i młocarni. Świadczy t o o ówczesnym m i n i m a l n y m po­ pycie n a i n n e t y p y wyrobów wśród okolicznych rolników. N a miejsco­ w y r y n e k większy wpływ niż w i e l k i e f a b r y k i miała fabryczka J . B a churzewskiego w Ciechanowcu. W o p a r c i u o sprowadzane, gotowe odle­ w y produkowała ona te maszyny, w które r o l n i c y z a o p a t r y w a l i się w pierwszej kolejności: młocarnie, k i e r a t y , w i a l n i e , a pośredniczyła w sprzedaży w s z y s t k i c h i n n y c h typów maszyn. Po I I w o j n i e światowej przemysł maszyn rolniczych znacznie się r o z ­ winął, jednakże dopiero po 1956 r o k u nastąpił zdecydowany w z r o s t p r o ­ d u k c j i przeznaczonej dla odbiorców i n d y w i d u a l n y c h . Handel maszynami r o l n i c z y m i . W okresie międzywo- �SPOŁECZNO-GOSPODARCZE ASPEKTY MECHANIZACJI ROLNICTWA 71 j e n n y m r o l n i c y z 'badanych w s i z a o p a t r y w a l i się w maszyny n a ogół w Ciechanowcu. I t u m i e l i następujące możliwości: w a r s z t a t Bachurzewskiego, składnica spółki handlowej sendykatu i k i l k a p r y w a t n y c h żydow­ skich sklepów „żelaznych". Rolnicy zaś zawsze k u p o w a l i t a m , gdzie n a j ­ t a n i e j . Ponadto maszyny rolnicze, głównie k u t n o w s k i e k i e r a t y i młocarnie za gotówkę l u b n a r a t y oferowali wędrowni agenci h a n d l o w i ; przy tej f o r m i e zakupu f a b r y k a gwarantowała bezpłatny t r a n s p o r t k o l e j o w y do w y b r a n e j przez r o l n i k a stacji. Bezpośrednio po I I w o j n i e światowej Ciechanowiec był dużym ośrod­ k i e m w y m i a n y . H a n d l o w a n o t u między i n n y m i , o czym już wcześniej wspominałem, maszynami r o l n i c z y m i . Od m n i e j więcej 1960 r. j e d y n y m miejscem, gdzie można kupić więk­ sze maszyny rolnicze, jest p o w i a t o w a składnica PZGS. W stosunku do okresu międzywojennego jest t o znaczne ujednolicenie systemu h a n d l u . Rolnicy badanych okolic oceniają je raczej n e g a t y w n i e ; ważną rolę w z a j m o w a n i u takiego stanowiska odgrywał prawdopodobnie f a k t dużej odległości z Ciechanowca do miast p o w i a t o w y c h . K ó ł k a r o l n i c z e . W okresie międzywojennym kółko rolnicze istniało j e d y n i e w D r e w n o w i e . Powstało ono jeszcze przed 1914 r o k i e m i prowadziło głównie działalność propagandową. W drugiej połowie l a t 50-tych w e wszystkich badanych wsiach akcja zakładania kółek r o l n i c z y c h odbywała się z oporami. Jednakże siła t y c h oporów była wszędzie inna, o czym świadczą różnice w datach powsta­ w a n i a poszczególnych kółek: Malec — 1957, T w o r k o w i c e — koniec 1957, D r e w n o w o — koniec 1958, Usza Duża — 1964. Kolejność zakładania kó­ łek rolniczych, j a k łatwo zauważyć, jest o d w r o t n i e proporcjonalna do stopnia mechanizacji i n d y w i d u a l n e j gospodarstw w tychże wsiach (tab. 3). Podobnie zresztą kształtują się różnice w wielkości p a r k u maszyno­ wego. D l a porównania podaję zestawy maszyn kółek rolniczych w M a l ­ cu i Uszy Dużej. Kółko w M a l c u posiada obecnie 4 t r a k t o r y z k o m p l e ­ t e m pługów i tależówek, 2 snopowiązałki t r a k t o r o w e , 3 s i e w n i k i i 1 agre­ gat omłotowy. Kółko w Uszy n i e m a a n i jednego t r a k t o r a i k u p u j e t y l ­ k o maszyny k o n n e — i t a k posiada: 2 pługi dwuskibowe konne, 2 siew­ n i k i i 1 agregat omłotowy. W D r e w n o w i e kółko istnieje w zasadzie t y l ­ k o „na papierze", t z n . członkowie mają legitymacje, prezes pieczątkę — żadnej działalności n i e p r o w a d z i się, maszyn n i e ma. Rolnicy z D r e w n o w a korzystają z maszyn kółek w sąsiednich wsiach. W T w o r k o w i c a c h , podobnie j a k w M a l c u , kółko rolnicze pracuje dobrze, m a bogaty p a r k maszynowy. R o l n i c y zgodnie podkreślali, że poziom usług w y k o n y w a n y c h przez kółka rolnicze jest n i s k i . Traktorzyści n i e szanują maszyn, pracują n i e - �JERZY ADAM PISKORZ 72 sumiennie. M . i n . z tego względu kółko rzadko jest t r a k t o w a n e przez r o l ­ ników j a k o stały p a r t n e r . M i m o t o w y k o n u j e ono s w y m i m a s z y n a m i d u ­ ży procent prac w każdej z w s i . Powodują t o c z y n n i k i o b i e k t y w n e : b r a k i n d y w i d u a l n y c h maszyn, odpływ młodych l u d z i do miast. Do prac n a j ­ częściej w y k o n y w a n y c h sprzętem kółkowym należy tależowanie, młocka agregatem omłotowym, koszenie snopowiązałką, n a t o m i a s t sporadyczne są zamówienia n a głęboką orkę czy siew. Wspomniałem nieco wcześniej, że kolejność zakładania kółek oraz wielkość i c h p a r k u maszynowego była o d w r o t n i e proporcjonalna do stop­ n i a mechanizacji i n d y w i d u a l n e j w badanych wsiach. Podobne współza­ leżności zachodzą również między s t o p n i e m mechanizacji i n d y w i d u a l n e j a średnią wysokością opłat za usługi kółka rolniczego na 1 h a z i e m i ornej w każdej z w s i (tab. 5). Można więc stwierdzić, że kółko rolnicze działa dobrze wszędzie t a m , gdzie ograniczone są w a r u n k i do r o z w o j u mechanizacji i n d y w i d u a l n e j , gdzie jest ona Opóźniona w stosunku do w s i sąsiednich. Kółko rolnicze należy traktować, mówiąc o jego r o l i w kształtowaniu t e m p a m e c h a n i ­ zacji, j a k o czynnik wyrównujący różnice w zaopatrzeniu poszczególnych w s i w i n d y w i d u a l n e maszyny rolnicze. Tab. 5. Średnia wysokość oplat za usługi kółka rolniczego w roku 1969 (materiały własne na podst. ksiąg konto­ wych k.r.) Wysokość opłat za usługi w zł Wieś średnio na j średnio na 1 ha 1 gospodarstwo i ziemi ornej Usza Duża Drewnowo Malec 260 40 984 154 1247 248 Tworkowice 897 188 Poziom ekonomiczny g o s p o d a r s t w . Przy zakupie n o ­ woczesnych maszyn rolniczych c z y n n i k i e m decydującym było posiadanie gotówki, dlatego też najszybciej zmechanizowały się gospodarstwa d u ­ że — bardziej dochodowe, dysponujące większymi nadwyżkami. N a w e t obecnie, kiedy przodujące pod w i e l o m a względami są gospodarstwa śred­ niej wielkości, t o jednak najlepiej zmechanizowane są gospodarstwa d u ­ że. Najpopularniejszą dla n i c h formą zakupu było zawsze kupno i n d y ­ w i d u a l n e za gotówkę. Gospodarstwa średnie również często kupowały za gotówkę. Jednak charakterystyczne dla n i c h było k u p n o na k r e d y t l u b jeśli za gotówkę, to na spółkę z i n n y m i . �SPOŁECZNO-GOSPODARCZE ASPEKTY MECHANIZACJI ROLNICTWA 73 Szczególna popularność spółek maszynowych przypadała n a koniec okresu międzywojennego, ten. w czasie wychodzenia z k r y z y s u gospo­ darczego, i n a l a t a 1957-1962, k i e d y po długiej p r z e r w i e stały się dostęp­ ne maszyny l e k k i e dla potrzeb r o l n i c t w a i n d y w i d u a l n e g o . W o b u t y c h okresach podaż maszyn rolniczych znacznie wzrosła, ale możliwości f i ­ nansowe gospodarstw średnich nie pozwalały na większe inwestycje i dlatego o wiele łatwiej było kupić maszynę n a spółkę z sąsiadem. D o d a t k o w y m c z y n n i k i e m , który zachęcał rolników do t a k i e j f o r m y kupna, był fakt, że wiele maszyn, n p . kopaczka l u b siewnik, było obliczo­ ne n a siłę pociągową dwóch k o n i , a ponieważ gospodarstwa średnie t r z y ­ mały z w y k l e po j e d n y m k o n i u , t o r o l n i c y kupujący wspólnie maszynę u m a w i a l i się, się, że będą nawzajem pożyczali sobie konie. Na spółkę k u p o w a l i przede w s z y s t k i m ci r o l n i c y , którzy aktualnie p o ­ siadali pieniądze, i stąd często zdarzało się, że jeden gospodarz z k i m i n ­ n y m miał wspólną młocarnię, a z k i m i n n y m siewnik. N a ogół jednak wspólnikami b y l i sąsiedzi: p r z y zakupie młocarni starano się, aby współ­ właściciel mieszkał n a sąsiednim siedlisku, p r z y i n n y c h z n o w u starano się, aby sąsiadowały ze sobą pola wspólników. Przy zakładaniu spółek maszynowych więzy rodzinne n i e miały n i e m a l żadnego znaczenia. W końcu okresu międzywojennego n a spółkę k u p o w a n o głównie mło­ carnię i sprężynówki, a w latach 1957-1962 przede w s z y s t k i m kopaczki do ziemniaków, s i e w n i k i i k o s i a r k i . Na spadek popularności spółek maszynowych po 1962 r. wpłynęła n e ­ g a t y w n a w końcu i c h ocena przez rolników. Współwłaściciele maszyn często kłócili się, składali jeden n a drugiego winę za uszkodzenia. T o doprowadzało do rozwiązywania istniejących spółek. C z y n n i k i e m , który z kolei zapobiegał p o w s t a w a n i u n o w y c h spółek, było umocnienie się p o ­ zycji kółek rolniczych. Gospodarze patrzą obecnie n a sprawę k u p n a m a ­ szyn w t e n sposób: „póki nie stać m n i e na własną maszynę, biorę ją z kółka". Jak w y n i k a z zebranych przeze m n i e materiałów statystycznych, l i c z ­ ba maszyn w e wspólnym posiadaniu przez k i l k u rolników spadła w l a ­ tach 1960-1969 w badanych wsiach o blisko 70 /o. Gospodarstwa drobne niesłychanie rzadko kupują maszyny rolnicze i raczej n i e spotyka się, aby gospodarstwa do 2, a n a w e t do 3 ha posia­ dały j a k i e k o l w i e k maszyny rolnicze poza narzędziami do u p r a w y ziemi. Właściciele małych gospodarstw albo korzystają z maszyn kółka r o l n i ­ czego l u b zamożniejszych sąsiadów w zamian za odrobek, albo pracują narzędziami t r a d y c y j n y m i . fl �74 JERZY ADAM PISKORZ SKUTKI MECHANIZACJI ROLNICTWA Ponieważ mechanizacja jest j e d n y m z podstawowych procesów zmian na w s i , należało się spodziewać, że j e j s k u t k i będą widoczne w bardzo różnych aspektach życia gospodarczego i społecznego w s i . W t r a k c i e b a ­ dań t e r e n o w y c h okazało się, że w stosunku do m o i c h oczekiwań s k u t k i mechanizacji mają zasięg dość ograniczony, że w i e l e zjawisk, które p o ­ czątkowo brałem pod uwagę, m a w końcu z mechanizacją niewiele wspólnego. Zmiany systemu u p r a w y były t y l k o w małym stopniu s k u t k i e m mechanizacji... Można t u wymienić głównie dążenie do posia­ dania ziemi w dużych kawałkach, b o n a małych t r u d n o było pracować maszynami. T a zasada n i e r o z d r a b n i a n i a działek obowiązywała zarówno p r z y rozpadzie gospodarstw, j a k i przy podziale z i e m i pod zasiew. Chociaż komasacja była również p o d y k t o w a n a chęcią posiadania zie­ m i w dużych kawałkach, t o jednak n i e można uznać j e j za skutek m e ­ chanizacji, bo w e w s z y s t k i c h badanych wsiach początki mechanizacji sie­ w u i zbiorów nastąpiły już po komasacji. Znaczy t o , że komasacja była raczej niezbędnym w a r u n k i e m do mechanizacji, a n i e j e j s k u t k i e m . Wzrost wydajności p r a c y jest bezpośrednim s k u t k i e m m e ­ chanizacji i dlatego jest najłatwiej dostrzegalny. Zobrazuje go poniższe zestawienie, które przedstawia opinie informatorów n a temat przecięt­ n y c h oszczędności czasu pracy, j a k i e daje zastosowanie w r o l n i c t w i e m a ­ szyn w miejsce t r a d y c y j n y c h narzędzi, przy w y k o n y w a n i u poszczegól­ n y c h typów zajęć r o l n i c z y c h : O r k a — pługiem j e d n o s k i b o w y m — pługiem d w u s k i b o w y m Siew Sprzęt Młocka konnym traktorowym — 0,5-1 h a d z i e n n i e — 4-5 ha dziennie — ręczny — 2 h a dziennie — siewnikowy — 4 h a dziennie — kosą z 1 podbieraczką — 0,3-0,5 h a d z i e n n i e — kosiarką z jedną podbieraczką — 0,3-0,5 h a d z i e n n i e — snopowiązałką (2 osoby) — 12 h a d z i e n n i e — c e p e m (1 osoba) — 1-1,5 m z i a r n a d z i e n n i e — targanką (5 osób) — 10 m z i a r n a d z i e n n i e — szerokomłotną (7 osób) — 20 m z i a r n a d z i e n n i e — agregatem — 50 m z i a r n a d z i e n n i e . czyszczącym (9 osób) D o powyższego zestawienia należy dodać, że wydajność k o s i a r k i jest ściśle uzależniona o d ilości pracujących podbieraczy. P r z y jednej osobie podbierającej, j a k pokazuje zestawienie, kosiarką n i e kosi się wcale szyb­ ciej niż kosą, jednakże p r z y czterech podbieraczach, co jest sytuacją bar­ dziej powszechną, wydajność k o s i a r k i będzie czterokrotnie wyższa niż kosy. �SPOŁECZNO-GOSPODARCZE ASPEKTY MECHANIZACJI ROLNICTWA 75 Wzrost wydajności z i e m i nastąpił przede w s z y s t k i m n a s k u t e k racjonalnego zastosowania nawozów sztucznych i wyższego n a w o ­ żenia nawozami n a t u r a l n y m i dzięki większym niż d a w n i e j r o z m i a r o m h o d o w l i . Znacznie mniejszy swój udział miała t u mechanizacja, aczkol­ w i e k i ona poprzez zwiększenie dokładności u p r a w y ziemi przyczyniła się do w z r o s t u j e j wydajności. O ile n p . w początkach X X w i e k u siew n a ­ stępował bezpośrednio po orce, a dopiero potem pole bronowano, t o obec­ n i e przed właściwą orką występują p o d o r y w k i l u b k u l t y w a c j a , natomiast bronowanie stosuje się przed i po siewie. Zmniejszenie się strat w materiale siewnym i p l o n a c h jest również jedną z p r z y c z y n w z r o s t u wysokości plonów, j a k i nastąpił pod wpływem mechanizacji. I t a k głównym plusem siewu s i e w n i k owego jest — zdaniem informatorów — t o , że s i e w n i k sieje na jednakowej głębokości, dzięki czemu zboże wschodzi równo i s t r a t y ziar­ na są m i n i m a l n e . Toteż, choć s i e w n i k w y s i e w a m n i e j ziarna na 1 h a niż dawniej w y s i e w a n o ręcznie, t o jednak wysokość plonów wcale się n i e zmniejszyła. Podobnie, mniejsze s t r a t y niż p r z y i n n y c h maszynach daje zastosowanie do sprzętu zbóż snopowiązałki. Z t y c h samych względów bardzo opłaca się młocka n a p o l u p r z y stogu, g d y zboże bezpośrednio z wozów wędruje do młocarni, e l i m i n u j e t o w y k r u s z a n i e się z i a r n a p r z y zwózce do stodoły, wkładaniu i w y j m o w a n i u snopków z sąsieka. C z a s w o l n y . Wprowadzenie maszyn, j a k już sygnalizowałem, po­ ważnie skróciło czas w y k o n y w a n i a poszczególnych zajęć rolniczych. M i ­ mo to w trakcie swoich badań zetknąłem się z powszechną opinią, że r o l ­ n i k m a obecnie coraz m n i e j czasu wolnego. Wpłynęło na t o : 1) pojawienie się w i e l u prac d a w n i e j n i e znanych — p o d o r y w k i , czę­ ste b r o n o w a n i e , k i l k a k r o t n y siew nawozów sztucznych, pielęgnacja r o ­ ślin okopowych, Zbieranie s t o n k i ; 2) zwiększenie rozmiarów h o d o w l i , której trzeba poświęcać coraz w i ę ­ cej czasu; 3) wydłużenie się czasu załatwiania spraw w mieście •— wszędzie trzeba stać w kolejce, i t o zarówno w t e d y , g d y się chce sprzedać, j a k i w t e d y , g d y chce się coś kupić. Reasumując, oszczędności czasu w o l n e ­ go, j a k i e przyniosła mechanizacja, pochłonęły inne zajęcia. Konieczna wielkość z a t r u d n i e n i a w rolnictwie indy­ w i d u a l n y m n i e uległa zmianie pod wpływem mechanizacji. Postęp w dziedzinę agrotechniki ograniczył je d ynie r o z m i a r y i znaczenie n a j ­ m u sezonowego. Ilość osób z a t r u d n i o n y c h na stałe w gospodarstwie n i e p o w i n n a się zmniejszać, bo choć nie wpłynęłoby t o na wielkość p r o d u k c j i rolnej dzięki maszynom i pomocy kółka rolniczego, t o n a pewno spadły­ b y r o z m i a r y h o d o w l i , która jest zajęciem bardzo pracochłonnym. �76 JERZY ADAM PISKORZ Dekapitalizacja dużych gospodarstw, jak wynika z przeprowadzonych badań, jest raczej przyczyną, a n i e s k u t k i e m m e ­ chanizacji. I n f o r m a t o r z y t w i e r d z i l i , że stopień mechanizacji wzrastał w r a z ze wzrostem kosztów n a j m u s p o w o d o w a n y m zmniejszeniem się l i c z ­ b y sezonowych robotników n a j e m n y c h wyjeżdżających d o miast, a p o I I w o j n i e również n a z i e m i e odzyskane. Podobnie zresztą spadek ilości parobków n i e był spowodowany w y p i e r a n i e m i c h przez maszyny, choć­ b y dlatego, że b y l i z a t r u d n i a n i p r z y pracach pomocniczych i h o d o w l a ­ n y c h — przynoszenie w o d y , przygotowanie opału, żęcie sieczki, k a r m i e ­ nie i pasienie bydła — a do prac r o l n y c h b y l i w y k o r z y s t y w a n i bardzo rzadko. Zmiany w zakresie korzystania z pomocy są­ s i e d z k i e j . Tradycyjną formą pomocy sąsiedzkiej była tłoka. O r g a n i ­ zowano ją dawniej często, zwłaszcza w większych gospodarstwach. D l a n i c h głównym a t u t e m tłoki było to, że całą pracę w y k o n a n o bardzo szyb­ ko. Najczęściej organizowano ją do sianokosów, żniw i kopania z i e m n i a ­ ków. Na zmniejszenie się popularności t e j f o r m y pomocy sąsiedzkiej wpłynęła niewątpliwie mechanizacja. Ostatnio tłoki do prac r o l n y c h r o b i się rzadko, n p . w w y p a d k u choroby gospodarza l u b i n n y c h przypadków losowych. Podczas tłoki j e d y n y m w y n a g r o d z e n i e m był poczęstunek i za­ bawa po skończonej pracy. Zastosowanie maszyn do czynności, do któ­ r y c h dawniej organizowano tłoki, poważnie skróciło czas pracy i tłoka, której głównym plusem była szybkość, stała się nieopłacalna. Lecz z d r u ­ giej strony mechanizacja wprowadziła n'owe czynności, których n i e spo­ sób wykonać siłami jednej t y l k o rodziny. Chodzi t u o zbieranie z i e m n i a ­ ków za kopaczką, wiązanie snopków przy sprzęcie kosiarką, młockę mło­ carnia szerokomłotną — do obsługi n p . agregatu omłotowego potrzeba około 10 osób. Wraz z upowszechnieniem się mechanizacji zaczęto w p r o ­ wadzać do w . w . prac pomoc sąsiedzką na zasadzie odrobku. W a r t o za­ znaczyć, że ta f o r m a współpracy może być z powodzeniem stosowana przez gospodarstwa średnie, które potrzebują do w y k o n a n i a prac w y m a ­ gających pomocy sąsiadów t y l e dniówek, ile same mogą odrobić. Zanik obrzędowości r o l n i c z e j . Mechanizacja r o l n i c t w a jest t y l k o jedną z p r z y c z y n z a n i k u obrzędowości rolniczej — obok ogól­ nego k r y z y s u k u l t u r y l u d o w e j i laicyzacji życia na w s i . Zastosowanie maszyn do prac p o l o w y c h jest c z y n n i k i e m utrudniającym, ale n i e u n i e ­ możliwiającym p r a k t y k o w a n i e zwyczajów rolniczych, bo n p . i n f o r m a t o ­ r z y t w i e r d z i l i , że są starsi gospodarze, którzy n a w e t do s i e w n i k a w k r u szają ziarno z „równianki", a przy sprzęcie zboża snopowiązałką każą zo­ stawić traktorzyście „przepiórkę". �SPOŁECZNO-GOSPODARCZE ASPEKTY MECHANIZACJI ROLNICTWA 77 ZAKOŃCZENIE Dotychczas zagadnieniem społeczno-gospodarczych aspektów mecha­ n i z a c j i r o l n i c t w a z a j m o w a l i się głównie socjologowie w s i , traktując j e ze zwykłym swej dyscyplinie synchronicznym podejściem do badanych problemów. T e m a t t e n w ujęciu etnografa, któremu przyjęta przez niego metodologia pozwala na r o z p a t r y w a n i e zjawisk historycznych w katego­ riach przyczyn (względnie uwarunkowań) i skutków, nabiera i n n y c h w a ­ lorów. W p r z e d s t a w i o n y m a r t y k u l e przeplata się k i l k a wątków. Pierwszy to zagadnienie różnic między w s i a m i dawniej drobnoszlacheckimi i w s i a m i pochodzenia chłopskiego. Oczywiście patrzyłem n a t e n p r o b l e m wyłącz­ n i e przez p r y z m a t odmienności r o z w o j u ekonomicznego. Jeżeli m o j a ana­ liza h i s t o r i i gospodarczej obu typów w s i jest prawidłowa, a zatem, jeśli dla w s i drobnoszlacheckich p o d s t a w o w y m k i e r u n k i e m z m ia n s t r u k t u r y agrarnej było pogłębianie się r o z w a r s t w i e n i a , a dla w s i chłopskich pogłę­ bianie się rozdrobnienia, t o na szczególną uwagę zasługuje zaprezento­ wane wcześniej stwierdzenie, że wsie drobnoszlacheckie były bardziej niż chłopskie podatne na zmiany t y p u kapitalistycznego w r o l n i c t w i e . Pogląd t e n da się utrzymać, a nawet rozszerzyć n a inne tereny, p r z y dwóch zastrzeżeniach: 1) p r z y wyłączeniu spod rozważań w s i szlacheckich krańcowo podupadłych, w których n i e m a l nie zachodził proces roz­ w a r s t w i a n i a się s t r u k t u r y agrarnej; 2) p r z y założeniu, że jednostką b a ­ dawczą jest wieś, a n i e pojedyncze gospodarstwa w różnych wsiach; t e ­ go zresztą założenia przestrzegałem w całym t o k u swoich badań tere­ nowych. 1 S D r u g i m wątkiem są prawidłowości w etapach r o z w o j u mechanizacji. I t u wydaje m i się, że m o d e l w y p r a c o w a n y n a przykładzie w s i okolic Ciechanowca n i e m a l bez żadnych m o d y f i k a c j i może być zastosowany także do i n n y c h terenów, poszczególne b o w i e m okresy mechanizacji w y ­ różnione są w oparciu o k r y t e r i a ogólnogospodarcze, a n i e lokalne. Podobnie jest z szeroką i różnorodną problematyką, którą określiłem j a k o c z y n n i k i kształtujące proces mechanizacji oraz s k u t k i mechanizacji. Większość z o m a w i a n y c h t a m zagadnień występuje również w i n n y c h regionach i wszędzie wykazują one podobne cechy. Łatwo jest t o s t w i e r ­ dzić w l i t e r a t u r z e — choćby n p . w oparciu o prace w y m i e n i o n e w p r z y ­ pisie 13. Wśród czynników kształtujących proces mechanizacji najważN a przykład artykuły R . T u r s k i e g o i W. M a k a r c z y k a , S o c j o l o g i i W s i " , t. 6 : 1 9 6 7 , i p r a c a : J . T u r o w s k i , А. В o r n u s, Drogi zacji wsi. Przenikanie innowacji do rolnictwa i wsi woj. lubelskiego, 1970. 13 „Roczniki moderni­ Warszawa �78 JERZY ADAM PISKORZ niejsze miejsce zajmują różnice w zamożności i stosunek do kółka r o l ­ niczego. Rola każdego z t y c h dwóch czynników w różnych wsiach j e s t nieco inna. Zauważyć t u można następującą prawidłowość: kółko r o l n i ­ cze działa dobrze w e wsiach m n i e j zamożnych, które p o d względem m e ­ chanizacji i n d y w i d u a l n e j są opóźnione w stosunku do sąsiednich. N a m e ­ chanizację indywidualną nastawiają się r o l n i c y w e wsiach t r a d y c y j n i e bogatych. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b51111a45b4154df18fd8ccf27dcae05.pdf d2cc6f9e4edf9f83313b5734d6c99939 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:743 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:684 Title A name given to the resource Podstawowe zajęcia ludności wsi Gramada: rolnictwo i hodowla / ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.1, s.11-56 Creator An entity primarily responsible for making the resource Nizińska, Irena; Markowska, Danuta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A R T Y Ł U К Y „Etnografia P o l s k a " , t. X V I z. 1 I R E N A NIZIÑSKA, D A N U T A MARKOWSKA P O D S T A W O W E Z A J Ę C I A LUDNOŚCI W S I G R A M A D A : ROLNICTWO I HODOWLA WPROWADZENIE S w o i s t y m a k o n i e c z n y m uproszczeniem w w i d z e n i u procesu h i s t o ­ rycznego przez etnografa jest dychotomiczny podział na „kulturę t r a d y ­ cyjną" i „kulturę nowoczesną" . Prowadzi o n do ujęcia typologiczno-historycznego, itj. takiego, które bazuje w p r a w d z i e n a zasobie źródło­ w y m z e b r a n y m poprzez drobiazgowe r e k o n s t r u k c j e historyczne, j e d n a k ­ że efefóty t y c h dociekań prezentuje w postaci k a t e g o r i i typologicznych. T a k i m ujęciem posłużymy się w n i n i e j s z y m szkicu. 1 2 N i e jest naszym zadaniem omówienie procesów technologicznych i organizacyjnych w r o l n i c t w i e i h o d o w l i . W odniesieniu do przeszłości kwestie t e zostały przez badaczy ziemi widińskiej względnie dobrze w y ­ świetlone . Natomiast współczesne wyposażenie techniczne gospodarstw 3 1 Pojęciem t y m posługujemy się zgodnie z definicją K . przedstawioną w p r a c y Chłopska kultura tradycyjna, [w:] Dobrowolskiego, S t u d i a n a d życiem spo­ łecznym i kulturą, W r o c ł a w 1966, s. 76-110. 2 Obok „kultura pojęcia „kultura współczesna". W nowoczesna" naszym używa opracowaniu współczesna" n a określenie s t a n u a k t u a l n e g o logicznie tradycyjnych z typologicznie się czasem zamiennie rezerwujemy pojęcie pojęcia „kultura stanowiącego splot elementów nowoczesnymi. Natomiast pojęć typo­ „kultura n o w o c z e s n a " c z y „nowoczesność" używać będziemy w o d n i e s i e n i u do trendów r o z ­ wojowych 3 l u b też j a k o k r y t e r i u m k l a s y f i k o w a n i a składowych a k t u a l n e j k u l t u r y . Patrz: C h . fliszkoto ss. 184; D . rodní na na grada Sborník sewerozapadna Ziwa Marinow, umotworenija, na wesztestwenata rija Zarażdanije G a n d e w, stopanstwo nauka kultura Widin na bałgarskite 1902, s. 2 n l b , 321. starina, i kniżnina, na kapitalisticzeski Bałgarija juridiczeski XVIII otnoszenija wek, w kn. X V I I I , obłast, Sofija obiczaji, Sofija 1901; t e n ż e , s. 1-201; D. N . czi- S o f i j a 1962, k n . 4, R u s s e 1894, ss. 540; Sborník na zapadną Bałgarija, i negowata prez za ná­ Gradiwo С u chlew, Isto- 1932, s s . 615; S . S . В o b с z e w , cz. 1, Grażdansko p r a w o , t. 2, S o f i j a �12 I R E N A NIZIÑSKA, D A N U T A MARKOWSKA spółdzielczych, j a k i stosowane t e c h n i k i u p r a w oraz zabiegi hodowlane, n i e odbiegają w zasadzie o d powszechnych w k r a j u . Celem tego szkicu jest ukazanie r o l n i c t w a i h o d o w l i j a k o dziedziny aktywności l u d z k i e j , jako sposobu zaspokajania określonych potrzeb i n ­ d y w i d u a l n y c h d z b i o r o w y c h . Interesować nas więc będą k u l t u r o w e de­ t e r m i n a n t y sposobu zdobywania środków egzystencji oraz szersze s k u t ­ k i społeczno-kulturowe f u n k c j o n o w a n i a określonego historycznie chłop­ skiego gospodarowania. Postulat historycznego ujęcia t e m a t u nakłada obowiązek analizy czynników określających kontynuację i zmienność w k u l t u r z e . Nasuwa się więc p y t a n i e o c z y n n i k i sprawcze przeobrażeń, o rolę czynników e n ­ dogennych i egzogennych, wreszcie p y t a n i e podstawowe: w j a k i e j m i e ­ rze proces historyczny przygotował wieś do akceptacji i adaptacji śmia­ łych i n n o w a c j i technicznych i organizacyjno-ustroj o w y c h założonych w m o d e l u gospodarki spółdzielczej w skali społeczeństwa globalnego. Zasadniczą tezę prezentowanego opracowania można b y sformułować następująco. Przekształcenie d r o b n o t o w a r o w y c h p r y w a t n y c h gospodarstw r o l n o - h o d o w l a n y c h w wielkoobszarowe gospodarstwo spółdzielcze ozna­ cza zarazem radykalną zmianę w e wzajemnej relacji pomiędzy a k t y w ­ nością wytwórczą a całokształtem s t y l u b y t o w a n i a ludności. W t r a d y ­ cyjnej k u l t u r z e w i e j s k i e j dobro w a r s z t a t u rolnego stanowiło wartość n a d ­ rzędną n a d losami j e d n o s t k o w y m i członków rodziny, a aktywność w y ­ twórcza wywierała piętno n a całości s t y l u b y t o w a n i a r o d z i n y i współży­ ciu ogólnowioskowym. Wyodrębniające się obecnie i różnicujące w przedsiębiorstwie spółdzielczym zawody r o l n i c z e stanowią podstawę egzystencji r o d z i n y (lub też jedno z j e j źródeł u t r z y m a n i a ) , lecz n i e o k r e ­ ślają całości j e j e t y l u b y t o w a n i a . Co więcej: są one środkiem dt> zdoby­ w a n i a różnorodnych dóbr m a t e r i a l n y c h i n i e m a t e r i a l n y c h , częstokroć n i e związanych a n i genetycznie, a n i treściowo z r o l n i c t w e m . Także w w y m i a r a c h społeczności lokalnej rola spółdzielni j a k o c z y n n i k a i n t e ­ gracji jest w p r a w d z i e doniosła, ale n i e określa w całości c h a r a k t e r u i za­ sad f u n k c j o n o w a n i a t e j społeczności. 4 Wyodrębnianie się wyspecjalizowanych zawodów r o l n i c z y c h w y d a j e się przebiegać w d w u fazach. W pierwszej zawody w y b i e r a n e są spośród stosunkowo wąskiego jeszcze wachlarza o b i e k t y w n y c h możliwości w e ­ dług p e w n y c h schematycznych ocen społecznych. Oceny te koncentrują się wokół k r y t e r i u m dochodu i prestiżu społecznego, p r z y czym c z y n n i k i wyznaczające prestiż wyraźnie nawiązują dv> tradycyjnego systemu w a r ­ tości. W tej fazie w y k o n y w a n i e zawodów rolniczych w ramach spółdzielPatrz s. 43-52. 4 B. G a ł ę s к i, Socjologia wsi. Pojęcia podstaiootue, Warszawa 1966, �PODSTAWOWE ZAJĘCIA LUDNOŚCI WSI GRAMADA 13 n i jest dla j e d n o s t k i i j e j r o d z i n y przede w s z y s t k i m sposobem zarabia­ nia. Aktywność zawodowa n i e zabarwia zbyt silnie pozostałych sfer aktywności człowieka l u b ściślej: w i e l e sfer aktywności pozazawodowej pozostaje n e u t r a l n y m i w stosunku do akcesoriów i treści aktywności za­ wodowej . W drugiej fazie zawód w y b i e r a n y jest spośród szerszego wachlarza o b i e k t y w n y c h możliwości, w znacznym stopniu w s k u t e k m o t y w a c j i i n ­ d y w i d u a l n y c h , słabiej r e g l a m e n t o w a n y c h s t e r e o t y p o w y m i w z o r a m i spo­ łecznymi. Pojawiają się szersze i głębsze oczekiwania wobec z a w o d u : m a on n i e t y l k o dostarczać środków dla zaspokojenia potrzeb k o n s u m p c y j ­ n y c h , ale być także źródłem satysfakcji osobistej, rozwijać zainteresowa­ n i a i uzdolnienia jednostkowe. T a k w y b i e r a n y i w y k o n y w a n y zawód za­ b a r w i a wiele dziedzin życia człowieka — jego zainteresowania ogólne, preferencje towarzyskie, n a w y k i zachowania, zainteresowania po­ znawcze i t d ; , słowem — silniej angażuje całą osobowość człowieka. W y ­ maga to zarówno i s t n i e n i a szerokich możliwości w y b o r u zawodu, j a k i dojrzałości jednostek w w y b o r z e i c h miejsca w społecznym systemie w y t w a r z a n i a . T a k i stan „rynku zawodowego" można uznać za n o w o ­ czesny. Jak postaramy się dowieść w n i n i e j s z y m szkicu, procesy profesjona­ lizacji w spółdzielczym r o l n i c t w i e w s i Gramada znajdują się w owej pierwszej fazie. Zawody rolnicze w y b i e r a n e są spośród n i e z b y t szerokie­ go wachlarza, l i m i t o w a n e g o zarówno o b i e k t y w n i e , j a k i s u b i e k t y w n i e . Zawód t r a k t o w a n y jest przede w s z y s t k i m j a k o sposób zarabiania. W i e l e czynności w y k o n y w a n y c h w spółdzielni n i e wyodrębniło się jeszcze do tej p o r y w postaci specyficznych zawodów w ścisłym tego słowa zna­ czeniu. Poszczególne kategorie ludności mają różne szanse uczestnicze­ n i a w procesach profesjonalizacji; są one wyraźnie określone w i e k i e m i płcią. Najpełniej uczestniczą w n i c h młodzi mężczyźni, najsłabiej — starsze k o b i e t y . Gospodarowanie n a działce przyzagrodowej s t a n o w i zmo­ dyfikowaną formę dawnej jedności gospodarstwa domowego z r o l n o - h o dowlanym. E l e m e n t y zawodu i nowoczesnej k u l t u r y zawodowej w r o z u m i e n i u p r z e d s t a w i o n y m w charakterystyce drugiej fazy profesjonalizacji poja­ wiają się a k t u a l n i e w spółdzielni przede w s z y s t k i m w w y s o k o wyspecja­ l i z o w a n y c h zawodach i w niektórych brygadach podejmujących na wpół eksperymentalną działalność wytwórczą. Wiele symptomów wskazuje j e d n a k ma to, iż będzie t o w przyszłości t r e n d obejmujący znacznie szer­ sze zespoły l u d z k i e . W t o k u r o z w o j u historycznego Gramada przekształciła się ze w s i r o l n i ­ czej w środowisko wielozawodowe. Wielozawodowość t a m a k i l k a aspek­ tów, a m i a n o w i c i e : a) następuje stałe wyodrębnianie i różnicowanie się �IRENA NIZINSKA, и DANUTA MARKOWSKA zawodów rolniczych w obrębie w y t w a r z a n i a spółdzielczego, b) w z r a s t a liczba i wachlarz zawodów pozarolniczych związanych funkcjonalnie ze społecznością wiejską (instytucje kulturalno-oświatowe, p u n k t y usługo­ w e itp.), c) pojawiają się n o w e zawody n i e związane f u n k c j o n a l n i e a n i z m i e j s c o w y m r o l n i c t w e m , a n i z potrzebami c o d z i e n n y m i mieszkańców w s i , lecz będące r e z u l t a t e m l o k a l i z o w a n i a n a terenie w s i przedsiębiorstw przemysłowych ( f a b r y k a a p a r a t u r y telefonicznej). Profesjonalizacja czyn­ ności r o l n i c z y c h w spółdzielni i j e j konsekwencje k u l t u r o w e są przez l u d ­ ność w s i k o n f r o n t o w a n e z wartościami, jakie daje w y k o n y w a n i e i n n y c h zawodów. Taka k o n f r o n t a c j a istanowi p u n k t odniesienia oceny pracy w spółdzielni. R a d y k a l i z m p r z e m i a n w życiu współczesnej w s i bułgarskiej przeja­ wił się szczególnie d o b i t n i e w gospodarce r o l n o - h o d o w l a n e j . Podczas gdy w dziedzinie warunków b y t o w y c h , w e wzorach życia rodzinnego czy obrzędowości następowały z m i a n y w p r a w d z i e głębokie, ale o charakte­ rze ciągłym, t o w r o l n i c t w i e i h o d o w l i przeobrażenia miały charakter skokowy. Rodzi się więc p y t a n i e : w j a k i e j mierze przełom u s t r o j o w y w r o l n i c t w i e badanej w s i był p r z y g o t o w a n y przez kumulację uprzednich zmian, w j a k i e j mierze o b i e k t y w n e p r z y g o t o w a n i e systemu społeczno-ekonomicznego d o przyjęcia r a d y k a l n y c h (przeobrażeń było przez m i e ­ szkańców w s i s u b i e k t y w n i e odczuwane, uświadamiane? Jakie składowe dziedzictwa k u l t u r o w e g o przeszłości stanowiły c z y n n i k i sprzyjające i n i e ­ sprzyjające współczesnym zmianom? Winniśmy też odpowiedzieć n a p y ­ tanie o aktualne f u n k c j o n o w a n i e elementów spuścizny k u l t u r o w e j , i c h rolę w procesie t w o r z e n i a nowego systemu ekonomiczno-społecznego w s i . TRADYCYJNE GOSPODARSTWO CHŁOPSKIE PRZEŁOMU XIX I XX WIEKU Dziedzictwo przeszłości J a k k o l w i e k odzyskanie niepodległości przez Bułgarię w 1878 r . spo­ wodowało istotne z m i a n y w chłopskim gospodarowaniu, t o j e d n a k wiele jego <cech z przełomu X I X i X X w i e k u t k w i s w y m i k o r z e n i a m i w schył­ kowej fazie panowania tureckiego. Dzięki s t u d i u m C h . Gandewa dysponujemy analizą p i e r w o c i n stosun­ ków k a p i t a l i s t y c z n y c h w gospodarce cziflików w X V I I I w i e k u na t e r e ­ nie północno-zachodniej Bułgarii , a opracowania t a k i c h badaczy, j a k np. D . M a r i n o w , S. S. B o b c z e w czy D. N . C u c h l e w rzucają sporo 5 6 7 8 Zarażdanije... 5 G a n d e w, 6 Marinow, 7 Bobczew, Sborník 8 Cuchlew, Istorija Gradiwo... nabalgarskite na grada Widin... juridiczeski... �PODSTAWOWE ZAJĘCIA LUDNOŚCI WSI GRAMADA 15 światła na w a r u n k i b y t o w e i kulturę chłopstwa interesującego nas t e r e ­ n u w ostatnich dziesięcioleciach X I X w i e k u . Gospodarstwa chłopskie prowadziły wówczas produkcję hodowlaną w znacznym (stopniu niezależną od p r o d u k c j i roślinnej, opartą na użyt­ k o w a n i u różnych wspólnot — g m i n n y c h pastwisk, nieużytków, l a s ó w . Jednocześnie doniosłość h o d o w l i , zarówno j a k o dziedziny dostarczającej gotówki, j a k i artykułów niezbędnych g r u p i e rodzinnej, p r z e m a w i a za t e ­ zą, iż k o n k r e t n y obszar ziemi, będący w e władaniu danej rodziny, tylkow p e w n y m stopniu określał j e j możliwości gospodarcze. Stanowiło o n i c h przecież w znacznym stopniu uczestnictwo w e wspólnotach g m i n n y c h . Obszar z i e m i w e władaniu danej r o d z i n y miał więc r e l a t y w n i e mniejsze znaczenie. Natomiast ogromnie doniosła w y d a j e się być r o l a nakładu ludzkiej siły roboczej, co tłumaczy się n i s k i m poziomem s t a n u technicz­ nego gospodarstw. P r z e m a w i a za t y m zarówno u t r z y m y w a n i e się wspól­ nego gospodarowania zespołów w i e l k o r o d z i n n y c h , j a k i w o l n y postęp w l i k w i d o w a n i u ziem n i e u p r a w i a n y c h , a nadających się p o d uprawę. N a ­ leży przypomnieć, j a k n i s k i był wówczas p r z y r o s t ludności. C h . Gandew stwierdza, iż w północno-zachodniej Bułgarii w ciągu X V - X V I I w i e k u 80°/o w s i liczyło zaledwie 5-20 zagród, a r z a d k i m i wyjątkami były wsie z 50 zagrodami. W ciągu X V I I I w i e k u t a średnia n i e powiększała się z b y t n i o (bo do 10-20), czego dowodzą spisy statystyczne z widińskiego sporządzane d l a celów p o d a t k o w y c h . Słabe ludnościowo wsie zajmowały t y l k o część z i e m i p o d uprawę, a ogromne j e j rezerwy pozostawały n i e u p r a w i a n e aż d o połowy X I X w i e k u i w aktach ustawodawczych z 1858 r . określane są j a k o „martwa z i e m i a " . Znamienne dla tego o k r e ­ su są zarówno liczne m o d y f i k a c j e ustawodawstwa agrarnego, j a k i u t a r ­ te sposoby o m i j a n i a obowiązujących przepisów w celu przekształcenia władania ziemią n a p r a w a c h feudalnej dzierżawy w e własność p r y w a t ­ ną kapitalistycznego t y p u . Dotyczy t o przede w s z y s t k i m cziflików, ale także gospodarstw chłopskich. Z p o j a w i e n i e m się p r y w a t n e j własności ziemi łączy się spotęgowanie nierówności k l a s o w y c h w obrębie w a r s t w y chłopskiej. Były one jednakże w p e w n y c h granicach n i w e l o w a n e przez fakt, iż h o d o w l a odgrywała rolę dominującą, a bazowała n i e t y l e n a p r y ­ w a t n e j własności z i e m i , co n a k o r z y s t a n i u ze wspólnot. I n n y m c z y n n i ­ k i e m zacierającym nieco różnice klasowe, a raczej i c h konsekwencje d l a poziomu b y t o w e g o rodzin, był ogólny n i s k i poziom sił wytwórczych, stagnacja gospodarki chłopskiej, j e j k r y z y s o w e położenie. W t y c h w a ­ r u n k a c h tworzyły się niewątpliwie ekstrema społeczno-ekonomiczne, j a k 9 10 n 9 1 0 11 P o r . пр. С u c h lew, G a n d e w , Tamże. op. c i t . ; G a n d e w , op. c i t , s. 21. op. c i t . �16 I R E N A NIZIÑSKA, D A N U T A MARKOWSKA z jednej s t r o n y czorbadżijowie — z d r u g i e j ludność bezrolna, ale k a t e ­ gorie pośrednie miały prawdopodobnie w znacznym s t o p n i u podobny standard b y t o w y . Chłop bułgarski tego okresu uczestniczył w procesach rodzącego się k a p i t a l i z m u przymusowo, p r o d u k c j a t o w a r o w a jego go­ spodarstwa była w y m u s z o n a i n i e prowadziła do kształtowania się o r i e n ­ tacji r y n k o w e j w nowoczesnym r o z u m i e n i u tego słowa. W y d a j e się, iż wręcz przeciwnie — ideałem gospodarczym było samozaopatrzenie, a k o ­ nieczność p r o d u k o w a n i a towarów była klęską. T a k więc przymusowe u t o w a r o w i e n i e gospodarstw chłopskich służyło celom a k u m u l a c j i pier­ w o t n e j rodzącej isię klasy kapitalistów, n i e stwarzało natomiast przesła­ n e k m o d e r n i z a c j i p r o d u k c j i chłopskiej . Był to j e d n o s t r o n n y drenaż, a n i e sprzężenie z w r o t n e t y p u : gospodarstwo rolne — r y n e k — gospo­ darstwo rolne. 12 W y d a j e się, że charakter i rola ówczesnego r o l n i c t w a chłopskiego w szerszym systemie ekonomiczno-społecznym wyraża dobitnie podsta­ w o w e sprzeczności fazy przejściowej pomiędzy feudalizmem a k a p i t a ­ l i z m e m . Są one różnorodne i wielopłaszczyznowe, wskażemy więc t y l ­ k o przykładowo n a niektóre z nich, a m i a n o w i c i e : a) sprzeczność pomiędzy f e u d a l n y m charakterem p r a w a agrarnego a włączeniem omawianego regionu w międzynarodowy r y n e k t o w a r o w y , na którym p r o d u k t y gospodarki rolno-hodowlanej funkcjonowały j a k o t y p o w e t o w a r y w systemie k a p i t a l i s t y c z n y m ; b) sprzeczność między n i s k i m poziomem sił wytwórczych w gospodar­ s t w a c h chłopskich a zapotrzebowaniem n a t o w a r y i kapitał ze s t r o n y d a w n y c h feudałów, przekształcających się w przedsiębiorców k a p i t a l i ­ stycznych — sprzeczność rodząca drenaż gospodarstw chłopskich, p r z y ­ mus wy g o s p o d a r o wy wa n i a gotówki n a cele p o d a t k o w e ; c) sprzeczność pomiędzy zasadą samozaopatrzenia, regulującą chłop­ ską gospodarkę, a p r z y m u s o w y m „utowarowieniem" gospodarstw chłop­ skich, które gotówkę ze sprzedaży artykułów gospodarstwa oddają w f o r ­ m i e spłaty długów i podatków, a więc kapitał nie staje się j e d n y m z czynników p r o d u k c j i w gospodarstwach chłopskich, j a k k o l w i e k jest z nich uzyskiwany; 13 d) sprzeczność pomiędzy i s t n i e n i e m ziem n i e u p r a w i a n y c h a zwięk­ szającą się liczebnie kategorią bezrolnych, zmuszonych sprzedawać swą siłę roboczą — sprzeczność mająca swoją logikę w systemie k a p i t a l i s t y c z ­ n y m , gdzie praca staje się t o w a r e m . Powyżej przedstawiono niektóre elementy chłopskiego gospodarowa­ nia okresu schyłkowego panowania tureckiego. Zarys t e n bazuje n a źróop. cit, s. 473-474. 1 2 Cuchlew, 1 3 Dokładne omówienie powiązań W i d i n a D . N. C u c h l e w w c y t o w a n e j p r a c y . z międzynarodowym e k s p o r t e m daje �PODSTAWOWE ZAJĘCIA LUDNOŚCI WSI 17 GRAMADA dłach zastanych, dotyczących całego r e j o n u widińskiego, n i e uwzględnia więc s p e c y f i k i badanej przez nas w s i Gramada. N i e byliśmy w stanie w t o k u badań t e r e n o w y c h odtworzyć dziejów G r a m a d y tego okresu. W y ­ daje się, iż w porównaniu z i n n y m i w s i a m i tego r e j o n u , była ona b a r ­ dziej liczna. Według danych Bonczewa w 1875 r o k u było w Gramadzie 330 domów , stanowiła też niewątpliwie ośrodek ciążenia dla sąsiednich wsi. 14 Gospodarstwa chłopów gramadzkich po w y z w o l e n i u W okręgu widińskim, podobnie j a k w całej Bułgarii, nastąpiły po w y z w o l e n i u istotne — j a k k o l w i e k nietrwałe — zmiany w u s t r o j u r o l ­ n y m . Przede w s z y s t k i m uległy l i k w i d a c j i pozostałe majątki feudalno-spahijskie, w y k u p y w a n e masowo 'przez chłopów. Powstawała tą drogą znaczna liczba d r o b n y c h gospodarstw chłopskich, słabo wyposażonych technicznie. I n d y w i d u a l i s t y c z n e tendencje, zapoczątkowane już w fazie poprzedniej przez krystalizujące się stosunki kapitalistyczne, znajdują teraz sprzyjające w a r u n k i . Następuje rozpad w i e l u w i e l k o r o d z i n n y c h wspólnot gospodarczych n a rzecz mniejszych jednostek: z i n d y w i d u a l i z o ­ w a n y c h r o d z i n d w u p o k o l e n i o w y c h l u b t r z y p o k o l e n i o w y c h . Procesowi t e ­ m u sprzyjało nowe ustawodawstwo w zakresie dziedziczenia i p r a w a własności z i e m i , które w pełni indywidualizowało tytuł posiadania, l i ­ kwidując ostatecznie p r a w n e podstawy d a w n y c h gospodarstw zadrużn y c h . Dawało o n o również k o b i e t o m p r a w o dziedziczenia z i e m i ojcow­ skiej i j a k k o l w i e k w p r a k t y c e n a d a l k i e r o w a n o się p r a w e m zwyczajo­ w y m — u p r z y w i l e j o w a n i e m synów w dziedziczeniu ziemi — t o jednak w sytuacjach spornych kancelarie adwokackie łamały uświęconą t r a ­ dycję . 15 I n d y w i d u a l i z a c j a gospodarcza mniejszych jednostek r o d z i n n y c h w y ­ raziła się w Gramadzie spadkiem udziału wieloosobowych zespołów domo­ w y c h w globalnej liczbie gospodarstw domowych w e w s i . W oparciu o dane k o l e j n y c h spisów przedstawiamy t e zjawiska w t a b e l i 1 . Rozparcelowanie majątków potureckieh n i e zaspokoiło głodu ziemi w s z y s t k i c h bezrolnych i małorolnych. Wiele n o w o powstałych gospo1 6 В. В o n č z e w , Prinos d i n 1953, m a s z y n o p i s , s. 196. 1 4 kam istorijata na s. Gramada Por. I. C h a d ż i j s k i , Bit i duszewnost na naszija s. 122. W materiałach a r c h i w a l n y c h p a t r z A Z E n r 379/V. 15 (kulska naród, okolija), Wi- S o f i j a 1966, Ź r ó d ł a : R e z u l t a t i ot p r e b r o j a w a n e n a n a s e l e n i j e t o w S e w e r n a i Jużna B a ł g a r i j a n a 1 j a n u a r i j 1888 g., k n . I V , W i d i n s k i Okrág. S. 1888, s. 6; R e z u l t a t i ot p r e ­ b r o j a w a n e n a n a s e l e n i j e t o w Kniażestwo Bałgarija n a 1 j a n u a r i j 1893 g., k n . I I I , W i d i n s k i Okrág. S . 1893, s. 5; R e z u l t a t i ot p r e b r o j a w a n e n a n a s e l e n i j e t o w K n i a ­ żestwo Bałgarija n a 31 d e k e m b r i 1900 g., k n . I I I , O k r á g W i d i n . S o f i j a 1903, s. 4. 1 6 2 — Etnografia Polska. XVI/1 �IRENA NIZINSKA, 18 DANUTA MARKOWSKA d a r s t w n i e dysponowało o d p o w i e d n i m i kapitałami n a zagospodarowa­ n i e i popadało od razu w sieci l i c h w i a r z y : odsprzedawać musiało kawał­ k i z i e m i bogatszym gospodarzom, czasem traciło całkowicie z t r u d e m nabytą ziemię. Toteż bezpośrednio po w y z w o l e n i u n o t u j e się duży o d ­ pływ p r o l e t a r i a t u wiejskiego t a k do zajęć pozarolniczych w miastach, j a k i podejmowanie stałych l u b sezonowych m i g r a c j i do w s i bogatszych, skupionych na nizinie naddunajskiej . L i c h w i a r s t w o w Widińskiem przyjmowało coraz szersze r o z m i a r y . Po­ czątkowo lichwiarze, rekrutujący się spośród bogatych widińskich h a n ­ dlarzy zbożem i j a r z y n a m i , w y k u p y w a l i poszczególne gospodarstwa. Po p e w n y m czasie dochodziło j e d n a k do tego, że całe wsie znalazły się w i c h posiadaniu . Z tą drapieżną koncentracją z i e m i związana była gospodarka t o w a ­ r o w a prowadzona p r z y pomocy sił najemnych, lecz gospodarstwa tego r e j o n u n i e dorównywały obszarem n p . majątkom dobrudżańskim i nie były też t a k liczne. N i e gospodarstwo kapitalistyczne, lecz małe l u b średniorolne gospodarstwo t y p u rodzinnego stanowiło dominujący ele­ m e n t r o l n i c t w a badanych w s i . 17 18 S t r u k t u r a agrarna w s i Gramada n a przełomie X I X i X X w i e k u Niestety, dane spisów powszechnych n i e zawierają i n f o r m a c j i o s t r u k ­ turze agrarnej interesującej nas w s i . Badania terenowe n i e pozwoliły również n a precyzyjną i c h rekonstrukcję. Według relacji najstarszych i n ­ formatorów oraz zebranych h i s t o r i i r o d z i n u schyłku X I X w i e k u było we w s i zaledwie k i l k u gospodarzy posiadających (przejściowo zresztą) gospodarstwa sięgające powyżej 500 dekarów. Już gospodarstwa 300-dekarowe uchodziły za duże, a modalna wielkość zamykała się w granicach 100-150 dekarów. Rozdrobnienie gospodarstw postępowało systematycz­ nie, już b o w i e m w latach 20-tych X X w i e k u modalne gospodarstwo m i e ­ ściło się w przedziale 40-50 d e k a r ó w . Rozwarstwienie klasowe p r z e ­ biegało n a d w u charakterystycznie o d m i e n n y c h dragach: a) w s k u t e k p o ­ padania słabych ekonomicznie gospodarstw w zależności od kapitału l i ­ chwiarskiego i w y z b y w a n i a się części ziemi, b) w s k u t e k podziałów r o ­ dzinnych, w y d z i e l a n i a się mniejszych jednostek z w i e l k o r o d z i n n e j wspól1 9 20 17 W g o p r a c o w a n i a I . Nizińskiej, rękopis w A Z E . 1 8 L o s taki spotkał Gamzowo-Garci (obecnie Gradee) i Chalwadżiji TJzunowo), a w r o k u 1911 d a l s z y c h 11 w s i podzieliło los s w y c h 1 9 B. Patrz np. A Z E n r 378-V, 380-V, 3 8 1 - V oraz Jaworską, Warunki bytowe g r a f i a P o l s k a " , t. 15: 1971 z. 1. 2 0 P a t r z np. A Z E n r 388-V. i budżet rodziny historie rodzin wiejskiej (obecnie poprzedniczek. zebrane w Gramadzie, przez „Etno­ �PODSTAWOWE ZAJĘCIA LUDNOŚCI WSI 19 GRAMADA n o t y gospodarczej. Bezpośrednio po w y z w o l e n i u rozpadały się przede w s z y s t k i m w i e l k i e gospodarstwa zespołowe, mające p o 500-1000 d e k a ­ rów z i e m i . Z d r u g i e j s t r o n y stosunkowo łatwo rozpadały się w i e l k o r o dzinne zespoły gospodarcze, mające gospodarstwa n i e w i e l k i c h r o z m i a ­ rów, które n i e były w stanie zapewnić a n i (utrzymania, a n i pracy l i c z ­ n e m u g r o n u domowników . Z procesami p r z e m i a n s t r u k t u r y agrarnej, wiąże się istna mozaika s t r u k t u r y r o d z i n : od małej (dwupokoleniowej) począwszy, poprzez trzypokoleniową, złożoną wyłącznie z dziadków, r o ­ dziny syna i bezżennych jeszcze wnuków, aż p o różnego rodzaju m o d y ­ fikacje d a w n y c h w i e l k o r o d z i n n y c h zespołów . Ubożenie ludności do­ prowadzało czasem d o t a k i c h s y t u a c j i , że członkowie d a w n y c h zamoż­ n y c h i szanowanych gospodarstw zadrużnych zmuszeni b y l i poszukiwać środków u t r z y m a n i a w mieście, a w i e l e podupadłych gospodarstw popa­ dało w zależności od miejscowych i widińskich l i c h w i a r z y . Z ubogich k a ­ t e g o r i i ludności w y w o d z i l i się też najemnicy, pracujący w bogatszych gospodarstwach, sezonowi r o b o t n i c y w e w s i i poza wsią, emigranci do A m e r y k i . Z a najlepsze rozwiązanie trudności życiowych r o d z i n mało­ r o l n y c h i bezrolnych uważano dodzierżawę z i e m i n a w a r u n k a c h t z w . „izpolicy", t j . w zamian za oddawanie wydzierżawcy połowy plonów. W systemie w y t w a r z a n i a , w którym nakład żywej siły roboczej miał d e ­ cydujące znaczenie d l a efektów gospodarczych, r o d z i n y dysponujące rę­ k a m i roboczymi, a nie mające ziemi, godziły się n a w a r u n k i takiej dzier­ żawy, gdyż pozwalało i m t o „przeżyć", pozostawiało i c h w e własnej w s i . 21 22 23 Wydaje się, iż ogólna tendencja p r z e m i a n s t r u k t u r y agrarnej w o k r e ­ sie o d schyłku X I X w i e k u do I w o j n y światowej polegała n a : a) stałym spadku areału gospodarstw najbogatszych, choć n i e w s t o p n i u przybliża­ jącym j e do modalnego gospodarstwa, b) u t r z y m y w a n i u się modalnego przedziału ziemi, ale stale ulegającego obniżaniu, c) u t r z y m y w a n i u i n a ­ w e t powiększaniu się k a t e g o r i i p r o l e t a r i a t u wiejskiego. Zagospodarowanie ziemi a korzystanie z płodów środowiska naturalnego T r a d y c y j n y sposób gospodarowania i poziom u z y s k i w a n y c h efektów tłumaczy się nie t y l k o a b s o l u t n y m i r o z m i a r a m i stanu posiadania k o n ­ k r e t n e j rodziny, ale także t a k i m i c z y n n i k a m i , j a k : a) wewnętrzna s t r u k ­ t u r a posiadanych użytków r o l n y c h , b) stopień i c h rozproszenia prze- 2 1 2 2 Рог. В o n с z e w, P o r . klasyfikację bułgarskiej 2 3 gólnym wsi Gramada, Prinos..., Rodzina na tle społeczności lokalnej „Etnografia P o l s k a " , t. 15: 1971 z. 1, s. 41-89. P o r . W. P a p r o c k a , uwzględnieniem s. 7, 60. M. B i e r n a c k i e j , Struktura rzemiosła, zawodowa mieszkańców Gramady ze szcze­ „Etnografia P o l s k a " , t. 15: 1971 z. 1, s. 127. �I R E N A NIZIÑSKA, D A N U T A MARKOWSKA strzennego, c) korzystanie ze wspólnot w i e j s k i c h , d) włączenie danego gospodarstwa w system dzierżaw i najmów. W o m a w i a n y m okresie strukturę wewnętrzną użytków r o l n y c h o k r e ­ ślały t a k i e składowe, j a k pola u p r a w n e , w i n n i c e , ogrody w a r z y w n e , sady i łąki, pastwiska, nieugory i lasy. Za konieczny dla f u n k c j o n o w a n i a go­ spodarstwa uznawano t a k i zestaw składowych: pola u p r a w n e , ogrody, łąki, las. B r a k własnego pastwiska mógł być częściowo kompensowany k o r z y s t a n i e m z pastwiska gminnego, wydzierżawą terenów p a s t w i s k o ­ w y c h i wypasem zwierząt w lesie i n a t e j części z i e m i u p r a w n e j , która w d a n y m r o k u ugorowała. W y d a j e się, że b r a k własnego lasu odczuwano dotkliwiej. Począwszy od 1876 r o k u , k i e d y t o s k o d y f i k o w a n o u p r a w n i e n i a g m i n w i e j s k i c h i m i e j s k i c h , w gestii zarządu g m i n y (obsztiny) pozostawało użyt­ k o w a n i e łąk, pastwisk i lasów. Te wspólnoty gminne były w Gramadzie rozległe i odgrywały niewątpliwie znaczną rolę w gospodarowaniu chłop­ skim. Dodajmy, iż wieś uzyskała w t y m czasie dodatkowe obszary leśne, m . i n . w y s o k o ceniony obszar leśny z w a n y „Wargulija" 2 4 Z d a n i e m najstarszych informatorów las miał szczególnie doniosłe zna­ czenie gospodarcze z końcem ubiegłego i w początkach bieżącego stule­ cia. P r z y podziale majątku każdy z dziedziczących ubiegał się o to, aby otrzymać kawałek l a s u : „prawie każdy gospodarz miał trochę lasu, n a w e t ci najbiedniejsi m i e l i po kawałeczku. Rzadko się trafiał gospodarz bez l a s u " — relacjonuje jeden z informatorów . N i e dysponujemy d a n y m i , które pozwalałyby sprawdzić tę opinię. N i e wydaje się ona jednakże prze­ sadzona, w późniejszym b o w i e m dokumencie, w spisie członków koope­ r a t y w y k r e d y t o w e j „Sztastije" spośród t e j liczby, d l a której podano dane o s t r u k t u r z e użytków r o l n y c h , aż 8 3 , 3 % posiadało las, p r z y czym udział lasu w ogólnej p o w i e r z c h n i gospodarstwa wahał się między 15-30°/o, r z a d ­ k o spadał poniżej 5°/o . 25 26 Las miał w i e l o r a k i e znaczenie gospodarcze. Dostarczał opału dla go­ spodarstwa domowego, materiału do w y r o b u niektórych narzędzi r o l n i ­ czych oraz części narzędzi i sprzętów domowych, nadto był źródłem k a r ­ m y d l a zwierząt. Znajdowano w n i m także zioła lecznicze i owoce leśne. W ówczesnych gospodarstwach chłopskich sady pojawiały się j e d y n i e sporadycznie, głównie w gospodarstwach potureckieh. W i n n i c e n i e były także z b y t rozpowszechnione. Stąd też owoce leśne stanowiły cenne u z u ­ pełnienie pożywienia. Dzikie grusze suszono na zimę, a z owoców głogu sporządzano wódkę „rakiję" . 27 2 4 В o n с z e w, Prinos... 2 5 P a t r z np. A Z E n r 378-V. 2 6 N a podstawie materiałów z e b r a n y c h p r z e z B . T u m a n g e ł o w a , I n s t y t u t u E t n o g r a f i i B A N ( A I E ) n r 276-11. 2 7 P a t r z np. A Z E nr 390-V. Archiwum �PODSTAWOWE ZAJĘCIA LUDNOŚCI WSI 21 GRAMADA Doniosłość środowiska naturalnego w ówczesnym gospodarowaniu chłopskim potwierdza również charakter h o d o w l i . Była t o raczej gospo­ d a r k a pasterska niż hodowlana, prowadzona w o p a r c i u o rodzaj f i l i a l n e j zagrody — „kolibę", i niezależna od p r o d u k c j i roślinnej gospodarstwa . Wypasane n a wspólnym p a s t w i s k u owce i kozy pozostawały w ciągu dłu­ giego sezonu wypasowego n a k a r m i e n a t u r a l n e j , j e d y n i e w sezonie u d o ­ j u podawano o w c o m - m a c i o r k o m do pożywienia wieczornego otręby z so­ lą. Także h o d o w l a nierogacizny w w y s o k i m s t o p n i u opierała się n a w y ­ k o r z y s t y w a n i u zasobów środowiska naturalnego . 28 29 Obszary ziem u p r a w n y c h bywały okresowo użytkowane j a k o n a t u r a l ­ ne łąki czy t e r e n y pastwiskowe. C h a r a k t e r h o d o w l i powodował b o w i e m , iż zasoby nawozów n a t u r a l n y c h były n i e w i e l k i e i wystarczały w n a j l e p ­ szym razie n a nawożenie 1 0 % z i e m i u p r a w n e j . N i e nawożona ziemia jałowiała i musiała ugorować. I n f o r m a t o r z y stwierdzają, iż w ówczesnych gospodarstwach zawsze około V3-V2 z i e m i u p r a w n e j ugorowało. „Odpo­ czywała" ona przez 2-3 l a t i w t y m czasie wypasano n a n i e j zwierzęta hodowlane l u b koszono j a k łąki. Gospodarowanie chłopskie tego okresu w poważnym s t o p n i u polegało zatem n a umiejętności przystosowania się do warunków środowiska n a ­ turalnego i w y k o r z y s t y w a n i a jego płodów. W gruncie rzeczy j e d y n i e t a ­ kie użytki, j a k ogrody i w i n n i c e , były w ścisłym tego słowa znaczeniu t r w a l e zagospodarowane, stanowiły one jednak nieznaczny odsetek ogółu użytków r o l n y c h . Obszary ogrodów wynosiły najczęściej około 200 m , a w i n n i c e — j a k szacują i n f o r m a t o r z y — posiadało zaledwie 1 5 % gospo­ darzy, p r z y czym r o z m i a r y w i n n i c zamykały się w granicach 2-3 dekarów . 30 2 31 Jednocześnie gospodarstwa chłopskie były powiązane z r y n k i e m : m u ­ siały sprzedawać p r o d u k t y rolno-hodowlane, b y spłacić p o d a t k i , uiścić p r o c e n t y o d pożyczek, oddać pożyczki. Operowały więc pieniądzem p r o ­ wadząc n a wpół n a t u r a l n y system gospodarowania. T e n paradoks h i s t o ­ r y c z n y w y d a j e się być cechą wiodącą omawianego okresu — okresu wczesnego k a p i t a l i z m u w r o l n i c t w i e . T r a d y c y j n e gospodarstwo chłopskie j a k o system wytwórczy Specyfika d a w n e j gospodarki chłopskiej polegała m . i n . n a t y m , ż e podstawowe c z y n n i k i p r o d u k c j i oddziaływały t u odmiennie niż w i n n y c h systemach w y t w a r z a n i a . Chodzi m i a n o w i c i e o obszar, narzędzia p r o d u k ­ cji, i n w e n t a r z żywy, środki kapitałowe i pracę ludzką. 2 8 Por. M. Pokropek, Układ przestrzenny „Etnografia P o l s k a " , t. 15 :1971 z. 1, s. 163-194. 2 9 P o r . A Z E n r 3 7 9 - V oraz n r 3 8 8 - V . 3 0 A Z E n r 379-V. 3 1 A Z E n r 378-V, 382-V. i budownictwo wsi Gramada, �22 IRENA NIZINSKA, DANUTA MARKOWSKA Spójrzmy na obszar o d strony jego znaczenia produkcyjnego. Wśród elementów określających jego aktywizację w procesie wytwórczym moż­ n a przykładowo wymienić następujące: różna wartość gleb, rozdrobnie­ n i e globalnego areału n a działki rozrzucone przestrzennie, odległość p o ­ szczególnych działek o d zagrody, nasłonecznienie, cechy morfologiczne t e r e n u ułatwiające l u b utrudniające jego uprawę, wreszcie — stopień zainwestowania żywej pracy l u d z k i e j . Gramada m a gleby zróżnicowane co do stopnia urodzajności . W oma­ w i a n y m okresie pod uprawę brano przede w s z y s t k i m n a j u r o d z a j n i e j sze gleby pozostawiając gorsze j a k o nieużytki — pastwiska. Nawozów sztucznych jeszcze n i e znano, a ekstensywna hodowla dostarczała z n i k o ­ m y c h ilości obornika, stąd jedynie dobra jakość gleb i nakład pracy l u d z ­ k i e j stanowiły o rozmiarach plonów. 32 Wieś zajmowała rozległy rejon, a pola u p r a w n e j e j mieszkańców były nie t y l k o przemieszane przestrzennie między sobą, ale także z g r u n t a m i należącymi do mieszkańców i n n y c h w s i . Jedynie mniejsze obszarowo go­ spodarstwa miewały ziemię w jednej działce, pozostałe w k i l k u , a n i e r z a d ­ k o n a w e t 10 parcelach. Poszczególne działki oddalone bywały o d zagrody p o k i l k a kilometrów ( w s k r a j n y c h przypadkach do 15). Parcele sąsiadu­ jące z zagrodą u p r a w i a n o lepiej, częściej nawożono, skrzętniej doglądano niż położone daleko. Zdarzało się nawet, iż zamożniejszy gospodarz w r a ­ zie niedoboru siły roboczej zaniechał na jakiś czas u p r a w y nawet u r o d z a j ­ nego kawałka ziemi, położonego jednak z b y t daleko od zagrody . G o d ­ na u w a g i jest też relatywizacja obszaru gospodarstwa wywodząca się z f a k t u , iż jest o n u p r a w i a n y przez zespół rodzinny. Liczebność i s t r u k ­ t u r a k o n k r e t n e j r o d z i n y decydowały w znacznym stopniu o rozmiarach u z y s k i w a n y c h plonów. Jest t o prawidłowość ogólna: i m p r y m i t y w n i e j s z y p o d względem agrotechnicznym system w y t w a r z a n i a , t y m ważniejszy udział żywej p r a c y l u d z k i e j w wartości uzyskiwanego p r o d u k t u końco­ wego. 33 Następnym i s t o t n y m c z y n n i k i e m w procesie p r o d u k c j i były narzędzia pracy. Opisy d a w n y c h b a d a c z y ukazują n a m ubóstwo ilościowe, b r a k zróżnicowań jakościowych i prostotę techniczną d a w n y c h narzędzi pracy. Materiały terenowe wskazują n a to, że różnice w rozmiarach posiadanej ziemi n i e prowadziły do zróżnicowania jakościowego posiadanych narzę­ dzi pracy. I c h zestaw p o d s t a w o w y powtarzał się w e w s z y s t k i c h gospodar­ stwach i obejmował n a przełomie X I X i X X w i e k u następujące narzędzia: d r e w n i a n e radło z żelazną częścią pracującą, czasem d r e w n i a n y pług z że­ l a z n y m lemieszem (służący j e d y n i e do zaorywania nieużytków l u b w r a 34 3 2 D a n e S O N S , z e b r a n e p r z e z I. Nizińską, rękopis w A Z E . 3 3 A Z E n r 378-V, n r 3 8 2 - V , n r 3 8 9 - V , n r 390-V. 3 4 Marinow, Gradiwo... �PODSTAWOWE ZAJĘCIA LUDNOŚCI WSI GRAMADA 23 zie konieczności w y k o n a n i a szczególnie głębokiej o r k i ) , d r e w n i a n e b r o n y , płozy służące do t r a n s p o r t u narzędzi rolniczych, wozy, sierpy żelazne z rączkami d r e w n i a n y m i , kosy do koszenia łąk, widły drewniane, m o t y k i żelazne n a d r e w n i a n y c h rączkach, grabie drewniane, sita (przetaki) do o d w i e w a n i a ziarna, kopaczki, t z w . „kofi", będące zarazem naczyniem, j a k i miarą dla zbóż. W większych obszarowo gospodarstwach posiadano po k i l k a egzemplarzy danego narzędzia . W y t w a r z a n i e m w i e l u narzędzi, a co n a j m n i e j i c h części, zajmował się każdy gospodarz. Sprzyjała t e m u dostępność drzewa i czas w o l n y , j a k i m w i e l u gospodarzy dysponowało gospodarując n a k o l i b a c h . Praca t a k p r y m i t y w n y m i narzędziami p o w o ­ dowała czasochłonność poszczególnych faz p r o d u k c j i (np. żęcie sierpami, odwiewanie wymłóconego zboża), stąd n a w e t liczne zespoły domowe m u ­ siały w okresie p i l n y c h prac p o l n y c h korzystać bądź z siły najemnej, bądź ze z w r o t n e j pomocy sąsiedzkiej. W okresach poprzedzających n a s i ­ lenie określonych prac p o l n y c h konieczność w y t w a r z a n i a t y c h n i e s k o m ­ p l i k o w a n y c h narzędzi oraz i c h n a p r a w y stwarzała dodatkową możliwość zatrudnienia męskiej siły roboczej w obrębie gospodarstwa. T a k i poziom u p r a w y mechanicznej, p r z y jednoczesnym bardzo ograniczonym stosowa­ n i u u p r a w y chemicznej, przesądzał o niskiej efektywności p r o d u k c j i , dla której n a w e t w i e l k i nakład żywej siły roboczej n i e stanowił wystarcza­ jącej kompensacji. 35 Na uwagę zasługuje d w o i s t y charakter ówczesnej h o d o w l i . Powiedzie­ liśmy, iż jeszcze w początkach naszego stulecia h o d o w l a odgrywała do­ minującą rolę w gospodarstwach gramadczan. O d o m i n a c j i jakiejś gałęzi p r o d u k c j i chłopskiej mówi się najczęściej wówczas, gdy m a ona przewa­ żający udział p r o c e n t o w y w wartości p r o d u k c j i globalnej gospodarstwa. W odniesieniu d o przeszłości nie jesteśmy — niestety — w stanie ope­ rować t a k p r e c y z y j n y m i p o m i a r a m i . Źródła historyczne dotyczące r y n ­ k u widińskiego potwierdzają przewagę podaży produktów h o d o w l i chłop­ skiej n a d p r o d u k t a m i roślinnymi. T a k i e było zresztą zapotrzebowanie r y n k u . Zakres zastosowań produktów h o d o w l i w gospodarstwie d o m o w y m rodziny chłopskiej był o g r o m n y : od produktów spożywczych począwszy, aż po odzież, o b u w i e i różnego r o d z a j u sprzęty domowe. Wydaje się rów­ nież, iż ówcześni gospodarze określali się w swej aktywności gospodar­ czej przede w s z y s t k i m poprzez hodowlę, n a co znajdujemy w m a t e r i a ­ łach t e r e n o w y c h szereg pośrednich dowodów. A oto one. W r e k o n s t r u o ­ w a n y c h historiach r o d z i n i n f o r m a t o r z y spontanicznie w y m i e n i a l i dokład­ n i e li c z b y posiadanych zwierząt j a k o wskaźnik zamożności rodziny. N a j ­ starsi mieszkańcy w s i podkreślają, że n a początku stulecia — m i m o gło­ du ziemi — n i e zamieniano pastwisk na ziemie u p r a w n e , a k a r c z u n k i 3 5 Por. np. A Z E nr 378-V, 389-V, 390-V. �IRENA NIZINSKA, 21 DANUTA MARKOWSKA lasów w celu pozyskania terenów u p r a w n y c h należały do bardzo r z a d k i c h w y j ą t k ó w . Praca T . K o l e w e j dowodzi, j a k w i e l e obrzędów r o d o w y c h i r o d z i n n y c h wiąże się datami, treściami w i e r z e n i o w y m i i akcesoriami obrzędowymi z hodowlą. W p r a w d z i e p o j a w i a się w tej obrzędowości chleb — s y m b o l p r o d u k c j i roślinnej, ale w y d a j e się mieć wtórne z na ­ czenie w porównaniu z elementami i zespołami elementów, wywodzącymi się niewątpliwie z gospodarki p a s t e r s k o - h o d o w l a n e j . 36 37 Dwoistość ówczesnej h o d o w l i polegała na t y m , że niektóre j e j dzie­ dziny były n i e powiązane f u n k c j o n a l n i e z produkcją roślinną, inne n a t o ­ miast tworzyły z nią ścisły splot. H o d o w l a owiec i kóz miała raczej cha­ r a k t e r gospodarki pasterskiej, była zupełnie niezależna o d p r o d u k c j i roś­ l i n n e j gospodarstwa, a n a w e t wyodrębniała się od reszty działań wytwór­ czych przestrzennie, b o w i e m — j a k t o już powiedziano — odbywała się w gospodarstwie f i l i a l n y m — „na k o l i b i e " . Osoby zajmujące się w y p a ­ sem t y c h zwierząt — starsi mężczyźni i i c h pomocnicy — b y l i j a k b y o d ­ dzieleni, „oddelegowani" przez zespół roboczy do pełnienia t y c h zadań. Natomiast h o d o w l a t a k i c h zwierząt, j a k k r o w y , woły i bawoły, pozosta­ wała w głębokim związku f u n k c j o n a l n y m z uprawą r o l i . Bydło rogate było zarówno p r o d u k t e m przeznaczanym n a spożycie l u b sprzedaż, j a k i siłą roboczą wprowadzaną w proces p r o d u k c j i roślinnej już na samym jego początku (orka). Podwójny sens h o d o w a n y c h zwierząt — j a k o e f e k t u p r o d u k c j i i c z y n n i k a p r o d u k c j i zarazem — jest cechą specyficzną t r a d y ­ cyjnego gospodarstwa chłopskiego, odróżniającą j e ostro od wszelkiego t y p u nowoczesnych gospodarstw r o l n y c h , użytkujących siłę mechaniczną maszyn. W t y m systemie w z a j e m n y c h uwarunkowań pomiędzy c z y n n i k a m i p r o d u k c j i kapitał n i e odgrywał decydującej, czy n a w e t znaczniejszej r o ­ l i . S u m y u z y s k i w a n e ze sprzedaży artykułów gospodarstwa przeznacza­ n o n a wyposażenie córek, chroniąc w t e n sposób gospodarstwo przed podziałem fizycznym, l u b też spłacano długi, p o d a t k i i t p . Gotówka n i e była w stopniu g o d n y m u w a g i inwestowana w gospodarstwo, nie moder­ nizowała a n i nie rozszerzała jego p r o d u k c j i , n i e modyfikowała technolo­ g i i . Czasem w miejsce zniszczonego narzędzia k u p o w a n o n o w e l u b n a b y ­ w a n o nową sztukę i n w e n t a r z a żywego zamiast padłej. Gotówka miała więc rolę ochronną, a n i e produkcyjną w t y m t y p i e gospodarowania. Powiązania gospodarki chłopskiej ze środowiskiem n a t u r a l n y m , w e ­ wnętrzny splot wszystkich czynników p r o d u k c j i — oto w a r u n k i , które eliminowały możliwość spotęgowania działania któregokolwiek z c z y n n i - A Z E n r 379-V. Т. К o 1 e w a, Rola obrzędów rodowo-rodzinnych mady, „Etnografia P o l s k a " , t. 1 5 : 1 9 7 1 z. 1, s. 225-248. 3 6 37 w życiu mieszkańców Gra- �PODSTAWOWE ZAJĘCIA LUDNOŚCI WSI GHAMADA 25 ków dla zwiększenia p r o d u k t u końcowego, co stwarzało swoisty, „ w e ­ wnętrzny d e t e r m i n i z r n " t r a d y c y j n e j gospodarki chłopskiej. Jednakże interpretacja t r a d y c y j n e j gospodarki chłopskiej wyłącznie w kategoriach ekonomicznych byłaby uproszczeniem. Chłopskie gospoda­ rowanie jest b o w i e m n i e t y l k o systemem wytwórczym, ale także syste­ m e m społeczno-kulturowym. T e n jego aspekt omówimy poniżej. T r a d y c y j n e gospodarstwo chłopskie j a k o system społeczno-kulturowy W sformułowanej w e wstępie tezie powiedziano, że w t r a d y c y j n e j k u l ­ turze chłopskiej działalność wytwórcza splatała się ściśle i nierozłącznie z całym s t y l e m b y t o w a n i a r o d z i n y . Gospodarstwo było n i e t y l k o w a r s z t a ­ tem wytwórczym i miejscem pracy, lecz stanowiło bazę materialną d l a zaspokojenia szerokiego wachlarza l u d z k i c h potrzeb. D o m , zagroda, pola, łąki i lasy określały miejsce r o d z i n y w przestrzeni fizycznej i społecznej w s i — j e j uczestnictwo w sie'ci krewmaczo-sąsiedzkich powiązań. Współ­ czesna toponomastyka G r a m a d y nosi przejrzyste ślady d a w n y c h osiedli p a t r o n i m i c z n y c h , w których zamieszkiwało od k i l k u d o k i l k u n a s t u spo­ k r e w n i o n y c h ze sobą r o d z i n . Ciągłość społeczna międzypokoleniowa znajdowała realny w y r a z w ciągłości osadnictwa i subiektywną ekspresję w i d e n t y f i k o w a n i u się r o d z i n z szerszymi u g r u p o w a n i a m i r o d o w y m i , co w n a z e w n i c t w i e wyrażało się i wyraża p o dzień dzisiejszy używaniem „prekorów" . 3 8 39 W okresie, do którego sięgamy naszymi badaniami t e r e n o w y m i , „for­ mą rodzinną... była już n i e (klasyczna zadruga, a r o d z i n n y zespół gospo­ darczy, w skład którego wchodziły rodziny rodzonych i stryjecznych b r a ­ c i " *°. J a k k o l w i e k — w odróżnieniu od klasycznej zadrugi — tytuł włas­ ności z i e m i i i n n y c h środków p r o d u k c j i był w t y c h zespołach z i n d y w i d u a ­ l i z o w a n y i przysługiwał głowie rodziny, to jednak zarówno w odczuciu m o r a l n y m , j a k i p r a k t y c e społecznej gramadczan gospodarstwo t r a k t o ­ wane było j a k o zbiorowa własność i wartość r o d z i n y . Poczucie odpowie­ dzialności za t o dobro zbiorowe nie ograniczało się do a k t u a l n i e gospo­ darującego zespołu — gospodarstwo było b o w i e m swoistą własnością międzypokoleniowa, przejmowaną po przodkach z obowiązkiem p r z e k a ­ zania w j a k najlepszym stanie generacjom następnym. N a straży t e j międzypokoleniowej odpowiedzialności stali starsi, szanowani członko­ w i e „familii". Jest t o bardzo znamienne, iż pokrewieństwo określane j a ­ k o „familia" czy „basztina f a m i l i a " n i e odgrywało już w początkach X X 3 8 39 Ziwa 4 0 P o r . B i e r n a c k a , op. cit. Użycie przydomków j e s t w e w s i p o w s z e c h n e , starina. B i e r n a c k a , op. cit, s. 47-48. pisze o t y m m. i n . Marinow,, �26 IRENA NIZINSKA, DANUTA MARKOWSKA w i e k u istotnej r o l i w codziennej działalności gospodarczej gramadczan i miało raczej znaczenie samookreślające społecznie oraz sens obrzędowo^towarzyski , jednakże w razie m a r n o t r a w i e n i a gospodarstwa l u b n i e ­ sprawiedliwego jego podziału przez głowę wielkorodzinnego zespołu, star­ si członkowie „familii" ingerowali, wyrażali swoje potępienie moralne . Rodzina była załogą roboczą gospodarstwa, jego z b i o r o w y m użytkow­ n i k i e m oraz głównym konsumentem w y p r o d u k o w a n y c h w n i m dóbr. Jedność p r o d u k c y j n y c h i k o n s u m p c y j n y c h f u n k c j i t r a d y c y j n e j r o d z i n y chłopskiej oraz znaczenie w a r s z t a t u rolnego j a k o własności międzypoko­ leniowej tłumaczy identyfikację interesów rodziny i gospodarstwa. Udział j e d n o s t k i w t e j wspólnocie określony był j e j w i e k i e m , płcią, r o ­ lą w rodzinie, wkładem do zbiorowego wysiłku. Przydział pracy, zakres 41 42 Tab. 1. Gospodarstwa domowe według liczby ich członków we wsi Gramada w latach 1888-1900 Liczba gospo­ darstw domo­ wych ogółem 364 381 402 Odsetek gospodarstw domowych o liczbie członków powyżej 10 1 2—4 5—10 0,5 23,8 64,5 11.2 0,8 25,2 61,7 12.3 1J 21,4 68,2 8,7 kompetencji i p e r s p e k t y w y dziedziczenia j e d n o s t k i określone były j e j miejscem w s t r u k t u r z e zespołu rodzinnego'. Losy poszczególnych człon­ ków rodziny rozstrzygano w świetle interesów gospodarstwa i pozosta­ jącej w n i m rodziny. W t y m układzie zapadały decyzje co do małżeństwa dzieci, i c h m i g r a c j i stałej czy sezonowej, podjęcia pracy pozarolniczej i t d . Sens społeczno-kulturowy rodzinnej wspólnoty gospodarczej n a j d o b i t ­ niej u j a w n i a się w w i e l k o r o d z i n n y c h zespołach. M . B i e r n a c k a ukazuje w swej pracy i c h odmiany. Podkreślimy więc t y l k o niektóre i c h z n a m i e n ­ ne cechy. Wspólne gospodarowanie pokoleń było niewątpliwie w y r a z e m tendencji ochrony rozmiarów w a r s z t a t u rolnego. Było t o zjawisko p r z e j ­ ściowe: i n d y w i d u a l n a własność środków p r o d u k c j i — t o element k a p i t a ­ l i z m u , a zespołowość pracy i wspólnota odpowiedzialności — to elementy wcześniejszego u s t r o j u . Toteż w e wspólnotach t a k i c h wybuchały k o n f l i k ­ t y interesów, wyrażające o b i e k t y w n e sprzeczności tego zjawiska społeczno-ekonomicznego . Wspólne gospodarowanie pokoleń stabilizowało nie 43 4 1 P o r . B i e r n a c k a , op. c i t . ; К o 1 e w a, op. c i t . 4 2 P a t r z np. A Z E n r 389-V, 3 8 0 - V , 390-V. P a t r z np. A Z E n r 3 8 3 - V , 3 8 8 - V , 378-V, a także o p r a c o w a n i e Т. К o l e w e j , Rodzina i stosunki rodzinne w społeczności Bułgarów rodopskich, „Etnografia P o l ­ s k a " , t. 12 :1968, s. 431-451. 43 �PODSTAWOWE ZAJĘCIA LUDNOŚCI WSI 27 GRAMADA t y l k o r o z m i a r y , ale i sposób f u n k c j o n o w a n i a gospodarstwa. U b y t e k dóbr spowodowany wyposażaniem córek kompensowany był przez „miraż" sy­ n o w e j , który pozostawał w p r a w d z i e f o r m a l n i e indywidualną własnością młodych, ale praktycznie funkcjonował j a k o składowa wspólnoty gospo­ darczej . U b y t e k siły roboczej w w y n i k u wyjścia córki z d o m u znajdo­ wał kompensatę w sile roboczej synowej. Miało t o ogromne znaczenie, gdyż siła robocza l u d z k a była — j a k t o wyżej powiedzieliśmy — bardzo i s t o t n y m c z y n n i k i e m p r o d u k c j i . Ponadto prowadzenie filialnego gospo­ d a r s t w a n a k o l i b i e odrywało od zagrody w e w s i mężczyzn, a p r o d u k c j a roślinna angażowała przede w s z y s t k i m pracę k o b i e t (żęcie sierpami zbóż, o k o p y w a n i e k u k u r y d z y , u p r a w a ogrodów), podobnie j a k szeroki zakres przetwórstwa płodów gospodarstwa: tkanie, przędzenie, wyrób b i e l i z n y i różnego rodzaju m a k a t i okryć, p r z y g o t o w y w a n i e posiłków i k o n s e r w a ­ cja produktów spożywczych . P o p y t na kobiecą siłę roboczą w ówczes­ n y c h gospodarstwach tłumaczy zjawisko zawierania małżeństw przez męż­ czyzn w młodym w i e k u częstokroć ze starszymi k o b i e t a m i . W w i e l k o r o d z i n n y c h zespołach gospodarczych gospodarstwo stanowiło element sta­ ły, losy l u d z k i e podporządkowywano jego w y m o g o m . J a k dowodzi M . B i e r ­ nacka, w i e l o r o d z i n n e zespoły gospodarcze stanowiły zaledwie około 1 5 % ogółu gospodarstw d o m o w y c h w e w s i omawianego okresu. Dominowały więc liczebnie bądź t o r o d z i n y trzypokoleniowe złożone j e d y n i e z r o d z i ­ n y ojca, jednego z jego synów i wnuków, bądź r o d z i n y małe — d w u p o ­ koleniowe. W odróżnieniu od w i e l k o r o d z i n n y c h zespołów gospodarczych, r o d z i n y z i n d y w i d u a l i z o w a n e musiały szerzej korzystać z f o r m pomocy sąsiedzkiej p r z y pracach r o l n y c h l u b z n a j m u . Słabiej też zarysowywał się w n i c h o s t r y podział na prace męskie i kobiece, granice k o m p e t e n c j i i zwyczajowo ustalonych obowiązków płci bywały częściej przekraczane. Utrzymywał się natomiast p a t r i a r c h a l i z m k i e r o w n i c t w a gospodarczego, patrylokalność i u p r z y w i l e j o w a n i e synów w dziedziczeniu z i e m i . 44 45 46 4 7 Gospodarstwo stanowiło podstawę szerokiego zakresu f u n k c j i rodziny. W o p a r c i u o n i e zabezpieczano przyszłość dzieci i starość rodziców. Ro­ dzinna organizacja pracy stanowiła zarazem system w y c h o w a n i a i p r z y ­ g o t o w a n i a młodego pokolenia do przyszłej r o l i r o l n i k a — gospodarza. W w a r u n k a c h istnienia r o d z i n y wielopokoleniowej i wielodzietności dziecko chłopskie już w rodzinie przyswajało sobie umiejętność reagowa­ n i a n a wszelkie sytuacje społeczne, z j a k i m i zetknąć się miało w okresie dojrzałości. Uczyło się m i a n o w i c i e respektowania dystansu wobec starPor. B. K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , "Warunki bytowe i wiejskiej w Gromadzie, „Etnografia P o l s k a " , t. 15 :1971 z. 1, s. 91. 4 4 4 5 4 6 4 7 Por. K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , P o r . B i e r n a c k a , op. cit. op. cit. P a t r z n p . A Z E n r 377-V, 3 7 8 - V , 382-V, 3 8 3 - V . budżet rodziny �28 I R E N A NIZIÑSKA, D A N U T A MARKOWSKA szych w i e k i e m , podporządkowania i m , ale zarazem podporządkowywało sobie młodsze rodzeństwo i brało n a siebie obowiązek opieki n a d n i m . Zakres socjalizujących treści r o d z i n y t r a d y c y j n e j , realizowany w t o k u pracy i wyznaczony organizacją t e j pracy, był więc bardzo szeroki i miał dla j e d n o s t k i znaczenie podstawowe. Zarówno poziom k o n s u m p c j i r o d z i n y j a k i j e j r y t m i k a (okresy n i e ­ dostatków pożywienia i okresy obfitości) zdeterminowane były e f e k t y w ­ nością p r o d u k c j i . Podobnie przeplatanie się okresów wytężonej pracy i okresów względnego odpoczynku wyznaczone było rytmiką p r o d u k c j i gospodarstwa. S y m b o l a m i chłopskiego b y t o w a n i a stały się t a k i e wartości, j a k praca i chleb. Zdolność do pracy, umiłowanie pracy, szacunek dla pracy — oto k r y t e r i a oceny zarówno k a n d y d a t k i n a żonę, j a k i k a n d y d a t a n a kmeta, a chleb pojawiający się n a co dzień j a k o k u k u r y d z i a n y „prosenik" zmie­ niał się na obrzędowym stole w „Světa P e t k a " . PRZEOBRAŻENIA G O S P O D A R S T W A CHŁOPSKIEGO W OKRESIE MIĘDZYWOJENNYM P u n k t e m wyjściowym naszej analizy było t r a d y c y j n e gospodarstwo chłopskie przełomu X I X i X X w i e k u , p u n k t e m d o c e l o w y m — współczes­ n y system spółdzielczej gospodarki rolno-hodowlanej. Dlatego też okres międzywojenny p o t r a k t u j e m y skrótowo, wskazując jedynie najważniej­ sze k i e r u n k i zmian. U w a r u n k o w a n i a i s k u t k i przemian w s t r u k t u r z e agrarnej w s i Okres bezpośrednio po w o j n a c h bałkańskich i po I w o j n i e światowej cechuje się gwałtownym rozpadem w i e l k o r o d z i n n y c h zespołów gospodar­ czych, nasileniem podziałów ziemi, dalszym rozdrobnieniem s t r u k t u r y agrarnej. Jako na najważniejsze p r z y c z y n y t y c h z m i a n wskazują i n f o r ­ matorzy n a powiększanie się liczby ludności i wzrost tendencji i n d y w i ­ dualistycznych w młodszym p o k o l e n i u . W w i e l u h i s t o r i a c h r o d z i n mówi się o waśniach synowych ze świekrami jako bezpośrednim powodzie „ w y ­ dzielania" się młodych . 48 49 Istotnie, w latach międzywojennych liczba ludności w s i systematycz­ nie wzrastała, jednakże zjawisko t o n i e przybrało rozmiarów „eskplozji demograficznej". Jak dowodzą dane tabeli 2, n a przestrzeni l a t 1920-1946 ludność w s i wzrastała względnie systematycznie i powiększyła się ogółem o 30,8%, a więc średnio rocznie przybywało niewiele ponad 1 % . 4 8 P a t r z np. A Z E n r 377-V, 378-V, 3 7 9 - V , 380-V, 387-V. 4 9 P a t r z n p . A Z E n r 4 7 - V , 382-V. �PODSTAWOWE ZAJĘCIA LUDNOŚCI WSI G R A M A D A Tab. 2. Przyrost liczby ludności wsi Gramada w latach Lata 1920 Liczba Odsetek w stosunku ludności do 1920 roku 3 567 100,0 1926 4 092 114,4 1934 4404 120,6 1946 4 668 130,8 29 1920-1946 Źródło Rezultati ot prebrojawaneto n a naselenijeto w carstwo Bałgarija n a 31 dekembri 1920, Okrąg Widin. K n . I I I , 1929, s. 6-7 Statisticzeski Godisznik na Okrąg Widin — 1964 (1966), s. 10 Ważniejsze wydają się i n n e przyczyny, związane ze zmianą o r i e n t a c j i p r o d u k c y j n e j gospodarstw. Zarówno charakter p o p y t u rynkowego, j a k i propaganda i n n o w a c j i rolniczych skłaniały gospodarstwa chłopskie do zwrócenia większej u w a g i n a produkcję roślinną i n a funkcjonalne powią­ zanie h o d o w l i z u p r a w a m i p o l o w y m i . Ograniczeniu i stopniowemu z a n i ­ k o w i ulegało dawne ekstensywne pasterstwo, oparte o gospodarstwo f i ­ l i a l n e — kolibę. J a k dowodzi w swej pracy M . Pokropek, mężczyźni prze­ b y w a l i dawniej p o 8-9 miesięcy w r o k u n a k o l i b i e . L i k w i d a c j a k o l i b spo­ wodowała, że wszyscy członkowie r o d z i n y m u s i e l i pomieścić się w j e d ­ n y m d o m u — d o m stawał się za ciasny, niewygodny, co skłaniało do „wydzielania się" m n i e j s z y c h jednostek ze wspólnoty domowej i p r o d u k ­ cyjnej . N o w a orientacja p r o d u k c y j n a oznaczała konieczność w p r o w a ­ dzania ulepszeń technicznych, eksperymentowania, a skostniały sposób gospodarowania w r a m a c h w i e l k o r o d z i n n e j wspólnoty n i e sprzyjał t y m zmianom. Jednocześnie młodzi mężczyźni powracający z w o j e n s t a w a l i się nosicielami tendencji i n d y w i d u a l i s t y c z n y c h . N i e t y l k o rozpad w i e l k o r o d z i n n y c h zespołów gospodarczych, ale także wcześniejsze usamodziel­ n i a n i e się gospodarcze młodych w rodzinach z i n d y w i d u a l i z o w a n y c h było przyczyną p o w s t a w a n i a n o w y c h g o s p o d a r s t w . Podziały rodzinne z i e m i były więc główną przyczyną rozdrobnienia s t r u k t u r y agrarnej. Działały także i n n e c z y n n i k i , występujące już w gospodarce chłopskiej w okresach wcześniejszych, a nasilające się w latach międzywojennych. Chodzi o zja­ w i s k o uszczuplania rozmiarów gospodarstw l u b n a w e t i c h l i k w i d a c j i w s k u t e k zadłużeń u l i c h w i a r z y . Tendencji w k i e r u n k u rozdrobnienia s t r u k t u r y agrarnej przeciwdziałała, j a k k o l w i e k w ograniczonym stopniu, możliwość k u p n a ziemi nadającej się pod uprawę z zapasów wspólnoty gminnej . 50 51 52 5 3 5 4 5 0 5 1 5 2 Pokropek, op. cit, s. 177. B i e r n a c k a , op. cit, s. 41. P a t r z np. A Z E n r 390-V. 53 P a t r z n p . A Z E n r 3 8 3 - V . Tamże. 54 �30 IRENA NIZINSKA, DANUTA MARKOWSKA Zahamowanie dalszego postępu r o z d r a b n i a n i a gospodarstw zapowiada­ ła tendencja do ograniczania liczby p o t o m s t w a w r o d z i n i e . N i e m n i e j jednak okres międzywojenny cechuje spadek przeciętnego areału gospo­ darstw, wzrost liczebny w a r s t w y małorolnych i bezrolnych oraz obniżanie się areału gospodarstw m o d a l n y c h . Według relacji informatorów modalne gospodarstwo G r a m a d y końca l a t 20-tych mieściło się w przedziale 40-50 dekarów, a zaledwie k i l k a było gospodarstw o p o w i e r z c h n i powyżej 200 dekarów . Za gospodarstwo „średnie", gwarantujące m i n i m u m środków u t r z y m a n i a przeciętnej r o ­ dzinie, uważano 50-100-dekarowe; gospodarstwo powyżej 100 dekarów uchodziło za bogate, a jego właściciela nazywano „czorbadżija"; za „bied­ n e " uchodziły gospodarstwa 20-50-dekarowe, a m i a n e m „nędzy" określa­ no sytuacje właścicieli 10-20-dekarowych g o s p o d a r s t w . Z w r a c a więc uwagę fakt, iż gospodarstwo modalne miało areał ziemi niższy niż uzna­ n y społecznie za wystarczający do u t r z y m a n i a r o d z i n y . Wydaje się, iż i n ­ f o r m a t o r z y t r a f n i e określili granicę między możliwościami rolniczego b y ­ t o w a n i a a koniecznością poszukiwania uzupełniających, pozarolniczych źródeł dochodu. Z n a j d u j e m y na to pośrednie dowody. Jak w y n i k a z ze­ stawień W. Paprockiej, p r a w i e 9 0 % rzemieślników okresu międzywojen­ nego t o właściciele gospodarstw o areale powyżej 50 dekarów, j e d y n i e 10,7% miało gospodarstwa 50- i więcej d e k a r o w e . Z drugiej strony wśród członków k o o p e r a t y w y k r e d y t o w e j „Sztastije", która służyła ochro­ ną i pomocą r o l n i k o m , przeważa liczebnie kategoria właścicieli gospodarstw 50-100-dekarowych, a więc t a , która w o p i n i i gramadczan miała szanse pozostania „gospodarzami" . Dane o członkach k o o p e r a t y w y przedsta­ w i a m y w tabeli 3. 5 5 56 57 58 59 Główne s k u t k i przemian s t r u k t u r y agrarnej okresu międzywojennego można b y scharakteryzować następująco. a) wzrósł p o p y t na ziemię, podniosły się ceny ziemi. Wzrastającemu p o p y t o w i n i e odpowiadały r o z m i a r y podaży ; b) rozwinął się i upowszechnił system dzierżaw zarówno z i e m i cer­ k i e w n e j czy g m i n n e j , j a k i p r y w a t n e j . Według relacji agronoma w s i W. W. Buzowa, w latach 30-tych i 40-tych około 10-15 zamożnych gospo­ darzy oddawało stale część z i e m i n a „izpolicę", a korzystało z dzierżawy od 150-200 r o d z i n . Dzierżawione działki wynosiły o d 5 do 6 dekarów . 6 0 61 5 5 P o r . B i e r n a c k a , op. cit. 5 6 P a t r z A Z E n r 379-V. 5 7 P a t r z np. A Z E n r 4 7 - I X o r a z 3 7 9 - V . 5 8 P o r . P a p r o c k a , op. cit, s. 127. I n f o r m a c j e o tej k o o p e r a t y w i e z a w i e r a o p r a c o w a n i e s k i e j , c y t o w a n e wyżej. A Z E nr 388-V. 5 9 60 6 1 A Z E n r 388-V. B. Kopczyńskiej-Jawor- �PODSTAWOWE ZAJĘCIA LUDNOŚCI WSI 31 GRAMADA Tab. 3. Areał gospodarstw członków kooperatywy „Sztastije" we wsi Gromada Obszar gospodarstw rol­ nych w dekarach do 20 Liczba gospodarstw 7 Odsetek ogółu gospodarstw 20-50 16 11,1 25,4 50-100 25 39,7 100-150 6 150-300 8 9,5 12,7 powyżej 300 1 1,6 63 100,0 Razem: Według zachowanego źródła archiwalnego w r o k u gospodarczym 1939-1940 cerkiewne ziemie o r n e dzierżawiło 14 gospodarzy, p r z y czym w i e l ­ kość działek dzierżawionych wahała się od 5,7 do 30 d e k a r ó w ; c) j e d y n i e większe obszarowo gospodarstwa, zdolne ponieść r y z y k o i n n o w a c j i , mogły sobie pozwolić n a n a b y w a n i e maszyn r o l n i c z y c h i w p r o ­ wadzanie śmielszych ulepszeń w u p r a w a c h czy h o d o w l i . Obszar gospo­ darstwa stał się więc j e d n y m ze współwyznaczników procesów m o d e r n i ­ zacyjnych; d) zamożne gospodarstwa coraz bardziej uzależniały o d siebie ekono­ micznie gospodarstwa średnio- i małorolne, zarówno w s k u t e k oddawania i m ziem w dzierżawę, j a k i wypożyczania maszyn r o l n i c z y c h . Uzależnienia ekonomiczne prowadziły częstokroć do zależności społecznych i p o l i t y c z ­ nych ; 62 6 3 e) przeobrażenia s t r u k t u r y agrarnej znacznie silniej niż w okresach poprzednich różnicowały sposób gospodarowania poszczególnych k a t e g o r i i obszarowych gospodarstw, określały t y p i c h doświadczenia produkcyjnego. Zagospodarowanie z i e m i a wiodące k i e r u n k i p r o d u k c y j n e Jak już powiedziano, okres międzywojenny cechuje przesunięcie p u n k ­ t u ciężkości z gospodarki pastersko-hodowlanej n a u p r a w y roślinne oraz z m i a n y jakościowe w h o d o w l i . Łączyło się z t y m rozszerzanie terenów u p r a w n y c h kosztem nieużytków, p a s t w i s k i lasów. N i e m a m y niestety możliwości dokonania p r e c y z y j n y c h porównań tego stanu w poszczegól­ n y c h okresach historycznych. Dzieje r o d z i n zdają się wskazywać, iż w większości przypadków udział ziemi ornej w ogólnym areale gospo­ darstw sprzed I w o j n y światowej wynosił 60-70%, natomiast w okresie 62 63 Okrążeń Darżawen A r c h i w W i d i n , fond n° 465, op. n° 1, a r c h . e d . n° 28, n l b . A Z E n r 388-V. �32 IRENA NIZINSKA, DANUTA MARKOWSKA międzywojennym kształtował się powyżej 7 5 % . Nasilenie r o d z i n n y c h działów z i e m i prowadziło do dalszego rozrzucenia przestrzennego i zwię­ kszenia liczby działek składających się n a jedno gospodarstwo. W l a t a c h 20-tych modalne gospodarstwo, t j . 40-50-dekarowe, miało ziemię co n a j ­ m n i e j w 8 miejscach o d d a l o n y c h o d zagrody o 6-7, a n a w e t 10 k m . 64 W latach międzywojennych utrzymywał się też stan przestrzennego przemieszania gruntów g m i n n y c h z p r y w a t n y m i . W p r a w d z i e w latach 1925-1928 dokonano pierwszego p o m i a r u w s i i wyodrębniono t e d w a r o ­ dzaje gruntów, jednakże nadania i sprzedaż gruntów g m i n n y c h rychło spowodowały p o n o w n e zatarcie granic. W o m a w i a n y m okresie wzrasta stale efektywność p r o d u k c y j n a ziemi u p r a w n e j . W początkach okresu międzywojennego w przeciętnych gospo­ darstwach jeszcze corocznie ugorowało 2 5 - 3 0 % z i e m i . Gospodarstwo o po­ w i e r z c h n i 40-50 dekarów było w stanie użyźniać nawozem n a t u r a l n y m około 1 0 % z i e m i . W latach 20-tych upowszechniła się u p r a w a l u c e r n y , jednakże przeznaczano pod nią n i e więcej niż 1 0 % z i e m i . Łącznie więc obszar z i e m i ulepszanej wynosił około 2 0 % . Jednakże już pod koniec lat 30-tych w w i e l u gospodarstwach przeznaczano p o d uprawę l u c e r n y do 3 0 % , a n a w e t więcej z i e m i u p r a w n e j . W okresie międzywojennym utrzymały się w zasadzie rodzaje u p r a w i a n y c h wcześniej roślin, j e d n a k ­ że stale upowszechniały się i c h uszlachetnione odmiany. Nową rośliną uprawną była lucerna. W przeciętnym gospodarstwie u p r a w i a n o więc przede w s z y s t k i m pszenicę następnie kukurydzę, nieco owsa i jęczmienia oraz lucernę. Ze strączkowych utrzymały się u p r a w y fasoli i bobu. U p r a ­ w a w a r z y w nadal zajmowała m i n i m a l n y obszar, j a k k o l w i e k pod wpły­ w e m propagandy miejscowej szkoły rolniczej zwiększyła się nieco pod koniec l a t 30-tych. W i n n i c e posiadało niewiele ponad 2 0 % gospodarstw. W h o d o w l i utrzymały się dawne rodzaje zwierząt, lecz zmianie uległy ich wzajemne proporcje, podobnie j a k i hodowane rasy. Ograniczono l i ­ czebność stad owiec, a upowszechniająca się n o w a rasa n i e mogła już być hodowana wyłącznie na wypasie n a t u r a l n y m . Pod wpływem propagandy oświatowej w r o l n i c t w i e w w i e l u gospodarstwach zastępowano woły k r o ­ w a m i , które służyły zarówno za zwierzęta robocze, j a k i dojne. Zwróco­ no też baczniejszą uwagę n a hodowlę nierogacizny i d r o b i u . Godny p o d ­ kreślenia jest fakt, iż z wyjątkiem kóz żadnego rodzaju zwierząt n i e h o ­ dowano w okresie międzywojennym wyłącznie n a wypasie n a t u r a l n y m . H o d o w l a uzależniała się stopniowo coraz bardziej od p r o d u k c j i roślin­ nej g o s p o d a r s t w a . 6 5 66 6 4 A Z E n r 388-V. 65 A Z E n r 388-V. 6 ° A Z E n r 379-V, 389-V. �PODSTAWOWE ZAJĘCIA LUDNOŚCI WSI GRAMADA 33 W o m a w i a n y m okresie nastąpiła więc intensyfikacja u p r a w oraz ściś­ lejsze powiązanie f u n k c j o n a l n e h o d o w l i z u p r a w a m i p o l o w y m i . Z i e m i a była w t y m okresie niewątpliwie lepiej zagospodarowana niż w prze­ szłości, a r o l a eksploatacji g o t o w y c h bogactw środowiska naturalnego w porównaniu z „wygospodarowywaniem'' r e l a t y w n i e zmalała. Rzecz jas­ na, mówimy o tendencji, a nie o zjawiskach powszechnych. Modernizacja gospodarki rolno-hodowlanej W szerokiej perspektywie historycznej, obejmującej rozległy obszar czasowy od schyłku X I X stulecia aż po chwilę bieżącą, wyodrębnić moż­ na cztery zasadnicze etapy modernizacji gospodarki rolno-hodowlanej w e w s i Gramada. Pierwszy z n i c h obejmuje okres od początków X X w i e k u aż po w o j n y bałkańskie, k i e d y to cały system gospodarowania pozostawał t r a d y c y j n y , a j e d y n i e o r k a uległa modernizacji w s k u t e k upowszechnienia się żelaz­ n y c h pługów. Wprowadzenie t e j i n n o w a c j i n i e zaważyło jednak w spo­ sób i s t o t n y n a całokształcie sposobu gospodarowania. D r u g i etap obejmuje okres od w o j e n bałkańskich aż po drugą poło­ w ę l a t 20-tych i cechuje się w p r o w a d z e n i e m najnowocześniejszych młocarni o napędzie l o k o m o b i l o w y m . Jednocześnie zachowany został t r a d y ­ c y j n y sposób u p r a w i sprzętu zbóż. T e n etap modernizacji wywarł donio­ słe s k u t k i w dziedzinie powiązań ekonomicznych gospodarstw, zaostrzył sprzeczności interesów, pogłębił r o z w a r s t w i e n i e społeczno-ekonomiczne w s i , prowadził do nowego układu g r u p interesów i f o r m w a l k i k o n k u r e n ­ cyjnej. Z d r u g i e j s t r o n y wprowadził on w doświadczenie p r o d u k c y j n e rolników rewolucjonizujący element — zrozumienie r o l i t e c h n i k i w go­ spodarowaniu. Trzeci okres obejmuje drugą połowę l a t 20-tych aż po r o k 1948, t j . początki k o l e k t y w i z a c j i . Cechuje go w p r o w a d z a n i e zarówno d r o b n i e j ­ szych, j a k i poważnych i n n o w a c j i w e w s z y s t k i c h dziedzinach gospodaro­ w a n i a : w rodzajach i sposobach u p r a w , w zestawach narzędzi rolniczych, w rodzajach h o d o w a n y c h zwierząt, w zabiegach zootechnicznych, w o r ­ ganizacji z b y t u i sposobach p r z e t w a r z a n i a płodów gospodarstwa n a uży­ tek domowy. T e n etap miał znaczenie szczególne. Modernizacja objęła b o ­ w i e m n i e t y l k o w s z y s t k i e p r a w i e działy pracy r o l n i k a , ale także p r a w i e wszystkie gospodarstwa, j a k k o l w i e k w stopniu nierównym. Z m i a n y m o ­ dernizacyjne powiązane były z oddziaływaniem propagandy oświatowej i aktywizacją ruchów spółdzielczych. T a modernizacja miała nie t y l k o znaczenie ekonomiczne — zmieniała mentalność mieszkańców w s i . C z w a r t y etap modernizacji wiąże się z p o w s t a n i e m i r o z w o j e m r o l n i ­ czej spółdzielni p r o d u k c y j n e j . 3 — Etnografia Polska, XVI/1 �34 I R E N A NIZIÑSKA, D A N U T A MARKOWSKA Poniżej wskażemy w porządku chronologicznym n a najważniejsze zmiany w gospodarowaniu gramadczan w okresie międzywojennym, czyli z m i a n y przypadające n a d r u g i i trzeci z wyróżnionych etapów m o d e r ­ nizacji. Pierwsze młocarnie o napędzie l o k o m o b i l o w y m pojawiły się w e w s i już około 1910 г., ale upowszechniły się dopiero po w o j n i e . W drugiej połowie l a t 20-tych było i c h już 12, a liczba właścicieli wynosiła m . w . 35-36, k u p o w a n e bywały b o w i e m n a spółkę przez 2, 3, a n a w e t 4 gospo­ darzy. Właściciele młocarni z a t r u d n i a l i t z w . „maszynistę", który p o o d ­ b y c i u kursów w W i d i n i e zyskiwał formalne u p r a w n i e n i a do obsługi t y c h maszyn. Czasem „maszynistą" zostawał s y n l u b w n u k któregoś ze współ­ właścicieli. Początkowo właściciele maszyn pobierali za młockę „dziesię­ cinę", t j . co dziesiątą „ k o f ę " zboża. W miarę upowszechnienia się mło­ carni zaczęto pobierać co piętnastą „kofę", aż doszło do co dwudziestej. Obniżenie opłat było r e z u l t a t e m w a l k i k o n k u r e n c y j n e j , j a k a toczyła się nie t y l k o pomiędzy m i e j s c o w y m i właścicielami maszyn, ale także w i d i n i a n a m l , którzy wypożyczali swe maszyny mieszkańcom G r a m a d y . N a ­ rastająca k o n k u r e n c j a skłoniła właścicieli młocarń d o stworzenia na prze­ łomie 1936/1937 r o k u specjalnego związku, którego zadaniem było zapo­ bieganie walce k o n k u r e n c y j n e j i ochrona przed ruiną słabszych i m n i e j zaradnych spośród właścicieli . 61 Do stosunkowo wczesnych i n n o w a c j i zaliczyć należy w p r o w a d z e n i e i upowszechnienie krów rasy simentalskiej. Pierwsze egzemplarze p o j a ­ wiły się w Gramadzie już n a przełomie 1910/1911 r o k u i pochodziły z są­ siadujących rejonów S e r b i i , gdzie hodowla o d d a w n a była dobrze r o z w i ­ nięta. Upowszechniła się ta rasa w e w s i w d r u g i e j połowie l a t 20-tych. N o w o w p r o w a d z o n a rasa górowała w y b i t n i e mlecznością n a d dawną, miejscową. W latach 30-tych zaczęto w w i e l u gospodarstwach zastępo­ wać woły k r o w a m i . Działo się t o za radą i namową agronomów, którzy z w r a c a l i uwagę, iż k r o w y są d l a średnio- i małorolnych gospodarstw znacznie bardziej opłacalne, gdyż mogą być jednocześnie używane j a k o zwierzęta robocze i rozpłodowe. S k u t k i t e j propagandy były widoczne. W 1944 r o k u G r a m a d a miała już p r a w i e 1300 krów, a n a w y s t a w i e r o l n i ­ czej w W i d i n i u w 1945 r. wieś otrzymała premię M i n i s t e r s t w a R o l n i c t w a za piękne okazy bydła rogatego. Czynna obecnie w W i d i n i u h o d o w l a n a stacja doświadczalna, specjalizująca się w h o d o w l i krów rasy sementalskiej, działała już w okresie międzywojennym dostarczając o k o l i c z n y m w s i o m sztuk rozpłodowych. Według relacji ówczesnego agronoma w s i , W. W. Buzowa, mieszkańcy G r a m a d y szybciej i z m n i e j s z y m i o p o r a m i p r z y j m o w a l i i n n o w a c j e w dziedzinie h o d o w l i niż w u p r a w i e roślin. Moż- 6 7 AZE nr 388-V, 389-V. �PODSTAWOWE ZAJĘCIA LUDNOŚCI W S I 35 GRAMADA na b y się w t y m dopatrzyć k o n t y n u a c j i dawnej o r i e n t a c j i h o d o w l a n o - p a sterskiej gramadczan . D o stosunkowo wczesnych i n n o w a c j i zaliczyć też należy uprawę l u ­ cerny. Pojawiła się o n a w p r a w d z i e już około 1920 r o k u , ale początkowo przeznaczano pod nią j e d y n i e około 1 0 % ziemi u p r a w n e j . Dopiero p o d koniec l a t 30-tych większość gospodarstw zasiewała 2 5 — 3 0 % lucerną,, a niektóre n a w e t do 4 0 % . Po zasiewie najczęściej zostawiano lucernę n a okres 6 l a t , pierwszy pokos przeznaczano n a karmę, z d r u g i e j zbierano ziarno na n o w y siew, pozostałe znów przeznaczano na karmę. Zastosowa­ nie t e j rośliny stało się powszechne i w i e l o s t r o n n e : suszoną lucerną k a r ­ miono w z i m i e bydło i drobniejszy i n w e n t a r z , sproszkowaną dosypywano do k a r m y nierogacizną© i p t a c t w u d o m o w e m u , a nadto ziarno l u c e r n y sprzedawano T o w a r z y s t w u Rolniczemu. Była t o bardzo opłacalna, a w d o ­ d a t k u n i e pracochłonna u p r a w a . 68 69 Dalsze ożywienie procesów m o d e r n i z a c y j n y c h wiąże się z p o w s t a n i e m w e w s i p o d koniec 1927 r o k u Szkoły Rolniczej, która ściśle współpraco­ wała z u t w o r z o n y m wcześniej T o w a r z y s t w e m R o l n i c z y m . L a t a trzydzieste to okres wszechstronnej pracy oświatowej. Łącznie z nauczycielstwem miejscowej szkoły podstawowej (progimnazjum) liczba i n t e l i g e n c j i w e w s i sięgała 30 osób, z których wszystkie uczestniczyły w pracy oświato­ w e j . N a przełomie l a t 20- i 30-tych propagowano modernizację b u d y n ­ ków gospodarczych. Mieszkańcy w s i b u d o w a l i n o w e obory, k u r n i k i , beto­ n o w a l i doły przeznaczone n a nawóz. L a t a k r y z y s u ekonomicznego 19321934 zahamowały procesy modernizacyjne, ale już w 1935 r. nastąpiłoponowne i c h ożywienie. Pojawiły się n o w e g a t u n k i pszenicy, wyhodowane' w stacji doświadczalnej w Russe. W porównaniu z d a w n y m m i e j s c o w y m g a t u n k i e m , którego zbiór z dekara wynosił 90-150 k g , n o w y g w a r a n t o ­ wał zbiór w granicach 150-200 k g , a najlepsza z o d m i a n (oznaczona n u ­ m e r e m 159) — n a w e t 250 k g . T a ostatnia odmiana upowszechniała się p o w o l i , i t o dopiero w latach 1935-1942, głównie wśród najzamożniejszych gospodarzy, cena z i a r n a siewnego była b o w i e m stosunkowo w y ­ soka. W połowie l a t 30-tych zmianie uległa u p r a w a z i e m i p o d kukurydzę. D a w n i e j orano ziemię t y l k o raz — wiosną, i za pługiem sadzono k u k u r y ­ dzę. Szkoła rolnicza propagowała podwójną orkę — jesienią 'i wiosną, co dawało znacznie lepsze p l o n y . Z w i e l k i m i o p o r a m i i stosunkowo późno, bo z końcem l a t 30-tych, zaczęto stosować nawozy sztuczne . 70 71 K u l t y w a t o r y i isiewniki rzędowe pojawiły się z początkiem l a t 30-tych ale upowszechniły się dopiero pod koniec tego dziesięciolecia. Siew r z ę 8 8 6 9 70 71 A Z E n r 379-V, 388-V, 389-V. A Z E n r 382-V, 388-V, 389-V. P o r . B i e r n a c k a , op. cit. P a t r z np. A Z E n r 388-V. �36 IRENA NIZINSKA, DANUTA MARKOWSKA d o w y nie przyjął się jednak w e w s i . Jeszcze w 1944 r o k u ponad 5 0 % go­ spodarzy siało ręcznie . Okopywaczka ciągniona przez woły pojawiła się też w latach 30-tych i p o w o l i zastępowała ręczne o k o p y w a n i e motyką. N i e została jednakże powszechnie przyjęta. Od 1937 r o k u czynna była w e w s i stacja oczysz­ czania z i a r n a siewnego. Pracę tej stacji finansowała „obsztina", zgodnie z zarządzeniem M i n i s t e r s t w a R o l n i c t w a . Znaczne z m i a n y nastąpiły w okresie międzywojennym w dziedzinie h o d o w l i owiec. W miejsce rasy lokalnej w p r o w a d z o n o w latach 19351937 krzyżówkę zwaną „plewemska czernoglawa". Podczas gdy owce r a ­ sy l o k a l n e j osiągały wagę 25-30 k g , n o w a rasa dochodziła do 60-70 k g . Mleczność dawnej rasy wynosiła 25-35 1 n a sezon, a nowej 70-80 1; zdarzały się n a w e t sztuki dające, do 100 1. D a w n e owce dawały 1-1,5 k g wełny n i s k o g a t u n k o w e j , o s t r e j ; natomiast n o w e 2,5—3 k g wełny mięk­ k i e j , w y s o k o g a t u n k o w e j . Ta nowa rasa owiec wymagała jednakże znacz­ n i e staranniejszej opieki niż dawna, przystosowana do l o k a l n y c h w a r u n ­ ków. Toteż w p r o w a d z e n i e nowego g a t u n k u owiec łączyło się powszech­ n i e ze spadkiem liczebności stada. Wypas n a t u r a l n y okazał się n i e w y ­ starczający — „plewenska czernoglawa" wymagała d o k a r m i a n i a otręba­ m i , nie w s z y s t k i e pastwiska były dla niej odpowiednie. Bodźcem skłania­ jącym do h o d o w a n i a owiec o wyższej mleczności było u t w o r z e n i e w e w s i serowarni („mandra"), skupującej m l e k o owcze. W ciągu sezonu przera­ biała ona do 300 t y s . litrów m l e k a . 72 7S Procesy modernizacyjne okresu międzywojennego napotykały poważ­ ne hamulce n a t u r y o b i e k t y w n e j , a m i a n o w i c i e : a) rozdrobnienie ziemi, wielość działek w gospodarstwie, uniemożliwiające racjonalną m o d e r n i ­ zację technologii u p r a w y ; b) ubóstwo gospodarstw średnio- i małorol­ nych, nie pozwalające na nabycie droższych narzędzi i maszyn r o l n i ­ czych; c) zmienność k o n i u n k t u r y r y n k o w e j — wahania cen n a p r o d u k t y rolno-hodowlane. N i e m n i e j jednak w t y m właśnie okresie wyrastały w z o r y osobowe „światłego r o l n i k a " i „nowoczesnej gospodyni". D z i e w ­ częta uczęszczały b o w i e m n a równi z chłopcami d o szkoły rolniczej, a k o b i e t y korzystały ze szkolenia fachowego częstokroć bardziej a k t y w ­ n i e niż mężczyźni *. 7 S t r u k t u r a klasowa a procesy profesjonalizacji W odróżnieniu o d wcześniejszych okresów historycznych w latach międzywojennych s t r u k t u r a klasowa gospodarstw chłopskich wyrażała się n i e t y l k o różnicami w r o z m i a r a c h posiadanych środków p r o d u k c j i , ale 7 2 73 7 4 Tamże. P a t r z n p . A Z E n r 379-V, 3 8 2 - V . A Z E n r 388-V. �PODSTAWOWE ZAJĘCIA LUDNOŚCI WSI GRAMADA 37 także w i c h jakości. Z t a k i m w y z n a c z n i k i e m pozycji klasowej, j a k i m był areał posiadanej ziemi, łączyło się b o w i e m posiadanie maszyn, udosko­ n a l o n y c h narzędzi rolniczych, uszlachetnionych gatunków zwierząt i r o ­ ślin, słowem: wyższy jakościowo t y p wyposażenia materialnego gospo­ darstwa. Występowała więc dialektyczna zależność pomiędzy c z y n n i k a m i konstytuującymi pozycję klasową: polaryzacja w stanie posiadania z i e m i określała możliwość n a b y w a n i a maszyn r o l n i c z y c h , a z k o l e i ów wtórny element — posiadanie maszyn — polaryzował gospodarstwa chłopskie. Jest t o logika modernizacji technicznej w w a r u n k a c h u s t r o j u k a p i t a l i ­ stycznego. W okresach poprzednich t r a d y c y j n y system gospodarki ekstensywnej kamuflował niejako nierówności klasowe, a użytkowanie wspólnot w i e j ­ skich kompensowało częściowo niedostatek z i e m i w p r y w a t n y m włada­ n i u r o d z i n y . I n t e n s y f i k a c j a i modernizacja gospodarki zaostrzyła z całą bezwzględnością nierówności ekonomiczno-społeczne. Jednocześnie w okresie międzywojennym krystalizowały się niektóre elementy profesjonalizacji pracy r o l n i k a . W świetle przyjętej przez nas d e f i n i c j i n a b y w a n i e maszyn rolniczych i narzędzi fabrycznych oznaczało przecież wzrost uczestnictwa p e w n y c h k a t e g o r i i gospodarstw chłopskich w społecznym podziale pracy w skali społeczeństwa globalnego i w w y ­ m i a n i e efektów pracy. Podobny sens miała p r o d u k c j a t o w a r o w a gospodarstw chłopskich. D o ­ dajmy, iż szersze korzystanie z wiedzy fachowej w działalności wytwór­ czej to także zalążek profesjonalizacji. Jednakże w w a r u n k a c h ubóstwa materialnego ogromnej masy r o d z i n chłopskich, niepewności k o n i u n k t u r y gospodarczej w k r a j u , w w a r u n ­ kach w y z y s k u i zagrożenia, n i e istniały — rzecz jasna — szanse głębsze­ go zaawansowania tego procesu. Toteż mówimy t y l k o o kształtowaniu się niektórych elementów modelu zawodowego, a n i e o u z a w o d o w i e n i u pracy ówczesnych rolników. Gospodarstwo chłopskie omawianego okresu p r o ­ dukowało j a k d a w n i e j wszystkie niezbędne do u t r z y m a n i a r o d z i n y a r t y ­ kuły spożywcze. Praca r o d z i n y r o l n i k a stanowiła splot w i e l o r a k i c h , n i e wyodrębniających się czynności. N i e występowały więc jeszcze bardzo istotne elementy zawodu. Stale postępująca pauperyzacja uboższych w a r s t w chłopskich p o w o ­ dowała wzrost liczebny k a t e g o r i i małorolnych i bezrolnych, stanowiących potencjalnych kandydatów do różnorodnych zawodów pozarolniczych. Jednakże n i e t y l k o w Gramadzie, ale w całym okręgu w i d i n s k i m , szanse zatrudnienia pozarolniczego były z n i k o m e . Zajęcia pozarolnicze czy t r u d n i e n i e się h a n d l e m także n i e dawało g w a r a n c j i stabilizacji docho­ dów, stąd k u r c z o w e t r z y m a n i e się kawałka ziemi zarówno przez w y s o 75 Patrz: P a p r o c k a , op. c i t . �IRENA NIZINSKA, 38 DANUTA MARKOWSKA k o k w a l i f i k o w a n e g o r o b o t n i k a czy rzemieślnika, j a k i bogatego n a w e t k u p c a . Zacofanie ekonomiczne i zagrożenie k r y z y s a m i gospodarczy­ m i — o t o przyczyny, d l a których a n i praca r o l n i k a n i e mogła przekształ­ cić się w zawód, a n i trudniący się zajęciami p o z a r o l n i c z y m i n i e rezygno­ w a l i z pozycji właściciela kawałka ziemi. 7 6 SPÓŁDZIELCZA G O S P O D A R K A ROLNO-HODOWLANA A k t u a l n y system spółdzielczej gospodarki jest efektem wieloletniego procesu, u w a r u n k o w a n e g o zarówno dziedzictwem odległej i bliższej przeszłości, j a k i działaniami p l a n o w y m i zmierzającymi d o urzeczywist­ nienia m o d e l u socjalistycznego przedsiębiorstwa. Poniżej omówimy więc fazę bezpośrednio poprzedzającą kolektywizację. W przededniu k o l e k t y w i z a c j i Procesy ekonomiczno-społeczne okresu międzywojennego stworzyły w i e l e przesłanek o b i e k t y w n i e sprzyjających p o w s t a n i u spółdzielni r o l ­ niczej. Rzecz jasna, o b i e k t y w n a dojrzałość określonego systemu socjo­ ekonomicznego do r a d y k a l n y c h z m i a n n i e oznacza, że świadomość zbio­ rowości l u d z k i e j w równym stopniu dojrzała d o akceptacji t y c h zmian. T a prawidłowość ogólna znajduje potwierdzenie w p o w o j e n n y c h dziejach Gramady. Okres międzywojenny doprowadził sprzeczności interesów k l a s o w y c h do postaci klasycznych . W s k u t e k zacofania gospodarczego k r a j u , a więc także r e j o n u , p r o l e t a r i a t w i e j s k i n i e przekształcał się w stopniu g o d n y m u w a g i w p r o l e t a r i a t miejsko-przemysłowy . W p r a w d z i e r u c h spółdziel­ czy i związany z n i m r u c h oświatowy omawianego okresu podejmował akcję obrony średnio- i małorolnych gospodarstw zarówno poprzez a k t y ­ w i z o w a n i e i c h p r o d u k c j i , j a k i ograniczanie w y z y s k u ze strony p r y w a t ­ n y c h właścicieli maszyn i l i c h w i a r z y , n i e był jednakże w stanie z l i k w i ­ dować źródeł t y c h sprzeczności. 77 78 79 Jednocześnie w latach międzywojennych r o l n i c y G r a m a d y zetknęli się z nowoczesną techniką. Zamożni gospodarze doświadczali jednoznacz­ n i e j e j dobrodziejstw, natomiast w gospodarowaniu w a r s t w uboższych nowości techniczne pojawiły się zarówno j a k o ułatwienie pracy, j a k i j a k o element uzależnienia od bogatych. N i e m n i e j jednak wszystkie w a r s t w y rolników G r a m a d y miały możność doświadczyć, iż efekt p r o " 7 7 Tamże. P a t r z np. A Z E n r 390-V. 7 8 P a t r z n p . P a p r o c k a , op. c i t . 7 8 Por. Biernacka, op. cii.; K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , op. c i i . �PODSTAWOWE ZAJĘCIA LUDNOŚCI WSI 39 GRAMADA d u k c j i zależny jest w w y s o k i m stopniu o d racjonalnej modernizacji w y ­ posażenia gospodarstw i technologii pracy. Doświadczenie t o kształtowa­ ło „otwartość" wobec i n n o w a c j i — element ogromnej w p r o s t w a g i dla przyszłego gospodarowania w ramach spółdzielni. Różnorodne f o r m y k o o p e r a t y w okresu międzywojennego wytworzyły n a w y k myślenia w kategoriach dobra zbiorowego i uzgadniania i n t e r e ­ sów i n d y w i d u a l n y c h z zespołowym. Obok przedstawionych wyżej, niewątpliwie k o r z y s t n y c h dla przyszłej k o l e k t y w i z a c j i postaw, r u c h oświatowy i spółdzielczy umacniał przywią­ zanie do własności i n d y w i d u a l n e j , gdyż kształtował wzór „rolnika świat­ łego'' obejmującego zakresem swego działania i k i e r o w a n i a całokształt w y t w a r z a n i a . Tymczasem m o d e l przedsiębiorstwa spółdzielczego zakłada specjalizację czynności p r o d u k c y j n y c h i określony podział kompetencji. W t y m sensie akcje modernizacyjne o k r e s u międzywojennego stworzyły też przesłanki n i e sprzyjające włączaniu się w gospodarkę spółdzielczą. Końcowe lata okresu międzywojennego, j a k i l a t a bezpośrednio po w o j n i e , t o okres wzmożonej i n d y w i d u a l i z a c j i gospodarczej małych r o ­ dzin , co ułatwiać miało w przyszłości wstępowanie d o spółdzielni, 80 Tab. 4. Struktura agrarna wsi Gramada według danych z 1949 r. Obszar gospodarstw rol­ nych w dekarach Liczba Odsetek ogółu gospodarstw gospodarstw do 10 392 20,4 10-20 493 25,7 20-30 30-40 448 254 23,3 40-50 133 50-150 197 2 10,3 0,1 1 0Д 1920 100,0 150-300 powyżej 300 Razem: 13,2 6,9 gdyż — z prawnego p u n k t u w i d z e n i a — członkostwo to jest i n d y w i ­ dualne . W p r a w d z i e w 1948 r o k u została u t w o r z o n a w Gramadzie spółdzielnia p r o d u k c y j n a skupiająca 56 członków, a w początkach 1949 r o k u — 106 , jednakże obejmowała ona zaledwie około 5°/» gospodarstw, a więc d o m i 81 82 8 0 P o r . B i e r n a c k a , op. cit.; P o k r o p e k , 8 1 P o r . T . L a 1 e w , Osnowni prawa op. cit. i zadałżenija na kooperatorite S o f i j a 1970. 8 2 Materiały z e b r a n e p r z e z B . Tumangełowa, A I E w S o f i i , n r 276-11. w TKZS, �IRENA NIZINSKA, DANUTA 40 MARKOWSKA Tab. 5. Gospodarstwa rolne wsi Gramada według obszaru i liczby działek ziemi {stan z 1949 roku) Obszar gospo­ darstw rolnych w dekarach Liczba działek ziemi Liczba gospo­ darstw rolnych Razem 6-10 11-15 16-20 2,3 15,8 1,3 34,3 — — 4,0 0,4 50,1 28,6 6,2 36,2 36,6 15,7 powy­ żej 20 — 100 do 10 392 42,1 10-20 493 4,5 20-30 448 0,2 30-40 254 0,4 5,6 3,9 40-50 133 — 1,5 18,8 43,8 32,8 0,8 100 50-150 197 0,5 1,5 13,7 30,8 38,0 13,0 100 150-300 2 — — — 50,0 — 50,0 100 1 — — 100,0 — — 10Э 9,6 4,3 100 powyżej 300 Razem; 1920 9,8 7,8 8,1 6,6 26,0 19,0 10Э 100 2,4 100 32,9 32,6 100 nowały w e w s i gospodarstwa i n d y w i d u a l n e . Dane z 1949 r. pokazują znaczne zaawansowanie procesu r o z d r o b n i e n i a gospodarstw, co przed­ stawia tabela 4. Gospodarstwa poniżej 20 dekarów, które nie były w sta­ nie dostarczyć m i n i m u m środków egzystencji przeciętnej rodzinie, stano­ wiły w t e d y 4 6 , 1 % ogółu gospodarstw. Zwiększyła się też ogromnie licz­ ba parcel, składających się n a ogólny areał gospodarstwa. Jak n a t o w s k a Tab. 6. Gospodarstwa rolne wsi Gramada według obszaru i udziału ziemi uprawne] w całej powierzchni gospodarstwa {dane z 1949 roku) Udział ziemi uprawnej w całej powierzchni Obszar gospo­ darstw rolnych w dekarach gospodarstwa (w %) Liczba gospodarstw do 25 rolnych 25-50 odsetkach 50-75 i 75-100 \ 100 Razem grupy obszarowej t do 10 I ogółu gospodarstw danej 392 493 15,1 3,0 3,1 2,6 12,8 24,5 448 254 0,7 32,6 0,4 3,1 4,7 41,7 56,0 40,6 50,8 3,5 100 100 100 — 2,3 54,1 42,1 . 50-150 133 197 2,5 54,9 40,1 1,5 2,0 100 150-300 2 0,5 — powyżej 300 1 — - 10-20 20-30 30-40 40-50 Razem: 1920 ! 4,1 - 3,1 i 14,5 54,5 28,2 7,6 100 100 — 100,0 - 100 — 100,0 - 100 ,— 40,7 20,9 100 1 �PODSTAWOWE ZAJĘCIA LUDNOŚCI WSI 41 GRAMADA zuje tabela 5, ogółem 3 2 , 6 % gospodarstw miało ziemię w 5-10 parce­ lach, a 3 2 , 9 % w więcej niż 10 parcelach. Z w r a c a też uwagę fakt, że i m większe obszarowo gospodarstwo, t y m większa liczba składających się na n i e parcel. Przytoczone dane stanowią w p r a w d z i e nie najbardziej p r e ­ cyzyjne, jednakże dostatecznie w y m o w n e wskaźniki niekorzystnego stanu r o l n i c t w a Gramady. O m a w i a n y w poprzednich partiach niniejszego szkicu proces posze­ rzania terenów u p r a w n y c h kosztem i n n y c h użytków r o l n y c h znajduje potwierdzenie w danych z 1949 г., ukazujących w y s o k i odsetek gospo­ darstw, w których udział ziemi u p r a w n e j w całkowitej p o w i e r z c h n i go­ spodarstwa w y n o s i o d 75-100%. Dane te przedstawiamy w t a b e l i 6. Sła­ be upowszechnienie u p r a w i n t e n s y w n y c h wyraża się w danych z tegoż r o k u — w 5 0 , 4 % gospodarstw n i e mających w ogóle w i n n i c i zaledwie 3 5 , 1 % , w których w i n n i c e stanowią do 5 % ziemi u p r a w n e j . Podobnie 91,3% gospodarstw dysponowało j e d y n i e małymi (200 m ) ogródkami w a r z y w n y m i i t y l k o 6 , 4 % miało nieco większe ogrody, nie przekraczają­ ce wszakże 5 % p o w i e r z c h n i u p r a w n e j . 2 83 Procesy modernizacyjne okresu międzywojennego, widziane z p e r ­ s p e k t y w y 1949 r o k u , zdają się wskazywać, iż unowocześnieniu i ułatwie­ n i u uległo w y k o n y w a n i e w i e l u prac, zintensyfikowana została hodowla, natomiast w dziedzinie p r o d u k c j i roślinnej n i e nastąpiły zasadnicze z m i a ­ ny strukturalne. Powstanie i etapy r o z w o j u spółdzielni J e d n y m z p i e r w s z y c h aktów ustawodawczych władzy l u d o w e j w Buł­ g a r i i była ustawa o spółdzielczym władaniu ziemią z 25 I V 1945 r o k u . Zarówno powstanie, j a k i etapy r o z w o j u spółdzielni w e w s i Gramada są analogiczne do prawidłowości występujących w skali całego k r a j u . Jak wskazuje na t o spis członków-założycieli spółdzielni w G r a m a dzie w s i e r p n i u 1948 r o k u , awangarda r u c h u spółdzielczego składała się przede w s z y s t k i m z gospodarzy małorolnych będących członkami Bułgar­ skiej P a r t i i K o m u n i s t y c z n e j . N a 56 członków-założycieli t y l k o 6 nie n a ­ leżało do B P K . Można więc uważać powstanie spółdzielni raczej za a k t manifestacji politycznej, s t y l gospodarowania b o w i e m tego pierwszego k o l e k t y w u i stan wyposażenia gospodarstwa spółdzielczego stanowiły w gruncie rzeczy z w i e l o k r o t n i e n i e wyposażenia i s t y l u pracy d a w n y c h g r u p r o d z i n n y c h , j a k k o l w i e k w p r o w a d z o n o już podział n a t a k i e g r u p y 8 4 85 s 3 PAN 8 4 83 Materiały S O N S - u ( A Z E n r 392-V). opracowane w Zakładzie Etnografii Powszechnej J e s t to j e d e n z p i e r w s z y c h aktów u s t a w o d a w c z y c h n o w e j władzy. Materiały z e b r a n e p r z e z B . Tumangełowa, A I E w S o f i i , n r 276-П. IHKM �42 IRENA NIZlNSKA, DANUTA MARKOWSKA robocze, j a k b r y g a d y i ogniwa . Dodajmy, że w całym k r a j u obszar skol e k t y w i z o w a n e j ziemi wynosił w 1948 r. 6,2°/o ogółu użytków r o l n y c h , a spółdzielcy s t a n o w i l i zaledwie 1 1 , 2 % ogólnej liczby gospodarzy . Dopiero w miarę umasowienia k o l e k t y w i z a c j i i wprowadzania i s t o t ­ n y c h z m i a n techniczno-organizacyjnych krystalizowały się stopniowo w gospodarce spółdzielczej cechy nowoczesnego wielkoobszarowego przedsiębiorstwa rolnego. Proces t e n , a więc i procesy profesjonalizacji pracy rolniczej, przebiegał jednakże znacznie w o l n i e j i z większymi za­ h a m o w a n i a m i niż rozwój pozarolniczych warsztatów pracy. Już w 1946 r. u t w o r z o n o w Gramadzie spółdzielnię rzemieślniczą, a jednocześnie w po­ b l i s k i m W i d i n i e gwałtownie rozwijały się przedsiębiorstwa przemysłowo-usługowe. Możliwości z a t r u d n i e n i a pozarolniczego stanowiły poważ­ ną konkurencję d l a miejscowej spółdzielni, gwarantowały b o w i e m szyb­ sze uzyskanie określonej pozycji zawodowej i dostęp do wartości zwią­ zanych z profesjonalizacją . 86 87 88 Jako pierwszy etap w r o z w o j u spółdzielni wymienić można okres od 1948 do 1956 r. Cechuje go współwystępowanie elementów d a w n y c h staTab. 7. Wzrost liczby uspóldzielczonych gospodarstw domowych we wsi Gramada w latach Liczba Stan z okresu 1948-1956 gospodarstw domowych-członków Źródło informacji spółdzielni V I I I 1948 56 Istorija na T K Z S . Zebrał i opracował B. Tumangełow. Arch. Instytutu Etnografii w Sofii, nr 276-11, s. 1-7 wiosny 1949 31 X I I 1954 106 jak wyżej 540 Okrażen Darżawen Archiw-Widin. wiosny 1956 1266 F o n d№ 279, op. n° 1, arch. ed. n° 42 Istorija na T K Z S . . . , jak wyżej nowiących kontynuację gospodarowania i n d y w i d u a l n e g o z elementami n o w y m i związanymi przede w s z y s t k i m z zespołowością pracy. W p r a w ­ dzie w t y m okresie liczba członków stale wzrastała, co i l u s t r u j e tabela 7, i w 1956 r . obejmowała już wszystkie p r a w i e gospodarstwa, jednakże p o ­ stęp w zakresie unowocześniania narzędzi pracy przebiegał w o l n o . O d ­ nośne dane przedstawiamy w t a b e l i 8. D o elementów stanowiących k o n ­ tynuację dawnego p r y w a t n e g o r o l n i c t w a zaliczyć można zachowanie 8 6 8 7 8 8 P a t r z np. A Z E n r 3 8 5 - V o r a z n r 3 9 6 - V . S t a t i s t i c z e s k i G o d i s z n i k n a N R B , 1956, s. 47. Por. P a p r o c k a , op. cit. �PODSTAWOWE ZAJĘCIA LUDNOŚCI WSI 43 GRAMADA prawnego tytułu własności i n d y w i d u a l n e j wobec z i e m i wniesionej do spółdzielni, pobieranie obok wynagrodzenia za pracę r e n t y od w n i e s i o ­ n e j z i e m i , uzależnienie rozmiarów działki przyzagrodowej od tego wkła­ d u . Wobec tego, że dla obsługi technicznej gospodarstw spółdzielczych Tab. 8. Niektóre elementy wyposażenia technicznego spółdzielni we wsi Gromada w latach 1949-1957 Liczba Rodzaj narzędzia lub maszyny Traktory Pługi zwykłe Brony Kultywatory zwykłe Siewniki rzędowe Snopowiązałki Maszyny posiadanych przez spółdzielnię sztuk w latach 1949 (30X11) 1954 (31 X I I ) — — 1 29 246 520 bd. bd. 1 286 1 — — 1957 (31 X I I ) 18 32 1 1 1 1 1 1 — — 2 4 2 4 332 do łuskania ziaren k u ­ kurydzy (ręczne) Maszyny do łuskania ziaren k u ­ kurydzy (motorowe) Tryjery Okopywaczki zwykłe 16 153 Maszyny do cięcia buraków 1 1 1 Maszyny do cięcia słomy Kompresor motorowy 1 3 3 — — — 1 1 2 2 2 bd. 2 1 Opryskiwacze Śrutowniki motorowe Kosiarki Urządzenia inspektowe Ciężarówki bd. — 10 221 1 1 3 45 309 640 Wozy okute i nieokute, karuce, kabriolety Ź r ó d ł a : D a n e d l a 1949 г.: Okrążeń D a r ż a w e n A r c h i w - W i d i n , F o n d № 279, op. 1, a r c h . e d . 21; d a n e d l a 1954г.: Okrażen D a r ż a w e n A r c h i w - W i d i n , F o n d № 279, op. 1, a r c h . ed. 24; d a n e d l a 1957г.: Okrażen D a r ż a w e n A r c h i w - W i d i n , F o n d № 279, op. 1, a r c h . e d . 43. stworzono w o m a w i a n y m okresie państwowe stacje t r a k t o r o w o - m a s z y n o w e i usługi t y c h stacji były stosunkowo drogie, w i e l e spółdzielni — w t e j liczbie także gramadzka — korzystało z i c h usług j e d y n i e w stop­ n i u nieodzownym. W i e l e prac w y k o n y w a n o t r a d y c y j n y m i sposobami, p r z y użyciu przestarzałych narzędzi i środków t r a n s p o r t u . W t e n sposób n i e d o s t a t k i m o d e l u organizacyjnego, założonego w p o l i t y c e r o l n e j pań­ stwa, utrzymywały wiele cech t r a d y c y j n y c h w spółdzielczym gospodaro­ w a n i u . Pogłębiało t o różnice w zaawansowaniu procesów profesjonali- �44 IRENA NIZINSKA, DANUTA MARKOWSKA zacji w r o l n i c t w i e i poza n i m . J a k k o l w i e k dochód z tytułu r e n t y za wniesioną ziemię n i e był w y s o k i , t o jednak utrzymywał w świadomości społecznej r e l i k t y dawnego r o z w a r s t w i e n i a majątkowego — dzielił k o ­ l e k t y w roboczy na t y c h , którzy utrzymują się wyłącznie z w y n a g r o d z e ­ n i a za pracę, i t y c h , którzy ponadto pobierają rentę . Poważniejsze zna­ czenie miało zróżnicowanie wielkości działek przyzagrodowych, j a k wskazuje b o w i e m materiał t e r e n o w y — gospodarowanie n a t y c h dział­ kach miało istotne znaczenie dla budżetu r o d z i n spółdzielców. Stanowiło też o poczuciu bezpieczeństwa w w a r u n k a c h l i c z n y c h błędów p o l i t y k i rolnej, n i e ułatwiających i d e n t y f i k a c j i z interesami spółdzielni. Więk­ szość działek p r z y z a g r o d o w y c h była w t y m okresie zagospodarowywana analogicznie j a k dawne gospodarstwo, gdyż „ludzie b a l i się, że spółdziel­ nia chleba nie da, trzeba o t y m pomyśleć" . O żywym poczuciu wła­ sności p r y w a t n e j świadczy przebieg wydarzeń w 1951 г., k i e d y t o grupa członków spółdzielni usiłowała samowolnie odebrać wniesione do spół­ dzielni wkłady. Z p e r s p e k t y w y historycznej można t e w y d a r z e n i a p o ­ traktować j a k o wypadkową działającej jeszcze w t e d y w e w s i opozycji politycznej i błędów p o l i t y k i r o l n e j , jednak d l a etnografa n i e m n i e j i n t e ­ resujące są m o t y w a c j e ówczesnych działań, dziś jeszcze relacjonowane przez informatorów. Znamienne, że podkreśla się niedostateczną troskę spółdzielni o zwierzęta i chęć zabrania i c h z p o w r o t e m do zagrody . 89 90 91 Przy w s z y s t k i c h niedostatkach ówczesnego gospodarowania spółdziel­ czego, wśród osiągnięć wymienić należy poszerzenie terenów u p r a w n y c h przez zagospodarowanie dotychczasowych nieużytków i zamianę pastwisk na pola orne. Niewątpliwym i doniosłym ekonomicznie novum w s t r u k ­ turze u p r a w roślinnych było w p r o w a d z e n i e p l a n t a c j i trwałych — w i n ­ nic, sadów, krzewów m a l i n o w y c h . 92 Z p u n k t u w i d z e n i a interesującej nas w n i n i e j s z y m szkicu r o l i zajęć r o l n o - h o d o w l a n y c h j a k o sfery aktywności człowieka podkreślić m u s i m y , że ów pierwszy etap k o l e k t y w n e g o gospodarowania nie stwarzał zespo­ łom spółdzielców szans r o z w o j u i n i c j a t y w y , pomysłowości, eksperymen­ towania. Centralistyczne, d y r e k t y w n e kierowanie produkcją spółdzielczą w znacznym stopniu ignorowało lokalną specyfikę — t y p doświadczeń i nawyków p r o d u k c y j n y c h k o n k r e t n y c h społeczności, rodzaj miejscowych możliwości przyrodniczo-technicznych. Mieszkańcy Gramady odczuwali t o t y m ostrzej, że w okresie międzywojennym p r z y w y k l i do i d e i i n d y w i ­ dualnej aktywności gospodarczej, a n a w e t do r y z y k a i n n o w a c j i . Nic więc 89 90 6 1 9 2 Por. AZE AZE Por. n p . A Z E n r 3 8 5 - V oraz 3 8 3 - V . nr 383-V. n r 385-V. tab. 9. �PODSTAWOWE ZAJĘCIA LUDNOŚCI WSI GRAMADA dziwnego, iż w o m a w i a n y c h latach wzmogły się procesy migracyjne g r a madczan do miast i ośrodków przemysłowych . Następny z k o l e i etap r o z w o j u gospodarki spółdzielczej w Bułgarii, zaznaczający się wyraźnymi z m i a n a m i w badanej przez nas w s i , zapo­ czątkowany został uchwałami C K B K P i Rady Ministrów z lipca 195G r o k u , korygującymi w sposób i s t o t n y model gospodarki spółdzielczej. Pierwszoplanową rolę odegrało podniesienie cen dostaw obowiązkowych świadczonych przez spółdzielnie n a rzecz państwa oraz zniesienie obo­ wiązkowych dostaw z działki przyzagrodowej. Obniżenie opłat za usługi państwowych stacji imaszynowo-traktorowych odegrało niemałą rolę w procesach modernizacji technologii pracy. Spółdzielnie zyskały także p r a w o sprzedaży na w o l n y m r y n k u t a k i c h artykułów, j a k owoce, w a r z y ­ wa, m l e k o i p r o d u k t y mleczne. Z r e w i d o w a n o dotychczasowe n o r m y w y ­ nagrodzenia za pracę, a jednocześnie decyzji samych kolektywów spół­ dzielczych pozostawiono ustalanie n o r m pracy. Miało t o ogromne w p r o s t znaczenie zarówno dlatego, iż pozwoliło n a zróżnicowanie t y c h n o r m w zależności od l o k a l n y c h warunków, ale i dlatego, że dawało spółdziel­ com poczucie zarządzania wspólnym gospodarstwem *. Jeden z i n f o r m a ­ torów t a k o t y m mówi: „Dopiero kiedyśmy się zebrali, żeby wszyscy r a ­ zem ustalić n o r m y , poczułem się po raz pierwszy od w i e l u l a t gospoda­ rzem, przedtem byłem j a k sługa, który czeka, co imu każą zrobić" . 93 9 95 Zdobyczą tego okresu jest też w p r o w a d z e n i e e m e r y t u r — dla kobiet od 55 r o k u życia, a dla mężczyzn od 60 r o k u życia począwszy. Miało to istotne znaczenie zarówno j a k o m o m e n t przyspieszający proces koncen­ t r a c j i ziemi w spółdzielni ( w i e l u gospodarzy w starszym w i e k u oddało wówczas ziemię w zamian za emeryturę), j a k i j a k o c z y n n i k n i w e l a c j i różnic w u p r a w n i e n i a c h socjalnych zawodów pozarolniczych i spółdziel­ ców. Wprowadzenie e m e r y t u r miało niezmiernie doniosłe konsekwencje dla stosunków r o d z i n n y c h , zachwiało b o w i e m w i e l o w i e k o w y m systemem r o d z i n n y c h zabezpieczeń, zwalniając w znacznym s t o p n i u dzieci z obo­ wiązku świadczeń m a t e r i a l n y c h na rzecz starych rodziców. Dało też l u ­ dziom s t a r y m poczucie niezależności. D o zagadnienia tego powrócimy jeszcze w dalszym t o k u naszych rozważań. Następnym ważnym postanowieniem było łączenie małych spółdziel­ n i w większe. Jesienią 1958 r o k u spółdzielnia w Gramadzie połączyła się ze spółdzielniami w s i Wodna, B o j a n o w o oraz Toszewci. W w y n i k u tego połączenia obszar ziemi spółdzielczej wynosił pod koniec 1958 r o k u 72 892 dekary, z czego ziemia u p r a w n a stanowiła 62 403 dekary, ziemia 9 3 P a p r o c k a , 9 4 AZE 9 5 nr Tamże. op. 385-V. cit. �46 IRENA NIZINSKA, DANUTA MARKOWSKA nie u p r a w i a n a •— 1636 dekarów, a obszar przeznaczony pod działki p r z y ­ zagrodowe łącznie zajmował 7408 d e k a r ó w . W t o k u dalszego gospoda­ r o w a n i a obszar t e n powiększył się nieco zarówno w s k u t e k uzyskania z i e ­ m i z państwowych gospodarstw r o l n y c h , j a k i pozyskania n o w y c h człon­ ków spółdzielni. W 1966 r o k u ziemia użytkowana przez T K Z S czterech w y m i e n i o n y c h wyżej w s i wynosiła łącznie 80 042 dekary, z czego u p r a ­ w i a n o 67 876 d k a . Obszar n a w a d n i a n y wynosił już 3002 dekary. S t r u k t u ­ ra u p r a w roślinnych przedstawiała się następująco: ipod u p r a w y zbożo­ w e i strączkowe przeznaczano 41 695 dka, p o d pastewne — 13 151 d k a (głównie pod lucernę), 6345 d k a zajmowały rośliny przemysłowe, 2162 d k a w i n n i c e i 1776 d k a — sady owocowe. Działki przyzagrodowe zajmowały łącznie 7339 d k a . Dane t e orientują n i e t y l k o w r o z m i a r a c h u p r a w i a n e j ziemi, ale wskazują n a znamienne z j a w i s k o : wypieranie „tradycyjnych" u p r a w zbożowych przez rośliny przemysłowe i k u l t u r y intensywne. Jest t o niewątpliwie jeden z symptomów kształtowania się gospodarstwa spółdzielczego j a k o nowoczesnego przedsiębiorstwa r o l n e 96 9 7 Tab. 9. Zmiany struktury upraw w spółdzielni rolnicze] wsi Gramada w latach 1957-1968 Odsetek ziemi pod uprawami Ogółem ziemia Rok uprawiana w de­ zbożowymi owocami, wa­ karach i strączko­ rzywami, wymi plantacjami przemysło­ wymi Razem paszowymi 1957 33 621 80,2 2,6 6,9 10,3 100,0 1966 65 129 64,0 6,1 9,7 20.2 100,0 1968 66 467 59,5 8,9 10,3 21.3 100,0 O b l i c z o n o n a p o d s t a w i e następujących źródeł: d l a 1957 r. d a n e w Okrążeń D a r ż a w e n A r c h i w - W i d i n , F o n d № 279, op. № 1, a r c h . ed. 43; d l a 1966 r. d a n e zaczerpnięto z obliczeń I. Nizińskiej ( m a s z y n o p i s w A r c h i w u m Z a k ł a d u E t n o g r a f i i I H K M P A N w W a r s z a w i e ) ; d l a 1968 r. w y k o r z y s t a n o d a n e T K Z S Swedenije za strukturata na stopaniswanata zemija po brigadi za 1968 godina, materiały zebrał i o p r a c o w a ł B . T u m a n g e ł o w , A r c h . I n s t y t u t u E t n o ­ g r a f i i w S o f i i , n r 276-II/1-44. go. Jak wskazują na to dane t a b e l i 9, proces t e n następował systematycz­ nie w okresie 1956-1968, został jednakże spotęgowany po 1966 r o k u . Z łączeniem mniejszych spółdzielni w większe, skupiające p o k i l k a w s i , wiąże się l i k w i d a c j a państwowych stacji m a s z y n o w o - t r a k t o r o w y c h i w y k u p y w a n i e przez spółdzielnie maszyn t y c h stacji. Był t o dalszy k r o k naprzód w kształtowaniu się spółdzielni j a k o zintegrowanego wewnętrz­ n i e przedsiębiorstwa. N a przykładzie spółdzielni w s i G r a m a d y i sateli­ t a r n y c h obserwować można gwałtowne zmiany t a k w technologii pracy, 9 6 Materiały S O N S , z e b r a n e p r z e z I . Nizińską, rękopis w A Z E . 9 7 D a n e w e d ł u g materiałów I . Nizińskiej, rękopis w A Z E . �PODSTAWOWE ZAJĘCIA LUDNOŚCI WSI 47 GRAMADA jak i w u z y s k i w a n y c h efektach p r o d u k c y j n y c h , spowodowane m . i n . w w y s o k i m s t o p n i u przez tę decyzję. Z interesującego nas p u n k t u w i ­ dzenia oddanie spółdzielniom całokształtu p a r k u maszynowego miało k a ­ p i t a l n e znaczenie dla kształtowania nowego t y p u s t r u k t u r y zawodowej załogi spółdzielczej. Oznaczało t o b o w i e m angażowanie do pracy fachow­ ców, l u d z i zawodu —• traktorzystów, pracowników stacji r e m o n t o w y c h , inżynierów — specjalistów w zakresie t e c h n i k i r o l n e j i t d . Te istotne zmiany przedstawiamy w t a b e l i 10. W ostatnich latach wzrósł też fundusz przeznaczony n a cele socjalne i k u l t u r a l n e , co umożliwia szersze zaspokajanie różnorodnych i wzrasta­ jących potrzeb spółdzielców. Waga funduszu socjalnego m a — podobnie j a k wprowadzenie zabezpieczeń e m e r y t a l n y c h — sens niwelujący róż­ nice między przedsiębiorstwami pozarolniczymi a spółdzielnią . Gospodarka spółdzielcza ostatecznie przechyliła szalę orientacji p r o ­ dukcyjnej n a u p r a w y roślinne. Znamienne, iż w okresie międzywojen­ n y m i w latach bezpośrednio p o I I w o j n i e , k i e d y dominowały w e w s i g o ­ spodarstwa i n d y w i d u a l n e , Gramada słynęła w Widińskiem z h o d o w l i b y ­ dła rogatego, natomiast w ostatnich latach zyskała k i l k a k r o t n i e nagrody M i n i s t e r s t w a R o l n i c t w a za wysoką jakość u p r a w zbożowych . Gospo­ darka hodowlana jest dziś r e l a t y w n i e słabiej rozwinięta w spółdzielni. Chodzi t u o j e j r o z m i a r y , a n i e jakość. Jednocześnie coraz bardziej p e w ­ ne działy h o d o w l i wiążą się z gospodarowaniem n a działce przyzagrodo­ w e j . U t w o r z e n i e „Rodopy" — i n s t y t u c j i zajmującej się s k u p e m n i e r o g a 98 99 Tab. 10. Struktura organizacyjna spółdzielni we wsi Gramada w 1967 r. Liczba stale Liczba bry­ Rodzaj zajęcia Liczba gad i ferm ogniw pracujących członków spółdzielni Rolnictwo 12 57 917 uprawa winorośli i sadów 2 12 219 uprawy mieszane 2 13 221 prace traktorowe 3 25 358 kompleksowa mechanizacja 5 7 119 14 6 — 326 192 fermy nierogacizny 1 — 38 fermy owcze 4 — 61 fermy ptactwa domowego 3 — 35 Hodowla fermy bydlęce Źródło: 9 8 9 9 Godiszen otczet na TKZS za 1967 g o d i n a , w dyspozycji zarządu Materiały z e b r a n e p r z e z B . Tumangełowa, A I E w S o f i i , n r 276-11. Tamże. spółdzielni. �48 IRENA NIZINSKA, DANUTA MARKOWSKA cizny, cieląt i p t a c t w a domowego przeznaczanego na eksport — p o ­ wszechnie zaktywizowało hodowlę przyzagrodową . Wysokie dochody uzyskiwane z t e j sprzedaży określiły wyraźnie rolę gospodarczą działki przyzagrodowej w całokształcie źródeł u t r z y m a n i a rodziny. Przekształca się ona m i a n o w i c i e coraz bardziej z dostarczyciela produktów spożyw­ czych, potrzebnych rodzinie do codziennej k o n s u m p c j i , w małe gospo­ d a r s t w o hodowlane dostarczające gotówki. Władze spółdzielcze dostar­ czają po niskich cenach k a r m y , nadto u p r a w i a się maszynami spółdziel­ czymi i obsiewa ziarnem spółdzielni ziemię przeznaczoną do i n d y w i d u a l ­ nego użytkowania. Odpłatność za te świadczenia jest bardzo niska. 10C Jednocześnie n o w y sens gospodarczy działki przyzagrodowej angażu­ j e w znacznym s t o p n i u pracę spółdzielców — głównie kobiet. Dzielą one swój czas i aktywność pomiędzy pracę w spółdzielni i pracę n a działce. Jeśli dodamy do tego jeszcze obowiązki domowe kobiet, t o stwierdzić należy, iż dorobek m a t e r i a l n y r o d z i n y spółdzielców jest w znacznym s t o p n i u u z y s k i w a n y kosztem dużego wysiłku kobiet. D u a l i z m gospoda­ r o w a n i a : w spółdzielni, gdzie istnieje tendencja do n o r m o w a n i a czasu pracy, i na działce przyzagrodowej, która podobnie j a k d a w n e gospodar­ stwo i n d y w i d u a l n e n i e pozwala n a „czas w o l n y " , powoduje, iż m i m o istnienia o b i e k t y w n y c h szans spółdzielcy n a ogół n i e korzystają z u r l o ­ pów . A w a n s m a t e r i a l n y dokonuje się więc kosztem rezygnacji z w i e ­ l u wartości, które w nowoczesnych społeczeństwach t r a k t o w a n e są j a k o nieodłączne o d m o d e l u b y t o w a n i a opartego o w y k o n y w a n i e zawodu. J a k ­ k o l w i e k p o z y t y w n y m z j a w i s k i e m byłaby p r o d u k c j a hodowlana n a dział­ ce przyzagrodowej — zarówno w skali globalnej e k o n o m i k i k r a j u , j a k i z p u n k t u w i d z e n i a poziomu dochodów r o d z i n y — t o jednak stwierdzić trzeba, iż u t r z y m u j e ona elementy tradycyjnego b y t o w a n i a , owej „krzą­ t a n i n y " od świtu do nocy. 101 T a k więc, w t o k u swego r o z w o j u spółdzielnia zyskiwała cechy n o w o ­ czesnego przedsiębiorstwa, co wszakże nie oznacza, b y h a r m o n i j n i e n a ­ rastały procesy profesjonalizacji pracy rolniczej spółdzielców. C z y n n i k i hamujące t e n proces omówimy poniżej. Organizacja pracy i procesy Jak już powiedziano, nowiła w gruncie rzeczy go t y p u rodzinnego. Jej nikami, jak modyfikacje 100 1 0 1 profesjonalizacji w zalążkach swego istnienia spółdzielnia sta­ rodzaj zwielokrotnionego gospodarstwa dawne­ jakościowe zmiany znaczyły się t a k i m i wskaź­ w organizacji pracy (tworzenie b r y g a d i ogniw) A Z E n r 382-V, 383-V. Por. K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , op. c i t . �PODSTAWOWE ZAJĘCIA LUDNOŚCI WSI GRAMADA 49" oraz w r e o r i e n t a c j i co do kierunków p r o d u k c y j n y c h , wreszcie — w p r o ­ wadzenie nowoczesnej t e c h n i k i i fachowego personelu obsługi maszyn. W p i e r w s z y m etapie n i e mogło więc być m o w y o poważniejszym uzaw o d o w i e n i u pracy rolniczej. Następnie, w miarę r o z w o j u specjalizacji p r o d u k c j i , wyodrębniały się poszczególne b r y g a d y o specyficznych za­ daniach, jednakże w obrębie b r y g a d poszczególne jednostki n i e w y k o ­ nywały zadań wyodrębnionych, wymagających swoistych k w a l i f i k a c j i . Można b y nieco metaforycznie powiedzieć, iż uzawodowienie objęło wówczas takie jednostki, j a k b r y g a d y , lecz n i e sięgnęło jeszcze a n i ogniw, a n i jednostek. Potrzebom p r o d u k c j i roślinnej służą obecnie takie b r y g a ­ dy, j a k brygada u p r a w y winorośli i sadów, brygada kompleksowej m e ­ chanizacji ( t j . u p r a w zbożowych, w których p r a w i e wszystkie etapy p r a ­ cy zostały zmechanizowane) oraz t z w . brygada mieszana, zajmująca się różnego rodzaju u p r a w a m i . Działalność h o d o w l a n a została również opar­ ta o f u n k c j o n o w a n i e w y s p e c j a l i z o w a n y c h f e r m , z których jedna zajmuje się hodowlą bydła, druga — nierogacizny, trzecia — owiec, czwarta — ptactwa domowego. Podstawowe informacje o s t r u k t u r z e b r y g a d i f e r m zamieszczono w t a b e l i 10. T u omówimy niektóre aspekty procesów p r o ­ fesjonalizacji. Godny odnotowania jest fakt, iż w związku z p o w s t a n i e m spółdzielni zlokalizowano na peryferiach w s z y s t k i c h czterech dzielnic (machał) k o m ­ pleksy budynków gospodarczych: r o l n i c z o - h o d o w l a n y c h i rzemieślniczo-przemysłowych . W t e n sposób w skali w s i miejsca pracy zostały przestrzennie oddzielone od miejsc zamieszkania, co upodabnia osiedle wiejskie do miejskiego. Spółdzielnia odegrała więc i p o d t y m względem rolę c z y n n i k a niwelującego różnice między m i a s t e m a wsią. F a k t t e n m a jednakże i inne konsekwencje. Otóż wieś zajmuje bardzo rozległy obszar i n i e posiada wewnętrznej k o m u n i k a c j i autobusowej, dlatego też więk­ szość spółdzielców — szczególnie zaś przedstawiciele pokolenia starszego i średniego oraz wszystkie p r a w i e k o b i e t y — w y b i e r a pracę w tej b r y ­ gadzie, której b u d y n k i gospodarcze znajdują się na krańcach danej dziel­ nicy. Ogranicza t o — rzecz jasna -— swobodę w y b o r u czynności wytwór­ czych w ramach istniejących w spółdzielni zawodów i ról p r o d u k c y j n y c h . Względami t y m i n i e są najczęściej skrępowani młodzi mężczyźni posia­ dający m o t o r y . T a k więc mają o n i znacznie większe szanse swobody de­ cyzji w k w e s t i i c h a r a k t e r u pracy, co jest i s t o t n y m elementem procesów profesjonalizacji r o z p a t r y w a n y c h z pozycji j e d n o s t k i . 102 W ogniwach i brygadach współpracują zatem najczęściej bliscy są­ siedzi, nierzadko osoby spokrewnione, ponieważ sąsiedztwo -— j a k po­ wiedziano w poprzednich p a r t i a c h tego szkicu — kształtowało się w p r o 102 Pokropek, op. cit., s. 165. 4 — Etnografia Polska, XVI/1 �50 IRENA NIZlNSKA, DANUTA MARKOWSKA cesie rozpadu w i e l k o r o d z i n n y c h wspólnot gospodarczych. Współpracują­ cy ze sobą spółdzielcy przenoszą w nowe w a r u n k i dawne zwyczaje zwią­ zane z pomocą sąsiedzką l u b równoczesnym w y k o n y w a n i e m prac, j a k np. wzajemne częstowanie się w czasie p r z e r w w pracy, składanie wszy­ s t k i c h p r z y n i e s i o n y c h z d o m u produktów w j e d n y m miejscu — do wspól­ nej k o n s u m p c j i , co jest kontynuacją t r a d y c y j n e j „trapezy" towarzyszą­ cej tłoce. Z d r u g i e j jednak s t r o n y obserwuje się inną linię p o d t r z y m y ­ w a n i a t r a d y c j i , a m i a n o w i c i e n a w e t w t y c h ogniwach czy brygadach, w których pracownicy n i e są powiązani t r a d y c j a m i sąsiedzkimi, nawią­ zują się n i c i przyjaźni, kształtuje się zwyczaj u t r z y m y w a n i a kontaktów t o w a r z y s k i c h . T . K o l e w a przytacza n i e z m i e r n i e interesujący przykład. Otóż w uroczystościach święta patrona d o m u b r a l i dawniej udział j e d y ­ nie k r e w n i , członkowie f a m i l i i . „Dziś jest t o uroczystość skupiająca obok k r e w n y c h i sąsiadów r o d z i n y także przyjaciół poszczególnych członków r o d z i n y czy kolegów z miejsca pracy. B y w a , że spółdzielca świętujący dzień p a t r o n a swego d o m u zaprasza n a tę uroczystość w s z y s t k i c h człon­ ków swej brygady. Święto to t r a c i więc obecnie d a w n y ściśle r o d o w o - r o dzinny charakter i wyraża różnorodne powiązania rodziny, zarówno z k o ­ l e k t y w e m spółdzielczym, j a k i i n n y m i k o l e k t y w a m i p r a c y ' ' . 103 Unowocześnienie t e c h n i k i r o l n e j spółdzielni, zwłaszcza w latach 60-tych, w y k u p y w a n i e maszyn ze stacji t r a k t o r o w o - m a s z y n o w y c h , spo­ wodowało gwałtowny p o p y t n a w y s o k o k w a l i f i k o w a n y c h pracowników. Częściowo spółdzielnia zatrudniała d a w n y c h pracowników MTS-ów bądź t o n a zasadzie u m o w y o pracę, bądź p r z y j m o w a n i a i c h n a członków spół­ dzielni , częściowo zaś inspirowała kształcenie młodej k a d r y . Ponie­ waż łatwość awansu zawodowego w miastach i ośrodkach przemysło­ w y c h wyprzedzała w czasie procesy profesjonalizacji w pracy spółdziel­ n i , więc przed j e j władzami pojawił się doniosły p r o b l e m stworzenia bodźców, które byłyby w stanie zatrzymać młodzież w r o l n i c t w i e . W związku z poszerzeniem uprawnień spółdzielni, władze T K Z S ustaliły 1 0 % dodatek d o zarobków specjalistom z wykształceniem średnim i 2 5 % — specjalistom z wykształceniem wyższym . 104 105 Udział osób legitymujących się f o r m a l n y m wykształceniem f a c h o w y m jest różny w poszczególnych brygadach w zależności od c h a r a k t e r u za­ dań t y c h jednostek. Spośród 13 osób wchodzących a k t u a l n i e w skład za­ rządu spółdzielni 5 posiada wyższe wykształcenie fachowe, 2 średnie f a ­ chowe, a 6 wykształcenie podstawowe, uzupełniane różnego rodzaju k u r ­ sami. Także Vs a k t u a l n y c h brygadierów posiada co n a j m n i e j wykształRola obrzędów rodowo-rodzinnych..., 1 0 8 Kolewa, 1 0 4 Patrz: L a l e w , 1 0 5 Materiały z e b r a n e p r z e z Tumangełowa, j . w . op. cit. s. 241. �PODSTAWOWE ZAJĘCIA LUDNOŚCI WSI GRAMADA 51 cenie średnie fachowe, a niektórzy n a w e t wyższe . K a d r a k i e r o w n i c z a różnych szczebli spółdzielni posiada więc w znacznym odsetku f o r m a l n y cenzus wykształcenia zawodowego. O p o d s t a w o w y m znaczeniu są j e d ­ nakże procesy profesjonalizacji szeregowych spółdzielców. Szanse t e i charakter uzawodowienia są bardzo zróżnicowane w k o l e k t y w i e spół­ dzielczym. Wskażemy t u n a przykłady d w u zespołów: f e r m y k r o w i e j , zlokalizowanej n a p e r y f e r i a c h Tabaszkiej Machały oraz n o w o u t w o r z o ­ nej b r y g a d y kompleksowej mechanizacji. 106 F e r m a k r o w i a jest jedną z najwcześniej zorganizowanych w spółdziel­ n i . Z a j m u j e się hodowlą krów rasy sementalskiej, a więc t e j , która p o ­ jawiła się i została przez rolników gramadzkich zaakceptowana już w okresie międzywojennym. K i e r o w n i k f e r m y jest j e j długoletnim p r a ­ c o w n i k i e m , który obrał sobie tę pracę w s k u t e k „upodobania do h o d o w l i " . Poza wykształceniem p o d s t a w o w y m ukończył j e d y n i e kilkumiesięczny k u r s fachowy. Według jego o p i n i i praca w f e r m i e bydła rogatego i owiec oceniana jest znacznie wyżej prestiżowo niż praca w f e r m i e nierogacizny, a szczególnie p t a c t w a domowego. Uważa się również, że zajmowanie się t y m i d w o m a g a t u n k a m i zwierząt jest zajęciem o d p o w i e d n i m d l a męż­ czyzn, podczas gdy zabiegi wokół nierogacizny i d r o b i u kojarzą się z d o ­ meną zajęć kobiecych. O p i n i a t a n i e jest odosobniona . Większość p r a ­ cowników f e r m y to osoby w w i e k u 40-50 l a t o wykształceniu podsta­ w o w y m ; wszystkie zamieszkują w Tabaszkiej Máchale. Formą uzupeł­ n i a n i a i c h wykształcenia fachowego są prelekcje i konsultacje zoologa spółdzielni. Według ocen k o m p e t e n t n y c h fachowców, b r y g a d a t a osiąga bardzo dobre r e z u l t a t y , co tłumaczą o n i m . i n . żywymi w Gramadzie t r a ­ d y c j a m i gospodarki hodowlanej i gotowością p r z y j m o w a n i a i n n o w a c j i w t e j dziedzinie . M a m y t u z n a k o m i t y przykład p o z y t y w n e j r o l i t r a ­ d y c j i p r o d u k c y j n e j , zdolnej w p e w n y m s t o p n i u kompensować b r a k n o ­ woczesnego przygotowania fachowego , j a k k o l w i e k można b y się zasta­ nawiać, czy właśnie owa t r a d y c j a n i e stwarza poczucia pewności h a m u ­ jącego pęd k u kształceniu f o r m a l n e m u w tej dziedzinie. W świetle posia­ danych materiałów n i e jesteśmy w stanie odpowiedzieć n a t o p y t a n i e . 107 108 1 Zgoła o d m i e n n i e przedstawia się sytuacja w brygadzie kompleksowej mechanizacji. Jej k i e r o w n i k i e m jest młoda dziewczyna-agronom, która ukończyła studia za granicą (ZSRR) i a k t u a l n i e podejmuje dalsze prace naukowe. Brygada z a t r u d n i a 48 osób, z czego 28 t o mężczyźni-traktorzyśoi. przeważnie młodzi, a pozostałe 20 osób to „spółdzielcy" — j a k ich określa się w brygadzie, c z y l i osoby n i e posiadające określonego za- 1 0 6 107 106 Tamże. A Z E n r 387-V. O p i s f e r m y p a t r z : A Z E n r 337-V. �IRENA NIZINSKA, DANUTA MARKOWSKA w o d u . Ta proporcja ulegnie w najbliższym czasie zmianie n a rzecz f a ­ chowców, gdyż nie wszystkie etapy pracy b r y g a d y są w c h w i l i obecnej w pełni zmechanizowane. Brygada t a powstała wiosną 1967 r o k u , posta­ w i o n o j e j śmiałe, n a wpół eksperymentalne zadanie: dowieść miała r a ­ cjonalności nowego m o d e l u organizacji pracy w w a r u n k a c h m a k s y m a l ­ nego i optymalnego zastosowania maszyn r o l n i c z y c h . W w a r u n k a c h d a w ­ nej organizacji obszar u p r a w zbożowych tej b r y g a d y wymagał z a t r u d ­ n i e n i a 400 osób, a więc redukcja do liczby 48 n a w e t w s y t u a c j i o p t y ­ malnej mechanizacji była p e w n y m r y z y k i e m . Toteż wejście do tej b r y ­ gady było pozostawione całkowicie swobodnemu w y b o r o w i . J a k już po­ wiedzieliśmy w e wstępie, w tej właśnie brygadzie obserwować można s y m p t o m y o w e j drugiej fazy profesjonalizacji. Zawód i praca stanowią b o w i e m d l a członków t e j b r y g a d y płaszczyznę ekspresji i n d y w i d u a l n y c h uzdolnień, aspiracji, pomysłowości. Potwierdza t o d o b i t n i e przebieg n a ­ r a d p r o d u k c y j n y c h tej b r y g a d y . K i e r o w n i c z k a zespołu podkreśla, iż członkowie b r y g a d y w ciągu w i e l u miesięcy żyli napiętym oczekiwaniem na r e z u l t a t y , a sukces e k s p e r y m e n t u skłonił i c h do dalszych poszuki­ wań . Znamienne jest również to, że n i e występuje t u zjawisko f l u k ­ t u a c j i załogi. Członkowie tej b r y g a d y n i e wywodzą się z jednej macha­ ły. Można b y więc stwierdzić, iż nowoczesne uzawodowienie prowadzi do p o w s t a w a n i a kolektywów p r a c y na rzeczowych zasadach, nie stano­ wiących k o n t y n u a c j i t r a d y c y j n y c h powiązań rodzinno-sąsiedzkich. N i e znaczy t o , oczywiście, b y n i e powstawały n o w e postacie i n t e g r a c j i emo­ cjonalnej n a gruncie wspólnego celu i sukcesu. 109 Wachlarz zawodów, możliwych do w y k o n y w a n i a w spółdzielni, nie jest z b y t szeroki, j a k k o l w i e k udział p r o c e n t o w y fachowców znaczny. Jest t o niewątpliwe ograniczenie szans nowoczesnej profesjonalizacji. Jedno­ cześnie zwraca uwagę w y s o k i udział robotników sezonowych, n i e k w a l i f i k o w a n y c h . Szanse uzyskania nowoczesnego z a w o d u są nierówne: n a j ­ mniejsze mają k o b i e t y w średnim w i e k u i starsze, obarczone pracą na działce przyzagrodowej, pracą domową i wykonujące n i e k w a l i f i k o w a n e prace w spółdzielni. Nieznaczny jest też udział k o b i e t w zarządzie k o ­ lektywów spółdzielczych. UWAGI KOŃCOWE K o l e k t y w i z a c j a r o l n i c t w a rozwiązała w i e l e sprzeczności społeczno-ekonomicznych G r a m a d y okresu poprzedniego. Spółdzielnia rozwiązuje n i e t y l k o istotne p r o b l e m y efektywności i opłacalności p r o d u k c j i r o l n e j . i°» A Z E nr 384-V. �PODSTAWOWE ZAJĘCIA LUDNOŚCI WSI GRAMADA ale w y c h o d z i również naprzeciw i s t o t n y m aspiracjom współczesnego człowieka: dążeniu do niezależności i i n d y w i d u a l i z a c j i . Spółdzielnia p o ­ maga w szybkiej i n d y w i d u a l i z a c j i n o w o powstających r o d z i n przez p r z y ­ dzielanie i m działki p o d budowę d o m u , uniezależnia starych rodziców od życzliwości i c h d z i e c i , daje coraz większe szanse uzyskania w y ­ kształcenia. N i e m n i e j jednak w t y m procesie modernizacji działają róż­ norodne c z y n n i k i hamujące, j a k n p . w s p o m n i a n a już r o l a działki p r z y ­ zagrodowej pochłaniającej w i e l e t r u d u kobiet, stare n a w y k i pracy n a k a ­ zujące generacji w podeszłym w i e k u nieustanną krzątaninę wokół d o m u , b r a k odpoczynku, wreszcie — napięte aspiracje związane z budową n o ­ wego d o m u mieszkalnego, którego rozmi-ary i wyposażenie bardzo często' przekraczają realne potrzeby rodziny. M a m y t u niewątpliwie do czynie­ n i a ze z j a w i s k i e m przenoszenia t r a d y c y j n y c h kryteriów na n o w e w a r ­ tości. W sytuacji, k i e d y ziemia przestała być w y z n a c z n i k i e m prestiżu i źródłem poczucia pewności, t r a d y c y j n y element systemu wartości — posiadanie — przenosi się na d o m mieszkalny i p r z e d m i o t y trwałego użytku. Jednakże n i e jego wartość użytkowa, wygoda, luksus jest w cen­ t r u m u w a g i społecznej, lecz samo posiadanie. Dowodzą tego cytowane studia M . Pokropka i B. J a w o r s k i e j . Prestiż r o d z i n y w i e j s k i e j w G r a m a dzie wyznaczony jest a k t u a l n i e standardem j e j mieszkania, natomiast kwestią drugoplanową staje się źródło dostarczające środków dla r e a l i ­ zacji obowiązujących społecznie wzorów mieszkania i b y t o w a n i a . Stąd też zawody rolnicze oceniane są w k o n f r o n t a c j i z i n n y m i zawodami, w y ­ k o n y w a n y m i przez gramadczan w e w s i l u b poza nią. Praca w spółdziel­ n i jest n a t y l e uważana za równą i n n y m sposobom zarabiania, n a ile da­ j e takie same l u b zbliżone z a r o b k i i podobny w y m i a r godzin z a t r u d n i e ­ nia. Za cechę pozytywną z a t r u d n i e n i a w spółdzielni uważa się niższy niż w i n n y c h zawodach w y m i a r d n i pracy w ciągu r o k u ( j a k k o l w i e k są t o t z w . d n i słoneczne, c z y l i dłuższe niż 8 godzin) oraz możliwość k o r z y s t a ­ nia z różnego rodzaju świadczeń spółdzielni, j a k dysponowanie działką przyzagrodową czy łatwość uzyskania parceli pod budowę nowego d o ­ m u . Natomiast d l a młodego pokolenia zawody pozarolnicze n i e związane ze spółdzielnią przedstawiają szczególną atrakcyjność z u w a g i n a szerszy wachlarz możliwości w y b o r u z a w o d u i specjalizacji w obrębie zawodu. n 0 i n W a k t u a l n e j swej postaci spółdzielnia nie s t a n o w i jeszcze nowocze­ snego przedsiębiorstwa socjalistycznego zdolnego skutecznie k o n k u r o ­ wać z ośrodkami przemysłowymi, jednakże w i e l e j e j cech i n o w y c h i n i ­ c j a t y w wskazuje n a t a k i t r e n d r o z w o j o w y . 110 Patrz P o k r o p e k , op. cit. i " P a t r z n p . A Z E n r 381-V, 3 8 3 - V , 3 8 9 - V . �IRENA NIZINSKA, I r e n a Nizińska, D a n u t a THE DANUTA Markowska BASIC OCCUPATIONS OF THE VILLAGERS OF A G R I C U L T U R E AND A The MARKOWSKA a i m of the p r e s e n t p a p e r GRAMADA: HUSBANDRY S u m m a r y i s to b r i n g out a g r i c u l t u r e and husbandry as fields of h u m a n a c t i v i t y d i r e c t e d to w a r r a n t the s a t i s f a c t i o n of definite i n d i v i d u a l a n d c o l l e c t i v e needs. T h u s the c u l t u r a l d e t e r m i n a n t s of the w a y s means of s e c u r i n g the of s u r v i v a l a r e d i s c u s s e d , as w e l l as the b r o a d e r s o c i o - c u l t u r a l effects the f u n c t i o n i n g of a h i s t o r i c a l l y d e t e r m i n e d technological processes The employed m a n n e r of f a r m i n g , in agriculture and a u t h o r s a r e c o n c e r n e d w i t h the f u n c t i o n i n g rather than husbandry. of a t r a d i t i o n a l p e a s a n t i n t h e v i l l a g e G r a m a d a on the t u r n of t h e 19th c e n t u r y a n d i n the p e r i o d the two rable W o r l d W a r s , a t t e m p t i n g to f i n d or u n f a v o u r a b l e the covered time span such processes have been a g r o w i n g s h a r e of p l a n t crops a n d importance of of f a r m i n g and husbandry; animal production operative favou­ system. During as the d e c r e a s i n g a consequent in r u r a l economy an emergence farming farm between out the factors w h i c h h a v e been f o r the s h a p i n g of the c o o p e r a t i v e of a f a r m ; of the size r e l a t i v e f a l l of as a w h o l e ; a of s m a l l f a m i l i e s f r o m the modernization the l a r g e com­ m u n i t i e s of k i n s h i p ; c h a n g e s i n t h e a w a r e n e s s of people. A shift f r o m s m a l l p r i v a t e f a r m i n g u n i t s to c o l l e c t i v e f a r m s of e x t e n s i v e meant a r a d i c a l change i n the t y p e of relationships between productive areas labour a n d the other aspects of life. W i t h i n the t r a d i t i o n a l r u r a l c u l t u r e , the i n t e r e s t s of the f a r m family constituted the supreme members, and the value productive as opposed to t h e i n d i v i d u a l w e l f a r e activity imprinted its d e c i s i v e mark of upon t h e w h o l e life of a f a m i l y w i t h i n t h e v i l l a g e c o m m u n i t y . O n t h e other h a n d , the agricultural occupations now emerging a n d t a k i n g on t h e i r s h a p e s i n t h e s y s t e m of l a b o u r d i v i s i o n i n a c o o p e r a t i v e f a r m do constitute the f a m i l y ' s b a s i c or s e c o n ­ dary of s o u r c e of life. E v e n income, but more, other, f r e q u e n t l y meaning. they are often not a n y longer d e t e r m i n e means to s e c u r e v a r i o u s the o t h e r aspects goods, m a t e r i a l u n c o n n e c t e d w i t h a g r i c u l t u r e e i t h e r b y t h e i r o r i g i n or b y T h e cooperative t a n t i n d e e d , but t h e y do as a factor still far from integrating determining the local community is a l l the aspects of and their impor­ the c h a r a c t e r and p r i n c i p l e s of the f u n c t i o n i n g of the c o m m u n i t y . Specialized process. narrow agricultural During set of the f i r s t occupations phase, emerge, occupations the a c t u a l opportunities, and are as it seems, chosen from the c h o i c e s a r e in a a still two-phases relatively by certain .stereotyped s o c i a l c r i t e r i a . T h e v a l u a t i o n s a r e focused u p o n the c r i t e r i a of income i i n d s o c i a l prestige, w h i l e the l a t t e r factors a r e o b v i o u s l y system of values. Occupational a m a n ' s life, a n d m a n y and behaviors from activity hardly of o c c u p a t i o n a l life. I n the second g e a r e d to the t r a d i t i o n a l influences of t h e m r e m a i n i n d i f f e r e n t directed the other fields w i t h r e s p e c t to the phase, a n o c c u p a t i o n i s c h o s e n a m o n g a w i d e scope of the e x i s t i n g o p p o r t u n i t i e s , a n d the choices a r e influenced by individual motivations, and typed patterns. New besides less s t r o n g l y restricted by of s a t i s f y i n g t h e c o n s u m p t i v e needs, to be of p e r s o n a l s a t i s f a c t i o n , d e v e l o p the i n t e r e s t s a n d c a p a c i t i e s of selected the highly stereo­ e x p e c t a t i o n s a r i s e w h i c h a n o c c u p a t i o n s h o u l d m e e t : it ought, s u p p l y i n g the m e a n s •occupation of attitudes and performed along such lines influences a source an individual. many aspects An of �PODSTAWOWE ZAJĘCIA LUDNOŚCI WSI GRAMADA ÚÍ) l i f e : the l i b e r a l i n t e r e s t s , p r e f e r e n c e s for other people, p a t t e r n s of b e h a v i o u r , i n ­ tellectual perspectives; i n a w o r d , it strongly involves the whole personality. S u c h a p a t t e r n r e q u i r e s a n e x i s t e n c e of a w i d e scope of o p p o r t u n i t i e s for t h e choice of a n o c c u p a t i o n , as w e l l as i n d i v i d u a l s a b l e to t a k e m a t u r e d e c i s i o n s i n t h e i r c h o i c e s of positions w i t h i n t h e s o c i a l d i v i s i o n of l a b o u r . T h e p r o c e s s e s of e m e r ­ gence of d i s t i n c t o c c u p a t i o n s i n t h e cooperative a g r i c u l t u r a l s y s t e m of G r a m a d a a r e n o w i n t h e f i r s t of t h e t w o p h a s e s . M a n y a c t i v i t i e s p e r f o r m e d i n t h e c o o p e r a t i v e f a r m h a v e not y e t e v o l v e d into s p e c i f i c o c c u p a t i o n s i n t h e s t r i c t sense. T h e s e v e r a l groups of p o p u l a t i o n h a v e got different c h a n c e s of p a r t i c i p a t i o n i n t h e p r o c e s s of d i v i s i o n of l a b o u r on t h e o c c u p a t i o n a l b a s i s ; these c h a n c e s a r e a p p a r e n t l y d e t e r m i n e d b y age a n d sex. Y o u n g m e n participate most fully i n the process, w h i l e old w o m e n are the least i n f l u e n c e d . F a r m i n g t h e h o u s e h o l d plot is a m o d i f i e d f o r m of t h e f o r m e r u n i t y of t h e h o u s e h o l d a n d f a r m . D u r i n g its historical development G r a m a d a has been transformed from an a g r i c u l t u r a l v i l l a g e into a m u l t i - o c c u p a t i o n a l w o r k e n v i r o n m e n t . T h e d i s t r i b u ­ tion of f a r m i n g a c t i v i t i e s a m o n g t h e s e v e r a l s p e c i a l i z e d o c c u p a t i o n s a c t i v e i n t h e c o o p e r a t i v e a n d t h e c u l t u r a l c o n s e q u e n c e s of t h e p r o c e s s at its p r e s e n t stage a r e confronted b y t h e i n h a b i t a n t s of the v i l l a g e w i t h t h e v a l u e s l i n k e d w i t h t h e o t h e r o c c u p a t i o n s . S u c h c o m p a r i s o n p r o v i d e s a s y s t e m of r e f e r e n c e for t h e e v a l u a t i o n of w o r k i n t h e c o o p e r a t i v e . T h e r a d i c a l c h a r a c t e r of the changes i n c o n t e m p o r a r y B u l g a r i a n c o u n t r y s i d e h a s found its p a r t i c u l a r l y s t r o n g e x p r e s s i o n i n p l a n t a n d a n i m a l p r o d u c t i o n . T h e s t a n d a r d s of l i v i n g , t h e p a t t e r n s of f a m i l y ties or r i t u a l s a n d c u s t o m s e v o l v e d g r a d u a l l y , e v e n i f deeply, w h e r e a s i n a g r i c u l t u r e a n d h u s b a n d r y as t e c h n o l o g i c a l a n d o r g a n i z a t i o n a l p r o c e s s e s t h e shift w a s s u d d e n a n d d e c i s i v e . T h e cooperative h a s s o l v e d t h e e s s e n t i a l p r o b l e m s of e f f e c t i v e n e s s a n d p r o f i t a b i l i t y of a g r i c u l t u r a l p r o d u c t i o n , a n d besides i t h a s m e t t h e deeper a s p i r a t i o n s of a c o n t e m p o r a r y h u m a n being, i.e. h i s s t r i v i n g s to i n d e p e n d e n c e a n d i n d i v i d u a l i t y . I t h e l p s t h e n e w l y f o r m e d f a m i l i e s to w i n t h e i r i n d e p e n d e n c e q u i c k l y b y a l l o t i n g t h e m b u i l d ­ i n g lots; old age p e n s i o n s m a k e old p a r e n t s i n d e p e n d e n t f r o m t h e b e n e v o l e n c e of t h e i r c h i l d r e n , t h e y o u n g g e n e r a t i o n is g i v e n i n c r e a s i n g o p p o r t u n i t i e s to g a i n e d u c a t i o n . H o w e v e r , t h e r e a r e s e v e r a l factors h i n d e r i n g t h e p r o c e s s of m o d e r n i z a ­ t i o n ; e.g. t h e h o u s e h o l d plots w h i c h a b s o r b too m u c h l a b o u r of w o m e n ; the t r a d i ­ t i o n a l w o r k i n g h a b i t s of t h e e l d e r g e n e r a t i o n ; t h e l a c k of r e s t ; s t r a i n e d a s p i r a t i o n s r e l a t e d w i t h t h e b u i l d i n g of n e w h o m e s , often e x c e e d i n g t h e r e a l needs of a f a ­ m i l y i n t h e i r size a n d a c c o m o d a t i o n . W h a t w e o b s e r v e h e r e , is c e r t a i n l y a t r a n s p o ­ s i t i o n of t r a d i t i o n a l c r i t e r i a to t h e n e w v a l u e s i n a s i t u a t i o n w h e n t h e s o i l no l o n g e r d e t e r m i n e s t h e prestige or the f e e l i n g of s e c u r i t y . T h e c o o p e r a t i v e i n its a c t u a l f o r m h a s not y e t b e c o m e a m o d e r n s o c i a l i s t i c e n t e r p r i s e a b l e to compete w i t h i n d u s t r i a l c e n t e r s , b u t m a n y of its f e a t u r e s , a s w e l l as n e w i n i t i a t i v e s , i n d i c a t e t h a t s u c h is t h e f o r t h c o m i n g t r e n d . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bbd33829244a4bd2b7e8d0aed6c8e684.pdf 8dec16860f13d6b9fb56446c0bf1af50 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:742 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:683 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.1, s.5-10 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA AKADEMIA NAUK INSTYTUT H I S T O R I I KULTURY MATERIALNEJ ETNOGRAFIA POLSKA XVI Zeszyt 1 WROCŁAW • WARSZAWA • KRAKÓW • G D A N S K ZAKŁAD N A R O D O W Y IMIENIA WYDAWNICTWO POLSKIEJ 1972 OSSOLIŃSKICH AKADEMII NAUK �REDAKTOR: SEKRETARZ WITOLD DYNOWSKI REDAKCJI: KRYSTYNA Adres Redakcji: MAŁKOWSKA W a r s z a w a , N o w y Ś w i a t 69 Okładkę ZBIGNIEW Teksty projektował KLIMCZYK angielskie PIOTR G R A F F Redaktorzy Zyta Kwiecińska i H e l e n a Redaktor Maria Limanowska techniczny Kafarska P r i n t e d In Poland Zakład N a r o d o w y i m . Ossolińskich — W y d a w n i c t w o . W r o c ł a w 1972. N a k ł a d : 500 + 140 egz. Objętość: a r k . w y d . 27,70, a r k . d r u k . 23, a r k . A l — 30. P a p i e r p o w i e k , k l . V , 80 g, 70 X 100. O d d a n o d o składania 17 I X 1971. P o d p i s a n o do d r u k u , 18 I I I 1972. D r u k u k o ń ­ c z o n o w k w i e t n i u 1972. W r o c ł a w s k a D r u k a r n i a N a u k o w a . Z a m . 803/71. K - 5 . C e n a zł 55.— �SPIS TREŚCI ARTYKUŁY Irena Nizińska, wsi Gramada: Danuta M a r k o w s k a rolnictwo i hodowla Streszczenie w Jerzy Adam nictwa Gerhard Podstawowe zajęcia ludności "11 j . angielskim P i s k o r z — 54 Społeczno-gospodarcze aspekty mechanizacji r o l ­ (Na przykładzie w s i o k o l i c C i e c h a n o w c a ) 57 К 1 o s к a — E t o l o g i c z n a t e o r i a moralności E d w a r d a Streszczenie w Ewa N o w i c k a — 141 S u d a n — k o n f l i k t nierównych partnerów K o w a l s k i — Duńskie b a d a n i a I . . . . 175 MATERIAŁY O b r ę b s k i — O b r z ę d o w a i społeczna s t r u k t u r a w s i macedońskiej , Anna K u t r z e b a - P o j n a r o w a — Pozycja Józefa Obrębskiego w Asmat, k u l t u r a łowców głów w pohidniowo-zachodniej Gwinei 221 Natalia L . Ż u k o w s k a — C a g a n U w g u n — postać l a m a j s k i e g o P R A C E MŁODYCH Ludwik W a s i l e w s k i S t o m m a 201 215 — R i n c z e n — C h o w u s u n — h i p n o t y z m szamanów m o n g o l s k i c h . Eustachy . etno­ polskiej R. S . W a s s i n g Nowej 143 arktyczne Józef B. 115 j . angielskim STUDIA grafii 79 113 — T y p o l o g i a ruchów społecznych wśród ludów p i e r w o t n y c h Leszek D z i ę g i e l Arpad Westermarcka j . angielskim Streszczenie w Marek — — — Próba Kasty . . . panteonu 255 . 259 ETNOGRAFÓW indyjskie 267 analizy strukturalnej c z t e r e c h legend średnio­ wiecznych 28L KRONIKA IV Ogólnopolska K o n f e r e n c j a sława Cecylia Ogólnopolskie deusz Z M. Etnograficzna (13-14 l i s t o p a d a Miro­ 1970) — Drozd Studenckie 295 Seminarium Ciołek, działalności s t u d e n c k i e j s e k c j i Etnograficzne w Warszawie Ta­ — , amerykanistycznej — 295 Anna Urban . . . 298 �SPIS *6 TREŚCI ARTYKUŁY RECENZYJNE I RECENZJE Sławoj S z y n k i e w i c z — Tajna historia Mongołów jako źródło etnogra­ ficzne Andrzej 300 Woźniak raturze Lech M r ó z — Zagadnienie Leszek lite­ etnograficznej 312 — P r ó b a k l a s y f i k a c j i g r u p cygańskich Gordon K . Lewis, T h e Growth Andrzej procesów e t n i c z n y c h w r a d z i e c k i e j 321 of t h e M o d e r n W e s t I n d i e s , L o n d o n 1968 — d z i s i a j , P I W , W a r s z a w a 1970 — Marek Arpad Dzięgiel 326 Zajączkowski, M u n t u Kowalski 333 E r i c R . W o l f , P e a s a n t s , N e w J e r s e y 1966 — Agnieszka Bartelska Etel Life Fél, T a m a s Village, Hofer, Chicago Proper 1969 — Peasants. Agnieszka Traditional . in a Elliott, A n African School. Anna Partyka P r e s s , 1970 — Problem periodyzacji etnografów w prahistorii w Record Wożniak, Marek Arpad Bogdan Zydok . 336 Hungarian 338 Partyka of E x p e r i e n c e , C a m b r i d g e 341 Univ. 347 ujęciu etnograficznym. N R D n a d pracą I . S e l l n o w Książki nadesłane — Andrzej A . Bartelska F r a n k M . M i f s u d , C u s t o m a r y L a n d L a w i n A f r i c a , R o m e 1967 — Anna Kit . Kowalski, — Andrzej Lech Dyskusja Prinke Mróz, Maria . . wśród . . 353 Woźniak, 358 �СОДЕРЖАНИЕ СТАТЬИ Ирена Низиньска, Данута М а р к о в с к а •— Основные занятия населения деревни Грамада: земледелие и животноводство 11 Резюме на английском языке 54 Ежи Адам П и с к о ж — Социально-экономические аспекты механизации сельского хозяйства (На примере деревень окрестности Цехановца) 57 Герхард К леска — Этологическая теория нравственности Эдварда Вестермарка . . Резюме на английском языке 79 113 Ева Н о в и ц к а — Типология социальных движений среди первобытных народов . . . 115 Резюме на английском языке 141 Лешек Д з е н г е л ь — Судан — конфликт неравносильных партнёров 143 Марек Арпад К о в а л ь с к и — Датские арктические исследования 175 ИССЛЕДОВАНИЯ И МАТЕРИАЛЫ Юзеф О б р е м б с к и — Обрядовая и социальная структура македонской деревни . . . 201 Анна К у т ж е б а - П о й н а р — Место Юзефа Обрембского в польской этнографии Р. С. Вассинг . . 215 — Асмат, культура охотников за головами в юго-западной Новой Гвинее 221 Б. Ринчен — Ховусун — гипнотизм монгольских шаман Наталья Л . Жуковска — Цаган Увгун 253 — образ ламаистического пантеона . . . . 259 ТРУДЫ МОЛОДЫХ ЭТНОГРАФОВ Евстахий Василевски — Индийские касты 267 Людвик С т о м м а — Опыт структурального анализа четырёх средневековых легенд 281 ХРОНИКА I V Всепольская этнографическая конференция (13-14 ноября 1970) •— Мирослава Це­ цилия Дрозд Всепольский студенческий семинар по этнографии в Варшаве 295 — Тадеуш М. Циолек 295 И з деятельности студенческой секции американоведения — Анна Урбан 298 �8 С Т А Т Ь И И РЕЦЕНЗИИ Славой Шинкевич — Тайная история Монголов как этнографический источник Анджей Возьняк . . . литературе 312 Лех М р у з — Опыт классификации цыганских групп Gordon К. Lewis, 300 — Проблема этнических процессов в советской этнографической The Growth of the Modern 321 West Indies, London, 1968 — Лешек Дзенгель 326 Анджей Заёнчковски, Мунту сегодня, Госуд. Издат. Институт, Варшава 1970 — Марек АрпадКовальски 333 Eric R . Wolf, Peasans, New Jersey 1966 — АгнешкаБартельска 336 Etel Fél, Tamas Hofer, Proper Peasants. Traditional Life in a Hungarian Village, Chica­ go 1969 —• АгнешкаБартельска Frank M . Mifsud, Customary K i t Elliott, A n African 338 L a n d L a w in Africa, Rome 1967 — Анна Партыка . . 341 School. A Record of Experience, Cambridge Univ. Press, 1970 — Анна Партыка 347 Проблема периодизации предыстории в этнографической трактовке. Дискуссия среди этнографов в ГДР по труду И. Селлнов — Анджей Принке 353 Новые книги — Марек АрпадКовальски, Лех Мруз, Мария Возьняк, АнджейВозьняк, Богдан Жидок 358 �CONTENTS ARTICLES Irena N i z i ń s k a , Danuta M a r k o w s k a — T h e B a s i c O c c u p a t i o n s of t h e V i l l a g e r s of G r a m a d a : A g r i c u l t u r e a n d H u s b a n d r y It A 54 Summary in English J e r z y A d a m P i s k o r z — S o c i a l a n d E c o n o m i c A s p e c t s of M e c h a n i z a t i o n of A g r i c u l t u r e ( A n A n a l y s i s of a V i l l a g e n e a r C i e c h a n o w i e c ) Gerhard A Ewa К 1 o s к a — Edward 57 Westermarck's Ethological Theory of M o r a l s Summary in English N o w i c k a — A Typology of S o c i a l M o v e m e n t s among the P r i m i t i v e Peoples A 115 Summary in English Leszek D z i ę g i e l Marek 79 113 Arpad 141 — Sudan: A K o w a l s k i — C o n f l i c t of U n e q u a l P a r t n e r s The Danish . . . . 143 Arctic Researches . . . . 175 STUDIES AND MATERIALS Józef O b r ę b s k i — A R i t u a l a n d S o c i a l S t r u c t u r e of a M a c e d o n i a n V i l l a g e Anna K u t r z e b a - P o j n a r o w a Polish R. of Józef Obrębski — 215- Asmat: a Culture of H e a d - H u n t e r s in South-Western Guinea 221 B . R i n c z e n — C h o w u s u n — H i p n o t i s m of M o n g o l i a n S h a m a n s . Natalia L. Żukowska — Cagan Uwun; a Personage of . . . 259 WORKS Eustachy W a s i l e w s k i Stomma diaeval 253 the L a m a i s t i c Pantheon Ludwik 201 in Ethnography S. W a s s i n g New •— T h e P o s i t i o n — BY YOUNG ETHNOGRAPHERS — T h e Indian Castes An Attempt 267 a t a S t r u c t u r a l A n a l y s i s of F o u r Me­ Legends 281 CHRONICLE The I V Polish Ethnographical Conference sława Cecylia ( N o v e m b e r 13-14, 1970) — Miro­ Drozd 295- T h e E t h n o g r a p h i c S e m i n a r of P o l i s h S t u d e n t s i n W a r s a w — Tadeusz A c t i v i t i e s of t h e S t u d e n t A m e r i c a n i s t S e c t i o n — Anna Urban M. Ciołek 295' 298" �S P I S TREŚCI 10 BOOK Sławoj S z y n k i e w i c z SURVEYS AND REVIEWS — T h e Secret History of the Mongols as a n E t h n o ­ graphical Source Andrzej 300 W o ź n i a k — T h e P r o b l e m of E t h n i c p r o c e s s e s i n t h e S o v i e t E t h n o ­ graphical Literature Lech M r ó z 312 — A Tentative C l a s s i f i c a t i o n of G i p s y •Gordon K . L e w i s , T h e G r o w t h Leszek Andrzej 321 of t h e M o d e r n W e s t I n d i e s , L o n d o n 326 Arpad d z i s i a j ( M u n t u T o d a y ) , P I W , W a r s z a w a 1970 — Kowalski 333 E r i c R . W o l f , P e a s a n t s , N e w J e r s e y 1966 — Agnieszka Bartelska Etel Life Fél, T a m a s Village, Hofer, Chicago Proper 1969 — Peasants. Agnieszka Traditional . in a Elliott, A n African Press, The Approach. work — Books A Discussion Andrzej — Woźniak, A . . Record of 338 of E x p e r i e n c e , Partyka Cambridge Bogdan 341 Univ. 347 the Prehistoric of E a s t - G e r m a n Times in Ethnographers Ethnographical on I . Sellnow's Prinke Marék 336 Hungarian Parťyřco of P e r i o d i s a t i o n Received Andrzej Anna 1970 — Problem School. . Bartelska F r a n k M . M i f s u d , C u s t o m a r y L a n d L a w i n A f r i c a , R o m e 1967 — Anna Kit 1968 — Dzięgiel Zajączkowski, M u n t u Marek Groups 353 Arpad Zydok Kowalski, Lech Mróz, Maria Woźniak, 358 �